Voortzetting van de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1997 (25000 VIII);  - het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1995 (slotwet) (24852);  Financiële verantwoording van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over 1995 (24844, nr. 10)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 1406-1416

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-11-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 19, pagina 1406-1416

30-10-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 24852Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 24844Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 25000-VIIIToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1997 (25000 VIII); - het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1995 (slotwet) (24852); Financiële verantwoording van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over 1995 (24844, nr. 10)Pagina 1406-1416
Stemming over een motie, ingediend bij de algemene financiële beschouwingen, te weten: de motie-Hoogervorst over de voorgestelde verhoging van de brandstofaccijnzen (25000, nr. 38)Pagina 1348-1349
Voortzetting van de behandeling van: het voorstel van wet van het lid Van Boxtel houdende regels tot versterking van de rechtspositie van hen die een medische keuring ondergaan (Wet op de medische keuringen) (23259)Pagina 1336-1348
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 30 oktober 1996)Pagina 1416-1417
Presentie en opening (woensdag 30 oktober 1996)Pagina 1323-1323
Voortzetting van de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1997 (25000 VIII); - het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1995 (slotwet) (24852); - Financiële verantwoording van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over 1995 (24844, nr. 10)Pagina 1323-1336
Behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar 1997 (25000 XI); - het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar 1995 (slotwet) (24856); - Financiële verantwoording van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer over 1995 (24844)Pagina 1349-1406

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 74 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten
van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het
jaar 1997 (25000 VIII);het wetsvoorstel Wijziging
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1995 (slotwet) (24852);Financiële verantwoording van het ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over 1995 (24844, nr.
10).De voorzitter:Door mij zijn schriftelijke antwoorden ontvangen van de minister en de
staatssecretarissen van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen op vragen, gesteld
in eerste termijn.Deze antwoorden zullen worden opgenomen in een bijvoegsel bij de Handelingen
van deze vergadering.(Het bijvoegsel is opgenomen aan het eind van deze weekeditie.)2De (algemene) beraadslaging wordt hervat.Minister Ritzen:Voorzitter! Ik dank de geachte afgevaardigden voor hun bijdragen. De begrotingsbehandeling
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen is steeds een buitengewoon belangrijk
moment voor het onderwijsbeleid, want dat is de democratische toetssteen die
breed door alle onderwerpen van het onderwijsbeleid heen gaat. De geachte
afgevaardigden hebben blijk gegeven van een grondige studie van de begrotingsdocumenten.
Daarmee hebben ze niet alleen hun taken plichtsgetrouw vervuld, ook sprak
daaruit een grote mate van betrokkenheid.In reactie op de diverse betogen, wil ik eerst een drietal algemene punten
naar voren brengen. In de eerste plaats kom ik te spreken over de plaatsing
van het door de overheid bekostigde onderwijs in de samenleving. Het tweede
punt, verbonden met het eerste, betreft de eisen die je aan goed onderwijs
moet stellen. Het derde punt betreft een vooruitblik naar de komende jaren,
kijkend naar de Agenda 2000, maar misschien moeten wij het hier wel hebben
over de Schoolagenda 2000.Ik kom eerst te spreken over de plaatsing van het door de overheid bekostigde
onderwijs. Er zit eigenlijk maar één smaak aan dat onderwijs.
 Dat wil zeggen dat dit de enige koers biedt op gelijkheid
van startkansen. Voorts is het een belangrijke opstap voor sociale cohesie,
niet de enige, maar wel een heel belangrijke. Als derde, ook een heel wezenlijke
sleutel, biedt het de mogelijkheid om de poort te openen naar het culturele
erfgoed en om de nieuwe ontwikkelingen in de cultuur mee te kunnen volgen.Goed onderwijs – dat is tegelijk een opstap naar de brug van de
komende jaren, de Agenda 2000 – is de enige brug naar een Nederland
dat sociaal goed in elkaar zit. Goed onderwijs betaalt zichzelf, want het
voorkomt uitgaven die je moet doen wanneer mensen aan de kant komen te staan
of wanneer ze ontsporen. Ik heb het dan over socialezekerheidsuitgaven en
uitgaven voor criminaliteitsbestrijding. Dat zijn vaak uitgaven die het gevolg
zijn van onvoldoende bindingskracht van de samenleving naar de jongeren, waardoor
die in het onderwijs niet kunnen meenemen wat ze verdienen, maar waarvoor
wel de mogelijkheden bestaan. Het is duidelijk dat vroeg opgelopen averij
later vaak nauwelijks herstelbaar is. Onderwijs is dus een belangrijke voedingsbron
voor het bindweefsel van de samenleving. Tegelijkertijd draagt het bij aan
de economische vooruitgang, aan een boeiende cultuur en beschaving en aan
een creatief en innovatief wetenschappelijk klimaat. Daar wordt echter wel
een aantal eisen aan gesteld.Goed onderwijs is onderwijs dat erin slaagt leerlingen uit te dagen, te
boeien en dat de nieuwsgierigheid en leergierigheid van jongeren aanwakkert –
het is belangrijk om steeds te benadrukken dat onderwijs dit ook losmaakt
in jongeren – waar leraren ook hoge verwachtingen van hun leerlingen
hebben en waar leraren uitgaan van de capaciteiten van hun leerlingen in plaats
van hun beperkingen. Een goede school is een school waar je met plezier naar
toe gaat en waar je je veilig voelt. Staatssecretaris Netelenbos heeft dit
de afgelopen tijd steeds heel nadrukkelijk naar voren gebracht. Ik denk dat
dit heel belangrijk is. Een goede school is ook een school waar leerlingen
voorbeelden ontmoeten die hun gevoel voor traditionele deugden, waarden en
normen versterkt en waar op ondeugden en op afwijkingen van onderling afgesproken
waarden en normen wordt gewezen, bij voorkeur door leerlingen onderling. Zo'n
goede school biedt de kennis en de vaardigheden waarmee je je vermogen om
te blijven leren ook kunt ontwikkelen. Dit is een punt dat de heer Koekkoek
sterk naar voren heeft gebracht. Zo'n goede school is ook jaren later herkenbaar
in termen van de vaardigheid van mensen om hun taal te benutten. Dat is een
vaardigheid die internationaal ook steeds meer wordt gezien als een belangrijk
element in de kwaliteit van de beroepsbevolking. De OESO heeft op basis daarvan,
dus tegen de achtergrond van het belang van die maatstaf, een internationale
vergelijking gehouden van de vaardigheden van de bevolking in het gebruiken
van haar taal. Dat was de "International adult literacy survey" waar Nederland
overigens bovengemiddeld uitkwam.Natuurlijk houdt goed onderwijs ook toegankelijk hoger onderwijs als component
in. Dat hoger onderwijs moet dusdanig toegankelijk zijn dat het inkomen van
de ouders of andere financiële omstandigheden nooit voor iemand kunnen
bepalen of die deur naar dat hoger onderwijs wel of niet opengaat. Dat trekt
natuurlijk een grote wissel op het stelsel van studiefinanciering waarop ik
graag uitvoerig terugkom. Ik ga eerst in op de vooruitzichten, op de Schoolagenda
2000.Wat mij is opgevallen en waar ik gelukkig mee ben, is dat het maatschappelijke
draagvlak voor het belang van onderwijs en voor het investeren in onderwijs,
toeneemt. Dit is geen aanduiding daarvan, maar wel iets wat in die ontwikkeling
past: minister Zalm van Financiën heeft zich bij een aantal gelegenheden –
onlangs nog bij de Tinbergenlezing – zeer nadrukkelijk uitgelaten over
wat in zijn ogen de twee prioriteiten waren. Dat waren het financieringstekort
en het onderwijs. Beide noemde hij in één adem. Het is echter
duidelijk dat het belang van onderwijs groeit. In dat klimaat vindt het kennisdebat
plaats, waarbij de eerste vragen zijn hoe de toekomst eruit moet zien en hoe
wij die tot stand willen brengen. Daarbij past mijn uitspraak dat politiek
is: samen de toekomst vormgeven. Ik dank de heer Koekkoek dat hij mij citeerde.
Vervolgens is de vraag wat die toekomst vereist van kennisinstellingen, scholen
en wetenschappelijke instituten. Het is daarna niet vanzelfsprekend dat de
kwaliteit van de Nederlandse beroepsbevolking zoals bijvoorbeeld naar voren
is gekomen in de internationale vergelijking die ik noemde, in de komende
jaren voldoende zal zijn om de nationale samenhang in stand te houden, maar
ook om in een internationale, sterk kennisintensieve economie, goed te kunnen
concurreren.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Ik weet niet of de minister al klaar is met zijn mooie inleiding
van drie punten. Heeft hij die inleiding ook in het kabinet gehouden? Wat
was daarop de reactie van met name minister Zalm als het gaat om de vertaling
in cijfers van hetgeen nodig is voor onderwijs met de toekomst voor ogen?Minister Ritzen:Voorzitter! Misschien kan ik dit straks afronden. Elk van mijn drie punten
kent namelijk een uitvoerige toelichting, die het algemene verhaal vormt dat
wij als bewindslieden natuurlijk niet uitsluitend hier houden, maar ook in
het kabinet en elders. Daar zijn een aantal lijnen van afgeleid en die zal
ik straks goed uiteen kunnen zetten, omdat zij sterk aansluiten bij een aantal
van de vragen die ook door de heer Koekkoek zijn gesteld. Deze betroffen soms
de teleurstelling over de stappen die nu zijn gezet, dus die stappen zou ik
graag in een wat breder perspectief willen plaatsen.De heer Koekkoek (CDA):Dit betekent dus dat de minister komt met een begin van een financiële
vertaling van deze "eisen aan goed onderwijs" in een zich ontwikkelende samenleving?Minister Ritzen:Wij spreken hier over de begroting waarin ook de basis ligt voor het langetermijnbeleid.
Dat wil ik graag in wat hoofdlijnen schetsen en van daaruit de vragen beantwoorden
die zijn gesteld.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! De minister is er blij mee dat het onderwijs terug is op de
maatschappelijke agenda. Daarbij verwijst hij naar minister Zalm, die weliswaar
niet de gehele maatschappij is, maar toch een belangrijke actor als het om
geld gaat. In dat verband moet ik twee dingen zeggen. Vindt de minister het
niet jammer dat staatssecretaris Netelenbos juist op dit punt
zeer terughoudend is geweest met de verkleining van de klassen? Als ik haar
was, zou ik zeggen dat ik het wel graag zou willen, maar dat de middelen daartoe
ontbreken. Laat de maatschappij maar met zo'n debat beginnen en zien hoe wij
aan de middelen komen.In het kennisdebat heb ik tot nu toe gemist dat de minister van Onderwijs
zelf niet in het debat is gedoken om aan te geven welke contouren, welke maatschappijen,
welke kennis en welk onderwijs wij in de toekomst moeten hebben. Ik wil daarbij
graag verwijzen naar een opmerking van de heer Van Kemenade over deze kwestie.
Die is de minister wel bekend. Dan kan de rest van de samenleving daarop reageren.
Dan heeft de minister in ieder geval een debat geëntameerd. Hij heeft
nu een bal opgegooid en wacht af hoe de andere mensen daarop reageren. Dat
vind ik inhoudelijk minder sterk dan wanneer hij de aanzet daartoe voor eigen
rekening had genomen.Minister Ritzen:Op de eerste vraag wil ik dadelijk terugkomen. Daarbij ga ik in op de
rol die wij daarin moeten kiezen. Ik vraag ook de Kamer daarin een rol te
kiezen. Aan de ene kant moeten wij volgens mij doordrongen zijn van de problemen,
maar aan de andere kant moeten wij tegelijkertijd reëel zijn met de verwachtingen
die je wekt over oplossingen. Dat staat overigens met elkaar in verbinding.Dan kom ik op de tweede vraag. Daarover zijn wij vanaf het begin duidelijk
geweest. Voor het verder ontwikkelen van de agenda van onderwijs, vinden wij
het van het allergrootste belang dat dit niet gebeurt vanuit het onderwijs,
vanuit de wetenschappen, vanuit de cultuur, vanuit degenen die daar werken
en ook niet in eerste instantie vanuit de bewindslieden, maar juist vanuit
anderen. Ik geloof dat heel veel anderen dat erkennen. Rondom onderwijs leeft
vaak heel sterk de sfeer dat onderwijs iets is waar je eigenlijk niet over
mee mag praten. Het wordt door ouders ook wel eens zo uitgedrukt: wij brengen
het kind naar school en nu is het klaar, nu is het kind van de school. Het
is van het allergrootste belang dat het debat over onderwijs juist goed gevoerd
kan worden door die anderen, die zo'n enorm belang hebben bij dat onderwijs.
Ik denk hierbij aan ouders en aan grootouders, maar ook aan het bedrijfsleven.
Het zou goed zijn als van daaruit de vragen worden gesteld en geleidelijk
aan de antwoorden worden ontwikkeld, zodat ook een contract tot stand kan
komen.Dat is in mijn ogen wezenlijk voor de komende jaren: een contract tussen
partijen. Dat zal geen juridisch afdwingbaar contract zijn, maar wel een contract
dat gebaseerd is op noties van een urgentie van een aantal zaken dat opgelost
moet worden, noties die in de samenleving breed worden gedeeld en waarbij
men onderwijs, wetenschappen en onderzoeksinstellingen ziet als een partij
die oplossingen kan bieden. Dat contract krijgt dan overigens geen uitwerking
in de zin van het vullen van een opgestoken hand. Naar mijn mening is de financiële
discussie rondom onderwijs er te veel een van "er wordt iets gevraagd, er
is een opgestoken hand". Zou het niet verstandiger zijn de discussie te voeren
vanuit de stelling dat er een probleem is dat om een oplossing vraagt? Het
gaat dan om iets wat de samenleving als een probleem ziet, niet het onderwijs,
niet degenen die de problemen veroorzaken of die de problemen heeft. Het onderwijs
is de oplossing voor een groot aantal van de problemen. In die verhouding
kun je volgens mij een aantal stappen zetten.De heer Rabbae (GroenLinks):Dat begrijp ik. Natuurlijk, als de maatschappij in beweging komt, is dat
beter voor het onderwijs. Daarmee ben ik het volledig eens. De minister loopt
echter het risico het verwijt te krijgen, dat hijzelf en zijn collega's weinig
visie hebben op de manier waarop de zaak aangepakt moet worden. Ik overdrijf
een beetje om aan te geven wat het verwijt kan zijn. Of zegt de minister het
als volgt: wij hebben die visie wel, maar de afgelopen jaren zijn de financiën
zo beperkt dat wij of een bescheiden rol moeten spelen of, als wij die bescheiden
rol niet willen spelen, de andere kant ertoe moeten bewegen aan ons de ruimte
geven die wij graag willen hebben?Minister Ritzen:Ik meen niet dat wij ons verschuilen achter de financiële beperkingen.
In dat opzicht kennen de Nederlandse overheidsuitgaven een nieuwe tijd en
wel in die zin dat de beperkingen die daarin liggen, iets minder stringent
zijn. Laat absoluut geen misverstand bestaan over de nog steeds bestaande
stringentie. Juist bij deze onderwijsbegroting zal dat aan de orde zijn. Tegelijkertijd
is er grote duidelijkheid over het belang van het doen van additionele investeringen,
van het bouwen van bruggen. Daarbij gaat het niet alleen om fysieke bruggen,
maar ook om kennisbruggen. Wij hebben in het kennisdebat geleidelijk aan een
vijftal thema's zien opkomen, die overigens ook in deze begrotingsbehandeling
een grote rol hebben gespeeld. Ik zou die hoofdpunten graag willen noemen.Het eerste hoofdpunt is informatisering. Er is met grote nadruk over gesproken.
Ik kom straks nog uitvoerig terug op alles wat er gebeurt en op de perspectieven
die daarvan kunnen worden afgeleid voor de kortere termijn. Ik denk echter
ook zeker dat het informatiseringsperspectief bij het onderwijs op de langere
termijn een grote rol moet spelen. Immers, of je nu vakken vult in de supermarkt,
de kassa bedient, arts of chauffeur bent, in vrijwel alle beroepen heeft de
informatisering haar intrede gedaan. Sterker nog: 80% van de Nederlandse werknemers
werkt dagelijks met een computer. Maar niet alleen in het werk, ook in het
dagelijkse leven krijgen mensen er steeds meer mee te maken. Het onderwijs
zal moeten voorbereiden op de deelname in de kennissamenleving. Een groot
aantal woordvoerders heeft daarover gesproken op een wijze die ik ten volle
kan ondersteunen. De school zal onontkoombaar moeten informatiseren. Ik kom
daar dus nog uitvoerig op terug.Het tweede punt is internationalisering. Dat is niet genoemd, maar het
is in mijn ogen ook van het allergrootste belang. Hoe vindt de vertaling naar
onderwijs plaats? Moeten wij daar geen aandacht aan besteden met het oog op
de Agenda 2000?Het derde onderwerp is de gelijkheid van kansen. Wij weten dat de kans
van de zoon of dochter van de timmerman om de universiteit te halen sinds
de jaren vijftig en zestig is gestegen van 1:20 naar 1:5. Tegelijkertijd realiseren
wij ons ten volle dat de kans van de zoon of dochter van de schoonmaker in
de afgelopen twintig à dertig jaar geen millimeter
verbeterd is. Die is nog steeds in de orde van grootte van 1:20. Dat is overigens
geen Nederlands gegeven, want dat doet zich ook voor in onze omgeving. Er
is alle reden om aan te nemen dat die kans hoger zou kunnen zijn, maar dat
vereist dan ook een specifieke inzet.Het vierde punt is minder uitvallers in het onderwijs. Dat is algemeen
onderschreven en er wordt tegelijkertijd gezocht naar nieuwe wegen daarin.Voorts noem ik de onderwijsarbeidsmarkt. Dan gaat het over scholen die
ook de ramen meer open hebben. Het gaat niet om het voorbereiden op de eerste
baan, maar het gaat in het bijzonder om het verrijken van het onderwijs met
de ervaringen die buiten het onderwijs bestaan, zodat ook de verbinding tussen
onderwijs en arbeidsmarkt meer vanzelfsprekend is.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! De minister heeft gesproken over de gelijkheid van kansen.
Wat mij betreft had hij dat overigens als eerste punt mogen noemen. Hoe ziet
hij zijn opdracht als minister van Onderwijs die juist de gelijkheid van kansen
enige handen en voeten kan geven via het onderwijs, tegen de achtergrond van
alle onderzoeken naar de toegankelijkheid van het onderwijs? Meisjes uit kansarme
gezinnen zullen waarschijnlijk noodgedwongen een andere keuze moeten maken
dan jongens uit kansarme gezinnen. Zij lopen in ieder geval de kans dat zij
niet kunnen doorstuderen vanwege een aantal financiële blokkades. Dat
is toch in strijd met de wens van de minister?Minister Ritzen:Voorzitter! Ik wil graag aan het eind van mijn betoog reageren op deze
interruptie, omdat ik dan uitvoerig zal ingaan op alle aspecten die te maken
hebben met een aantal rapporten van onder andere de SEO en het Economisch
instituut te Tilburg.Ik zou het nu graag in het bijzonder willen hebben over de wijze waarop
wij de verbinding leggen tussen de begroting en het kennisdebat. Alle elementen
die ik genoemd heb, zie ik als elementen die in het kennisdebat een grote
rol spelen. Die zullen ook in de komende maanden worden uitgewerkt. Ik neem
aan dat die ook terug te vinden zullen zijn in het stuk van het presidium.
De volgorde is dat het presidium ons op 17 maart een document aanbiedt. Ik
ga ervan uit dat het kabinet daarna vooral aan zet is.Ik kan mij de opmerking van oud-minister Van Kemenade voorstellen, maar
tegelijkertijd vind ik het geen verstandige strategie. Immers, als de minister
of de staatssecretarissen hun voorstellen doen, weet je zeker dat daarover
gedebatteerd wordt en dat daar alle ins en outs van worden aangegeven. Ik
denk dat onze rol op dit moment vooral bestaat uit het solliciteren, uit het
ervoor zorgen dat iedereen eraan bijdraagt en ook zijn eigen opvattingen geeft.
Laten wij mensen niet al te makkelijk en al te snel in de positie brengen
om te bekritiseren wat er door het kabinet naar voren wordt gebracht! Laten
wij er vooral voor zorgen dat wij anderen in de positie brengen om hun eigen
gedachten te vormen, zodat zo'n contract tot stand kan worden gebracht!De heer Cornielje (VVD):Mijn kritiek op de werkwijze van de minister is, dat wij het vorige jaar
in dit huis een debat hebben gevoerd over de begroting. Nog voor wij over
die begroting stemden, heeft de minister in zijn hoedanigheid van PvdA-lid
via een vlugschrift het kennisdebat aangekondigd. Er is veel tijd overheen
gegaan terwijl er geen richting werd gegeven aan het debat. Er is een aantal
zeer urgente problemen; de minister heeft ze genoemd. Wellicht was het beter
geweest – en ook in lijn met de visie van de heer Van Kemenade –
wanneer de regering een richting had aangegeven, naast een signaal over de
urgentie van het probleem. Dat had in de plaats moeten komen van "laat duizend
kennisbloemen bloeien". Dat is wel interessant maar het levert niet de resultaten
op waar wij zo op zitten te wachten. Er moet een antwoord komen op de vraag:
hoe gaan wij de uitdagingen van de informatisering en de communcatiesamenleving
aan?Minister Ritzen:Voorzitter! Er zijn onderdelen van de begroting, waarbij ik hierop terugkom.
RitzenDie lijnen en verbindingen zijn er. Daarom ook moet mijn antwoord overtuigend
zijn waar het gaat over de wijze waarop die zaken worden ontwikkeld. Los daarvan
hebben wij inderdaad een werkwijze gekozen waarbij eerst door anderen breed
de verschillende vragen zijn geïnventariseerd. De bedoeling daarvan is
dat er in de samenleving een gevoel ontstaat van grote betrokkenheid. Als
er één risico bestaat waar het gaat om de steun voor het onderwijs,
is het wel het feit dat onderwijs te veel wordt gezien als
iets dat wel een beetje van iedereen is, maar toch vooral het meest van een
heel kleine groep, de mensen in het onderwijs zelf en een aantal politici
die er verantwoordelijk voor zijn. Met betrekking tot de wetenschappen geldt
dit nog sterker. Vaak lijkt het erop dat wetenschappelijke onderzoeksinstituten
vooral zijn van de wetenschappers en een kleine groep daaromheen. Het is van
het grootste belang dat het gevoel gaat ontstaan dat het van ons allemaal
is. Sterker nog, dit is een belangrijke voorwaarde voor de oplossingen die
in de komende eeuw zullen moeten worden gevonden.De heer Cornielje (VVD):Ik wil de minister wel vertrouwen op zijn mooie blauwe ogen – als
hij die heeft – maar het vorige jaar hebben wij in dit huis gesproken
over de begroting van Onderwijs en dat was toch dé gelegenheid om de
opvattingen over dit thema neer te zetten. Dan had de Kamer, de vertegenwoordigers
van de maatschappij, een keuze kunnen maken in een bepaalde richting. Dat
is niet gebeurd. De minister heeft daar niet voor gekozen en daardoor is er
een jaar verloren gegaan om gericht te debatteren en draagvlak te krijgen,
niet alleen bij het bedrijfsleven maar ook bij de minister van Economische
Zaken, om te investeren in het onderwijs. Dat zie ik als een gemiste kans.Minister Ritzen:Dat bestrijd ik. Nogmaals, op bepaalde punten kom ik nog terug, waaronder
de informatisering, het lerarenbeleid enz. Die zaken hebben natuurlijk niet
stilgelegen. Daarnaast heeft het kennisdebat ook zelf zijn eigen ontwikkeling
gehad. Iedereen is in de positie geweest om daaraan bij te dragen en zijn
opvattingen naar voren te brengen. Dit heeft toch een groot aantal mensen,
zeker zo'n 100.000, bereikt. Zij hebben op de een of andere wijze betrokkenheid
bij het kennisdebat getoond. Vergeleken met de totale bevolking is dat geen
echt grote groep, maar vrijwel in alle sectoren van de Nederlandse samenleving
is er betrokkenheid getoond.De heer Cornielje (VVD):Voorzitter! Is de minister bereid om dat brede debat dat heeft plaatsgevonden
en ook nuttige maar nog onvoldoende resultaten heeft opgeleverd, in deze fase
toe te spitsen op dat ene hoofdonderwerp? Op al die andere terreinen kunnen
mensen hun bijdragen blijven leveren, maar van belang is dat de minister ten
aanzien hiervan richting geeft en kleur bekent.Minister Ritzen:Dat zou absoluut niet in overeenstemming zijn met de wijze waarop wij
dit hebben opgezet. Op dat ene onderwerp kom ik straks nog terug. Ten aanzien
daarvan treden ontwikkelingen op waardoor dit niet nu zo pregnant in het kennisdebat
een rol zou moeten spelen. Het kennisdebat gaat over de lange termijn, het
jaar 2010 en daarvan afgeleide lijnen. Wat nu voor ogen staat, zijn zeer specifieke
punten. Wat betreft de werkwijze geldt heel duidelijk dat het kennisdebat
niet "van ons" is. Als wij de gelegenheid hadden willen benutten om daarover
een mooi verhaal neer te zetten, hadden wij dat op verschillende plaatsen
kunnen doen. Nee, het is juist de bedoeling om het door dat presidium te laten
doen en er vervolgens een standpunt aan te verbinden.Mevrouw Liemburg (PvdA):In hoeverre is het kennisdebat een debat van het hele kabinet?Minister Ritzen:Andere leden van het kabinet worden erbij betrokken en ook andere departementen
zijn erbij betrokken.Mevrouw Liemburg (PvdA):Ik heb premier Kok dat woord bijvoorbeeld nooit in de mond horen nemen.
Ik kan het een keer gemist hebben, maar dit valt me echt op.Minister Ritzen:Ik denk dat u het inderdaad gemist heeft.Mevrouw Liemburg (PvdA):Ik heb maandagavond nog een spreekbeurt van hem bijgewoond waarbij hij
volop de kans had om het te noemen, en het ligt ook andere leden van het kabinet
niet voor in de mond.Minister Ritzen:Voorzitter! Daar kan ik geen antwoord op geven.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! De minister heeft vijf onderwerpen van het kennisdebat genoemd.
Gaat het er bij kennis echter ook niet om, "onze" leerlingen voor te bereiden
op de volgende eeuw, ze ook een beetje wijsheid mee te geven? Moeten wij ons
niet afvragen, welke bijdrage het onderwijs daaraan zou kunnen leveren?Nog een vraag. Verleden jaar kwam de aankondiging van het kennisdebat
een week na de begrotingsbehandeling. Heeft de minister deze keer misschien
ook weer een mooi debat in petto, dat hij een week na de begrotingsbehandeling
zal aankondigen?Minister Ritzen:Wat het eerste betreft, ik denk dat de heer Koekkoek wellicht onbewust
juist een van de zeven hoofdvragen die in het begin zijn gesteld, de brede
verkenning, naar voren brengt. Dat is namelijk de vraag: wat is wijsheid?
Misschien is hij daardoor onbewust geïnspireerd. Ik ben graag bereid
om hem de folder met al die verschillende thema's toe te sturen.De heer Koekkoek (CDA):Die zijn mij welbekend, voorzitter, maar het viel mij op dat de minister
die vraag niet meer bij de vijf punten noemde.Minister Ritzen:Maar wij zijn wel iets verder. Ik geloof dat er soms bij deze of gene
wat twijfel aan bestond, maar er is in afgelopen tijd wel iets gebeurd. Daaruit
is iets te destilleren, dat zijn de vijf punten die ik heb genoemd. Die zijn
op Internet terug te vinden en op een groot aantal van de landelijke bijeenkomsten
komen deze vijf punten steeds met enige regelmaat en vrij indringend terug.
Een antwoord op de tweede vraag van de heer Koekkoek lijkt mij niet nodig,
want hij kent het antwoord daarop.De heer Koekkoek (CDA):Ik ga ervan uit dat de minister bedoelt dat hij geen nieuw debat in petto
heeft, want deze keer is hij een debat vóór de begrotingsbehandeling
begonnen, namelijk over de studiefinanciering, dus wat dat betreft weten wij
waar wij aan toe zijn. Maar wat het eerste betreft, het gaat mij niet om de
vraag "wat is wijsheid?". Zo heb ik het ook niet gezegd, ik heb de vraag opgeworpen,
wat wij de leerlingen aan wijsheid kunnen meegeven om met elkaar in de volgende
eeuw te kunnen leven.Minister Ritzen:Ik denk dat ik alleen maar kan onderschrijven dat dit een belangrijk onderdeel
is van het ontwikkelen van een toekomstperspectief, maar dan wel integraal,
niet geïsoleerd: een school die met twee benen in de 21ste eeuw staat.Voorzitter! Vervolgens de verbinding met de begroting die wij vandaag
behandelen, want wie vooruitkijkt, kijkt natuurlijk vanuit de uitkijktoren
van vandaag. Die wordt gevormd door een sobere onderwijsbekostiging en een
sobere studiefinanciering. Een uitgangspunt is ook dat het aandeel van onderwijs,
kunsten en wetenschappen in het bruto nationaal product in Nederland internationaal
gezien niet erg groot is. Nog een ander uitgangspunt is dat het Nederlandse
onderwijs in alle internationale vergelijkingen in het algemeen goed scoort.
Wie zich hiervan wil laten overtuigen, kan het nakijken in het stuk "Toets
op het concurrentievermogen". Het is dus een goede uitgangssituatie. Maar
uit de vijf genoemde punten kun je afleiden dat er in de komende jaren majeur
investeringen in het onderwijs nodig zullen zijn; bijvoorbeeld voor verkleining
van de groepsgrootte in combinatie met kwaliteitsbeleid, maar ook op andere
punten.De heer Poppe (SP):Voorzitter! Dat toekomstbeeld lijkt toch een heel andere wereld dan de
werkelijkheid. De minister kwam daarna wel direct op de werkelijkheid: een
sober gefinancierd onderwijs. Bedoelt hij daarmee dat er 3 mld. tekort is?
Dat heeft hij ook in De Stem gezegd en daarover heb ik in mijn bijdrage een
vraag gesteld. Is dat sobere dus een tekort? Ik zie namelijk niets verkeerds
in sober op zichzelf. Maar als soberheid uit een tekort voortkomt, is het
minder en dan kunnen de prestaties, die dan misschien niet slecht zijn, veel
beter zijn.Minister Ritzen:Dat was mijn volgende zin. De Stem is trouwens een mooie naam voor een
blad waarin je uitspraken kunt doen; dat klinkt meteen. Het lijkt mij reëel
om uit te gaan van een bedrag van 3 mld. naar het jaar 2010, niet voor het
aanvullen van de soberheid in de zin van het aanbrengen van luxe, maar juist
om het contract te kunnen honoreren en ervoor te kunnen zorgen dat een aantal
problemen die ons geleidelijk duidelijk voor ogen komen, opgelost worden.
Dat moet inderdaad in het contract gebeuren. Via de wijze waarop de problemen
worden aangevat en de besteding van middelen moet dus het perspectief zichtbaar
worden op de geboden oplossingen.De heer Poppe (SP):Uit uw citaten in De Stem had ik begrepen dat het ging om een tekort van
3 mld. nu en niet in 2010. Ik heb daaruit ook begrepen dat met dat bedrag
nú geprobeerd wordt om een verdere tweedeling, een crisis, in het onderwijs
te voorkomen.Minister Ritzen:Dat hebt u niet goed begrepen. U moet dat artikel nog eens doorlezen.
Daarbij gaat het echt over het jaar 2010. De journalisten hebben het echt
heel goed verwoord.Mevrouw Lambrechts (D66):De minister laat een paar keer het jaartal 2010 vallen. Kan hij zich voorstellen
dat mensen denken "2010 is zo ver weg, dat is veertien jaar weg, dat is veilig
ver weg en het lijkt erop dat dit als excuus gebruikt wordt om nu niet al
teveel te hoeven doen"? Misschien denk ik dat ook wel, evenals anderen hier.Minister Ritzen:Ik kan mij dit natuurlijk als eerste reactie voorstellen. Vervolgens zal
men er nog eens over nadenken en dan komt men tot de conclusie dat het toch
niet zo kan zijn. Dat zal ook voor mevrouw Lambrechts gelden. Zij zal gedacht
hebben: zo komt de minister hier niet weg, want vervolgens vragen wij welke
stappen in dat verband in deze begroting gezet worden. Daar kom ik zo op terug.
Ik houd de spanning er nog even in.In mijn antwoord op de vraag van mevrouw Liemburg terzake heb ik al aangegeven
dat ik een probleem zie bij het noemen van bedragen. Daarom dacht ik bij het
noemen van de 3 mld.: dat is al aan de riskante kant, hoewel dat op de lange
termijn is gezet. Een van de grote risico's is dat de verwachtingen heel snel
hooggespannen worden. Ik wil in dit verband ook geen misverstand laten bestaan
over de feitelijke mogelijkheden. Ik hoop dat de economische groei zich de
komende jaren voortzet, in combinatie met een goed milieubeleid, waarbij er
sprake is van meer aandacht voor duurzaamheid van de economische ontwikkeling.
Maar dan zal toch de financiële ruimte de komende jaren beperkt blijven.
Er zullen zich dus veel beperkingen voordoen. Daarbij is het dus riskant om
verwachtingen te wekken. Dit geldt zeker voor middelen voor oplossingen voor
kwaliteitsverbetering. Daar vraagt de samenleving echt om.Internationaal, niet alleen in Nederland, bestaat het beeld dat er een
hele schep geld in onderwijs gestopt kan worden en dat het vervolgens zo weg
is. Bijvoorbeeld 200 mln. is ongeveer 1% van de loonsom. In zo'n situatie
vraagt men zich af wat er met het geld is gebeurd. Maatschappelijk gezien
is het toch ontzettend veel geld. Wij moeten ons dan ook steeds realiseren
dat er een helder perspectief op oplossingen geboden moet worden. Ik zeg dit
tegen de achtergrond van opgedane ervaringen omtrent de CAO. Het hoeft niet
de laatste wijsheid te zijn, maar ik had daarbij heel sterk de indruk dat
er in dat opzicht door centrales zulke hoge verwachtingen werden gewekt, dat
er, welk resultaat er ook geboekt werd, sprake zou zijn van teleurstelling.
Dat is de lastige koers die wij gezamenlijk moeten varen, dus niet alleen
de bewindslieden, maar ook alle verantwoordelijke politici. Het gaat erom
dat wij het evenwicht zoeken in het reëel bezien van de problemen en
het vinden van oplossingen. Daarbij moeten wij natuurlijk aangeven dat dit
extra middelen met zich brengt. Dat geldt dan niet alleen voor politici, maar
juist ook voor de mensen erbuiten. Tegelijkertijd moeten wij niet de indruk
wekken dat dit meteen makkelijk het grote schip zal zijn dat dan leidt tot
een situatie van bliss.De heer Poppe (SP):Ik heb het artikel er toch even bij gehaald. Het gaat om enkele miljarden
guldens die binnen afzienbare tijd nodig zijn. Het gaat om het risico van
een tweedeling tussen publieke en particuliere scholen die levensgroot aanwezig
is. Het gaat niet om 2010, maar om 3 mld. voor nu. Dat staat ook in het artikel.
Mijn vraag klopte wel, maar uw antwoord niet.Minister Ritzen:Dan wil ik dat graag bekijken. Dan moet ik de journalistiek toch wel aan
de orde stellen.De heer Poppe (SP):Ik zal een kopie maken.Minister Ritzen:Graag.Ik maak vervolgens de stap naar de begroting van vandaag. In eerste instantie
geef ik dan een vrij algemene reactie op de vrij algemene kritiek op een aantal
maatregelen in de begroting, die beogen maatschappelijke middelen beter te
benutten. Daar gaan die maatregelen over en die betreffen de lesgelden en
de studiefinanciering in het middelbaar beroepsonderwijs.Ik heb heel goed de toon beluisterd. En dat was in eerste instantie een
toon van kritiek, maar kritiek ook die is gebaseerd op een grote betrokkenheid.
En ik gebruik maar dezelfde term als hier aan de interruptiemicrofoon werd
gebruikt. Dat is gewoon sympathiek. Op elke maatregel zal ik straks afzonderlijk
ingaan, maar ik vind het wel zorgelijk dat de bestuurlijke afweging niet aanwezig
was. Als fracties zulke bezwaarlijke elementen vonden in deze voorstellen,
hadden bij de algemene politieke beschouwingen amendementen kunnen worden
ingediend. Noch de regeringspartijen noch de oppositiepartijen hebben amendementen
ingediend op die twee punten. De bestuurlijke afweging vindt vervolgens hier
plaats. Het is dan niet meer een afweging tussen begrotingen, maar een afweging
binnen de onderwijsbegroting. Formeel hoeft natuurlijk niet voor de lesgelden
geamendeerd te worden, maar de bestuurlijke afweging moet nu wel worden gemaakt.
Op zeer korte termijn zal ik komen met wetsvoorstellen, opdat het komende
jaar de begroting op orde is en het evenwicht is gevonden tussen uitgaven
en middelen.De heer Koekkoek (CDA):Ik denk dat de minister ten onrechte een verwijt maakt, in elk geval naar
de oppositie. Wij hebben in het plan van aanpak aangegeven waar wij de 100
mln. structureel extra voor het beroepsonderwijs vandaan willen halen. Wat
doet de minister zelf met het uitstel van de vervroeging van de lesgeldheffing?
Hij pakt zo even 25 mln. uit de centraal beheerde middelen. Dat is ook een
eenvoudige oplossing voor een probleem van het verschuiven. Hij moet dan ons
niet verwijten dat wij makkelijke oplossingen kiezen.Minister Ritzen:Ik heb het over twee andere maatregelen en niet over de 100 mln. voor
het beroepsonderwijs. Ik heb het over de studiefinanciering bij het middelbaar
beroepsonderwijs, waarover ook door het CDA geen amendement is ingediend.
Op dit moment is er sprake van een weerzin, een tegenstand tegen een voorstel
in de begroting, waar geen alternatief voor bestaat. Het kabinet is dus in
de positie om dit gewoon voort te zetten.De heer Koekkoek (CDA):Ons bezwaar ertegen is dat u zegt hoeveel het moet opbrengen, zonder dat
u ook maar enigszins heeft aangegeven hoe dat moet gebeuren. Ja, bezuiniging
op de studiefinanciering. Maar hoe dat verantwoord kan geschieden, heeft u
niet aangegeven. Dat vind ik heel bezwaarlijk.Minister Ritzen:Ik zal hier straks nog op terugkomen, zowel op dit voorstel als op de
lesgelden.Ik blijf dus op het standpunt staan, als voorstellen in de begroting die
een duidelijk bezuinigingskarakter hebben, worden afgewezen, dat daar amendementen
tegenover moeten staan.Mevrouw J.M. de Vries (VVD):Men kan zeggen dat men de bezuiniging op de begroting van Onderwijs niet
accepteert en dan heeft men dat inderdaad bij de algemene politieke beschouwingen
op te lossen of moet men een ander departement of een andere post aanwijzen.
Je kunt je ook realiseren dat binnen Onderwijs die bezuiniging mogelijk moet
plaatsvinden, maar het is mogelijk dat je de post niet accepteert. Dat is
wel een verschil. Wij hebben de bezuiniging geaccepteerd, maar daarmee hebben
wij nog niet de post waarin u haar ingebracht heeft, geaccepteerd. Daarvoor
is onder andere deze begrotingsbehandeling, anders kunnen wij het wel schriftelijk
afdoen.Minister Ritzen:Je kunt verschuiven tussen departementen en dan is de gelegenheid daarvoor
de algemene politieke beschouwingen. Je kunt ook verschuiven binnen het departement.
Maar er bestaat niet zoiets als iets vergeten of iets tussen haakjes plaatsen.
Er is alleen de mogelijkheid om te amenderen. Er is niet de mogelijkheid om
te zeggen: sorry, we voelen er niks voor. Er moet dan echt de duidelijkheid
zijn dat er een andere invulling is, omdat anders de begroting als zodanig
niet volledig is.Mevrouw Dijksma (PvdA):Voorzitter! De minister doet nu wat verbolgen over de kritiek die er vanuit
veel fracties gekomen is op de posten voor de bezuinigingen. Ik wil toch nog
even de vraag van de heer Koekkoek terughalen. De minister kan zich toch wel
voorstellen dat het voor de Kamer heel moeilijk is akkoord te gaan met een
bezuiniging, op het moment dat zij niet eens een ministerieel standpunt heeft
over een aantal rapporten die aangeven hoe het zo ongeveer zou kunnen?Minister Ritzen:Ik ben niet verbolgen. Ik hoop niet dat ik die indruk heb gewekt. Ik wijs
de Kamer wel op haar verantwoordelijkheid. Het kan niet zo zijn dat je de
begroting goedkeurt en bezwaren maakt tegen bepaalde posten. Er moet dan een
andere benadering tot stand worden gebracht. Als het gaat over het lesgeld,
hoeft dat formeel niet voor dit jaar. De invoering van het lesgeld kost vrij
veel tijd omdat daarvoor de informatisering moet worden aangepast. Dat was
ook de reden voor de vertraging. Ik zal zeer binnenkort komen met een voorstel
om ervoor te zorgen dat het wettelijk verankerd is. De afweging moet door
de Kamer eigenlijk binnen de begroting worden gemaakt. Dat moet ik gewoon
in alle eerlijkheid zeggen. Ik kan mij ten aanzien van het middelbaar beroepsonderwijs
een aantal bezwaren voorstellen rondom de studiefinanciering. Tegelijkertijd
ligt er naar mijn mening een heel heldere lijn bij de voorstellen, in die
zin dat de toegankelijkheid niet wordt aangetast. Er zijn enkele opties, die
wij in de komende maanden zullen uitwerken. Daarna komen wij terug naar de
Kamer. Het kan niet zo zijn dat al bij voorbaat wordt gezegd dat die niet
worden geaccepteerd. Als de Kamer die voorstellen wil afwachten en als zij
zegt dat de toegankelijkheid niet mag worden aangetast, dan is dat wat mij
betreft een benadering waarmee ik goed uit de voeten zou kunnen. Ik heb dat
echter niet als zodanig gehoord.Mevrouw Dijksma (PvdA):De minister wijst de Kamer op haar verantwoordelijkheid. Wie kaatst kan
de bal verwachten. Als het gaat om het voorstellen van bezuinigingen, heeft de minister natuurlijk ook een eigen verantwoordelijkheid.Minister Ritzen:Zeker, die verantwoordelijkheid wil ik ten volle dragen. Dat is ook precies
de reden waarom ik aangeef dat wij in de begroting alle mogelijkheden hebben
verkend. Onze conclusie is dat dit de wijze is waarop de begroting gerealiseerd
moet worden. Ik kom straks nog uitvoerig terug op elk van de onderdelen. Als
de Kamer het er niet mee eens is, moet er een ander voorstel komen.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Ook ik voel mij een beetje aangesproken, en wel om de volgende
reden. Ik herinner mij heel pertinent dat ik jaar in, jaar uit bij de algemene
politieke beschouwingen en de financiële beschouwingen heb beweerd dat
wij met het deel Onderwijs uit de rijksbegroting niet op een goede manier
uit konden komen. Dat heb ik jaar in, jaar uit betoogd. Ik heb het deze keer
niet belegd met concrete amendementen, omdat je keer op keer je neus stoot.
Dan houdt het een keer op. Maar dan moet nu niet worden gesuggereerd dat er
jaar in, jaar uit geen signalen uit de Kamer zijn geweest dat er eigenlijk
wat meer naar het departement van Onderwijs moest. Het is op zichzelf inderdaad
een goedkope opmerking, als je haar niet waarmaakt door aan te wijzen waar
het geld vandaan moet komen. Uit de smalle marges die in augustus in het kabinet
worden verdeeld, gaat eens een stukje naar VWS, een stukje naar hier en een
stukje naar daar. Er had allang veel meer naar Onderwijs moeten gaan. Ik kaats
de bal dus toch maar terug naar het kabinet.Minister Ritzen:Ik kan mij wel iets herinneren van de betrokkenheid van de heer Van der
Vlies. Tegelijkertijd moet de heer Van der Vlies echter met mij constateren
dat dit niet heeft geleid tot een vertaling. Dat houdt in dat de begroting
van Onderwijs de begroting van Onderwijs is. Het betekent ook dat je de volgende
stap moet zetten om binnen de begroting van Onderwijs de ruimte te zoeken.
De invulling daarvan voldoet aan de criteria die ik eerder aangaf. Ik ga er
straks nog op in, maar ik noem al het criterium van de toegankelijkheid en
het criterium dat bezuinigingen die in de begroting zijn opgenomen, niet ten
koste van de leerling in de klas mogen gaan.Mevrouw Van Vliet (D66):Voorzitter! De minister geeft aan dat het binnen de begroting van Onderwijs
gezocht moet worden. Hij heeft ons nooit horen zeggen dat dit niet moet gebeuren.
Mevrouw De Vries zei dat ook al. Bovendien is de bezuiniging die nu wordt
voorgesteld in de begroting, totaal niet onderbouwd. De minister kan niet
van de Kamer verwachten dat zij zegt dat het een goede of een slechte bezuiniging
is, hoe naar bezuinigingen in het algemeen ook zijn. Met het feit dat de bezuiniging
niet is onderbouwd heeft mijn fractie erg veel moeite. De minister zegt dat
hij het geld nodig heeft en hij wil het uit het MBO halen. Misschien kan het
wel uit de studiefinanciering komen of uit de OV-jaarkaart. Niets is zeker.
Als je een goede begroting maakt, moet die onderbouwd zijn. Pas dan kan de
Kamer zeggen of zij het ermee eens is. Nu kunnen wij niets anders doen dan
vragen om uitstel omdat wij eerst inhoudelijk willen discussiëren.Minister Ritzen:Voorzitter! In die lijn kan ik mij uitstekend vinden. Als de Kamer zegt
dat de onderbouwing gebaseerd moet zijn op de lijnen die het kabinet aangeeft
in de begroting, namelijk dat de risico's voor toegankelijkheid naar beste
weten zijn uitgesloten, dan kan ik die voorstellen ook zo ontwikkelen. De
voorstellen rondom MBO-studiefinanciering kennen inderdaad een aantal compartimenten
waarover anderen mij adviseren, zoals de commissie-Kruse die zegt dat er zowel
in richting A als in richting B heel goede mogelijkheden zijn. Maar ik had
zelf de behoefte om nog wat beter door te meten wat er uitkomt. Immers, de
volgorde bij de MBO-studiefinanciering is in eerste instantie te kijken naar
de OV-kaart als mogelijkheid. Het is dan belangrijk te weten van de OV-bedrijven
welke aanbiedingen zij zouden kunnen doen. Dat is ook aan hen verzocht. Daar
zou wel eens uit kunnen komen dat het alleszins redelijk is, ook in het kader
van toegankelijkheid en in combinatie met een vermindering van uitgaven voor
de OV-voorziening. Maar je zou ook naar de uitwonendenvoorziening kunnen kijken.
Natuurlijk doen wij dat vanuit de invalshoek dat er geen effecten mogen zijn
op toegankelijkheid. Nogmaals, in een wereld van overvloed zou dit absoluut
niet aan de orde zijn, maar wij leven in een wereld van beperkingen. Vergeleken
met alle andere begrotingen, springt de onderwijsbegroting in de verhouding
tussen extra uitgaven en bezuinigingen, er verreweg bovenuit. Misschien is
dat nog niet iedereen opgevallen, maar men kan het narekenen. Er zijn grote
bedragen bijgekomen, maar de afspraken in het kabinet zijn vrij stringent
geweest. Ook voor onderwijs moeten er bezuinigingen komen. Die bezuinigingen
zijn op deze wijze ingevuld. Vervolgens komen die tot een uitwerking. Ik stel
het zeer op prijs dat mevrouw Van Vliet graag de uitwerking afwacht en dat
zij op grond daarvan haar oordeel geeft.Mevrouw Van Vliet (D66):Nog een korte reactie, voorzitter. Dit is de eerste keer dat wij zelfs
maar een debatje hebben over het al dan niet beïnvloeden van de toegankelijkheid.
Net zo hard als de minister zegt dat dit de toegankelijkheid niet beïnvloedt,
zeggen wij dat wij zeer bang zijn dat het dat wel doet. Alleen dat al zou
een reden zijn om dit op te schorten en eerst dat debat te voeren. Mijn fractie
is van harte bereid om mee te zoeken hoe die bezuiniging binnen de onderwijsbegroting
moet worden ingevuld, maar de minister heeft ons op geen enkele manier, in
alle punten waarbij dit aan de orde kwam, ervan overtuigd dat deze bezuiniging
de toegankelijkheid niet zal aantasten. Dat is het eerste debat dat wij moeten
voeren, los van het rapport-Kruse dat ook aanknopingspunten geeft. Daarom
zeggen wij dat het nu niet kan en dat wij eerst in 1997 dat debat moeten voeren.Minister Ritzen:Die volgorde begrijp ik niet. De volgorde die zojuist werd gehanteerd,
was anders en die begreep ik: werk het uit en overtuig ons. Dat wil ik graag
doen. Opschorten betekent stoppen met die uitwerking, althans zo begreep ik
het zojuist even. Dat is niet de bedoeling. Ik zou graag de gelegenheid hebben
om op basis van alle stukken die er zijn, na te gaan hoe dat vorm kan krijgen
op de wijze die recht doet aan de opvatting die breed in de Kamer leeft –
dat is ook de opvatting van het kabinet – dat het MBO een buitengewoon
belangrijk onderdeel is van het onderwijs. Sterker nog, in de
afgelopen jaren hebben wij daar enorm in geïnvesteerd, zowel mentaal
als met beleid. Persoonlijk heb ik er ook zeer veel in geïnvesteerd.
Het is van het allergrootste belang om die investering tot haar recht te laten
komen, maar ik vraag wel om de gelegenheid om de opvatting van het kabinet
uit te werken dat het mogelijk is zonder de toegankelijkheid aan te tasten.
Ik zeg dat tegen de achtergrond van de relatief beperkte bezuiniging die hieraan
verbonden is. Misschien mag ik dat met twee zinnen toelichten. Het gaat gemiddeld
om een bezuiniging van 10%, waarbij het absoluut niet de bedoeling is om dat
gemiddelde zo te vertalen, terwijl wij in het hoger onderwijs in de afgelopen
jaren een bezuiniging hebben doorgevoerd die qua percentages aanzienlijk veel
groter is. Dat is natuurlijk geen overtuigend element. Het geeft wel iets
aan van de relatieve omvang. Bovendien geeft het iets aan van de eventuele
mogelijkheden. Die handschoen wil ik dus graag oppakken. Het blijft op de
begroting staan. Maar ik besef goed dat de Kamer nog niet de overtuiging is
toegedaan dat het moet kunnen tegen de achtergrond van de toegankelijkheid.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! De minister spreekt de Kamer aan op haar verantwoordelijkheid.
Kan de minister zich voorstellen dat de Kamer denkt: de minister beoogt een
bezuiniging, laten wij afwachten of de minister in het debat sterke argumenten
daarvoor heeft. En heeft hij die argumenten niet, dan gaat het gewoon niet
door. Maar het mag niet ten koste gaan van andere posten van de begroting
voor Onderwijs. Het kabinet moet in ieder geval met een alternatieve compensatie
komen. Kan de minister zich voorstellen dat de Kamer zo denkt?Minister Ritzen:Voorzitter! Ik kan mij voorstellen dat de oppositie zo denkt, maar het
is niet de regel. Het geldt niet voor regeringspartijen.De heer Rabbae (GroenLinks):Maar u bepaalt toch niet wat de regeringspartijen moeten doen? Dat doen
zij toch zelf in deze Kamer?Minister Ritzen:In feite heeft de hele Kamer, ook de oppositie, dezelfde verantwoordelijkheid.
Als het kabinet de opvatting naar voren brengt dat dit het beste is, kan de
Kamer het kabinet niet terugsturen en zeggen: bedenk eens wat nieuws en kom
daarmee naar voren.De heer Rabbae (GroenLinks):Dat is uw standpunt. Ik hoop dat de Kamer de vrijheid voor zichzelf behoudt
om uiteindelijk zelf te bepalen wat zij wel of niet van het kabinet kan verlangen
of desnoods afdwingen, als de Kamer die mening Kamerbreed is toegedaan.Minister Ritzen:Ik zou dat wel een vorm van spelverruwing vinden, die ik moeilijk zou
kunnen delen. Het kabinet heeft een opvatting naar voren gebracht. En wat
zijn die alternatieven? Ik kijk dan naar het hoger onderwijs. Voor het hoger
onderwijs zijn in de afgelopen jaren zeer ingrijpende beslissingen genomen.
Daar is dus geen ruimte. Ik kijk ook naar het basisonderwijs en het voortgezet
onderwijs. Het zal duidelijk zijn dat de opvatting van het kabinet brede steun
heeft. Wat blijft er over? Ik vind dat er een eerlijk debat moet plaatsvinden.
Dan moet niet worden gezegd: ga nog eens terug en kijk eens of je wat nieuws
kunt verzinnen.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Er is onlangs 1 mld. aan opbrengsten van gas binnengekomen.
Dat is een meevaller. Als wij het hebben over de kennisinfrastructuur en de
agenda 2010, mag het natuurlijk geen dubbeltje kosten.Minister Ritzen:Voorzitter! Toch hoort de discussie daarover plaats te vinden bij de algemene
financiële beschouwingen of bij de algemene politieke beschouwingen.
Dat is dan een debat over verschillende begrotingsposten. Wij waren het zojuist
eens over het volgende: er is een keuze gemaakt. De heer Van der Vlies zei
terecht: ik heb niet die keuze gemaakt. En als het niet is gelukt om tot verschuivingen
te komen, is het een gegeven dat je het binnen de onderwijsbegroting moet
vinden.De heer Cornielje (VVD):Voorzitter! Ik ben het met de minister eens dat wij niet aan spelverruwing
moeten doen. Er moeten geen andere regels voor de Kamer gelden dan voor de
bewindslieden. In dat opzicht deel ik dus zijn analyse. Ik wil echter terug
naar zinnen die de minister eerder uitsprak. Hij sprak die zinnen over de
algemene beschouwingen uit in een licht verwijtende sfeer in de richting van
de Kamer. Ik kan mij niet herinneren dat een Kamer zich zo positief heeft
uitgesproken over het onderwijs via de motie over de kleine klassen. Dat biedt
perspectief voor het onderwijs voor meer jaren. Hadden wij nog meer moeten
doen? Is dit nog niet genoeg? Ik verbaas mij heel erg over de verwijtende
toon van de minister. Hij had ook kunnen zeggen: de Kamer heeft bij de algemene
beschouwingen met de motie over de kleine klassen een fantastisch signaal
gegeven.Minister Ritzen:Voorzitter! Eerst "verbolgen" en vervolgens "verwijtend". Het was echter
"constaterend", in beide gevallen. Ik constateer dat er bij de algemene financiële
beschouwingen en bij de algemene politieke beschouwingen geen amendementen
zijn ingediend waardoor de bezuinigingen voor de studiefinanciering in het
middelbaar beroepsonderwijs of het ingaan van het lesgeld op het 16de jaar
aan de orde zijn geweest. Dit betekent dat die bezuinigingen er nog steeds
staan binnen de onderwijsbegroting. Daarom zijn zij nu aan de orde. Nogmaals,
het is absoluut geen verwijt. Ik constateer wel dat zij hier aan de orde zijn.
Zij kunnen hier alleen maar worden vervangen door een andere deugdelijke dekking.De heer Cornielje (VVD):Met dat laatste zijn wij het eens. Je kunt natuurlijk zeggen: wij houden
het binnen de onderwijsbegroting, wij zoeken daarnaar, net zo creatief als
de minister dat doet. Van ons mag gevraagd worden dat wij een dekking aangeven
binnen de onderwijsbegroting als wij een maatregel afwijzen. Maar nu sinds
vele jaren voor deze onderwijsbegroting Kamerbreed dat perspectief is geboden,
had van deze minister een iets ander geluid mogen worden gehoord.Minister Ritzen:Voorzitter! Ik geloof dat heer Cornielje het echt over iets anders heeft.
Naar mijn mening is het niet aan de orde de twee dingen met elkaar te verbinden.
De hele ontwikkeling rondom onderwijs, het belang van onderwijs en het investeren
in onderwijs, zijn zaken waarmee ik mijn opmerkingen ben begonnen. Ook uit
het publieke opinieonderzoek blijkt dat onderwijs duidelijker
begint aan te slaan. Het stijgt in de waardering van mensen en men beschouwt
het als iets waarvoor in de komende jaren nieuwe stappen moeten worden gezet.
Daarover geen misverstand! Ik zou overigens spreken over de begroting van
vandaag. Dat was mij nadrukkelijk gevraagd. Daarbij hebben wij een paar problemen
op te lossen. De heer Cornielje kan zich er niet gemakkelijk van afmaken met
mij een verwijt te maken en te zeggen dat ik de Kamer verwijtend toespreek
door erop te wijzen dat het onderwijs geleidelijk meer in de belangstelling
komt.De heer Cornielje (VVD):Ik heb heel duidelijk gezegd, dat je over de invulling van de maatregelen
die de minister zelf niet concreet heeft aangegeven, nog een debat kunt hebben,
maar dat je wel budgettair kunt aanvaarden dat de begroting is zoals zij is.
Wij zullen samen naar een goede invulling moeten zoeken. Wat dat betreft wil
de VVD voor de Kamer dezelfde regels laten gelden als voor de bewindslieden.De heer Poppe (SP):Voorzitter! Ik heb in mijn eerste termijn de minister gevraagd om een
reactie op de waarschuwingen van de leerplichtambtenaren over de vervroegde
uitval van ongediplomeerde leraren in het beroepsonderwijs. Ik wil graag horen
wat die reactie is. Het gaat hierbij namelijk om een belangrijke zaak. In
mijn eerste termijn heb ik er al op gewezen dat het vak ondergewaardeerd wordt.
Maar eigenlijk ook het beroepsonderwijs hangt in deze begroting aan de achterste
mem. De minister zegt: het is maar 10%. Bij het hoger onderwijs is het percentage
echter veel hoger. Bovendien geldt: men hangt al aan de achterste mem. Ik
vind dat het beroepsonderwijs gestimuleerd moet worden. Er kan nu geen duppie
meer af. We komen 3 mld. tekort. Ik ken de problemen, maar het is werkelijk
erg fout om de bedoelde maatregel te nemen, aangezien het hier om een kwetsbare
groep gaat. Dus: wat vindt de minister van de opmerking van de leerplichtambtenaren?Minister Ritzen:Voorzitter! Ik geloof niet dat die aan de orde is in de uitwerking die
in hoofdlijnen door de commissie-Kruse is gepresenteerd.De heer Stellingwerf (RPF):Voorzitter! Ik had nog een concrete vraag, vooral naar aanleiding van
het interruptiedebatje met mevrouw Van Vliet. De minister zegt feitelijk:
geef mij de tijd om dingen uit te werken, daarna treed ik weer in overleg
met de Kamer en kan ik haar wellicht overtuigen. Hoe moet ik dit verstaan?
Zegt de minister hiermee impliciet: als het nodig is kom ik met begrotingswijzigingen?
Of versta ik hem dan verkeerd?Minister Ritzen:Nee, voorzitter, de heer Stellingwerf verstaat mij verkeerd. Ik ga ervan
uit dat ik kan voldoen aan de criteria die de Kamer met het kabinet stelt,
namelijk dat deze bezuiniging niet ten koste gaat van de toegankelijkheid
en dus ook niet van de aantrekkelijkheid van het middelbaar beroepsonderwijs.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Ik wil een voorstel aankondigen, namelijk om pas over de onderwijsbegroting
in december te stemmen, zodat de minister de gelegenheid heeft om de 124 mln.
bezuiniging op de studiefinanciering MBO met een plan in te vullen, zodat
wij weten waarover wij stemmen als wij zouden stemmen voor die bezuiniging.
Nu weten wij dat niet. Er is een bezuinigingstaakstelling. De invulling is
onbekend. Als wij mijn voorstel volgen, heeft de minister de gelegenheid om
die invulling te geven, zodat wij een verantwoord oordeel over de begroting
kunnen geven.Minister Ritzen:Voorzitter! De Kamer bepaalt haar eigen agenda. De voorstellen van het
kabinet zullen niet voor december komen. Dat heb ik de Kamer al meegedeeld.
De voorstellen zullen waarschijnlijk in januari-februari komen. Ik wil namelijk
de offertes voor de OV-kaart eerst afwachten. Dat heb ik de Kamer ook laten
weten. Het kabinet heeft vrijdag een beslissing genomen.Voorzitter! Ik wil mij op dit punt nog wat specifieker uitlaten. Elke
keer wordt gezegd: wij kennen de invullingen niet. Verschillende invullingen
zijn wel bekend, bijvoorbeeld die over de reisvoorziening. De commissie-Kruse
heeft vrij uitvoerig met argumenten aangegeven, dat die op geen enkele wijze
ten koste zou hoeven te gaan van de toegankelijkheid. Met andere woorden,
er zijn modaliteiten, bijvoorbeeld de uitwonenden. De commissie-Kruse brengt
naar voren dat daarmee op een iets andere wijze kan worden omgegaan en dat
daaraan grote opbrengsten verbonden zouden zijn.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Mag ik hier toch op ingaan?De voorzitter:U stelt een punt van orde aan de orde. Dit is volgens mij niet het tijdstip
om daarover te beslissen. Wij beslissen op een normaal tijdstip over de stemmingen.
Het staat u vrij om dat aan de orde te stellen, maar het lijkt mij niet correct
om er nu een standpunt over in te nemen.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Ik heb het aangekondigd om een uitweg uit deze discussie te
kunnen vinden. Als de minister zegt dat de invulling van die 124 mln. pas
na december komt, dan zeg ik: laat de minister maar zorgen dat die er begin
december is. Er zijn nu allerlei modaliteiten, maar het gaat erom dat de minister
een verantwoorde keuze maakt en dat de Kamer weet waarover zij beslist als
zij "ja" zou zeggen tegen een bezuiniging van 124 mln. op de studiefinanciering
MBO.De voorzitter:Ik wil nu vaststellen dat wij er op dit moment niet over kunnen beslissen.
Dat dient op een later tijdstip te gebeuren.Mevrouw Dijksma (PvdA):Voorzitter! Ik wil vaststellen dat de minister zegt dat er een aantal
aanknopingspunten zijn waarop die bezuiniging kan worden ingevuld, maar dat
hij er zelf nog geen oordeel over heeft gegeven aan de Kamer. Het is voor
ons dan ook moeilijk om die verschillende voorstellen te wegen.Minister Ritzen:Voorzitter! Laat ik het lesgeld nu in een keer naar voren trekken, dan
hebben wij die twee punten tenminste gehad.De voorzitter:Ik wil wat anders naar voren trekken. Ik zou er eigenlijk mee willen stoppen.Minister Ritzen:Vindt u het goed dat ik het lesgeld nog even behandel? Dan kunnen wij
morgen de mooiere dingen naar voren brengen. Volgens mij is er ook grote behoefte
aan.Voorzitter! Het gaat om iets wat inderdaad een louter financiële
achtergrond heeft en niet in eerste instantie een onderwijskundige. Als je
dat niet doet en het geld wel moet vinden, dan realiseer je dat altijd met
grote negatieve onderwijskundige resultaten. Dan drukt het ergens op het onderwijs
in de klas. Deze maatregel is met de WTS volledig afgedekt voor gezinnen met
lagere inkomens. Mevrouw De Vries zei al improviserend – het stond niet
in haar geschreven tekst – dat er voor de WTS wel een heel moeilijk
formulier is. Hier heb ik het formulier. U hebt het echt in vijf minuten ingevuld.
Er wordt hier "neen" geschud. Ik heb de Kamer hoog en ik kan mij voorstellen
dat anderen er misschien een kwartier voor nodig hebben. Maar wie er langer
dan een kwartier over doet, heeft zijn eigen gegevens toch niet zo gemakkelijk
bij de hand. Ik ga er niet verder op in, maar het is een buitengewoon eenvoudig
formulier. Ik vind dat nu al te gemakkelijk wordt gezegd dat er van die formulieren
niet zoveel klopt. Hier staat op: naam, adres, wanneer bent u geboren? Dat
weten wij toch meestal wel. In dat opzicht denk ik dat deze bezuiniging echt
goed mogelijk is. Je vraagt wel meer aan mensen – nogmaals, dat is lastig –
maar tegelijkertijd kan het.Dan heb je het punt van leerplicht en tegelijkertijd lesgeld. Minister
Deetman heeft daarvoor een aantal jaren geleden een eerste stap gezet, omdat
het lesgeld en ook het cursusgeld zijn ingevoerd voor partieel leerplichtigen.
In dat opzicht zijn alle internationale verdragen goed doorgenomen en is nagegaan
in hoeverre dat daarmee in strijd was. De heer Koekkoek zal nog een preciezer
antwoord krijgen bij het wetsvoorstel dat er komt, maar er is heel goed naar
gekeken. Het is ook goed geregeld.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Zou ik de minister mogen vragen om die notitie, die er kennelijk
al is, aan de Kamer te doen toekomen voor de indiening van het wetsvoorstel?
Of is de indiening zo spoedig te verwachten dat het kan samenvallen?Minister Ritzen:Voorzitter! Dat laatste was de gedachte. Het is de bedoeling heel snel
met het wetsvoorstel te komen, zodat daarover op één moment
goed met de Kamer kan worden gecommuniceerd.De heer Schutte heeft daarbij een punt naar voren gebracht zoals hij wel
vaker heeft gedaan. Het betreft de hoogte van het lesgeld in relatie tot de
gezinsomvang. Dat hebben wij uit overwegingen van eenvoud niet gedaan. Wij
hebben het bij de WTS ook geschrapt. Dit sluit overigens aan bij een opmerking
die de heer Koekkoek maakte over de eenvoud van de studiefinanciering.Voorzitter! Dit had ik te melden over het lesgeld. Ik zou hiermee willen
afsluiten.Mevrouw Dijksma (PvdA):Voorzitter! Nog een principiële vraag. Deze maatregel schijnt juridisch
te zijn verankerd, maar desalniettemin is een argument naar voren gebracht,
gericht op het wegnemen van de rechtsongelijkheid tussen 16-jarigen. Er is
namelijk sprake van rechtsongelijkheid tussen de ene en de andere leerling.Minister Ritzen:Voorzitter! Ik heb daar goed naar geluisterd. Tot je 16de jaar hoef je
inderdaad niet te betalen, daarna wel. Dat noem ik echter geen rechtsongelijkheid,
want bij de leeftijd van 16 jaar krijgt de leerplicht een ander accent. Deze
ontwikkelt zich dan in de zin van een afloop van de leerplicht naar een partiële.
Het is inderdaad heel bijzonder dat de datum waarop je bent geboren een verschil
in dit opzicht kan betekenen. Als je vroeg in het jaar bent geboren, dan ben
je de klos en dan moet je het gehele lesgeld betalen. Ben je wat later geboren,
dan betaal je helemaal niets. Dat is een rare situatie. Nogmaals, dat is geen
maatregel die wij zouden hebben bedacht als sprake zou zijn van overvloed.
De maatregel is wel goed te verdedigen, in die zin dat je iets meer gelijkheid
creëert tussen verschillende groepen jongeren die toch allemaal dezelfde
leeftijd hebben.De (algemene) beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De regering zal morgenochtend de beantwoording voortzetten.Sluiting 23.12 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19961997-1406-1416.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl