Voortzetting van het debat over het eindrapport 'Tijd voor Onderwijs' van de commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen (31007, nr. 6) (debat met de commissie)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2007-2008, pag. 5502-5519

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

06-05-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

nr. 78, pagina 5502-5519

17-04-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 31007Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van het debat over het eindrapport 'Tijd voor Onderwijs' van de commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen (31007, nr. 6) (debat met de commissie)Pagina 5502-5519
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 27 maart 2008 over betalingen aan Nederlanders in VN-dienstPagina 5523-5530
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 8 april 2008 over mensenrechtenPagina 5519-5522
Regeling van werkzaamheden (donderdag 17 april 2008)Pagina 5477-5477
Voortzetting van het debat over het eindrapport 'Tijd voor Onderwijs' van de commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen (31007, nr. 6) (debat met de commissie)Pagina 5477-5502
Behandeling van de brief van het Presidium over het verantwoordingsdebat en voorstellen voor dat debat 2008 (31428, nr. 1)Pagina 5502-5502
Spoeddebat over personele problemen bij de MarechausseePagina 5539-5545
Spoeddebat over visumverlening door SudanPagina 5530-5539
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 27 maart 2008 over genitale verminkingPagina 5453-5457
Voortzetting van het debat over het eindrapport 'Tijd voor Onderwijs' van de commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen (31007, nr. 6) (debat met de commissie)Pagina 5457-5476
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (donderdag 18 april 2008)Pagina 5545-5546
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Zorgverzekeringswet in verband met de rechtsgang bij inhouding van de bijdrage van verdragsgerechtigden (rechtsgang bronheffing verdragsgerechtigden) (31377) en van het wetsvoorstel Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 in verband met het beëindigen van de taak van de netbeheerder van het landelijk hoogspanningsnet tot verstrekking van subsidie ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie alsmede ter bevordering van een doelmatig gebruik van warmte (31378)Pagina 5453-5453
Presentie en opening (donderdag 17 april 2008)Pagina 5453-5453

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 95 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van het debat over het eindrapport "Tijd voor Onderwijs" van de commissie Parlementair
Onderzoek Onderwijsvernieuwingen (31007, nr. 6) (debat met
de commissie).De heer Depla (PvdA):Voorzitter. Ik wil de commissie hartelijk danken voor de uitgebreide beantwoording
en de goede discussie. Voor haar werk heb ik al eerder bedankt, maar dat wil
ik nog wel een keer doen. Straks gaan wij dat werk met een mooie motie onderstrepen,
maar die motie zal mijn collega Jan Jacob van Dijk indienen.Met dit rapport staat ons onderwijs, de kwaliteit en de inhoud ervan,
weer eens duidelijk op de politieke agenda. Vandaag hebben wij aan bevordering
daarvan een bijdrage geleverd. Zo kan er wat ons betreft een eind komen aan
een tijdperk, waarin wij telkens achteraf moesten concluderen dat de onderwijsvernieuwingen
niet de gewenste resultaten hadden en dat ondanks alle inspanningen en goede
bedoelingen de politiek het onderwijs, in woorden van de commissie, ernstig
verwaarloosde. Eerst was er te veel aandacht voor structuur en vorm bij de
drie besproken onderwijsvernieuwingen en later, na 1998, was er juist te weinig
aandacht voor inhoud en kwaliteit. Dat zorgde niet voor een goed resultaat.
Tegen deze achtergrond zullen wij met veel plezier de aanbevelingen ter harte
nemen en ervoor zorgen dat wij de lessen geleerd hebben.Terecht is er veel kritiek op onze rol die wij in de jaren negentig bij
de behandeling van dit dossier hebben gespeeld, maar het mooie is dat wij
tegenover heel andere sectoren, buiten de politiek, ons publiekelijk verantwoorden
en blijk geven van het leren van lessen. Dit debat gaat dus ook over onze
eigen rol. Wij moeten concluderen dat de commissie voor de politiek duidelijke
lessen heeft geformuleerd. De eerste houdt in dat wij in het regeerakkoord
geen details moeten opnemen, maar daarin vooral de ambities moeten omschrijven.
Die ambities mogen wij wel degelijk hebben. Het is namelijk niet zo dat de
politiek niets meer moet willen. Integendeel! De politiek moet ambities hebben,
want daarvoor worden politici gekozen. Alleen, die ambities moeten wel gerealiseerd
worden en voorkomen moet worden dat het middel het doel wordt.Een zeer lastig, maar belangrijk punt is dat wij bij de voorbereiding
van het beleid voor meer tempo zouden kunnen zorgen, terwijl wij met name
de degenen die het beleid moeten uitvoeren meer tijd zouden moeten geven.
Als wij denken klaar te zijn, moeten wij niet willen dat alles de dag later
overal wordt ingevoerd. Mensen moeten de tijd krijgen om zich voor te bereiden
op veranderingen.Een andere belangrijke conclusie betreft de opmerking van Mertens. Wij
zouden minder moeten vertrouwen op allerlei geluiden in sectoren, maar ook
zelf onderzoek moeten doen. Wij zouden zelf moeten nagaan hoe het met het
draagvlak staat.Dan wil ik vervolgens iets zeggen over het competentiegericht leren in
het mbo. Met die onderwijsvernieuwing wordt gewerkt. Wat ons betreft is die
vernieuwing een rijdende trein en nu kun je twee dingen doen. Je kunt, zoals
wij vroeger deden en zoals de commissie in haar rapport mooi beschrijft, gewoon
doorgaan, omdat je een rijdende trein niet kunt stoppen. Die laten wij dan
dus rijden. Je kunt ook aan de noodrem trekken. Iedereen schiet dan van zijn
stoel. Je kunt echter ook doen wat de commissie heeft voorgesteld, namelijk
het toetsingskader toepassen. Ik ben ervoor dat de Kamer dat de komende tijd
doet. Verder vind ik dat wij moeten nagaan of wij de goede rol vervullen.
Daarbij denk ik met name aan de kwalificatiedossiers, waarmee wij de eindtermen
hebben vastgelegd. Wat ons betreft zou de Kamer zichzelf die opdracht voor
de komende tijd moeten stellen.De heer Jasper van Dijk (SP):Wat heeft u precies voor ogen? Er is al voorgesteld om deze commissie
te vragen het toetsingskader toe te passen voor het competentiegericht onderwijs.
Wat wilt u precies?De heer Depla (PvdA):Het gaat u om het wat en het hoe. Voor mij is het wat duidelijk: wij gaan
het toetsingskader toepassen. U vraagt meteen hoe wij dat moeten doen. Dat
lijkt mij een onderwerp voor de vaste Kamercommissie. Daarin moeten wij de
vraag aan de orde stellen wat de beste vorm is.Ik kom bij de kwaliteit van het onderwijs. De laatste tijd was er wat
discussie naar aanleiding van de publicatie van uw rapport dat het allemaal
toch iets te somber was neergezet. Ook in het Kamerdebat kregen wij wat discussie:
is het niet van alle tijden dat, als wij terugkijken, het achteraf beter had
gemoeten? Ja, maar het punt is nu net dat wij nu aanbevelingen van uw commissie
hebben gekregen die wij moeten doorvoeren, zodat de kans kleiner is dat wij,
als wij over tien jaar weer terugkijken, relativerend moeten zeggen "zo
is het leven, de tijden veranderen en er gaat wel eens wat fout". De
kans is kleiner dat wij het dan fout hebben gedaan. Wij moeten onze verantwoordelijkheid
veel scherper formuleren en ook rondom het kerncurriculum vaststellen wat
wij de komende tijd gaan doen, zodat wij het onderwijs een heldere opdracht
meegeven wat wij van hen verwachten. Wij moeten dat niet sluipenderwijs doen
om achteraf de tijdgeest de schuld te geven.Een ander punt betreft de gelijke kansen. Een deel van de mensen die hebben
gereageerd vanuit de buitenwereld, zegt: het is een goed rapport, want de
politiek moet geen ambities hebben; de politiek moet gewoon geld aan het onderwijs
geven, klaar. Volgens mij is de discussie daarover in de afgelopen drie dagen
ook helder geweest. De politiek mag ambities hebben, want de kiezer moet voor
zoiets belangrijks als het onderwijs de politiek kunnen aanspreken. Maar dan
moet de politiek wel veel scherper bedenken: waar ben ik verantwoordelijk
voor en wat moet ik vooral aan de scholen en de docenten overlaten? Of zoals
ik dinsdag zei: de politiek moet van het voetbalveld af en dan moet de professional
zijn werk doen. Wij moeten ervoor zorgen dat de competitie goed loopt en dat
er spelregels zijn. Oftewel, wij moeten veel scherper het "wat"
formuleren en de ankers waarover u spreekt.De discussie van vandaag liep niet langs de traditionele manier: ik ben
het oneens of eens en wij herhalen het nog maar eens. Vooral op het gebied
van het kerncurriculum en over toetsen en examens zijn wij vanuit verschillende
standpunten een eind verder gekomen. Het idee is dat er een kerncurriculum
moet komen. Alleen moet het niet dichtgeregeld worden; scholen moeten ruimte
krijgen om het verder in te vullen. Hetzelfde geldt voor zowel de toetsen,
ook in het basisonderwijs als de examens, als het gaat om kwaliteit, het eerlijk
afrekenen van scholen en het geven van goede kansen aan kinderen. Kortom,
ik denk dat wij dit debat mooi kunnen afronden.Het volgende debat zal plaatsvinden met de regering. Daarbij moeten wij
niet blijven steken in de mooie woorden van de aanbevelingen, maar ook de
volgende stap zetten. Een van de belangrijke elementen waarop ik een reactie
van de regering wil vragen, is het wantrouwen op school tussen docenten en
managers. U antwoordt terecht: dat moeten wij niet naar Den Haag halen; wij
moeten zorgen dat de managers in hun positie hun rol kunnen spelen en dat
docenten een betere positie krijgen en hun rol spelen. Wij hebben daartoe
voorstellen gedaan en ik ben heel benieuwd hoe de regering daarop reageert.
Die voorstellen zijn er niet op gericht om dat probleem naar ons toe te halen,
want de oplossing ligt op schoolniveau. Het zijn wel voorstellen om de verhoudingen
op school zo te veranderen dat de kans groter wordt dat zij er op een goede
manier samen uitkomen. Die discussie zullen wij vervolgen.Een ander belangrijk begrip dat wij vandaag regelmatig in de mond hebben
genomen, is "zorgvuldigheid". Dat klinkt heel mooi, maar wij moeten
elkaar er de komende tijd regelmatig aan herinneren dat wij nu het woord "zorgvuldigheid"
in zoveel rust hebben gebruikt. Wij moeten het rapport dan niet gebruiken
als een nieuw handboek soldaat waarbij wij roepen: ik vind dit en u moet niet
met mij in debat gaan, want het stond toch in het rapport-Dijsselbloem. Ik
hoop dat het rapport langer zal blijven bestaan en zijn waarde zal houden,
als wij het rapport gebruiken om onze eigen standpunten scherp tegen het licht
te houden in plaats van het te gebruiken om ons standpunt, ons eigen gelijk
te ondersteunen.Ook heel belangrijk vind ik de conclusie dat wij het onderwijs geen onmogelijke
opdrachten moeten meegeven. Dat heeft twee kanten: of je moet de opdracht
aanpassen of je moet de bijbehorende middelen op orde brengen. Volgens mij
moeten wij die conclusie elke keer scherp in het oog houden. Als wij het hebben
over de 1040 uur, over het kerncurriculum, over het competentiegericht onderwijs
en over het passend onderwijs, moeten wij voor ogen houden dat wij het onderwijs
geen onmogelijke opdrachten meegeven.Tot slot. Wij hebben het gehad over herstel van vertrouwen. Het rapport
heeft daar een belangrijke bijdrage aan geleverd, maar het echte werk moet
nog komen om dat vertrouwen daadwerkelijk te herstellen. In de buitenwereld,
door docenten en ouders, zal nog met enige scepsis naar ons worden gekeken:
er verschijnt een rapport, iedereen deed zijn plas en het blijft zoals het
was. Volgens mij is het ook aan deze Kamer om het vak terug te geven aan de
professionals, de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren en leerlingen
betere kansen te geven. Dat zal niet van vandaag of morgen geregeld kunnen
worden, maar het gaat er wel om dat er zichtbare stappen gezet worden en dat
de weg omhoog weer wordt gevonden. Als Partij van de Arbeid zullen wij ons
er zeker voor inzetten om ervoor te zorgen dát die stappen gezet worden.
Wij kijken dan ook uit naar een constructief debat met de regering over de
uitvoering van de aanbevelingen van het rapport Tijd voor onderwijs. Dan kunnen
er korte- en langetermijnstappen gezet worden om een begin te maken met het
herstel van vertrouwen. Het deze week bereikte akkoord over de inzet van extra
geld voor leraren is een mooie stap. Onze leerlingen en docenten verdienen
het. In juni zullen wij moeten laten zien dat het ons werkelijk ernst is.De heer Jasper van Dijk (SP):Voorzitter. Dank voor de beantwoording. De commissie-Dijsselbloem heeft
wat mij betreft goed werk geleverd. Om in de toekomst beter aan de slag te
gaan als het gaat om onderwijsbeleid zullen wij ons rekenschap moeten geven
van het verleden – dat doen wij deze week al – en dat geldt voor alle partijen, nu en in de toekomst. Hopelijk leren wij er dan ook
lessen uit, maar dat zal dan niet gaan zonder een aantal ingrijpende maatregelen.
De vraag is of men daartoe bereid is.Belangrijker dan wat partijen hebben gestemd, is wat zij hebben gedaan
toen bleek dat de onderwijsvernieuwingen uitpakten als onderwijsvernielingen.
Talloze malen heeft de SP daarover aan de bel getrokken. Ook de SP stemde
in met het vmbo, na veel debatten en afwegingen, maar wij bleven daarna niet
doof voor alarmerende geluiden uit de scholen. Op grond van ons eigen onderzoek
onder leraren hebben wij het rapport "Het VMBO verdient beter!"
geschreven, met voorstellen die deels zijn overgenomen. Dat culmineerde in
2004 in een succesvolle motie van SP en GroenLinks om de basisvorming af te
schaffen. Het kabinet nam die motie over. Steeds was onze boodschap: er is
geen draagvlak voor die vernieuwingen, leraren voelen zich niet serieus genomen
en leerlingen zijn het slachtoffer, dat moeten wij zien te voorkomen. Maar
helaas zijn er ook na de drie besproken onderwijsvernieuwingen weer nieuwe
vernieuwingen ingevoerd die tot verslechtering hebben geleid. Zo zijn er onder
CDA-minister Maria van der Hoeven bevoegdheidseisen voor leraren losgelaten.
Nu mag een schoolbestuur in de eerste jaren van het voortgezet onderwijs bij
wijze van spreken een gymnastiekleraar wiskunde laten geven. Later werden
ook de kerndoelen in het derde leerjaar afgeschaft. De SP stemde als enige
tegen de twee wetten die dat mogelijk maakten, te weten de Wet op de onderbouw
en de Wet BIO. Ook dienden wij voorstellen in om de uitgaven voor het management
te beperken en om dat geld in te zetten voor de klas. Het functiewaarderingssysteem
dat in die tijd is ingevoerd, had ook een negatieve invloed op de aanstelling
van leraren. Je werd hoger beloond als je werk ging doen buiten de klas. Maar
al die tijd bleken met name coalitiepartijen doof voor kritiek omdat het regeerakkoord
voorop stond. Politiek draagvlak was belangrijker dan draagvlak in het onderwijs,
is dan ook de terechte conclusie van de commissie.Onderwijsvernieuwingen kunnen worden ingevoerd als ze aantoonbaar tot
verbeteringen leiden en als ze de steun hebben van de mensen om wie het gaat,
de docenten. Die voorwaarden zijn verwaarloosd waardoor veel schade aan het
onderwijs is toegebracht. Het parlementair onderzoek heeft dat blootgelegd
en doet goede aanbevelingen om het anders te doen.Zoals gezegd, was het onderwijs ooit overzichtelijk. Je had een school
met leraren en een schoolhoofd. Je had het ministerie dat zorgde voor geld
en de inspectie controleerde de kwaliteit. Tegenwoordig is dat anders. Er
is een apparaat opgetuigd tussen de leraar en het ministerie. Een tussenlaag
van managers/bestuurders. Die tussenlaag heeft veel macht gekregen, bijvoorbeeld
over het schoolbudget. Als wij daar niet ingrijpen, zal er wat mijn partij
betreft ook niet snel wezenlijk iets veranderen. Eerst was het de politiek
in de jaren negentig die veel oplegde wat er in die scholen moest gebeuren
en later werd dat het management of de schoolbesturen die veel gingen bepalen.
Het moet echt weer gaan om de leraren en de leerlingen. Dat kunnen wij bereiken,
maar daarvoor is lef nodig.Er was een interessante discussie over de opvatting van de commissie over
de eindtermen en de vraag wat er precies door de overheid moet worden vastgelegd.
Thorbecke kwam toen ook even langs. Het principe van Thorbecke is dat de politiek
zich niet dient uit te laten over kunst en wetenschap. Verlaat de commissie
dat principe een beetje als het gaat om het onderwijs? Zegt zij dat wij een
beetje van dat principe van Thorbecke af moeten en dat wij beter moeten vastleggen
wat leerlingen moeten leren, of is het anders?Wat de financiën betreft is er naar mijn idee veel te zeggen over
hoe het anders zou moeten. De commissie schrijft dat budgetbeheer steeds een
belangrijke drijfveer was. Onderwijskundige argumenten moesten nogal eens
wijken voor begrotingsdiscipline. Daarvan bleek zojuist uit het debat dat,
als de politiek moet kiezen tussen wat er eerst komt – financiën
of de inhoud – de commissie van mening is dat eerst moet worden gekeken
wat er op het gebied van onderwijs nodig is, wat een goede onderwijskwaliteit
is en dat dan moet worden bepaald wat de financiën daarvoor zijn. Graag
wil ik daarover de mening van de commissie.De commissie-Dijsselbloem zegt ook dat zij het eens is met de commissie-Rinnooy
Kan. Die raadt aan om vanaf dit jaar strikt genomen structureel 1 mld. te
adviseren. Mag ik daaruit opmaken dat de commissie-Dijsselbloem dat ook overneemt?
Het is een essentieel advies.Wij hebben een debat gevoerd over de lumpsum. Scholen krijgen een pot
met geld. De commissie adviseert heel duidelijk om het geld voor de zorgleerlingen
te oormerken, dus om dat echt apart te zetten voor die leerlingen. De commissie
zegt dat het niet voor leraren moet worden geoormerkt. Ik vind dat toch een
rare afweging. Misschien wil de commissie daarop nog ingaan. Waarom moet dat
wel voor zorgleerlingen apart worden weggezet en waarom niet voor leraren?Ik kom op de wetenschappelijke onderbouwing en het draagvlak. Zonder bewijs
en vaak ook zonder draagvlak legde men vernieuwingen op. En dan moeten wij
goed kijken naar het competentiegericht onderwijs. Ik denk dat het echt goed
is als wij het toetsingskader daarop toepassen en dat wij dat snel doen omdat
het een rijdende trein is en wij die sector zo zorgvuldig mogelijk moeten
behandelen. Maar het argument van de rijdende trein mag nooit een argument
zijn om niet meer ergens goed naar te kijken. Dat geldt ook voor de norm van
1040 uren. Er wordt al gevraagd of onderwijstijd een "hoe" of een "wat"
is. In zekere zin is het ook een "hoe". Zou je dan ook het toetsingskader
op die onderwijstijd kunnen toepassen?De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):De heer Van Dijk heeft van het competentiegericht onderwijs voor het debat
nogal een nummer gemaakt in de zin dat hij daarmee toch wel wat problemen
heeft. Heeft hij problemen met de invoeringsdatum 2010 of met het hele concept?De heer Jasper van Dijk (SP):Uit de discussie die zojuist gevoerd werd met de voorzitter van de commissie
bleek dat competentiegericht onderwijs een breed begrip is en dat het parallellen
heeft met het nieuwe leren, dat het dus ook moeilijk te zeggen is of het een "wat"
of een "hoe" is. Ik heb gezegd dat, als het parallellen heeft met
het nieuwe leren – die zijn er wat mij betreft – er dan ook een
didactische vernieuwing is die door de overheid wordt opgelegd. Los van de
vraag of de overheid dat mag doen, want daarover valt met mij heel goed te
praten, is zeggen dat het toetsingskader daarop moet worden toegepast naar
mijn idee het minste wat je kunt doen. De wetenschappelijke
onderbouwing en het draagvlak onder docenten zijn immers van wezenlijk belang.De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Is dat het draagvlak voor de invoeringsdatum of voor het totale concept
competentiegericht onderwijs? Dat is een belangrijk element.De heer Jasper van Dijk (SP):Allebei. Ik vind dat je dus heel goed moet kijken of het verstandig is
om deze vernieuwing in een keer op alle mbo-scholen neer te leggen. Dat heeft
de heer Dijsselbloem ook heel juist gesteld. De vraag is of er dan nog wel
didactische vrijheid is voor de regionale opleidingscentra.De voorzitter:Ik stel voor dat de heer Jasper van Dijk zijn betoog vervolgt en afrondt.De heer Jasper van Dijk (SP):Het ligt meer voor de hand om de instellingen en de docenten vrij te laten
in de keuze voor een dergelijk onderwijsmodel.Het lijkt ons goed als de overheid duidelijke randvoorwaarden stelt. Daarom
moeten wij goed kijken naar de financiering van de scholen, de bevoegdheid
van docenten en de positie van leraren in de school.Voorzitter. Ik rond af. De commissie-Dijsselbloem heeft buitengewoon nuttig
werk verricht. Het rapport biedt goede kansen voor toekomstig onderwijsbeleid.
Ik zie uit naar het debat met de regering en ik dank de commissie hartelijk
voor haar werk.De heer Van der Vlies (SGP):Mijnheer de voorzitter. Ik wil graag de voorzitter van de commissie bedanken
en complimenteren met de manier waarop hij de Kamer heeft geantwoord. In eerste
termijn heb ik mijn waardering uitgesproken voor het werkstuk dat ons op schrift
bereikte, als samenvatting en verslaglegging van wat de commissie allemaal
heeft onderzocht en gedaan. De discussie van dinsdag en van vandaag voegt
aan dat alles een levendige dimensie toe. Ik heb dat zeer gewaardeerd. Je
hoeft niet op elk onderdeel woord voor woord elkaar na te zeggen. Je mag best
van mening verschillen. Ik denk toch dat er een perspectief is ontstaan om
een slag te gaan maken en die is hard nodig.Er zijn diverse aanbevelingen gedaan en conclusies getrokken. Enkele van
die aanbevelingen zijn in de loop van het debat dan wel gepreciseerd dan wel,
als dat kon of moest, gerelativeerd in een zekere context. Daar gaan wij mee
door. Als zodanig is er een goede basis gelegd voor het parlement om zich
over de conclusies en aanbevelingen van de commissie te verstaan met het kabinet.
Daartoe zal een van mijn collega's straks mede namens mij een motie indienen.
Daar hoef ik nu niet over te spreken.Ik heb er nog even over nagedacht hoe het toch kwam dat mevrouw Halsema,
die mij de eer aandeed enkele interrupties in mijn eerste termijn te plaatsen,
en ik zo lang nodig hadden om te begrijpen waar wij het over hadden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik niet hoor.De heer Van der Vlies (SGP):Nee, maar ik wel. Ik heb het over mezelf. Later dacht ik: wat jammer toch
dat ik op dat moment wel de woorden vond om mezelf te verklaren – daar
neem ik niets van terug; daar sta ik nog steeds achter – maar dat ik
er niet op kwam wat in de jaren tachtig en negentig in de discussie in dit
huis een rol speelde. Namelijk: hebben wij het nu over gewenste veranderingen
via de structuur of via de cultuur? Ik bedoel met cultuur het pedagogisch-didactische
klimaat in de school en met structuur de organisatie van het onderwijs.Een grondtrek in het betoog van de voorzitter van de commissie is om zo
veel mogelijk aan de scholen over te laten. Dat sluit naadloos aan bij de
visie die de SGP-fractie erover heeft. Een zichzelf respecterende school –
ik hoop dat alle scholen dat doen – heeft open vensters naar de samenleving,
heeft open kanalen naar alle bij die school betrokken geledingen en is ook
open over de gang van zaken in de school en de prestaties. Transparantie dus
en verantwoording. Natuurlijk zullen er op scholen dingen niet goed gaan en
zal er zo nu en dan een conflict zijn. Ik sluit dat niet uit, maar scholen
hebben vooral de opdracht om daar zelf aan te werken. Ik heb niet de illusie
dat je dat met welke wet ook uitsluit. Zo werkt dat niet. Ik pleit dus voor
zo veel mogelijk ruimte voor de school. Uiteraard is de overheid gehouden
die school heldere kaders te geven: over het "wat", en waar dat
hier en daar onontkoombaar is met een doorloop naar het "hoe". Daar
ligt het accent vooral bij de school. Hetzelfde geldt voor de budgettaire
kaders en de voorwaarden waaronder de kwaliteit wordt geijkt. Ik denk daarbij
aan de bevoegdheidsvereisten enzovoort.Er zullen altijd knelpunten zijn in het onderwijs: dingen die niet, niet
meer of nog niet goed gaan. Die moeten dus veranderd worden. Om dat te ondersteunen
of richting te geven, heb je zo nu en dan wetgeving nodig. Soms heeft dat
een zodanig effect dat je daarmee fundamenteel of integraal bezig wilt zijn.
Het eerste accent in mijn conclusie over het debat van vandaag ligt op de
rol van de Kamer daarbij. "Wij moeten er meer bovenop zitten", zo
vat ik het maar even populair samen. Tegelijkertijd hebben wij het hier altijd
over de kunst van het loslaten. Dat zijn twee divergerende perspectieven.
In het proces zul je die op de een of andere manier bij elkaar moeten houden
en zelfs zo nu en dan ook met elkaar moeten verzoenen.De heer Dijsselbloem zei dat er vooral op gelet moet worden dat het proces
verantwoord verloopt, ook bij het deel dat voorafgaat aan het Kamerwerk en
het deel dat zich na afloop van het Kamerwerk voltrekt. Dat bracht mij tot
een interruptie. Daar leg ik toch nog maar een keer de vinger bij. Wat is
nu de rol van de politiek? "De politiek" is natuurlijk iets meer
dan het parlement. Moet je nu initiërend werken of codificerend? Die
vraagstelling richt zich op een breder debat dan alleen op het onderwijsbeleidsdebat.
Die vraagstelling regardeert het werk van de Kamer. De voorbeelden uit andere
sectoren van beleid zijn vanmiddag de revue gepasseerd. Wij moeten nog eens
een moment zoeken waarop wij dat met elkaar uitdiepen. Ik meen dat daar een
belangrijk punt ligt. Hoe vaak maak je het mee dat er door een bewindspersoon
een soort overeenkomst is gesloten op een beleidsterrein en dat dit eigenlijk
voor de Kamer een kwestie is van slikken of stikken? Ik zeg het wat oneerbiedig,
maar zo zijn nu eenmaal de afspraken met de geledingen in het veld gemaakt.
Dat stelt de Kamer wel voor dilemma's. Dat is een oud punt,
maar dat heeft hier wel erg mee te maken, want ik herinner mij diverse momenten
uit de onderwijsvernieuwingen die nu tegen het licht zijn gehouden en waarbij
het zo is gegaan.Dan de kwaliteit. Zeker, de kwaliteit moet omhoog. Als je dat specificeert,
dan blijkt dat het meestal een kwestie is van en-en. Je wilt zoveel tegelijk.
Het voorbeeld van het schattend rekenen werd gegeven, of van de bewerkingen
binnen het vak rekenen. Ik doel nu op het cijferen tot achter de komma. Die
verschuivingen in pedagogisch-didactische instrumenten en leerdoelen worden
door de politiek toch maar beperkt beïnvloed. Dat gebeurt in ieder geval
op afstand. Ik wil er ook niet voor pleiten dat wij daar meer bovenop moeten
zitten, maar je moet wel het uiteindelijke in beeld houden en dat moet kwaliteit
houden. Ik kan mij heel goed herinneren dat de Mammoetwet werd geïntroduceerd.
Ik was daar als schoolleider volledig bij betrokken. Toen werd in het onderwijs
breed de lijn getrokken dat je het niet allemaal hoefde te weten, als je het
maar wist te vinden. Nu zeggen wij: zij weten te weinig, zij hebben geen feitenkennis.
Wij hebben dat zelf mee helpen bevorderen en dat levert denk ik een pendule
op. Je wilt alles bijeenhouden, maar wat de voorzitter van de commissie heeft
gezegd is waar: laten wij preciezer proberen te formuleren wat wij voor alle
leerlingen willen en wat niet per se voor alle leerlingen hoeft. Die cesuur
zou wat scherper moeten worden.Ik vind het markant dat wij een onderwijsinhoudelijk beleidsdebat hebben
gevoerd waarin artikel 23 Grondwet niet uitdrukkelijk centraal kwam te staan.
Ik heb daar zelf voor gewaakt dat te doen. Het artikel heeft natuurlijk wel
hiermee te maken. Hoe preciezer en concreter je de kerndoelen en de eindtermen
formuleert en de wat-vraag invult, hoe gemakkelijker je in conflict komt met
de ruimte die de vrijheid van onderwijs juist ook op dit punt vergt. Ik heb
dit artikel niet in willen brengen, omdat wij het voor de juiste momenten
moeten bewaren, maar het is wel een realiteit bij de kerndoelendiscussie:
zo ging het. De profielendiscussie versus de vrije ruimte: zo ging het. Brede
scholengemeenschappen, schaalvergroting en nu schaalverkleining: zo ging het.
Wij komen dit straks ook tegen.De basisvorming als conclusie van een ideologisch debat, tegelijk met
de resultaten van de schaalvergroting in de jaren zeventig en tachtig ingezet
en in de jaren negentig neergeslagen in de werkvelden in de scholen, heeft
samen met de budgettaire krapte, volgens mij de misère in de emotionele
sfeer gebracht en de psychologie van dit beleidsterrein sterk beïnvloed.
Laten wij eraan werken om de leraren het vak terug te geven en de school en
de leraren de ruimte. Laten er begeesterende docenten mogen zijn die inspireren
en de leerlingen tot de best mogelijke prestatie uitdagen.Ik zie uit naar de discussie met de regering. Het zal daarbij gaan om
een toetsingskader, om het stellen van de goede vragen en om de vraag hoe
wij verder omgaan met het competentiegericht leren. Ik vind dit een reëel
punt en een toetsingspunt om te bepalen of wij lessen hebben geleerd. Ik ben
het volstrekt met de commissie eens dat het hard nodig is, een volwaardige
leerweg te realiseren voor praktisch ingestelde leerlingen. Je hoopt daarmee
het vertrouwen van de sector in de politiek te hebben hersteld.De heer Depla (PvdA):Het lijkt of de heer Van der Vlies elke conclusie weg relativeert. Hij
zegt dat het de ene keer om grote scholen ging, de andere keer om kleine.
Hij loopt zo lang mee dat het de ene keer een beetje van het ene is en de
andere keer een beetje van het andere. Volgens mij is de kern van de aanbevelingen
in het rapport, scherper te definiëren wat onze verantwoordelijkheid
is en wat aan de scholen moet worden overgelaten, zodat dat flipfloppen wat
minder wordt.De heer Van der Vlies (SGP):Ik herinner mij niet dat ik dat in gedachte had toen ik dat zei. Ik constateer
slechts dat in de jaren zestig en zeventig de schaalvergroting in het onderwijs
is geïnitieerd en in de loop van de jaren tachtig en negentig is gerealiseerd,
terwijl wij nu weer naar kleinere eenheden toe willen. Dat is het enige wat
ik op dat punt heb willen zeggen.De heer Depla (PvdA):Het ging ook om het kerncurriculum. De heer Van der Vlies heeft gezegd
dat wij de ene keer een breed curriculum willen en de andere keer een concreet,
terwijl de kwestie is of je voor vaag en smal kiest of voor breed en concreet.
Je kunt er ook voor kiezen om precies te zijn en om voor een beperkt deel
van het onderwijs een kerncurriculum vast te stellen. Dat is wat anders dan
de ene keer kiezen voor dit en de andere keer voor dat.De heer Van der Vlies (SGP):De ene keer dit, de andere keer dat. Dat is een etiket dat u niet op de
SGP-fractie kunt plakken. Dat moet een misverstand zijn.Waar ik alleen een waarschuwingsteken heb willen plaatsen, is dat hoe
concreter je wilt – misschien wel minder dan nu, maar wel concreet –
hoe sneller je conflicteert met het feit dat wij een denominatief ingericht
onderwijsveld hebben. Dat heb ik alleen maar willen beweren op dat punt.De voorzitter:Ik geef het woord aan mevrouw Koşer Kaya, die in tweede termijn
het woord zal voeren in verband met verhindering van de heer Pechtold, die
dat in eerste termijn heeft gedaan.Mevrouw Koşer Kaya (D66):Voorzitter. Ik vervang inderdaad collega Pechtold die helaas ziek naar
huis is gegaan.Ik dank de commissie voor haar antwoorden in eerste termijn. Ik kan dit
zeggen, omdat wij geweldige medewerkers hebben die hebben meegeluisterd en
een geweldige collega die ook in de commissie zit. Nee, mevrouw Halsema, daarmee
is niet gezegd, zoals u roept, dat wij overleg hebben gepleegd.De heer Dijsselbloem heeft als voorzitter van deze groep Kamerleden uitstekend
werk gedaan. Ik zou zeggen: dat zou hij eigenlijk vaker moeten doen, misschien
met een grotere groep Kamerleden. Ik ben blij met de uitleg en de verduidelijking
van de commissie over het denken over het verplicht stellen van een voldoende
bij de centrale examens en bij schoolonderzoeken. Ik ben benieuwd naar de
uitkomst. Het standpunt van de fractie van D66 hierover is inmiddels duidelijk.
Collega Pechtold heeft het in eerste termijn aangegeven. Hetzelfde geldt voor
het verplicht stellen van een voldoende voor bepaalde vakken. Dank voor de
beantwoording daarover. Ik kijk uit naar de verdere discussie.
De fractie van D66 vond het laatste debatje over de plaats van migratie in
het rapport ook verhelderend. De commissie heeft duidelijk gemaakt dat ze
daarover wel degelijk en uitgebreid heeft geschreven.Er zijn nog enkele vragen blijven liggen. In de eerste plaats is dat de
vraag over de positie van de Eerste Kamer. Daarover is eigenlijk vrij weinig
gezegd. Niet beantwoord is ook de vraag of de commissie naast de uitvoeringstoets
andere instrumenten heeft overwogen om de Kamer te equiperen. Graag krijgen
wij ook hierop een reactie.Wij hebben nog drie jaar te gaan en de fractie van D66 heeft, zoals mijn
collega Pechtold al zei, geen zin om drie jaar lang bij elk voorstel te vragen
of dit wel Dijsselbloemproof is. De fractie verwacht voor de komende drie
jaar wel een ambitieuze onderwijsagenda. Met Dijsselbloem in de hand denkt
de D66-fractie graag over invulling van die agenda mee. Het debat daarover
zal binnenkort met het kabinet worden gehouden. Dat zal een stevig debat worden
over de maatschappelijke stage, over de schoolboeken en ook over geld. Hopelijk
wordt het ook een debat over de visie die wij ontvouwen om de problemen in
ons onderwijs gezamenlijk aan te pakken. Nog steeds is er te veel uitval en
kan sommige leerlingen niet het onderwijs worden aangeboden dat het beste
in hen naar boven brengt. Dat moet ons een aanhoudende zorg zijn.Ik eindig met een citaat van Erasmus over onderwijs. Erasmus schreef: "Wanneer
men iemand vraagt of hij de dood van zijn zoon zou aanvaarden wanneer hij
er honderd paarden voor terug zou krijgen, dan zal deze, denk ik, tenzij hij
helemaal in de war is, antwoorden: zeker niet. Maar waarom gaan de paarden
dan voor en waarom besteedt men er meer zorg aan dan aan de eigen zoon? Waarom
geeft men meer uit aan een nar dan aan een leraar? Bij andere dingen mag er
reden zijn om karig te zijn, hier is karigheid geen verstandige zuinigheid,
maar waanzin."De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Voorzitter. Wij kunnen terugkijken op een goed debat in de afgelopen twee
dagen. Door diverse personen en fracties zijn standpunten naar voren gebracht.
Ook heeft een intensieve discussie met de commissie plaatsgevonden over wat
verstaan mag worden onder de diverse aanbevelingen. Een van de belangrijkste
uitkomsten is volgens mij dat er nog een nadere interpretatie aan sommige
aanbevelingen gegeven kan worden. De heer Depla heeft aangegeven welke punten
nader kunnen worden geïnterpreteerd. Ik noem als eerste het punt dat
ik in mijn eerste termijn heb genoemd: wat verstaan wij precies onder kwaliteit
van het onderwijs? Was de discussie die daarover naar buiten werd gebracht
wel genuanceerd? Ik denk dat wij elkaar op dat punt heel dicht genaderd zijn.Het tweede punt betreft de kanalisering van leerstandaarden, examens,
begintoets en leerlingvolgsysteem. Ook daarover is een goede discussie gevoerd.
Wij zijn op dat punt heel dicht bij elkaar gekomen. Er is een goede basis
voor de latere discussie met het kabinet.De heer Jasper van Dijk (SP):Ik vraag mij af of ik de heer Jan Jacob van Dijk in eerste termijn goed
heb begrepen. Zei hij toen dat kwaliteit in alle gevallen een betrekkelijk
begrip is waar geen ankerpunten op zijn vast te leggen?De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Nee, wat u nu zegt is wel heel kort door de bocht. Ik heb gezegd dat kwaliteit
afhangt van wat iemand verwacht en van wat over het algemeen door de tijd
is ingevuld. Elementen waaraan men nu veel waarde hecht, omdat men ervan uitgaat
dat die van belang zijn bij het vinden van een goede plek in de samenleving
op de arbeidsmarkt, verschillen van de elementen waaraan aan het eind van
de jaren 80 en in de jaren 90 belang aan werd gehecht. Dat bepaalt het oordeel
over de kwaliteit van het onderwijs. Kwaliteit is niet een relatief begrip
van "laat maar waaien". Er zijn elementen die bepalen hoe kwaliteit
wordt beoordeeld. Dat is in de tijd bepaald.De heer Jasper van Dijk (SP):Ik ben het er zeer mee eens dat de context en de tijd bepalend is voor
de manier waarop naar dingen wordt gekeken. Men kan echter ook zeggen dat
bepaalde dingen een tamelijk vaste basis kunnen leggen. Ik doel daarmee op
taal en rekenen. De vaststelling dat het taal- en rekenniveau is gedaald,
trok de heer Jan Jacob van Dijk enigszins in twijfel. Hij noemde dat betrekkelijk.
Ik zou zeggen dat bij taal en rekenen een basisniveau hoort dat niet betrekkelijk
is.De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Volgens mij hebt u niet goed verstaan wat ik afgelopen dinsdag daarover
heb gezegd. Ik heb gezegd dat omdat er aan veel meer andere elementen aandacht
is besteed, men niet vreemd moet opkijken dat op dat soort elementen is ingeleverd.
Als er meer aandacht wordt besteed aan zelfstandig werken, aan samenwerken
en aan presenteren, dan moet men niet vreemd opkijken dat er minder aandacht
wordt besteed aan rekenen en taal. Ik heb overigens direct in het debat aangegeven
dat de slinger weer wat meer naar het midden moet gaan op het punt van rekenen
en taal.De heer Depla heeft een terechte opmerking gemaakt over het toetsingskader.
Het toetsingskader is een belangrijk instrument voor zorgvuldigheid bij onderwijsvernieuwingen.
Als wij besluiten tot onderwijsvernieuwingen, dan moeten wij die op een zorgvuldige
wijze invoeren. Tijd en geld moeten daar een belangrijke rol in spelen. Het
is echter niet de bedoeling dat het toetsingskader van Dijsselbloem erbij
wordt gehaald om gelijk te krijgen. Men mag niet één element
uit het toetsingskader gebruiken om het politieke gelijk te halen. Het is
veel belangrijker om naar de eigen standpunten te kijken en daar het toetsingskader
op los te laten dan om bij gelegenheid elementen uit het toetsingskader erbij
te halen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het enige gevaar is dat wij het toetsingskader selectief terzijde leggen,
niet dat wij het gebruiken. Waar bent u bang voor? Het zou toch mooi zijn
als toekomstig beleid "Dijsselbloemproof" is?De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Mevrouw Dijsselbloem, wat ik niet gezegd heb...Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nou, ik verdedig hem wel, maar ik ben eerlijk gezegd nog niet ten huwelijk
gevraagd.De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Ik proef enige teleurstelling. Vergeeft u mij deze fout.De voorzitter:Wij gaan weer terug naar het rapport.De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Naar het rapport­cijfer in dit geval. Mevrouw Halsema, ik bedoelde
dat iedereen het toetsingskader elke keer uit de kast kan trekken om te zeggen: één
elementje voldoet daar niet aan en daarom ben ik tegen. Daarin zie ik een
groot gevaar voor misbruik. Het rapport-Dijsselbloem kun je ook gebruiken
voor je eigen standpunten. Ik wil misbruik voorkomen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat is wel heel erg defensief. Het is een beetje gek om daarmee af te
sluiten. Het toetsingskader is geen boodschappentas waar je af en toe iets
uit haalt; het gaat om de samenhang. Het veronderstelt dat je de verschillende
onderdelen samen loslaat op het nieuwe onderwijsbeleid. U benadrukt dat mensen
het kunnen gebruiken om ergens tegen te zijn. Als het goed is, kunnen wij
pas na toepassing van het toetsingskader allemaal voor zijn en anders niet.De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):U suggereert daarmee dat het toetsingskader een computerprogramma is waar
je een plan in stopt, en dat de uitkomst dan altijd klip-en-klaar 1 of 0 is.
Als u dat gelooft, zult u enigszins bedrogen uitkomen. Het toetsingskader
is een instrument om ervoor te zorgen dat wij dingen zorgvuldig doen. Het
zal met name worden toegepast bij majeure onderwijsvernieuwingen. Wellicht
kan het ook worden gebruikt voor andere operaties, maar dat valt buiten dit
debat. Ik zal man en paard noemen. Ik heb er moeite mee dat het toetsingskader
erbij wordt gepakt – ik zie mevrouw Dezentjé al staan –
om te betogen dat de gratis schoolboeken of de maatschappelijke stage niet
mogen worden ingevoerd. Wij moeten het toetsingskader niet gebruiken om ons
politieke gelijk te halen; daar heb ik moeite mee.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik ben het met u eens dat je niet op elk detail zo'n toetsingskader moet
loslaten. De genoemde voorbeelden zijn nu juist geen details. Als ik u goed
beluister, bent u bang dat het een oppositioneel instrument wordt. Wees niet
zo defensief en gebruik het vooral zelf!De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Mevrouw Halsema – ik zal niet dezelfde verspreking maken –
maakt u zich geen zorgen dat ik bang ben voor de oppositie. Mijn houding is
niet defensief. Ik enige waarvoor ik wil waken, is dat elke keer wordt gezegd:
kijk, hier is het toetsingskader van Dijsselbloem en daarom moeten wij ervoor
of ertegen zijn. Het moet geen volstrekt eigen leven gaan leiden.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):De heer Van Dijk is erg bang voor misbruik van dit rapport.De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Nee, alleen voor misbruik van het toetsingskader.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Er is een heel mooi spreekwoord: zo de waard is, vertrouwt hij zijn gasten.
Uit de inbreng van de heer Van Dijk spreekt toch een enorme angst. Niet zozeer
voor de oppositie, maar dat het toetsingskader het CDA als regeringspartij
niet welgevallig is. Stel je voor dat het toetsingskader niet past bij het
regeerakkoord, dan zit de CDA-fractie toch in de klem. Moet ik het zo vertalen,
of onderschrijft de CDA-fractie het rapport-Dijsselbloem toch niet helemaal?De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Bijna alle elementen uit het regeerakkoord zouden uitstekend door het
toetsingskader van de commissie-Dijsselbloem komen. Daar ben ik dus helemaal
niet bang voor. Mevrouw Dezentjé leest er veel meer in dan wat ik nu
zeg. Het enige wat ik probeer aan te geven, is: laten we het toetsingskader
van de commissie-Dijsselbloem niet misbruiken om daarmee ons eigen politieke
gelijk te bewijzen, wat ons op dat moment misschien goed uitkomt. Wij hebben
dat al te veel gedaan met diverse begrippen, die wij in de politiek hebben
neergelegd. De subsidiariteitstoets is bijvoorbeeld ook zo'n begrip. Ik mag
daar ook wel eens iets mee doen en daarom weet ik dat het een van die begrippen
is die misschien hartstikke mooi lijken om mee aan te geven dat men voor of
tegen is. Elke keer weer zie je dan dat een dergelijk begrip ook kan worden
misbruikt.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Ik vind het een beetje jammer dat u zo'n mooi debat dat wij in de afgelopen
twee dagen hebben gevoerd, een beetje doodslaat met een anti-misbruikopmerking.
Ik zou zeggen: omarm het rapport, doe mee en wees gewoon nergens bang voor!De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Ik ben helemaal nergens bang voor. Ik geef alleen een waarschuwing in
de richting van sommige personen die dat al wel eens een keer naar voren hebben
gebracht.Het belangrijkste wat volgens het CDA uit het rapport naar voren is gekomen,
is dat er talloze aanbevelingen zijn neergelegd die ertoe zouden kunnen en
moeten bijdragen dat het herstel van het vertrouwen in het onderwijs in de
komende periode stevig ter hand wordt genomen. Daar ligt wat ons betreft de
grote uitdaging: om ervoor te zorgen dat de kwaliteit en het vertrouwen in
het onderwijs fors gaan toenemen. In dat kader mag ik namens alle deelnemers
aan het debat ook een motie voorlezen aan de commissie Dijsselbloem. Sommigen
hebben daarop al gepreludeerd.De Kamer,gehoord de beraadslaging,gezien de opdracht die de Kamer aan de Parlementaire Commissie Onderzoek
Onderwijsvernieuwingen heeft verstrekt;van oordeel dat de commissie haar opdracht naar behoren heeft vervuld;Jan
Jacob van Dijkspreekt daarvoor haar grote waardering uit;is van mening dat het rapport van de commissie een constructieve
bijdrage levert aan het herstel van vertrouwen in het onderwijs en daarmee
een goede basis vormt voor het verdere debat met het kabinet,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Jan Jacob van Dijk, Van der Vlies,
Slob, Dezentjé Hamming-Bluemink, Halsema, Jasper van Dijk, Fritsma,
Pechtold en Depla.Zij krijgt nr. 15(31007).De heer Slob (ChristenUnie):Voorzitter. Ook ik wil de commissie bedanken voor de beantwoording in
eerste termijn. Ik maak de voorzitter van de commissie, de heer Dijsselbloem,
mijn complimenten voor de ontspannen, open en inhoudelijke wijze waarop hij
het rapport heeft verdedigd en de vele vragen van de Kamer heeft beantwoord.
Dit debat voegt veel waarde toe aan de inhoud van het rapport. Het is mooi
om dat met elkaar te kunnen constateren. Wat mij deugd doet, is de ruimte
die de commissie heeft gelaten voor de verdere optimalisering van de aanbevelingen
die zij heeft gedaan. Ik waardeer dat en het biedt straks ruimte om met het
kabinet verder te spreken over de door de commissie gedane aanbevelingen.
Dit kwam bijvoorbeeld tot uitdrukking in de gedachtewisseling die wij hebben
gehad over de aanbevelingen met betrekking tot de begin- en eindtoets, de
eindexamens en de canonisering en over de wat algemener geformuleerde aanbeveling
inzake het wat en hoe. Dit alles biedt heel veel houvast om straks zeer inhoudelijk
met het kabinet te spreken. Daar komt het natuurlijk wel op aan; wij zullen
ook verder moeten bezien hoe wij dit rapport de komende jaren echt tot zijn
recht willen laten komen.Wat betreft de toepasbaarheid van het rapport deel ik de opmerking van
collega Depla dat wij met elkaar ervoor moeten zorgen dat wij dit rapport
goed gebruiken en dat er geen misbruik van wordt gemaakt. Wanneer het goed
gebruik of misbruik is, is niet met een schaartje te knippen, maar de commissie
vraagt om zorgvuldigheid en voor ons geldt dat wij moeten proberen zorgvuldig
te zijn met het gebruik van het rapport. Het laatste dat moet gebeuren, is
dat het rapport binnen de kortste keren onderin de la ligt. De komende drie
jaar zijn wij daar zelf bij, hoop ik. Ik verwacht dat wij dan heel snel zullen
komen te spreken over het competentiegericht onderwijs. Ik veronderstel dat
dit al het geval zal zijn wanneer wij in juni met het kabinet spreken. Dit
onderwerp is overigens niet in het coalitieakkoord geregeld. Dat wil ik hier
toch maar even hebben gemarkeerd. Het toetsingskader zal dan voor ons actief
moeten zijn. Ik meen dat het een verantwoordelijkheid voor iedere individuele
fractie is om te bekijken in hoeverre de zorgvuldigheid aan de orde is ten
aanzien van de voorstellen die het kabinet doet en de tijdtermijn die daarbij
wordt gesteld. De termijn is inmiddels al wat opgerekt. Ik meen dat het –
om dat woord ook maar te gebruiken – Dijsselbloemproof is. Ik veronderstel
dat er van tijd tot tijd momenten zullen komen waarop wij met elkaar in debat
gaan en in concluderende zin zullen kunnen spreken.De heer Depla (PvdA):Er is een subtiel verschil of de Kamer als geheel het beoordelingskader
erop loslaat dan wel of elke individuele fractie dat voor zich doet. Ik meen
dat de aanbeveling luidt om dit als Kamer te doen. Staat ook de heer Slob
voor dat de Kamer als geheel het beoordelingskader erop los laat of moet elke
fractie het op zichzelf doen?De heer Slob (ChristenUnie):Uiteindelijk kom je bij elkaar en spreek je er met elkaar over. Iedere
fractie zal zelf met het rapport aan de slag moeten gaan. In de voorbereiding
op de debatten – bijvoorbeeld dat over competentiegericht onderwijs –
zal elke fractie de vraag moeten stellen of de voorstellen van het kabinet
voldoen aan de eisen die wij eraan hebben gesteld. Daarover kunnen wij in
debat gaan als de Kamer met het kabinet spreekt. Wij moeten hier geen verschillen
gaan maken die ik niet heb beoogd.De heer Depla (PvdA):Ik wil geen verschillen maken. Ik wil duidelijkheid. Verschillende partijen –
waaronder de mijne – hebben gezegd dat de Kamer het beoordelings­kader
er op moeten loslaten. Dat is net iets meer dan dat elke fractie dat zelf
doet. Wij zouden het in ieder geval gezamenlijk over de feiten eens kunnen
zijn. Het oordeel is aan elke fractie apart. Wij zouden wel een gezamenlijk
feitenonderzoek kunnen doen.De heer Slob (ChristenUnie):Wij kunnen altijd afspraken maken om zaken in gezamenlijkheid op te pakken.
Ik meen dat de procedurevergaderingen van de commissie Onderwijs daarvoor
zijn bedoeld. De heer Depla heeft daarvoor in eerste termijn afspraken gemaakt.
Voor dergelijke afspraken staat mijn fractie volledig open.Ik zei zojuist al dat het competentiegericht onderwijs niet is geregeld
in het coalitieakkoord. Ik begrijp heel goed dat de voorzitter niet de behoefte
heeft gehad om het huidige coalitieakkoord te toetsen aan zijn eigen toetsingskader.
Dat was ook niet gevraagd. Dat mogen de coalitiepartijen zelf doen. Wij hebben
de aanbeveling dat je in een coalitieakkoord niet alles moet dichtregelen
vaker gehoord van andere parlementaire onderzoeks- en enquêtecommissies.
Het is altijd goed om dat met elkaar te bespreken. Je moet ook reëel
zijn. De commissie heeft niet ontkend dat er een coalitieakkoord moet zijn.
Het is een spoorboekje voor de periode dat de beoogde coalitiepartijen met
elkaar in zee willen gaan. De tot de coalitie toetredende fracties moeten
voldoende waarborgen hebben om deze stap te zetten en de verantwoordelijkheden
op zich te nemen. Het lijkt mij daarom evident dat je goede afspraken maakt.
Deze afspraken moeten vanzelfsprekend zorgvuldig worden opgesteld.Het valt mij op dat wij de afgelopen weken uitgebreid hebben gediscussieerd
over twee onderwerpen uit de onderwijsparagraaf van het coalitieakkoord dat
wij voor deze regeringsperiode hebben gesloten. Wij hebben, zelfs voordat
wij met de commissie spraken, lang en breed gesproken over de vraag of de
gratis schoolboeken Dijsselbloemproof zouden zijn. Daarbij is het voor mijn
fractie doorslaggevend geweest dat wij hier niet te maken hebben met een onderwijsvernieuwing,
maar met een andere manier van bekostigen. Dat hebben wij in het verleden
wel eens vaker gedaan door bepaalde taken bij de lumpsumbekostiging te voegen.
Ook dat moet vanzelfsprekend zorgvuldig worden ingevoerd. Het traject dat
hiervoor is afgesproken, heeft uiteindelijk de steun van mijn fractie gekregen. Wij hebben eveneens uitvoerig gesproken over de maatschappelijke stage.
Het bijzonder daarvan is dat deze niet in de onderwijsparagraaf van het coalitieakkoord
is opgenomen. Hij staat daarin op een andere plaats. Maar hij raakt vanzelfsprekend
wel het onderwijs. De commissie concludeert dat ook in dit geval geen sprake
is van een onderwijsvernieuwing. Ik constateer dat de staatssecretaris –
op basis van de geluiden die ons uit het onderwijsveld bereikten – tijdsaanpassingen
heeft verricht op hetgeen hierover in het coalitieakkoord wel is afgesproken.
Wij hebben hierover zelfs in de Kamer gediscussieerd. Ik zie de heer Jasper
van Dijk zitten. Hij zei met het coalitieakkoord in de hand tegen de staatssecretaris:
er staat toch drie maanden, dus waarom kiest u nu voor 72 uur? Zelfs hierover
hadden wij dus een heel interessant debat. Tot nu toe heeft de discussie zich
met name hiertoe beperkt.Er zijn nog dertien andere afspraken in het coalitieakkoord vastgelegd.
Als ik die langs de conclusies van het rapport van de commissie-Dijsselbloem
leg, dan valt mij op dat deze afspraken mijns inziens de toets zeer goed kunnen
doorstaan. Ik wijs bijvoorbeeld op de afspraak dat de kwaliteit van het onderwijs
moet worden gegarandeerd. Verder moet duidelijk worden vastgelegd wat leerlingen
en studenten moeten kennen en kunnen aan het einde van hun leerloopbaan en
welke ruimte scholen hierbij moeten hebben. Hierop heeft ook de commissie-Dijsselbloem
gewezen.Verder wordt rond het actieplan leraren in het coalitieakkoord het doel
geformuleerd. Er wordt ook bij aangegeven dat er een breed samengestelde commissie
moet komen die met een aantal aandachtspunten aan de slag moet gaan. Opengelaten
wordt, waartoe dit uiteindelijk moet leiden. Een en ander is dus niet dichtgeregeld.
Wij weten hoe dit uiteindelijk is verlopen. De breed samengestelde commissie
heeft een rapport opgesteld en de Kamer heeft daarover gedebatteerd. De conclusies
zijn op hoofdlijnen overgenomen en een en ander heeft nu zelfs tot afspraken
in het veld geleid.Passend onderwijs wordt niet met name genoemd in het coalitieakkoord.
Toch komt het er wel in voor. Over passend onderwijs werd uiteraard al enige
tijd gesproken. Het is bijzonder dat hierbij wordt aangegeven dat er, als
deze plannen verder worden uitgewerkt, rekening moet worden gehouden met de
mogelijkheden van scholen om leerlingen met een zorgvraag een plaats binnen
de school te geven. Er wordt op gewezen dat hiervoor voldoende expertise en
voorzieningen bij de scholen aanwezig moeten zijn en dat dit een belangrijke
voorwaarde is voor de uiteindelijke invoering. Mijns inziens is dit een voorbeeld
van wat ook de commissie aangeeft, namelijk dat wij rekening moeten houden
met hoe een zaak binnen scholen zelf wordt beleefd. Zaken moeten niet van
bovenaf worden opgelegd. Een en ander moet meewegen als deze zaken definitief
worden doorgevoerd.Ik noem nog een voorbeeld. Over leerrechten in het hoger onderwijs had
het vorige kabinet een wetsvoorstel voorbereid. Dit was binnen het hoger onderwijs
een zeer omstreden onderwerp. Ik herinner mij de hoorzittingen die wij hierover
hebben gehouden. In het coalitieakkoord staat dat dit onderwerp wordt geparkeerd.
Waarschijnlijk kent mevrouw Dezentjé Hamming dit wetsvoorstel nog wel,
want zij was er een groot voorstander van. Het veld was er echter erg op tegen.
De coalitie heeft besloten om het wetsvoorstel te parkeren en, na overleg
met het onderwijsveld, een ander wetsvoorstel op te stellen. Daarna moeten
keuzes worden gemaakt. Dit lijkt mij een voorbeeld van zorgvuldig handelen.
Het heeft in het hoger onderwijs tot veel rust geleid.Ten slotte is in het coalitieakkoord nog een aantal andere afspraken gemaakt,
die ook weer zijn aangepast. Ik wijs op de kwestie van de dubbele aanmeldingsmomenten
en de drempel voor het onderwijsachterstandenbeleid. De aanpassingen rond
deze beide kwesties hebben plaatsgevonden omdat vanuit het onderwijsveld werd
gezegd dat men problemen voorzag bij de uitvoering of dat men twijfelde aan
de juistheid van de voorstellen. Ik zeg dit niet om te pronken met het coalitieakkoord
maar omwille van de reflectie. Kunnen wij, met het coalitieakkoord in de hand –
een akkoord waarvoor de ChristenUnie voor het eerst verantwoordelijkheid draagt –
zeggen dat daarin de zorgvuldigheden zitten waar de commissie-Dijsselbloem
om vraagt? Ik durf te zeggen dat dit coalitieakkoord de toetssteen der kritiek
behoorlijk goed kan doorstaan. Dat doe ik met enige vreugde, want toen het
akkoord werd opgesteld hadden wij het rapport-Dijsselbloem nog niet bij de
hand. Er was toen zelfs nog geen sprake van een commissie-Dijsselbloem.Ik kom tot mijn conclusie. Wij hebben met elkaar een goed debat over de
conclusies van de commissie gevoerd. Dit is een uitstekende opmaat naar het
debat dat wij in juni met de regering zullen voeren. Daar kijk ik met belangstelling
naar uit. Mijns inziens is het goed als wij proberen dit voor het zomerreces
af te ronden. Ik constateer dat deze commissie behoorlijk snel een uitstekend
rapport heeft kunnen afleveren, zeker gezien de omvang van de opdracht. Bovendien
heeft de Kamer het vrij snel in behandeling kunnen nemen. Ook dat is in het
verleden wel eens anders geweest. Het is een compliment aan onszelf.De heer Jasper van Dijk (SP):De heer Slob zegt dat zo ongeveer het hele regeerakkoord Dijsselbloemproof
is en hij is daar blij mee. Hij geeft ook aan dat hij wel met het toetsingskader
wil gaan werken, maar zei ook dat je dat niet mag misbruiken. Het toetsingskader
is ervoor bedoeld, te kijken of er draagvlak is en of zaken kunnen worden
onderbouwd. Mijns inziens zijn dit twee heel verstandige dingen. Kan de heer
Slob mij aangeven hoe je het toetsingskader kan misbruiken?De heer Slob (ChristenUnie):Ik ben blij dat u met mij constateert dat het coalitieakkoord behoorlijk
Dijsselbloemproof is. Dat is fijn.De heer Jasper van Dijk (SP):Dat zijn uw woorden.De heer Slob (ChristenUnie):U verwees er zeer nadrukkelijk naar en daarom dacht ik dat u zich bij
mijn woorden aansloot.De heer Jasper van Dijk (SP):Ik begrijp dat u dat graag wilt, maar dit is niet het geval.De heer Slob (ChristenUnie):U vroeg zich dus af hoe van het toetsingskader misbruik gemaakt kan worden.
Er is in dit opzicht al het een en ander gewisseld. Ik wijs er nog op dat
een fractie op volkomen legitieme gronden ergens op tegen kan zijn. Ter illustratie
noem ik de gratis schoolboeken. Op de invoering daarvan was de VVD bij monde van mevrouw Dezentjé Hamming tegen. Ik heb de fractie
van de VVD geprezen voor haar opstelling, want zij was als enige fractie,
ook in de vorige periode, consistent bij de behandeling van dit onderwerp.
De fractie van de VVD was tegen de invoering van gratis schoolboeken, omdat
volgens haar daarmee in feite een inkomensmaatregel werd getroffen. Dat kan
je standpunt zijn. De fractie van de VVD stond hierin wel behoorlijk alleen,
maar dit was dus haar standpunt. Mevrouw Dezentjé Hamming heeft ook
het goede recht om namens haar fractie dit standpunt in te nemen. Echter,
tijdens de discussie, toen het rapport van de commissie Dijsselbloem nog niet
eens was besproken, heeft zij dat rapport wel gebruikt om haar standpunt extra
kracht bij te zetten. Als dat gebeurt, moet je oppassen. Ik zeg niet dat zoiets
niet kan, maar je moet oppassen voor datgene waarop de heer Depla ook wees:
dat je een dergelijk rapport gaat gebruiken om je standpunt extra kracht bij
te zetten in de discussie met degenen die een ander standpunt hebben. Met
dit voorbeeld wil ik mevrouw Dezentjé Hamming natuurlijk niet van allerlei
misbruik beschuldigen, maar ik wil erop wijzen dat elke fractie zelf een afweging
moet maken. Daarbij past maar één woord: zorgvuldigheid.De heer Jasper van Dijk (SP):Dat snap ik. Ik probeerde zojuist aan te geven dat u zelf veel vertrouwen
heeft in het hoofdstuk onderwijs van het regeerakkoord. U vindt dat dat goed
in elkaar zit. Ik wijs er echter op dat bij het toepassen van het toetsingskader
alleen wordt getoetst of wat u veronderstelt het geval is, dus of er draagvlak
is en of de vernieuwing goed wordt onderbouwd. Dus u hoeft zich op geen enkele
manier zorgen te maken, maar misschien bent u bang dat wordt geconstateerd
dat er geen draagvlak is. Maar hoe kan het toetsingskader verkeerd gebruikt
worden? Daar hoeft u toch helemaal niet bang voor te zijn?De heer Slob (ChristenUnie):Mijn betoog komt niet voort uit angst. U hebt het over zelfvertrouwen.
Ik vind het plezierig dat wij bij elkaar zelfvertrouwen kunnen vaststellen.
Wat ik echter heb gedaan met verwijzing naar het coalitieakkoord, is zeggen
wat er nu moet gebeuren. De Kamer voert met zichzelf en de commissie overleg.
Dat is een ander overleg dan wat wij nog met de regering moeten voeren. De
regering heeft van de Kamer namelijk de opdracht gekregen om het coalitieakkoord
uit te voeren. Ik heb daarom deze gelegenheid gebruikt om het coalitieakkoord
kritisch in aanmerking te nemen en daarbij enige reflectie toe te passen.
De heer Dijsselbloem heeft over een aantal elementen gezegd: houd daar rekening
mee. Daarbij ging het om zorgvuldigheid, openheid en niet te veel van bovenaf
opleggen. De vraag is dan of het coalitieakkoord aan die criteria voldoet.
Daarover heb ik de opmerking gemaakt die ik gemaakt heb.Dan is er het punt van het misbruik maken het rapport. Je zou kunnen zeggen:
een mens lijdt het meest door het lijden dat hij vreest. Wij moeten dus geen
beren op de weg zien die er niet zijn. In dit verband noem ik ter illustratie
het werk van de Tijdelijke commissie infrastructuur. Van die commissie ben
ik lid geweest. Die commissie heeft eveneens een toetsingskader opgesteld
met de bedoeling dat hetgeen zij had vastgesteld, door de Kamer zou worden
toegepast. Stel dat je faliekant tegen een bepaald groot infrastructureel
project bent. Op het moment dat dat project in uitvoering wordt genomen, zul
je dat toetsingskader wel zorgvuldig moeten gebruiken. Je moet dat dan niet
gebruiken om nog een keer je gelijk te halen, om bijvoorbeeld te kunnen zeggen:
het was toch niets. Dat is de opdracht voor u, voor mij en voor alle andere
fracties in deze Kamer.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Voorzitter. Bij het verschijnen van het rapport was één
ding duidelijk, namelijk dat het draagvlak heel erg belangrijk is. Daarover
zijn veel positieve opmerkingen gemaakt. Nu verwijt de heer Slob mij dat ik
wilde anticiperen op dat rapport. Ik wijs erop dat aan dit rapport ontzettend
veel mensen een bijdrage hebben geleverd. Niet alleen de leden van deze commissie
hebben eraan gewerkt, ook de mensen in het land hebben hun zegje gedaan. Dat
heeft betekenis. Echter, nu verwijt de heer Slob mij dat ik daarop wil anticiperen
en dat ik de mensen in het land ...De heer Slob (ChristenUnie):Voorzitter. Dit is een misverstand. Ik verwijt mevrouw Dezentjé
Hamming helemaal niets.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Misschien verwijt u mij niets, maar uw opmerkingen gaven mij het gevoel
dat u mij terechtwees en dat wij vooral niet hadden moeten praten over het
rapport. Ik wil geheel iets anders beweren. Het invoeren van die gratis schoolboeken
en die maatschappelijke stages hadden wij moeten parkeren totdat wij deze
behandeling hadden afgerond en totdat duidelijk was of zo'n maatregel wel
Dijsselbloemproof zou zijn. Dat had de volgorde moeten zijn en niet zoals
u aangaf.De heer Slob (ChristenUnie):Ik had het verwijt terecht gevonden, als wij bijvoorbeeld drie weken geleden
een besluit hadden genomen over het definitief invoeren van het competentiegericht
onderwijs. Dan praat je echt over een grote onderwijsvernieuwing. De commissie
constateert zelf dat bijvoorbeeld maatschappelijke stage geen onderwijsvernieuwing
is. Dat wil niet zeggen dat er dan geen zorgvuldigheid moet zijn. Daarover
kun je een debat hebben. Wij hebben er in ieder geval in een commissievergadering
met elkaar over gedebatteerd.Ik heb net aangegeven dat het heel bijzonder was dat de coalitie het coalitieakkoord
zelfs losliet en dat de grootste oppositiepartij, de SP, zei: het staat toch
in het coalitieakkoord, u moet het doen. Dan moet je ook die zorgvuldigheid
betrachten, bij de schoolboeken idem dito. Ook daarbij hebben wij met elkaar
gesproken over zorgvuldige invoering. Er is uiteindelijk een invoeringstraject
gekomen, veel uitgebreider dan oorspronkelijk was bedoeld. Dan staat iedereen
voor de keuze: neem een besluit, vind je dit zorgvuldig of niet? Dat is op
democratische wijze in de Kamer tot stand gekomen.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Voorzitter. Mijn conclusie na deze twee dagen is dat het een waardevol
debat is geweest over een van de belangrijkste maatschappelijke vraagstukken
van dit moment. Er liggen nu twee belangrijke rapporten voor van
Rinnooy Kan en van Dijsselbloem. Daar kunnen wij een hoop mee doen.Het is mij de afgelopen dagen eens te meer duidelijk geworden hoeveel
werk er is verzet en hoeveel mensen in het land een bijdrage hebben geleverd
aan de totstandkoming van dit rapport. Nogmaals dank, via u ook aan al diegenen
die er tijd in hebben gestoken.Wat mij betreft, mogen wij gelijk aan de slag. Ik noem het vaststellen
en het gebruiken van het toetsingskader voor onderwijsvernieuwing, te beginnen
bij het competentiegericht onderwijs – laten wij het daarover hebben –
en het nieuwe leren, het vaststellen van de norm voor de lestijd en de onderwijstijd,
examens en toetsing en wijziging van het kabinetsbeleid, want dit rapport
zou er ook toe moeten leiden dat wij tot een aangescherpte, zo niet nieuwe
onderwijsagenda komen.Ik had het u eigenlijk niet willen aandoen om nog over de gratis schoolboeken
te beginnen, maar gelukkig begon de heer Slob erover, dus dat scheelt weer.Het komt er nu op aan hoe wij de aanbevelingen van het rapport-Dijsselbloem
gezamenlijk kunnen aanpakken en invoeren. Ik kijk daarbij vooral naar de regeringspartijen,
maar ik heb toch nog een punt van zorg. Als ik naar de eindconclusie van het
debat kijk en een rondje langs het veld doe, dan hoop ik toch van harte dat
wij in staat zijn om de handen ineen te slaan. De SP zegt tegen de VVD: u
bent meer een toetsingsfabriek. Ik zou het willen omdraaien. Het motto van
de SP "alle kinderen zijn gelijk" leidt er wat mij betreft toe dat
de SP een soort eenheidsworstfabriek is. Overigens heeft de grote leider van
de SP daar enige ervaring mee, zo begreep ik. De PVV pleit voor "alle
moslims de klas uit", dus ik weet niet of wij daar verder veel aan hebben.
Rita Verdonk was er niet; onderwijs is daar kennelijk geen prioriteit. GroenLinks
wierp een nadrukkelijke blik in de achteruitkijkspiegel, maar toch. Het gaat
natuurlijk om de regeringspartijen, want van hen moet veel komen: het CDA,
dat in dit debat toch een beetje heeft geleden aan kwaliteitsrelativisme en
aan het slot nog enige angst bleek te hebben voor het toetsingskader, de PvdA,
die wat luchtiger wil optreden over regeerakkoorden en de ChristenUnie, die
haar zegeningen heeft geteld. Maar wat mij betreft zetten wij gezamenlijk
de schouders onder de aanbevelingen van dit rapport, al was het maar om de
regering een krachtig signaal te geven met als doel dat geen enkel talent
verspild wordt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De verleiding wordt toch groot nu u de hele Kamer een cijfer hebt gegeven.
Ik begrijp dat ik er het beste uitkom, waarvoor dank. Maar dan is het wel
gek dat u uzelf vergeet. Ik vind dat vooral gek, omdat de budgettaire krapte
waar ons onderwijs heel erg onder lijdt met name door de VVD veroorzaakt is.
Ik noem de dichtgetimmerde regeerakkoorden in de afgelopen 15 jaar die door
de VVD veroorzaakt zijn. Ook noem ik de grote onderwijsvernieuwingen, die
allemaal onder rechtstreekse coalitieverantwoordelijkheid van de VVD tot stand
zijn gekomen. U hoeft hier niet op uw knieën, maar enige terugblik, enig
vermogen tot reflectie, enig kritisch nadenken over de eigen bijdragen en
de eigen fouten, zou ik toch wel op prijs stellen.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Ik wil daarover graag herhalen wat ik in eerste termijn heb gezegd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat was niks.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Dan wil ik wel een buiging maken. Wij hebben meegeregeerd. Wij hebben
net zo goed de verantwoordelijkheid gedragen als zo veel andere partijen die
mee hebben geregeerd. Ik maak wat dat betreft dus echt een buiging. Het is
nu echter zaak om niet te veel meer in de achteruitkijkspiegel te kijken,
want anders knal je ergens op. Laten wij ervoor zorgen dat het onderwijs gezond
wordt en dat alle talenten in Nederland een reële kans krijgen.De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):U zei dat het kabinetsbeleid op het terrein van het onderwijs fors aangepakt
moet worden. Kunt u een paar punten noemen die er volgens u voor zorgen dat
de kwaliteit van het onderwijs verbeterd wordt?De voorzitter:Wij zijn nu in debat met de commissie. Er komt nog een debat met de regering.
Ik geef mevrouw Dezentjé nog kort de gelegenheid om te antwoorden op
uw vraag, maar daarna lijkt het mij goed om dit debat niet verder op deze
wijze te verbreden.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Er staan al een aantal zaken op de rol, zoals de doorlopende leerlijnen.
Ik denk dat met het toetsingskader en het competentiegericht onderwijs in
de hand op die manier de nieuwe agenda moet worden vastgesteld. En misschien
moeten er nog wel veel meer nieuwe dingen aan toegevoegd worden, zoals toetsen
en taal.De heer Jan Jacob van Dijk (CDA):Ik mag dan concluderen dat u niet zegt dat het kabinetsbeleid gewijzigd
moet worden maar dat wat u zegt een ondersteuning is van de lijn die door
dit kabinet is ingezet.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Nee, die conclusie gaat mij te ver. Zo zou ik het niet willen concluderen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter. Ik wil mijn complimenten uitspreken richting de commissie,
in het bijzonder haar voorzitter. De heer Dijsselbloem straalde in zijn beantwoording
in eerste termijn grote rust, gezag en kennis van zaken uit, waarmee hij de
kwaliteit van de commissie in haar geheel onderstreepte. Mijn dank daarvoor.Naar mijn idee is het vermogen tot zelfreflectie in deze Kamer –
laat ik het zacht zeggen – niet geheel evenwichtig verdeeld. De SP is
vooral verantwoordelijk voor wat er wel goed is gegaan en niet voor de verkeerde
beslissingen die er zijn genomen. Dat is tot daar aan toe. Als oppositiepartijen
hebben wij daar al de nodige woorden over gewisseld. Veel bonter echter maakt
bijvoorbeeld een coalitiepartij als de VVD het. Jarenlang dichtgetimmerde
regeerakkoorden, veel te krappe budgettaire kaders en dan nu in eerste termijn
een sneer naar regeerakkoorden, zoals "dood in de pot" of woorden
van gelijke strekking. Dit terwijl alle onderwijsvernieuwingen tot stand zijn
gekomen dankzij de regeerakkoorden waarvan de VVD deel uitmaakte. Met verantwoording bedoel ik heel iets anders dan zeggen: ik maak een
buiging. Dat is de vraag beantwoorden hoe het zo gekomen is. Hoe heeft de
VVD er aan mee kunnen werken? Wat waren de beweegredenen? Waar staat zij nu
nog voor en waar neemt zij afstand van? Terugkijkend naar het debat, is het
rare dat eigenlijk alleen kleine oppositiepartijen, zoals de SGP en GroenLinks,
zich verantwoorden over hun aandeel, waardoor het vreemde beeld ontstaat dat
zij de meeste verantwoordelijkheid zouden dragen. En hoe zit het dan met de
grote spelers?Mevrouw Dezentjé noemde het zo-even wat minachtend de achteruitkijkspiegel.
Welnu, de kunst van moderne politiek bedrijven is achteromkijken. Een groot
deel van politiek bedrijven in de moderne samenleving is het repareren van
eerder gemaakte fouten. Je kunt alleen herhaling van fouten voorkomen als
je bereid bent om voor jezelf uitgebreid te verantwoorden wat er in het verleden
is misgegaan. Het volstrekt ontbreken van die bereidheid schept wat mij betreft
een sombere toekomst.De heer Depla (PvdA):Ik weet niet of het een vergissing was.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nee. Mag ik meteen, voordat de heer Depla de vraag stelt? Ik wilde er
namelijk nog bij zeggen dat er maar één coalitiepartij een uitzondering
had gemaakt op de algemene verantwoordingsvlucht. Dat is de PvdA. Zij zit
ten opzichte van alle andere coalitiepartijen in de moeilijkste positie vanwege
het aantal bewindslieden dat zij heeft geleverd. Daarvoor verdient zij een
compliment.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Ik noemde zojuist de achteruitkijkspiegel van de GroenLinks-fractie, maar
mevrouw Halsema zit voortdurend in het verleden te wroeten. Wat mij betreft
is politiek ook omzien, inzien en er iets mee doen. Dat is nadrukkelijk het
geval. Laten wij dat dan ook doen. Wij hebben daarover al eerder in het debat
een discussie gevoerd. Ik raad mevrouw Halsema toch ook eens een keer aan
om naar de toekomst te kijken. De beste stuurlui hebben altijd aan wal gestaan
en mevrouw Halsema was één van hen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De vraag is waarmee mevrouw Dezentjé Hamming iets wil doen. Dan
moet je eerst omzien en inzien. De VVD-fractie weigert dat echter systematisch.
Zij gaat gewoon vrolijk door en zegt: "Er is iets misgegaan. Daar zijn
wij allemaal een beetje verantwoordelijk voor." Daarmee wordt miskend
dat zij vijftien jaar lang een minister van Financiën heeft geleverd
die een buitengewoon grote verantwoordelijkheid droeg voor de tekorten in
het onderwijs. De VVD is bij mijn weten de enige die in haar nieuwe verkiezingsprogramma
heeft opgenomen dat zij weer bezuinigt op onderwijs. Ik vind het dan wel brutaal
dat zij tegen de andere fracties zegt dat zij eens vooruit moeten kijken.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Dit gaat allemaal wel erg ver. Mevrouw Halsema heeft nog een deel van
de onderwijsbegroting gemist waarvoor wij 0,5 mld. extra aan het onderwijs
hebben toegekend. De feiten van mevrouw Halsema kloppen dus niet helemaal.
Misschien kan zij haar mening daarom een klein beetje bijstellen. Dat lijkt
mij verstandig.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik ben altijd bereid om mijn mening bij te stellen als de VVD-fractie
gaat investeren in het onderwijs.Ik kom terug op de gelijkheidsideologie, ofwel het gelijkheidsdenken zoals
dat zich in het onderwijs heeft gemanifesteerd. Daarbij verwijs ik ook naar
het debatje dat ik gisteren met de heer Van der Vlies heb gevoerd. Er lopen
twee definities van gelijkheid door elkaar en het lijkt mij goed om daarover
een opmerking te maken. Als er gezegd wordt dat er moet worden afgerekend
met de gelijkheidsideologie uit de jaren tachtig en negentig, wordt er volgens
mij vooral gedoeld op de gedachte dat onderscheid in talent en interesses
tussen kinderen weggeduwd en weggemasseerd moesten worden. Met die gedachte
wordt bedoeld dat kinderen gehomogeniseerd moesten worden in het onderwijs.
Terecht wordt met die gedachte "gekapt". Die is namelijk voor kinderen
heel slecht. Het is van groot belang dat juist in het onderwijs ook het verschil
in talent en in interesses tot zijn recht kan komen. Die gelijkheidsideologie
hoort dus inderdaad niet in het onderwijs thuis. Wat mij betreft hoort die
nergens thuis. Maar er is een andere vorm van gelijkheidsdenken. Die is voor
mijn fractie cruciaal en die staat ook nog als een huis. Het gaat om het gelijkheidsdenken
dat inhoudt dat kinderen ongeacht hun afkomst, sociale klasse en etnische
herkomst, deel moeten kunnen hebben aan het Bildungsideaal van het onderwijs
en dat zij hogerop moeten kunnen klimmen, ongeacht klasse. Dat ideaal van
het onderwijs, dat gelijkheidsideaal dat inhoudt dat kinderen dezelfde kansen
in het onderwijs moeten kunnen krijgen ongeacht sociale klasse, staat voor
mijn fractie als een huis. Daarvan wil ik ook geen afstand doen. Het lijkt
mij heel belangrijk dat de commissie-Dijsselbloem dit onderscheid in het gelijkheidsideaal,
het onderscheid tussen gelijk maken en emanciperen, toch nog eens benadrukt.
Dat is voor mij belangrijk.De sociale mobiliteit van kinderen uit achterstandsmilieus ligt in Nederland
lager dan in andere landen. Dat is zorgelijk. Het is voor mijn fractie van
groot belang dat ook kinderen van een andere culturele herkomst uit een lagere
sociaaleconomische klasse via het onderwijs omhoog kunnen komen. Ik heb met
de commissie-Dijsselbloem gediscussieerd over de basisvorming, de middenschool,
enz. Wij delen de opvatting dat er geen grote onderwijsvernieuwingen meer
moeten komen en dat je niet opnieuw over zou moeten willen gaan tot een vorm
van basisvorming of middenschool. Wij zijn daar ook huiverig voor.Wij maken ons er ook zorgen over dat er in Nederland zo vroeg geselecteerd
wordt dat een aantal kinderen daardoor onvoldoende kansen krijgt om zich te
ontplooien, met name de meest kwetsbare kinderen. Ik heb daar op dit moment
geen sluitend antwoord op. Ik hoop met de commissie dat zij met haar antwoorden
wel dit probleem kan wegnemen. Ik denk dan aan verhoging van de kwaliteit
van het onderwijs, het versterken van het lerarenkorps, het bevorderen van
de doorstroming door beter te gaan stapelen. Helemaal gerust ben ik er echter
niet op.Mijn fractie staat achter het standpunt dat er geen grote onderwijsvernieuwingen
meer moeten komen. Er staat er natuurlijk nog wel een op stapel, namelijk
het competentiegericht leren in het mbo. Een aantal keren is opgemerkt dat
dit al een rijdende trein is. Dat klopt ook. Een groot deel van de beleidsvoorbereiding
is achter de rug, de wetgeving komt eraan, de invoeringsdatum
2010 is genoemd. Het is de vraag of dit in de gewone procedure past van een
Kamer die daar op het moment van wetgeving een toetsingskader op loslaat of
dat het misschien te laat is. Deze onderwijsvernieuwing is niet betrokken
bij het onderzoek van de commissie-Dijsselbloem. Daarom pleit ik ervoor om
deze commissie in staat te stellen naar het competentiegericht leren in het
mbo te kijken. Dat zou een korte periode kunnen zijn, waarin gereconstrueerd
wordt hoe de beleidsvoorbereiding heeft plaatsgevonden, nagegaan wordt hoe
het met het draagvlak zit en waar de problemen in de uitvoering zitten.Voorzitter. Ik weet dat het ongebruikelijk is om moties in te dienen tijdens
een debat als dit, maar aangezien dit een procedurele en geen politiek inhoudelijke
motie is – die dus ook geen politiek conflict zoekt in de Kamer –
dien ik haar toch in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat het kabinet mbo-scholen per 2010 verplicht, het competentiegericht
leren in te voeren;spreekt als haar wens uit dat de Commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen
een vervolgopdracht krijgt om in een onderzoek het door haar ontwikkelde toetsingskader
toe te passen op het competentiegericht leren in het mbo,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Halsema en Jasper van Dijk. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 16(31007).De heer Depla (PvdA):Ik ben het met de indieners van de motie eens dat wij het beoordelingskader
van de commissie langs het competentiegericht onderwijs moeten leggen. Zou
het echter niet aan kracht winnen, om ervoor te zorgen dat dit voortaan altijd
zo gebeurt, dat de vaste Kamercommissie het zelf ter hand neemt?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik vind ook dat de vaste Kamercommissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
het toetsingskader altijd ter hand moet nemen, alleen geldt voor het competentiegerichte
leren een bijzondere situatie. Dat is namelijk dat wij het toetsingskader
van de commissie-Dijsselbloem pas kunnen toepassen nadat de trein al is gaan
rijden. Voor elke onderwijsvernieuwing die zich aandient, kunnen wij het toetsingskader
van het begin af aan gebruiken. Nu kan dat pas op twee derde van de rit. Daarom
pleit ik ervoor om de commissie-Dijsselbloem in deze overgangssituatie nog
een keer aan het werk te laten gaan, te meer omdat alle kennis en ervaring
bij die commissie geconcentreerd is. Dat zou voor de Kamer een voorbode kunnen
zijn voor het eigen verdere handelen.De voorzitter:Nog eenmaal de heer Depla.De heer Depla (PvdA):Je kunt de redenering ook omkeren: om zo'n rapport beter te laten beklijven,
moet je ervoor zorgen dat het gaat behoren tot het gewone werk van de Kamer,
namelijk het bewaken van de onderwijsvernieuwingen. De Kamer zou dan zelf
zo'n onderzoek moeten organiseren, waardoor het niet een vreemde eend in de
bijt blijft, maar waardoor het een normaal onderdeel wordt van het Kamerwerk.
Mevrouw Halsema heeft de zorg dat er anders niets gebeurt en ik heb juist
de zorg dat het niet iets van onszelf wordt als het werk door een aparte commissie
wordt gedaan. Ik ben bang dat wij daardoor het risico lopen dat het een eenmalige
activiteit blijft.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Daar moet je altijd voor waken, maar laat ik het zo zeggen: wij zijn de
commissie. Alle partijen uit de Kamer zijn vertegenwoordigd in de commissie.
Eerlijk gezegd zie ik dat probleem iets minder sterk dan de heer Depla. Hierbij
gaat het verder ten dele om een reconstruerend onderzoek waarbij wordt teruggekeken
op het proces tot dusver in het competentiegerichte leren. Dat heeft de commissie
bij alle grote onderwijsvernieuwingen gedaan. Dat is het motief hierachter.GroenLinks is heel gelukkig met het werk van de commissie, met de ontwikkeling
van het toetsingskader en met de nadruk die de commissie legt op de kwaliteit
van onderwijs, op de ruimte die aan leraren moet worden geboden, op het terugdringen
van de managementtussenlagen die het onderwijs sterk beheersen en op het benadrukken
van de politieke rust.Ik ben ook blij met de uitkomsten van het debat tot dusver. Ik noem een
paar onderdelen van het debat. Het toetsingskader zal ook worden toegepast
op het passend onderwijs. De begintoets zal worden gerelativeerd en wel in
zoverre dat een grotere nadruk wordt gelegd op een geleidelijk systeem van
toetsing of het volgen van leerlingen en een mindere nadruk op een gefixeerde
begin- en eindtoets. Eigenlijk wordt gewoon gezocht naar een optimale vorm
waarin je leerlingen het best kunt volgen, zodat zij de meeste kans hebben
en scholen zo goed mogelijk kunnen functioneren. De maatschappelijke stage
moet uit de harde lestijd verdwijnen.Ik wil toch nog een vraag stellen over de opmerking van de heer Depla.
Misschien lag het niet in de lijn van de commissie, maar ik was gecharmeerd
van het voorstel van de heer Depla in eerste termijn om de verantwoordingsdruk
op de werkvloer te verminderen. Ik betreur het dat hij hierop in tweede termijn
niet is teruggekomen. Mijn fractie had een motie met deze strekking graag
gesteund. Ik ben benieuwd hoe de Partij van de Arbeid hierbij verder denkt
te opereren. Ik hoop in ieder geval dat er in het debat met de regering een
vervolg aan wordt gegeven.De heer Depla (PvdA):Ik dank mevrouw Halsema omdat zij mij de gelegenheid geeft daarover helderheid
te verschaffen. Door de ondersteuning bij de interrupties in de eerste termijn
ben ik zo enthousiast geworden dat ik samen met de vaste Kamercommissie voor
Onderwijs en met het Onderzoeksbureau ga proberen dit om te zetten in een
onderzoeksopdracht. Als wij het erover eens zijn hoe wij dat gaan doen, kunnen
wij besluiten om dat uit te voeren.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat is heel fraai.Voor de komende jaren zullen de kwaliteit van de politieke besluitvorming
en de ruimte die wij in het onderwijsbudget creëren bepalend zijn voor
de ontwikkeling van het onderwijs. Vanzelfsprekend houden wij naast het toetsingskader
allemaal onze eigen verantwoordelijkheid en de trouw aan onze eigen idealen.
Het toetsingskader beoogt procedurele zorgvuldigheid in het leven te roepen.
Het lijkt mij dat juist doordat het toetsingskader oproept tot procedurele
zorgvuldigheid er geen enkele angst hoeft te zijn voor misbruik anders dan
een angst voor een politiek verschil van mening dat misschien niet gelegen
zou zijn.GroenLinks stelt in haar verkiezingsprogramma onderwijs centraal. Dat
is ook tot uitdrukking gekomen in de middelen die wij daarvoor beschikbaar
hebben gesteld, namelijk 3,9 mld. Dat is het hoogste budget van alle partijen.
Wij vinden onderwijs van groot belang, omdat het dragend is in een groene
kenniseconomie, maar dat niet alleen. Als wij de gelijkwaardige vrijheid van
alle mensen en de emancipatie van jonge mensen uit achterstand en achterstelling
willen nastreven, hebben wij goed onderwijs nodig. Mensen moeten in staat
worden gesteld om zich te ontplooien en om als zelfstandig burger aan onze
samenleving deel te nemen. Afgelopen jaren en nu worstelen ons onderwijs en
onze leraren met grote maatschappelijke problemen. Zij worstelen met kinderen
met een taalachterstand en met gedragsproblemen en met het sociaal en cultureel
conflict dat onze samenleving kenmerkt. Dat zie je natuurlijk ook terug in
de klas. De klassen worden geconfronteerd met meer agressie en met toenemende
problemen van onveiligheid.De afgelopen jaren werden onze leraren echter ook geconfronteerd met een
politiek probleem. Wij veroorzaakten extra problemen voor de leraren. Doordat
wij de werkdruk verhoogden, door onvoldoende budgetten. Uiteindelijk door
onvoldoende respect voor wat het onderwijs is. Ik hoop dat dit debat ertoe
leidt dat het parlement zich de komende jaren ontwikkelt tot een bondgenoot
van leraren, van de schoolgaande kinderen en van hun ouders. Voor GroenLinks
geldt dat in ieder geval.De heer Fritsma (PVV):Voorzitter. Ik dank de commissie voor de uitgebreide beantwoording van
de vragen. Het lijkt mij dat er een zware last van de schouders van de negen
leden en van de ambtelijke ondersteuning afvalt. Er is erg goed werk verricht.Zoals alle fracties, heeft ook de fractie van de PVV de conclusies van
het rapport omarmd. Zij heeft dat gepaard aan kritiek. De grote verdienste
van de commissie-Dijsselbloem is juist dat zij het onderwijs weer bovenaan
de agenda heeft gekregen. Dat moet niet alleen zo blijven, er moet straks
ook worden geoogst. Hoe je onderwijskwaliteit ook definieert, in ieder geval
vindt iedereen dat het beter kan en dat het beter moet. Zeker nu de lerarensalarissen
een impuls hebben gekregen, moet flink worden ingezet op betere scholen.Het is goed dat de commissie uitspreekt dat het toetsingskader ook moet
gelden voor het competentiegericht onderwijs. Dat geeft in mijn optiek aan
dat de commissie het competentiegericht onderwijs ziet als een onderwijsvernieuwing
met een hoofdletter O. Draagvlak is bij een dergelijke onderwijsvernieuwing
cruciaal. De commissie heeft in dit kader gezegd dat er een enquête
onder docenten zou moeten komen. Dat is een goede zaak, maar de vraag is wie
die moet regelen en uitvoeren, het ministerie of bijvoorbeeld de MBO Raad.
Ik hoor graag een antwoord van de commissie. De PVV-fractie staat kritisch
tegenover sectorraden als de MBO Raad en ziet dus liever dat het ministerie
die taak op zich neemt.De commissie wees in haar antwoord al even op de MBO Raad, die tezamen
met andere koepels een steeds zwaardere rol in het onderwijs gaat spelen.
Eenduidig beleid van die koepels, bijvoorbeeld doordat de hele mbo-sector
het competentiegericht leren invoert, verkleint de keuzevrijheid voor ouders
en kinderen. Het wordt dan net als bij het aanbod van Henri Ford: je kunt
kiezen uit elke kleur auto, mits die zwart is. Dit illustreert het gevaar
van de oppermachtige koepels. Hierbij doemt het schrikbeeld weer op van het
procesmanagement dat grotendeels onafhankelijk aan het werk is gegaan. Een
aantal Kamerleden heeft de minister indertijd verweten dat het procesmanagement
een gebrek aan democratische controle kende. Dat moet natuurlijk niet met
de koepels gebeuren. Deze bevinding wijst ook op de noodzaak van kleine scholen.
Alleen als er gekozen kan worden, is er immers keuzevrijheid. Daarom moeten
de leerfabrieken kleiner worden.In de eerste termijn heb ik gesproken over de noodzaak van scherpe eindtermen.
Ik ben blij dat de commissie aangeeft dat er inderdaad concrete eindtermen
moeten komen. Moet dit in de visie van de commissie ook voor mbo en hbo gelden
voor kernvakken als taal en rekenen voor zover die centraal worden geëxamineerd?
Wij zijn overigens blij met het nieuws dat de verschillen tussen het schoolonderzoek
en het centraal schriftelijk examen door het Cito onderzocht zullen worden.
De PVV-fractie is ook blij met de nadruk die de commissie legt op een praktijkgerichte
leerweg. Leerlingen die liever met hun handen willen werken dan theoretische
kennis opdoen, zijn immers jarenlang tekort gedaan. De PVV-fractie wil daarom
de aloude ambachtsschool terug, wellicht in een moderne vorm, al dan niet
in de bestaande vmbo-structuur.Ik handhaaf mijn kritiek dat de invloed van massa-immigratie op het onderwijs
onderbelicht is gebleven, hoewel de commissie die niet onbenoemd heeft gelaten,
zoals de heer Dijsselbloem aangaf. Mochten de leden in een zwart gat vallen,
dan voorziet mijn fractie hen graag van een nieuwe taak. Er moet snel een
parlementair onderzoek komen naar het falende immigratiebeleid. Wat mij betreft,
beginnen de leden van de commissie daar aanstaande maandag mee.Ik dank de commissie voor het vele werk dat in het onderzoek naar de onderwijsvernieuwingen
is gaan zitten.De voorzitter:Op verzoek van een aantal commissieleden zal ik enkele minuten schorsen.
Daarna gaan wij door met het antwoord van de commissie, zodat wij dit debat
voor de avondpauze afronden.De vergadering wordt enkele minuten geschorst.De heer Dijsselbloem (PvdA):Voorzitter. Ik dank de woordvoerders voor hun waarderende
woorden in tweede termijn. Ook wij als commissie kijken terug op een goed
debat. Zo is het op ons overgekomen. Wij zijn blij dat wij over grenzen van
coalitie en oppositie heen op een aantal zeer wezenlijke inhoudelijke punten
van het onderwijsbeleid van gedachten hebben kunnen wisselen en op wezenlijke
punten nader tot elkaar zijn gekomen. Ik heb nog een aantal vragen te beantwoorden
en zal aan het slot van mijn antwoord, hoewel dat, geloof ik, absoluut niet
de bedoeling is, toch nog iets zeggen over de moties.De heer Jasper van Dijk heeft gevraagd: verlaat u nu het Thorbeckeprincipe?
Ik vat dat maar even samen als: de politiek moet niet voorschrijven of beoordelen
wat kunstzinnig of wetenschappelijk is. Nee, dat verlaten wij niet, maar wij
zeggen wel dat de combinatie van het Thorbeckeprincipe en artikel 23 van de
Grondwet er in het verleden toe heeft geleid dat wij als politiek te angstig
zijn geweest om een aantal kernwaarden op het gebied van de onderwijsinhoud
vast te stellen, hoewel wij altijd al gingen over het wat en altijd al kerndoelen
en examenprogramma's bepaalden, aangezien dat de verantwoordelijkheid van
de overheid is en de politiek er dus gezagdragend in is. Wij roepen de politiek
op om op dat punt de bakens te verzetten, omdat dat ertoe heeft geleid dat
er, passend bij het klimaat, een zekere relativering is ontstaan van het belang
van kennis. Sommige kennis is echt tijdloos. Deze term heb ik al eerder gebruikt.
Die kennis moet ook door die modes en slingerende tijdsbewegingen heen worden
veiliggesteld. Wij kunnen met elkaar verkennen waar het om gaat en hoever
het gaat. Wij hebben steeds gezegd: overheid, beperk je en herneem je. Dat
geldt voor de volle breedte van het onderwijsbeleid: overheid, wees precies
waar je echt over gaat, herneem je en beperk je daartoe. Dat geldt ook als
je binnen het wat aan de slag gaat: overheid, durf precies te zijn, durf te
zeggen wat de wezenlijke basisvaardigheden zijn en durf die echt veilig te
stellen. Wat wij bepleiten, is een klein cultuuromslagje ten opzichte van
de decennia die achter ons liggen.Er is nog een vraag gesteld over de volgorde: inhoud of geld. Die vraag
is niet eenduidig te beantwoorden. Wij kunnen niet doen alsof er geen financiële
kaders zijn, alsof de geldmachine dag in, dag uit kan draaien. Zo is het niet.
Elk beleid, elke politieke ambitie zal binnen die kaders moeten opereren,
maar daarbinnen hebt u, hebben wij allen, als politiek uiteraard enorme keuzemogelijkheden.
Dit is natuurlijk een open deur.Het enige dat wij wel met nadruk zeggen op basis van de onderzochte onderwijsvernieuwingen
is: zorg dat ambitie en middelen bij elkaar passen, want anders geef je scholen
onmogelijke opdrachten mee. Daarvan hebben wij veel voorbeelden gezien.Gevraagd is of wij de miljarden van de commissie-Rinnooy Kan overnemen.
Ik heb in mijn eerste termijn gezegd: langs de lijn van de inhoud denken wij
dat een budgetverruiming onafwendbaar zal zijn – dat heeft te maken
met die onmogelijke opdrachten – tenzij de politiek zegt: wij passen
die opdrachten aan. Dat zou leiden tot een ambitieverlaging in het onderwijs,
terwijl iedereen vindt dat de ambitie in het onderwijs omhoog moet. Dat is
ook de reden waarom wij zeggen: durf die leerstandaarden aan, want dat kan
die ambitie juist een push geven. Wij hebben dus niet gezegd: er moet X miljard
of Y miljard bij. Langs de lijn van de inhoud denken wij dat het onderwijsbudget
de komende jaren zal moeten worden verruimd. Dat was onze redenering.Gevraagd is ook: waarom wel dat geld oormerken voor zorgleerlingen, maar
niet voor leraren. Ik heb in eerste termijn al gezegd dat het bij de zorgleerlingen
echt gaat om specifiek geld voor een specifieke groep. Op basis van de onderzoeken
van de Rekenkamer en andere signalen vonden wij aanleiding om te zeggen: dit
specifieke budget voor deze kwetsbare groep moet veilig worden gesteld; het
kan niet zo zijn dat ergens in de grote organisatie die scholen zijn, geld
dat eigenlijk is bedoeld voor zorgleerlingen uiteindelijk aan iets anders
wordt besteed. Daarvoor is deze groep te kwetsbaar en de problematiek te intens.
De vraag is vervolgens waarom dat niet zou gelden voor leraren. De heer Jasper
van Dijk houdt een pleidooi om dat ook te doen met het budget voor leraren.
Er is net al even gesproken over "downgraden". Onze redenering is
dat dat downgraden zich voordoet – de Onderwijsinspectie heeft daar
eerder ook op gewezen – maar dat het daarbij meer gaat om een verschuiving
van de middelen binnen een te beperkt budget voor de lerarensalarissen. Als
het budget te beperkt is, bijvoorbeeld in relatie tot de wettelijk voorgeschreven
uren, dan ontstaat er binnen het budget een verschuiving naar meer leraren
in een lagere schaal. Dat probleem wordt niet opgelost met een schot om het
budget voor de lerarensalarissen.De heer Jasper van Dijk (SP):Dat klopt, maar er kunnen natuurlijk stappen genomen worden. De heer Depla
heeft gezegd dat het geld van de lumpsum direct naar de scholen kan worden
gebracht. Dat is een mogelijkheid. Het landelijk vaststellen van de salarissen
is een andere mogelijkheid. Daarbij wordt de beloning aan de opleiding gekoppeld.
Verder is het mogelijk om een schot te plaatsen tussen personeel en materieel.
Daarmee wordt het probleem dat u schetst niet voorkomen, maar daarmee wordt
wel voorkomen dat het geld voor leraren terecht komt in bureaucratie. Dat
is een stap.De heer Dijsselbloem (PvdA):Het lijkt ons zinvol om op basis van heldere en onderling afgesproken
definities eerst inzichtelijk te maken hoe de geldstromen lopen: wat komt
waar terecht? Ons oordeel op basis van de onderzoeken is dat dat inzicht er
niet is. Verder stellen wij dat als de overheid wil bepalen wat bevoegde docenten
zijn, ervoor wil zorgen – uiteraard binnen de grenzen van het mogelijke
want dat lerarentekort kunnen wij ook niet zo snel oplossen – dat er
altijd bevoegde docenten voor de klas staan en ervoor wil zorgen dat de onderwijstijd
past bij de bekostiging, de druk van het systeem wordt gehaald. De commissie
gelooft niet dat schoolleiders bewust geld weghalen bij leraren om daar andere,
niet bedoelde dingen mee te doen. Voor die overtuiging bestaat geen enkele
aanleiding. Er is echter zeker sprake van druk op het systeem vanwege knellende
budgetten en grote opgaven die van alle kanten op een school afkomen. Laten
wij dus ook iets doen aan de achterliggende oorzaak. Waarom zijn er verschuivingen
in die personeelsbudgetten? Waarom wordt er onder grote druk met dat geld "gemarchandeerd"?
Ik zoek naar woorden. Daar zit een problematiek achter en daarvan zeggen wij:
geen onmogelijke opdrachten, zorg dat scholen bevoegde docenten van voldoende
kwaliteit en niveau kunnen bekostigen.Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):Ik onderstreep uw laatste opmerking van harte. Bij ambitie hoort het nodige
geld. Mevrouw Halsema deed net een poging om de suggestie te wekken dat geld
de oorzaak is van alle problemen in het onderwijs, maar ik maak dat niet op
uit het rapport. Kunt u daar een toelichting op geven?De heer Dijsselbloem (PvdA):Nee. Ik kan ook niet bevestigen dat mevrouw Halsema dat beoogde te zeggen.
Ik kan slechts zeggen dat wij in ons rapport een bredere analyse hebben gegeven
dan alleen een focus op geld. Wij zeggen niet dat als er maar meer geld was
geweest voor bepaalde vernieuwingen en beleidsingrepen, het allemaal goed
was gegaan. Hetzelfde geldt voor de factor tijd. Het is niet zo dat bepaalde
dingen wel goed waren gekomen als er meer tijd was geweest. Bij sommige vernieuwingen
werden naar ons oordeel fundamenteel verkeerde keuzes gemaakt. Sommige vernieuwingen
waren meer oplossingen voor een politiek probleem. De analyse is dus een slagje
ingewikkelder. Ik hoor mevrouw Halsema zeggen dat zij het daarmee eens is.De heer Depla (PvdA):U zegt dat mensen niet met onmogelijke opdrachten kunnen worden opgezadeld.
Dat is een van de oorzaken van de bezuinigingen op de leraren. Ik deed het
voorstel om het geld op schoolniveau te leggen vanuit het oogpunt dat het
hemd nader is dan de rok. Als de schoolleiding dichter bij het primaire proces
en de docent betrokken is, zal deze minder snel de ruimte op dat terrein zoeken.
Dan wordt de ruimte in de overhead gezocht. De tegendruk van docenten en individuele
scholen ten opzichte van het bestuur zou moeten worden versterkt. Er is immers
altijd een tekort aan geld. Op deze manier wordt de positie versterkt zodat
het geld terecht komt bij het primaire proces. Dus niet alleen maar zeggen
dat er meer geld bij moet, maar ook ervoor zorgen dat docenten en individuele
scholen als er keuzes gemaakt moeten worden dichter bij het vuur zitten en
dus meer invloed hebben.De heer Dijsselbloem (PvdA):Het lijkt de commissie wel wezenlijk om eerst een beter inzicht te hebben
in waar het geld terechtkomt en welke onevenwichtigheden daarin zitten. Als
dat op basis van landelijk afgesproken definities en een verantwoordingsplicht
wordt gedaan, dan zal blijken dat er grote verschillen zijn tussen scholen.
Dan zal blijken dat zich bepaalde verschuivingen voordoen. Ook op dit punt
moeten wij zorgvuldig zijn. Ik sluit niet uit dat de mechanismes die de heer
Depla en de heer Jasper van Dijk beschrijven, zich inderdaad voordoen. Dat
kan echter verschillen per school, misschien doen ze zich wel niet voor en
misschien is het wel geen goede verklaring. Wij geven in ieder geval ook een
andere verklaring: als het budget echt knelt, moet het management soms gedwongen
door de omstandigheden, beslissingen nemen die de kwaliteit van het primaire
proces niet ten goede komen. De heer Depla en de heer Jasper van Dijk hebben
al analyses gemaakt en die voorzien van oplossingen. Ons advies is om één
tussenstap te zetten: eerst betere en vergelijkbare cijfers verzamelen.De heer Jasper van Dijk (SP):Zou het dan niet goed zijn om dit te onderzoeken? De commissie sluit het
niet uit en wij willen het allemaal graag weten.De heer Dijsselbloem (PvdA):Dat is dan de vijfde, of nee, de achtste onderzoeksopdracht.De heer Jasper van Dijk (SP):Dit hoeft deze commissie niet te onderzoeken.De heer Dijsselbloem (PvdA):Het lijkt mij een algemene wijsheid dat voordat nieuwe ingrepen worden
gedaan, bijvoorbeeld in het lumpsumbudget, terdege moet worden onderbouwd
dat dit een bijdrage levert aan het oplossen van het probleem. Het is een
beetje een open deur, maar ik zeg het toch maar.Kan het toetsingskader worden toegepast op de onderwijstijd? Over onderwijstijd
hebben wij specifieke aanbevelingen gedaan. Ik heb even heel snel bekeken
of de vragen uit het toetsingskader relevant zijn voor dit thema. Dat geldt
niet voor alle vragen, maar voor sommige wel. Is er een evaluatie geweest
van de effectiviteit van het beleid inzake de urennorm tot nu toe? Is die
norm een goede indicatie van kwaliteit? Is het voldoende sturend geweest:
deugt de definitie? Klopte de bekostiging: heeft het gewerkt zoals was beoogd?
Dit wordt volgens mij allemaal meegenomen in het onderzoek van de staatssecretaris.
Het is aan de Kamer om dat onderzoek te bewaken en straks op waarde te schatten.De heer Van der Vlies is teruggekomen op de vraag of wetgeving initiërend
dan wel codificerend moet zijn. Dat is een wezenlijke vraag. Bij interruptie
hebben wij daarover al het nodig gezegd. Ik blijf van mening dat het zeer
afhankelijk is van de inhoud. Misschien is er één regel die
ons zou kunnen helpen: naarmate een vernieuwingsoperatie meer omstreden is,
moet wetgeving meer codificerend en niet initiërend zijn. Ik geef het
de heer Van der Vlies maar als overdenking voor het weekend mee. Ik zal er
een voorbeeld bij geven om het denken verder te stimuleren: medisch-ethische
wetgeving. Daarbij wordt vaak betoogd dat de wetgever niet voorop moet lopen.
De wetgever volgt daarin de praktijk en de samenleving.De voorzitter:Ik begrijp dat de heer Van der Vlies inmiddels is gestimuleerd.De heer Van der Vlies (SGP):Ik heb in het weekend altijd een heleboel te doen, dus dit kan er nog
wel bij. Ik begrijp het punt van de heer Dijsselbloem. Mijn pleidooi in tweede
termijn was: laten wij het onderkennen en als leerpunt meenemen. De commissie
voor de Werkwijze der Kamer en de commissie voor zelfreflectie – die
in de startblokken staat – kunnen dat doordenken. Het gaat om een wezenlijk
punt. Je kunt een maatschappelijke discussie laten uitkristalliseren en dan
eventjes per wet regelen en verankeren wat de samenleving wil. Dat heeft mij
echter iets te veel in zich van: u vraagt en wij draaien wel. Wij hebben als
medewetgever ook een normerende, kaderstellende opdracht.De heer Dijsselbloem (PvdA):Het is inderdaad een wezenlijk onderwerp. Wij kunnen er geen liniaaltje
langs leggen en zo een Van der Vlies- of Dijsselbloemnorm ontwikkelen. Het
heeft veel te maken met de vraag wanneer je je als Kamer, als medewetgever,
begeeft in een proces van maatschappelijke verandering en vernieuwing.
Dit verschilt echt per thema. Ik heb al even het punt van de inspectie genoemd.
De inspectie treedt op namens de overheid, namens ons allen. Zij heeft bevoegdheden
om in te grijpen, aanwijzingen te geven, een school onder curatele te stellen.
Ik zeg het maar even in populair taalgebruik. Ik vind dat dergelijke bevoegdheden
een wettelijke grondslag vooraf behoeven. Er was wel een wettelijke grondslag,
maar die was eigenlijk niet meer adequaat voor de nieuwe werkwijze van de
inspectie. Ik heb het nu over de periode voor 2000. De commissie vindt dat,
als een overheidsdienst op die manier met bevoegdheden de scholen binnenstapt,
die bevoegdheden een wettelijke grondslag moeten hebben. Dat is een voorbeeld
waarin het van tevoren wettelijk had moeten worden geregeld.De heer Van der Vlies had het over artikel 23. Het is wel interessant
om vast te stellen dat in eerdere Kamerdebatten over onderwijsvernieuwingen
in het verleden artikel 23 ook weinig expliciet aan de orde is geweest, maar
impliciet is het wel aanwezig. In de discussie over de eindtermen, de leerstandaarden
en de canon was het ook in eerste termijn impliciet volop aanwezig. Ik herinner
aan onze uitweg in het oude dilemma: veel en concreet, eindtermen; weinig
en vaag, de kerndoelen. De uitweg die wij, even heel schematisch, hebben aangereikt:
mag het ook weinig en concreet? Misschien kunnen wij elkaar daarin vinden.
Beperk je en herneem je, het oude adagium van de commissie.Mevrouw Koşer Kaya heeft gevraagd naar de positie van de Eerste
Kamer. De Eerste Kamer is zeer wisselend omgegaan met onderwijsvernieuwingen.
Ik meen dat de wetgeving over de tweede fase zelfs zonder debat, bij hamerslag,
is aangenomen, maar de basisvervorming heeft geleid tot een zeer hoog oplopend
politiek debat. U kunt zich misschien toenmalig CDA-fractievoorzitter Kaland,
als ik mij niet vergis, nog herinneren. Er werd gedreigd met een kabinetscrisis.
De minister-president, de heer Lubbers, moest eraan te pas komen om de Eerste
Kamer tot de orde te roepen. De Eerste Kamer heeft echter ook nog een paar
puntjes gescoord, ik dacht onder andere op het punt van de opheffingsnorm.
Dat was toen een splijtpunt. Het was een belangrijk punt voor het CDA in de
Tweede Kamer, maar het kwam ook terug bij het CDA in de Eerste Kamer. Dus
daar zag je de Eerste Kamer ineens zeer dominant, misschien zelfs meer dan
haar eigenlijk toekomt, opvattingen geven over de wetgeving. Dat was dus zeer
verschillend. Inmiddels heeft de Eerste Kamer zichzelf de extra opdracht gegeven
om in het bijzonder te letten op uitvoeringsaspecten van wetgeving. De laatste
jaren is dat in de Eerste Kamer een heel thema geweest. Dat zou achteraf gezien
op deze dossiers een interessante toegevoegde waarde kunnen hebben gehad.
Gelet op ons advies aan deze Kamer met betrekking tot het toetsingskader en
de uitvoeringstoets, zou je kunnen zeggen dat de Eerste Kamer op dat punt
in de toekomst ook al niet meer hoeft te letten, want van nu af aan gaat dat
zeer goed en stringent hier worden gedaan. Wat dat betekent voor de toekomst
van de Eerste Kamer laat ik nu maar in het midden.Mevrouw Koşer Kaya vroeg nog naar andere instrumenten dan de uitvoeringstoets.
Op dat punt hebben wij uiteraard het toetsingskader et cetera.Er is debat geweest over de vraag of het toetsingskader wordt gebruikt
of misbruikt. De heer Depla zei het eigenlijk het mooist. Ik zeg dat in alle
objectiviteit. Hij zei het ongeveer het als volgt: het toetsingskader moeten
wij niet gebruiken om steeds ons eigen gelijk te onderstrepen of te halen,
maar vooral om onze eigen standpunten nog eens zeer kritisch tegen het licht
te houden: hebben wij onszelf nu alle vragen gesteld? Ik zou hopen dat dit
dwars door coalitie en oppositie gebeurt. Ten slotte zeg ik er nog bij dat
ons toetsingskader geen mal is waar je van nu af aan elk plannetje aan afmeet:
past het er niet in, dan gooi je het weg. Het toetsingskader zal elke keer
tot heftige politieke debatten leiden. Daarvoor zijn wij ook de politiek;
wij kijken ernaar vanuit een andere samenlevingsvisie en een ander waardepatroon
en komen uiteindelijk tot andere oordelen. Het is een hulpinstrument, en wij
moeten onszelf ertoe dwingen om dit soort vragen expliciet te stellen.Dan kom ik nu op het gelijkheidsdenken. Mevrouw Halsema zei dat daar twee
varianten van zijn. De ene is dat er moet worden afgerekend met de gelijkheidsideologie
van de jaren zeventig. De andere is dat kinderen, ongeacht hun afkomst, deel
moeten kunnen hebben aan het Bildungsideal en moeten kunnen opklimmen. Ik
verwijs in dit verband graag naar conclusie 12. De commissie heeft het streven
naar gelijke kansen voor alle kinderen niet bij het grof vuil willen zetten.
Dat is geenszins het geval. Lees daarvoor conclusie 12. Omwille van de tijd
zal ik conclusie 12 slechts kort samenvatten. Daarin zegt de commissie dat
het streven om kinderen gelijke kansen te verschaffen te vaak uitmondde in
het gelijk behandelen van volstrekt ongelijke kinderen. Dat moeten wij niet
doen.De heer Fritsma heeft een vraag gesteld over onze suggestie om een enquête
onder mbo-leraren te organiseren. Misschien moet die trouwens ook onder de
leerlingen worden gehouden. Die gedachte geef ik graag nog even aan de Kamer
mee. De heer Fritsma heeft gevraagd wie dit onderzoek moet verrichten. In
eerste termijn heb ik de suggestie gedaan dat de Kamer zelf dat zou kunnen
doen. De Kamer kan het ook aan het ministerie vragen wanneer zij daarin voldoende
vertrouwen stelt. Waarom ook niet. In alle ernst.De heer Fritsma heeft verklaard voor scherpe eindtermen te zijn. Hij heeft
gevraagd waarom deze ook voor het mbo en hbo moeten worden gesteld. Het mbo
valt qua kwalificatiedossiers en eindexamentermen nog onder de overheid. Wij
zijn er voorstander van dat dit het geval blijft. Met de vraag of dit scherp
of scherper zou moeten, verlangt de heer Fritsma van mij een oordeel of de
huidige kwalificatiedossiers op inhoud scherp genoeg zijn en voldoende houvast
bieden. Dat is een van de belangrijke vragen die de Kamer de komende tijd
moet beoordelen. Voor het hbo geldt een andere traditie. Het hoger onderwijs
is autonoom in diploma's. Alleen voor de lerarenopleiding hebben wij aanleiding
gezien om voor te stellen dat te doorbreken.De voorzitter:Ik zie dat de heer Depla een vraag wil stellen over het antwoord aan de
heer Fritsma.De heer Depla (PvdA):Ik acht het een interessant idee om een enquête te verrichten onder
docenten. Wat zou het moment daarvoor moeten zijn? Vlak voor het moment dat
wij de beslissing moeten nemen om het al of niet te doen, of nu al? Met andere
woorden: in 2009 of nu? Of is het nog te moeilijk om dat nu al te zeggen en
zouden wij er eerst nog eens rustig over moeten nadenken?De heer Dijsselbloem (PvdA):U hebt de commissie voorgehouden dat dit al een heel eind op streek is
en dat de trein al volop rijdt. Dan zou ik menen dat wij het snel moeten doen
om nog rekening te kunnen houden met de uitkomsten. In zekere zin kan dat
tijdwinst bieden. Maar ik zeg dit met de nodige voorzichtigheid... Ik hoor
van mijn commissieleden dat het goed is... O jee, daar gaat de unanimiteit
van de commissie... Dan gaat het vlak voor de finish toch nog fout.Bij wijze van uitzondering mag ik iets zeggen over de twee moties die
zijn ingediend. Wij beschouwen de motie van mevrouw Halsema en de heer Jasper
van Dijk zo mogelijk als een nog groter compliment dan de motie van de heer
Jan Jacob van Dijk c.s. Wij laten het oordeel over deze motie aan de Kamer.
Wij beschouwen de motie van de heer Jan Jacob van Dijk als een warme ondersteuning
van het door ons voorgestane beleid.(applaus)De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik memoreer de wijze waarop de commissie, in het bijzonder haar voorzitter,
haar rapport hier heeft verdedigd en dat de waarderende woorden die voor het
werk van de commissie zijn gesproken een blijk zijn van de zeer warme waardering
van de Kamer voor het werk dat de commissie heeft verricht.De heer Dijsselbloem (PvdA):Dank u wel.De voorzitter:Wij zeggen u heel veel dank.De vergadering wordt van 18.50 uur tot 19.50 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20072008-5502-5519.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl