Behandeling van het voorstel van wet van de leden Van de Camp, Depla, Griffith en Van der Staaij houdende regels over de parlementaire enquête (Wet op de parlementaire enquête 200.) (30415)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2007-2008, pag. 694-731

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

01-02-2008

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

nr. 17, pagina 694-731

22-01-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 30415Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 22 januari 2008)Pagina 733-733
Behandeling van het voorstel van wet van de leden Van de Camp, Depla, Griffith en Van der Staaij houdende regels over de parlementaire enquête (Wet op de parlementaire enquête 200.) (30415)Pagina 694-731
Presentie en opening (dinsdag 22 januari 2008)Pagina 693-693
Lijst van besluiten (dinsdag 22 januari 2008)Pagina 731-733
Noot bij pag. 693: JBZ-instemmingsbesluit, 22 januari 2008Pagina 734-734
Behandeling van het wetsvoorstel Regels omtrent de basisregistraties adressen en gebouwen (Wet basisregistraties adressen en gebouwen) (30968), het wetsvoorstel Wijziging van de Wet buitengewoon pensioen 1940-1945, de Wet buitengewoon pensioen zeelieden-oorlogsslachtoffers, de Wet buitengewoon pensioen Indisch verzet, de Wet uitkeringen vervolgingsslachtoffers 1940-1945 en de Wet uitkeringen burger-oorlogsslachtoffers 1940-1945 in verband met de toekenning van een toeslag ter compensatie van de inkomensafhankelijke bijdrage, bedoeld in artikel 41 en de bijdrage, bedoeld in artikel 69, tweede lid, van de Zorgverzekeringswet (31130), het wetsvoorstel Wijziging van de begrotingsstaten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2007 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (31290 XVI) en een aantal andere wetsvoorstellenPagina 693-694

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 186 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het voorstel van wet
van de leden Van de Camp, Depla, Griffith en Van der Staaij houdende regels
over de parlementaire enquête (Wet op de parlementaire enquête
200.) (30415).De voorzitter:Ik heet de initiatiefnemers allen van ganser harte welkom. Ook de minister
heet ik van harte welkom. Voordat ik de beraadslaging open, deel ik mede dat
mevrouw Ten Horn mede zal spreken namens de heer Koffeman van de Partij voor
de Dieren. Ook deel ik mede dat in plaats van mevrouw Strik, de heer Laurier
zal spreken namens de fractie van GroenLinks. De heer Laurier zal als laatste
spreker het woord voeren, want deze wijziging is pas laat doorgekomen.De beraadslaging wordt geopend.De heer Schaap (VVD):Voorzitter. Het is voor mij een groot genoegen om vandaag een bijdrage
te mogen leveren aan de behandeling van het initiatiefwetsvoorstel over de
parlementaire enquête. Dit heeft niet alleen te maken met waardering
voor dit bijzondere instrument van het parlement, maar ook met mijn betrokkenheid,
indertijd, bij de parlementaire enquête bouwnijverheid uit 2002. Ik
werd toen gehoord over een van de geruchtmakende kartelzaken, te weten de
aanbesteding van de hoogwaterkering in Kampen door mijn waterschap. Op deze
enquête en de effecten daarvan kom ik nog terug. Een aardige bijkomstigheid
was, dat ik in het openbare verhoor indringend en deskundig ben ondervraagd
door het toenmalige commissielid Van der Staaij, nu een van de initiatiefnemers
van dit wetsvoorstel. Geachte heer Van der Staaij, adeldom verplicht: ik heb
mijn uiterste best gedaan in het voorliggende wetsvoorstel elementen te ontdekken
die mij in staat zouden stellen u aan een al even scherp verhoor
te onderwerpen. Dit is mij echter niet gelukt.Het doet mij goed daarom direct bij aanvang van de behandeling van deze
initiatiefwet een algemeen oordeel te kunnen geven. De initiatiefnemers hebben
uitstekend werk verricht. De wetswijzigingen moderniseren op doeltreffende
wijze de vigerende wet uit 1850. Daarmee beantwoordt deze wet tevens aan de
opdracht die expliciet is meegegeven aan de commissie Vernieuwing Wet op de
parlementaire enquête. In hoofdlijnen luidde deze opdracht: het wettelijk
regelen van kwesties inzake de toegang tot en de openbaarheid en openbaarmaking
van informatie, de positie van getuigen en de gronden van verschoning, alsmede
de samenloop met ander, al dan niet justitioneel onderzoek. Wat mij ook erg
aanstaat – en dit stel ik zeker niet ten overvloede – is de wijze
waarop de initiatiefnemers zijn ingegaan op de aanbevelingen die de Raad van
State heeft gedaan over het conceptwetsvoorstel. Ik meld dit laatste met nadruk,
omdat met de adviezen van de Raad van State wel eens minder zorgvuldig wordt
omgegaan.Nu zou geconcludeerd kunnen worden dat hiermee de discussie kan worden
afgerond en wat ons betreft met de wet kan worden ingestemd. Zo eenvoudig
ligt het echter niet. Ik zou graag nog wat nader willen ingaan op enkele kernelementen
van deze wet. Het gaat mij met name om de wijze waarop in een parlementaire
enquête moet worden omgegaan met onderwerpen die zich voor een dergelijk
zwaar onderzoek lenen, hoe daarbij het onderzoek inhoud wordt gegeven en wat
met de resultaten wordt gedaan. De zin hiervan wordt mede ingegeven door een
opvallend karakter van deze wet, namelijk dat de memorie van toelichting bijna
tien keer zo lang is als de wetstekst zelf. De strekking van de wet vraagt
klaarblijkelijk nogal wat inhoudelijke toelichting. Zo'n lange toelichting
hoeft allerminst te betekenen dat de eigenlijke wetstekst te vaag is. Duidelijk
wordt slechts, dat de wet niet alles afgerond en helder gedefinieerd kan vastleggen.
Dat relativeert ook de wetswijziging enigszins. Of, anders gezegd, de uitvoering
van de wet vraagt een bijzondere zorgvuldigheid van het parlement.Niet alleen de vigerende wet is multi-interpretabel – zoals de memorie
van toelichting schrijft – maar ook het huidige wetsvoorstel blijft
dit, zij het in mindere mate. Onder de letter van de wet ligt hoe dan ook
zoiets als de geest ervan; hoe namelijk met de wet om te gaan. Dit is een
zaak van moraal, cultuur, of een gegroeide dan wel te ontwikkelen praktijk.
Nu stelt de memorie van toelichting al het nodige over de doelstellingen van
de parlementaire enquête. Het kan echter geen kwaad dat de beraadslagingen
vandaag hier nog het nodige aan toevoegen. Op deze manier bieden ook de Handelingen
nog wat kader voor het zorgvuldig en doeltreffend toepassen van deze wet.
Ik hoop dan ook dat de initiatiefnemers de toelichting nog wat willen aanscherpen.
Op de wetstekst zelf heb ik geen commentaar.Ik kom allereerst op het doel van een parlementaire enquête. De
wet stelt dat de enquête in aanzet een controle-instrument is, alsmede
een instrument voor waarheidsvinding. Ik zou dit wat willen aanscherpen. De
waarheidsvinding moet gezien worden als een harde voorwaarde van de uiteindelijke
doelstellingen van de enquête. Hiermee kan niet zorgvuldig genoeg worden
omgegaan. Maar ook het strikte concept van waarheidsvinding als zodanig is
wat mij betreft nog niet afgebakend genoeg. Mijns inziens gaat het bij de
parlementaire enquête bij uitstek om het uitdiepen en ontrafelen van
complexe, moeilijk toegankelijke maatschappelijke vraagstukken waarbij ook
het openbare bestuur intensief betrokken is. Van zo'n vraagstuk vormt de bouwenquête
een prachtig voorbeeld. Iedereen voelde aan dat er iets niet goed zat in de
bouwsector, maar wat precies was onvoldoende duidelijk of kwam niet helder
genoeg aan het licht. Een ondoorzichtige praktijk en een bestuurlijk taboe
versterkten elkaar. Hier was ook duidelijk sprake van een problematiek die
zowel de maatschappij in brede zin als de overheid aanging. Zonder een parlementaire
enquête zou dit ingewikkelde krachtenveld nauwelijks ontrafeld kunnen
worden.Nu zit hierin niet alleen een uitgesproken element van waarheidsvinding,
maar er is ook zonder meer sprake van een aspect van parlementaire controle.
Wat een enquête, en ook het parlementaire onderzoek, mijns inziens echter
niet als insteek zou moeten hebben, is de controlefunctie van het parlement
op de regeringstaak in strikte zin. De enquête moet geen correctie vormen
van een tekortschietende controlerende bestuurlijke taak van het parlement.
Een valkuil kan dan worden, dat onderzoek en enquête door het parlement
achteraf worden ingezet ter compensatie van een blijkbaar falende controle
op de regering. Zo'n correctie achteraf zou zelfs kunnen uitlokken dat de
normale parlementaire controle minder serieus wordt genomen. Wat onderweg
niet lukt, moet dan maar achteraf en later. Hier komt bij dat er andere instrumenten
zijn om de regering te controleren. Bijvoorbeeld voorafgaande aan de uitvoering
van overheidsbeleid de maatschappelijke kosten- en batenanalyse, of achteraf
onderzoek door de Algemene Rekenkamer. Ik kijk wat dit betreft enigszins zorgelijk
naar het lopende parlementaire onderzoek naar het onderwijsbeleid en zit er
niet op te wachten dat naar het instrument van onderzoek of enquête
wordt gegrepen om de feiten nog eens boven de tafel te krijgen rond de Betuwelijn
of de HSL.De heer Engels (D66):De koppeling waarheidsvinding en parlementaire controle. De heer Schaap
maakt een interessant onderscheid tussen de gebruikelijke parlementaire middelen
en het enquêterecht. Beweert hij hier nu – ik vraag het nadrukkelijk,
omdat ik er ook een specifieke opvatting over heb – dat er weliswaar
een parlementair controlemiddel is, maar van een andere orde dan de andere
controlemiddel en daarmee dus kennelijk een ver verwijderd verband houdt,
en dat de nadruk veeleer moet liggen op waarheidsvinding dan op parlementaire
controle? Heb ik het in mijn eigen woorden zo goed weergegeven?De heer Schaap (VVD):Ja.De heer Engels (D66):Dan ben ik het niet met de heer Schaap eens. Dat kan ik hem nu al zeggen.De heer Schaap (VVD):Dat kan. Ik neem aan dat de heer Engels ook woordvoerder is. Ik zal graag
horen hoe hij erover denkt, als hij er tenminste op ingaat.Mijn vraag is of de initiatiefnemers zelf wat meer kunnen ingaan op hun
ideeën over de bedoelingen van deze wet.Vervolgens een tweede zinkern van de parlementaire enquête. De wet
stelt dat de enquête ook kan dienen als wegbereider bij de totstandkoming
van wetgeving of het aan de kaak stellen van misstanden. Deze
formulering schiet mijns inziens tekort. De enquête zou hoe dan ook
tot doel moeten hebben de concreet aangetoonde waarheid inzake een maatschappelijk
en politiek probleem aan te vullen met maatregelen. Dit kunnen wettelijke
maatregelen zijn, maar ook allerlei maatschappelijke acties kunnen in beeld
komen. Ook op dit punt lijkt de bouwenquête maatgevend. Op de uitkomsten
daarvan – zowel de analyse van de problematiek als de daaruit afgeleide
oordelen en aanbevelingen – is een veelheid aan acties gevolgd; niet
alleen van de zijde van de verschillende overheidsgeledingen, maar ook van
de wetgever (hoewel ik de voorliggende aanbestedingswet een wel uiterst traag
en schraal product van de aanbevelingen vind). Overheden en marktpartijen
zijn met veel initiatief begonnen de marktwerking in de bouwsector te verbeteren,
de aanbesteding te vernieuwen, concurrentie zinvoller te laten werken et cetera.
De enquête strekte er dus toe de waarheidsvinding aan te vullen met
creatief beleid. Met een dergelijke ambitie zou elke enquête moeten
worden ingezet. Willen de initiatiefnemers ook op dit aspect nader ingaan
en duidelijk maken wat voor hen de zin van een enquête is?En dan de kwestie van het nauwgezet vastleggen van de parlementaire bevoegdheden
in relatie tot die van het Openbaar Ministerie en andere rechtsorganen, alsmede
het beschermen van personen die in de enquête worden betrokken. De enquête
gaat niet over schuld in juridische zin, minder nog over strafrechtelijke
vervolging; daartoe strekken de artikelen over de rechtsbescherming van verhoorden.
De formele regel borgt mijns inziens echter nog niet voldoende de zin van
de betrokkenheid van verhoorden in de enquête. De formeel geboden rechtsbescherming
moet worden aangevuld met een positieve motivering van het onderzoek. Het
moet de betrokkenen duidelijk zijn dat zij door de juridische bescherming
inhoudelijk des temeer betrokken moeten en kunnen worden in de waarheidsvinding
en het vervolgens oplossen van maatschappelijke en politieke problemen. De
verhoorden moeten als het ware positief gemotiveerd raken tot hun bijdrage
aan de enquête. Dit is een kant van de zaak. De andere is dat onderzoek
en verhoor strikt buiten de strafrechtelijke dimensie moeten blijven. Het
parlement moet in de enquête de grondwettelijke scheiding der machten
eerbiedigen. De enquête richt zich op de wetgever en politieke en maatschappelijke
acties; opsporing en berechting zijn een verantwoordelijkheid van anderen.
Nu trekt het wetsvoorstel deze scheidslijn nauwgezet; toch is daarmee het
laatste woord niet gezegd. De waarheidsvinding biedt namelijk wel een kader
voor het Openbaar Ministerie voor een eigen strafrechtelijk vervolg. Evenzeer
kunnen gegevens die aan het licht komen organen als de NMa of de FIOD inspireren
tot activiteiten. Ook dit heeft de bouwenquête laten zien. Kortom, het
onderscheiden van de doelstelling van onderzoek en het scheiden van staatsrechtelijke
verantwoordelijkheden nemen niet weg dat uiterst zorgvuldig met de bevoegdheden
van de enquêtecommissie moet worden omgegaan. Men zal moeten beseffen
dat een enquête hoe dan ook effecten kan hebben op de verantwoordelijkheid
van anderen. In dit verband wil ik ook nog wijzen op de artikelen over het
betreden van terreinen en panden door leden van de commissie. Ik kan me voorstellen
dat de waarheidsvinding zoiets rechtvaardigt. Toch zou hiermee uiterst terughoudend
moeten worden omgegaan. Kunnen de initiatiefnemers ook hierop nog eens nader
ingaan?Mevrouw de voorzitter, nog enkele opmerkingen over het horen van bewindspersonen.
Ik ben het geheel met de initiatiefnemers eens dat ook zij gehoord moeten
kunnen worden en daarbij op gelijke wijze als burgers onder ede worden geplaatst.
De stelling dat zij als lid van de regering al onder ede staan, schiet tekort.
Het gaat in de enquête nu net niet om de gewone verantwoording van het
regeringsbeleid aan het parlement, maar om een bijzondere verantwoording inzake
complexe vraagstukken waarin ook de regering is betrokken. Deze verantwoording
gaat veelal verder dan de regeerperiode en het daarbinnen uit te voeren beleid.
Het is ook geen goede zaak dat bewindspersonen zich in dezen onderscheiden
van de burger. Daarom moeten ook zittende bewindspersonen op gelijke wijze
kunnen worden gehoord als vroegere.Het is ook onjuist de ministeriële verantwoording rond een enquête
te beperken tot de verantwoording in het parlement en wel na afronding van
het onderzoek. Juist zoiets zou de parlementaire enquête richting de
reguliere controlefunctie van het parlement op de regering zuigen. De controlefunctie
treedt in werking als de regering al dan niet wettelijk beleid heeft geformuleerd
naar aanleiding van de enquête. Ten slotte over het horen van bewindspersonen
in relatie tot dat van hun ambtenaren nog een opmerking. Het lijkt me juist
dat beiden gehoord kunnen worden, echter niet op gelijke wijze. Het horen
over bestuurlijke en beleidsmatige kwesties moet worden gericht op de bewindspersonen:
het gaat om hun bestuurlijke verantwoordelijkheid.De heer Dölle (CDA):Ik begrijp dat de heer Schaap – en met hem waarschijnlijk zijn fractie –
vindt dat bewindslieden onder ede moeten worden gesteld, omdat het anders
moeilijk is uit te leggen aan de burgers, en dat het er niet toe doet dat
de minister al onder ede staat. De minister is echter sowieso gehouden de
waarheid te vertellen op grond van andere bepalingen uit de Grondwet. Voor
1977 stelden wij die eis ook niet. In het buitenland wordt die doorgaans ook
niet gesteld. Waarom vindt hij toch dat dit moet?De heer Schaap (VVD):In strikt formele zin hoeft het niet. Zij staan überhaupt onder ede
en spreken de waarheid. Het bijzondere karakter van een parlementaire enquête
rechtvaardigt echter dat allen hier op gelijke wijze worden betrokken. Mijns
inziens is het daarom goed dat zij voor deze zaak specifiek opnieuw onder
ede worden geplaatst, evenals de burger. Het gaat er dus om dat zij zich op
gelijke wijze in de parlementaire enquête laten horen. Strikt formeel
hoeft het echter niet; het lijkt mij alleen inhoudelijk waardevol om het wel
te doen.Ik sprak over het verschil tussen bewindslieden en ambtenaren. De bestuurlijke
insteek is voor bewindslieden. Ambtenaren kunnen vervolgens worden gehoord
ter aanvulling over strikt feitelijke kwesties. Zij moeten zich in de verhoren
niet behoeven te verantwoorden over bestuurlijke zaken.Mevrouw de voorzitter, nog een korte beschouwing over de vraag hoe frequent
een parlementaire enquête moet worden ingesteld. Het gaat hierbij uiteraard
niet om het quoteren van dit instrument, maar veeleer over de vraag hoe snel
naar dit instrument moet worden gegrepen of voor welke kwesties het geëigend
is. Ik denk dat de enquête terughoudend moet worden gebruikt.
Het instrument moet– overigens evenals het parlementaire onderzoek –
gezien worden als een ultimum remedium, in te zetten voor complexe vraagstukken
die op andere wijze nauwelijks te doorgronden zijn. Voor andersoortige kwesties
gelden andere, lichtere procedures. Enquête en onderzoek vragen enorm
veel energie van het parlement en zijn leden; dus moet hiermee alleen al om
die reden met terughoudendheid worden omgegaan. Dit is ook de reden dat de
Eerste Kamer terughoudend moet zijn met dit instrument; het uitvoeren van
een enquête vraagt nu eenmaal te veel tijd. Het ultimum remedium geldt
voor dit huis dus in extremis. Een ander argument voor terughoudendheid is
dat een enquête in zekere zin ook spectaculair moet blijven: de maatschappelijke
en politieke impact moet groot zijn. Bij een te grote frequentie verflauwt
de maatschappelijke en politieke aandacht en boet dit instrument aan waarde
in. Willen de initiatiefnemers ook hierover hun licht laten schijnen?Mevrouw de voorzitter, ik hoop duidelijk te hebben gemaakt dat de wet
in wetstechnische zin de instemming heeft van de VVD-fractie, maar dat er
voldoende aanleiding is om de wet aan inhoudelijke beschouwingen te onderwerpen.
Ik verwacht dat door de beantwoording van de initiatiefnemers ook de Handelingen
van de Eerste Kamer hieraan nog een en ander toevoegen. Graag wacht ik hun
beantwoording af.De heer Engels (D66):Mevrouw de voorzitter. Het is altijd een bijzonder genoegen om te spreken
over initiatiefvoorstellen. Het initiatiefrecht is immers een bijzonder parlementair
recht, zoals blijkt uit deel 8 van de Groningse reeks over het Nederlandse
parlementsrecht. Deel 3 van deze belangwekkende serie maakt overigens duidelijk
dat ook de parlementaire enquête een bijzonder staatsrechtelijk instrument
is. Dat maakt dit debat tot een dubbel genoegen.Graag wil ik de initiatiefnemers namens mijn fractie dankzeggen voor hun
inspanningen. Zonder iemand te kort te willen doen, doe ik dat in het bijzonder
in de richting van de heer Klaas de Vries, die meer dan dertig jaar van zijn
werkzame leven op verschillende wijzen en in verschillende hoedanigheden heeft
bijgedragen aan de ontwikkeling van het enquêterecht. Ik zeg dat met
name, omdat hij er nu niet bij is. Het is spijtig dat hij de afronding van
dit voorstel niet kan bijwonen, maar ik hoop dat dit voor hem een vreugdevolle
dag zal blijken.Mijn eerste opmerkingen over het voorstel betreffen de plaats en de betekenis
van het enquêterecht voor de ontwikkeling van de vertegenwoordigende
democratie. Ons tot een partijendemocratie verworden parlementair stelsel
heeft algemeen erkende problematische kanten. Een van die problemen is de
doorgeschoten vervlechting van Tweede Kamer en kabinet. Het parlement functioneert
in onvoldoende mate als tegenmacht van de regering. Coalitieafspraken bepalen
zowel de inhoud van het regeringsbeleid als de controle daarop. De wetgevende
en de uitvoerende macht zijn als gevolg daarvan dermate ineengevloeid dat
van een wezenlijke machtenscheiding niet meer gesproken kan worden. Om de
essentiële functie van parlementaire tegenmacht te herstellen, zal vooral
aandacht besteed moeten worden aan de meeregerende rol van de coalitiefracties. De Nationale Conventie heeft juist in dit perspectief belangwekkende voorstellen
gedaan voor een versterking van de positie van de Tweede Kamer. Het kabinet
en de coalitiepartijen plaatsen het probleem en de oplossingen voor een versterking
van de volksvertegenwoordiging nadrukkelijk in de sleutel van de vertegenwoordigende
democratie. Dat is op zichzelf niet erg. Zij vereenzelvigen deze term echter
met de bestaande praktijk van de partijendemocratie, waarin binnen de coalitie
voorgekookte en afgeregelde afspraken de politieke macht en cultuur bepalen.
Dat verklaart naar mijn idee waarom zij weinig animo vertonen om energie te
steken in institutionele oplossingen en zij zich koesteren in de illusie dat
aansprekend beleid en gewoon goed besturen alleen voldoende zullen zijn om
het vertrouwen in de democratie te herstellen.Wat mijn fractie betreft ligt er geen taboe op structuurdiscussies. Structuur
en cultuur moeten worden onderscheiden, maar niet gescheiden. Om die reden
staan wij in beginsel positief tegenover pogingen, zoals in dit wetsvoorstel
worden gedaan, om het functioneren van de Tweede Kamer te verbeteren. Nadrukkelijk
plaatsen wij het parlementaire enquêterecht daarmee binnen de controlefunctie
van de Staten-Generaal. Dat betekent dat de betekenis van de enquête
primair gevonden moet worden in de mate waarin dit recht bijdraagt aan de
controlerende rol van vooral de Tweede Kamer. Die vaststelling brengt mij
op drie, direct met deze notie verband houdende kwesties.De eerste is de vraag naar de oorzaken van het toegenomen gebruik van
de parlementaire enquête sinds de RSV-enquête. De initiatiefnemers
stippen deze vraag in de memorie van toelichting op pagina 8 wel aan, maar
zij wagen zich niet aan een analyse. Op zichzelf is dat jammer. Om de ontwikkeling
van het enquêterecht goed in beeld te houden, is een analyse over de
frequentie, het oogmerk en de resultaten van enquêtes onontbeerlijk.
In bredere zin is een dergelijke analyse zinvol, omdat de toepassing van dit
recht zowel licht kan werpen op de wijze waarop de Tweede Kamer haar controlerende
taak opvat en vervult als op de wijze waarop de Tweede Kamer meer in het algemeen
haar rol en positie bepaalt ten opzichte van het kabinet. Houdt de toename
van het gebruik van het enquêterecht verband met het toegenomen gebruik
van andere parlementaire instrumenten? Wat zijn de oorzaken van het toegenomen
parlementaire activisme? Gaat het bijvoorbeeld om een scherpere controle als
compensatie voor machtsverlies ten opzichte van de regering of is er een achterliggende
strategie die gericht is op individuele profilering en publiciteit? Zijn er
op dit punt specifieke observaties ten aanzien van het enquêterecht?
Graag wil ik de initiatiefnemers vragen om hun indrukken met ons te delen.Mevrouw Ten Horn (SP):Hebt u zelf een idee over de oorzaken van het toegenomen gebruik van het
enquêterecht?De heer Engels (D66):Ja.Mevrouw Ten Horn (SP):Zou u dat kunnen toelichten?De heer Engels (D66):Maar dan zou ik de initiatiefnemers voorzeggen en dus zeggen wat zij moeten
antwoorden.Mevrouw Ten Horn (SP):Toch verneem ik graag van u hoe u hierover denkt.De heer Engels (D66):Ik weet ook niet heel precies wat de oorzaken zijn. Daarom stel ik deze
vraag ook aan de deskundige initiatiefnemers, vooral omdat het naar mijn mening
een gemis is dat aan dit punt in de memorie van toelichting geen aandacht
wordt besteed. Ik heb er wel opvattingen over. Ik vind echter dat als wij
spreken over verbetering en aanscherping van de Wet op de parlementaire enquête,
wij het gebruik van het instrument goed zouden moeten analyseren. Dat is de
intentie van mijn vraag.Voorzitter. De tweede kwestie betreft het verschijnsel van de zogeheten
minderheidsenquête. Conform de door de Tweede Kamer verstrekte opdracht
zijn de initiatiefnemers aan dit punt voorbijgegaan. Zij hebben het niettemin
nodig gevonden om op dit punt hun mening kenbaar te maken. Blijkens het gestelde
op pagina 9 van de memorie van toelichting verzetten het grote politieke belang
van een parlementaire enquête en de mogelijke toepassing van dwangmiddelen
tegen burgers zich tegen de instelling van een enquête op basis van
een besluit van een minderheid van de Kamer. Die opstelling heeft vraagtekens
opgeroepen die de initiatiefnemers met het gestelde op pagina 6 en 7 van de
memorie van antwoord hebben gepoogd weg te nemen. Dat is niet zo goed gelukt.
Wat moeten wij aan met de opmerking dat een Kamerminderheid ook buiten de
enquêtecommissie om vragen kan stellen aan de regering? Het gaat hier
om de betekenis van het enquêterecht en dan zijn verwijzingen naar andere,
minder zware parlementaire instrumenten niet relevant. De principiële
vraag is namelijk of het feit dat met een parlementaire enquête ook
inlichtingen kunnen worden verkregen buiten de regering om rechtvaardigt dat
uitsluitend een Kamermeerderheid daartoe kan besluiten. Het antwoord van de
initiatiefnemers dat in de praktijk regeringsfracties oppositievoorstellen
voor het houden van een parlementaire enquête ondersteunen, gaat aan
die vraag voorbij. Ik neem tenminste niet aan dat zij bedoeld hebben, aan
te geven dat er op grond van die praktijk geen beletselen zijn om de minderheidsenquête
constitutioneel mogelijk te maken.Het tijdens en na de grondwetsherziening van 1983 gevoerde debat over
de minderheidsenquête laat zien dat er drie argumenten in het spel zijn.Tegen een minderheidsenquête wordt aangevoerd dat de inbreuken op
de privacy van de burger in aantal en hevigheid zullen toenemen en dat de
oppositiefracties deze mogelijkheid zullen aangrijpen om van het enquêterecht
een politiek strijdmiddel te maken. Voor de minderheidsenquête pleiten
diegenen die daarin een versterking van de parlementaire democratie zien.
Max Weber wees al op het belang van een optimaal van instrumenten voorziene
oppositie voor de ontwikkeling van de kritische functie van de volksvertegenwoordiging
in een parlementair stelsel. Daarmee verbonden is de gedachte dat de kwaliteit
van een democratie wordt afgemeten aan de wijze waarop met parlementaire minderheden
wordt omgegaan. Deze laatste opvatting heeft in de Tweede Kamer naar aanleiding
van de debatten over de Grondwet 1983 en over een aanpassing van de Wet op
de parlementaire enquête in 1985 meermalen op een meerderheid kunnen
rekenen, maar bleek in de Eerste Kamer kansloos. Mijn fractie betreurt deze situatie. De in ons parlementaire stelsel dominante
cultuur van het partijpolitieke monisme leidt wel tot stabiliteit, maar die
is vooral instrumenteel en niet kwalitatief. De controlerende rol van het
parlement wordt sterk ingekleurd door tamelijk eenzijdige partijpolitieke
premissen. Een opening naar de minderheidsenquête brengt op dat punt
meer evenwicht. Wie vreest voor misbruik door de oppositie miskent dat ook
de enquête als instrument bot kan worden. De heer Schaap heeft daar
in ander verband op gewezen. Wie vreest voor misbruik moet zich bovendien
realiseren dat misbruik zich snel tegen politieke wildebrassen zelf zal keren.
Wie vreest voor misbruik vergeet mijns inziens vooral dat uiteindelijk de
Kamer als geheel oordeelt over de politieke gevolgen van een parlementair
onderzoek. Het is geenszins ondenkbaar dat een minderheidsrecht de enquête
minder aantrekkelijk maakt als oppositiemiddel. Een nederlaagstrategie is
dan bijvoorbeeld niet meer mogelijk. Bovendien moet wel steeds tijd en energie
vrijgemaakt worden voor de onderzoeken zelf. Wie zich tot slot zorgen maakt
over een te grote aantasting van de persoonlijke levenssfeer van burgers miskent
dat deze niet afhankelijk is van de wijze van besluitvorming over het instellen
van een enquête, maar van de kwaliteit en de toepassing van op dit punt
relevante wettelijke waarborgen.Mijn fractie begrijpt dat de minderheidsenquête buiten deze wettelijke
herzieningsoperatie is gelaten. Nergens beter dan in dit huis weten wij hoe
wettelijke hervormingen die een grondwetsherziening vereisen hier uiteindelijk
sneuvelen. Toch vraag ik de initiatiefnemers en met name de regering om te
reageren op de stellingname van mijn fractie en om aan te geven welke ruimte
zij zien om het politieke debat over de minderheidsenquête van een nieuwe
impuls te voorzien.De derde kwestie die ik naar aanleiding van mijn inleidende opmerkingen
over de controlerende taak van de Tweede Kamer wil aankaarten, betreft de
nadruk die met dit voorstel is gelegd op het element van de waarheidsvinding.
Ik moet zeggen dat ik mij heel goed kon vinden in de opmerkingen die de Utrechtse
hoogleraar Kummeling hierover maakte in zijn preadvies voor de staatsrechtconferentie
van 2006. Ik zie aan de heer Van de Camp dat hij dat preadvies heeft gelezen.
Met Kummeling meen ik dat gewaakt moet worden voor een ontwikkeling van het
parlementaire enquêterecht naar parlementaire strafrechtelijke tribunalen.
Ook deel ik zijn zorg over parlementariërs die een welhaast onbedwingbare
neiging vertonen zich voortijdig in het openbaar uit te laten over nog onder
de rechter zijnde strafrechtelijke procedures. Ter zake vooral echter is zijn
opmerking dat de parlementaire enquête primair een parlementair controlemiddel
is. Daarmee is in de eerste plaats de politieke context van het enquêterecht
geïndiceerd en dat is toch wel wat anders dan het beeld van een neutraal
onderzoek naar de objectieve waarheid of schuldige. Parlementen houden zich
bezig met wetgeving en bestuurscontrole. Voor die taken zijn ze specifiek
geëquipeerd. Waarheidsvinding vraagt echter andere bevoegdheden, instrumenten
en vooral ook andere vaardigheden dan die welke in het algemeen bij rechtstreeks
gekozen volksvertegenwoordigers kunnen worden aangetroffen. Het is bovendien
een illusie en zelfs naïef te menen dat binnen een parlementaire onderzoekscommissie
wordt geabstraheerd van de politieke context en dat partijpolitieke
overwegingen geen rol spelen.Meer principieel kan men hier wijzen op het beginsel van de machtenscheiding.
Wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht moeten niet met elkaar vervlochten
raken. Dat verhoogt het risico op een verstoring van het subtiele systeem
van checks and balances en kan snel leiden tot statusincongruentie. Laat de
Tweede Kamer zijn energie primair richten op het terugdringen van de inclusieve
politieke cultuur van het meeregeren en op het versterken van de politieke
controle op de macht. De suggestie van de Nationale Conventie om het enquêterecht
meer nadrukkelijk te gebruiken voor het analyseren van maatschappelijke problemen
en de effecten van regelgeving en beleid is in dit verband niet zonder betekenis.
Een dergelijke insteek lijkt mij beter dan het parlementaire enquêterecht
aan te grijpen voor het ontwikkelen van een nieuwe taak, waar rechterlijke
instanties en onderzoeksinstellingen beter voor toegerust zijn.Afsluitend op dit onderdeel: waarheidsvinding is geen doel op zichzelf,
maar is een voor deze specifieke vorm van parlementaire controle noodzakelijke
voorfase om feiten zo goed mogelijk vast te stellen. Graag vraag ik de initiatiefnemers
of zij bij nader inzien geen aanleiding zien de focus op waarheidsvinding
te relativeren en hoe zij aankijken tegen het enquêterecht als mogelijkheid
om de controlerende taak van het parlement in politieke zin te versterken.Dan kom ik toe aan de overige kwesties die mijn fractie in de schriftelijke
voorbereiding heeft aangekaart. Ik ben de initiatiefnemers erkentelijk voor
de wijze waarop zij hebben gereageerd op de inbreng van mijn fractie, en overigens
ook op die van de drie andere fracties. In het merendeel van de gevallen geeft
dit geen aanleiding daarover nadere vragen te stellen of commentaar te geven.
Op een aantal punten wil ik nog een enkele opmerking maken. De specifieke
aard en vrijwel onbegrensde reikwijdte van het parlementaire enquêterecht
maken van dit instrument een bijzonder middel. De kern van de enquête
is door het opleggen van verplichtingen en het toepassen van dwangmiddelen
tot een zo scherp mogelijke vaststelling van de feiten te komen. De mogelijkheid
tot het houden van een enquête is slechts beperkt door de aard van de
taken en de rol van het parlement. Dat gaat dus wel wat verder dan onderwerpen
die voorwerp van wetgeving kunnen zijn of onder de ministeriële verantwoordelijkheid
vallen. Het is de Kamer zelf die de omvang van de enquête vaststelt
in de omschrijving van de opdracht aan de enquêtecommissie.Het grote belang dat aan de vaststelling van feiten en het parlementaire
oordeel daarover moet worden toegekend, rechtvaardigt dat terughoudend wordt
omgegaan met op dat belang in beperkende zin betrekking hebbende uitzonderingen.
Een enquête is nadrukkelijk geen strafproces. De rechtspositie van getuigen
en andere betrokkenen in een enquête moet dan ook eigenstandig, dat
wil zeggen met het oog op het specifieke doel van een enquête en in
relatie tot de bijzondere positie van het parlement worden beoordeeld en geregeld.
Zo steunen wij bijvoorbeeld om die reden de initiatiefnemers in de opvatting
dat er geen reden is een bijzondere regeling op te nemen die vormen van politiek
of bestuurlijk overleg uitzondert van de informatieplicht. Aan dergelijke
vormen van politieke zelfbescherming zou de wetgever zich niet moeten wagen.
Wij begrijpen ook de afweging geen familiaal verschoningsrecht, een verschoningsgrond
op non-incrimination of strafrechtelijke immuniteit in de wet op te nemen.
Door de redenering van de initiatiefnemers in de memorie van antwoord op de
pagina's 26 en 27 dat de belangen van direct betrokkenen, met name de privacy,
reeds op andere wijze wettelijk worden beschermd, hebben wij ons laten overtuigen.De heer Dölle (CDA):U zegt dat naar alles wat de Kamer vindt onderzoek kan worden ingesteld.
Zitten daar geen grenzen aan?De heer Engels (D66):Ik heb gezegd dat de grens ligt bij de aard van de taken van het parlement
en bij de rol van het parlement. Er is dus geen sprake van het afwezig zijn
van enige grens.De heer Dölle (CDA):U houdt wel vast aan de koppeling tussen wetgeving en politieke en ministeriële
verantwoordelijkheid.De heer Engels (D66):Nee, dat doe ik niet. Als je kijkt naar de aard van de taken en de specifieke
rol van het parlement, gaan die verder dan alleen het vastkoppelen aan de
vraag of sprake is van de wenselijkheid van wetgeving, dan wel dat er onderwerpen
moeten zijn die verband houden met de politieke verantwoordelijkheid van ministers.De heer Dölle (CDA):Naar het verdere vroeg ik.De heer Engels (D66):Er kunnen onderwerpen door het parlement worden geanalyseerd, terwijl
er nog geen enkele indicatie is dat een dergelijk onderwerp voorwerp zou moeten
zijn van wetgeving, dan wel onderwerp van politieke verantwoordelijkheid.De heer Rehwinkel (PvdA):U noemde enkele verschoningsgronden, die niet wettelijk geregeld zouden
moeten worden. U noemde daarbij niet het verschoningsrecht van journalisten.
Mag ik daaruit concluderen dat u voorstander bent van het regelen van dat
verschoningsrecht?De heer Engels (D66):Op zichzelf ben ik daar geen tegenstander van. Maar in het debat tussen
de initiatiefnemers en de fracties was dat recht geen onderdeel van de discussie.
Daarom heb ik mij daarover nu niet uitgelaten.De heer Rehwinkel (PvdA):Ik meen dat het wel onderdeel van de discussie was. Wij zijn zelf van
plan om daarover opmerkingen te maken.De heer Engels (D66):Dat is in orde!Het wetsvoorstel bevat verbeteringen met betrekking tot de positie van
degenen die aan een enquête moeten meewerken en ten aanzien van de openbaarheid
van stukken. Wij vinden het echter wel van belang dat juist vanwege het bijzondere
karakter daarvan de rechten en plichten van personen die verplicht zijn tot
medewerking aan een enquête optimaal gewaarborgd zijn. In die zin betreuren
wij dat er voor de enquêtecommissie geen wettelijke verplichting is
opgenomen hen tevoren nadrukkelijk op deze rechten en plichten
te wijzen. Het gaat hier om met name voor burgers en particuliere instellingen
ingrijpende zaken en het is in onze ogen noodzakelijk dat de wetgever zich
over dergelijke wezenlijke zaken expliciet uitspreekt. Ik verwijs met nadruk
naar de opvatting van de initiatiefnemers op pagina 4 van de memorie van antwoord
over de vraag welke elementen in de wet behoren te worden vastgelegd. Met
het antwoord op pagina 22 van diezelfde memorie van antwoord dat de beknoptheid
en de overzichtelijkheid van de wet daaronder zouden lijden, komen de initiatiefnemers
niet weg en dat geldt zo mogelijk nog sterker voor het argument dat het hier
een vanzelfsprekendheid betreft die aan de Kamer kan worden toevertrouwd.
Graag nodig ik de initiatiefnemers uit voor een mondelinge herkansing.Mijn fractie steunt in beginsel het voorliggende initiatief om de Wet
op de parlementaire enquête te actualiseren. Er zijn duidelijke verbeteringen
voorgesteld ten opzichte van de huidige wet: meer samenhang in wetstechnische
zin, een betere bescherming van degenen die verplicht moeten meewerken aan
een onderzoek, een aanscherping van de regeling over de openbaarheid van stukken
en een regeling over de samenloop met andere, waaronder strafrechtelijke onderzoeken.
Ook de uitbreiding van de bevoegdheden van de enquêtecommissie zien
wij als een verbetering. Gelet op de wezenlijke betekenis van vastgestelde
feiten voor de positie en de controlerende taak van het parlement valt daaraan
niet te ontkomen. Dat maakt de ontwikkeling van nieuwe bevoegdheden, zoals
het vorderen van schriftelijke inlichtingen en het betreden van woningen en
de mogelijke inzet van nieuwe dwangmiddelen zoals dwangsom en politiedwang
voorstelbaar. Wij zien met belangstelling uit naar de reactie van de initiatiefnemers.De heer Rehwinkel (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Namens de fractie van de Partij van de Arbeid wil
ik graag waardering uitspreken voor de revisie waaraan de initiatiefnemers
het enquêterecht hebben onderworpen. Het was tijd voor een grote beurt.
Nu zijn wij langzamerhand aan het stempel van de apk toe. Ik sluit mij graag
aan bij de woorden van waardering die door de heer Engels aan het adres van
mijn fractiegenoot de heer De Vries zijn uitgesproken. Hij heeft zich op dit
terrein dertig jaar verdienstelijk gemaakt. Zeker moet ook waardering voor
de huidige initiatiefnemers worden uitgesproken. Het uiteindelijke oordeel
over deze initiatiefwet schort ik overigens iets langer op dan de heer Schaap,
die hieraan nu al het predicaat "uitstekend" verleende, maar ik
sluit zeker niet uit dat ook ons oordeel uiteindelijk positief is.Wat opvalt, is hoe machtig het enquêtewapen is. Het is ooit wel
eens een vlijmscherp zwaard genoemd. Een zwaard dat dan wel op de juiste manier
en ook op het juiste moment moet worden gehanteerd. Op die manier kan het
bevredigend werken, ook voor parlementariërs die lid mogen zijn van een
commissie. In de Tweede Kamer heb ik ook zelf ooit lid van zo'n commissie
mogen zijn. Er zijn geen beperkingen aan het toepassingsbereik van de parlementaire
enquête, althans daar lijkt het soms op. Ook materies die geen onderwerp
van wetgeving kunnen zijn, of ten aanzien waarvan geen ministeriële verantwoordelijkheid
bestaat of kan bestaan, kunnen volgens de initiatiefnemers onderwerp van enquête
zijn. Juist het feit de initiatienemers de symbolische betekenis van een enquête
benadrukken, dwingt tot voorzichtigheid. De initiatiefnemers vermelden ergens: "Er
kan een roep uit de samenleving ontstaan dat ons hoogste democratische orgaan
een onderzoek verricht." Daarbij moet dan toch ook de waarschuwing klinken,
die bijvoorbeeld de heer Schaap al heeft doen klinken, dat een enquête
niet mag uitmonden in een volkstribunaal.Uit de nadere memorie van antwoord blijkt dat de omvang van de enquêtebevoegdheid
in de omringende landen een aantal grenzen kent. Die in andere landen gestelde
grenzen zouden moeten leiden tot de reflectie van het in behandeling zijnde
initiatief. In de Bondsrepubliek Duitsland reikt het onderzoeksrecht bijvoorbeeld
niet verder dan de algemene competentie van het parlement. Ik vind dat de
heer Dölle daar terecht een aantal vragen over heeft gesteld. Dat betekent
onder meer dat een parlementaire enquêtecommissie zich niet mag bezighouden
met kwesties die tot de competentie van de deelstaten of de gemeenten behoren.
Men kan zich afvragen of een dergelijke afbakening niet ook hier passend is.
De provinciale en gemeentelijke autonomie lijken niet helemaal het respect
te krijgen dat zij verdienen. Ik vond dat de heer Schaap het mooi zei: in
ieder geval moet men beseffen dat de werkzaamheden van een enquêtecommissie
invloed hebben op de bevoegdheid van anderen. Ik zou het niet beter kunnen
zeggen.Naar onze mening zien de initiatiefnemers terecht geen aanleiding om het
meerderheidsvereiste ten aanzien van de enquête ter discussie te stellen.
Het zwaarste instrument van het parlement dient in uitzonderingssituaties
te worden toegepast, maar verwacht mag worden dat over het houden van een
enquête niet alleen maar langs lijnen van coalitie en oppositie wordt
beslist. Dan zou het parlement zichzelf niet serieus nemen. Als het op die
manier werkt – dat niet alleen maar langs lijnen van coalitie en oppositie
wordt beslist – kan misschien ook worden voorkomen dat de heer Engels
kan spreken over een meeregerende rol van de coalitiefractie. Daar zou geen
sprake van moeten zijn.De heer Engels (D66):Deze woorden van de heer Rehwinkel klinken mij als muziek in de oren.
Ik kom nog even terug op zijn opmerking dat het voor de werking van een parlementaire
enquête goed zou zijn als het instrument niet te pas en te onpas wordt
gebruikt. Dit rechtvaardigt tegelijkertijd het feit dat wij een meerderheidsenquête
hebben. Is het niet mogelijk dat, wanneer het recht beschikbaar komt voor
parlementaire minderheden, toch terughoudend wordt omgegaan met het parlementaire
enquêterecht, ook door een minderheid, om de redenen die onder anderen
de heer Rehwinkel heeft genoemd?De heer Rehwinkel (PvdA):Het gebruik van de formulering "te pas en te onpas" geeft al
aan dat niet van een goede frequentie sprake is. Daar wil ik mij niet achter
verschuilen, maar ik denk dat het houden van een enquête tot de uitzonderingen
moet behoren. Anders liggen overige parlementaire middelen voor de hand. Ik
heb inderdaad met interesse geluisterd naar de passage die de heer Engels
heeft uitgesproken over een minderheidsenquête: als je deze invoert,
kan dat juist tot een lagere frequentie leiden. Ik ben daar
niet meteen van overtuigd, maar ik wil daar op zijn minst over nadenken.Nu ervoor wordt gekozen om het in artikel 22 van de Gemeentewet neergelegde
verschoningsrecht ten aanzien van leden van het gemeentebestuur in civielrechtelijke
procedures niet ten aanzien van de parlementaire enquête te introduceren,
lijkt er des temeer reden te zijn om het in de Gemeentewet opgenomen verschoningsrecht
te bezien. Ik vraag zowel aan de indieners als aan de regering hoe inmiddels
over dit heel specifieke verschoningsrecht voor leden van het gemeentebestuur
in civielrechtelijke procedures wordt gedacht.Ik richt graag mijn blik over de grenzen voor een goede reflectie van
het initiatief dat hier voorligt. In Frankrijk mag een enquête geen
betrekking hebben op feiten die aanleiding hebben gegeven tot strafrechtelijke
procedures zo lang die procedures voortduren. Bovendien moeten de activiteiten
van een enquêtecommissie worden beëindigd zodra een strafrechtelijke
procedure wordt gestart. In Nederland mag op basis van dit wetsvoorstel informatie
die aan de enquêtecommissie is verschaft, in andere procedures niet
als bewijs worden gebruikt. Ook mag een enquêtecommissie geen vertrouwelijke
informatie verstrekken aan andere instanties, zoals het Openbaar Ministerie
of een toezichthouder. Dat biedt dus aanzienlijk minder vergaande bescherming
dan in Frankrijk. Graag verneem ik daarover de opvatting van de indieners,
die ik in de memorie van antwoord nog miste. Ook hoor ik graag hun opvatting
over de in Duitsland afgebakende bevoegdheid. Ik nodig de indieners graag
uit om tijdens deze plenaire behandeling op deze beide punten de parallel
met Duitsland en Frankrijk te trekken.Ik kan het verkeerd begrepen hebben, maar ik meen dat het verschoningsrecht
van journalisten wel degelijk aan de orde is. Ik zie in de laatste regel van
de nadere memorie van antwoord staan dat het afwachten is hoe het verschoningsrecht
in de jurisprudentie verder vorm zal krijgen. Volgens de indieners dient binnen
de jurisprudentie de omvang van dit verschoningsrecht, het recht van een journalist
om zijn bronnen te beschermen, verder vorm te krijgen. Moet dit niet bij uitstek
tot de taak van de wetgever worden gerekend? Ik vraag de indieners nogmaals
uitdrukkelijk om het recht op vrije nieuwsgaring preciezer vorm te geven.
Ik neem eerlijk gezegd aan dat zij op het punt van de wettelijke regeling
van het verschoningsrecht, dus anders dan de ontwikkeling die zich in de jurisprudentie
zou moeten voltrekken, niet namens hun fracties spreken. Hopelijk kan minister
Hirsch Ballin op steun rekenen voor zijn onlangs aangekondigde initiatief
om tot wetgeving te komen. Ik ga er daarbij van uit dat die wettelijke regeling,
die wij zouden voorstaan, de uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten
van de Mens in de zaak rond de Spitsverslaggever Koen Voskuil eerbiedigt,
zodat het in de toekomst onmogelijk wordt om journalisten te gijzelen. Aangezien
deze passages zo in de nadere memorie van antwoord aan de orde zijn, lijkt
dit mij wel degelijk nu relevant. Gaan wij de ontwikkelingen in de praktijk
afwachten of kiezen wij voor een wettelijke regeling? Dat laatste is wat ons
betreft voorlopig het geval.De beantwoording ten aanzien van het onderwerp van de zelfincriminatie,
het recht om niet tegen jezelf te hoeven getuigen, werd door de vorige PvdA-fractie
weinig onderbouwd gevonden. Eerlijk gezegd wordt nog steeds slecht aangegeven
waarom een zwijgrecht niet billijker is. Zo wordt niet aangegeven hoe het
ontbreken van een verschoningsgrond zich verhoudt tot artikel 14.3g van het
BUPO, het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten,
op grond waarvan niemand verplicht kan worden om tegen zichzelf te getuigen
of een bekentenis af te leggen of, meer algemeen, bij te dragen tot zijn bestraffing
in een hangende of eventueel nog in te stellen strafprocedure. De initiatiefnemers
stellen: "Als een persoon zich voor de enquêtecommissie op een
verschoningsgrond op 'non-incrimination' beroept, geeft hij hiermee aan dat
er 'een luchtje aan de zaak zit'." Datzelfde geldt voor een strafprocedure:
als daarin iemand zich op het zwijgrecht beroept, zou er ook een luchtje aan
de zaak zitten. Ik vind dit eerlijk gezegd geen sterk argument. Heel uitdrukkelijk
vraag ik daarom om de relatie met het BUPO te bezien.Ik kom bij mijn laatste opmerking. Terecht kan nogmaals aan de indieners,
maar in dit geval ook aan het kabinet, de vraag worden gesteld, zoals eerder
door de PvdA-fractie werd gedaan, waarom niet voor een Wet op het parlementair
onderzoek wordt gekozen waarin ook vormen van onderzoek een plaats kunnen
krijgen die minder vergaande bevoegdheden vereisen en die minder omvangrijk
zijn. Ik heb mij overigens vergist: dit is meer een vraag aan het parlement
zelf, en is dus juist niet zozeer aan het kabinet gericht. Waarom kiezen wij
niet voor een Wet op het parlementair onderzoek, waarin andere vormen van
onderzoek een plaats kunnen krijgen? Het gebruik van dwangmiddelen tegenover
getuigen zou in zo'n wet vergezeld moeten gaan van een duidelijke waarborging
van de rechten van betrokkenen. Als niet voor zo'n Wet op het parlementair
onderzoek wordt gekozen, moet in ieder geval haast worden gemaakt met een
betere regeling van andere vormen van parlementair onderzoek dan een enquête.
Als wij er nu voor kiezen om onze steun aan dit initiatiefwetsvoorstel te
verlenen en niet kiezen voor een meer omvangrijke Wet op het parlementair
onderzoek, dan willen wij in ieder geval laten horen dat wij vinden dat die
andere vormen van parlementair onderzoek heel snel de aandacht zouden verdienen.
Dat is dan een volgend doel waarop wij ons zouden kunnen richten.De heer Dölle (CDA):In de schriftelijke voorbereiding heeft de PvdA-fractie er een nogal zwaar
punt van gemaakt dat naar haar mening de wetgever te veel zelf wilde regelen
en te weinig overliet aan de vaststellers van de reglementen van orde. Is
dat bezwaar weggenomen?De heer Rehwinkel (PvdA):Die vragen waren gerechtvaardigd. De antwoorden waren in dit opzicht tamelijk
bevredigend. Als PvdA-fractie zijn wij tot de conclusie gekomen dat bepaalde
elementen wel degelijk een wettelijke regeling verdienen. Ik heb het voorbeeld
van het verschoningsrecht voor journalisten gegeven. Met een wettelijke regeling
op bepaalde punten lijken wij te kunnen instemmen. In bepaalde gevallen zijn
wij daarvan ook uitdrukkelijk voorstander.De heer Dölle (CDA):Ook de CDA-fractie wil de initiatiefnemers dankzeggen voor het vele werk
dat zij in dit wetsvoorstel hebben gestoken. Hun uitgebreide en op veel
punten zorgvuldige reacties op onze en andere vragen bij de schriftelijke
voorbereiding getuigen van de ernst waarmee dit project vanuit de overzijde
wordt begeleid. Veel kwesties zijn opgeworpen en het leeuwendeel is bevredigend
beantwoord. Dat neemt niet weg dat onze fractie, zoals wij ook in beide instanties
van de schriftelijke voorbereiding hebben beklemtoond, heel forse zorgen had
en deels gehouden heeft. Ik kom op dat belangrijke punt straks terug. Eerst
zal ik nog enkele algemene opmerkingen plaatsen.Het recht van enquête is ook voor ons een prachtig instrument dat
de grondwetgever in 1848 aan de Tweede Kamer en in 1887 aan deze Kamer en
de Verenigde Vergadering heeft verschaft. Beide laatste organen hebben het
zelfs nooit uitgepakt. Het recht van enquête is tot aan de jaren tachtig
van de vorige eeuw – ik moet zeggen: van de voorvorige eeuw –
vrijwel steeds gehanteerd als een wetgevingsenquête, zoals ook de eerste
promovendus op dit onderwerp, Karstens, die vorm in 1860 noemde. Het ging
daarbij om een onderzoek vanwege de Tweede Kamer naar bepaalde materies teneinde
bij het licht van de opgedane kennis al dan niet wetgeving te overwegen. In
die zin waren onder andere de toestand op de koopvaardij, de rundveepest en
de problematiek van een bepaalde rivierenloop onderwerp van zo'n enquête.
Het onderzoek uit 1886 naar de arbeidsomstandigheden waaronder mensen moesten
werken, verdient in die opsomming zelfs een ereplaats. Daarna begon een enquêteloos
tijdperk, dat met uitzondering van de grote enquête naar het Nederlandse
regeringsbeleid tijdens de Tweede Wereldoorlog voortduurde tot de al eerder
genoemde RSV-enquête uit 1985. Naast die wetgevingsenquête kwam
de politieke enquête op, met name sinds de RSV-enquête. In dat
type enquêtes gaat het er vooral om, politieke verantwoordelijkheden
voor gebeurtenissen waarvoor ministeriële verantwoordelijkheid bestaat,
vast te stellen. De RSV-, de IRT- en de paspoortenquête vormen daarvan
voorbeelden.Het recht van enquête is een zwaar middel. Dit is niet zozeer gelegen
in het recht om informatie te vragen, want dat kan iedereen doen: journalisten,
wetenschappers, burgers, afzonderlijke parlementsleden enzovoorts. De kwintessens
van het recht van enquête zit in de dwangmiddelen die een enquêtecommissie
kan toepassen, in beginsel tegen iedere burger. Mensen zijn verplicht om te
komen als de enquêtecommissie dat vordert. Zij zijn verplicht om de
eed af te leggen als de enquêtecommissie dat vordert. Zij zijn verplicht
om antwoord te geven, ook in beginsel indien zij met die antwoorden zichzelf,
partners, familie, collegae en anderen in publicitair diskrediet brengen.
Burgers zijn verplicht om documenten op vordering af te staan aan de commissie,
of althans daarin inzage te verstrekken. Burgers kunnen bij weigerachtigheid
worden gegijzeld. In het voorliggende voorstel komen daar nog nieuwe dwangmiddelen
bij. Zo kan de enquêtecommissie schriftelijk inlichtingen vorderen (artikel
5). Zo wordt de commissie bevoegd om vrijwel alle plaatsen te betreden (artikel
7), zij het dat het binnentreden van woningen geclausuleerd is. Er komt een
algemene verplichting tot medewerking (artikel 14). Er komen verplichtingen
om schriftelijk te rapporteren. Er komen nieuwe dwangmiddelen, zoals de bestuurlijke
boete en het rechterlijk bevel tot medewerking, door de politie tot uitvoering
gebracht, die naast de gijzeling op het toneel verschijnen. Overigens wordt,
zo gebiedt de eerlijkheid om te zeggen, op een aantal andere punten de positie
van de getuige versterkt, zoals de opname van de verschoningsgrond "levenssfeer"
in artikel 23 en een algemeen recht op bijstand voor getuigen en deskundigen.Tot slot maak ik in dit verband de opmerking die deels door de initiatiefnemers
wordt onderschreven en die in de wetenschap – Kummeling is al genoemd –
vaak wordt gehoord, namelijk dat een enquête met een duidelijk politieke
inslag bedrieglijk veel gaat lijken op een strafproces. Natuurlijk zijn de
getuigen geen verdachten en is de commissie geen rechtbank. De verschoningsgronden
voor getuigen in een enquête zijn ook anders dan de verschoningsgronden
voor verdachten in een strafproces, de sancties zijn anders van aard en er
volgt in een parlementaire enquête geen vonnis. Dat neemt niet weg dat
de hele setting, de eden, het verhoor, de bijstandsregeling, de ruimtelijke
opstelling in de enquêtezaal en vooral de wijze waarop de media een
en ander verslaan en benaderen, de suggestie van analogie tussen enquête
en strafproces aanwakkeren. Het advies van de Raad van State waarschuwt daar
ook voor. De indieners hebben die waarschuwing naast zich neergelegd.Al deze vaststellingen zullen er volgens onze fractie toe moeten leiden
dat voorzichtigheid past bij inzet en vormgeving van het geduchte, prachtige
en voor het parlement onmisbare wapen van de parlementaire enquête.
Die voorzichtigheid is vooral geboden uit bezorgdheid over de inbreuk die
een enquête kan maken op de levenssfeer van burgers en rechtspersonen.
Wij mogen immers niet vergeten dat een enquête zich niet tot de overheidssfeer
beperkt, dus tot ministers, bestuurders, ambtenaren en Kamerleden –
al is dat zeker tegenwoordig dikwijls wel het geval – maar dat iedere
burger in beginsel aan het dwangregime vanuit de Wet op de parlementaire enquête
kan worden onderworpen.Dit verklaart mijns inziens ook waarom twee maal eerder een initiatief
vanuit de Tweede Kamer om een minderheidsenquête te introduceren, in
deze Kamer strandde. De bedreiging die van een minderheidsenquête uitging
voor de burgers, was voor de meerderheid een van de motieven om tegen te stemmen.
Het ging toen overigens om herzieningen van de Grondwet. Onze fractie wil
niet verhelen dat zij blij is dat de initiatiefnemers vanaf het begin duidelijk
hebben aangegeven dat zij in dit opzicht bekeerd zijn. Alleen enquêtes
die de steun hebben van de meerderheid van de Kamer, blijven mogelijk, zoals
ook in de rest van Europa, met uitzondering van Duitsland en Griekenland.
Minderheidsenquêtes blijven taboe.Nu komen wij bij het hoofdpunt dat onze fractie in het kader van de behandeling
van dit wetsvoorstel zorgen baart. Wij maken uit de stellingnamen van de initiatiefnemers
op dat zij nogal sterk uitgaan van de gedachte van een, krachtig uitgedrukt,
omnipotente Kamer. Uiteraard moeten wij die waarneming toelichten. Ik noem
daarin in dit verband de volgende punten.Ten eerste willen de initiatiefnemers niet dat in de wet, anders dan in
onze buurlanden, een verplichting wordt opgenomen om het onderwerp van een
enquête nauwkeurig te omschrijven. Die verplichting was al eerder geschrapt.
Daarmee is onze fractie indertijd ook akkoord gegaan. Dat neemt niet weg dat
de onbestemdheid van het onderwerp in combinatie met de hierna nog te noemen
factoren meewerkt in de beeldvorming van een Kamer die gerechtigd
is tot ieder onderzoek dat zij wenst.Het tweede punt is dat dat laatste beeld vooral wordt gevestigd door de
opvatting van de initiatiefnemers dat in beginsel iedere materie onderwerp
kan worden van een enquête. Het is waar dat de Grondwet en de organieke
wet altijd hebben afgezien van een aanwijzing van het toepassingsbereik van
de enquête, maar dat betekende niet dat "anything goes". Steeds
heeft de opvatting gedomineerd dat een enquête zich moet richten op
de materies en onderwerpen die onderwerp zijn of kunnen zijn van wetgeving
of vallen binnen de reikwijdte van de ministeriële verantwoordelijkheid.
Anders gezegd: de omvang van de parlementaire bevoegdheden beperkt de keuze
van de onderwerpen. Zoals bij alle andere staatsorganen, ook bij de rechters,
bevoegdheden beperkt worden door de wetgever, grondwetgever, verdrag enzovoorts,
zou dat in de ogen van de initiatiefnemers dus niet het geval zijn met het
recht van enquête. Zij vinden dat dit kan omdat – zie pagina 2
van de nadere memorie van antwoord – als uitgangspunt geldt de maxime
dat "waarover de Kamer kan debatteren, de Kamer kan enquêteren".
Zij wijzen op de praktijk dat bijvoorbeeld bij de Bijlmermeerenquête
ook wel eens zaken en getuigen werden betrokken die buiten de ministeriële
verantwoordelijkheid vielen. Zij wijzen op de symbolische en maatschappelijke
betekenis van de enquête en op de roep uit de samenleving, die vindt
dat ons hoogste democratische orgaan ergens een onderzoek naar moet instellen.Het zal, ook uit de schriftelijke voorbereiding, duidelijk zijn dat wij
het daar niet mee eens zijn. Hoewel erg ongebruikelijk bij andere wetsvoorstellen
dient onze fractie daarom al in eerste instantie een motie in die betrekking
heeft op dit punt. Gelet op het feit dat het om een interpretatieve motie
gaat over een initiatiefvoorstel dat betrekking heeft op een parlementair
recht, lijkt het verantwoord om deze interpretatie al vroeg in het debat voor
commentariëring in te voegen.De voorzitter:Door het lid Dölle wordt de volgende motie voorgesteld:De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat de Grondwet en wet vanouds zwijgen over de vraag voor
welke doelen en ten aanzien van welke onderwerpen een enquête kan worden
ingesteld;overwegende dat steeds de overwegende opvatting in de constitutionele
theorie en de constitutionele praktijk is geweest dat deze omvang van het
enquêterecht wordt begrensd door de omvang van de parlementaire bevoegdheden;overwegende dat dit betekende dat enquêtes betrekking dienden te
hebben op onderwerpen die voorwerp kunnen zijn van wetgeving in formele zin
(wetgevingsenquêtes) en/of onderwerpen ten aanzien waarvan de ministeriële
verantwoordelijkheid kan worden geactiveerd (politieke enquêtes);vaststellende dat de parlementaire geschiedenis leert dat deze opvatting
niet in de weg stond aan een bloeiende enquêtepraktijk;overwegende dat er geen reden is om het bevoegdhedenarsenaal uit de Wet
op de parlementaire enquête ook buiten deze sfeer tegenover burgers
en rechtspersonen in stelling te brengen;spreekt uit dat de Kamer deze uitleg herbevestigt en verzoekt de verdedigers
namens de Tweede Kamer dit evenzo te doen,en gaat over tot de orde van de dag.Ik zie dat deze motie wordt ondersteund door de leden Hillen, Holdijk,
Willems en Franken en stel vast dat zij daarmee deel uitmaakt van de beraadslagingen.Zij krijgt letter H (30415).De heer Dölle (CDA):Het misverstand moet niet rijzen dat onze fractie niet zou vinden dat
het parlement, net als media en wetenschap, de vrijheid heeft een onderzoek
in te stellen naar ieder gewenst onderwerp, ook als de materie buiten de beïnvloedingssfeer
van het parlement ligt. Wij twijfelen echter hevig of in dat kader alle dwangmiddelen
uit het enquêterecht mogen worden losgelaten op de onderzochte burgers,
verenigingen of andere rechtspersonen.De initiatiefnemers achten theoretisch een onderzoek mogelijk naar een
gerechtelijk vonnis, naar de opvattingen in een kerkgenootschap, naar een
historisch onderwerp dan wel naar de gezindheid binnen bepaalde bevolkingsgroepen.
Zij wijzen erop dat het parlement heus voorzichtig zal zijn en oog zal hebben
voor allerlei belangen en beginselen.De heer Engels (D66):De Kamer zal ongetwijfeld nog spreken over uw motie. Ik ga even uit van
de hypothese dat de motie wordt aangenomen en dat de initiatiefnemers zeggen:
hadden wij dat zelf maar bedacht. Wat zijn de gevolgen daarvan voor de toepassing
van de wet? Wij weten dat die wetstoepassing normaal gesproken plaatsvindt
in de Tweede Kamer en nog niet hier.De heer Dölle (CDA):De CDA-fractie beoogt in ieder geval hier voor de Eerste Kamer als een
van de drie medewetgevers voor deze Kamer, hopelijk voor de Tweede Kamer en
zo mogelijk eveneens voor de regering vast te leggen dat dit wetsvoorstel,
anders dan de memorie van toelichting doet vermoeden, niet breekt met de historische
praktijk waarbij de omvang van het terrein waarop enquêtes kunnen worden
ingesteld, beperkt wordt door de omvang van de bevoegdheden van het parlement.De heer Engels (D66):Betekent dit dat u vindt dat de Tweede Kamer zich bij de toepassing van
parlementaire enquêtes nadrukkelijk moet houden aan de uitleg zoals
die dan op basis van deze motie hier zou worden vastgelegd?De heer Dölle (CDA):Wij vinden inderdaad dat de Tweede Kamer zich moet houden
aan de uitleg van de wetgever.De heer Rehwinkel (PvdA):Stel dat uw motie niet wordt aangenomen, wat betekent dat voor de steun
van de CDA-fractie voor dit wetsvoorstel?De heer Dölle (CDA):Onze voor- of tegenstem hangt niet alleen van deze motie af. Aanvaarding
of verwerping van de motie zal als een relevant feit binnen de discussie in
de fractie worden meegenomen.De heer Rehwinkel (PvdA):Ik probeer de inhoud van de motie goed tot mij te laten doordringen. Als
ik deze goed begrijp, spreekt u iets uit wat u ook al vindt ten aanzien van
dit initiatiefvoorstel, namelijk dat in zekere zin wordt gebroken met de traditie
en dat er nu sprake is van een voor de CDA-fractie ongewenste bevoegdheidsuitbreiding.
Spreekt u met de indiening van deze motie eigenlijk niet uit dat uw uiteindelijke
oordeel ten aanzien van het initiatiefwetsvoorstel negatief zou moeten zijn?De heer Dölle (CDA):Mogelijk begrijp ik u verkeerd. Als al deze woorden zijn verstomd en dit
alles is weer verleden tijd, dan staat nog altijd op schrift de opvatting
waarover gedebatteerd en geënquêteerd kan worden. Wij willen die
opvatting niet en wij zullen wel zien wat er gebeurt indien de Kamer tegenstemt
of indien de initiatiefnemers zeggen het anders te willen. Ik kan er niets
anders van maken dan dat dat voor de CDA-fractie een relevant feit is. Wij
zullen dat volgende week meenemen in de uiteindelijke afweging of wij voor
of tegen dit wetsvoorstel zijn. Het is gewoon een verschil in opvatting; misschien
is het er niet en dan is er geen probleem, maar dat horen wij wel van de initiatiefnemers.De heer Rehwinkel (PvdA):Ik weet niet over welk verschil van opvatting u spreekt. Volgens mij hebt
u niet zozeer een verschil van opvatting met mij; de PvdA-fractie stelt namelijk
dezelfde vraag over de omvang van de enquêtebevoegdheid. Ik zal eerst
goed kennisnemen van de tekst van de motie, maar ik probeer duidelijkheid
te krijgen over hoe indringend deze kwestie voor de CDA-fractie is. Ik moet
ervan uitgaan dat deze Kamer de tekst van het voorstel niet meer kan wijzigen.
In zekere zin wordt gebroken met de traditie dat de omvang groter is dan u
wenst. Hoe indringend is dat punt voor de CDA-fractie?De heer Dölle (CDA):Dat zou voor ons buitengewoon zwaar wegen. Wij bestrijden overigens niet
dat men dat kan doen.De CDA-fractie begrijpt niet waarom de initiatiefnemers zo nadrukkelijk
de almacht van het parlement op dit punt proclameren. Zij doen dit toch niet
omdat tot op heden de traditionelere opvatting dat het enquêterecht
aan de overige parlementaire bevoegdheden was gekoppeld, problemen opleverde?Mijn derde punt is dat de initiatiefnemers zich nadrukkelijk bekennen
tot het subjectieve evenredigheidsbeginsel. De inititiatiefnemers betogen
dat er geen verschil zit tussen het wetsvoorstel en de huidige wet. Sterker
nog: zij stellen dat de bescherming van getuigen in dit wetsvoorstel sterker
wordt, omdat niet alleen de afgifte van documenten, maar ook het gebruik van
alle andere bevoegdheden door de rechter kan worden getoetst. Mijn fractie
betwijfelt of dit waar is. Ook voor de indiening van het wetsvoorstel was
de rechter immers al bevoegd om de bevoegdheidsuitoefening door een enquêtecommissie
te toetsen als hij werd geaddieerd door een weigerachtige getuige of deskundige.Daarbij deden zich geen problemen voor, aldus de initiatiefnemers op pagina
4 van de nadere memorie van antwoord. Desondanks willen de initiatiefnemers
nadrukkelijk, zie paragraaf 4.2.3 van de memorie van antwoord, het objectieve
criterium "redelijkerwijs" niet over de hele linie invoeren, maar
het subjectieve criterium "naar het redelijke oordeel van de commissie"
uit artikel 3 van de huidige wet wel. Dit heeft volgens de initiatiefnemers
tot gevolg dat de rechter de toepassing van dwangmiddelen alleen marginaal
mag toetsen. Dat zou passend zijn in de verhouding tussen Kamer en rechter.Ik vraag mij echter af of de positie van een burger, die geconfronteerd
wordt met een dwangmiddel, hierdoor niet meer dan elders afhankelijk wordt
van politieke organen. Waarom vinden de initiatiefnemers de invoering van
dit subjectieve criterium nuttig als zij zelf benadrukken dat zich tot op
heden geen problemen hebben voorgedaan? Het argument dat op deze manier de
positie van getuigen en deskundigen wordt versterkt, overtuigt mij niet. Het
lijkt mij dat hier een novelle op haar plaats is, waarin de facto de huidige,
alleszins bevredigende situatie wordt gehandhaafd. Het alternatief is een
voor mijn fractie een bevredigende uitleg van wat men feitelijk onder subjectieve
redelijkheid verstaat.De initiatiefnemers willen kennelijk geen volle redelijkheidstoets, maar
wat is dan nog de positie van de rechterlijke toetsing? Toetst hij aan de
kennelijke onredelijkheid, zoals in het bestuursrecht? Of moet hij nog meer
afstand nemen? Dat suggereert de tekst wel als er gewag wordt gemaakt van
de specifieke positie van de volksvertegenwoordiging, in casu de Kamer, in
relatie tot de rechter. Die suggestie komt erop neer dat de rechter nog meer
afstand dient te houden dan elders bij de beoordeling van de vraag of een
enquêtecommissie een dwangmiddel terecht heeft ingezet tegen een weigerachtige
persoon of een rechtspersoon als een politieke partij, een bedrijf of een
kerk. Of menen de initiatiefnemers dat de rechter voller kan toetsten naarmate
de belangen die voor burger en rechtspersoon in het geding zijn, zwaarder
wegen? Zien zij inderdaad een dergelijke glijdende schaal voor zich? Over
dit alles dienen zij echt duidelijkheid te verschaffen.De initiatiefnemers voegen voor burgers en rechtspersonen de verplichting
toe om op vordering van de enquêtecommissie schriftelijk te rapporteren.
Ik denk dan bijvoorbeeld aan de KNVB die moet rapporteren over de etnische
achtergrond van jongerenelftallen, kerken die moeten rapporteren over kerkbezoek
en politieke partijen over hun ledenbestand. Zoals de initiatiefnemers in
de memorie van antwoord aangeven, kan in deze en vergelijkbare gevallen geen
sprake zijn van een verschoningsgrond. Ook deze uitbreiding van het arsenaal
aan dwangmiddelen, waarvan de noodzaak allerminst is aangetoond, belast burgers
en de samenleving in voorkomende gevallen extra.Een en ander geldt ook voor het nieuwe dwangmiddel dat burgers en rechtspersonen
moeten gedogen – althans in beginsel, want voor woningen gelden verzwaarde voorwaarden – dat de enquêtecommissie plaatsen
en gebouwen kan betreden tegen de wens van gebruikers en beheerders in. De
Raad van State heeft ook hier tevergeefs geadviseerd om deze bevoegdheid niet
op te nemen. Ook de bezwaren van de regering zijn terzijde geschoven. Onder
die plaatsen vallen kazernes, kerken, ambassades, club- en partijgebouwen,
sociëteiten, moskeeën, synagogen en universiteiten.De indieners wijzen in dit verband op de ook algemeen omschreven bevoegdheid
van toezichthouders in de Algemene wet bestuursrecht om plaatsen te betreden.
Deze analogie moet niet te ver worden doorgetrokken, want daarvoor geldt namelijk
een objectief redelijkheidsbeginsel, zie artikelen 5:20 en 5:43 Awb, en geen
subjectief redelijkheidsbeginsel zoals in het enquêterecht. De rechter
kan daardoor het gebruik van de bewuste bevoegdheid vol, althans voller toetsen.
De toezichthouder mag bovendien plaatsen slechts betreden voor een zeer specifiek
doel en in een scherp omschreven situatie. Daardoor wordt de vergelijking
van de indieners nogal broos.De positie van gemeenteraadsleden bij een getuigenverhoor in een civiele
procedure wordt in de Gemeentewet beschermd. Ook dit punt is problematisch,
want waarom kan een raadslid zich wel verschonen tegenover de rechter, maar
niet tegenover de enquêtecommissie? Kennelijk gaat parlementaire rechtsvinding
boven rechterlijke waarheidsvinding.Het is voor mijn fractie een wezenlijk punt dat de initiatiefnemers vasthouden
aan de verplichting voor getuigen om mondeling en schriftelijk die informatie
te verschaffen die zelfincriminerend kan uitpakken. Ook al kan het Openbaar
Ministerie die getuigenissen niet in een strafproces gebruiken, de positie
van eventuele getuigen lijkt hierdoor benard te worden. Overigens gaat men
in dit verband ook niet in op de positie van de Europese Commissie, bijvoorbeeld
in het geval van bouwfraude, of de positie van de general prosecutor van het
ICC bij een eventuele enquête naar Afghanistan. Mogen ook zij deze informatie
niet gebruiken?Verder blijft een getuige volgens het wetsvoorstel in beginsel ook verplicht
om informatie te geven die risico's met zich brengt voor zijn gezin of familie.
Het familiale verschoningsrecht wordt door de indieners, in weerwil van het
advies van de regering, nadrukkelijk afgewezen. Nauwe familierechtelijke banden
doen er voor een beroep op de nieuwe verschoningsgrond "levenssfeer"
ook al niet toe. De initiatiefnemers stellen dat immers nadrukkelijk.De CDA-fractie beseft dat het een continuering is van het huidige regime,
maar dat laat onverlet dat zij niet blij is met de onderedestelling van bewindslieden
voor een enquêtecommissie. Uit hoofde van artikel 68 van de Grondwet
zijn zij immers al gehouden de waarheid te spreken. De in 1977 ingevoerde
onderedestelling dient ons inziens dan ook voornamelijk een massapsychologisch
doel, want in constitutioneel opzicht is het een vreemde eend in de bijt.
Ook de geringe aandacht voor de bijzondere positie van volksvertegenwoordigers
is opvallend. Deze geringe aandacht staat overigens in tegenstelling met de
aandacht voor bijvoorbeeld journalisten, tot welke beroepsgroep vrijwel iedere
pennenvoerder lijkt te worden gerekend. Ook volksvertegenwoordigers hebben
soms behoefte aan vertrouwelijkheid voor de uitoefening van hun taak. Om ieder misverstand te voorkomen benadruk ik dat mijn fractie niet alle
voorstellen en beslissingen om sommige voorstellen niet over te nemen afwijst.
Dat bewijst ons eerdere stemgedrag wel. Onze kritiek richt zich vooral op
het totaal aan dwangmiddelen, gecombineerd met de opvatting dat de Kamers
naar alle onderwerpen een enquête moeten kunnen uitvoeren en dat de
rechter veel zaken die hiermee in verband staan, slechts marginaal mag toetsen.
Daarbij komt dat ook volgens de initiatiefnemers de historische praktijk laat
zien dat er geen echte behoefte bestaat aan deze uitbreiding.Natuurlijk weet ik dat de Kamers hun gezond verstand zullen gebruiken,
dat rechters, zij het op afstand, toezicht zullen houden en dat getuigen een
beroep kunnen doen op verschoningsgronden, maar dat laat onverlet dat de bevoegdheidsuitoefening
gerelateerd moet zijn aan het onderwerp van de enquête. Overigens bevat
het wetsvoorstel zeker ook onderdelen die mijn fractie toejuicht of aanvaardbaar
vindt. Ik denk dan aan de mogelijkheid om kennis te nemen van de schriftelijke
voorbereiding.Maar het zij herhaald: de combinatie van het onbegrensde toepassingsbereik
van het enquêtewapen, de subjectieve evenredigheidsnorm, de sterke uitbreiding
van het dwangmiddel, de afwijzing van de familiale verschoningsgrond, de ontkenning
van de bijzondere positie van volksvertegenwoordigers en de afwijzing van
zelfincriminatie als verschoningsgrond maakt mijn fractie wel degelijk huiverig.
Ik wacht de beantwoording dan ook met spanning af.De heer Rehwinkel (PvdA):U combineert wel heel veel zaken! Is het juist dat uw bezwaren in de motie
zich vooral richten tegen de combinatie van de uitbreiding van de bevoegdheden
en de uitbreiding van de werkingssfeer?De heer Dölle (CDA):Niet in de motie.De heer Rehwinkel (PvdA):U spreekt toch uit dat de Kamer die uitleg herbevestigt?De heer Dölle (CDA):Er spelen drie belangrijke zaken. Dat is ten eerste de opvatting dat de
Kamer over alles waarover zijn kan debatteren, kan enquêteren. Ten tweede
is dat de invoering van het subjectieve redelijkheidscriterium, waardoor de
rechter buiten spel wordt gezegd. Ten slotte speelt hier ook dat er nogal
wat nieuwe dwangmiddelen worden geïntroduceerd en dat een aantal ook
door u gewenste verbeteringen, bijvoorbeeld de zelfincriminatie als verschoningsgrond,
niet is overgenomen. De combinatie van deze punten, die het beeld oproept
van een omnipotente Kamer, maakt mijn fractie bepaald huiverig.De heer Rehwinkel (PvdA):Ik vrees voor u dat de initiatiefnemers hun wetsvoorstel wel eens zouden
kunnen handhaven. Als dat gebeurt, moet u op grond van de door u genoemde
bezwaren eigenlijk wel tegen het wetsvoorstel gaan stemmen.De heer Dölle (CDA):Net als bij de behandeling van elk ander wetsvoorstel zal ik ook hier
afwegen of de indieners voldoende tegemoetkomen aan mijn bezwaren. Deze afweging
bespreek ik met mijn fractie en vervolgens beslissen wij of
wij de huidige situatie willen handhaven en het wetsvoorstel verwerpen of
dat wij het eventueel gemuteerde wetsvoorstel steunen. Ik wacht dan ook met
spanning op de beantwoording van de initiatiefnemers en de regering.Mevrouw Ten Horn (SP):U acht het denkbaar dat er enquêtes zullen worden uitgevoerd naar
onderwerpen, waarnaar nu geen enquête kan worden uitgevoerd. Kunt u
een concreet voorbeeld geven van zo'n onderwerp?De heer Dölle (CDA):Omdat onder de huidige wet al zoveel mogelijk is, is het moeilijk te begrijpen
waarom de initiatiefnemers de bestaande praktijk willen oprekken. Voorbeelden
zijn onderzoeken naar rechterlijke vonnissen, naar afgesloten lokale schandalen
en zaken die verdragsrechtelijk zijn vastgelegd en dus niet kunnen worden
veranderd.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Aangezien deze indicatie in de schriftelijke weergave van
mijn bijdrage is weggevallen, deel ik alsnog mee dat ik bij het debat over
dit wetsvoorstel behalve namens de SGP-fractie ook namens de ChristenUniefractie
het woord zal voeren.Wij laten onze inhoudelijke bijdrage aan deze gedachtewisseling graag
voorafgaan door een gelukwens vanwege het feit dat het voorstel het laatste
stadium van behandeling heeft bereikt. Die gelukwens geldt zowel de huidige
als de eerdere verdedigers van het wetsvoorstel. Indieners van initiatiefvoorstellen
mogen in deze Kamer meestal op een welwillende, maar tevens kritische benadering
rekenen.De Eerste Kamer heeft sinds 1887 aan diverse wijzigingen van de Enquêtewet
van 1850 meegewerkt, ook aan initiatiefvoorstellen. Ik noem de wijzigingen
van 1918, 1948, 1977, 1991, 1998 en 2001. Weliswaar zijn in de loop der tijd,
in 1983 en 1986, twee Grondwetsherzieningsvoorstellen waaronder een initiatiefvoorstel
tot invoering van een minderheidsenquêterecht in deze Kamer gesneuveld.
De Eerste Kamer zelf beschikt sinds 1887 ook over het enquêterecht,
maar van gebruikmaking daarvan is het tot dusver niet gekomen. Slechts eenmaal
werd een enquêteverzoek ingediend, in 1981, maar ook dat werd verworpen.Wél hebben leden van de Eerste Kamer van hun bijzondere belangstelling
voor het enquêterecht blijk gegeven. Ik noem dan allereerst onze huidige
collega Dölle die al in 1985 in de Groningse reeks over het Nederlands
parlementsrecht zijn gezaghebbende monografie "Het recht van parlementaire
enquête" deed verschijnen en die zich ook thans bij de behandeling
van onderhavige voorstel – inmiddels heeft hij dat volgens mij weer
bewezen – duchtig heeft geweerd. Ik noem ook de naam van onze oud-collega
Jurgens, die er in zijn bekende NJB-artikel in 2004 voor pleitte dat de Kamer
- de Tweede vooral - parlementaire onderzoeken in brede zin tot hoofdmoot
van haar werk zou maken. De Kamer zou haar rol van medewetgever moeten beperken
tot hoofdzaken, af moeten zien van meeregeren op bijzaken en weer "leeuw"
moeten worden die toeziet op de macht.Mijn commentaar op het voorliggende wetsvoorstel valt uiteen in enkele
algemene en enkele meer specifieke opmerkingen. Om met de eerste categorie
te beginnen en aan te sluiten bij het voorafgaande, wil ik namens onze fracties
graag gezegd hebben dat wij content zijn dat wij niet nog eens met een Grondwetsvoorstel
tot introductie van een minderheidsenquêterecht zijn geconfronteerd.
Ook zijn wij ermee ingenomen dat wij op dit moment niet geconfronteerd worden
met een voorstel dat beoogt alle parlementaire onderzoeken te regelen, waarbij
het enquêterecht dan een aparte plaats zou krijgen. Misschien moet het
er ooit wel van komen, maar dan moeten de niet-enquêteonderzoeken zich
toch eerst wat verder uitgekristalliseerd hebben. In zoverre dus geen nieuws
voor de indieners.Dat er echter een geheel nieuwe wet op de enquête moet komen, wordt
nauwelijks nog betwist. De huidige wet verraadt alleen al door enkele antiquiteiten
en het gemis aan eigentijdse voorzieningen haar ouderdom. Zo wordt wel de
gijzeling van weigerachtige getuigen en deskundigen in het uit vijf leden
bestaande artikel 17 geregeld, maar ontbreken bevoegdheden die in moderne
wetten te vinden zijn. Met incidentele wijzigingen, zoals tot dusverre steeds
het gewone recept was, kan niet meer worden volstaan. Er zijn te veel gebreken
en leemten vastgesteld om de voortzetting van die aanpak te verantwoorden.Tot de verdiensten van het wetsvoorstel, wat de hoofdlijnen betreft, behoort
ons inziens onder andere dat het de bevoegdheden van de enquêtecommissie
op enkele punten verruimt en verduidelijkt. Daarnaast voorziet het wetsvoorstel
in een andere indeling van de wet, waardoor deze systematischer van opzet
is dan de huidige wet. Belangrijk vinden wij ook de verbreding van artikel
24 van de huidige wet – in het voorstel artikel 30 – inzake het
niet als bewijs kunnen dienen van informatie verkregen in een enquêteprocedure,
in andere procedures, afgezien van een strafrechtelijk onderzoek naar meineed
of omkoping. Belangrijk is ook dat de regeling van de verschoningsrechten
erin voorziet dat daarop in elke fase van een enquête een beroep kan
worden gedaan. Ook is winst de opname van de verschoningsgrond voor informatie
met betrekking tot de persoonlijke levenssfeer. Dat betreft artikel 23. Ten
slotte noem ik ook nog het feit dat het wetsvoorstel de lacune op het punt
van het vooronderzoek aanvult.Zo zou er meer te noemen zijn, maar uiteraard zijn er ook punten waarop
onze fracties vragen houden en waarmee wij minder gelukkig zijn. Daarmee kom
ik op mijn meer specifieke opmerkingen. In een enigszins willekeurige volgorde
noem ik als eerste de samenstelling van de commissie. Dat deze uit zittende
Kamerleden moet bestaan, vinden wij in principe voor de hand liggend. Een
vraag hierbij is evenwel waarom de indieners de suggestie niet hebben opgepakt
om het voorzitterschap toe te vertrouwen aan een buitenstaander die ervaring
heeft opgedaan met vergelijkbare werkzaamheden, zoals in de rechtspraak. Een
door de wol geverfde rechter, die immers geen achterban heeft, zou mijns inziens
de garantie bieden dat getuigen meer kunnen vertrouwen op een onpartijdige
en zakelijke benadering.In de tweede plaats noem ik artikel 11, tweede lid, betreffende de kwestie
van de beeld- en geluidsregistratie van openbare zittingen en met name van
verhoren. Onder omstandigheden en om gewichtige redenen kan de commissie opname
uitsluiten. Onze bezwaren richten zich vooral tegen het live uitzenden van
verhoorzittingen, met name via de televisie. Daardoor gaat zo'n verhoor meer lijken op een inquisitoir proces dan op een getuigenverhoor
in het kader van de waarheidsvinding. Waarom is, ter keuze van de betrokkene,
geen onderscheid gemaakt tussen al dan niet direct uitzenden van verhoren?
Het gaat niet om de registratie op zichzelf, maar om de uitzending daarvan.In de derde plaats noem ik de informatieverstrekking aan personen die
verplicht zijn tot medewerking. In de schriftelijke gedachtewisseling is vastgesteld
dat een voorlichtingsbrochure niet volstaat, zo erkennen ook de indieners.
Deze personen moeten vooraf mondeling gewezen worden op hun rechten en plichten.
Ons is tot op dit moment niet duidelijk geworden waarom de indieners opname
van deze plicht van de commissie in de wet afwijzen. Ik meen dat ook de heer
Engels opmerkingen heeft gemaakt of vragen heeft gesteld over dit punt. Kunnen
de indieners dat nog eens uitleggen en nader beargumenteren?In de vierde plaats: in de memorie van antwoord, pagina 20 en 21, wordt
ingegaan op onze vraag over toepassing in de enquêteprocedure van artikel
67 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen, de geheimhoudingsverplichting.
Het is aan betrokkenen, zo antwoorden de indieners, of zij al dan niet van
het verschoningsrecht gebruik willen maken, en daarbij zullen zij het belang
van de Staat moeten afwegen tegen het belang van de waarheidsvinding. Een
vraag hierbij was en is of in plaats van het belang van de Staat, de privacybelangen
van de belastingplichtige(n) niet de doorslag zouden moeten geven in de afweging
met het belang van de waarheidsvinding. Kortom, is onze vraag wel goed verstaan?In de vijfde plaats sta ik kort stil bij het feit dat het wetsvoorstel
geen verschoningsgrond op non-incrimination bevat indien medewerking ertoe
kan leiden dat betrokkene zichzelf of zijn naasten blootstelt aan strafrechtelijke
vervolging. Over dit punt is inmiddels – vanmiddag gebeurt dat ook weer –
in den brede gediscussieerd. De regering was – en is, zo mag ik aannemen –
geen voorstander van een zogenoemd familiaal verschoningsrecht. Van onze kant
zijn wij er nog steeds niet van overtuigd dat door toekenning van een verschoningsrecht
op dit punt de waarheidsvinding onder druk zou komen te staan, het argument
waarmee de indieners hun standpunt verdedigen. De overweging dat er een luchtje
aan een beroep op non-incrimination zit, heeft ons evenmin als de woordvoerder
van de PvdA-fractie overtuigd. Onze voorkeur blijft uitgaan naar toekenning
van een zwijgrecht. Wij willen dat gronden op artikel 6 EVRM, aannemend dat
dit ook van toepassing geacht mag worden op het onderzoek van een parlementaire
enquêtecommissie.Als zesde en laatste, maar zeker niet het minst belangrijke punt willen
wij stilstaan bij het toepassingsbereik van de enquête. Naar aanleiding
van vragen in twee schriftelijke rondes van de CDA-fractie is ook hierover
vrij breed van gedachten gewisseld. De indieners erkennen dat naar de letter
van het wetsvoorstel er géén beperkingen aan het toepassingsbereik
van de parlementaire enquête bestaan.Wij behoeven de vroegere discussie over wetgevingsenquêtes en politieke
enquêtes niet op te halen. Voor de oude onderzoeksenquêtes zijn
vandaag andere middelen beschikbaar. Enquêtes kenmerken zich thans door
het element van politieke controle. Daartoe moeten zij ook beperkt blijven,
vinden wij. Voor het argument van de symbolische of maatschappelijke betekenis
van een enquête, gehanteerd door de indieners in de nadere memorie van
antwoord, zijn wij niet zo gevoelig; laat ik het zo neutraal mogelijk uitdrukken.
Het was de heer Dölle die in 1985 al schreef: "Waar de grenzen van
de enquêtebevoegdheid liggen, is in grote mate een kwestie van ongeschreven
staatsrecht." Als de wetgever niet bereid of in staat is hier enige inperking
aan te brengen, dan ligt dat mogelijk op de weg van het ongeschreven staatsrecht.
Misschien – dat zal blijken in het verdere verloop van de discussie –
is een interpretatieve motie een middel om dat ongeschreven staatsrecht enigszins
vorm te geven. Wij zien met belangstelling naar de reactie van de initiatiefnemers
uit.Mevrouw Ten Horn (SP):Voorzitter. Ik voer vandaag mede het woord namens de fractie van de Partij
voor de Dieren. Om te beginnen wil ik de initiatiefnemers graag hartelijk
danken voor hun initiatief tot dit wetsvoorstel en complimenteren met het
resultaat. Deze nieuwe Wet op de parlementaire enquête is een duidelijke
verbetering ten opzichte van de uit 1850 stammende wet en diverse daarin aangebrachte
wijzigingen. Wij hebben veel waardering voor het initiatief omdat het om een
uitermate belangrijk instrument in ons democratisch bestel gaat. Mijn fractie
heeft veel waardering voor de grondige werkwijze die is gevolgd, voor het
doorwrochte werk en voor de uitkomst daarvan. Het maken van een nieuw wetsvoorstel
is immers een heidense klus, zeker als je het zoals in dit geval – ook
al waren de initiatiefnemers zelf snel – in de looptijd van vier kabinetten
moet doen. Het project begon onder minister De Graaf, werd voortgezet door
de ministers Pechtold en Nicolaï en thans door minister Ter Horst.De parlementaire enquête is het zwaarste onderzoeksmiddel van beide
Kamers der Staten-Generaal om aan waarheidsvinding te doen. Tweede Kamerlid
Boelhouwer van de PvdA betitelde het als "een vlijmscherp zwaard van
de Kamer"; de heer Rehwinkel haalde dit ook al aan. Het is een in onze
Grondwet (artikel 68) verankerd instrument om als Staten-Generaal uit te kunnen
zoeken hoe bepaalde zaken zijn gelopen. Het is het laatste middel dat het
parlement heeft wanneer alle andere mogelijkheden zijn benut en niet of onvoldoende
tot het beoogde resultaat hebben geleid. Het is hét instrument om in
die lastige gevallen feiten te verzamelen en die tot de bodem uit te zoeken.
Vervolgens kunnen die in een politiek debat in de Kamer worden gebruikt en
kunnen er lessen uit worden getrokken voor de toekomst. Mijn partij is dus
niet voor inperking van de onderwerpen. Onderscheid tussen de parlementaire
enquête en andere parlementaire onderzoeken is vooral gelegen in dat
getuigen onder ede kunnen worden gehoord, met verplichting tot medewerking;
senator Dölle memoreerde dit al.Ik herinner me nog goed de parlementaire enquêtes naar de RSV, de
bouwsubsidies en de paspoorten in de jaren tachtig. Bijna dagelijks waren
ze toen tijdens de pauzes op mijn werk in het academisch ziekenhuis in Groningen
onderwerp van gesprek. Dat zou je misschien daar niet een-twee-drie verwachten,
maar wij waren geen uitzondering: deze parlementaire enquêtes leefden
zeer onder vele burgers. In de Volkskrant van vanochtend stond: "Parlementaire
enquête nodig voor de zorg." De cliëntenorganisaties
geven aan dat zij de behandeling van het wetsvoorstel van vandaag in de Eerste
Kamer aandachtig volgen. Dat kunnen wij van lang niet alle wetsvoorstellen
zeggen. Ik had er toen geen idee van, maar het middel van de parlementaire
enquête werd in de eerste 35 jaar van zijn bestaan regelmatig toegepast;
senator Dölle legde net uit dat het daarbij ging om wetgevingsdossiers.
Daarna raakte het bijna een eeuw in onbruik. Mede dankzij onze collega-senator
De Vries werd dit belangrijke instrument in de jaren zeventig gelukkig weer
uit de kast gehaald.Srebrenica was in het begin van deze eeuw onderwerp van een enquête.
Deze maakte duidelijk hoe slecht er in het Nederlandse besluitvormingsproces
rekening was gehouden met de daadwerkelijke ontwikkelingen in Bosnië.
Het is belangrijk dat wij als parlement hieruit goed lering trekken. Vandaag
de dag zou een onderzoek naar de Nederlandse steun aan de Amerikaanse inval
in Irak ons ook dergelijke belangrijke lessen kunnen leren. Daarom pleit mijn
fractie nog steeds voor een parlementaire enquête over dit onderwerp.
Het afgelopen najaar hebben wij daaromtrent al oriënterende gesprekken
met andere fracties in deze Kamer gevoerd en binnenkort komen wij met concrete
voorstellen. Net als bij andere parlementaire enquêtes is deze oorlog
een onderwerp dat bij veel Nederlandse burgers, ook bijna vier jaar na het
uitbreken ervan, nog steeds erg leeft. Mijn fractie vindt het belangrijk dat
ook op dit onderwerp de onderste steen boven komt, juist met het oog op de
toekomstige ontwikkelingen en om mogelijke fouten uit het verleden te vermijden.De initiatiefnemers van het wetsvoorstel dat wij vandaag bespreken, waartoe
ook nog Klaas de Vries behoorde, vonden dat het zwaard aan grondig onderhoud
van de scharensliep toe was. Het huidige wetsvoorstel is moderner geworden
en vooral op drie punten ook verbeterd: de bevoegdheden van de enquêtecommissie
zijn uitgebreid en scherper; de mogelijkheden voor de commissie zijn toegenomen
met onder andere de mogelijkheid van afdwinging van medewerking door toepassing
van dwangmiddelen via de rechter; de (verschonings)rechten van degenen die
om medewerking wordt gevraagd, zijn beter geborgd. Onzes inziens is er een
goede balans in acht genomen tussen enerzijds de positie van degenen die worden
gehoord, en anderzijds het mandaat van de parlementaire enquêtecommissie.
Wij vragen ons wel af hoe de indieners de rol van de Eerste Kamer zien als
het gaat om het initiatief tot een parlementaire enquête.De fractie van de SP heeft nog enkele punten waarover zij graag de mening
van de indieners en de minister zou willen horen. Op pagina 13 van de memorie
van antwoord staat dat voor de parlementaire enquête geen afzonderlijke
regeling is getroffen voor documenten afkomstig van een instelling van de
Europese Unie. Indien deze documenten onder de minister berusten, zal deze
met een beroep op het belang van de Staat het geven van een afschrift van
deze documenten kunnen weigeren. In geval van twijfel of de documenten wel
verstrekt kunnen worden, dient de minister op grond van artikel 5 van de verordening
van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie, hierover het oordeel
van de desbetreffende instelling in te winnen. Ook de leden van de CDA-fractie
misten in deze memorie van antwoord van 4 april 2007 een beschouwing
over de positie van de Europese Unie in verband met het enquêterecht.
Omdat slechts in uitzonderingsgevallen het belang van de Staat in het geding
zou kunnen zijn, aldus de heer Van de Camp tijdens de behandeling van dit
wetsvoorstel op 17 oktober 2006 in de Tweede Kamer, is het de vraag of
er toch niet meer aandacht besteed moet worden aan de Europese regels. Graag
hoor ik de mening van de indieners hierover.In dezelfde memorie van antwoord staat op pagina 15 dat ook voor minderjarigen
een verschijningverplichting geldt. Zijn de indieners met mij van mening dat
minderjarigen in principe in een besloten zitting moeten worden gehoord, bijgestaan
door hun ouders of wettelijke vertegenwoordigers? Zo ja, achten zij daartoe
dan voldoende ruimte geregeld in de artikelen 17.1 en 12? Kunnen de indieners
voorts nader toelichten of de verschijningsplicht in het kader van de parlementaire
enquête eveneens geldt voor wilsonbekwamen en voor mensen die onder
curatele zijn gesteld? Misschien lijkt die vraag niet relevant, maar gelet
op het artikel van vanochtend denk ik dat de burgers dit in ieder geval een
relevante vraag vinden. Indien de verschijningsplicht inderdaad voor deze
categorieën geldt, moeten er dan speciale maatregelen worden getroffen
en zo ja, welke?Het derde en laatste punt betreft de voorlichting. Tijdens de behandeling
van dit wetsvoorstel in de Tweede Kamer beaamde de heer Van der Staaij dat
het nuttig kan zijn als er informatiemateriaal of een brochure wordt ontwikkeld
om personen tijdens het voorgesprek en tijdens de hele taakuitoefening van
de parlementaire enquêtecommissie, volledig over hun rechten en plichten
te informeren. In de eerder genoemde memorie van antwoord geven de initiatiefnemers
op pagina 22 aan dat zij van mening zijn dat de informatieverstrekking een
vanzelfsprekendheid is die aan de aandacht van de Kamer kan worden toevertrouwd.
Wij kunnen ons voorstellen dat de initiatiefnemers dit niet in de wet hebben
willen regelen, om die zo beknopt en overzichtelijk mogelijk te houden. Gelet
op het feit dat diverse fracties in zowel de Tweede als Eerste Kamer zich
zorgen maken over de voorlichting aan getuigen over rechten en plichten, zouden
wij graag nader van de initiatiefnemers horen wat zij "vanzelfsprekend"
achten.De heer Laurier (GroenLinks):Voorzitter. De fractie van GroenLinks sluit zich aan bij de waarderende
woorden van de vorige sprekers aan het adres van de initiatiefnemers tot dit
wetsvoorstel. Ook wij onderschrijven dat het om belangrijk werk gaat. Dat
geldt deze initiatiefnemers, maar voor een deel ook hun voorgangers. Wij hebben
waardering voor het werk dat is verricht, maar niettemin zouden wij over drie
punten nader met elkaar van gedachten willen wisselen.Het eerste punt betreft het ontbreken van de mogelijkheid tot rechterlijke
toetsing vooraf als men verplicht wordt tot medewerking. De heer Dölle
wees ook al op dat punt. Slechts in geval van weigering en het inzetten van
dwangmiddelen door de commissie komt de rechter tot een uitspraak. Er ligt
echter wel een subjectief oordeel aan ten grondslag, want er staat: "naar
redelijk oordeel van de commissie". De vraag is, waar de rechter dan
nog op toetst. Ik wil graag verduidelijking van de initiatiefnemers op dat
punt.Het tweede punt heeft betrekking op het verbod op het gebruiken van informatie
in andere procedures, eventueel in combinatie met het niet verstrekken
van informatie aan andere instanties. De initiatiefnemers kiezen voor deze
vorm van bescherming, maar niet voor de invoering van bijvoorbeeld een recht
op zwijgen. Aan de andere kant zou het volgens de memorie van toelichting
ook niet zo moeten zijn dat iemand voor een enquêtecommissie leegloopt
en zich daardoor in feite beschermt tegen allerlei juridische procedures.
Dat begrijp ik, maar de vraag is toch welke conclusie kan worden getrokken
uit het feit dat een en ander alleen betrekking heeft op informatie die gevorderd
wordt. Betekent dit niet dat de gekozen werkwijze improductief wordt? Voor
iemand die gehoord wordt door de commissie is het interessant om alleen nog
maar op de gevorderde informatie te reageren en vooral niets meer te vertellen.
Want als betrokkene dat doet, zou hij informatie kunnen verstrekken die in
andere zaken tegen hem gebruikt kan worden. Het is echter juist in het belang
van de enquêtecommissie om de vraag zo breed mogelijk te formuleren
en door die brede formulering zoveel mogelijk informatie te krijgen. Dan kom
je echter terecht bij de leegloopredenering en krijg je te maken met allerlei
vormen van bescherming. Ik zou graag van de initiatiefnemers vernemen welke
oplossing zij kiezen voor dit probleem. Zien ook zij het risico van dergelijke
effecten?Het derde punt heeft betrekking op de verschoningsgrond. Ik sluit aan
bij de vragen die de heer Rehwinkel heeft gesteld met betrekking tot journalisten.
Een lastig punt is ook het verschoningsrecht in verband met bedrijfs- en fabricageregels.
Op dat gebied wordt gekozen voor een zogenaamd relatief verschoningsrecht.
Dit mag geen onredelijke schade toebrengen. Aan de andere kant erkennen de
initiatiefnemers dat het er dan om gaat wat je dan precies moet vragen. Wat
is dan de informatie die je wilt hebben? Want die kent de enquêtecommissie
niet. Als er onredelijke schade wordt geclaimd, kan men zich beroepen op het
verschoningsrecht. De commissie kan dan achterover leunen, of doorzetten en
uiteindelijk naar de rechter gaan. Die moet het dan bepalen. Ook dan is de
vraag hoe getoetst wordt of er sprake is van onredelijke schade. De initiatiefnemers
antwoorden dat de praktijk haar weg hier zal moeten vinden. Dat vinden wij
een zwakke redenering. Wat betekent dit voor de rechtspositie van degene die
voor de commissie staat en een beroep doet op het verschoningsrecht? Wij zouden
op dit punt graag een verduidelijking willen hebben.Mijn fractie wacht de antwoorden van de initiatiefnemers vol belangstelling
af.De vergadering wordt van 15.25 uur tot 16.30 uur geschorst.De heer Van de Camp:Voorzitter. Ik dank mijn collega's van de Staten-Generaal hartelijk voor
de waarderende woorden die zij tot ons viermanschap hebben gericht. Ik dank
hen ook oprecht voor de vragen die zij hebben gesteld.Het recht van initiatief is een bijzonder recht. Het recht van enquête
is dit eveneens. Een initiatiefwetsvoorstel over de Wet op de parlementaire
enquête is daarom wel heel bijzonder. Wij vinden het eervol dat wij
hier nu met elkaar staan. Hetgeen wij vandaag wisselen, maakt voor altijd
deel uit van de parlementaire geschiedenis.In 1848 werd het recht van onderzoek, oftewel enquête, in onze Grondwet
opgenomen. Collega's uit die tijd waren hier blij mee, want de Tweede Kamer
had "de behoefte aan het bezit van dit recht nu en dan gevoeld".
Het werd dan ook met grote meerderheid aangenomen, op zes leden van uw Kamer
na, mevrouw de Voorzitter. Deze zes leden waren van mening dat de Tweede Kamer
hier "de grenzen van hare bevoegdheid overschrijde en zich menge in hetgeen
uitsluitend tot de bemoeienis van de rechtelijke en uitvoerende macht moge
behoren".Nadat ik de vragen van de leden van de Eerste Kamer vandaag heb beluisterd,
komt het mij voor dat op onderdelen dezelfde zorgen leven als 150 jaar geleden.
Worden de bevoegdheden van de Kamer – bedoeld zijn hier de Kamers –
niet te groot? Bestaat het risico van willekeur? Zijn er wel voldoende waarborgen
voor de bescherming van de burgers? Deze vragen worden terecht gesteld. Dergelijke
vragen hebben wij ons als indieners bij het opstellen van het wetsvoorstel
steeds opnieuw gesteld. Voortdurend is door ons gezocht naar het evenwicht
tussen enerzijds de positie van de Kamer, en anderzijds de bescherming van
de burger. Ik zeg ook tegen de heer Dölle dat wij daarnaast terdege hebben
nagedacht over de nieuwe bevoegdheden die zijn opgenomen in dit wetsvoorstel.
Het gaat niet om almacht van de Kamer, noch om een verstoring of verandering
van de verhouding tussen de verschillende staatsmachten. Mijn collega's komen
hierop straks terug bij de behandeling van de verschillende onderdelen.Wij zijn ook niet over één nacht ijs gegaan. Ik weet dat
er in dit huis vaak zorgen zijn over de kwaliteit van de wetgeving en van
de amendering. Ik weet niet in hoeverre deze kritiek terecht is. Wel weet
ik zeker dat dit wetsvoorstel met de grootst mogelijke zorg is opgesteld.
Wij hebben intensief gebruikgemaakt van de juridische kennis die beschikbaar
is op de departementen, maar ook veelvuldig gesproken met wetenschappers en
ervaringsdeskundigen. Een voorontwerp van onze initiatiefwet is door hen becommentarieerd
en hun inzichten zijn verwerkt. Ik constateer dan ook met trots dat het wetsvoorstel
op veel steun en bijval kan rekenen binnen en buiten de Staten-Generaal.Subsidiariteit en proportionaliteit zijn de sleutelbegrippen geweest bij
het opstellen van het wetsvoorstel. Ik wil in dit verband graag mijn mede-indiener
en tegenwoordig lid van de Eerste Kamer, de heer Klaas de Vries, citeren.
Hij werd al met ere genoemd. In de Tweede Kamer zei hij: "Daarom moet
de wet ook zo zorgvuldig mogelijk zijn geformuleerd en daarom moet ook de
uitvoering aan de hoogste normen voldoen. Het parlement beslist welk onderzoek
het voor zijn waarheidsvinding nodig acht, en niemand anders, maar natuurlijk
zal er bij de toepassing van het enquête-instrument, juist vanwege de
verplichting van burgers en overheidsdienaren om daaraan mee te werken, telkens
een weging van de belangen van anderen moeten plaatsvinden. De belangen van
burgers, van de Staat en van andere staatsorganen zullen moeten worden gewogen."
Nogmaals zeg ik dat subsidiariteit en proportionaliteit ook voor ons de vitale
begrippen zijn.Leden van de Kamer memoreerden vandaag ook al dat de Wet op de parlementaire
enquête nog nooit zo grootschalig is gewijzigd. Eigenlijk is het beter
om te spreken over een volledig nieuwe wet. De principes en uitgangspunten
van de oude wet zijn hierbij overgenomen. De vormgeving en opzet van de wet
is gemoderniseerd en sluit nu goed aan bij bestaande wet- en regelgeving.
De wet is duidelijker, en daarmee verbeterd. Aan de ene kant is op onderdelen
sprake van een uitbreiding van de bevoegdheden van het parlement. Zo is de
verplichting gecreëerd om ook schriftelijke inlichtingen te verstrekken.
Verder mogen enquêtecommissies plaatsen betreden, waaronder begrepen
woningen. Dit recht is aan strenge voorwaarden gebonden. Het betreft zeker
geen recht op huiszoeking. Aan de andere kant zijn de verschoningsgronden
voor de getuigen sterk verhelderd en is het recht op bijstand uitgebreid.
Het wetsvoorstel vormt in dit opzicht in onze ogen een evenwichtig geheel.In de Tweede Kamer zal na de inwerkingtreding van dit wetsvoorstel tevens
het Reglement van orde worden aangepast. Het gaat een lid van de Tweede Kamer
niet aan, de Eerste Kamer te adviseren over haar interne werkwijze en procedures.
In de voorbereiding van dit debat heb ik echter geconstateerd dat ook het
Reglement van orde van de Eerste Kamer dient te worden gemoderniseerd op een
enkel onderdeel.Bij onze toenmalige collega's was er 150 jaar geleden zorg over een ongebreidelde
en ongecontroleerde toepassing van vergaande bevoegdheden. Toch heeft men
toentertijd het vertrouwen gehad in de redelijkheid en het gezonde verstand
van de toekomstige collega's. Men heeft 150 jaar geleden het vertrouwen in
ons uitgesproken, de parlementariërs van deze tijd. Dit vertrouwen is
mijns inziens nooit geschaad. Het enquête-instrument is in het heden
en verleden altijd met grote zorgvuldigheid toegepast. Laten wij ervan uitgaan
dat onze toekomstige collega's eenzelfde redelijkheid en zorgvuldigheid zullen
kennen. De toekomst verdient ons vertrouwen.Bij de beantwoording van de vragen zal ik mij vanzelfsprekend laten bijstaan
door mijn collega-indieners. De heer Depla zal onder andere ingaan op het
toepassingsbereik van de enquête. Mevrouw Griffith, die na hem spreekt,
zal onder meer de vragen rond het belangrijke thema van de verschoningsgronden
en de relatie tot het strafrechtelijk onderzoek behandelen. Bijna tot slot
zal de heer Van der Staaij ingaan op de vragen rond de bevoegdheden van de
enquêtecommissie en een aantal andere thema's. Zelf zal ik hierna nog
de resterende vragen beantwoorden.De heer Depla:Voorzitter. Ik zal nader ingaan op het toepassingsbereik van de parlementaire
enquête. Meerdere afgevaardigden hebben dit punt aan de orde gesteld.
De heer Rehwinkel hanteerde een meer praktische afbakening en sprak over voorbeelden
uit Duitsland en Frankrijk. De heer Dölle had een meer principiële
benadering.Ik begin met de benadering van de heer Dölle. Volgens ons zijn zijn
opmerkingen zeer interessant. Misschien lijkt er veel ruis te zitten tussen
onze opvattingen en die van hem op dit punt, maar onzes inziens is die er
niet. Het misverstand kan mede veroorzaakt zijn door de manier waarop de schriftelijke
behandeling vorm is gegeven. Daarom wil ik nog eens pogen om de vermeende
twee benaderingen naast elkaar te zetten. De heer Dölle is er, evenals wij, geen voorstander van om in de wet
zelf het toepassingsbereik van de enquête te beperken. Hij heeft dat
zojuist ingebracht en ik lees het ook in zijn boeken. Hij schreef het al in
1985: in het recht is er een grote consensus over de vraag naar de omvang
van het enquêterecht. Die consensus komt erop neer dat deze wordt bepaald
door de omvang van de bevoegdheden van de Kamer – ik neem aan dat wordt
bedoeld de Eerste en de Tweede Kamer – waarvan de interpretatie vooral
ligt bij de Eerste en Tweede Kamer zelf. Op pagina 28 schrijft hij dat naarmate
op meer terreinen overheidsinterventies plaatsvinden, het aantal potentiële
objecten voor een enquête zich uitbreidt. Een andere oorzaak is gelegen
in de verandering van het politieke klimaat na de oorlog. Men kan de oprukkende
pretenties van het parlement ontwaren. Symptoom van deze ontwikkeling kan
worden gevonden in het afschaffen van het nauwkeurigheidsvereiste in de enquêtewet
van 1977, zo schrijft hij. Dit alles leidde ertoe dat het argument dat een
bepaalde enquête de bevoegdheid van het parlement te boven gaat, zeer
moeilijk is hard te maken. Men moet dan aantonen dat het omschreven onderzoeksobject
noch in relatie staat tot het overheidsbeleid noch onderwerpen betreft waar
in beginsel overheidsbeleid mogelijk is. Kan men dit eerste al aantonen, zo
schrijft u, het tweede wordt echter moeilijk nu immers op vrijwel alle aangelegenheden
beleid gezet kan worden.Tegen die achtergrond is het eigenlijk niet de vraag wat het toepassingsbereik
van de parlementaire enquête zou moeten zijn, want de parlementaire
enquête is – niet meer en niet minder – een van de instrumenten
in het werk van de Eerste en Tweede Kamer. Wij moeten dan weer de discussie
voeren over de vraag waar de Eerste en Tweede Kamer zich wel en niet mee bemoeien.
Dan gaat de discussie daarover en minder over de reikwijdte van het instrument
parlementaire enquête.De heer Dölle (CDA):Het is volledig correct wat u citeert, maar ik wijs er wel op dat het
boek waaruit u citeert, geen partijstuk is. Ik sta hier wel namens de CDA-fractie.De heer Depla:Dat klopt. Maar zoals u het begin van deze middag neerzette, had ik het
idee dat er niet zoveel licht tussen zat. U gaf aan dat u zich zorgen maakt
over de breedte, maar in de motie staat: overwegende, dat dit betekende dat
de enquête betrekking diende te hebben op onderwerpen die voorwerp kunnen
zijn van wetgeving in formele zin en/of onderwerpen ten aanzien waarvan de
ministeriële verantwoordelijkheid kan worden geactiveerd. Er zit dus
niet veel licht tussen de motie en wat u geschreven hebt en er zit ook niet
veel licht tussen wat u geschreven hebt en de opvattingen die wij uitdragen.
De parlementaire enquête is een instrument van het parlement en waarop
het wordt toegepast, wordt bepaald door de vraag waar het parlement over mag
gaan.De heer Dölle (CDA):Ik ben blij dat u tussen mij en mijzelf weinig licht ziet.De heer Depla:Sommige afgevaardigden zeggen wel dat zij als Kamerlid en persoonlijk
iets anders vinden, maar gelukkig doen wij dat hier niet.De heer Dölle (CDA):Hopelijk is er tussen u en ons wat minder licht dan sommige
uitlatingen in de stukken deden geloven.De heer Depla:Tegen die achtergrond denken wij dat de motie overbodig is, omdat wij
hetzelfde bedoelen.De heer Engels (D66):Met excuses dat ik mij met een discussie tussen de heer Dölle en
de initiatiefnemers bemoei, maar wij moeten straks iets over de motie vinden.
Ik vat het kort samen: u zegt dat alles waarop overheidsbeleid gezet kan worden,
in principe onderwerp kan zijn van een parlementaire enquête. Uit die
formulering leidt u af dat er nauwelijks nog verschil is met hetgeen de heer
Dölle naar voren heeft gebracht, in relatie met de wetgeving en in relatie
met politieke verantwoordelijkheid. Er is dus nog wel enige ruimte en zo ja,
waar zit die dan precies in? Dat is van belang voor de juiste interpretatie
van de motie en vooral voor het oordeel erover.De heer Depla:Ik heb geprobeerd aan te geven dat wij het licht niet zien. Het is aan
de indiener van de motie om te bekijken of er nog wel licht tussen zit. Tegen
die achtergrond en als advies voor uw oordeel zou ik zeggen dat het een overbodige
motie is. In de Tweede Kamer willen wij zo min mogelijk overbodige moties
hebben, alhoewel dat adagium niet altijd even succesvol wordt toegepast.De heer Engels (D66):Driekwart van pagina 2 van de nadere memorie van toelichting is gebruikt
om aan te duiden dat de begrenzing van wetgeving en ministeriële verantwoordelijkheid
te eng is naar de opvattingen van de initiatiefnemers en dat voor het toepassingsbereik
de interpretatie waarmee van start moet worden gegaan bij de herziene wet,
breder moet zijn. Daaruit leid ik af dat de samenvatting "alles waarop
overheidsbeleid gezet kan worden" een bredere formulering is dan "alles
wat valt onder wetgeving en ministeriële verantwoordelijkheid".
Daarom was voor mij de motie misschien niet overbodig, maar verwelkomd heb
ik haar ook weer niet.De heer Depla:Overbodige moties verwelkomen wij ook nooit. De vraag is echter, als je
de motie goed leest, waar de ministeriële verantwoordelijkheid kan worden
geactiveerd. Dat heeft te maken met alles waar overheidsbeleid betrekking
op heeft. Bijvoorbeeld bij de bouwenquêtes is nadere regelgeving gemaakt
en daarmee is er wetgeving of is de ministeriële verantwoordelijkheid
geactiveerd. Het gaat dan weer over de motie. Ik zie minder licht tussen u
en de heer Dölle en ons. Tussen onze driehoek zie ik niet zoveel licht.De heer Engels (D66):Het zou beter zijn als u niet alle licht tussen uw formulering en vooral
wat er staat op pagina 2 van de nadere memorie van toelichting en de motie
van de heer Dölle zou laten verdwijnen.De heer Depla:De kern van de parlementaire enquête is dat dit middel mag worden
gebruikt voor alle zaken waarin het parlement bevoegd is dan wel zichzelf
bevoegd acht. De enige die uiteindelijk bepaalt wat de reikwijdte van het
parlement is, waar uiteindelijk ooit het bestuur op wordt aangesproken, is
het parlement zelf. Dat kun je niet in wetgeving vastleggen, want het is onderhevig
aan de tijdgeest. Zo'n honderd jaar geleden hadden wij het niet tot de bevoegdheden
van het parlement gerekend om zich bezig te houden met computers en veiligheid
op internet, maar nu vinden wij dat niet meer dan normaal.De heer Engels (D66):In mijn interpretatie beoogt de motie van de heer Dölle om de reikwijdte
van het parlement op voorhand te beperken door vandaag te komen tot een interpretatie
op grond van een motie. Dat vind ik een minder aantrekkelijke ontwikkeling.
Wij doen dan zelfs een stap terug. Ik ben het helemaal met u eens. Het parlement
bepaalt uiteindelijk zelf zijn actieradius en ook in hoeverre het zich laat
beperken door de ministeriële verantwoordelijkheid of wetgeving. Het
mag nooit in strijd komen met de wet en dergelijke. Daarom is het belangrijk
om vast te stellen dat wat in de motie staat, een beperking is van de actieradius –
niet de almacht – van het parlement.De heer Depla:Wij zouden het bijzonder vinden om in een Wet op de parlementaire enquête
de actieradius van het parlement te beperken. Dat lijkt mij een debat dat
buiten de reikwijdte van dit wetsvoorstel valt. Als wij de motie op die manier
moeten lezen ben ik het met u eens dat het iets anders is dan overbodig. Wij
lazen de motie vooral in de zin dat de reikwijdte van de parlementaire enquête
niet meer en niet breder mag zijn dan de reikwijdte van de parlementaire bevoegdheden.
Als dat zo is, is er geen licht. Is uw interpretatie juist, dan is er wel
licht. De indiener van de motie bepaalt echter hoe wij haar moeten lezen.De heer Dölle (CDA):Ik zal er nog op terugkomen, maar de overheid is breder dan het parlement.
Het gaat ook om zaken als het Schiedamvonnis of gezindheidsonderzoek, historisch
onderzoek of onderzoek naar bijvoorbeeld een kerkelijk conflict. Het gaat
om dat soort onderzoeken en de vraag of die er wel of niet onder vallen.De heer Depla:Het lijkt mij onwaarschijnlijk dat de meerderheid van de Eerste of Tweede
Kamer zal vinden dat het parlement bevoegd is zich te mengen in een kerkelijk
conflict. Dat zou bijzonder zijn. Zo'n conflict vormt dus ook geen reden voor
het houden van een enquête.De heer Dölle (CDA):Je kunt van het rijtje voorbeelden steeds het zwakste nemen.De heer Depla:Die gelegenheid bood u mij.De heer Dölle (CDA):Maar op deze manier gaan wij voorbij aan het punt. U kunt samen met de
heer Engels – een dergelijk gezelschap moet ik overigens doorgaans ontraden –
volhouden dat het parlement zelf bepaalt waarover het een enquête mag
houden en dat er voor het parlement geen grenzen zijn. Die grens zou er kunnen
zijn als het gaat om de inhoud van een rechterlijk vonnis, het Koninklijk
Huis, de lokale autonomie enzovoorts. Op dit punt zouden wij dan van opvatting
verschillen, maar ik kom hier in tweede termijn op terug.De heer Depla:In tweede termijn praten wij hierover dan verder. Ik kom dan te spreken
over een opmerking van de heer Rehwinkel. Hij vroeg zich af of, net als in Duitsland, onderwerpen waarover de lokale of de provinciale overheid
gaat min of meer worden uitgesloten van een parlementaire enquête. Allereerst
merk ik op dat de situatie in de Bondsrepubliek Duitsland niet helemaal met
Nederland is te vergelijken. Duitsland is namelijk een federale staat en Nederland
een gedecentraliseerde eenheidsstaat. Dat is een niet onbelangrijk verschil.
De parlementen in deze landen hebben dus een verschillende rol.Wij zouden het ongewenst vinden indien het de Kamers bij wet verboden
zou worden om een enquête te houden over onderwerpen die nu tot de competentie
van de provincies en de gemeenten behoren. Een belangrijk deel van de onderwerpen
die tot de competentie van de gemeenten en provincies behoren is via wetgeving
tot hun competentie gaan behoren. Om dan te zeggen dat vanwege deze competentie
het parlement zich niet met deze onderwerpen mag bemoeien, is niet juist.
Ter illustratie noem ik de Wet werk en bijstand. Dit is een onschuldig onderwerp.
De wet staat namelijk niet ter discussie. Men wil die dus niet meteen veranderen.
Als je stelt dat vanwege de bevoegdheid van de gemeenten voor dit onderwerp
het niet mogelijk is dat het parlement het tot onderwerp van een parlementaire
enquête, onderzoek of evaluatie maakt, kan het parlement dus nooit nagaan
of die wetgeving een gelukkig was. Wij vinden het dan ook geen goed idee een
dergelijke grens aan te geven. Dat is dan ook de reden waarom wij niet op
die manier de reikwijdte van het werkgebied van de Kamer en daarmee van de
het parlementaire enquêterecht willen beperken. Over het punt van het
strafrecht naar analogie van de werkwijze in Frankrijk komt mijn collega mevrouw
Griffith te spreken.De discussie gaat dus aan de ene kant over de reikwijdte van de wet, maar
aan de andere kant over de manier waarop de Kamer met het instrument omgaat.
Dat laatste vinden wij belangrijker. Er leeft de zorg dat te pas en te onpas
het instrument van het parlementaire enquêterecht uit de gereedschapskist
wordt gehaald. Wij delen die zorg niet, enerzijds omdat de meerderheid moet
beslissen tot het houden van een parlementaire enquête en anderzijds
vanwege het advies van de Raad van State. De Raad van State zegt op pagina
2: Een enquête zal verband moeten houden met de medewetgevende of controlerende
taak van de Kamer, maar het ligt voor de hand dat de Kamer zich van die beperking
ook bewust is. Mooier kunnen wij het niet zeggen. Nog mooier heeft de heer
De Vries het in de Tweede Kamer gezegd, verwijzend naar de enquêtes
die in het verleden zijn gehouden. Die enquêtes hebben, zo zei hij letterlijk,
een fundamentelere doelstelling gehad met grote doorwerking in het beleid
en het optreden van de overheid.Dan wil ik nog meer specifiek ingaan op een vraag van de heer Schaap en
hetgeen de heer Engels bij interruptie zei over het doel: waarheidsvinding.
Waarheidsvinding is niet een doel op zichzelf, maar zij dient een hoger doel:
het trekken van politieke lessen. Alle recente enquêtes hebben bijvoorbeeld
belangrijke gevolgen gehad voor wet- en regelgeving. De Algemene Rekenkamer
heeft met een recent onderzoek laten zien dat van enquêtes veel wordt
geleerd. De indieners zijn het dus eens met de heer Schaap dat naast waarheidsvinding
ook het trekken van lessen van belang is. Een parlementaire enquête
doe je dus niet alleen sec met het oog op waarheidsvinding. Je houdt die ook
om politieke lessen te trekken.De heer Engels vroeg nog waarom wij niet expliciet het hedendaags gebruik
van het enquête-instrument hebben onderzocht. Wij hebben wel gebruik
gemaakt van de toonaangevende studie op dit terrein van Coenen en Muller.
Daaruit blijkt dat alle parlementaire onderzoeksinstrumenten intensiever worden
ingezet. Hierbij denk ik niet alleen aan enquêteonderzoeken, maar ook
aan het werk van tijdelijke commissies, werkgroepen en aan het uitbesteden
van onderzoek. Het instellen van een eigen onderzoek door de Tweede Kamer
past bij deze lijn. Alle parlementaire controle-instrumenten worden dus intensiever
ingezet, zoals uit een kleine analyse blijkt. Denk ook aan het aantal mondelinge
en schriftelijke vragen en aan het aantal spoeddebatten. Een eenduidige verklaring
is nog niet beschikbaar. Enerzijds is een verklaring gelegen in de gestegen
complexiteit van het openbaar bestuur en anderzijds in de groei van de beschikbare
informatie en wellicht in het gestegen parlementaire activisme. Er is niet
voor niets een discussie ontstaan over het aantal parlementariërs. Wij
menen dat de oorzaak een breder perspectief vereist.Vervolgens wil ik nog graag iets zeggen over het idee dat de parlementaire
commissie te veel op een rechtbank lijkt.De heer Engels (D66):Ik wil nog even terugkomen op het punt van de waarheidsvinding. U sluit
zich aan bij de opmerking van de heer Schaap op dit punt. Het trekken van
lessen zou het belangrijkste doel van de waarheidsvinding zijn. Ik probeerde
te redeneren vanuit de positie van het parlement met inachtneming van zijn
rol. De parlementaire enquête is "een" instrument van dat
parlement, zelfs het zwaarste instrument. Ik heb dit recht echter gezien als
een recht dat valt onder de paraplu van de parlementaire controle. Als ik
u voor de keus stel en vraag: heeft de parlementaire enquête in ultieme
zin de functie van het versterken van de positie en van de controlerende rol
van het parlement of heeft het in het algemeen de functie van het trekken
van lessen voor het parlement en voor anderen, welke keus maakt u dan?De heer Depla:U stelt mij voor een oneigenlijke keus. Door gebruik te maken van het
instrument van de parlementaire enquête en door daarmee te zorgen voor
waarheidsvinding en het trekken van politieke lessen wordt de positie van
het parlement tegenover de uitvoerende macht versterkt. Het krijgt dan scherper
voor ogen wat de oorzaak van een bepaald probleem is. Het krijgt ook scherper
voor ogen welke instrumenten, wetgeving of beleid adequaat is. In die zin
versterkt het enquêterecht de controlerende taak van het parlement,
omdat het daardoor beter beslagen te ijs komt, beter geïnformeerd is
en beter onderbouwd voorstellen van het kabinet kan controleren.De heer Engels (D66):Dat ben ik met u eens, maar moet dan de volgorde niet zijn: het parlement
doet aan wetgeving en controle en de functies van controle zijn het activeren
van de politieke verantwoordelijkheid en het trekken van lessen. Primair doel
van waarheidsvinding zou dan niet het trekken van lessen zijn. Daarentegen
zou het enquêterecht het middel zijn om de positie en de rol van het
parlement zodanig te markeren dat het parlement ook een echt parlement kan
zijn. Zou dat niet voorop moeten staan? Vervolgens komt dat
andere element, het element van het trekken van lessen aan de orde. Ik onderstreep
wel dat dat belangrijk is, maar het gaat mij om de volgorde van de belangen
van het enquêterecht.De heer Depla:Volgens mij zijn dit belangen op een verschillend abstractieniveau. Het
versterken van de positie van het parlement in het algemeen is een belang
op zichzelf als je democratie een warm hart toedraagt. Waarheidsvinding en
het trekken van politieke lessen hebben meer betrekking op de vraag welke
invulling je aan het recht geeft. Ik vind het daarom moeilijk om te zeggen
dat het ene belangrijker is dan het andere. Het ene bevindt zich op een ander
abstractieniveau en is een invulling van het andere.De heer Engels (D66):Kunnen wij dan stellen dat het primaire belang van de parlementaire enquête
is het zeker blijven stellen van de preponderante positie van het parlement
in ons politieke krachtenveld? Een van de elementen die daarbij van belang
zijn, is waarheidsvinding, met name met het oog op het trekken van lessen.
Kunt u het met deze stelling eens zijn?De heer Depla:Dan kun je alles ook omdraaien. Natuurlijk, is de positie van het parlement
een waarde op zichzelf, maar het middel van de enquête zet je in om
de positie van het parlement te versterken. Daarmee kun je de regering beter
controleren. Dat is dan ook stap 1. Die stap maak je echter om het grotere
doel, de kracht van het parlement vorm te geven en om de democratie goed in
te vullen, goed te dienen. De vraag is dan ook wat u belangrijker vindt, of
de democratie gered wordt of dat de wetgeving goed is. Het gaat hierbij om
twee verschillende grootheden. De wet draagt bij aan het bereiken van het
doel. De parlementaire enquête is een van de instrumenten die de Eerste
en de Tweede Kamer heeft om hun controlerende en wetgevende taak uit te voeren.De heer Engels (D66):Ook andere instrumenten bieden de mogelijkheid om lessen te trekken. Daarom
redeneer ik zo dat wij beginnen met het grote belang voor de positie van het
parlement, waar bij hoort dat wij lessen trekken uit wat regering en parlement
samen of onderscheidenlijk hebben gedaan. Waar begint het mee, en waar eindigt
het?De heer Depla:Nu begrijp ik u.Er is gezegd dat de parlementaire enquête te veel op een rechtbank
lijkt. Die vergelijking is niet terecht, want er is een wezenlijk onderscheid
tussen een parlementaire enquête en een rechtszaak. Een parlementaire
enquête is namelijk geen rechtszaak: er zijn geen verdachten, er zijn
geen rechters, er wordt niemand veroordeeld, er is geen rechtsgevolg voor
individuen en er is geen schuldvraag aan de orde. Een parlementaire enquête
is geen rechtszaak, maar een onderzoeksinstrument van de Kamer. Zij is gericht
op politieke waarheidsvinding en het trekken van politieke lessen voor de
toekomst. Natuurlijk lijken sommige uiterlijke zaken op die uit een rechtszaak,
zoals de vormgeving van de enquêtezaal en de noodzaak om getuigen scherp
te bevragen. Maar de enquêtecommissie moet zich altijd bewust zijn van
haar bijzondere positie en van de bijzondere instrumenten waarover zij beschikt.
Het risico is aanwezig dat het scherpe zwaard niet zorgvuldig kan worden gebruikt.
Maar in de geschiedenis zien wij alle grond om aan te nemen dat de Eerste
en de Tweede Kamer aan zulke commissies veel fundamentelere doelen hebben
gesteld. Veel enquêtes hebben een grote doorwerking gehad in het beleid
en het optreden van de overheid. Het afrekenen met bewindslieden kan de Kamer
op iedere dag ook op een andere wijze doen.De heer Dölle (CDA):Ik ben het uiteraard met u eens dat het geheel verschillende procedures
zijn. Maar het beeld dat wordt opgeroepen bij de mensen, is dat van een rechtszaak,
waarbij men denkt in categorieën van schuld. Daar kunt u niet omheen.De heer Depla:Dat klopt. Maar bij meer zaken in de samenleving vraagt men zich heel
snel af wie de winnaar of de verliezer is. Kamerleden moeten zich daarvan
bewust zijn. Maar er moet niet voor niets een meerderheid voor de inzet van
dit mooie instrument zijn, terwijl dat bij allerlei andere instrumenten anders
ligt. Wij moeten daar rekening mee houden, maar in the end is het wel een
belangrijk onderzoeksinstrument waaruit politieke lessen moeten worden getrokken.De heer Dölle (CDA):Dat neemt niet weg dat er een zekere verantwoordelijkheid bij de wetgever
ligt, omdat deze weet dat de personen die worden gehoord de effecten ondervinden
van het "afgaan" voor een miljoenenpubliek. In rechtbanken is geen
camera aanwezig, en hier wel.De heer Depla:Op dit punt komt mevrouw Griffith terug, maar uw punt is duidelijk.De heer Rehwinkel (PvdA):Ik ben blij dat u zich bewust bent van de risico's. Ik respecteer het
dat mevrouw Griffith daarover meer zal zeggen. Maar u zei eerder in uw betoog
dat het parlement gaat waar het over wil gaan. Daar moet wel de kanttekening
bij worden geplaatst dat dat zich afspeelt binnen de constitutionele positie
die het parlement heeft, wat bijvoorbeeld bij strafprocedures en op het punt
van de zelfincriminatie het geval is. Daarbij staat het parlement wel degelijk
voor de vraag, tot welke bevoegdheidstoekenning het wil overgaan. Ik hoop
dat u ook dat wilt erkennen.De heer Depla:Het parlement mag natuurlijk zelf bepalen waarover het wetgeving maakt,
maar het moet wel binnen de constitutie opereren. Dat kan niet duidelijk genoeg
worden gezegd. Wij praten nu over de reikwijdte van de parlementaire enquête,
die niet meer en niet minder omvat dan de bevoegdheden van het parlement.
Wij kunnen discussiëren over de vraag, hoe breed die bevoegdheden zijn.
Daar wordt verschillend over gedacht. Dat moet in het politieke debat, met
meerderheden en minderheden, worden geregeld.De heer Rehwinkel (PvdA):Ik was het heel lang met u eens, behalve op het laatste punt. De reikwijdte
van het parlement wordt beperkt door de bevoegdheden die het parlement heeft.
Wij staan vandaag voor de vraag, welke bevoegdheden wij het parlement willen
toekennen. Dat is hierbij wel degelijk aan de orde, onder andere bij het zwijgrecht
en de zelfincriminatie. Vandaag staan wij voor de vraag, welke
beperkingen wij aan de bevoegdheden van het parlement eventueel willen stellen.
In dat opzicht heb ik oog voor wat de heer Dölle vandaag naar voren brengt.De heer Depla:Het gaat om de vraag over welke onderwerpen een enquête gaat. U
vat de reikwijdte op als de instrumenten van het parlement. Dit is een mooie
gelegenheid om het woord over te dragen aan mevrouw Griffith.Mevrouw Griffith:Voorzitter. Ik begin met de samenloop van onderzoeken. De indieners erkennen
dat er samenloop kan zijn tussen de enquête en het strafrechtelijk onderzoek,
of een onderzoek door een onafhankelijke toezichthouder, zoals de NMa. Dit
punt is in dat opzicht niet nieuw. Bij de enquêtes naar de Bijlmerramp
en de bouwsubsidies heeft zich ook zo'n samenloop voorgedaan. De ervaringen
uit die onderzoeken hebben ons geleerd dat het goed mogelijk is om werkbare
afspraken te maken met onder anderen de minister van Justitie dan wel het
Openbaar Ministerie en de minister van Economische Zaken. Uiteraard hebben
de indieners bij hun standpuntbepaling de wijze betrokken waarop onder meer
Frankrijk en Duitsland omgaan met hun enquêterecht. De indieners hebben
niet gekozen voor het Franse model omdat daar geen enquête gehouden
mag worden over feiten die aanleiding kunnen geven tot strafrechtelijk onderzoek.
Dat vinden wij een onaanvaardbare inperking van de taak van het parlement.
Bovendien kan de minister van Justitie in Frankrijk met de enkele mededeling
dat er een strafrechtelijk onderzoek is gestart, de enquête doen beëindigen.
Zo is natuurlijk per ordonnans voorgeschreven. Dat laatste zou een inbreuk
zijn op het karakter van de parlementaire enquêtes zoals wij die kennen.De artikelen 30 en 31 van het huidige wetsvoorstel bieden naar onze mening
voldoende waarborgen voor de verscheidene belangen, namelijk met het belang
van de enquête en het belang van het strafrechtelijk onderzoek. Door
de reactie van de indieners op dit punt op het advies van de Raad van State,
kunnen beide Kamers er vanzelfsprekend voor kiezen om niet gelijktijdig met
het strafrechtelijk onderzoek of ander onderzoek dezelfde feiten te onderzoeken.
Ook kunnen de Kamers ervoor kiezen om een dergelijk onderzoek niet te herhalen.
De indieners stellen echter dat het aan de Kamer is om bij haar beslissing
om een enquête te houden diverse belangen af te wegen, waarbij wordt
opgemerkt dat het gaat om andersoortige functies, namelijk die van waarheidsvinding
tegenover die van het vaststellen van schuld aan strafbare feiten of aansprakelijkheid.
Beide onderzoeken kunnen daarom naar de mening van de initiatiefnemers goed
parallel plaatsvinden, vooral omdat redelijkheid, subsidiariteit en proportionaliteit
voor de enquêtecommissie leidende beginselen blijven.Mijn volgende punt is zelfincriminatie, verschoningsrecht op non-incriminatie
of familiair verschoningsrecht ofte wel het zwijgrecht. Vooral de heren Rehwinkel,
Dölle, Holdijk en Laurier hebben daarover gesproken. Ook de heren Schaap
en Engels hebben hierover gesproken, maar dan in meer ondersteunende zin.De initiatiefnemers zijn zich zeer bewust van het fundamentele rechtsbeginsel
dat niemand gehouden is om zichzelf in staat van beschuldiging te stellen
of aan zijn eigen veroordeling of die van zijn naaste mee te werken. Dat noemen
wij ook wel het nemo teneturbeginsel. Dit rechtsbeginsel bestaat in het civiel
recht en het strafrecht en kan worden ingeroepen. Ik wijs er overigens op
dat artikel 14 lid 3 sub g van het BUPO ziet op de gegrondheid van de ingestelde
strafvordering. Daar is in het wetsvoorstel en in de Wet op de parlementaire
enquête geen sprake van. Hetzelfde geldt overigens voor artikel 6 EVRM
inzake het recht op een eerlijk strafproces. Het gaat bij de Wet op de parlementaire
enquête om waarheidsvinding en niet om strafvervolging. Ik kan dat niet
genoeg herhalen. De initiatiefnemers hebben besloten om de verschoningsgronden
zoals geformuleerd in de artikelen 19 tot en met 24 niet uit te breiden met
dit beginsel en wel om de volgende redenen.De huidige Wet op de parlementaire enquête kent geen bepaling tot
non-incriminatie of een familiair verschoningsrecht. Op basis van die wet
hebben inmiddels talloze enquêtes plaatsgevonden. Bij de gehouden enquêtes
is niet gebleken dat de bestaande rechtsbeschermingsregels onvoldoende bescherming
bieden aan getuigen. Sinds 1850 bepaalt de Wet op de parlementaire enquête
namelijk dat enquêtemateriaal niet in het strafproces mag worden gebruikt.
In recente rechterlijke uitspraken, bijvoorbeeld in de bouwfraudezaak, is
gebleken dat de rechter bewijsmateriaal buiten toepassing heeft verklaard
omdat de KLPD door de enquête op de hoogte was van het bestaan daarvan.
Deze uitspraken tonen naar de mening van de indieners aan dat de huidige wet
in de praktijk ertoe leidt dat informatiemateriaal dat aan de enquêtecommissie
is verstrekt, niet als bewijs kan worden gebruikt en dat daarmee voldoende
bescherming wordt aangeboden.De heer Dölle (CDA):Uiteraard bestrijden wij niet dat het niet kan worden gebruikt, maar sinds
1850 zijn de dingen nogal veranderd. Zoals ook in bij de RSV-enquête
bleek, kunnen mensen die voor een commissie verschijnen, gevraagd worden naar
steekpenningen die zij hebben betaald of naar andere ondeugdelijke zaken die
zij hebben gedaan. Zij moeten dan antwoorden. Mevrouw Griffith zegt terecht
dat dit antwoord niet kan worden gebruikt, maar het totale Nederlandse volk
heeft wel gehoord dat hij heeft gezegd dat hij steekpenningen heeft betaald.
Het Openbaar Ministerie is dan vrij om via een andere weg een aanklacht te
produceren. Dat dacht ik althans; mevrouw Griffith weet dat beter dan ik.
Bovendien komt dan het tomeloze geweld van Pauw en Witteman en allerlei andere
media op zo'n persoon af. Ik vind wel dat de situatie in 2008 iets anders
is en dat wij in het licht van die omstandigheden zelfincriminatie misschien
toch moeten uitsluiten of in ieder geval moeten heroverwegen.Mevrouw Griffith:De enquêtecommissie heeft drie mogelijkheden om over deze belangen
te praten voordat iets überhaupt in de media komt. Daarna ga ik in op
de volgende stap die de heer Dölle wil maken.De enquêtecommissie moet natuurlijk zorgvuldig omgaan met de belangen
van de betrokkenen. Zo dient zij hen niet onnodig tot publieke bekentenis
te dwingen waardoor strafrechtelijke vervolging zou kunnen plaatsvinden. Mocht
er in een concreet geval sprake zijn van het verplicht stellen van personen
tot het afleggen van een verklaring die belastend kan zijn, dan kan de enquêtecommissie kiezen uit de drie opties waaraan ik net refereerde.Ten eerste kan worden gekozen voor een besloten voorgesprek. In dit vertrouwelijk
voorgesprek wordt duidelijk wat het onderwerp van het gesprek zal zijn, wat
de reikwijdte van de vraagstelling zal zijn en wat de rechten en plichten
van de getuigen zijn. In dit voorgesprek kan de getuige reeds melding maken
van een mogelijke belastende verklaring die aan de orde kan komen. Vanzelfsprekend
moet de commissie een belangenafweging maken en dient zij uiterst zorgvuldig
met het belang van de betrokkene om te gaan. Dit moet zij doen door zich ervan
te vergewissen welke problemen er voor de getuige kunnen ontstaan. De rechten
van de getuigen zijn in dit wetsvoorstel daarom flink uitgebouwd. Zo is er
in het wetsvoorstel een algemeen recht op rechtsbijstand geïntroduceerd.
Van de bijstand mag worden verwacht dat de belangen van de betrokkene onder
de aandacht van de commissie worden gebracht. Ten tweede kan de commissie
kiezen voor een besloten verhoor. Dus naast het besloten voorgesprek, is er
ook nog een besloten verhoor waarin de belangen van de betrokkene ook weer
kunnen worden afgewogen. Ten derde kan de commissie ervoor kiezen om niet
te volharden in de vraag, juist gelet op de mogelijkheden van zelfincriminatie
bij de betrokkene.Overigens merk ik ook nog op dat wij in dit wetsvoorstel de mogelijkheid
hebben opgenomen om, al dan niet op verzoek van de getuige, geen beeld- of
geluidregistratie te laten plaatsvinden bij een openbaar verhoor. Dat biedt
een getuige extra bescherming. Ook kan de betrokkene op grond van artikel
25 van het wetsvoorstel bij weigering medewerking te verlenen aan een enquêteonderzoek
een beroep doen op artikel 5 sub b. Dat houdt in dat de betrokken persoon
een wettelijke grond heeft tot weigering.Enkele leden hebben gesproken over een zwijgrecht. Ik wijs erop dat getuigen
in het Wetboek van Strafrecht geen recht hebben op een zwijgrecht. Dat recht
komt alleen de verdachte toe. Daarom is het goed om een onderscheid te maken
tussen verdachte en getuige. Natuurlijk kan een getuige zich in een strafproces
beroepen op verschoningsgronden, maar dat is iets anders.De heer Dölle (CDA):Mevrouw Griffith heeft vier manieren aangegeven waarop iemand kan worden
beschermd. Typerend daarbij is dat die bescherming viermaal afhangt van het
meerderheidsoordeel van de enquêtecommissie. Het strafrecht biedt een
verdachte een aanspraak op de wet.Mevrouw Griffith:Ik zou het niet omgekeerd willen hebben, namelijk dat een getuige beslist
of hij al dan niet door een enquêtecommissie kan worden gehoord of tot
antwoorden verplicht is. Bij de laatste optie en oplossingsmogelijkheid die
ik noemde, gaf ik aan dat de rechter tussenbeide kan komen om zich een oordeel
te vormen als een getuige zich beroept op een verschoningsgrond en dus weigert
mee te werken aan een verhoor. Dit is dus niet altijd alleen aan de enquêtecommissie
maar ook aan de rechter. Door tussenkomst van de rechter kan besloten worden
of iemand al dan niet verplicht kan worden tot verhoor.Zoals ik eerder zei, is de opdracht van de commissie niet om vast te stellen
of er sprake is van strafbare feiten. De opdracht is waarheidsvinding. Eisen
van evenredigheid, proportionaliteit en subsidiariteit zijn leidende beginselen
van een enquête. Om tot een goede taakuitoefening te komen, is het van
belang dat de commissie haar werk naar behoren kan doen. Om deze reden zijn
in het wetsvoorstel dwingende bevoegdheden opgenomen, zoals het horen onder
ede of belofte en de verplichting tot medewerking aan een parlementaire enquête
en tot het verstrekken van inlichtingen door bewindspersonen en Kamerleden.
Ook kunnen dwangmiddelen worden toegepast, zoals een dwangsom of een gijzeling.
Het instrument van de parlementaire enquête zou ernstig worden ingeperkt
als wordt overgegaan tot uitbreiding van de verschoningsgronden met non-incriminatie
of familiair verschoningsrecht. Het gaat om een stelsel van bevoegdheden van
de enquêtecommissie die bij elkaar de doorzettingsmacht van de enquêtecommissie
vormen en daarmee bepalend zijn voor de positie van de leden ervan. Gelet
op het bijzondere karakter van de parlementaire enquête en de bijzondere
positie van de enquêtecommissie, achten wij het onwenselijk om de verschoningsgronden
expliciet in het wetsvoorstel op te nemen en uit te breiden.Mijn derde punt is het verschoningsrecht van raadsleden. Met name de heer
Dölle en de heer Rehwinkel hebben daarover vragen gesteld. Artikel 22
van de Gemeentewet bevat een bepaling die neerkomt op immuniteit en verschoningsrecht
van leden van het gemeentebestuur en andere personen die deelnemen aan de
beraadslagingen. Kamerleden kennen overigens eenzelfde soort immuniteitsbepalingen,
namelijk die in artikel 71 van de Grondwet. Ik wijs erop dat de initiatiefnemers
er niet voor gekozen hebben om de immuniteitsbepalingen van de nationale volksvertegenwoordigers,
dus zowel Eerste Kamerleden als Tweede Kamerleden, noch die van de lokale
volksvertegenwoordigers, in de Wet op de parlementaire enquête als verschoningsgrond
op te nemen. Ook is er niet voor gekozen om bijzondere verschoningsgronden
voor nationale volksvertegenwoordigers in het wetsvoorstel op te nemen, omdat
uitgangspunt van de wet is dat elke Nederlander, elke ingezetene, elke natuurlijke
persoon gehouden is om medewerking te verlenen aan de enquêtecommissie.
Natuurlijk kunnen zij een beroep doen op de bestaande verschoningsgronden
volgens artikel 19 tot en met 24, maar er is niet gekozen voor de omgekeerde
weg. Het beginsel van de commissie is de verplichting om mee te werken; als
er verschoningsgronden zijn, kan een getuige daarop een beroep doen.De heer Dölle (CDA):Die immuniteiten zijn wat ons betreft iets anders. De wetgever, ik meen
vanuit de Tweede Kamer, heeft toentertijd op grond van de "Happy Family"-toestand
gemeend dat alleen het raadslid, en niet het lid van de provinciale staten
en niet de volksvertegenwoordiger, een verschoningsrecht moet hebben in een
civiele procedure bij de rechter. Tegenover de enquêtecommissie vervalt
dat verschoningsrecht, zegt mevrouw Griffith. Het bestaat dus wel tegenover
de rechter, bijvoorbeeld van het arrondissement Den Haag, maar niet tegenover
de enquêtecommissie van de Eerste Kamer. Dat is een opvallende kwestie.Mevrouw Griffith:De heer Dölle zegt heel nadrukkelijk dat die bijzondere bepaling
voor gemeenteraadsleden alleen van toepassing is op het civiele recht. Wij
spreken hier natuurlijk niet over het civiele recht. De enquêtecommissie
laat helemaal niet vervallen. Er is ook geen sprake van een strafproces. Het
gaat om waarheidsvinding. De regels voor immuniteit blijven bestaan. De basis
wordt gevormd door artikel 14. Dit betekent dat eenieder, ook een minister
of een staatssecretaris, alsmede alle volksvertegenwoordigers, zowel nationale
als lokale, in beginsel, als eerste principe, verplicht zijn om mee te werken
aan een enquête. Als er verschoningsgronden zijn, kunnen zij daarop
een beroep doen.De heer Dölle (CDA):Wat mevrouw Griffith betoogt, is helder, maar ik vraag er toch op door.
Er zit een belang achter. Dit belang was dat raadsleden vanuit de samenleving
gevoed moeten kunnen worden in hun functioneren. Dit is toentertijd gehonoreerd
door de wetgever. Ditzelfde belang is er uiteraard ook als zij voor de enquêtecommissie
staan. In een civiele procedure kan de rechter vragen: "Hoe komt u aan
de gegevens op basis waarvan u zegt dat dit of dit bestuur stiekem met drugs
van doen heeft?" Het raadslid kan dan zeggen: "Dat vertel ik niet."
Tegenover de enquêtecommissie moet het raadslid dit op dezelfde vraag
wél vertellen. Dat is een groot verschil.Mevrouw Griffith:Tenzij zo'n raadslid meent dat hem informatie is verstrekt waarvan hij
kan zeggen: "Ik moet mij verschonen; dit is vertrouwelijke informatie,
of dit is privacygevoelige informatie." Er zijn in de Wet op de parlementaire
enquête gronden opgenomen om een beroep op verschoning te doen. Die
gronden gelden ook voor raadsleden.De heer Dölle (CDA):Doelt mevrouw Griffith specifiek op die nieuwe privacygrond of doelt zij
op een andere grond? Ik heb dit uit de beantwoording bij de schriftelijke
voorbereiding niet zo begrepen.Mevrouw Griffith:Wij hebben het in het wetsvoorstel heel algemeen gehouden. Wij zeggen
dat er verschoningsgronden zijn. Een paar van die verschoningsgronden zijn
expliciet aangegeven, maar dat is geen limitatieve opsomming. Stel, een raadslid
doet een beroep op een specifieke verschoningsgrond. Hij zegt bijvoorbeeld: "Ik
heb hier bedrijfsgegevens; die kan ik niet prijsgeven, want..." Dan is
het aan de enquêtecommissie om op dat moment tot een belangenafweging
te komen, natuurlijk in een besloten vorm. Zij kan op basis daarvan concluderen
dat zij die informatie niet in het openbaar kan gebruiken en dat het raadslid
terecht een beroep op een verschoningsgrond doet. Die mogelijkheid bestaat
in het wetsvoorstel.De heer Dölle (CDA):Dit begrijp ik. Mevrouw Griffith is zo nadrukkelijk geweest in het afwijzen
van de verschoningsgrond "vertrouwelijkheid voor volksvertegenwoordigers".
Als wij als Eerste Kamer voor de enquêtecommissie staan, moeten wij
dus gewoon antwoorden wat in onze fractie is gebeurd. Deze grond heeft zij
heel nadrukkelijk afgewezen. Daardoor raakte ik wat in de war. Houdt zij het
nu toch wel voor mogelijk dat in bepaalde omstandigheden bijvoorbeeld een
gemeenteraadslid een beroep zou kunnen doen op die vertrouwelijkheid die hem
als volksvertegenwoordiger te stade komt?Mevrouw Griffith:Volgens mij is er sprake van een misverstand. Ook Kamerleden kunnen natuurlijk
een beroep doen op een verschoningsgrond. Waarom zou een Kamerlid geen beroep
kunnen doen op bijvoorbeeld de verschoningsgrond "persoonlijke levenssfeer"
of "privacy"? Dat kan natuurlijk. Je bent wel gehouden te antwoorden.
Er is een basisbeginsel "meewerken, tenzij". Dit geldt zowel voor
nationale als voor lokale volksvertegenwoordigers.De heer Dölle (CDA):Mag ik hierop in tweede termijn terugkomen?De heer Rehwinkel (PvdA):Inmiddels gaat het om in het algemeen bestaande verschoningsgronden. Met
betrekking tot de verschoningsgronden voor raadsleden in civiele procedures,
lijkt mij toch de vraag gerechtvaardigd waarom je zulke specifieke verschoningsgronden
in de Gemeentewet in stand zou houden als je bij de enquête niet voor
een verschoningsgrond voor raadsleden zou kiezen. De parallel mag en moet
getrokken worden. Ik probeer het nog korter samen te vatten: waarom zou je
in het ene geval wél voor verschoningsgronden voor raadsleden kiezen
en in het andere geval niet? In dit opzicht sluit ik mij bij de aanvankelijke
vraag van de heer Dölle aan. Dan moet je toch op zijn minst ook dat andere
geval bezien? Dat zal ik straks ook uitdrukkelijk aan de minister vragen.Mevrouw Griffith:Ik weet niet of ik in de vraag van de heer Rehwinkel een pleidooi moet
horen om de verschoningsgrond voor raadsleden in civiele zaken af te schaffen.
De heer Dölle heeft volgens mij duidelijk aangegeven waarom deze met
betrekking tot het civiele recht expliciet voor raadsleden is opgenomen, bijvoorbeeld
in verband met het contact met de burgers. Zoals ik eerder zei, is in de Wet
op de parlementaire enquête geen onderscheid gemaakt. Meewerken is het
leidende beginsel. Wij hebben er weinig voor gevoeld om een uitzonderingspositie
voor raadsleden in het wetsvoorstel over te nemen.De heer Rehwinkel (PvdA):Voorlopig heb ik alleen de vraag gesteld waarom je bij de enquête
niet voor een verschoningsgrond voor raadsleden zou moeten kiezen. Daarbij
is het vraagstuk aan de orde van de gemeentelijke en de provinciale autonomie
en van de afperking van bevoegdheden daarbij.Mevrouw Griffith:Ik heb proberen te betogen dat er voor de initiatiefnemers geen verschil
is tussen enerzijds parlementariërs, leden van de Eerste en Tweede Kamer,
en anderzijds lokale volksvertegenwoordigers. Ook nationale volksvertegenwoordigers
kunnen soms vertrouwelijke informatie krijgen. Het is echter aan de commissie
om op het moment dat de vraag wordt gesteld, die belangenafweging te maken.
De minister van BZK zal ingaan op de vraag over het effect van de verschoningsgrond
voor raadsleden op dit moment.De heer Rehwinkel merkte terecht op dat het verschoningsrecht voor journalisten,
teneinde hun bronnen niet prijs te hoeven geven, niet als zodanig in het wetsvoorstel
is opgenomen. Dit recht vloeit voort uit jurisprudentie van het Europees Hof
voor de Rechten van de Mens en van de Hoge Raad. De initiatiefnemers hebben
ervoor gekozen om dit verschoningsrecht niet in het wetsvoorstel
als zodanig op te nemen, omdat andere rechtsgebieden evenmin een wettelijk
gereguleerd verschoningsrecht voor journalisten kennen. Wij vinden niet dat
de Wet op de parlementaire enquête op dit punt leidend moet zijn. Inmiddels
heeft de minister van Justitie naar aanleiding van een recente uitspraak van
het Europees Hof inzake de gijzeling van Spitsverslaggever Voskuil aangegeven
dat hij zal proberen het verschoningsrecht van journalisten wettelijk te regelen.
De wettelijke verankering van het verschoningsrecht van journalisten is een
eigenstandige discussie. Aangenomen mag worden dat als een enquêtecommissie
geconfronteerd wordt met een journalist die weigert zijn bronnen prijs te
geven, het recht van die journalist op bronbescherming en vrije nieuwsgaring
wordt meegewogen in het belang van de waarheidsvinding.De heer Rehwinkel (PvdA):Op zich begrijp ik uw stelling dat de Wet op de parlementaire enquête
in deze discussie niet leidend moet zijn, maar u zegt nu: "aangenomen
mag worden dat". Als, zoals het kabinet heeft aangegeven, dat verschoningsrecht
voor journalisten wettelijk geregeld wordt, moet dat toch ook voor de enquête
geregeld zijn? Dan moeten wij het dus hopelijk kunnen doen met een wettelijke
regeling en met meer dan de formulering "aangenomen mag worden dat".Mevrouw Griffith:Dat is een mooie als-danvraag. Het lijkt mij goed om bij de behandeling
van het desbetreffende wetsvoorstel daarnaar te kijken. Wij hebben in het
wetsvoorstel voor andere beroepsgroepen uitdrukkelijk geregeld dat mensen
een beroep kunnen doen op verschoningsgronden. Ik heb zojuist heel nadrukkelijk
opgemerkt dat als op dit moment, voordat deze wet in werking treedt, een enquêtecommissie
geconfronteerd wordt met een beroep op het verschoningsrecht, de commissie
natuurlijk tot een belangenafweging moet komen. Hoe dat in die nieuwe wet
geregeld wordt, moet dan bezien worden. Ik kan mij echter wel voorstellen
dat heel goed gekeken wordt naar het recht op bronbescherming en vrije nieuwsgaring
van journalisten.De heer Rehwinkel (PvdA):Ik vind dus dat dat ook in de Wet op de parlementaire enquête geregeld
moet worden. Dat wil ik nu wel kwijt.Mevrouw Griffith:Ik zal uw standpunt doorgeven aan de leden van de PvdA-fractie in de Tweede
Kamer. Zij kunnen dat dan alvast meenemen. De heer Depla zit naast mij. Ik
veronderstel dat hij het heeft genoteerd.De verplichting tot medewerking aan een enquête rust op iedere Nederlander
en iedere, in Nederland verblijvende natuurlijke persoon. Dit betekent dat
de medewerkingsverplichting ook voor minderjarigen geldt. De initiatiefnemers
vinden wel dat bij minderjarigen extra zorgvuldigheid betracht moet worden.
Dat betekent echter niet dat zij in principe altijd in een besloten zitting
gehoord kunnen worden. Voor het verhoor van minderjarigen kan het namelijk
juist van belang zijn dat het in de openbaarheid plaatsvindt. Te denken valt
aan een enquête over de 1040 urennorm. Artikel 17, lid 1 van het wetsvoorstel
bepaalt dat minderjarigen zich, net als andere getuigen, in principe kunnen
laten bijstaan bij een verhoor, bijvoorbeeld door hun ouders of andere gezagsdragers.
Ook hier geldt dat er altijd omstandigheden zullen zijn om te kijken naar
degene die de bijstand verleent. In beginsel geldt de wet ook voor minderjarigen,
zeker daar waar het de bijstand betreft.Ook wilsonbekwamen en personen die onder curatele zijn gesteld, zijn verplicht
om te getuigen of anderszins medewerking te verlenen aan een enquête.
Daarbij kan gedacht worden aan een enquête naar de toestand in verzorgingstehuizen;
mevrouw Ten Horn refereerde zojuist al aan het artikel in de Volkskrant van
vandaag. Als wilsonbekwamen dan wel personen die onder curatele zijn gesteld
de betekenis van een eed of belofte niet beseffen, ligt het voor de hand dat
het verhoor niet onder ede wordt afgenomen. In het wetsvoorstel is opgenomen
dat de enquêtecommissie ervan kan afzien een verhoor onder ede af te
nemen. In dat geval kan betrokkene aangemaand worden "de gehele waarheid
en niets anders dan de waarheid" te vertellen zonder een eed of belofte
te moeten afleggen.Mevrouw Ten Horn (SP):Worden wilsonbekwamen te allen tijde in een besloten zitting gehoord of
niet?Mevrouw Griffith:Dat is niet per definitie het geval.Mevrouw Ten Horn (SP):Voor hen geldt dan dus hetzelfde als in uw antwoord over het proces?Mevrouw Griffith:Ja, het gehele proces van voorgesprek, besloten voorgesprek, besloten
hoorzitting geldt eveneens voor wilsonbekwamen en personen die onder curatele
zijn gesteld. Dat is een belangrijke afweging.De heer Van der Staaij:Mevrouw de voorzitter. Ik zal ingaan op vragen over andere soorten parlementaire
onderzoeken, niet zijnde een enquête, over de samenstelling van de enquêtecommissie
en over de bijzondere positie van de commissievoorzitter. Ten slotte zal ik
nog iets zeggen over de bevoegdheden van de enquêtecommissie en ingaan
op vragen die op dat punt zijn gesteld.Met name de heer Rehwinkel heeft opnieuw de vraag aan de orde gesteld
waarom het wetsvoorstel geen regeling bevat over andere parlementaire onderzoeken.
In zijn bijdrage refereerde hij eraan dat dit punt ook in de schriftelijke
stukken aan de orde is gekomen. Ik kan er dus kort over zijn. De initiatiefnemers
vinden het niet wenselijk dat burgers bij een andersoortig parlementair onderzoek
verplicht zouden zijn om onder ede te worden gehoord of anderszins mee te
werken. Om die reden achten wij het niet passend het andersoortige onderzoek
bij wet te regelen. Een wettelijke regeling is juist aangewezen indien op
burgers juridisch afdwingbare verplichtingen worden gelegd. Wel stelt de heer
Rehwinkel terecht dat haast gemaakt moet worden met een betere regeling van
andere vormen van parlementair onderzoek. Bij de behandeling van dit wetsvoorstel
in de Tweede Kamer is een motie aangenomen; deze heeft het Presidium van de
Tweede Kamer opgeroepen om zo snel mogelijk te komen met voorstellen ter verbetering
van het Reglement van Orde of anderszins, juist op het punt van andere soorten
parlementair onderzoek. Dit proces is al volop in ontwikkeling, maar vanzelfsprekend
wordt bij de definitieve vormgeving en invulling de gedachtewisseling over
het onderhavige wetsvoorstel in deze Kamer afgewacht.De leden Ten Horn, Holdijk en Engels hebben gevraagd of de informatieverstrekking
aan personen die moeten meewerken aan een enquête, wettelijk geregeld
moet worden. Laat ik vooropstellen dat er geen verschil van mening bestaat
over het belang dat burgers op hun rechten moeten worden gewezen. Als burgers
verplicht worden om medewerking te verlenen aan een enquête, dienen
zij op de hoogte te zijn van hun rechten en plichten. De initiatiefnemers
delen dat uitgangspunt met deze Kamer. Bij de enquêtes die de Tweede
Kamer tot nu toe heeft gehouden, is standaard informatie verstrekt aan iedere
persoon die verplicht werd tot medewerking. Onze ervaring is dat personen
goed op de hoogte zijn en goed zijn voorbereid. Voorbeelden van standaardbrieven
die in dit kader worden gebruikt, zijn te vinden in de onderzoeksverantwoordingen
in de bijlagen bij de enquêterapporten.Daarenboven wordt in dit wetsvoorstel uitdrukkelijk geregeld dat een persoon
gedurende alle fasen van het onderzoek recht op bijstand heeft. In het verleden
was het meest opvallende discussiepunt de rechten en plichten van een persoon
die in een voorgesprek wordt betrokken. Artikel 8 van het wetsvoorstel bepaalt
expliciet dat niemand verplicht is om medewerking te verlenen aan een voorgesprek.
De initiatiefnemers achten het niet nodig om daarenboven de informatieverplichting
wettelijk vast te leggen. Nogmaals, wij delen het punt van de Kamer; het zal,
mede door haar interventie, in het Reglement van Orde van de Tweede Kamer
en in voorlichtingsbrochures versterkte aandacht krijgen.De heer Engels (D66):De heer Van der Staaij zei zojuist dat het aandacht zou krijgen. Dat klinkt
heel mooi. Ik zou heel blij naar huis kunnen gaan. Maar wat bedoelt hij precies
met aandacht? Hij zegt geen wettelijke regeling van dat punt te willen. Zou
hij dan wel geneigd zijn zich sterk te maken in de Tweede Kamer om zoiets
vast te leggen in het Reglement van Orde? Dan is er toch een versterkte waarborg
dat derden verplicht worden tot meewerking.De heer Van der Staaij:De heer Engels snijdt terecht dit punt aan. Deze kwestie heeft niet alleen
in de Tweede, maar ook in de Eerste Kamer de aandacht getrokken. Zoals ik
zei, het heeft al aandacht. Er wordt al het nodige aan voorlichting gedaan.
Het zal versterkt de aandacht krijgen. Wijziging van het Reglement van Orde
zal sowieso aangewezen zijn. Hierbij zal deze vraag, of het niet in ieder
geval expliciet in het Reglement van Orde moet worden opgenomen, nadrukkelijk
aan de orde komen.De heer Engels (D66):Zou de heer Van der Staaij, sprekend namens alle initiatiefnemers, er
voorstander van zijn dat het in het Reglement van Orde wordt opgenomen, juist
om dat waarborgelement voor de burgers iets beter te benadrukken? Ik vraag
om een inspanningsverplichting, niet om een resultaatsverplichting.De heer Van der Staaij:Ik begrijp de vraag. Met zijn vraag over onze definitieve mening overschat
de heer Engels echter het bereik van waar wij als indieners mee bezig zijn
bij de verdediging van dit wetsvoorstel. Wij doen bewust geen voorstellen
over de vraag hoe het Reglement van Orde er uit zou moeten zien. Het lijkt
mij niet helemaal zuiver om daar nu al uitgebreid op vooruit te lopen en te
zeggen dat dit punt inderdaad daarin moet worden vastgelegd. Ik begrijp heel
goed de zorg die bij de heer Engels en anderen in deze Kamer bestaat, dat
het ergens moet vastliggen dat de burgers helder worden geïnformeerd
over deze kwestie. Het kan heel goed zijn dat een verankering in het Reglement
van Orde daarvoor aangewezen is.De heer Engels (D66):Zou u het erg vinden als het er uiteindelijk in zou komen, ook buiten
uw toedoen?De heer Van der Staaij:U lokt mij uit de meest positieve opmerking te maken die ik mij in dit
stadium kan veroorloven. Het lijkt mij geen bezwaar om juist zoiets in het
Reglement van Orde op te nemen.De heer Holdijk vraagt of een enquêtecommissie geen onafhankelijke
voorzitter zou moeten hebben. Omdat het enquêterecht het zwaarste instrument
van de Kamer is, en omdat er aan een enquêtecommissie vergaande bevoegdheden
worden toegekend, zelfs met de mogelijkheid van dwangmaatregelen, achten wij
het gewenst dat alleen Kamerleden lid van de enquêtecommissie mogen
zijn. Dit geldt niet alleen voor de leden, maar ook voor de voorzitter van
de enquêtecommissie. Ik wijs erop dat tot nu toe in de praktijk niet
alleen de voorzitter van een enquêtecommissie vragen stelt, maar ook
alle leden. Aanwijzen van een onafhankelijk voorzitter komt daarmee dus niet
tegemoet aan de zorg dat wellicht niet alle leden even goed geëquipeerd
zouden zijn in het stellen van vragen. Het beklemtoont mijns inziens alleen
maar dat het juist voor alle leden van een enquêtecommissie van belang
is om op een goede en zorgvuldige wijze invulling te geven aan de rechten
die door deze wet worden toegekend.Hiermee kom ik op het laatste, maar niet onbelangrijkste, deel van mijn
betoog. Dit betreft de bevoegdheden van de commissie. Velen hebben gezegd
dat de Wet op de parlementaire enquête vergaande bevoegdheden voor een
enquêtecommissie bevat. Wij zijn ons daarvan bewust. Die bevoegdheden
zijn echter niet onbegrensd, het is geen omnipotentie. Ik beklemtoon dat die
rechten pas geactiveerd kunnen worden als een enquête door een Kamermeerderheid
is ingesteld. Het kan niet via een minderheid geregeld worden. Juist omdat
het hier gaat om zware, vergaande bevoegdheden tegenover derden, burgers,
zijn de indieners geen voorstander van een minderheidsenquête. Onder
anderen de heren Rehwinkel, Holdijk en Dölle stellen dat er terecht geen
aanleiding wordt gezien het meerderheidsvereiste ter discussie te stellen.
De heer Engels heeft hierover een andere mening. Hij is echter ook bekend
met de voorgeschiedenis. Uiteindelijk is juist ook door deze Kamer met goede
argumenten naar voren gebracht dat, gelet op de ingrijpende aard van de bevoegdheden
van een enquêtecommissie, de waarborg van een meerderheid hier aangewezen
is.De heer Dölle (CDA):Ik ben een enthousiast voorstander van het meerderheidsvereiste. Ik plaats
echter de kanttekening dat de wijsheid die de Kamers terecht wordt toegedicht,
niet precies is gelegen in het verschil tussen meerderheid en minderheid.
Dat zal de heer Van der Staaij met mij eens zijn. Een meerderheid is niet
per definitie een garantie voor een zorgvuldige en wijze afweging van belangen.De heer Van der Staaij:De heer Dölle heeft hier een terecht punt. Als lid van een kleine
fractie onderschrijf ik van harte zijn mening dat juist een minderheid van
de Kamer weleens tot wijzere oordelen komt dan de meerderheid. Wij spreken
hier nu echter in algemene zin, en dan moet er vastgesteld worden dat er door
het vereiste van een meerderheid een grotere, sterkere rem ligt op de aanwending
van deze ingrijpende bevoegdheden.De heer Engels (D66):Als collega van een andere kleine fractie spreek ik er mijn teleurstelling
over uit dat juist de heer Van der Staaij zich zo makkelijk schaart achter
oordelen die hier in deze Kamer zijn uitgesproken over de minderheidsenquête.
Ik trek mij deze oordelen aan. Als lid van de Tweede Kamer maakt de heer Van
der Staaij deel uit van een Kamer die in het verleden een aantal keren toch,
mijns inziens goede, redenen zag om wel te discussiëren over een minderheidsenquête
en daar misschien zelfs toe over te gaan. Ik heb gevraagd of hij daarop zou
willen reflecteren, het liefst uitgebreider dan door zich aan te sluiten bij
wat hier in deze Kamer ooit daarover is gezegd.De heer Van der Staaij:De vraag is helder. De heer Engels spreekt mij persoonlijk aan. Door de
fractie die ik in de Tweede Kamer vertegenwoordig, is altijd ditzelfde standpunt
ingenomen. Ook als minderheid vonden wij het van belang. Er kunnen lange beschouwingen
over deze kwestie gehouden worden. Hoe je het echter ook wendt of keert, de
kern is en blijft de vraag hoe de vergaande bevoegdheden van een enquêtecommissie
gewogen moeten worden, niet alleen tegenover een regering maar ook tegenover
derden. Dit wordt uiteindelijk ook door deze indieners als het belangrijkste
argument gezien om vast te houden aan het meerderheidsvereiste. De heer Engels
heeft gelijk met zijn opmerking dat de Tweede Kamer in het verleden weleens
een ander standpunt heeft ingenomen. Het voordeel van een tweekamerstelsel
is dat de wijsheid van de Eerste Kamer gebruikt kan worden om een standpunt
nogmaals te overwegen. Ik vrees echter dat ik de heer Engels daarmee niet
geruststel. Toch is het de kern van dit onderwerp. In de Tweede Kamer is zeker
nog discussie over deze kwestie. Tijdens de meest recente begrotingsbehandeling
van Binnenlandse Zaken is dit punt nog via een motie aan de orde geweest.
De Tweede Kamer heeft toen verklaard niets te voelen voor het mogelijk maken
van een minderheidsenquête.Ik sprak over de grenzen aan de aanwending van deze vergaande bevoegdheden.
De bevoegdheidsuitoefening is te allen tijde gebonden aan de eisen van proportionaliteit
en subsidiariteit. Bovendien moet zij passen bij de omschrijving van de enquête.
Daarbij geldt ook nog de rechterlijke toets van de verschoningsgronden. Er
zijn dus tal van waarborgen ingebouwd tegen een lichtvaardige aanwending van
bevoegdheden. Voorzichtigheid en zorgvuldigheid zijn geboden. De heren Dölle
en Schaap beklemtoonden terecht dat de uitvoering van de wet te allen tijde
bijzondere zorgvuldigheid vraagt. Een faire ondervraging kun je niet bij wet
regelen. Dat heeft ook te maken met zaken als cultuur en moraal, die wij niet
in wetsbepalingen kunnen vatten. De bevoegdheidsuitoefening moet blijven binnen
het onderwerp van de enquête. In dit verband vroeg de heer Dölle
waarom in het wetsvoorstel niet staat dat het besluit van de Kamer tot het
houden van een enquête een nauwkeurige omschrijving van de enquêteopdracht
moet bevatten. De heer Dölle weet dat in het verleden dat vereiste wel
bestond, maar dat het in 1977 geschrapt is, omdat de wetgever vond dat de
Kamer geen aansporing behoeft om zo nauwkeurig mogelijk haar besluiten te
formuleren. Wij hebben niet de indruk dat het ontbreken van het nauwkeurigheidsvereiste
er bij de afgelopen parlementaire enquêtes toe heeft geleid dat er onduidelijkheid
heeft bestaan over de reikwijdte van de enquête. Wij zijn met de heer
Dölle van mening dat de enquêteopdracht zorgvuldig en nauwkeurig
omschreven moet zijn, ook al staat het niet meer zo expliciet in de wet.De heren Dölle en Laurier hebben vragen gesteld over het evenredigheidsbeginsel,
vragen die nauw samenhangen met de reikwijdte van de rechterlijke toetsing.
In het wetsvoorstel is het evenredigheidsbeginsel bewust verankerd voor alle
bevoegdheden van de commissie. Cruciaal hierbij zijn de begrippen proportionaliteit
en subsidiariteit. De bevoegdheden moeten op de minst belastende wijze worden
uitgevoerd en de bevoegdheidsuitoefening moet in redelijke verhouding staan
tot de beoogde doelen. Daarbij is gekozen voor een ruime beoordelingsvrijheid
voor de enquêtecommissie. Zij mag de wettelijke bevoegdheden slechts
uitoefenen voor zover dat naar haar redelijke oordeel voor haar taakvervulling
nodig is. De consequentie van deze formulering is inderdaad dat de rechter
marginaal toetst of de bevoegdheidsuitoefening nodig was voor de taakvervulling
van de commissie.Overigens bevat de huidige wet op de parlementaire enquête dezelfde
formulering van het evenredigheidsbeginsel. Daarbij sluiten wij ons dus aan.
De reikwijdte is in de huidige wet echter beperkter. Zo is het evenredigheidsbeginsel
voor het horen van getuigen helemaal niet opgenomen. Met het voorliggende
wetsvoorstel geldt het beginsel voor de hele taakuitoefening van de commissie.
Wij zijn dus strenger geworden. Verder is expliciet verankerd dat bij alle
uitoefening van bevoegdheden voldaan moet zijn aan het evenredigheidsbeginsel.De heer Dölle (CDA):Uiteraard zijn proportionaliteit en subsidiariteit leidend. Het gaat dan
ook om de vraag wie beoordeelt of iets proportioneel of subsidiair is. Is
dat het parlement of de rechter? Omdat in de stukken zo nadrukkelijk wordt
gepostuleerd dat het om een subjectief redelijkheidsbeginsel gaat, kreeg ik
de indruk dat de rechter min of meer aan de kant kwam te staan. Deze formulering
leidt tot misverstanden, want zij roept de vraag op of de rechter in het wetsvoorstel
een andere plaats wordt toegekend wanneer hij moet beoordelen of de enquêtecommissie
ten onrechte een huis heeft betreden of ten onrechte om een bepaald stuk heeft
gevraagd. Neemt de rechter een andere positie in tegenover de volksvertegenwoordiging
dan tegenover een bestuursorgaan?De heer Van der Staaij:De vergelijking met een bestuursorgaan lijkt mij een zuivere. In tal van
wetten die betrekking hebben op bestuursorganen, wordt bestuurorganen namelijk
beleidsvrijheid of beoordelingsvrijheid toegestaan. Het is vervolgens aan
de rechter om marginaal te toetsen of na afweging van de betrokken belangen
in redelijkheid tot een bepaald besluit is gekomen. Vertaald naar de enquêtewet
betekent dit dat de rechter moet beoordelen of, na afweging
van de betrokken belangen, in redelijkheid tot de gewenste bevoegdheidsuitoefening
door de enquêtecommissie kon worden besloten.De heer Dölle (CDA):Het feit dat het om een commissie uit de volksvertegenwoordiging gaat,
is dus niet relevant? De regeling is met andere woorden niet anders dan die
voor een bestuursorgaan? Ook bij een bestuursorgaan toetst de rechter immers
marginaal of de bevoegdheidsuitoefening redelijk was.De heer Van der Staaij:Je kunt inderdaad een redenering opzetten die vergelijkbaar is met die
voor een bestuursorgaan. Wij spreken vandaag over een bevoegdheid van de Tweede
Kamer en dat is de reden dat de indieners de formulering op de Tweede Kamer
heeft toegespitst. Daarom ook toetst de rechter niet vol, maar marginaal welke
bevoegdheden toegestaan zijn om een bepaald doel te bereiken. Net als bij
een bestuursorgaan kan de rechter op kennelijke onredelijkheid toetsen. De
rechter stelt zich tegenover de volksvertegenwoordiging dus niet terughoudender
op dan tegenover een bestuursorgaan. Het gaat om een gewone marginale toetsing,
die overeenkomt met de bepaling uit de huidige wetgeving. De indieners willen
de huidige marginale toetsing dan ook zeker niet vervangen door een supermarginale
toetsing. Ik kan geen sterker argument voor de positie van de indieners bedenken
dan dat wij inderdaad letterlijk de formulering uit de oude wet op de parlementaire
enquête hebben overgenomen.De heer Dölle (CDA):De woordkeus in de schriftelijke beantwoording leek erop te duiden dat
de Kamer een bijzondere positie zou krijgen. Blijkbaar is dat een misverstand.De heer Van der Staaij:De Kamer heeft een bijzondere positie. Dat kan ook niet anders, gezien
de bevoegdheden die de volksvertegenwoordiging kan uitoefenen. Ik sta dan
ook voluit achter hetgeen hierover in de stukken staat. Voor de reikwijdte
van de rechterlijke toetsing kunnen wij echter goed aansluiten bij de manier
waarop de rechter het evenredigheidsbeginsel in het kader van artikel 3:4
van de Algemene wet bestuursrecht toetst. Op twee onderdelen gaan wij zelfs
verder dan het Awb, want er is volle toetsing mogelijk op de bevoegdheid van
de enquêtecommissie en de verschoningsgronden. Daarvoor wordt de enquêtecommissie
immers geen beleids- of beoordelingsvrijheid toegekend.De heer Dölle (CDA):Laat ik afsluiten met vast te stellen dat het voor de rechterlijke toetsing
dus niet uitmaakt of het gaat om informatievergaring door burgemeester en
wethouders, gedeputeerde staten, een uitkeringsinstantie, studiefinanciering
of een enquêtecommissie.De heer Van der Staaij:In al deze gevallen is er de mogelijkheid van marginale toetsing door
de rechter.Voorzitter. De heer Schaap en anderen zeiden zich voor te kunnen stellen
dat de bevoegdheid om plaatsen te betreden uiterst terughoudend wordt gebruikt.
Ik deel die opvatting volledig. Die terughoudendheid is verder al helemaal
op zijn plaats als een en ander geschiedt tegen de wil van de betrokken bewoners
of eigenaren. Nog sterker geldt dit als het woningen betreft. De heer Holdijk vroeg waarom er geen keuze is gemaakt tussen een directe
uitzending van verhoren of uitzending op een later tijdstip. Voor de privacy
maakt het niet uit of beelden direct dan wel later worden uitgezonden. Als
beeld- en geluidsregistraties in een concreet geval niet worden toegestaan,
mogen die ook later niet worden uitgezonden. Er is dus geen reden om een onderscheid
te maken tussen directe uitzendingen en uitzendingen op een later tijdstip.
Ik heb echter goed begrepen dat de heer Holdijk de keuze van de indieners
steunt om, anders dan tot nu toe het geval is, vanwege gewichtige redenen
af te zien van radio- en televisieopnames van verhoren door de enquêtecommissie.De heer Van de Camp:Voorzitter. Volgens onze inventarisatie resteren er nog drie vragen. Het
is aan mij om die van een antwoord te voorzien.In het interruptiedebatje tussen de heren Schaap en Dölle kwam de
aard van de eed aan de orde. De indieners kunnen zich het beste vinden in
de weergave van de heer Schaap. De parlementaire immuniteit zoals neergelegd
in artikel 71 van de Grondwet brengt met zich dat bewindspersonen en Kamerleden
niet strafrechtelijk kunnen worden vervolgd voor meineed bij een parlementaire
enquête. Bewindspersonen of Kamerleden die bij een enquête niet
de waarheid spreken, kunnen hiervoor dus niet worden vervolgd.Dit staat er echter niet aan in de weg dat bewindspersonen en Kamerleden
bij wet worden verplicht om de eed af te leggen, ook al heeft deze eed geen
directe juridische consequenties. Wij hebben deze verplichting in het wetsvoorstel
opgenomen, omdat het ongewenst is dat er bij een enquête onderscheid
wordt gemaakt tussen de verschillende getuigen. Hierdoor zou namelijk al snel
de indruk worden gewekt dat bewindspersonen en Kamerleden niet de waarheid
hoeven te spreken. Om dat beeld te voorkomen achten wij het wenselijk dat
de eed wordt afgelegd. Bovendien heeft de eed die een minister bij zijn inauguratie
aflegt, een ander karakter dan de eed die voor de parlementaire enquête
wordt afgelegd. Een minister zweert bij zijn inauguratie immers ook trouw
aan de Grondwet en het Statuut.De heer Dölle (CDA):In het debatje tussen de heer Schaap en mij kiest de heer Van der Camp
partij voor de heer Schaap. Dat kan nog, maar de heer Van der Camp heeft mij
niet helemaal correct weergegeven. Hij zegt dat er geen juridisch gevolg verbonden
is aan het afleggen van de eed. Het afleggen dient alleen een massapsychologisch
doel. De mensen in het land zien zo dat er geen uitzondering wordt gemaakt
voor de minister. Ook het omgekeerde kan echter het gevolg zijn. Als een minister
de eed niet aflegt, bijvoorbeeld omdat hij in het parlement in een interpellatie
handelt en niet voor een enquêtecommissie, kan de indruk ontstaan dat
het in dat geval vergeeflijker is wanneer hij een loopje neemt met de waarheid
of iets minder waarheidsgetrouw spreekt. De gedachte is dan dat de minister
na het afleggen van de eed echt de waarheid moet spreken. Zonder het afleggen
van de eed zit het kennelijk anders in elkaar. Dat effect kan er ook aan zitten.De heer Van de Camp:Ik heb in de politiek geleerd dat "kan" een vreselijk ruim begrip
is. Wij gaan ervan uit dat in de Kamers de bewindslieden de
waarheid spreken, op basis van het reguliere verkeer. Nu hebben wij het over
de parlementaire enquête, over bijzondere bevoegdheden in een bijzondere
situatie. Dat is volgens mij het onderscheid. Het gaat daarbij wel om dezelfde
waarheid. De heer Dölle moet het echter niet omdraaien, door te zeggen
dat de minister in de Kamer komt om advies te geven over het wetsontwerp en
wellicht eens niet de waarheid zou kunnen spreken. Over zo'n vertrouwen heb
ik mijn twijfels.De heer Dölle (CDA):Dat begrijp ik. Ik wijs er overigens op dat onze voorgangers, de parlementariërs
tot 1977, het belachelijk vonden dat de minister de eed zou moeten afleggen.
Ik bedoelde te zeggen dat de eedaflegging blijkbaar een massapsychologisch
doel dient. Anders begrijpen de mensen het niet. Ik heb gezegd dat als dat
de reden is, je ook de omgekeerde redenering zou kunnen volgen. Wij zijn het
er destijds echter mee eens geweest en zullen er geen probleem van maken.De heer Van Camp:Ik ben blij dat de heer Dölle het standpunt van 1979 consistent handhaaft.
Ik heb erop gewezen dat er ook een onderscheid is tussen de twee eden. Daarnaast
heeft de heer Dölle gewezen op het verschil tussen de massamediale omstandigheden
rond de enquête in 1848 en in 2008. Ik kom daarop straks nog even terug.Mevrouw Ten Horn en de heer Dölle hebben gevraagd waarom er geen
afzonderlijke regels zijn opgenomen over documenten die afkomstig zijn van
de Europese Unie. Zij vragen zich af of wij daaraan niet meer aandacht zouden
moeten besteden. Het is inderdaad zo dat het kabinet het verstrekken van documenten
afkomstig van de Europese Unie alleen kan weigeren met een beroep op het belang
van de Staat. Dit geldt ook indien het kabinet geen documenten wenst te verstrekken
wegens internationale geheimhoudingsverplichtingen, bijvoorbeeld op grond
van het NAVO-Statusverdrag. Dat het kabinet alleen documenten mag weigeren
met een beroep op het belang van de Staat vindt zijn oorzaak in artikel 68
van de Grondwet en geldt ook anderszins in de relatie tussen parlement en
regering. Het weigeren van informatie door de regering dient altijd gegrond
te zijn op het belang van de Staat. Als er twijfel is of documenten van organen
van de Europese Unie verstrekt mogen worden, dient de betrokken minister overigens
op grond van artikel 5 van de verordening van het Europese Parlement en de
Raad inzake toegang tot documenten van het Europese Parlement, de Raad en
de Commissie, hierover een oordeel van de desbetreffende instelling in te
winnen.De heer Holdijk heeft een vraag gesteld over artikel 67 van de Algemene
wet inzake de rijksbelastingen, die gaat over de geheimhoudingsverplichting
van ambtenaren bij de uitvoering van de belastingwetgeving. Zijn vraag was
of in plaats van het belang van de Staat niet de privacy van de belastingplichtige
de doorslag zou moeten geven in de afweging van het belang van de waarheidsvinding.
Daarop luidt ons antwoord dat van de zijde van het kabinet uitsluitend het
verstrekken van informatie kan worden geweigerd met een beroep op het belang
van de Staat. Het kabinet kan zich dus, gelet op artikel 68 van de Grondwet,
niet direct beroepen op het belang van de privacy. De privacy van personen
kan echter aanleiding zijn voor het kabinet om een beroep te doen op het belang
van de Staat. De privacy kan dus indirect aanleiding zijn voor het kabinet
om informatie te weigeren.Minister Ter Horst:Voorzitter. Ik complimenteer de indieners van het initiatiefwetsvoorstel
met de voortreffelijke wijze waarop zij dat hebben toegelicht. Er is veel
en grondig werk verzet. Het resultaat is absoluut een overzichtelijke en toegankelijke
regeling geworden van een zeer belangrijk onderwerp.Ook het kabinet vindt het enquêterecht een belangrijk recht van
het parlement. Het is in de Grondwet verankerd. Het bestaat al iets meer dan
150 jaar. Het is een aantal malen gewijzigd. De wijzigingen die nu aangebracht
worden, steunen wij grotendeels. In de afgelopen decennia is gebleken dat
het enquêterecht een krachtig instrument is voor het parlement. Uit
de toepassing zijn door de Kamers lessen getrokken die in het wetsvoorstel
zijn verwerkt. Wij waarderen dat zeer.De vraag is ook of het een evenwichtig wetsvoorstel is en of in de procedures
de gerechtvaardigde belangen van getuigen en overheidsonderdelen even goed
uit de verf komen als het belang van de enquêtecommissie. Tot op zekere
hoogte is het antwoord op de vraag "ja". Het kabinet heeft echter
de behoefte om de vier punten waarover het eerder heeft aangegeven niet enthousiast
te zijn, opnieuw toe te lichten. De verplichting daartoe is aanwezig omdat
deze punten in het wetsvoorstel niet opgenomen zijn. Wij betreuren dat. Ik
zal het kort houden. Uit de inbreng van de Kamer blijkt immers dat de leden
buitengewoon goed zijn ingelezen op het onderhavige onderwerp.Ten eerste het ontbreken van een verschoningsrecht. Dit onderwerp is al
uitgebreid besproken vandaag. In de huidige wet over de parlementaire enquête
staat geen verschoningsrecht. Naar de mening van het kabinet is dat geen reden
om het niet in de nieuwe wet op te nemen. Vanwege het publieke en inquisitoire
karakter van de parlementaire enquête mag het in dit wetsvoorstel niet
ontbreken. Ik heb de indieners gehoord. Ik heb hen een aantal keren horen
zeggen dat er een verschil is tussen een parlementaire enquête en een
rechtszaak. Door een aantal woordvoerders is gezegd dat de verslaglegging
van parlementaire enquêtes niet het element van een rechtszaak kan worden
ontzegd. Het kabinet steunt dat. Dat is geen verwijt aan de indieners van
het wetsvoorstel of aan de enquêtecommissies. Het is een werkelijkheid
waarmee wij anno 2008 te leven hebben.In het wetsvoorstel staat dat de informatie die verstrekt is aan de commissie
later niet als bewijs kan dienen voor een strafrechtelijke procedure. De heer
Dölle zegt terecht dat als informatie voor een camera is gegeven die
algemeen bekend is geworden. Het is dan maar hopen dat dergelijke informatie
later niet wordt gebruikt in een strafrechtelijke procedure. Het kabinet is
blij dat die bescherming in de wet is geboden. Die biedt uiteraard niet dezelfde
bescherming als het verschoningsrecht.Het kabinet is voor een zwijgrecht. Naar mijn informatie geldt die niet
alleen voor mensen die direct betrokken zijn, maar ook voor getuigen. Niemand
kan verplicht worden om zichzelf of zijn familie in een incriminerende situatie
te brengen. Een zwijgrecht is daarvoor een mogelijkheid. Als
je niet zo ver wilt gaan als een zwijgrecht, dan vindt het kabinet dat getuigen
op zijn minst aanspraak moeten kunnen maken op een besloten verhoor. De mogelijkheid
van besloten verhoor bestaat wel, zoals mevrouw Griffith heeft gezegd, maar
dat kan alleen na besluit van de meerderheid van de commissie en niet automatisch
op verzoek van de betrokkene. Wij vinden dat dit wel zou moeten kunnen. Zo
is het bijvoorbeeld ook geregeld in de Rijkswet Onderzoeksraad voor veiligheid.
Wij zouden graag zien dat het ook in dit wetsvoorstel zou worden opgenomen.
In feite wordt gezegd dat wij erop moeten vertrouwen dat de enquêtecommissie
daar op een behoorlijke manier mee om gaat. Dat is begrijpelijk, maar het
is de vraag of dat doorslaggevend is. Ik kom straks nog even terug op het
punt van dat vertrouwen.Mijn volgende punt betreft de bevoegdheid om woningen te betreden. In
het voorliggende wetsvoorstel kunnen leden van de enquêtecommissie woningen
betreden zonder toestemming van de bewoner. Dat is een buitengewoon verstrekkende
bevoegdheid die een inbreuk maakt op het huisrecht, een grondrecht dat in
onze Grondwet is verankerd. Wij plegen die bevoegdheid in Nederland slechts
toe te kennen als daar echt zwaarwegende redenen voor zijn. Dan moet men denken
aan de opsporing van ernstige strafbare feiten, noodsituaties of dreigend
gevaar. Om die reden moet ik melden dat er instanties zijn die deze bevoegdheid
nooit gekregen hebben. Dat zijn toch instanties die wij op grote waarde schatten,
namelijk de Nationale ombudsman en de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Zij
mogen veel dingen wel, maar dat mogen zij niet. Dat is ook de reden dat de
Raad van State de bevoegdheid zoals die in deze wet is opgenomen, heeft afgewezen.In de afgelopen decennia is naar onze indruk – maar ik hoor het
graag als het anders is – nooit gebleken dat het ontbreken van die bevoegdheid
een belemmering is geweest bij parlementaire enquêtes. Als dit een aantal
keer een belemmering is geweest, zou je nog kunnen zeggen dat er reden is
om het nu op te nemen. Uit onze informatie blijkt dat niet, maar mocht het
wel zo zijn, dan hoor ik het graag. Wij zijn dan ook van mening dat de voorbeelden
die door de indieners in eerdere fasen van de behandeling zijn genoemd, niet
overtuigend zijn. Ook hier kun je zeggen dat de enquêtecommissie daar
voorzichtig mee om zal gaan. Dat is ook door de indieners gezegd. Misschien
is het ook niet de bedoeling om die bevoegdheid te gebruiken, maar ook hier
trek je naar de mening van het kabinet zonder goede gronden een wissel op
de toekomst. Als de bevoegdheid in de wet staat, kan het zijn dat deze daadwerkelijk
wordt gebruikt. Naar onze mening is dit geen goede manier om met grondrechten
om te gaan.Mijn volgende punt betreft het ontbreken van een overlegverplichting bij
samenloop van procedures. Dit punt is ook al besproken. De heer Schaap is
daarmee volgens mij het meest pregnant naar voren gekomen. Wij denken daarbij
uiteraard aan strafrechtelijke procedures. In het verleden is meermalen gebleken
dat zich zo'n samenloop kan voordoen. De indieners hebben dat ook daadwerkelijk
onderkend. Wij zijn het dan ook met elkaar eens dat tijdig overleg mogelijk
is. In het verleden is gebleken dat er ook gebruik is gemaakt van die mogelijkheid.
In de praktijk wordt er op een goede manier mee om gegaan. Naar de mening
van het kabinet is dat echter ook op dit punt geen reden om het niet wettelijk
te regelen. Wij zijn van mening dat er een wettelijke overlegverplichting
zou moeten zijn. Die doet verder geen kwaad, omdat ook de indieners aangeven
dat uiteraard de bereidheid zou moeten bestaan om te overleggen over mogelijke
samenloop van procedures.De indieners maken het het kabinet op dat punt niet makkelijk door te
zeggen dat men het vertrouwen heeft dat daar op een zorgvuldige manier mee
zal worden omgegaan. Het is natuurlijk niet aan het kabinet om te zeggen dat
dit niet zal gebeuren. Als de argumentatie is dat er zorgvuldig met de inhoud
van de wet wordt omgegaan, wijs ik erop dat het argument dat het zorgvuldig
omgaan met de wet een reden kan zijn om het niet in een wetsvoorstel op te
nemen dan niet alleen moet gelden voor initiatiefvoorstellen van welke Kamer
dan ook, maar voor alle wetsvoorstellen.Het volgende punt betreft de mogelijkheid om vertrouwelijke stukken alleen
aan de commissie ter beschikking te stellen. Dit punt heeft iets minder aandacht
gekregen, maar is toch ook door een van de sprekers genoemd. Die mogelijkheid
bestaat op dit moment wel. In sommige gevallen is daarvan ook gebruik gemaakt
als het ging om zeer gevoelige informatie. Als voorbeeld zou je de informatie
van inlichtingendiensten of uit lopende strafdossiers kunnen noemen. In dit
wetsvoorstel is dit nu anders geregeld. De Kamer kan onverkort kennis nemen
van alle informatie die naar de commissie is gestuurd. Dat betekent in de
praktijk dat bepaalde informatie dus niet meer aan de commissie kan worden
overhandigd, omdat het niet vertrouwelijk kan blijven en aan iedereen ter
beschikking zal worden gesteld. Ik weet niet zeker of de indieners zich dat
ook hebben gerealiseerd. Dat betekent dat er een andere weg zal moeten worden
gezocht om op een goede manier om te gaan met dat soort informatie, waarvan
ik aanneem dat de commissie daarover graag zal willen beschikken. Wij hadden
het beter en eenvoudiger gevonden als de mogelijkheid tot vertrouwelijke informatieverstrekking
een plekje in het wetsvoorstel had gekregen.Dit waren mijn algemene opmerkingen. Er zijn nog een paar punten waarop
de Kamer expliciet een vraag heeft gesteld aan het kabinet. Dat betreft in
de eerste plaats de minderheidsenquête. De heer Engels heeft gevraagd
wat de opvatting van de regering op dat punt is. De indieners hebben hierover
al expliciet iets gezegd. Vanuit de Kamer is twee keer een initiatiefvoorstel
gedaan voor een parlementaire enquêtemogelijkheid voor minderheden.
In beide gevallen zijn die voorstellen in de Eerste Kamer gestrand. De motie
van mevrouw Koer Kaya is aangehouden. Wij hebben dat nog even na laten gaan.
Ik kan het mij niet meer zo goed herinneren, maar de reden om de motie aan
te houden was waarschijnlijk de behandeling van dit wetsvoorstel in de Eerste
Kamer. Ik geloof niet dat het aan het kabinet is om op dat punt het initiatief
te nemen, wetend hoe hierover in de Eerste Kamer wordt gedacht.De heer Rehwinkel heeft gevraagd waarom er geen bredere wet is die betrekking
heeft op al het parlementair onderzoek. De indieners hebben aangegeven dat
zij daarover al uitgebreid hebben nagedacht en gesproken en dat zij tot de
conclusie zijn gekomen dat alleen enquêtecommissies mensen moeten kunnen
verplichten om mee te werken aan parlementair onderzoek. Dat betekent ook
dat de werkwijze van andere soorten onderzoekscommissies in het Reglement
van orde geregeld kunnen worden. Het kabinet kan die redenatie
volgen.Een aantal leden, onder wie de heren Dölle en Rehwinkel, heeft gesproken
over het verschoningsrecht van gemeenteraadsleden. Expliciet was de vraag
hoe het kan zijn dat in de Gemeentewet en de Provinciewet wel de mogelijkheid
is geregeld voor gemeenteraadsleden en leden van provinciale staten om zich
te verschonen en dat dit niet in deze wet wordt geregeld. Is dat niet vreemd?
Misschien is het goed om even te zeggen dat het verschoningsrecht van raadsleden
en statenleden alleen ziet op de situatie waarin zij getuige zijn in niet
tegen henzelf aangespannen civielrechtelijke gedingen en dan voor alles wat
zij in de raadsvergaderingen hebben verklaard of schriftelijk aan de raad
hebben overlegd. Dat geldt niet alleen voor de raadsvergadering, maar ook
voor subcommissies. Overigens geldt het niet alleen voor hen, maar ook voor
diegenen die aan die commissievergadering of raadsvergadering hebben meegedaan.
Het geldt dus niet voor alle informatie die tot hun beschikking is, maar alleen
voor die dingen waarover zij al melding hebben gedaan. Je zou kunnen zeggen
dat dit vreemd is, maar het is aan de indieners om dat verschoningsrecht voor
gemeenteraadsleden en leden van provinciale staten al dan niet op te nemen.
Zij hebben duidelijk aangegeven dat zij vinden dat dit niet zou moeten gebeuren.
Dan ligt natuurlijk de volgende vraag voor, namelijk of het dan uit de Gemeentewet
of de Provinciewet moet worden verwijderd. Vorige kabinetten hebben zich verzet
tegen amendementen waarmee dit in de Gemeentewet en later de Provinciewet
is opgenomen. Als het kabinet consistent zou zijn in zijn opvatting, zou het
dus geen bezwaar hebben indien er een voorstel daartoe zou komen. Dit is geen
garantie maar een mogelijkheid.De heer Rehwinkel (PvdA):Als ik de minister goed versta – zij gebruikt het woord "vreemd" –
vindt zij het vreemd dat het niet in deze enquêtewet wordt opgenomen.
Of bedoelt zij: daarvan kan worden afgezien en er kan worden gewerkt aan het
laten vervallen van die bepaling in de Gemeentewet?Minister Ter Horst:Mijn punt was dat een verschoningsrecht voor iedereen zou moeten gelden.
Het kabinet hecht er niet aan dat als deze Kamer zou instemmen met het ontbreken
van het verschoningsrecht, dit apart voor gemeenteraadsleden en leden van
provinciale staten geregeld zou worden. Dan accepteren wij dat er een zekere
onbalans blijft bestaan.De minister van Justitie is bezig met het verschoningsrecht van journalisten.
Als ik de inbreng van de Kamer goed begrijp, dan zou dit ook moeten gaan gelden
voor de parlementaire enquête. De Tweede Kamer werd daartoe in feite
opgeroepen. Als daarin een eenvormigheid zou worden bereikt, is het raar om
die eenvormigheid niet te hebben ten aanzien van gemeenteraadsleden en leden
van provinciale staten.Begrijpt de Kamer wat ik zeg? Als wij dat verschoningsrecht wel regelen
voor journalisten en als de indieners van het wetsvoorstel dit willen volgen,
dan zou het consistent zijn als de indieners ook ten aanzien van de Gemeentewet
en de Provinciewet het verschoningsrecht voor gemeenteraadsleden en leden
van provinciale staten zouden toepassen. Is het nog helder welk punt ik probeer
te maken?De heer Rehwinkel (PvdA):Mijn collega Leijnse zegt: het is niet zozeer de vraag of wij het begrijpen
maar of de indieners het begrijpen. Dat antwoord moeten wij nog van hen krijgen.Minister Ter Horst:Een kleine interruptie van mijn zijde: ik bepleit niet dat het verschoningsrecht
van journalisten in de Gemeentewet wordt geregeld. Wat ik zeg, is dat als
het verschoningsrecht voor journalisten wordt geregeld in de wet en de indieners
van de wet op parlementaire enquête zouden bereid zijn om dat te volgen –
ik begrijp dat de heer Rehwinkel de Tweede Kamer daartoe oproept – dan
zou dat als je consistent bent ook moeten gelden voor het verschoningsrecht
voor gemeenteraadsleden en leden van provinciale staten, wat al in de Gemeentewet
en de Provinciewet is vastgelegd.De heer Rehwinkel (PvdA):Volgens mij is het op een gegeven moment, met alle respect voor hun rol,
niet meer aan de indieners. Ervan uitgaande dat wij dit voorstel tot wet verheffen,
is het vervolgens aan de wetgever. Hoe onaardig het ook klinkt, maar dan is
de rol van de indieners uitgespeeld.De voorzitter:Het gaat overigens om initiatiefnemers.Minister Ter Horst:Voorzitter, mijn rol is ook uitgespeeld, want ik ben klaar.De voorzitter:De initiatiefnemers zitten hier achter de tafel, de indiener is de Tweede
Kamer. Dit voor de helderheid.De heer Rehwinkel (PvdA):Het gaat mij om de situatie dat wij het nodig zouden vinden...De voorzitter:Ik wil niet treden in een discussie; ik probeerde slechts de begrippen
te verhelderen.De heer Rehwinkel (PvdA):Dat ben ik met u eens, maar ik sprak over de situatie dat dit voorstel
tot wet zou worden verheven en wij tot de conclusie zouden komen dat het verschoningsrecht
voor journalisten moet worden geregeld. Dan is dat op een gegeven moment aan
de wetgever en niet meer aan deze indieners.De voorzitter:"Initiatiefnemers"; dat is wat ik probeer te zeggen.De heer Rehwinkel (PvdA):Voorzitter. Ik begrijp uw punt.Minister Ter Horst:Voorzitter. Had u geregistreerd dat ik was uitgesproken?De voorzitter:Dat heb ik heel wel geregistreerd, mevrouw de minister.Minister Ter Horst:Dan ga ik weer zitten.De voorzitter:Hiermee zijn wij gekomen aan de tweede termijn van de kant van de Kamer.
Daartoe geef ik het woord aan de heer Schaap.De heer Rehwinkel (PvdA):Voorzitter. Ik zou graag een schorsing willen. Het lijkt mij goed als
wij het antwoord van de minister even goed tot ons laten doordringen.
Wellicht kan de volgende pauze die is voorzien, dan korter duren.De voorzitter:Dat valt dan te bezien.De vergadering wordt van 18.28 uur tot 18.45 uur geschorst.Voorzitter: DupuisDe heer Schaap (VVD):Voorzitter. Ik dank de initiatiefnemers voor de gedegen reactie op de
vele vragen en opmerkingen, ook van mijn kant. Ik vind dat het wetsvoorstel
heel gedegen in elkaar zit en een heel goed evenwicht biedt tussen wat naar
de letter is geregeld en wat niet goed geregeld kan worden en dus aan de praktijk
en de moraal wordt overgelaten. Er is ruimte voor een nadere invulling van
de geest van de wet en voor een groeiproces voor de wijze van omgaan met het
enquêterecht.Wat betreft de relatie met strafrechtprocedures merk ik op dat het duidelijk
is dat een enquête geen strafproces is. Er zijn geen verdachten en er
wordt geen schuld uitgesproken. Er is ook geen veroordeling in juridische
zin. Dat is allemaal helder, maar in mijn inbreng in eerste termijn heb ik
ook al gezegd: denk er wel om dat wat er in een enquête allemaal naar
voren komt, wel het effect teweeg kan brengen van het oproepen van publieke
verontwaardiging of zelfs publieke veroordeling. Dan zou er de sfeer van een
volkstribunaal omheen kunnen gaan hangen. Met name is dat het geval als er
een enquête wordt ingesteld waarbij er sprake is van misstanden. Ik
wijs op de bouwfraude-enquête, waarbij vrij snel de aannemers in de
bouw het gedaan hadden. Het parlement moet daarmee heel voorzichtig omgaan.
Er moet ons alles aan gelegen zijn, niet alleen zorgvuldig om te gaan met
de materie, maar ook evenwicht te bewaren, maat te houden en ga zo maar door.
Ik ben intensief betrokken geweest bij de nasleep van de bouwfraude-enquête.
Toen was het nodig om duidelijk te maken dat niet alleen de aannemerij het
gedaan had, maar dat ook de overheden op grote schaal hadden gefaald. Ook
aan hun kant was er heel veel nodig om tot een betere praktijk in de markt
te komen.Daarom is het zo belangrijk dat de initiatiefnemers duidelijk hebben geformuleerd
dat het doel van de enquête is om, via de waarheidsvinding, lessen te
trekken voor de toekomst. De uitkomsten van een enquête moeten worden
omgezet in wetgeving, beleid en wat dies meer zij. Het risico dat publieke
verontwaardiging rond een enquête de sfeer oproept dat er de facto recht
wordt gesproken, mag het parlement er nooit van weerhouden om toch over te
gaan tot een enquête, zeker als er sprake is van ingrijpende misstanden
in de samenleving, waarbij moeilijk is te achterhalen wat zich heeft voorgedaan.
Dan is dit een uitstekend instrument. Het gaat erom vervolgens een goed evenwicht
te bewaren.De enquête doet recht aan de controlerende functie van de Tweede
Kamer. Die controlerende functie gaat echter veel verder dan de reguliere
controle op het werk van de regering in de dagelijkse zin. Er is sprake van
een wijdere strekking, met name bij misstanden. Daarbij moet vooral het leereffect
voorop staan, evenals de maatregelen die daarvan het gevolg zijn.Dan wil ik nu ingaan op de motie van de CDA-fractie. Het wetsvoorstel
geeft meer bevoegdheden aan de Kamer, maar het is duidelijk dat het wetsvoorstel
geen beperkingen kent wat betreft het toepassingsbereik van deze bevoegdheden.
De Kamer wordt de ruimte gegeven om te bepalen of een onderwerp zich leent
voor een enquête of niet. De wet limiteert dat niet. In feite staat
er in de wet: de Kamer kan bepalen wat haar bevoegdheden zijn, en in lijn
daarmee weet de Kamer waar deze wet voor gebruikt kan worden. De vraag welke
onderwerpen wel of niet aan de orde kunnen komen, moet niet in de wet worden
beantwoord. Dat is een zaak van definiëring door de Kamer zelf. De wet
bouwt daarop voort.De heer Dölle (CDA):Het zal u niet verbazen, maar ik bestrijd dat nadrukkelijk. Dat de Grondwet
geen grenzen stelt, wil nog niet zeggen dat er geen grenzen zouden zijn. Uw
opvatting is dat de Kamer zelf bepaalt op welke terreinen een enquête
kan worden ingesteld. Dat zou bijvoorbeeld de Schiedammoord kunnen zijn, de
ontwikkeling van radicalisme onder bepaalde boeddhistische groepen, of een
historisch probleem. Alles waarvan de Tweede Kamer vindt, al dan niet onder
invloed van discussies in de media, dat zij het mag onderzoeken, mag zij onderzoeken.
Daarmee stelt u zich achter de oorspronkelijke opvatting van de indieners
dat een enquête kan gaan over elk onderwerp waarvan de Kamer vindt dat
het zich voor een enquête leent.De heer Schaap (VVD):Dat klopt. In de zin van de wet is dat zo, maar naar de geest van de wet
hoeft er zo niet met de wet te worden omgegaan. Het is aan de Kamer zelf om
te bepalen welke onderwerpen zich lenen voor een enquête.De heer Dölle (CDA):Ik kan alleen maar zeggen dat dit standpunt opmerkelijk is voor de VVD-fractie.De heer Schaap (VVD):Ik ben blij dat u ons af en toe ook een opmerkelijke partij vindt. Ik
wil de discussie vooral zuiver houden. De wet kan niet alles tot in de details
bindend regelen. Dan krijg je onmogelijke wetgeving. Er is rond de wet altijd
de geest en de moraal van de wet. Dat is ook in dit geval aan de orde. U kunt
wel wat onbetekenende onderwerpen noemen en dan zeggen dat daarover zomaar
een enquête gehouden kan worden, maar in de praktijk zal dat natuurlijk
nooit gebeuren. Niet voor niets bepaalt de wet dat er een meerderheidsbesluit
van de Kamer nodig is. Er is voldoende grond om te geloven in de zelfcorrectie
van het parlement.De heer Dölle (CDA):Wat ik opmerkelijk vind, is dat u van mening bent dat de volksvertegenwoordiging
op elk moment, zij het op basis van een meerderheid, in de sfeer van burgers,
verenigingen, kerken, stichtingen, clubs en scholen kan binnendringen als
zij vindt dat er een onderzoek nodig is.De heer Schaap (VVD):Als de Kamer goede gronden heeft om een onderzoek in te stellen, mag de
wet niet op voorhand al tot limitering overgaan. Ik ga nog in op de tekst
van de motie, maar ik vind dat een dergelijke limitering niet
via de wet moet worden geregeld. Deze blijkt vanzelf wel uit een goede, gedegen
parlementaire praktijk. Tot nu toe hebben wij die gehad en deze moet zich
verder ontwikkelen. Nogmaals, een ogenschijnlijk onbetekenend onderwerp kan
heel gemakkelijk de relevantie hebben die u ook in uw motie uitdrukt. Dan
is er mogelijk wel een aanleiding om een enquête in te stellen.Voorzitter. Dan kom ik nu op de motie. De heer Dölle wil duidelijk
tot limitering overgaan. Dit kan niet meer in de wet worden geregeld en dus
wil de indiener dit via een motie regelen. Hij vraagt daarbij aan de initiatiefnemers
om dit voor zowel de Eerste als de Tweede Kamer van toepassing te verklaren.
Ik denk dat het onmogelijk is om op voorhand aan te geven of onderwerpen relevant
zijn in wetgevende of politieke zin. Wat betekent dit? Als het erop aankomt,
is de relevantie altijd wel aan te geven. Je kunt altijd met een of andere
redenering wel duidelijk maken dat de wetgever, de politiek of bestuurlijk
Nederland er iets mee zou kunnen doen, zodat het betekenis heeft voor regering
of Tweede Kamer. Dat leidt mijns inziens tot onwelgevallige redeneringen,
waarbij men de inhoud van de motie weliswaar respecteert, maar men zich daaraan
via een of andere mooie drogredenering weer aan onttrekt. Ik vind dat de motie
op onverantwoorde wijze poogt de onderwerpen te limiteren. Als dat niet zo
is en het allemaal wel meevalt, kom ik tot de conclusie waartoe de heer Depla
ook neigt, namelijk dat de motie leeg is en dus overbodig. De VVD-fractie
zal deze motie dan ook zeker niet steunen. Overigens proef ik iets anders
in deze motie dat mij meer zorgen baart. Heeft de CDA-fractie wellicht enige
angst voor enquêtes en zou zij eigenlijk willen zeggen dat het goed
is dat de Kamer een dergelijk instrument heeft, maar dat het bij voorkeur
niet te veel gebruikt moet worden omdat onbekend is wat het allemaal oproept
in het maatschappelijke middenveld?De heer Dölle (CDA):Angst voor het parlement kennen wij niet. In tegenstelling tot de VVD-fractie
zijn wij voor constitutionele toetsing door het parlement en niet door de
rechter. Wij vrezen voor een te vergaande invasie in particuliere verbanden.De heer Schaap (VVD):Ik noem weer het voorbeeld van de bouwenquête, waarbij op een aanzienlijke
wijze is ingegrepen in de dagelijkse praktijken van zowel maatschappelijke
groeperingen als overheden. Als hiertoe reden is, moet dit gebeuren en dient
de onderste steen boven te komen. Zeker als sprake is van behoorlijk ingesleten
misstanden, moeten alle getuigen worden opgeroepen en moet de waarheid volledig
aan het licht komen. Ik vraag mij af of angst voor enquêtes en voor
het ingrijpen in de samenleving niet het eigenlijke motief is in uw redenering.Deze wet geeft behoorlijk zware bevoegdheden aan de Eerste en de Tweede
Kamer. Hiermee moet zorgvuldig worden omgegaan. Wat mij betreft is er dan
ook geen ruimte voor een minderheidsenquête. Me dunkt dat het vinden
van een meerderheid in het parlement om tot een enquête over te gaan,
een goede borging is van zorgvuldigheid. Ik ben bang dat een minderheidsenquête
te gemakkelijk het risico met zich meedraagt dat de enquête als een
soort oppositie-instrument zal worden gebruikt. Dat hebben wij niet nodig.De heer Engels (D66):Voorzitter. Ik dank de initiatiefnemers en de minister voor hun hier en
daar uitvoerige antwoorden. Ik heb nog een aantal opmerkingen, allereerst
over de minderheidsenquête. Ik begrijp dat de minister haar kruit droog
houdt. Laten wij dat ook zo maar even houden. De initiatiefnemers hebben gezegd
achter de argumentatie te staan die in het verleden ook in deze Kamer is gehoord.
Het gaat om de impact van de uitoefening van zware bevoegdheden in de richting
van derden. Ik beschouw dit als een politieke realiteit. Iedereen is ervan
getuige geweest dat ik heb gevochten als een leeuw om de minderheidsenquête
toch op de agenda te krijgen. Iedereen zal kunnen billijken dat het weinig
opportuun is om tegen de politieke realiteit van vandaag het debat te willen
voortzetten. Voor de goede orde voeg ik eraan toe dat de opvattingen van mijn
fractie op dit punt onveranderd zijn gebleven.Met de heer Depla heb ik uitvoerig gedebatteerd over de waarheidsvinding.
Ik vond dit een verhelderende discussie. Bij de waarheidsvinding gaat het
uiteindelijk om het trekken van lessen voor de toekomst. Dat is van belang
voor het openbaar bestuur in het algemeen en voor de organen die hiervan deel
uit maken. Wij hebben samen kunnen vaststellen dat het trekken van lessen
in het kader van de parlementaire enquête een belangrijke rol is van
het parlement in het algemeen. Voor de controlerende taak van het parlement
staan allerlei instrumenten ter beschikking. Het instrument van de parlementaire
enquête neemt hierbinnen een bijzondere positie in. Tevens moet ik vaststellen
dat het gevaar dat de parlementaire enquête zich ontwikkelt tot een
instrument dat leidt tot parlementaire tribunalen naar onze mening voldoende
is gerelativeerd. Het is belangrijk dat de precieze betekenis van de functie
en de aard van de parlementaire enquête wordt vastgesteld, zodat gerechtvaardigd
kan worden waarom een enquêtecommissie beschikt over zulke indringende
bevoegdheden en zulke zware dwangmiddelen mag inzetten.Waarom wordt in de wet niets opgenomen over het waarschuwen van derden
die verplicht worden mee te werken aan het onderzoek? De redenering dat dit
een vanzelfsprekendheid is die aan de Kamer kan worden toevertrouwd, heeft
op mij niet veel indruk gemaakt. De heer Van der Staaij heeft aangegeven dat
er grote verwachtingen kunnen worden gekoesterd wat betreft de grondhouding
bij de Tweede Kamer om bij de verandering van het Reglement van orde bijzondere
aandacht te besteden aan juist dit punt. Deze opmerkingen zijn door mijn fractie
welwillend ontvangen.Wij zijn het er allemaal over eens dat het opnemen in de wet zelf van
een beperking van het toepassingsbereik niet nodig is en zelfs niet gewenst
is. Vervolgens hebben wij nu een interpretatiedebat over het vaststellen van
de grenzen en de reikwijdte van de parlementaire enquête. De fractie
van het CDA zit op de lijn dat wetgeving en politieke ministeriële verantwoordelijkheden
de grens van het toepassingsbereik bepalen. De initiatiefnemers hebben op
bladzijde 2 van de nadere memorie van antwoord nadrukkelijk aangegeven dat
dit een veel te enge grens is en dat een veel ruimer toepassingsbereik denkbaar
is.In het debat van vandaag is de zinsnede opgedoken dat alles dat vatbaar
is voor overheidsbeleid, bepalend is voor de omvang van de parlementaire enquête. Vervolgens is geconstateerd dat er weinig licht is tussen de motie
van de CDA-fractie en hetgeen de initiatiefnemers voorstaan. Staan de initiatiefnemers
nog achter de bewoordingen op de genoemde bladzijde in de nadere memorie van
antwoord? Als dat zo is – ik mag aannemen dat dit zo is – is er
sprake van meer licht tussen de motie en de initiatiefnemers dan in het debat
is gebleken. De D66-fractie vindt de motie een te ver gaande beperking van
het instrument parlementaire enquête. Ik vind dat de Tweede Kamer zelf
kan bepalen of er sprake is van een te ver gaande invasie in het particuliere
domein. Hierover hoeven wij in de wet niets op te nemen. Ik vind niet dat
wij in de Eerste Kamer bij motie hieraan een beperking moeten stellen, waarvan
ik overigens niet precies weet wat hiervan de politieke en staatsrechtelijke
betekenis zou zijn.De heer Rehwinkel (PvdA):Voorzitter. Ik dank de initiatiefnemers en de minister voor hun grondige
beantwoording. De heer Depla zei dat het parlement gaat waarover het wil gaan.
Wij hebben daarover gediscussieerd. Die discussie heeft voor mij duidelijk
gemaakt dat wij het verschil tussen beperking van bevoegdheidsuitoefening
en beperking van de bevoegdheden zelf scherp moeten afbakenen. Ik wil benadrukken
dat bevoegdheden altijd worden uitgeoefend binnen de bestaande constitutionele
grenzen. Dat geldt niet alleen voor het parlement als staatsorgaan, maar ook
voor anderen. Wij moeten er aandacht voor hebben dat, waar het gaat om de
Wet op de parlementaire enquête, nu niet meer dezelfde situatie bestaat
als in 1850. Wij kennen nu een mediacultuur. Ik ben blij dat de initiatiefnemers
de risico's die bestaan bij het verhoren en het waarheid vinden, onderkennen.
Wij moeten vermijden dat er een volkstribunaal ontstaat.Wij vinden dat er geen sprake van kan zijn dat een enquête kan worden
beëindigd of dat ervan kan worden afgezien met een enkele mededeling
van de minister van Justitie als er mogelijk strafprocedures kunnen worden
gestart. De Kamers kunnen ervoor kiezen ervan af te zien om een enquête
gelijktijdig te laten plaatsvinden met een strafrechtelijk onderzoek om herhaling
te voorkomen. Als het echter om de uitoefening van de enquêtebevoegdheid
gaat, kan er sprake zijn van bescherming op verschillende wijzen. De Kamers
zijn wel afhankelijk van de daadwerkelijke uitoefening die plaatsvindt.De positie van een getuige bij een enquête is wezenlijk anders dan
die van een verdachte in een stafproces. Het kan gebeuren dat een getuige
in een enquête kan worden gedwongen om te spreken, waar hij bij een
eventueel volgend strafproces mag zwijgen. Dan kan wel gelden dat die informatie
niet tegen hem kan worden gebruikt, maar die informatie speelt wel degelijk
een rol. Eerder in het debat spraken wij over zaken waar een luchtje aanzit.
Als iemand in een enquête gedwongen is om iets te zeggen, zit er wel
degelijk een luchtje aan. Ik denk dat de initiatiefnemers en ik anders aankijken
tegen het aspect van het zwijgrecht. Ik vind dat hierbij grondrechten in het
geding zijn, maar ook de persoonlijke levenssfeer. Datzelfde geldt bij het
binnentreden van woningen. Daarbij moet ook aandacht bestaan voor de persoonlijke
levenssfeer. Ik heb goede nota genomen van de opmerkingen die het kabinet
hierover heeft gemaakt. Ik vind het wenselijk dat op deze beide punten expliciet wordt gemaakt
waar de combinatie van bevoegdheidstoekenning en bevoegdheidsuitoefening te
ver kan gaan. Daarom dien ik een motie in.De voorzitter:Door het lid Rehwinkel wordt de volgende motie voorgesteld:De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat de bevoegdheden welke een parlementaire enquêtecommissie
jegens burgers en rechtspersonen kan inzetten geen werking dienen te hebben
buiten deze sfeer;geeft in overweging, in de Wet op de parlementaire enquête een verschoningsrecht
op non-incriminatie (zwijgrecht), alsmede een beperking van de binnentredingsbevoegdheid
op te nemen,en gaat over tot de orde van de dag.Ik zie dat deze motie voldoende wordt ondersteund en stel vast dat zij
daarmee deel uitmaakt van de beraadslagingen.Zij krijgt letter I (30415).De heer Rehwinkel (PvdA):Ik kom bij de vergelijking die met andere landen is getrokken. Ik geef
volmondig toe dat Nederland een andere staatsinrichting heeft dan bijvoorbeeld
de Bondsrepubliek Duitsland. De vergelijking ging echter vooral over de besluitvorming
op provinciaal en gemeentelijk niveau. Ik neem aan dat de besluitvorming en
de gang van zaken op deze niveaus respect verdient, zeker als eventuele materie
van een enquête op een bepaald moment al aandacht heeft gehad op deze
niveaus en soms misschien zelfs al van een uitdrukkelijk oordeel is voorzien,
bijvoorbeeld van een gemeenteraad. Op zo'n moment moet voor deze besluitvorming
wel respect zijn.Mevrouw Ten Horn (SP):Wordt door de motie opgeroepen tot een novelle?De heer Rehwinkel (PvdA):Nee. Van een novelle is immers sprake als de Kamer moeite heeft met een
wetsvoorstel en de neiging heeft om ertegen te stemmen als op een aangelegen
punt het voorstel niet wordt gewijzigd. In zo'n situatie kan de weg van de
novelle worden gekozen. Nu is er echter sprake van een situatie waarin het
wetsvoorstel wat betreft de fractie van de PvdA in principe op instemming
kan rekenen, hoewel ik uiteraard nog moet terugkeren naar die fractie. Het
initiatiefwetsvoorstel kan op instemming rekenen, maar wij maken op een tweetal
punten inzichtelijk waar wij de combinatie te ver vinden gaan van bevoegdheidstoekenning
en -uitoefening. Hierbij volgen wij het kabinet.Mevrouw Ten Horn (SP):Zult u ook instemmen met het wetsvoorstel als de motie niet wordt aangenomen?De heer Rehwinkel (PvdA):Ik heb u gezegd dat wij nog moeten terugkeren naar de fractie. Ik heb
u echter ook gezegd dat wij in principe aankoersen op het aannemen van dit
wetsvoorstel. Hierdoor ligt de zaak dus anders dan bij een novelle.De heer Engels (D66):Welke situatie treedt in als de motie wordt aangenomen?De heer Rehwinkel (PvdA):Dan doet de Eerste Kamer een verzoek om op deze twee punten tot een wettelijke
regeling te komen. Ik denk dat zo'n verzoek in dit geval vooral aan de Tweede
Kamer zal zijn gericht.Het is goed dat de initiatiefnemers hebben toegezegd dat er rond de verschoningsgrond
voor journalisten een goede belangenafweging zal moeten plaatsvinden. In de
wet zoals deze hopelijk nu kan worden vastgesteld, zou dan een regeling worden
opgenomen. Ik heb mijns inziens voldoende laten blijken dat ik het wenselijk
vind dat deze verschoningsgrond voor journalisten wordt geregeld, ook als
het om de enquête gaat. Er werd even genoemd dat wij ook op dit punt
afhankelijk zijn van onze partijgenoten en collega's aan de andere kant van
het Binnenhof. De heer Depla zal zeker ook in dit opzicht rekening willen
houden met onze opvattingen.Mijn laatste punt gaat over de eventuele bredere wet op het parlementair
onderzoek. De initiatiefnemers hebben gezegd dat hiervoor niet is gekozen,
omdat bij de enquête sprake is van een verplichting van burgers tot
medewerking. Terecht willen ook de initiatiefnemers haast maken met andere
vormen van onderzoek. Er werd ons geschetst hoe in een motie van de Tweede
Kamer inmiddels al is aangedrongen op verbetervoorstellen die in het Reglement
van orde moeten worden opgenomen. Daarbij zal er uiteraard geen sprake zijn
van een wettelijke regeling, dus komt die kwestie niet als een voorstel naar
de Eerste Kamer. Wij kunnen dus alleen maar hopen dat de Tweede Kamer de andere
vormen van parlementair onderzoek goed regelt. Wellicht moet de Eerste Kamer
zich bovendien zelf nog eens bezinnen op de andere vormen van onderzoek dan
alleen de enquête.De heer Dölle (CDA):Voorzitter. Ik spreek mijn dank uit voor de beantwoording. De heer Van
de Camp begon zijn betoog met de constatering dat in 1850 zeven mensen het
enquêterecht niet zagen zitten, maar dat het allemaal toch is goedgekomen.
Hij riep ons daarom op om vertrouwen te hebben. Het is bekend dat de CDA-fractie
een groot vertrouwen heeft in het parlement. In de grote debatten over bijvoorbeeld
representatieve of directe democratie en het referendum kiezen wij altijd
voor de representatieve democratie, omdat wij de besluitvorming in het parlement
superieur vinden. In de discussie over de vraag wie uiteindelijk de Grondwet
bewaakt, hebben wij tot op heden voor het parlement gekozen, en niet voor
de rechter. In de discussie over het kiezen van bijvoorbeeld een president
en het organiseren van een tegenmacht staat onze fractie altijd aan de kant
van het parlement. Wij hebben dus een vast vertrouwen in de rol van het parlement. Dit betekent echter niet dat wij bij het parlement aan een soort volkssoevereiniteit
denken, wat zou betekenen dat het parlement niet zozeer almachtig is, als
wel "hors concours". Het parlement is geen orgaan dat anders dan
rechters, de regering, de koning en de colleges van B en W en gedeputeerde
staten, zelf kan uitmaken wat de grenzen in een aantal gevallen zijn. Ik kom
daarom nog een keer terug op de motie waarin wij de verdedigers van het initiatiefwetsvoorstel –
die namens de Tweede Kamer verantwoordelijk zijn voor de authentieke interpretatie
ervan – vragen om de opvattingen te herbevestigen dat het parlement
binnen de sfeer van zijn bevoegdheden bij enquêtes houd- en dwangmiddelen
inzet. Zo is de opvatting altijd geweest en alle enquêtes die tot nu
toe zijn gehouden, passen erbinnen. Mijn fractie vindt het antwoord, dat de
Kamer bepaalt wat deze grenzen zijn, wat onvoldoende. De grenzen vloeien voort
uit ongeschreven staatsrecht of uit de interpretatie van de constitutie en
de wetgeving.De heer Schaap bracht een wat bijzondere redenering in. Hij vindt dat
je alles wel een politieke enquête of een wetgevingsenquête kunt
noemen. Ook dit gaat mijn fractie te ver. Wij menen nog steeds dat er domeinen
zijn die buiten het enquêterecht vallen en waarover de Kamer niet kan
beslissen. Ik denk hierbij aan rechterlijke vonnissen, het Koninklijk Huis
in bepaalde omstandigheden, bepaalde schandalen of gebeurtenissen op lokaal
niveau, historisch onderzoek waarbij het laatste steentje niet boven water
kan komen omdat er dwangbevoegdheden nodig zouden kunnen zijn, onderzoeken
naar de gezindheid onder de bevolking en specifieke gebeurtenissen. Wij houden
dus vol dat dit alles buiten de sfeer ligt van de parlementaire enquête.Wij hebben gehoord wat de indieners van de redelijkheidstoets vinden.
Hierover is bijzonder veel duidelijker geworden. Wij zullen dit meenemen naar
de fractie.De heer Engels (D66):Blijft u van mening dat er geen parlementaire enquête kan worden
gehouden over de zaken die u zojuist noemde, ook op het moment dat op een
of meer van deze zaken ministeriële verantwoordelijkheid geactiveerd
zou kunnen worden? Er is bijvoorbeeld in veel opzichten ministeriële
verantwoordelijkheid voor het Koninklijk Huis.De heer Dölle (CDA):Toen ik het Koninklijk Huis noemde, zei ik daarbij: "in bepaalde
omstandigheden". Er zijn situaties waarover je moet zeggen dat daarvoor
geen ministeriële verantwoordelijkheid geldt. Er zijn volgens mij onderwerpen
die in redelijkheid geen onderwerp van wetgeving kunnen zijn en waar de Kamer
buiten dient te blijven.De heer Engels (D66):Stel dat de Tweede Kamer op een gegeven moment vindt dat een onderwerp
wel degelijk behoort tot de sfeer waarover ministeriële verantwoordelijkheid
kan worden geactiveerd. Zou de CDA-fractie er mee kunnen instemmen dat daarover
dan toch een parlementaire enquête wordt gehouden?De heer Dölle (CDA):De opvatting dat de Tweede Kamer bepaalt wat de omvang is van de bevoegdheden,
is dus niet de opvatting die wij hebben.Mevrouw Ten Horn (SP):U zei dat in bepaalde omstandigheden het Koninklijk Huis
geen onderwerp zou kunnen zijn van een parlementaire enquête. Kunt u
dat toelichten?De heer Dölle (CDA):Ik heb het liever niet daarover, maar het is denkbaar dat over zaken die
enorm in de privésfeer leven onder de bevolking en waar Pauw&Witteman,
RTL Boulevard en andere programma's een enorme nieuwsgierigheid naar ontwikkelen,
een geweldig debat losbarst en dat dit op zichzelf een reden kan zijn om er
een onderzoek naar te doen. Het onderzoek moet gekoppeld zijn aan een redelijke
verwachting dat er wetgeving op gemaakt kan worden of dat de ministeriële
verantwoordelijkheid kan worden geactiveerd. Het parlement, de Kamer, is voor
ons heel belangrijk, maar haar actieradius is niet grenzeloos.De heer Engels (D66):Moet ik het zo begrijpen dat het uiteindelijk niet aan de Tweede Kamer
is om de omvang van de ministeriële verantwoordelijkheid vast te stellen?De heer Dölle (CDA):Nee, dat moet u zo zeker niet begrijpen. Zo heb ik het ook niet gezegd.Ten slotte hebben wij ook gezien dat er via de wet heel veel nieuwe bevoegdheden
komen die nogal ingrijpend zijn. Een aantal zaken zijn niet in de wet opgenomen
waarvan wij het wel gehoopt hadden. Op het punt van de non-incriminatie sluit
ik mij volledig aan bij de heer Rehwinkel, bij de Raad van State en bij de
regering. Een vertrouwenwekkend gezelschap! Wij vinden dat het eigenlijk zou
moeten. Wij leggen het dus nog een keer voor. Die incriminatie, eventueel
in de zwakkere vorm van een recht op beslotenheid, is in het huidige massamediale
tijdperk van groot belang. Ik heb ook gewezen op het feit dat niet-nationale
autoriteiten, zoals de Europese Commissie enzovoorts, met de bepalingen niet
van doen hebben en dus de verklaringen wel degelijk kunnen gebruiken voor
eventuele acties tegen bedrijven of anderszins. Dat is meer in het algemeen
het probleem. In het wetsvoorstel wordt ontzettend veel overgelaten aan de
meerderheid van de commissie. Wij vertrouwen die wel, maar daar gaat het niet
om. Elke bevoegdheid is in zich beperkt. Of er een familiaal verschoningsrecht
is, of men zich wegens zelfincriminatie kan verschonen, of er een wettelijke
overlegplicht is, of een minderjarige gehoord kan worden, of er binnengetreden
moet worden in een huis, of vragen over een rechterlijk vonnis of het Koninklijk
Huis enzovoorts gehonoreerd kunnen worden, is allemaal opgedragen aan de meerderheid
van een enquêtecommissie. Dat vinden wij erg ver gaan. Dat heeft niets
te maken met vertrouwen in het parlement. Wij vinden – en ik sluit mij
nogmaals ook in dit opzicht aan bij de heer Rehwinkel – dat in elk geval
de zelfincriminatie, het verschoningsrecht, over de brug moet komen omdat
dit feitelijk het enquêterecht op geen enkele manier zal hinderen.De heer Rehwinkel (PvdA):Mag ik aannemen dat dit ook geldt voor het tweede element in de motie,
het binnentreden van woningen?De heer Dölle (CDA):Ook dat hebben wij genoemd als een punt dat wij nogal bezwaarlijk vinden.
Wij beseffen ook heel goed dat alles wat wij vinden niet ingelost kan worden.
Natuurlijk zou het mooi zijn voor ons als het binnentreden in de voege van
de regering zou worden geregeld, maar wij willen ook een reële kans geven
aan de indieners om met hun antwoord aan te geven hoever zij tegemoet zullen
komen aan de bezwaren in deze Kamer. Dat hoeft niet 100% te zijn.De heer Holdijk (SGP):Mevrouw de voorzitter. Dank aan de respectievelijke initiatiefnemers en
de minister van Binnenlandse Zaken voor hun reactie op onze inbreng in eerste
termijn. Ik zal, ook om der tijdswille, niet alle punten opnieuw aanroeren.
Op alle punten zouden er de nodige opmerkingen te maken zijn. Ik beperk mij
nu tot een paar hoofdzaken.Allereerst heb ik, luisterend naar een paar initiatiefnemers, de indruk
gekregen dat er in wetgevingstechnisch opzicht toch een verschil in benadering
is tussen onze fracties en de initiatiefnemers. Ik bedoel daarmee dit. Bij
herhaling heeft ieder op zijn beurt benadrukt dat belangen afgewogen moeten
worden, dat subsidiariteit en proportionaliteit daarbij leidend zijn en dat
wij veel vertrouwen moeten hebben in de redelijkheid en het gezond verstand
van parlement en parlementaire enquêtecommissie. Dat is op zichzelf
allemaal goed te begrijpen. Belangen moeten zeker in concrete gevallen vaak
afgewogen worden. Daarnaast moeten ook algemene lijnen getrokken worden. Dat
bedoel ik met een verschillende benadering in wetgevingstechnisch opzicht.
Die algemene lijnen moeten duidelijkheid en zekerheid verschaffen. Dan denk
ik kortheidshalve maar even aan zaken als het verschoningsrecht op non-incriminatie.
Wij hebben ons in eerste termijn uitgesproken en een voorkeur te kennen gegeven
voor invoering van het zwijgrecht. Dat is een wettelijke bepaling die houvast
geeft, die niet van belangenafweging in het algemeen afhankelijk is. Dat is
ook de reden waarom wij overwegen steun te geven aan de motie die de heer
Rehwinkel heeft ingediend. Ook op een ander punt, bijvoorbeeld de informatieverstrekking
over de rechten en plichten van degenen die tot medewerking aan de enquête
verplicht zijn, zeggen de initiatiefnemers dat het niet in de wet zou moeten.
Zo'n regel zou absoluut een goede plaats in de wetgeving kunnen krijgen en
hoeft niet afhankelijk gemaakt te worden van alle goede bedoelingen die uitgesproken
zijn, waar ik ook geen twijfel over heb, maar die als zodanig een getuige
geen houvast geven. Dat is waarschijnlijk het verschil in benadering dat ons
parten speelt.Het tweede punt betreft de eventuele samenloop en vooral de vergelijking
van de parlementaire enquête en het tribunaal. Wij zullen het allen
erover eens zijn dat een parlementaire enquête niet gericht is op het
ontstaan van rechtsgevolgen. Waar is die wel op gericht? De initiatiefnemers
hebben in hun stukken bij herhaling gezegd: op waarheidsvinding. Hierdoor
ontstaat vervolgens weer een discussie of dat wel het uiteindelijke doel is
van een enquête of dat het uiteindelijke doel is lessen trekken voor
de toekomst. Ik ben geneigd de opvatting te huldigen dat inderdaad waarheidsvinding
als zodanig het doel is van een enquête en dat de onderzochte feiten,
mits ordelijk gepresenteerd, voor zichzelf dienen te spreken. Als het gaat
om lessen voor de toekomst, in termen van de wet: om conclusies en aanbevelingen
in het verslag van de enquête, zou juist het gegeven dat de feiten voor
zich moeten spreken, terughoudender moeten maken met de conclusies
en aanbevelingen. Maar goed, dit was eigenlijk even terzijde.Het derde en laatste punt betreft het toepassingsbereik van de enquête.
Het sluit een beetje aan bij wat ik zo-even in wetgevingstechnische zin opmerkte.
In hoeverre bieden meerderheden waarborgen? Dat zij in omstandigheden waarborgen
vormen, valt niet tegen te spreken. Evenmin valt tegen te spreken dat de meerderheid
kan dwalen. Dat is uitgangspunt voor onze fracties en dit is de reden waarom
er bij onze fracties veel sympathie is voor de motie-Dölle. Wij zijn
ten principale van mening dat de inzet van het enquêterecht –
ik heb het niet over alle mogelijke vormen van parlementair onderzoek, maar
over de inzet van het enquêterecht – beperkt moet worden tot de
constitutionele ruimte. Dat principe staat voor ons voorop. Wij begrijpen
natuurlijk dat niet alles bij wet geregeld kan worden. Dat past bij de wetgevingstechnische
benadering. Wij begrijpen dat de grenzen van de toepassing van het enquêterecht
niet met zoveel woorden bij wet kunnen worden vastgelegd. Het gaat hier om
interpretatie met als middel een motie. Als die motie door zowel deze Kamer
als die aan de overzijde gesteund kan worden – dat is het verzoek –
zou dat een vorm van ongeschreven staatsrecht opleveren die voldoende zou
zijn en die op zichzelf niet een nadrukkelijke wettelijke bepaling vergt.Mevrouw Ten Horn (SP):Voorzitter. Ik dank de initiatiefnemers voor de plezierige wijze waarop
zij bijna alle vragen duidelijk hebben beantwoord. De beantwoording van één
vraag rest nog. Die stond overigens niet in mijn schriftelijke inbreng en
wellicht is die daarom aan de aandacht ontsnapt. De vraag was hoe de initiatiefnemers
denken over de rol van de Eerste Kamer als het gaat om het nemen van het initiatief
tot het houden van een parlementaire enquête.De heer Van de Camp dank ik voor de nadere uitleg over het punt van de
Europese documenten. Ik ben blij dat de heer Depla de nadruk heeft gelegd
op het trekken van lessen. Wij zijn het op dit punt met hem eens. Het is ons
belangrijkste argument om te pleiten voor een parlementaire enquête
naar de Nederlandse steun voor de Amerikaanse inval in Irak. Wij menen dat
uit een dergelijke enquête nog veel lessen te trekken zijn.Het antwoord van mevrouw Griffith dat ook minderjarigen soms in een openbare
zitting zouden moeten kunnen worden gehoord, heeft mij overtuigd. De vereniging
Onderling Sterk zal blij zijn dat met de Handelingen van de vergadering van
vandaag in elk geval wordt vastgelegd dat ook hun leden eventueel in een openbare
zitting als getuigen kunnen worden gehoord als het tot een parlementaire enquête
over de gehandicapte zorg of de zorg in het algemeen zou komen.Wij zijn blij met de suggestie van de heer Van der Staaij op onze vraag
over de voorlichting, namelijk om daarover in de reglementen van orde van
de Kamers een bepaling op te nemen.De leden van de SP-fractie steunen dit initiatiefwetsvoorstel. Zij zullen
dus voor aanneming ervan stemmen.Ik sluit mij volledig aan bij de opmerking van de heer Schaap over de
motie-Dölle. Ook in eerste termijn heb ik duidelijk aangegeven dat mijn
fractie geen beperking naar onderwerpen wenst. Zij is in het bijzonder benieuwd
naar de reactie van de initiatiefnemers en zij wil met name van ze horen welke
consequenties aanneming van deze motie zou hebben op eventuele nadere wetgeving.
Hetzelfde geldt voor de motie-Rehwinkel. Zoals ik bij interruptie al aangaf,
heeft die verstrekkende consequenties. Ik ben benieuwd welke consequenties
aanneming van deze motie ook heeft op nadere wetgeving.De heer Dölle (CDA):U laat zich in die zin in absolute bewoordingen uit dat u de enquêtecommissie
geen enkele beperking wilt opleggen.Mevrouw Ten Horn (SP):Uiteraard met inachtneming van de bevoegdheden van de Kamers.De heer Laurier (GroenLinks):Voorzitter. Ook mijn fractie dankt de initiatiefnemers en de minister
voor de beantwoording van de vragen en de opmerkingen. Ik wil nog een aantal
punten aan de orde stellen.Mijn bijdrage in eerste termijn betrof vooral drie punten: het recht om
niet tot zelfbeschuldiging over te gaan, de oplossing van de initiatiefnemers
met de stelling dat de gewenste informatie niet via andere procedures ter
beschikking staat en het niet ter beschikking stellen van vertrouwelijke informatie
aan andere instanties. Mijn vraag was in hoeverre de oplossing van de initiatiefnemers
in feite effectief is. Aan de ene kant worden mensen gedwongen tot terughoudendheid
en om niet meer mee te delen dan nodig is voor het verkrijgen van de gewenste
informatie en aan de andere kant heeft de commissie de neiging om de vraagstelling
zo breed mogelijk te maken. Het antwoord op die vraag heb ik gemist.Deze vraag houdt natuurlijk verband met de manier waarop je denkt over
het principe om vergaande medewerking te vragen aan eventuele getuigen en
betrokkenen. Mevrouw Griffith zei heel treffend dat het gaat om de stelling:
meewerken tenzij. Dat "tenzij" werd gekoppeld aan de afweging die
in feite de commissie moet maken bij het in aanmerking nemen van de verschillende
belangen. Ik heb het gevoel dat wij met de discussie op dit punt in een loep
terecht zijn gekomen. Om haar afweging te maken, heeft de commissie de informatie
nodig die men met de gehele enquête op het oog heeft. Dat brengt de
betrokkene in een kwetsbare positie. Zegt hij "nee" op een verzoek
van de commissie, dan staat voor haar uiteindelijk de gang naar de rechter
open en zegt hij "ja", dan verstrekt hij informatie die hij in eerste
instantie niet wilde geven. Ik blijf dit een probleem vinden. De heer Van
der Staaij heeft mijn fractie gerustgesteld met zijn reactie op onze opmerking
over de gang naar de rechter. De vergelijking met de bestuursorganen werd
getroffen.Tot slot kom ik toe aan een reactie op de motie. Ik denk dan eerst aan
de positie van het individu tegenover de commissie. De commissie kan allerlei
instrumenten inzetten. Het zal duidelijk zijn dat ik mijn fractie zal adviseren
om de motie van de heer Rehwinkel positief te beoordelen, omdat daarmee de
knelpunten die ik ook in eerste termijn heb genoemd, worden opgelost.Bij de motie-Dölle ligt dat wat ingewikkelder. In feite worden daar
twee dingen aan elkaar gekoppeld, namelijk de gebieden waarop de enquête
betrekking kan hebben en het inzetten van het uitgebreide arsenaal
aan instrumenten. Die koppeling vinden wij lastig. Wij hebben niet zozeer
bezwaren tegen de reikwijdte als de instrumenten in feite zijn ingekaderd.
Dat maakt het allemaal minder ingrijpend voor betrokkenen. In die zin zijn
wij niet toe aan het steunen van de motie van de heer Dölle.De heer Dölle (CDA):In de motie staat dat wij vinden dat de omvang van het enquêterecht
is beperkt door de parlementaire bevoegdheden. Daarbinnen mogen de machtsmiddelen
worden toegepast, en daarbuiten niet. Het ligt dus in elkaars verlengde.De heer Laurier (GroenLinks):Ik begrijp dat het in elkaars verlengde ligt, maar het gaat wel degelijk
om een beperking van het aantal onderwerpen waarmee de commissie zich kan
bemoeien. Als er een goede inkadering is van een aantal grondrechten van getuigen
ten opzichte van de enquêtecommissie, vervalt ons bezwaar dat het wat
breder is geformuleerd.De heer Dölle (CDA):Als het goed wordt ingekaderd, is alles denkbaar wat enquêtes betreft.De heer Laurier (GroenLinks):Het gaat vooral om de rechten van betrokkenen ten opzichte van de commissie.De vergadering wordt van 19.45 uur tot 20.00 uur geschorst.De heer Van de Camp:Voorzitter. Namens de mede-indieners dank ik de Kamer hartelijk voor de
constructieve inbreng in tweede termijn, waarin een aantal indringende opmerkingen
is gemaakt.Wij hebben vandaag een indringende parlementaire behandeling gehad. Al
eerder heb ik gezegd dat wij vandaag weer een stukje parlementaire geschiedenis
schrijven, maar met de Handelingen van de Eerste Kamer schrijven wij een stuk
parlementaire geschiedenis. Voor de toekomstige uitleg van de wet is het van
belang wat hier vandaag is gewisseld.Mevrouw Ten Horn vroeg wat wij als indieners ervan vinden dat de Eerste
Kamer gebruik zou maken van het enquêterecht. Wij hebben dit geoefend:
wij passen daar wel voor op. Wij zouden het niet op prijs stellen als mevrouw
Ten Horn zich met een parlementaire enquête in de Tweede Kamer zou gaan
bemoeien! Ik kan haar op dit punt alleen maar wijsheid toewensen.De heer Depla:Voorzitter. Ik lees een zin voor uit het advies van de Raad van State.
Daar staat: "Een enquête zal verband moeten houden met de medewetgevende
of controlerende taak van de Kamer. Maar het ligt voor de hand dat de Kamer
zich van die beperking ook bewust is. Binnen de grenzen is het alleen aan
de Kamer om te beslissen over de wijsheid en de wenselijkheid van het instellen
van een enquête." De bevoegdheden van de Kamer zijn aan grenzen
onderhevig. De parlementaire enquête is een instrument om die bevoegdheden
uit te oefenen, en daarmee moet zij per definitie binnen die grenzen vallen.
Tegen die achtergrond vinden wij de motie van de heer Dölle overbodig.Mevrouw Griffith:Voorzitter. De heer Laurier sprak over de spanning tussen het verstrekken
van informatie door een getuige en de informatie die een commissie zelf zou
kunnen opvragen. Enerzijds wordt er leeggelopen en anderzijds is het lastig
dat de getuige weinig mogelijkheden heeft. Die spanning is ook in de Handelingen
naar voren gekomen; wij hebben daar uitvoerig over gesproken. Het is aan de
rechter om te kijken of de commissie in redelijkheid tot een verhoor kan overgaan.Dan ga ik in op de motie van de heer Rehwinkel. Hij geeft aan dat een
combinatie van bevoegdheidstoedeling en de uitoefening daarvan te ver gaat.
De initiatiefnemers zijn van oordeel dat de verantwoordelijkheden die in de
wet zijn opgenomen, verantwoord zijn ingekaderd. De heer Rehwinkel zegt dat
de persoonlijke levenssfeer niet beschermd wordt, maar in artikel 23 van de
wet staat deze uitdrukkelijk genoemd. Een getuige kan daarop een beroep doen.
Ik wijs expliciet op artikel 25, lid 5, sub c. Als een getuige niet wil meewerken
aan het onderzoek van de commissie en de commissie legt deze zaak aan de rechter
voor, dan kan de getuige expliciet aangeven wat zijn bezwaren zijn. Het is
vervolgens aan de rechter om te beoordelen of de commissie in redelijkheid
tot haar verzoek is gekomen.De heer Rehwinkel (PvdA):Tijdens de parlementaire behandeling tot nu toe is ook expliciet gebleken
dat de persoonlijke levenssfeer niet in die zin wordt eerbiedigd dat sprake
is van een zwijgrecht en dat sprake is van een regeling voor het binnentreden.
Wij hebben dan ook de behoefte om dat punt expliciet te maken.Mevrouw Griffith:Goed.Het is voor mij nog niet helemaal duidelijk wat de heer Rehwinkel bedoelt
met de stelling dat de bevoegdheden geen werking mogen hebben buiten "deze
sfeer". Kan de heer Rehwinkel dat toelichten?Ik vind het verder opmerkelijk dat de heer Dölle aangeeft dat hij
zich aansluit bij de Raad van State. In het advies van de Raad van State wordt
met geen woord gerept over non-incriminatie of verschoningsrecht, maar misschien
heb ik iets over het hoofd gezien. Dan hoor ik dat graag van de heer Rehwinkel.De heer Rehwinkel (PvdA):Deze passage slaat op de werking van de bevoegdheid die in het kader van
de enquête wordt uitgeoefend in andere procedures. Daarbij kan ongeveer
aan hetzelfde wordt gedacht als hetgeen in de motie van de heer Dölle
staat. Ik denk dan aan het bevoegdhedenarsenaal dat buiten de sfeer van de
enquête tegenover burgers en rechtspersonen in stelling kan worden gebracht.Mevrouw Griffith:Ik begrijp dat de heer Rehwinkel zich echt zorgen maakt over de positie
van de getuige, later eventueel de verdachte. In de wet zijn de bevoegdheden
in het kader van de bescherming nadrukkelijk vergroot. Dat gebeurt niet alleen
op het gebied van het strafrecht. Juist ook op het gebied van civiel recht
en tuchtrecht wordt extra bescherming gegeven.Met het opnemen van het verschoningsrecht op non-incriminatie of familiair
verschoningsrecht komt de taak van de commissie, namelijk de waarheidsvinding,
onnodig onder druk te staan. Dat geldt zeker als getuigen bij het verhoor
telkenmale een beroep kunnen doen op het verschoningsrecht. Natuurlijk is
het een zaak van de commissie om iedere keer aan te tonen of dit beroep terecht
is. Dit verschoningsrecht is sterk gerelateerd aan strafvordering. De initiatiefnemers
verwachten dat het verschoningsrecht na het introduceren daarvan in de wet
vaak zal worden ingeroepen, al was het alleen maar om te kijken of daarmee
de waarheidsvinding van de commissie enigszins gedempt kan worden.De heer Dölle (CDA):Is de vrees van de initiatiefnemers dat het opnemen van een familiare
of een non-incriminatie verschoningsgrond de waarheidsvinding ernstig belemmert
er ook wanneer recht wordt gegeven op een besloten behandeling? De commissie
krijgt dan immers wel de informatie, maar deze gaat dan niet naar buiten zoals
bij een openbare behandeling.Mevrouw Griffith:In eerste termijn heb ik gesproken over de mogelijkheid van een besloten
behandeling. Ik ga ervan uit dat de commissie daartoe in redelijkheid kan
besluiten. Zeker in een voorgesprek kunnen desbetreffende argumenten aan de
orde komen. De heer Dölle spreekt over een recht. Dat vind ik op dit
moment te ver gaan. Waarom zou je daartoe willen verplichten?De heer Rehwinkel (PvdA):De formuleringen doen telkenmale geen recht aan mijn motie. In de motie
wordt om een nadere regeling gevraagd. Bij het enquêterecht ligt het
voor de hand dat het initiatief daartoe door het parlement wordt genomen.
Het is dus een verzoek dat aan de Tweede Kamer is gericht. De vormgeving van
het zwijgrecht en de regeling inzake het binnentreden kunnen daarbij nader
worden bepaald. Daarbij kun je denken aan de elementen die net zijn genoemd:
over bepaalde informatie kun je wel beschikken, maar zij wordt op een andere
manier verkregen.Mevrouw Griffith:In de wet is expliciet opgenomen dat binnentreden niet kan gebeuren zonder
een nadrukkelijke toestemming van de bewoner. Bovendien is hieraan een rechterlijke
toetsing verbonden.Dan kom ik op de angst dat verdachten van de gelegenheid gebruikmaken
om zich telkenmale tot de Kamer te wenden. Bij de bouwenquête en de
IRT-affaire is het vaak voorgekomen dat mensen niet wilden getuigen omdat
zij zichzelf zouden bezwaren als zij dan zouden zeggen dat er bonnetjes zijn
of dat zij valsheid in geschrifte hebben gepleegd. Als de mogelijkheid die
de heer Rehwinkel in zijn motie introduceert daarop van toepassing is, zouden
de resultaten van de bouwenquête en de IRT-enquête er niet zijn
geweest.De heer Rehwinkel (PvdA):Dat bestrijd ik te enenmale. Wij vragen om een nadere regeling van het
zwijgrecht. Wij menen dat informatie ook op andere wijze kan worden verkregen
dan via een openbaar verhoor. Informatie zoals bijvoorbeeld over de bonnetjes
die bij de bouwfraude-enquête aan de orde zijn geweest, kan naar onze
mening ook op andere wijze worden verkregen. Ik bestrijd ten zeerste dat dit
soort enquêtes bij een regeling van het zwijgrecht niet meer mogelijk
zou zijn geweest.Mevrouw Griffith:De initiatiefnemers hebben duidelijk aangegeven welke mogelijkheden er
zijn om informatie te krijgen. Ik heb in eerste termijn aangegeven dat de
rechten van de getuige zijn verruimd. Ik heb deze nadrukkelijk genoemd. Ik
kan niet meer doen dan de heer Rehwinkel proberen te overtuigen. Het enige
wat mij hier rest is om namens de initiatiefnemers een oordeel te geven over
de motie en dat oordeel is dat wij het aannemen van de motie ontraden.De heer Engels (D66):Mag ik nog even iets aan de initiatiefnemers vragen? Het gaat weer over
de reikwijdte van de enquête. Ik heb nadrukkelijk gevraagd of de initiatiefnemers
blijven staan achter de bewoordingen van pagina 2 van de nadere memorie van
antwoord, waar zij nadrukkelijk zeggen dat er meer ruimte is voor een parlementaire
enquête en een commissie dan datgene wat valt onder wetgeving of ministeriële
verantwoordelijkheid.De heer Depla:De strekking van de opmerking blijft dezelfde. De begrenzing van de reikwijdte
van het parlement is bepalend voor de toepassing van het enquêterecht.
In de schriftelijke behandeling hebben wij geformuleerd – iets te ruig,
denk ik achteraf – dat uiteindelijk de Kamer de enige partij is die
de reikwijdte bepaalt van wat zij behandelt, uiteraard binnen haar bevoegdheden.
Wat dit betreft heeft het debat een bijdrage geleverd aan de verdere verduidelijking,
of precisering, van die formulering. Ik dank deze Kamer voor haar inbreng
daarbij.Minister Ter Horst:Voorzitter. Ik zal het heel kort houden. Ik vind het passen om geen oordeel
uit te spreken over de moties. Het is aan de Kamer om deze verder te beoordelen.
Uit mijn inbreng in eerste termijn heeft de Kamer kunnen afleiden wat het
kabinet ervan vindt. Wat het contraseign betreft, wachten wij het besluit
van de Eerste Kamer uiteraard af.De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik kom tot de afhandeling van het wetsvoorstel. Er is stemming over dit
wetsvoorstel gevraagd. Deze zal volgende week om 12.00 uur aan het begin van
de plenaire vergadering plaatsvinden. Dan zullen ook de moties ter stemming
worden aangeboden.Sluiting 20.13 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20072008-694-731.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl