Behandeling van het wetsvoorstel Regels betreffende terbeschikkingstelling en gebruik van foetaal weefsel (Wet foetaal weefsel) (26639)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 207-222

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

19-11-2001

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 5, pagina 207-222

06-11-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26639Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Regels betreffende terbeschikkingstelling en gebruik van foetaal weefsel (Wet foetaal weefsel) (26639)Pagina 207-222
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 6 november 2001)Pagina 223-224
Presentie en opening (dinsdag 6 november 2001)Pagina 175-175
Behandeling van de notitie Reflecties over de positie van de Eerste Kamer (26976, nr. 1)Pagina 176-207
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Visserijwet 1963 (natuurbelangen en zeevisserij) (27205); - Wijziging van de Telecommunicatiewet in verband met de implementatie van richtlijn nr. 95/47/EG ... inzake het gebruik van normen voor het uitzenden van televisiesignalen (PbEG L 281) alsmede in verband met ... (27576); - en nog twee andere wetsvoorstellen (wijz. Vleeskeuringswet (27698) en wijziging Huursubsidiewet (27752)Pagina 175-176
Lijst van besluiten (dinsdag 6 november 2001)Pagina 222-223

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 79 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Regels
betreffende terbeschikkingstelling en gebruik van foetaal weefsel (Wet foetaal
weefsel) (26639).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Timmerman-Buck (CDA):Mijnheer de voorzitter. Het voorstel van de wet houdende regels betreffende
terbeschikkingstelling en gebruik van foetaal weefsel heeft ook in dit huis
aanleiding gegeven tot de nodige schriftelijke vragen van de kant van de CDA-fractie.
Mijn fractie heeft grote aarzelingen bij dit wetsvoorstel, omdat zij waarborgen
mist voor de zorgvuldigheid die vereist is bij het omgaan met de onderhavige
problematiek. Enerzijds wordt een wettelijk kader geschapen waardoor het mogelijk
wordt om gebruik te maken van foetaal materiaal ten behoeve van op zich zelf
nastrevenswaardige doeleinden, zoals transplantatie, mogelijke genezing van
bijvoorbeeld Parkinsonpatiënten en experimenten die uiteindelijk kunnen
leiden tot voorkoming van leed en genezing van ziekten. Ik wil daarbij benadrukken
dat het gebruik van foetaal materiaal als zodanig bij het CDA niet op problemen
stuit. Anderzijds gaat het om het vragen van toestemming aan de vrouw die
een abortus provocatus heeft ondergaan, in een noodsituatie heeft verkeerd,
als tenminste aan de vereisten van de Wet afbreking Zwangerschap is voldaan,
en die zich in ieder geval in een rouwproces bevindt als haar toestemming
wordt gevraagd. In de praktijk zal deze situatie zich althans het meeste voordoen.
Daarbij is van belang of aan alternatieven de voorkeur wordt gegeven die minder
problematisch liggen.Beginnend bij het laatste stuit ik op artikel 2, eerste lid, van het wetsvoorstel.
Op grond daarvan is het bewaren en gebruiken van foetaal weefsel toegestaan
ten behoeve van geneeskundige doeleinden, medisch- en biologisch-wetenschappelijk
onderzoek en medisch- en biologisch-wetenschappelijk onderwijs. Hieruit blijkt
op geen enkele manier dat een nadere beperking wordt gesteld. Dit, terwijl
ook de minister erkent dat er ethisch minder beladen wijzen zijn om die geneeskundige
doelen te bereiken. Zo stelde de minister: "Aan de andere kant, als er meer
mogelijkheden blijken te zijn, dan zou ik graag het onderzoek en ook de toepassing
daarheen willen sturen dat zo min mogelijk gebruik wordt gemaakt van weefsel
van embryo's of foetussen, en dat wij bijvoorbeeld via navelstrengbloed –
dat een niet beladen bron is – stamcellen laten kweken en daar het nodige
mee kunnen doen." Zie Handelingen Tweede Kamer, nr. 39, pagina 3146. Kan de
minister aangeven waarom niet al eerder en niet méér van deze
ontwikkelingen zijn gestimuleerd? Welke initiatieven zijn wat dit betreft
tot nu toe genomen, afgezien van de subsidie voor de Stichting EuroCord voor
de verdere opbouw van een navelstrengbloedbank?De minister lijkt geen normatieve visie te hebben omdat zij geen enkele
richting wil afsluiten en ethisch minder beladen keuzes geen voorrang geeft.
De CDA-fractie heeft echter moeite met de onbeperktheid van de reikwijdte
van het wetsvoorstel, gelet op artikel 2, eerste lid. Tijdens de plenaire
behandeling in de Tweede Kamer heeft de minister die reikwijdte al ingeperkt
door te stellen dat gebruik van menselijk weefsel "onontkoombaar" moet zijn
voor het onderwijs. Zie Handelingen Tweede Kamer 18 januari 2001, nr. 39,
pagina 3147. Kan de minister aangeven of en zo ja, hoe deze onontkoombaarheid
nu moet worden getoetst? Kan zij tevens aangeven of het criterium van "onontkoombaarheid"
ook voor de andere doeleinden, genoemd in artikel 2, eerste lid, geldt? En
zo ja, hoe moet dit worden getoetst?Voorzitter. Ik ga in op een tweede punt. De minister heeft een mogelijke
ongeoorloofde beïnvloeding van gebruik van foetaal weefsel op de beslissing
tot abortus provocatus niet ontkend. Integendeel, het wetsvoorstel bepaalt –
terecht – dat de aborterende arts niet degene mag zijn
die het foetaal weefsel zal gebruiken. Ook mag er geen relatie zijn van de
aanstaande moeder die tot abortus wil overgaan met een patiënt voor wie
het foetaal weefsel van belang zou kunnen zijn. Dit neemt niet weg dat de
minister niet kan uitsluiten dat een abortusbeslissing toch wordt beïnvloed
door de mogelijkheden die het wetsvoorstel biedt. Mijn vraag aan de minister
is of zij zichzelf in dezen serieus wil nemen. Met andere woorden, wil de
minister toezeggen dat deze als ongewenst beschouwde invloed, gelet op de
ratio van genoemde bepalingen in het wetsvoorstel, in een evaluatie wordt
onderzocht? Graag een reactie van de minister.Ook op een ander punt heeft de CDA-fractie behoefte aan een evaluatie,
als het wetsvoorstel wordt aangenomen. Volgens de memorie van toelichting,
in antwoord op vragen van mijn fractie, is de reden van de minister om geen
actieve voorlichting te bewerkstelligen "dat het actief voorlichten van het
publiek zich niet verdraagt met de doelstelling van het wetsvoorstel om ongeoorloofde
beïnvloeding en morele druk zoveel mogelijk te voorkomen".De minister heeft het wetsvoorstel gekwalificeerd als "precair" als het
gaat om het vragen van toestemming aan de vrouw om foetaal weefsel ter beschikking
te stellen, te meer waar het in de regel situaties betreft waarin een abortus
provocatus heeft plaatsgevonden. Het lijkt mijn fractie wenselijk om deze
patiënten liefst zo snel mogelijk na inwerkingtreding van de wet te volgen
en hun ervaringen te onderzoeken. Dat geldt evenzeer voor de gedragingen en
ervaringen van de artsen die om toestemming verzoeken, met name bij de selectie
van patiënten aan wie toestemming wordt gevraagd. In het wetsvoorstel
wordt dit niet geregeld; of een verzoek om toestemming wordt gedaan, is afhankelijk
van het inzicht van de arts als goede hulpverlener. Niet elke situatie leent
zich voor een dergelijk verzoek. Ik denk hierbij aan een verkrachting, waarbij
de betrokken vrouw nog meer heeft te verwerken dan de abortus.Daarenboven kan de positie van de wilsonbekwamen bij de evaluatie betrokken
worden. De minister heeft gesteld op zichzelf voorstander te zijn van terughoudendheid
om wilsonbekwame vrouwen of hun vertegenwoordigers te vragen foetaal weefsel
ter beschikking te stellen. Hierbij geeft het wetsvoorstel geen enkel uitsluitsel
of houvast. De CDA-fractie kan zich voorstellen dat de zin van de voorgestelde
regeling wordt ontleend aan het bewaren en gebruiken van foetaal weefsel voor
pathologisch-anatomisch onderzoek voor de vrouw, zoals aanvankelijk in het
wetsvoorstel was opgenomen. Bij de tweede nota van wijziging, op stuk nr.
21, is dit echter buiten de werkingssfeer van het wetsvoorstel geplaatst.
De terughoudendheid die de minister wil betrachten, kan door opname in een
evaluatie van de wet worden getoetst.Mijn vierde punt betreft de wens, ook van de minister, dat instellingen
slechts foetaal weefsel ter beschikking stellen, indien een ethische commissie
positief oordeelt over het protocol voor het onderzoek waarvoor het weefsel
wordt gebruikt. De CDA-fractie is het niet eens met het ontbreken van een
wettelijke basis aan deze goedkeuring. De minister vindt een wettelijke basis
niet nodig en verwijst voor de argumentatie naar een modelreglement, dat wordt
opgesteld door een commissie uit de Nederlandse vereniging voor obstetrie
en gynaecologie en het Nederlands genootschap van abortusartsen, waarin een
ambtelijke waarnemer participeert.Dat zegt uiteraard nog niets over de vraag of goedkeuring van het protocol
daadwerkelijk in het reglement wordt opgenomen. De CDA-fractie vraagt de minister
om toe te zeggen dat zij haar ambtenaar instrueert om dit goedkeuringsvereiste
te doen opnemen en om deze Kamer ervan op de hoogte te stellen of en hoe dit
is geschied, liefst door toezending van het modelreglement als dit gereed
is.Als het goedkeuringsvereiste niet in het modelreglement is opgenomen,
vraag ik de minister toe te zeggen om dit te bewerkstellingen bij de in het
wetsvoorstel bedoelde algemene maatregel van bestuur. Kan de minister toezeggen
dat dit gebeurt, wat zij eigenlijk zelf ook wil, en de naleving in de praktijk
opnemen in de evaluatie? Kan de minister ook zicht geven op het tijdstip van
inwerkingtreding van de wet, gelet op de wenselijkheid van het gereedkomen
van de gedragsregels die in het modelreglement worden opgenomen? Overigens
heb ik er met instemming kennis van genomen dat de minister in de memorie
van antwoord in reactie op vragen van de CDA-fractie heeft toegezegd te bevorderen
in het modelreglement op te nemen dat het te ondertekenen toestemmingsformulier
de datum en het tijdstip moet bevatten van het verzoek om de terbeschikkingstelling
van het foetale weefsel. Dit ter wille van de handhaving van de bepaling dat
het verzoek om toestemming niet eerder mag worden gedaan dan op het moment
dat de vrouw haar besluit omtrent abortus heeft genomen. De minister voegde
aan haar toezegging toe dat zij pas van de mogelijkheid van een algemene maatregel
van bestuur gebruik wil maken als in de praktijk blijkt dat het modelreglement
en daarmee de instellingsreglementen tekortschieten. Naar aanleiding daarvan
vraagt de CDA-fractie zich af wat hierbij de minister voor ogen staat en hoe
zij op enigerlei verantwoorde wijze wil nagaan of sprake is van een tekortschieten.
Ik doe haar de suggestie doen om de wet ook op dit punt te evalueren.Mijn voorlaatste punt betreft de mogelijkheid om de toestemming in te
trekken. De minister stelde aanvankelijk gesteld dat dit ook kan nadat de
ingreep heeft plaatsgevonden, tenzij er zoveel tijd is verstreken dat het
gebruik als heeft plaatsgehad. Indien het laatste het geval zou zijn, zou
dit – zo heeft mijn fractie schriftelijk naar voren gebracht –
een extra emotionele belasting kunnen betekenen voor de vrouw die in een toch
al moeilijke situatie verkeert. Onze suggestie om vanwege die reden alsmede
ter wille van de rechtszekerheid een termijn te stellen waarbinnen het weefsel
niet mag worden gebruikt zodat de intrekking van de toestemming ook het gewenste
gevolg heeft, is door de minister in de memorie van antwoord positief opgepakt.
Opname van een dergelijke termijn in het in artikel 7, tweede lid, bedoelde
reglement zou, aldus de minister, in bepaalde gevallen een bijdrage kunnen
leveren aan versterking van de rechten van de betrokkenen. Kan de minister
toezeggen te bevorderen dat dit een plaats krijgt in het modelreglement en,
zo dit niet geschiedt, dat dit bij algemene maatregel van bestuur nader wordt
geregeld? Voorzitter. Er is al veel gezegd over de relatie met de Embryowet, die
thans ook ter behandeling in de Eerste Kamer voorligt. Over die relatie heb
ik twee vragen die tot nu toe niet zijn gesteld.De eerste is hoe de piëteit die de minister zegt te willen betrachten
ten aanzien van de dode menselijke vrucht – welke piëteit zij als
een belangrijke notie bij dit wetsvoorstel beschouwt – te rijmen is
met de tijdelijkheid van het in de Embryowet vervatte verbod op het kweken
van embryo's voor experimenten. Mijn fractie wil graag uitgaan van een oprechte
opvatting van de minister ten aanzien van de te betrachten piëteit, maar
is geïntrigeerd door de grote spanning die dit oproept met de tijdelijkheid
van dat verbod. Kan de minister op dit punt een toelichting geven?Mijn tweede vraag betreft de toegevoegde waarde van dit wetsvoorstel als
het mogelijk zou zijn embryo's voor onderzoek te kweken. De CDA-fractie is
van dat laatste bepaald geen voorstander. Als het echter onverhoopt wordt
toegestaan, is foetaal materiaal dat verkregen is uit abortussen dan nog wel
nodig voor de doeleinden die in het wetsvoorstel zijn genoemd? Zou dat een
reden kunnen zijn om het wetsvoorstel in te trekken?Voorzitter. De reactie van de minister op mijn vragen over de alternatieven,
mijn verzoek om een aantal aandachtspunten in het modelreglement op te nemen
en op mijn vraag naar een evaluatie zal voor mijn fractie van belang zijn
voor de vraag of wij met dit wetsvoorstel kunnen instemmen. Met belangstelling
zien wij uit naar de reactie van de minister.Mevrouw Dupuis (VVD):Voorzitter. Om te beginnen wil ik graag de overige leden van de VVD-fractie
verontschuldigen. Zij zijn afwezig, niet vanwege gebrek aan belangstelling
voor deze wet, maar omdat wij vanavond het oud-senatoren- en senatorendiner
hebben.Voorzitter. De VVD-fractie heeft waardering voor deze wet, vindt het een
heldere, goede en simpele regeling en is van mening dat uit de wet voldoende
respect blijkt voor datgene wat respect waard is, namelijk de resten van een
ongeboren wezentje, vaak nauwelijks meer als zodanig te herkennen, maar soms
ook wel. Wij zijn het eens met het doel en de strekking van de wet, maar realiseren
ons overigens heel goed dat het hierbij gaat om een kwestie die niet los van
emoties staat. Soms wellicht wel als het om een bewuste abortus gaat –
maar ook dan is er sprake van verdriet – maar zeker als het een niet
geprovoceerde abortus is, brengt het een grote droefheid voor de zwangere
met zich. Wij beseffen dat heel wel, maar vinden toch dat de wet in die situatie
een goede keuze heeft gemaakt en voldoende respect toont voor de toch moeilijke
situatie waarin de vrouw zich bevindt.Voorzitter. Wij zullen de wet dus steunen, maar wij hebben nog wel een
tweetal vragen, die wij ook al hebben gesteld in het voorlopig verslag. In
de eerste plaats is onze vraag of ook intacte dode foetussen onder het bereik
van de wet vallen. In de memorie van antwoord wordt gesteld dat daar niet
over gesproken wordt en dat alles denkbaar is. Toch wil de VVD-fractie graag
een concreet antwoord op haar vraag of intacte foetussen, natuurlijk tot 24
weken, onder het bereik van de wet vallen. Als dat zo is, zouden wij dat op
zich niet verwerpelijk vinden, maar wij vinden het toch wel een lastige zaak
omdat het verzoek om een intacte foetus in ieder geval psychologisch van een
totaal andere orde is dan materiaal dat bijvoorbeeld overblijft na een zuigcurettage.
Omdat het psychologisch van een andere orde is, vinden wij het ook moreel
van een andere orde, omdat er dan sprake is van een grotere belasting van
degene die wordt gevraagd de foetus af te staan. Wij zouden graag van de minister
horen dat in het ontwerpmodelregeling met die situatie expliciet rekening
wordt gehouden. Op zich vinden wij de wet dus zeker acceptabel, maar zouden
in de regeling, waarmee een commissie zich thans bezig blijkt te houden –
wellicht kan die ook nog lezen wat hierover in deze Kamer is gezegd –
graag opgenomen zien dat specifieke zorgvuldigheid moet worden betracht als
een intacte foetus wordt gevraagd. Wellicht kan de minister zich herinneren
dat een aantal jaren geleden problemen ontstonden toen bleek dat foetussen
na een abortus voor wetenschappelijk onderzoek naar het anatomielab verdwenen.
Dat kan – het gaat tenslotte om dode foetussen – maar er moet
wel heel zorgvuldig, extra zorgvuldig worden mee worden omgegaan. Wij zouden
daar in de modelregeling graag wat meer nadruk op gelegd willen zien en kunnen
dan accepteren dat in de wet het onderscheid niet wordt gemaakt.Voorzitter. Ten slotte een kwestie die onze fractie zelf ook lastig vindt.
Het gaat daarbij om de consequenties van de wet met het oog op de bescherming
van de belangen van commerciële instellingen, zoals de farmaceutische
industrie. In principe blijkt uit de wet dat het materiaal ook voor de farmaceutische
industrie kan worden afgestaan, waarmee commercieel zeer interessante foetale
cellen kunnen worden gekweekt die overigens weer gepatenteerd of geoctrooieerd
kunnen worden of in ieder geval onder regelingen voor intellectueel eigendom
kunnen vallen. Hier staan dus nogal wat belangen op het spel. Wij willen absoluut
niet suggereren dat wij voorstander zijn van een contract tussen de vrouw
die het materiaal afstaat, en de industrie, waardoor het bijna een incentive
zou worden voor vrouwen om abortus te plegen, omdat dit een mooi contract
zou kunnen opleveren. Wij vinden echter dat de farmaceutische industrie nu
wel zeer eenzijdig wordt bevoordeeld. In de memorie van antwoord wordt weliswaar
opgemerkt dat de wet geen betrekking heeft op het kweken van foetale cellijnen,
maar wij moeten ons wel bedenken wat er in de praktijk gebeurt. Er zijn vrouwen
die materiaal afstaan. Het is niet meteen duidelijk hoe geschikt dat materiaal
is, maar als uiteindelijk blijkt dat het zeer geschikt is om foetale cellijnen
te kweken, raakt het in handen van de farmaceutische industrie. Inmiddels
is de zaak geanonimiseerd waardoor de industrie niet terug kan naar de vrouw.
Er is dan sprake van een commercieel buitengewoon interessant project. Zo
ontstaat een asymmetrische relatie tussen de vrouw en commerciële instellingen
als de farmaceutische industrie.Nogmaals, wij vinden dit een lastig probleem, maar wij menen dat wij dit
punt toch aan de orde moeten stellen. Wij horen graag van de minister of zij
deze zaak opnieuw in studie wil nemen. Dit hoeft niet in het kader van deze
wet te gebeuren. Ik kan mij trouwens sowieso voorstellen dat er op termijn
een aparte regeling nodig is voor het kweken van cellijnen in
het algemeen. Ook met tumorcellijnen kunnen grote successen worden geboekt.
Zou het niet verstandig zijn dit nader te regelen en hieraan in ieder geval
in de modelregeling meer aandacht te besteden? De VVD-fractie vindt het antwoord
van de minister dat de wet niet op foetale cellijnen slaat, te kort door de
bocht. Wij menen dat het in de praktijk wel degelijk kan voorkomen dat in
het kader van de wet materiaal om niet wordt afgestaan, wordt geanonimiseerd
en vervolgens wordt gebruikt. Dit zou op de een of andere manier nader moeten
worden geregeld. Daarvoor zou ten minste nog bijvoorbeeld apart toestemming
moeten worden gevraagd. Het is niet aan ons al die mogelijkheden nu uitentreuren
te bespreken, maar de VVD-fractie krijgt graag een toezegging van de minister
dat deze kwestie nader in studie wordt genomen, eventueel in samenhang met
een studie naar het kweken van cellen in het algemeen.Dit was het commentaar van mijn fractie op dit wetsvoorstel. Overigens
zullen wij dit steunen.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter. Ik spreek mede namens de fractie van de ChristenUnie.Voorzitter. Al jaren is er een sterk wetenschappelijke technische vooruitgang
waar te nemen. Dit is mede mogelijk doordat de kennis over de genetische achtergronden
van ziekten in de laatste helft van de vorige eeuw sterk is toegenomen. Het
is bovendien te verwachten dat de ontsluiting van dit gebied nog lang niet
ten einde is. Daarmee ontstaan er tegelijkertijd allerlei vragen over de voorwaarden
die aan de toepassing van deze kennis moeten worden gesteld. Naar de mening
van onze fracties is het de overheid die door middel van een wettelijk kader
voor een goede toepassing van deze kennis moeten zorgen. Vandaag moeten wij
de vraag beantwoorden of het voorliggende wetsvoorstel hieraan een goede bijdrage
levert. Met foetaal weefsel bedoelt men bestanddelen die deel uitmaken van
een na een zwangerschap van minder dan 24 weken ter wereld gekomen, niet meer
in leven zijnde menselijke vrucht of delen daarvan. De toepassingsmogelijkheden zijn volgens het kabinet en geleerden in de
samenleving veelbelovend. Patiënten met bepaalde immuunziekten of aangeboren
afwijkingen aan de bloedcellen of de bloedvormende organen, dan wel mensen
die lijden aan epilepsie of de ziekte van Parkinson, Huntington of Alzheimer
zouden er in de toekomst mee kunnen worden geholpen. Daartegenover zijn er
ook andere, soms heel pessimistische geluiden te horen uit medisch-wetenschappelijke
kringen. Tot nu toe is het gebruik van foetaal weefsel op een enkele uitzondering
na nog nauwelijks toegepast bij de behandeling van patiënten. Verder
kan men uit wetenschappelijke kringen vernemen dat er ook in de toekomst weinig
reële toepassingsmogelijkheden zouden zijn.Wat ons opvalt, is dat de insteek van dit wetsontwerp eenzijdig is. Waarom
wordt er niet veel meer aandacht gegeven aan de mogelijkheden van stamcellen?
Zo zijn er positieve resultaten beschreven bij bloedziekten met gebruik van
adulte stamcellen uit navelstrengbloed. Nader onderzoek zal wellicht ook mogelijkheden
openen voor de behandeling met behulp van lichaamsstamcellen van aandoeningen
aan de hersencellen, zoals de ziekte van Parkinson.In het Europees parlement wordt in discussies de aandacht gevestigd op
menselijke stamcellen. In een recent ontwerpverslag van de tijdelijke commissie
Menselijke genetica en andere nieuwe technologieën in de moderne geneeskunde
is hierover te lezen dat men instemt met de mening van de Europese groep ethiek
over de ethische aspecten van het onderzoek naar stamcellen. Deze werkgroep
stelt dat het creëren van embryo's door middel van het overplaatsen van
somatische celkernen, therapeutische klonen, ten behoeve van het onderzoek
naar celtherapie voorlopig voorbarig is, aangezien er een groot onderzoeksgebied
bestaat dat met behulp van andere stammen van menselijke stamcellen kan worden
geëxploiteerd. Onze fracties vragen dan ook in positieve zin aandacht
van de minister voor dit naar onze mening sterk onderbelichte gebied.Al jaren worstelen wij met de problematiek, waarover wij nu spreken. Mogen
wij gebruikmaken van foetaal weefsel? Al in de tachtiger jaren werd gepleit
voor het gebruik van foetussen en foetaal weefsel voor medische experimenten.
Het vraagt om een zorgvuldige afweging. Er moet een goede rechtvaardigheidsgrond
voor zijn. Op het terrein van de diagnostiek is dat als ten behoeve en op
verzoek van ouders na een of meerdere miskramen het foetaal weefsel wordt
onderzocht om de oorzaak hiervan op te sporen. Met de zo opgedane kennis kunnen
ouders vervolgens beter worden geadviseerd.Veel moeilijker ligt het met het gebruik voor therapeutische doeleinden.
Wij menen dat deze toepassing veelal niet verantwoord is. Terwijl juist het
wetsontwerp inzake foetaal weefsel tot doel heeft het gebruiken van weefsel
van een niet meer in leven zijnde menselijke vrucht ten behoeve van geneeskundige
doeleinden en voor medisch en biologisch wetenschappelijk onderzoek en onderwijs.
Onze fracties zijn van mening dat het kabinet hiermee ruimte biedt aan ongewenste
en ongeoorloofde handelingen met het overleden ongeboren kind. Immers met
het gebruik van weefsel, bijvoorbeeld afkomstig van geaborteerde foetussen,
ter behandeling van patiënten is een aantal ethische vragen verbonden
die eerst beantwoord zullen moeten worden.Iedere ethische beschouwing gaat uit van een levensbeschouwelijke positiebepaling.
Op grond van een christelijke levensbeschouwing gaan wij uit van de volgende
ethische uitgangspunten bij de beoordeling van voorliggend wetsvoorstel. In
de eerste plaats zijn wij ervan overtuigd dat het leven van ieder mens begint
bij de conceptie en daarom vanaf dat moment beschermwaardig is. In de tweede
plaats zijn wij van mening dat een ethische beoordeling van een bepaalde handelswijze
ook de maatschappelijke context waarin die handelswijze plaatsvindt moet verdisconteren,
alsmede de maatschappelijke gevolgen op langere termijn. In de verdediging
van het gebruik van weefsel afkomstig van geaborteerde foetussen staat de
volgende redenering centraal: abortus provocatus is gelegaliseerd en het foetale
weefsel komt dus legaal ter beschikking. Tegen het gebruik van dit weefsel
behoeft geen bezwaar te bestaan, zolang dit losstaat van de beslissing
tot abortus provocatus en de uitvoering ervan.Een andere voorwaarde, die de volledige scheiding tussen abortus provocatus
en het weefselgebruik bemoeilijkt, is het verlenen van toestemming door de
moeder voor gebruik van het foetale weefsel. Op dit punt zijn wij van mening
dat door het doen uitvoeren van abortus provocatus de moeder niet langer geacht
kan worden namens en in het belang van de vrucht te beslissen over donatie
van diens weefsel. Het uitnemen van het weefsel gebeurt dus zonder moreel
gefundeerde toestemming. De langetermijngevolgen van het eventueel loslaten
van deze voorwaarde in genoemde situaties zijn moeilijk te overzien. De internationaal
reeds bestaande handel in geaborteerde foetussen houdt het reële gevaar
in van volledig instrumentele zwangerschappen mede uit financiële motieven.Het streven naar betere behandelingsmethoden van patiënten met ernstige
ziekten verdient op zichzelf bijval. Gelet op de ernstige ethische bezwaren
tegen het gebruik van weefsel van geaborteerde foetussen, alsmede het dreigende
gevaar van een verdergaande instrumentalisering van de menselijke vrucht,
is het verder ontwikkelen van veelbelovende alternatieven echter gewenst en
zelfs noodzakelijk. De overheid heeft de taak het leven van mensen in alle
levensfasen te beschermen; in het licht van diverse medisch-technische ontwikkelingen
op het terrein van beginnend leven is een omvattende, volledige bescherming
biedende wetgeving geboden om dehumanisering van geneeskunst en samenleving
te voorkomen.Het voornaamste bezwaar van onze fracties tegen dit wetsvoorstel is het
gegeven dat daarmee de beschermwaardigheid van het menselijk leven in het
geding is. Onze fracties zullen voorliggend wetsvoorstel dan ook niet steunen.
Met belangstelling wachten wij op de beantwoording van de minister.Mevrouw Le Poole (PvdA):Voorzitter. De PvdA-fractie is het eens met de opheffing van het verbod
op gebruik van foetaal weefsel. We zijn het ook eens met de visie, dat het
gebruik van dergelijk weefsel zorgvuldig geregeld moet worden.Wij hebben de regering gevraagd om te reageren op een aantal opmerkingen
betreffende de positionering van dit wetsvoorstel, gemaakt door mevrouw Ter
Braake in het Tijdschrift voor gezondheidsrecht. Ook na de beantwoording door
de regering lijkt het ons toe, dat deze vragen terecht aan de orde zijn gesteld.
Dat wil niet zeggen, dat invoering van deze wet nog langer moet wachten. Wel
vinden wij, dat nadere doordenking van deze vragen goed zou zijn en dat de
regering er goed aan zou doen zich nog eens ernstig af te vragen, of de onderhavige
regeling in alle opzichten goed aansluit bij de regelingen die in andere wetgeving
getroffen zijn voor het gebruik van lichaamsmateriaal. Met name vragen wij
ons met mevrouw Ter Braake af, waarom foetaal weefsel met meer piëteit
behandeld moet worden dan een lijk – het is een wat moeilijke discussie –
waaronder begrepen een doodgeboren vrucht van meer dan 24 weken. De omstandigheden
die geleid hebben tot ter beschikking komen van materiaal voor wetenschap
of onderwijs zullen in beide omstandigheden vaak droef zijn, en eerlijk gezegd,
hoe ouder de vrucht en hoe meer leven er geweest is, hoe meer kans er is,
dat de nabestaanden tot droefenis worden gestemd rondom deze gebeurtenis.
Op sommige punten begrijpen wij echt niet goed, waarom de WFW een regeling
geeft, die (mogelijk) afwijkt van aanverwante regelingen. In dit verband nog
enkele concrete opmerkingen en vragen.Allereerst de toestemmingsvereisten. Hier wil ik een misverstand uit de
weg ruimen. De regering stelt, dat deze dezelfde zijn als artikel 6 in de
Wet op de orgaandonatie, dat de toestemming bij leven regelt. De vraag is
echter of wel aansluiting gezocht moet worden bij deze bepaling. Het gaat
immers hier om verwijdering van weefsel van een niet meer in leven zijnde
foetus. Het komt ons dus voor, dat het meer voor de hand ligt aansluiting
te zoeken bij de bepalingen omtrent toestemming voor het gebruik van organen
na overlijden en dat aansluiting bij de vereisten van artikel 9 e.v. van de
WOD, die gaan over het ter beschikking stellen van organen na overlijden aan
de orde is. Overigens ben ik het wel met de regering in de memorie van antwoord
eens, dat de vormvereisten van artikel 9 van de WOD dan toepasselijk zouden
zijn en dat die niet minder zwaar zijn dan die van artikel 6 van de WOD of
artikel 3 van deze wet.Waarom wel speciale regels voor foetaal weefsel afkomstig van vruchten
van jonger dan 24 weken en niet voor vruchten ouder dan 24 weken? Daarvoor
gelden artikel 11, lid 2, van de Wet op de orgaandonatie en artikel 67, lid
3, van de Wet op de Lijkbezorging, die bepalen, dat de nabestaanden toestemming
kunnen geven voor gebruik van organen of van een lijk voor de wetenschap.Waarom ontbreken in deze wet regels ter vaststelling van de dood en voor
toewijzing van weefsel, zoals die wel voorkomen in de Wet orgaandonatie? In
de memorie van antwoord zegt de regering, dat zij orgaandonatie wenst te bevorderen
en dat zij denkt, dat de regeling in de wet van een kwestie, vaststelling
van de doodsoorzaak, die eigenlijk ter beoordeling van de beroepsbeoefenaar
is, daartoe zou kunnen bijdragen. Terbeschikkingstelling van foetaal weefsel
wil de regering niet bevorderen. Dit vinden wij wel een heel weinig principiële
benadering. We vragen ons ook af of deze benadering niet kortzichtig is. Is
er nu wel voldoende rekening gehouden met toekomstige ontwikkelingen? De Wet
op orgaandonatie is nog maar recent. Reeds nu moet worden geconcludeerd, dat
het in die wet opgenomen algehele verbod van gebruik van foetaal weefsel niet
wenselijk is. Biedt deze wet voldoende mogelijkheden, als zich in de nabije
toekomst nieuwe ontwikkelingen en inzichten voordoen? Dit alles uiteraard
zonder de grenzen van wat ethisch verantwoord is uit het oog te verliezen.
Op dit laatste punt zijn wij het met de regering eens, dat zwangerschappen
niet moeten worden onderbroken, laat staan gecreëerd, met het doel om
foetaal weefsel ter beschikking te stellen.De heer Van Schijndel (GroenLinks):Voorzitter. De vraag is: mag foetaal weefsel na afbreking van zwangerschap
of na een miskraam gebruikt worden voor onderzoeken of experimentele toepassingen? Bijvoorbeeld het gebruik van een bepaald onderdeel van foetaal hersenweefsel
voor lijders aan de ziekte van Parkinson. Deze vraag heeft een ethische kant:
mogen we wel wat we kunnen? Wat ons betreft, zijn echter eventuele ethische
bezwaren bij deze kwestie minder aan de orde dan ten aanzien van biotechnologische
ontwikkelingen als xenotransplantatie of klonering. Immers, hier gaat het
om niet meer in leven zijnde vruchten terwijl gebruik van cellen en weefsels
een belangrijke bijdrage kan leveren aan herstel van zieke mensen. Op grond
van die afweging zouden wij met het wetvoorstel kunnen instemmen, als ten
minste aan een aantal voorwaarden is voldaan. Alvorens die voorwaarden na
te lopen wil ik nog een andere opmerking maken.De minister vindt aparte wetgeving over dit onderwerp nodig, omdat "postmortale
orgaandonatie van organen van volwassenen van een heel andere aard is dan
gebruik van foetaal weefsel voor transplantatiedoeleinden". Dit zegt zij in
de memorie van toelichting. Daarom wil zij dit onderwerp niet onder de Wet
op de orgaandonatie brengen. Daarin is een verbod opgenomen ten aanzien van
het gebruik foetaal weefsel. Schrapping daarvan acht de minister niet voldoende,
omdat foetaal weefsel ook voor andere doeleinden in de gezondheidszorg wordt
gebruikt. Het is niet meegenomen bij de voorbereiding van de Embryowet, omdat
"die nog veel aandacht en tijd zal vragen", zegt de minister. Maar dit wetsvoorstel
ligt nu ook bij de Eerste Kamer. Echter ook bij nader inzien, vindt de minister
onderbrenging bij de Embryowet onterecht, omdat het hier om de fase van het
ter wereld komen van de vrucht gaat en het in de Embryowet gaat om de fase
waarin het embryo nog niet is geïmplanteerd. Bij de Tweede Kamer ligt
nu de Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal die ook in relatie staat
tot het onderhavige voorstel.Alle genoemde wetten hebben naast verschillen veel gemeenschappelijk.
De minister heeft de keuze gemaakt om het gebruik van weefsel van embryo's
in vitro onder de Embryowet, het gebruik van placenta's onder de Wet veiligheid
en kwaliteit lichaamsmateriaal en het gebruik van foetaal weefsel onder deze
wet te laten vallen. Maakt zij het daarmee niet nodeloos ingewikkeld voor
diegenen die met dergelijke wetgeving te maken krijgen? Had de minister niet
beter met één kaderwet kunnen komen, waarbinnen diverse wetten
als specifieke uitwerkingen een plaats hadden kunnen krijgen? Wellicht heeft
de minister plausibele redenen om op dit punt met aparte wetgeving te komen,
maar de behandeling van genoemde wetten had ik dan toch liever gezamenlijk
willen doen. Het is weer een ietwat verbrokkelde benadering van deze minister,
waarmee het zicht op een groter geheel van nauw verwante problematiek verloren
gaat en die een brede afweging belemmert.Voorzitter. Ik zal nu de voorwaarden nalopen waaraan wij deze wet toetsen.
Voorwaarde 1: omdat de foetus zelf geen toestemming kan geven, is toestemming
nodig van de moeder. Maar dan wel op grond van juiste informatieverstrekking,
het zogenoemde informed consent. Dit laatste is in artikel 4 goed geregeld.
Over het toestemmingsvereiste, als geregeld in artikel 3, hebben wij nog enkele
opmerkingen en vragen. Lid 4 bepaalt dat de echtgenoot, geregistreerd partner
of andere levensgezel en biologische vader bezwaar kunnen maken tegen bewaren
en gebruik van het foetaal weefsel. Abortus wordt alleen aan de vrouw overgelaten.
Waarom wordt in deze wet dan ook de beslissing om het foetaal weefsel ter
beschikking te stellen niet alleen aan de moeder overgelaten? Nu stelt de
minister wel dat het aan de vrouw overgelaten wordt om haar partner bij deze
beslissing te betrekken. Dit lijkt mij voor de hand liggend, want het is voorstelbaar
dat de vrouw in bepaalde gevallen niets met de biologische vader te maken
wil hebben. Overigens lijkt het dus meer een kwestie die de partners onderling
kunnen regelen, dus waarom moet de bevoegdheid om bezwaar te maken dan toch
wettelijk geregeld worden? Kan de minister dit nog eens toelichten, wellicht
gewoon aan de hand van een praktijkvoorbeeld? Ik vind dit namelijk toch nogal
verwarrend.De tweede voorwaarde is al aangegeven door anderen: de vrouw mag natuurlijk
niet onder druk worden gezet met de wenselijkheid om het weefsel beschikbaar
te stellen.De derde voorwaarde. Het moet duidelijk zijn waarvoor het foetale weefsel
gebruikt zal worden. Nu wordt het al gebruikt voor behandeling van patiënten
met het syndroom van DiGeorge en patiënten met afwijkingen van de bloedcellen
of de bloedvormende organen. Er is hoop dat onderzoek zal leiden tot hulp
aan patiënten met de ziekte van Parkinson of die van Huntington, met
epilepsie of met de ziekte van Alzheimer en mogelijk tot de ontwikkeling van
vaccins. Dit lijken ons zeer aanvaardbare gebruiksdoeleinden, maar hoe voorkom
je nu ongewenst gebruik? Is daar enig toezicht op te houden? In artikel 10
wordt het gebruik van geslachtscellen voor voortplantingsdoeleinden en niet-geneeskundige
doeleinden verboden. Geldt een dergelijk verbod ook voor onwenselijk geachte
implantatie van dit menselijke materiaal bij dieren?Over de vierde voorwaarde is al vaker gesproken. Er mag geen enkel voordeel
zijn voor degenen die bij abortus betrokken zijn, er mag geen enkele commerciële
interventie plaatsvinden. Het eerste is geregeld in artikel 9, maar hoe zit
het met het tweede? Is commerciële handel in foetaal weefsel toegestaan
en vindt die al plaats? Hiernaar is ook al in de Tweede Kamer gevraagd en
de minister heeft er zelfs een brief aan de Tweede Kamer over geschreven.
Zij ging in op het gerucht dat er in de Verenigde Staten commerciële
handel mee gedreven wordt, maar zij bestempelde de berichten hiervan min of
meer als indianenverhalen. Hoe gaat het nu precies? Kan het ziekenhuis het
weefsel verkopen aan onderzoeksinstituten, kan het ook aan de farmaceutische
industrie worden verkocht? Is er inderdaad sprake van commerciële handel
en is dit controleerbaar? Wij zijn allen ontzettend sterk tegen de handel
in menselijke organen, die in Nederland dan ook verboden is. Waar staat in
de wet een verbod op eventueel commercieel gebruik? In het eerste lid van
artikel 2 staat dat het bewaren en gebruiken van foetaal weefsel slechts is
toegestaan voor geneeskundige doeleinden, onderzoek en onderwijs. Moet ik
daar een impliciet verbod op commercieel gebruik in lezen?Is er een goede regeling voor de handhaving en het toezicht? In artikel
8 wordt bepaald dat er toezicht op de naleving wordt gehouden door ambtenaren
van het Staatstoezicht op de volksgezondheid, dus de Inspectie voor de gezondheidszorg. In reactie op mijn vraag of de inspectie daarvoor voldoende capaciteit
heeft, verwijst de minister naar het rapport-Abeln. Dat heb ik even opgevraagd
via internet en ik heb het uitgeprint. Daarin wordt gepleit voor een forse
uitbreiding van deze inspectie. Er was dus een enorm tekort. In het commentaar
dat de minister op 9 juli 2001 op dit rapport heeft gegeven, zegt zij dat
zij een voorstander is van een behoorlijke, maar weloverwogen uitbreiding
van de Inspectie voor de gezondheidszorg, ondersteund door een verdergaande
kwaliteitsverbetering. De minister stelt hiervoor dan ook voor het komende
jaar extra geld beschikbaar. Kunnen wij er dus gevoeglijk van uitgaan dat
er in ieder geval op termijn voldoende capaciteit bij de inspectie zal zijn
om deze nieuwe toezichtstaak uit te voeren?Ten slotte nog het volgende. Schriftelijk heb ik de minister gevraagd
in hoeverre het gebruik van foetaal weefsel op termijn bijdraagt tot ontwikkeling
van een reëel alternatief voor xenotransplantatie. Zij antwoordt dat
zij onder meer hierover een advies aan de Gezondheidsraad heeft gevraagd.
Mocht het gebruik van foetale stamcellen inderdaad leiden tot een dergelijk
alternatief, dan zou dit onze afwijzing van xenotransplantatie alleen maar
versterken. Wij zijn dan ook benieuwd wanneer we dit advies kunnen ontvangen.
Wij wachten met belangstelling de antwoorden van de minister af.De heer Hessing (D66):Voorzitter. Ik ben benieuwd welke andere verbrokkelde wetgeving de heer
Van Schijndel op het oog heeft. Wellicht kan hij dat in tweede termijn toelichten?In de bijlage Wetenschap en Onderwijs van NRC Handelsblad van afgelopen
zaterdag werd op de voorpagina gewag gemaakt van de mogelijkheden die er zijn
om patiënten te genezen van diabetes, een tot nog toe ongeneeslijke chronische
ziekte met zeer ingrijpende gevolgen, zeker op de lange duur.In eerste instantie gaat het hier om de transplantatie van de eilandjes
van Langerhans. Behalve dat voor deze techniek donoren nodig zijn –
en die zijn zoals bekend schaars zeker in vergelijking met het aantal personen
dat diabetes heeft – ook de noodzakelijk afweeronderdrukkende medicijnen
zorgen op den duur voor de nodige complicaties. Vandaar dat onderzoekers naarstig
op zoek naar andere methoden om genezing van diabetes mogelijk te maken. Een
veelbelovende techniek betreft het gebruik van stamcellen die mogelijk aangezet
kunnen worden om uit te groeien tot nieuwe eilandjes van Langerhans. De verantwoordelijke
onderzoeker, dr. Roep die verbonden is aan het Leids Universitair Medisch
Centrum, Iaat in dit verband aantekenen dat stamcelonderzoek veel sneller
zou kunnen wanneer met menselijk foetaal weefsel gewerkt zou kunnen worden.
Maar het onderzoek heeft in Nederland door een moratorium lang stilgelegen.
Roep verzucht dan ook: "Je wilt zoveel en je mag zo weinig."Met dit voorbeeld wil maar gezegd zijn dat de ontwikkelingen in de medische
wetenschap zich zodanig snel ontwikkelen dat het inderdaad thans wenselijk
is dat onder meer ten behoeve van medisch wetenschappelijk onderzoek gebruik
kan worden gemaakt van foetaal weefsel. Nog vrij recent werd daar anders over
gedacht. Bij de behandeling van de Wet op de orgaandonatie een paar jaar geleden
is juist het verbod op het gebruik van foetaal weefsel voor transplantatiedoeleinden
expliciet bij amendement vastgelegd. Naar aanleiding van met name het advies
van de Gezondheidsraad "Transplantatie van foetaal weefsel" heeft de opvatting
postgevat dat het verbod de ontwikkeling van veelbelovende toepassingen in
de weg staat.Mijn fractie kan dan ook vandaag met overtuiging het voorliggende wetsvoorstel
ondersteunen, niet alleen omdat met recht en reden het verbod uit de Wet op
orgaandonatie wordt opgeheven, maar zeker ook omdat thans op zorgvuldige wijze
het gebruik van foetaal weefsel wordt geregeld. Niet vergeten mag immers worden
dat tot op heden het gebruik van foetaal weefsel, anders dan voor transplantatiedoeleinden,
niet aan regulering onderworpen was. Juist nu het gaat om een precaire materie
is het dringend gewenst dat hier een normstellend kader wordt gesteld.De behandeling van het wetsontwerp is naar de beleving van mijn fractie
aan de overzijde van het Binnenhof uitvoerig en zorgvuldig geweest, zodat
naar het ons voorkomt geen zwaarwegende punten van zorg meer resteren die
hier bespreking behoeven. Wel is gebleken dat bij een aantalonderdelen een
lijn is gekozen die zeker voor discussie vatbaar is. Ik loop enkele punten
langs.Allereerst is wellicht de indruk gewekt dat deze wet door toedoen van
de minister slechts op kousenvoeten het Staatsblad kan bereiken. Het gaat
dan om de vraag, in hoeverre en op welke wijze het wenselijk is dat omtrent
deze wet, behalve de reguliere activiteiten zoals publicatie in het Staatsblad,
nog voorlichting wordt bedreven vanuit de gedachte dat elke Nederlander toch
geacht wordt de wet te kennen. In de memorie van antwoord heeft de minister
aangegeven dat het kabinet niet van plan is om het publiek actief voor te
lichten over dit onderwerp. De achterliggende gedachte is dat het niet wenselijk
wordt geacht van overheidswege bij te dragen aan een klimaat waarin een vorm
van legitimatie ontstaat voor abortus omdat foetaal weefsel apert nuttige
bestemmingen kan hebben, althans in deze woorden heeft de minister zich uitgelaten
in het plenaire debat aan de overzijde.Naar de overtuiging van mijn fractie doet de minister met deze invalshoek –
hoe goed bedoeld ook – echter onvoldoende recht aan de achtergronden
van het voorliggende wetsvoorstel en de zorgvuldige wijze waarop een en ander
is vormgegeven. Gedurende de gehele wetsgeschiedenis tot op heden heeft de
minister zowel schriftelijk als mondeling omstandig en naar de mening van
mijn fractie overtuigend beargumenteerd dat onder strikte voorwaarden het
gebruik van foetaal weefsel voor een algemeen maatschappelijk belang –
bijvoorbeeld op het terrein van het medisch-wetenschappelijk onderzoek –
voor wenselijk moet worden gehouden. Zo bevat dit wetsvoorstel een aantal
bepalingen die beogen te voorkomen dat het gebruik van het weefsel de beslissing
over afbreking van de zwangerschap beïnvloedt. Toepassing van deze wet
in de praktijk naar letter en vooral ook naar geest kan als zodanig dan ook
nimmer worden uitgelegd als een – onbedoelde – stap in de richting
van het makkelijker maken van een besluit tot abortus, los van
de vraag of dat laatste al mogelijk zou zijn. Een sobere benadering van de
voorlichting over dit wetsvoorstel kan naar het oordeel van mijn fractie dan
ook niet worden gestoeld op de genoemde redenering van de minister. Mijn fractie
sluit zich daarentegen graag aan bij de overweging die de minister verderop
in het debat aan de overzijde heeft gegeven, namelijk dat het uit respect
voor gevoelens van bepaalde groepen in de samenleving niet verstandig is,
aan dit onderwerp een extra voorlichtingscampagne te wijden. Zeker, een extra
voorlichtingscampagne is niet nodig, maar het moet wel zo zijn dat degenen
die op enigerlei wijze met dit onderwerp van doen krijgen, echt toereikende
informatie ontvangen op de momenten waarop dat nodig is. Dat uitgangspunt
klinkt mooi, maar daarmee heeft mijn fractie nog geen beeld voor ogen hoe
die voorlichting dan precies gestalte gaat krijgen. Kan de minister aangeven
hoe zij deze gerichte voorlichting precies ziet, nu hier in het debat of later
schriftelijk?Voorzitter. Er heeft veel discussie plaatsgevonden over de vraag wie nu
precies betrokken moet zijn bij de vraag of foetaal weefsel mag worden bewaard
en gebruikt. Het wetsvoorstel is duidelijk voorzover het gaat om de primaire
toestemming: voor het bewaren en gebruiken van foetaal weefsel is de toestemming
vereist van de vrouw, aldus artikel 3, lid 1. Die toestemming kan echter teniet
worden gedaan wanneer tegen het bewaren en gebruiken bezwaar is gemaakt door
de echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel. Kort en goed
betekent dit dat bijvoorbeeld de vriendin van de vrouw in kwestie het gebruik
en bewaren tegen kan gaan, ook al is de biologische vader daarmee akkoord.
Het is dus de vrouw die beslist of de partner bij deze beslissing wordt betrokken,
om welke levenspartner het dan ook gaat en of dat nu wel of niet de biologische
vader betreft.Inhoudelijk kan mijn fractie zich in deze benadering vinden, maar bij
nader inzien biedt de tekst van de wet hier mogelijk niet de gewenste duidelijkheid.
Artikel 3, lid 1, formuleert namelijk nogal digitaal en absoluut dat het bewaren
en gebruiken van foetaal weefsel geen doorgang vindt indien daartegen bezwaar
is gemaakt door de echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel.
Kan niet de stelling worden betrokken dat deze formulering wel haast dwingend
veronderstelt dat de betrokkene door de vrouw steeds wordt geïnformeerd?
Nu de wet een zo ingrijpende en in aanleg beslissende bevoegdheid formuleert,
moet de wet eigenlijk ook iets zeggen over de mogelijkheid of onmogelijkheid
om deze bevoegdheid te effectueren. Het aldus in de wet geformuleerde bezwaarsysteem
krijgt immers pas echt inhoud wanneer de vrouw verplicht is de partner te
informeren. Doet zij dat niet, dan komt deze ingrijpende bevoegdheid toch
min of meer in het luchtledige te hangen. Nu er niets is geregeld over het
al dan niet informeren van de partner is bijvoorbeeld ook niet duidelijk wat
er moet gebeuren wanneer de vrouw in kwestie op goede gronden heeft besloten,
de partner niet te informeren, maar de partner dit via een omweg toch te horen
krijgt, bijvoorbeeld door een loslippige arts. Kan de partner in die gevallen
dan bezwaar aantekenen of niet? De wet geeft voor deze gevallen geen handreiking.Met andere woorden, nu het de bedoeling is – en zoals gezegd, mijn
fractie steunt dat uitgangspunt – dat de vrouw bij uitsluiting beslist
over het al dan niet informeren van de echtgenoot, geregistreerde partner
of andere levensgezel, met alle ingrijpende gevolgen van dien, is het dan
niet aangewezen dat deze keuzemogelijkheid ook expliciet in de wet wordt vastgelegd?
Artikel 3, lid 4, eerste volzin, zou bijvoorbeeld als volgt kunnen luiden:
"Indien de echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel door de
vrouw is ingelicht over het voorgenomen gebruik van het foetaal weefsel, kan
die echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel daartegen bezwaar
maken. Het bewaren en gebruik van het foetaal weefsel vindt alsdan geen doorgang."Op die manier staat in ieder geval buiten kijf dat het de vrouw is die
beslist over het informeren van de partner en dat de partner alleen in dat
geval een bezwaar kan laten aantekenen. Graag een reactie op dit punt.Voorzitter. In ieder geval is het zaak dat bij de verplichte informatie
aan de vrouw aan wie toestemming wordt gevraagd niet alleen ingegaan wordt
op de aard en het doel van het voorgenomen gebruik van het foetaal weefsel,
maar ook dat omtrent de mogelijke betrokkenheid van de echtgenoot, geregistreerde
partner of andere levensgezel de nodige helderheid wordt verschaft. Kan de
minister bevestigen dat ook deze informatieoverdracht onderwerp is van de
in artikel 4, lid 1, bedoelde informatieoverdracht?In het verlengde van de inzet om de terbeschikkingstelling van foetaal
weefsel zo veel mogelijk los te koppelen van de afbreking van de zwangerschap,
zou mijn fractie graag zien dat de minister ingaat op hetgeen zij in de nota
naar aanleiding van het verslag heeft laten aantekenen, namelijk dat het tot
op zekere hoogte geoorloofd kan zijn om de wijze waarop de abortus wordt verricht
aan te passen aan het feit dat foetaal weefsel gebruikt zal worden. Hoe ver
gaat "tot op zekere hoogte"? Bij de afbreking van de zwangerschap staat immers
die afbreking centraal en dus het belang van de vrouw? Het kan toch niet de
bedoeling zijn dat de toe te passen abortustechnieken meer bepaald gaan worden
door overwegingen in verband met het gebruik van foetaal weefsel dan door
het belang van de vrouw?Afrondend, voorzitter, nog een vraag over de gevallen waarin sprake is
van vrouwen die niet in staat zijn om tot een redelijke waardering van de
eigen belangen te komen, de wilsonbekwamen. Aangezien het bij het gebruik
van foetaal weefsel doorgaans gaat om het belang van een derde en niet om
het belang van de in dit geval wilsonbekwame vrouw, heeft de minister in het
debat aan de overzijde aangegeven dat in zo'n geval moet worden afgezien van
het vragen van toestemming voor het gebruik van foetaal weefsel. De minister
gaf aan dat dat heel verstandig zou zijn. Mijn fractie deelt die opvatting,
en betreurt dan ook dat dit element niet in de wet is opgenomen. Het desbetreffende
amendement van mevrouw Ross-van Dorp was helaas te breed geformuleerd –
ook de wilsonbekwaamheid van de partner werd daarin betrokken – en heeft
het niet gered. Heeft de minister niet overwogen dit zelf bij nota van wijziging
door te voeren? Zo nee, waarom niet?Mijn fractie wacht met belangstelling de reactie van de zijde van de minister
af.De vergadering wordt van 19.10 uur tot 20.40 uur geschorst.Minister Borst-Eilers:Mijnheer de voorzitter. Ik heb met grote belangstelling naar de inbreng
van de leden van de Eerste Kamer in eerste termijn geluisterd. Ik wil mijn
antwoord beginnen met een paar inleidende opmerkingen over de context van
het wetsvoorstel. Het zal bekend zijn dat de Gezondheidsraad in 1997 heeft
geadviseerd, het verbod op het gebruik van foetaal weefsel voor transplantatiedoeleinden
op te heffen, omdat het naar de mening van de raad een belemmering vormde
voor nieuwe ontwikkelingen in de gezondheidszorg.Dat advies was een belangrijke reden voor het wetsvoorstel waarover wij
vandaag van gedachten wisselen, maar wij hebben ons niet willen beperken tot
een wijziging van de Wet op de orgaandonatie, omdat foetaal weefsel ook voor
andere doeleinden dan wetenschappelijk onderzoek, gericht op transplantatie,
wordt gebruikt. Men kan denken aan therapeutische toepassingen, zoals de behandeling
van ziekten, die in eerste termijn door diverse sprekers zijn genoemd. Met
foetaal weefsel vindt ook wetenschappelijk onderzoek plaats op het gebied
van ontwikkelingsbiologie, waardoor het inzicht kan worden vergroot in het
ontstaan van aangeboren afwijkingen. Gezien dit scala aan mogelijkheden van
het gebruik van foetaal weefsel stonden wij voor de principiële, morele
vraag of het geoorloofd is om foetaal weefsel dat bij een abortus ter beschikking
is gekomen, te gebruiken voor dergelijke doelen.Wij zijn van mening dat hier diverse waarden en belangen in het geding
zijn die tegen elkaar moeten worden afgewogen, en dat de situatie waarin het
weefsel ter beschikking komt, de abortus provocatus, een gevoelig onderwerp,
vraagt om zorgvuldigheid en om respect. Voor de afweging is van belang dat
het weefsel ter beschikking komt als de foetus dood is. Bescherming van het
leven is geen doel meer, zeg ik tegen de heer Van den Berg.Voor de afweging is ook van belang dat het weefsel in de gezondheidszorg
of de medische wetenschap nog een nuttige bestemming kan krijgen, waarbij
het streven altijd is om direct of indirect patiënten te helpen. Wij
zijn van mening dat dit maatschappelijk belang toch de doorslag geeft. Gebruik
van foetaal weefsel kan naar onze mening onder voorwaarden geoorloofd zijn.
Ik spreek hier mede namens de minister van Justitie en uiteraard namens het
gehele kabinet.De heer Van den Berg merkte op dat hij geen morele bezwaren had tegen
diagnostiek in het belang van een vrouw die herhaalde miskramen heeft, maar
dat valt niet onder dit wetsvoorstel. Dat scharen wij onder het begrip pathologisch-anatomisch
onderzoek en daar ziet dit wetsvoorstel niet op. Dat is reguliere patiëntenzorg.Abortusklinieken krijgen regelmatig verzoeken om foetaal weefsel ter beschikking
te stellen. Die vraag komt vooral van de universiteiten. Nogmaals, wij vinden
het van belang dat weefsel dat ter beschikking komt in de emotionele sfeer
van een abortus, met respect en zorgvuldigheid wordt behandeld en dat de zeggenschap
van de vrouw over dat weefsel wettelijk wordt geregeld. Respect betekent dat
foetaal weefsel niet zomaar voor willekeurig welk doel gebruikt mag worden.
Wij hebben de doeleinden dan ook beperkt tot doelen die zijn gerelateerd aan
de gezondheidszorg.Mevrouw Timmerman vond deze inperking niet ver genoeg gaan, maar wanneer
er een verzoek om wetenschappelijk onderzoek komt bij een ethische commissie,
is die wetenschappelijke commissie altijd gehouden om te bezien of het doel
de middelen wel heiligt. Er wordt bekeken of deze wetenschappelijke vraag
niet met een ander middel, dat minder gevoelig ligt, beantwoord kan worden.
Als het zou kunnen met dierlijk materiaal dat beschikbaar is, verdient dat
de voorkeur.Het gaat niet alleen om transplantatietoepassingen en wetenschappelijk
onderzoek, zoals bij ontwikkelingsbiologie, of onderzoek naar de mogelijkheden
van stamcellen, maar het kan ook gaan om het gebruik voor biomedisch wetenschappelijk
onderwijs. Ook daarvoor geldt dat dit onderwijs niet op een andere manier
zinvol gegeven kan worden.Een belangrijk uitgangspunt is ook dat het gebruik van foetaal weefsel,
dat ter beschikking komt bij een abortus, niet onmogelijk wordt gemaakt maar
tegelijkertijd wordt het ook niet aangemoedigd. Met name de omstandigheden
waarin het weefsel ter beschikking komt, vormen voor het kabinet reden voor
een terughoudende grondtoon. Ik hoop dat de Kamer die grondtoon in het wetsvoorstel
en nu ook in mijn inbreng bespeurt.Mevrouw Dupuis (VVD):Mogelijk kan ik een tweede termijn uitsparen door nu aan de minister te
vragen of alleen weefsel wordt gebruikt dat door abortus provocatus ter beschikking
komt. Ik meen te weten dat het de bedoeling is dat ook materiaal dat na een
spontane abortus vrijkomt, gebruikt kan worden.Minister Borst-Eilers:Dat is niet uitgesloten, maar het zal in de praktijk niet zoveel voorkomen.
Spontane abortussen vinden in de meeste gevallen niet in een kliniek plaats.
Als zich dat thuis voordoet, kan het foetale weefsel niet zorgvuldig worden
opgevangen in een vloeistof waarin het kan worden bewaard. Als een vrouw met
een dreigende abortus in de kliniek wordt opgenomen en er vindt inderdaad
een spontane abortus plaats, zou het vrijkomende weefsel inderdaad kunnen
worden gebruikt.De terughoudende grondtoon betekent wel dat wij niet van plan zijn het
publiek actief voor te lichten. Actieve voorlichting kan een averechts effect
hebben in de zin van morele druk en ongeoorloofde beïnvloeding. Wij willen
niet meer doen belemmeringen uit de weg ruimen. Het is overigens niet onwaarschijnlijk
dat de mogelijkheid van gebruik van foetaal weefsel langzamerhand meer bekendheid
krijgt, maar dat is iets anders dan de bevolking er actief op wijzen. Bovendien
wil ik rekening houden met de gevoelens van bepaalde groeperingen in de samenleving
die vanwege de relatie met de abortus provocatus het gebruik van het weefsel
onwenselijk vinden. Die gevoelens willen wij zoveel mogelijk ontzien. Wel
zullen wij natuurlijk de klinieken, de ziekenhuizen en de instellingen waar
foetaal weefsel bewaard en gebruikt wordt actief op de hoogte stellen van
de nieuwe wettelijke regels door ze die toe te zenden. Voor de ziekenhuizen en klinieken zie ik als belangrijk moment de totstandkoming
van het standaardreglement dat door de beroepsgroepen wordt opgesteld. Dat
reglement zal aan alle klinieken en ziekenhuizen worden toegezonden. De instellingen
waar het foetaal weefsel wordt bewaard en gebruikt, zal ik binnenkort op de
hoogte stellen van de komende wet. Ze zullen worden gewezen op de verplichting,
een reglement op te stellen met betrekking tot de wijze en duur van het bewaren.Het reglement dat ziekenhuizen en abortusklinieken moeten opstellen op
grond van artikel 6, zal een nadere invulling geven aan de relatief globale
eisen van het wetsvoorstel. Op landelijk niveau wordt een standaardreglement
opgesteld dat de klinieken en ziekenhuizen moeten gebruiken en zo nodig nader
kunnen invullen ten behoeve van de lokale situatie. Op die manier is er een
flexibele regeling die bovendien een groot draagvlak heeft. In de werkgroep,
die het reglement opstelt, hebben vertegenwoordigers zitting van het Nederlandse
Genootschap van Abortusartsen en de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie
en Gynaecologie. Dat zijn dus niet groeperingen die het gebruik van foetaal
weefsel in het algemeen voor hun rekening nemen, want dan zou je een zekere
belangenverstrengeling kunnen krijgen. Er zitten geen vertegenwoordigers van
bijvoorbeeld universiteiten en andere onderzoeksinstituten in. Het ziet er
naar uit dat het standaardreglement komend voorjaar klaar zal zijn. Ik hoop
dat het in het vroege voorjaar het geval zal zijn en ik zal daar ook wat druk
op uitoefenen.Het reglement zal in de eerste plaats de eisen in het wetsvoorstel ten
aanzien van informatie en toestemming preciseren. Zo zal worden aangegeven
hoe tijdens de intake de volgorde moet zijn waarin een en ander aan de orde
komt. Pas als de beslissing van de vrouw vaststaat dat de zwangerschap moet
worden afgebroken, mag de vraag aan de orde komen of zij bereid is foetaal
weefsel ter beschikking te stellen. Om de controle op naleving van dit vereiste
te vergemakkelijken, zal in het reglement ook bepaald worden dat het tijdstip
waarop de vrouw toestemming heeft gegeven, wordt vermeld op het toestemmingsformulier.
In beginsel kan de vrouw terugkomen op haar beslissing zolang het weefsel
nog niet is gebruikt. De toestemmingsinformatie moet daar ook aandacht aan
besteden, want de vrouw moet dat ook weten, maar moet tegelijk ook aangeven
dat uitgangspunt is dat het weefsel niet herleidbaar wordt bewaard en dat
het daarom na een bepaald moment niet meer mogelijk is om op de beslissing
terug te komen. Ook daar moet de vrouw goed van doordrongen zijn. Het reglement
zal een procedure beschrijven waarin wordt aangegeven op welk moment die anonimisering
plaatsvindt. Het is bijvoorbeeld denkbaar dat in sommige gevallen het weefsel
nog enige tijd in de kliniek aanwezig is voordat het daadwerkelijk bijvoorbeeld
aan de universiteit wordt overhandigd. Ik ga ervan uit dat in het reglement
hierover algemene regels kunnen worden opgenomen, waarover in de toestemmingsinformatie
mededelingen moeten worden gedaan.Mevrouw Timmerman vroeg naar de mogelijkheid van het vaststellen van een
standaardtermijn waarbinnen het weefsel nog niet zou mogen worden gebruikt.
Hoe lang het wordt en kan worden bewaard, is natuurlijk ook afhankelijk van
de toepassing, het doel van het wetenschappelijk onderzoek en het soort weefsel.
Bij de werkgroep die het reglement voor de instellingen opstelt, is deze vraag
al ter uitwerking voorgelegd en binnenkort ook aan de beroepsgroepen en instanties
die foetaal weefsel bewaren. Wij moeten immers precies weten op welke schaal
weefsel wordt bewaard, wie dat doen en hoe lang of kort het soms moet zijn
om ook aan het doel van het onderzoek tegemoet te kunnen komen.Naast deze precisering van de wettelijke regels – het ene doel van
het reglement – zal het reglement ook aandacht besteden aan enkele onderwerpen
die beter in een reglement kunnen worden geregeld dan op wetsniveau. Zo zal
het de voorwaarde stellen dat een ethische commissie een positief oordeel
moet hebben gegeven over het onderzoek waarvoor foetaal weefsel nodig is.
Het wetsvoorstel is in het bijzonder erop gericht te bevorderen dat met respect
en zorgvuldigheid met het weefsel wordt omgegaan. Omdat het gaat om weefsel
van een foetus die niet meer in leven is, is bescherming van het leven niet
een doelstelling van dit wetsvoorstel en daarom achten wij het wettelijk verplichten
van die toetsing niet nodig en vinden wij het voldoende om het op het niveau
van het reglement te regelen.Onderdeel van ethische toetsing is altijd de vraag of het wel zo moet
en of het niet via een wat minder ingrijpende methode kan. In het geval van
foetaal weefsel zal dan ook altijd bekeken worden of het onderzoek echt alleen
met foetaal weefsel kan worden verricht. De onontkoombaarheid van het gebruik
wordt dus ook beoordeeld.Mevrouw Le Poole sprak over de vaststelling van de dood van de foetus.
Soms komt een foetus inderdaad nog met levenstekenen ter wereld. In abortusklinieken
komt dat niet voor, maar wel in ziekenhuizen, bijvoorbeeld als de zwangerschap
wordt afgebroken na een ongunstige uitslag van prenatale diagnostiek. Ik kan
mij eigenlijk niet goed voorstellen dat in zo'n geval foetaal weefsel wordt
gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek, of het zou moeten gaan om onderzoek
dat relatie heeft met het pathologisch-anatomisch onderzoek, dat in zo'n geval
waarschijnlijk wel zal plaatsvinden om de aard van de ziekte die tot de zwangerschapsafbreking
heeft geleid nader te onderzoeken en met name te bezien of het een aandoening
is die zich bijvoorbeeld bij volgende zwangerschappen ook zou kunnen voordoen.
In ieder geval is bij dit soort onderzoek niet zoveel haast geboden dat het
overlijden van de foetus niet rustig kan worden afgewacht. De ouders hebben
dan ook ruim de gelegenheid om afscheid te nemen. In die gevallen wordt er
voor de zekerheid, voordat weefsel wordt verwijderd, ook nog met enkele onderzoeken
gecontroleerd of de foetus inderdaad niet meer in leven is. In het reglement
zal ook voor deze werkwijze een protocol worden opgenomen.Voorzitter. Uiteraard zal ik het modelreglement aan beide Kamers toesturen,
maar natuurlijk pas als ik zelf vind dat het goed is, want uiteraard zullen
wij er kritisch naar kijken. In de contacten met de werkgroep heb ik op dit
moment in ieder geval geen reden gevonden om aan te nemen dat het reglement
niet zal voldoen aan de eisen die wij daaraan stellen. Zoals het er nu naar
uitziet, zal de wet op 1 september in werking kunnen treden. Voor die inwerkingtreding
is natuurlijk ook nodig dat het reglement klaar is, want vanaf
de eerste dag van in werking zijn moet daarmee worden gewerkt.Mevrouw Timmerman heeft een aantal suggesties gedaan voor de evaluatie.
Zij hecht veel waarde aan evaluatie van deze wet. Ik kan mij dit goed voorstellen;
ik vind dit ook een belangrijk punt. Het is inderdaad tevoren niet geheel
uit te sluiten dat de vrouw toch op de een of andere wijze wordt beïnvloed,
al hebben wij er alles aan gedaan om dit in het wetsvoorstel en straks in
het reglement te voorkomen. Een reden zou kunnen zijn dat het feit dat foetaal
weefsel ook nog voor goede doelen kan worden gebruikt, meer bekendheid krijgt.
Ik kan mij moeilijk voorstellen dat dit het besluit tot abortus provocatus
zou kunnen beïnvloeden, omdat ik altijd weer uitga van de noodsituatie
van de vrouw en niet verwacht dat zij lichtvaardig denkt: er wordt een goed
doel mee gediend, dus dan maar abortus. Ik denk niet dat Nederlandse vrouwen
zo in elkaar zitten en gelukkig maar. Toch is het goed bij een evaluatie dit
soort punten mee te nemen.Uiteraard komen allerlei andere onderwerpen van de wet bij die evaluatie
aan de orde. Ik zeg toe dat de evaluatie alle onderwerpen zal omvatten waarover
mevrouw Timmerman heeft gesproken. Dit waren allemaal goede suggesties.Een ander belangrijk onderwerp is de vraag waarom niet meer aandacht wordt
geschonken aan de alternatieven voor het gebruik van foetale stamcellen, bijvoorbeeld
het gebruik van volwassen stamcellen of stamcellen uit navelstrengbloed. Zoals
ik al bij de behandeling van het voorstel voor de Embryowet in de Tweede Kamer
heb aangegeven, ondersteun ik al het onderzoek naar stamcellen, dus ook naar
het gebruik van volwassen stamcellen. Verschillende laboratoria werken hieraan,
in het bijzonder het Hubrecht Laboratorium. Wij onderhouden voortdurend contact
met de onderzoekers om te vernemen hoe het staat met de diverse ontwikkelingen.
Verder heb ik twee adviesaanvragen ingediend bij de Gezondheidsraad die tot
een overzicht zullen moeten leiden van de stand van de wetenschap over de
verschillende soorten stamcellen, de verschillende mogelijkheden van gebruik
en de verwachtingen hieromtrent. Deze adviezen zullen in de loop van 2002
verschijnen. Ik kan dit niet nauwkeuriger aangeven, omdat dit bij de Gezondheidsraad
niet op de dag of week kan worden gepland.Ik kom nu op de relatie met de Embryowet. Mevrouw Timmerman heeft gevraagd
hoe ik de piëteit jegens de dode menselijke vrucht kan rijmen met de
tijdelijkheid van het verbod om embryo's tot stand te brengen. Ik denk dat
dit twee verschillende zaken zijn. Bij de Embryowet gaat het om het tot stand
brengen van embryo's, niet voor de voortplanting, maar voor de vooruitgang
van de geneeskunde, dus om het instrumenteel gebruik van menselijk leven in
de allereerste fase. Het is bekend dat embryo's nooit verder dan 14 dagen
mogen doorgroeien. Bij menselijke embryo's is dit overigens nu slechts mogelijk
tot een week, maar dit zal ongetwijfeld anders worden.Dit weegt zeer zwaar en dit moreel zware karakter van het tot stand brengen
van menselijke embryo's moet worden afgewogen tegen het belang dat dit eventueel
zou dienen, namelijk dat voor ernstig zieke patiënten werkelijk een doorbraak
kan worden bereikt. Ook nadat dit verbod op den duur zal zijn opgeheven, zal
de Centrale commissie mensgebonden onderzoek, de CCMO, nog steeds per onderzoeksvoorstel
die afweging moeten maken. Het is dus niet zo dat embryo's zonder meer gebruikt
kunnen worden als het verbod op het tot stand brengen van menselijke embryo's
ooit zal zijn opgeheven. Nee, ook dan blijft gelden dat de noodzaak hiertoe
centraal getoetst moet worden en dat steeds de vraag moet worden beantwoord
of deze onderzoeksvraag niet op een andere manier kan worden beantwoord dan
via het tot stand brengen van menselijke embryo's.Piëteit jegens een dode menselijke vrucht is van een andere orde.
Die piëteit geldt natuurlijk jegens alle overledenen. Die geldt in de
snijzaal voor medisch studenten en bij de obductie van overleden patiënten.
Tegen mevrouw Le Poole kan ik zeggen dat dan niet zozeer extra piëteit
geldt – dat is misschien niet helemaal het goede woord – als wel
bijzondere terughoudendheid, vanwege het gevoelige karakter van de wijze waarop
dat weefsel ter beschikking is gekomen.Mevrouw Timmerman vroeg of deze wet overbodig is als het in de toekomst
is toegestaan om embryo's te kweken. Het tot stand brengen van embryo's voor
andere doeleinden dan voortplanting weegt in moreel opzicht veel zwaarder
dan het gebruik van een dode foetus. Als er wetenschappelijke of geneeskundige
doelen zijn die met beide methoden kunnen worden bereikt, zal het gebruik
van foetaal weefsel altijd de voorkeur hebben. Deze wet wordt daardoor dus
zeker niet overbodig.Vanaf het begin is er gediscussieerd over de verhouding van deze wet met
enkele andere wetten. Afhankelijk van de bril waarmee men kijkt, kan de vraag
rijzen of deze wet niet beter in een andere wet had kunnen worden geregeld.
Ik zal nu enkele kandidaat-wetten langslopen die door mevrouw Le Poole en
de heer Van Schijndel zijn genoemd.Een van de mogelijkheden is een kaderwet, waarbinnen diverse wetten als
specifieke uitwerking een plaats hadden kunnen krijgen. De heer Van Schijndel
sprak hiervoor zijn voorkeur uit. De verschillende onderwerpen die hij noemde,
vertonen te veel specifieke aspecten om zinvol in één wet geregeld
te kunnen worden. Het zou bovendien een grote wetgevende operatie vergen,
waarmee te veel tijd zou zijn gemoeid. In deze ethische wetten worden immers
zaken geregeld die bij mijn aantreden als minister nog niet geregeld waren.
Ik denk dan aan het feit dat het menselijk embryo en de menselijke proefpersoon
vogelvrij waren. Verder was er nog geen regeling voor het gebruik van foetaal
weefsel. Ik heb het als mijn taak gezien om daarvoor regelingen in het leven
te roepen waarin rekening gehouden wordt met de gevoelige aspecten van deze
onderwerpen. Natuurlijk moeten de diverse specifieke wetten goed op elkaar
zijn afgestemd voor wat betreft de gemeenschappelijke elementen. Daarvoor
hebben wij onze best gedaan en ik hoop dan ook dat dit tot tevredenheid van
deze Kamer is gebeurd.Mevrouw Le Poole is er nog niet van overtuigd dat de Wet foetaal weefsel
op een aantal punten moet afwijken van andere regelingen. Zij doelt dan met
name op de Wet op de lijkbezorging. Zij ziet geen reden waarom foetaal weefsel
met meer piëteit zou moeten worden behandeld dan een lijk. Ik heb al
aangegeven dat wij dat dan ook niet gedaan hebben en dat het woord "terughou dendheid" meer op z'n plaats is. Verder is de Wet op de lijkbezorging
toegespitst op overleden personen en wordt in deze wet uitgegaan van de plicht
tot begraven of cremeren van het stoffelijk overschot. Andere mogelijkheden
die deze wet biedt, zijn het ter beschikking stellen voor de wetenschap en
het wetenschappelijk onderwijs of sectie.Deze regeling geeft voor het gebruik van foetaal dus niet het juiste kader.
In de eerste plaats is een verplichting tot begraven of cremeren niet noodzakelijk,
omdat het gaat om foetussen na een zwangerschapsduur van minder dan 24 weken.
In de tweede plaats willen wij gebruik van foetaal weefsel voor andere doeleinden
dan die worden geboden in de Wet op de lijkbezorging, niet bij voorbaat uitsluiten.
Integendeel, het is juist de bedoeling om het verbod op het gebruik voor bepaalde
therapeutische doeleinden op te heffen. Ik meen dat een regeling die verplicht
tot het begraven of cremeren en slechts beperkte andere mogelijkheden toelaat,
in essentie strenger is dan een regeling die een verplichting niet kent en
een ruimer gebruik toelaat. Overigens heb ik van mevrouw Le Poole begrepen
dat zij inmiddels tot de conclusie is gekomen dat het zinvol is om in de Wet
foetaal weefsel schriftelijke toestemming te eisen voor het gebruik van het
foetaal weefsel.Mevrouw Dupuis vroeg of de intacte foetus onder deze wet valt. Het antwoord
op die vraag is ja.Mevrouw Le Poole (PvdA):De regeling rond de toestemming voor onderzoek is mij nog niet helemaal
duidelijk. In de Wet op de lijkbezorging wordt geregeld dat een aantal specifiek
genoemde nabestaanden toestemming kan geven voor medisch onderzoek. In de
wet op foetaal weefsel is de groep mensen die bezwaar kan maken echter veel
breder. Het uitgangspunt is het verkrijgen van toestemming van de vrouw maar
in feite kan ook de biologische vader bezwaren maken. Ik kan niet verklaren
waarom de regelingen op dit punt verschillend zijn. De Wet op de lijkbezorging
betreft ook vruchten die ouder dan 24 weken zijn dus waarom moet een en ander
daarin anders geregeld zijn? Kan de minister dat verduidelijken?Minister Borst-Eilers:Ik hoop het. Als een zwangerschap langer duurde dan 24 weken, wordt in
de omgangstaal gesproken van een doodgeboren kindje. De Wet op de lijkbezorging
komt in dat geval in beeld. Ik weet niet of een foetus jonger dan 24 weken
in juridische zin nabestaanden heeft gelet op het feit dat hij niet als persoon
wordt behandeld. In die zin is het begrip "nabestaanden" ingewikkeld. In ieder
geval zijn daarbij maar twee personen betrokken, namelijk de moeder en de
biologische vader of partner. Ik kom daarop straks nog terug in reactie op
vragen van onder meer de heer Hessing. Er ligt nu eenmaal een vrij scherpe
grens bij de termijn van 24 weken. Ik kan niet helemaal inschatten op welke
wijze een en ander verder geharmoniseerd kan worden. Ik hoop dat dit punt
in de loop van mijn betoog wat duidelijker wordt.Mevrouw Dupuis heeft vragen gesteld over de intacte foetus. Die valt onder
het wetsvoorstel, hetgeen wij in de definitiebepaling mede tot uitdrukking
wilden brengen. Als de definitiebepaling in het artikel niet geheel duidelijk
is, dan bevestig ik bij deze dat de intacte foetus daaronder valt. Het is
verstandig om hieraan ook aandacht te besteden in het modelreglement. Mevrouw
Dupuis heeft daarmee een goede suggestie gedaan.Mevrouw Dupuis en de heer Van Schijndel hebben het mogelijk commercieel
gebruik van foetusweefsel aan de orde gesteld. De heer Van Schijndel vroeg
of handel mogelijk is en of artikel 2, lid 1, gezien kan worden als een impliciet
verbod op commercieel gebruik. In het wetsvoorstel is een expliciet verbod
op handel opgenomen in artikel 9. Er mag geen vergoeding worden gegeven aan
de vrouw. Ook de kliniek mag geen vergoeding ontvangen voor het ter beschikkingstellen
aan een universiteit. Op dat deel van het traject is handel dus niet mogelijk.De heer Van Schijndel (GroenLinks):Misschien maak ik mijn opmerking wat te snel. Ik ben namelijk benieuwd
naar het tweede traject.Minister Borst-Eilers:In het tweede traject kunnen de zaken inderdaad anders liggen. In artikel
13 van het wetsvoorstel zijn bepaalde zaken strafbaar gesteld. Er kan echter
een situatie ontstaan waarin de universiteit met bepaald weefsel een cellijn
ontwikkelt die zich goed leent voor therapeutische toepassing, misschien voor
het ontwikkelen van een geneesmiddel of een behandelmethode. De farmaceutische
industrie of de bio-industrie kan daarin geïnteresseerd raken en besluiten
een product te ontwikkelen. Dat product kan op de markt worden gebracht waar
er vervolgens voor betaald moet worden. Tussen de industrie en de vrouw is
er in dat geval geen sprake van een directe relatie. Ook als de vrouw via
het foetaal weefsel een buitengewoon interessante cellijn genereert, dan kan
zij daarvan geen financieel profijt hebben. Een aantal jaren geleden heeft
een kankerpatiënt cellen afgestaan van zijn kankerweefsel, waaruit een
cellijn is ontwikkeld waaraan de betreffende industrie flink verdiend heeft.
Toen heeft die man geprobeerd om er zelf ook nog iets van te krijgen. Dat
is hem door de rechter niet toegewezen.De heer Van Schijndel (GroenLinks):Ik snap dat die schakel heel moeilijk is. Koopt het onderzoeksinstituut
het materiaal van de kliniek?Minister Borst-Eilers:Nee, verkrijgt. Als de kliniek bepaalde kosten heeft gemaakt – opvangmateriaal,
bepaalde containers – dan zullen die worden doorberekend. Er is geen
sprake van verkopen of winst maken.Mevrouw Dupuis (VVD):Wat vindt de minister er zelf van? De rechter heeft gezegd dat die man
geen recht heeft op enige vergoeding. Ik vind het wel een sympathiek standpunt.
Het gaat ons om de asymmetrie, die de wet bevordert door de regelingen die
er zijn. Ik begrijp dat de minister tot deze regeling is overgegaan. Voelt
zij zich daarbij gelukkig? Ik kan mij voorstellen dat wordt gezegd: laat het
aan de moeder weten. Is het niet mogelijk dat de industrie fondsen versterkt
waar behoefte is aan middelen? Het hoeft niet te gaan om een contract met
de vrouw. Ik vind dat nu de farmaceutische industrie wel heel erg gevrijwaard
wordt van elke verplichting om haar winsten te delen.Minister Borst-Eilers:Dat is wel een algemeen probleem. Het geldt niet alleen voor deze cellijnen.
Wij hebben het onderzoek naar het borstkankergen. Een Amerikaanse
firma heeft met gebruikmaking van de kennis van het menselijk gnoom en nieuwe
genetica een octrooi aangevraagd en verkregen in Europa. Daartegen is geprotesteerd,
tot en met de Franse overheid. Het is nog niet afgerond. Het zou wel eens
verkeerd af kunnen lopen. Ik heb daarmee gevoelsmatig veel moeite. Het zijn
meer vondsten dan echte ontdekkingen. De rechter zal er het nodige over zeggen.
Wij moeten geen relatie gaan leggen met de winst en de vrouw. Men moet zich
voorstellen dat in de krant van Wakker Nederland een artikel verschijnt over
een jonge vrouw die abortus provocatus heeft ondergaan. Haar cellen bleken
ineens tot een geweldig commercieel iets te leiden. Zij heeft er zelf nog
van geprofiteerd. Als je een abortus provocatus wilt aanmoedigen dan moet
je het op die manier doen. Dan wordt het een glamour story. Je wordt rijk
als je je laat aborteren. Ik zeg het wat demagogisch. Men begrijpt mijn angst.Mevrouw Dupuis (VVD):Wil de minister een octrooiverbod overwegen? Dat ligt in lijn met wat
zij zei over BRCA-1- en -2-testen. Ik heb er geen verstand van, maar de ambtenaren
van de minister vast wel.Minister Borst-Eilers:Wij hebben zelfs een staatssecretaris voor octrooirechten, de heer Ybema.
Ik zeg toe dat ik een studie zal laten verrichten naar de mogelijke consequenties
van dit wetsvoorstel ten aanzien van commerciële belangen. Ik heb er
onvoldoende over nagedacht om nu ja of nee te zeggen tegen allerlei suggesties.
Misschien kan die studie naar andere zaken worden verbreed. Een octrooiverbod
is een mogelijkheid, als het kan en mag van Europa.Mijnheer de voorzitter. Ik wil overstappen naar de partner, omdat mevrouw
Le Poole daar nadrukkelijk om vroeg en ik begrepen heb dat zij wellicht iets
eerder weg moet om de trein te halen. Ik kom eerst bij vragen en opmerkingen
van de heer Hessing daarover. Hij heeft gevraagd: veronderstelt artikel 3,
lid 1, niet welhaast dwingend dat de partner altijd door de vrouw wordt geïnformeerd?
Het antwoord is nee. De context waarin het foetaal weefsel ter beschikking
komt, kan heel verschillend zijn. In gevallen van bijvoorbeeld medische redenen
voor abortus zal er meestal sprake zijn van een gezinssituatie waarin de partner
bij de beslissing over die abortus is betrokken. De vrouw zal die partner
zeker ook willen betrekken bij het besluit over het ter beschikking stellen
van het foetaal weefsel en hem informeren dat daartoe een verzoek is gedaan.
Het ligt dan ook voor de hand dat in zo'n geval de partner bij het gesprek
met de arts aanwezig is. In dergelijke gevallen gaat het eigenlijk om een
gezamenlijke beslissing, waarbij de stem van de man in de door ons gekozen
opzet hetzelfde gewicht heeft als die van de vrouw. Ook hij zal uiteindelijk
akkoord moeten gaan met het ter beschikking stellen. Het gaat hierbij om het
ter beschikking stellen van foetaal weefsel dat buiten het lichaam van de
vrouw is op het moment dat dit speelt. Dan, zou je kunnen zeggen, hebben man
en vrouw ten opzichte daarvan een gelijke relatie. Dat ligt iets anders zolang
er nog sprake is van een zwangerschap.De heer Van Schijndel (GroenLinks):Stel dat er twee lesbische vrouwen zijn van wie de ene via een donor zwanger
is geworden en het tot een abortus komt. Wie kan dan bezwaar aantekenen? Is
dat de sociale ouder of de biologische vader? Wie gaat voor als deze van mening
verschillen?Minister Borst-Eilers:Het laatste hoeft geen probleem te zijn, omdat wij ervan uitgaan dat,
wanneer de biologische vader of de levenspartner van de vrouw bezwaar maakt,
de arts er goed aan doet om dat verzoek niet te honoreren. Dat dit ook geldt
voor de levenspartner van de vrouw, van welke sekse dan ook, heeft meer te
maken met psychologie. Het is namelijk niet verstandig om, wanneer in een
relatie tussen twee mensen een dergelijk verzoek wordt gedaan en een van de
twee daar grote moeite mee heeft, door te drukken om het zo maar even te zeggen.
Artsen zijn vrijwel zonder uitzondering van mening dat je er dan verder gewoon
maar van moet afzien. Dit heeft te maken met goed hulpverlener zijn.Het kan zijn dat de vrouw om welke reden dan ook haar partner of de biologische
vader helemaal buiten het besluit over abortus heeft willen laten en zelfs
dat deze niet op de hoogte is van de zwangerschap. In dat geval zou het natuurlijk
onjuist zijn als de partner toch op de hoogte moet worden gebracht omdat hij
de gelegenheid moet hebben om bezwaar te maken. Ik weet dat het allemaal ingewikkeld
is, maar wij proberen aan de ene kant principieel en aan de andere kant pragmatisch
de zaken zo goed mogelijk op te lossen.Ik zou de mogelijkheid van bezwaar door de partner niet, zoals de heer
Hessing voorstelt, geheel afhankelijk willen maken van de omstandigheid dat
zij haar partner daadwerkelijk heeft ingelicht. Dit zou te kort doen aan de
positie van de partner, al was het maar omdat het weefsel het gevolg is van
de samenvoeging van de geslachtscellen van de vrouw en de partner. Die partner
kan het ook op een andere manier gehoord hebben en ook dan moet hij de kans
hebben bezwaar kenbaar te maken. Ik wil de suggestie van de heer Hessing om
de tekst aan te passen ook om die reden niet overnemen. Aan de ene kant zegt
het impliciet wat de heer Hessing expliciet zei. Aan de andere kant ziet de
tekst onvoldoende op de casus die ik net noemde.De heer Van Schijndel vroeg naar de implantatie van menselijk materiaal
bij dieren. Artikel 10 verbiedt het gebruik voor niet-geneeskundige doeleinden.
Dan wordt gedoeld op de humane geneeskunde. Dit wil niet zeggen dat foetaal
weefsel niet mag worden gebruikt bij dieren. Er kan sprake zijn van dierexperimenteel
onderzoek waar dit bij gebeurt, onderzoek dat gericht is op vermeerdering
van kennis op het terrein van de humane geneeskunde. Daartegen zien wij dan
ook geen overwegend ethisch bezwaar. Het is natuurlijk mogelijk dat er ook
op andere wijze kan worden onderzocht wat er onderzocht moet worden, waartegen
je weer uit een oogpunt van dierenwelzijn ethische bezwaren kunt hebben. Dit
moet dus allemaal wel worden afgewogen.De heer Van Schijndel vroeg nog naar de handhaving, het toezicht en de
capaciteit van de inspectie. Hij kan ervan uitgaan dat de inspectie op korte
termijn voldoende capaciteit zal hebben om deze taken uit te voeren, want
zij wordt fors uitgebreid, volgend jaar met 20 inspecteursplaatsen. De heer Hessing vroeg naar de betekenis van de passage dat het tot op
zekere hoogte geoorloofd kan zijn, de wijze waarop de abortus wordt verricht,
aan te passen. Hij wilde weten hoe ver men hierbij kan gaan. Niet ver, want
in dezelfde passage staat dat hierbij het belang van de vrouw voorop staat
en dat zij geïnformeerd moet worden. Het zal dus nooit voorkomen dat
er met het oog op het onderzoek een geheel andere techniek wordt toegepast.
Het enige wat bedoeld wordt – wij kunnen dit in het modelreglement nog
preciseren – is dat bijvoorbeeld de wijze waarop het materiaal wordt
opgevangen een rol kan spelen en dat men bij zuigcurettage soms met een iets
ruimere naald te werk gaat om bepaalde cellen of weefsels beter intact te
laten. Dit is in ieder geval heel beperkt bedoeld.Dan is er nog het belangrijke punt van de wilsonbekwame vrouwen. Die zijn
inderdaad niet uitgesloten bij het geven van toestemming voor het bewaren
en gebruiken van foetaal weefsel. Het uitgangspunt daarbij is dat zoveel mogelijk
gelijke rechten moeten gelden, maar de bescherming van de vrouw kan in deze
gevallen natuurlijk alleen worden geboden door te bepalen dat toestemming
van de wettelijke vertegenwoordiger of de partner vereist is. De vrouw om
wie het gaat, moet wel worden ingelicht op een manier die past bij haar bevattingsvermogen,
opdat zij toch ook bij het besluit betrokken wordt. En als zij aangeeft dat
zij het niet wil, dan moet daar ook rekening mee worden gehouden, zoals in
het algemeen in de gezondheidszorg geldt als het gaat om mensen die wilsonbekwaam
zijn en zich ergens tegen verzetten. Overigens verwacht ik ook dat het bewaren
en gebruiken van foetaal weefsel in deze gevallen, nu het gelet op het tweede
lid van artikel 1 niet kan gaan om foetaal weefsel voor pathologisch-anatomisch
onderzoek van de vrouw zelf, niet vaak zal voorkomen. In het reglement kunnen,
zo de instelling dit wenst, op dit specifieke punt nog nadere beperkende regels
worden opgenomen. Volgens het eerste lid van artikel 6, onder a, heeft het
reglement immers ook betrekking op de keuze van vrouwen aan wie toestemming
voor het gebruik van foetaal weefsel wordt gevraagd. Men kan in het eigen
reglement dus nog beperkingen stellen als het gaat om de vraag, aan welke
vrouwen dit wel en aan welke vrouwen dit niet gevraagd kan worden. Op grond
van dit gegeven heb ik indertijd niet overwogen om dit bij nota van wijziging
zelf uit te sluiten. Nogmaals, ik denk dat het heel weinig zal voorkomen.Mevrouw Timmerman-Buck (CDA):Mijnheer de voorzitter. Ik dank de minister voor haar reactie op ons betoog
in eerste termijn, dat uitmondde in een tweetal vragen over de relatie met
de Embryowet. Het lijkt mij wijs, de reactie van de minister op die twee punten
te zijner tijd bij de behandeling van die wet te betrekken. Wij komen er in
ieder geval op terug.Ik heb al laten doorschemeren dat ook de CDA-fractie in dit huis de allergrootste
moeite met het voorstel voor een Embryowet heeft, maar dat was voor ons een
van de redenen om het wetsvoorstel inzake foetaal weefsel niet op voorhand
af te wijzen. Wat in dit wetsvoorstel wordt voorgesteld, is ethisch namelijk
minder "fragwürdig" dan wat er in de Embryowet wordt voorgesteld. Ethisch
minder "fragwürdig" betekent niet dat er geen vragen te stellen zouden
zijn. Daarom hebben wij de minister gevraagd naar de nodige zorgvuldigheidsvereisten
die wij bij dit wetsvoorstel gegarandeerd willen zien. Wij hebben de minister
toezeggingen gevraagd op een aantal punten voor opname in een modelreglement
en constateren met vreugde dat de minister daaraan heeft voldaan. Mocht blijken
dat iets niet is opgenomen in het modelreglement, dan zal de minister voor
de punten die ook zij wenselijk acht, een AMvB aanwenden. Kan de minister
dit nogmaals bevestigen?Vervolgens hebben wij gevraagd om een evaluatie. De minister heeft tot
ons genoegen toegezegd een evaluatie te zullen doen verrichten op alle door
ons genoemde punten.Op grond van deze beantwoording kan de CDA-fractie in de Eerste Kamer
haar steun verlenen aan dit wetsvoorstel.Wij onderschrijven de zeer terechte vragen van de kant van de VVD en GroenLinks
over het commercieel gebruik. Nog voordat de minister daarover sprak, wilde
ik opmerken dat Europese regels wel eens zouden kunnen zorgen voor moeilijkheden
bij de octrooiering. Wij ondersteunen het verzoek om een notitie in dezen.
Op welke termijn denkt de minister ons die notitie te kunnen toezenden? Als
de wet in werking treedt, moet er immers volstrekte helderheid bestaan over
wat ons op dat punt mogelijkerwijs aan onwenselijkheden te wachten staat,
ook in de ogen van de minister.Het eerste punt in mijn betoog betrof het gebruik van ethisch minder beladen
alternatieven dan foetaal weefsel. Zoals ik heb aangeven, is artikel 2, lid
1, vrij ruim geformuleerd. Ik heb met instemming beluisterd dat ook de minister
van mening is dat wanneer er ethisch minder beladen alternatieven zijn, zoals
het werken met dierlijk materiaal, dit de voorkeur verdient. Wij zijn dit
van harte met de minister eens. Dat staat echter noch in het wetsvoorstel
noch in de memorie van toelichting. Om de zaak helemaal af te hechten, zou
ik de minister willen vragen of zij ook dit punt in het modelreglement wil
opnemen c.q. wil bevorderen dat dit gebeurt. Het lijkt mij dat ethische commissies
die toch een bepaalde vrijheid hebben in de beoordeling, een normatieve leidraad
van de wetgever mogen verwachten. Gelet op de zorgvuldigheid die betracht
dient te worden, vraag ik de minister ook dit punt bij de evaluatie te betrekken.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter. Ook ik dank de minister hartelijk voor de zorgvuldige wijze
waarop zij geantwoord heeft. Wij wisten ook dat diagnostiek niet onder dit
wetsvoorstel valt, maar ik heb het als voorbeeld willen gebruiken, omdat onze
fracties niet generaal tegen gebruik van foetaal weefsel zijn. Ik ben erg
blij dat de alternatieven goed in beeld zijn bij de minister en wij zien met
belangstelling de adviesaanvrage aan de Gezondheidsraad tegemoet.Wij hadden in onze bijdrage een passage gewijd aan de commercie. Ik ben
bijzonder blij dat de minister heeft toegezegd de mogelijkheden te onderzoeken
om een en ander te voorkomen.Voorzitter. Natuurlijk is bescherming van het leven geen doel meer, maar
wij zijn bevreesd dat er een soort zingeving ontstaat voor abortus provocatus.
Om principiële redenen kunnen wij dit wetsvoorstel niet
steunen.De heer Hessing (VVD):Voorzitter. Ik dank de minister voor de gedegen beantwoording. Twee punten
wil ik nog aan de orde stellen: de positie van de partner en de situatie van
de wilsonbekwame vrouwen. Er zijn casusposities denkbaar die per saldo afbreuk
doen aan de keuze van de vrouw om de partner al dan niet te informeren. Met
name aan de overzijde is aandacht besteed aan de keuzevrijheid van de vrouw
om die partner wel of niet te informeren. Het is zeer wel mogelijk dat uit
evaluatie zou blijken dat hier problemen ontstaan die nadere regeling behoeven,
maar daar wil ik op dit moment niet op vooruitlopen. Wat de wilsonbekwame
vrouwen betreft gaat de minister ervan uit dat het in deze gevallen eigenlijk
niet zal voorkomen dat de vraag überhaupt gesteld wordt. Maar juist dan
zou het aanbeveling verdienen om dat expliciet vast te leggen in de wet. Dat
is nu niet het geval en dat betreurt mijn fractie. Niettemin wil mijn fractie,
alles overwegende, graag instemmen met het voorliggende wetsvoorstel.Minister Borst-Eilers:Mijnheer de voorzitter. Ik heb goede nota genomen van het feit dat mevrouw
Timmerman bij de behandeling van de Embryowet zal terugkomen op de twee punten
die daarop betrekking hebben. Ik heb inderdaad één van haar
vragen niet beantwoord. Daarvoor mijn excuus. Zij vroeg mij of ik bereid ben
een AMvB te slaan voor zaken die naar ons beider mening in het modelreglement
behoren te staan, maar die er niet in staan. Daar wil ik graag "ja" op zeggen,
maar ik heb al gezegd dat het modelreglement niet een eindproduct van de werkgroep
zal zijn en dat het voor mij "slikken of stikken" is. Ik zal de werkgroep
erop wijzen dat er mankementen in zitten en proberen het modelreglement zodanig
vorm te laten krijgen dat alles er wel in staat. Maar als dat om wat voor
reden dan ook niet goed blijkt te zijn en het betreft één van
de punten waar wij het over hadden, dan wil ik dat graag nog in een AMvB opnemen. Ik heb een evaluatie toegezegd op alle door mevrouw Timmerman genoemde
punten. Zij vroeg wanneer het onderzoek naar de commerciële consequenties
wordt afgerond. Ik ben bereid om als inspanningsverplichting mee te nemen
dat er voor 1 september een notitie ligt op dit punt. Het gaat echter om een
ingewikkelde materie, die ook aan Brussel moet worden voorgelegd. Er is een
interdepartementale commissie Europees recht die hierbij van dienst kan zijn.
Ik wil er dus liever een inspanningsverplichting dan een toezegging van maken,
want soms duurt zo'n onderzoek langer dan wenselijk is. Vooral wordt het moeilijk
als de juristen van mening gaan verschillen. Dat geldt overigens ook voor
artsen.Dat de ethisch minder beladen alternatieven de voorkeur genieten, lijdt
geen twijfel. Ik vind dat dit in de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek
met mensen en menselijk materiaal al staat. Ik zal de wet er nog eens even
goed op nalezen. Als dit een plaats kan krijgen in het modelreglement, dan
zullen wij dit doen. Als ik toch van mening ben dat de WMO dit al voldoende
vastlegt, dan zal ik u dit nog laten weten. Maar mevrouw Dupuis is ook een
deskundige op het punt van die wet.Mevrouw Dupuis (VVD):Voorzitter. Dat valt tegen, maar mevrouw Le Poole en ik hebben in de memorie
van antwoord tot onze vreugde gelezen dat het voor het kabinet niet aanvaardbaar
is om dieren te doden als dezelfde doeleinden bereikt kunnen worden met dood
menselijk materiaal. Wij zouden heel graag willen dat de minister daaraan
vasthoudt en dus geen dieren gaat opofferen om dode cellen van mensen te sparen.Minister Borst-Eilers:Daar komt het kabinet ook niet op terug. Het gaat hier met name om het
gebruik van volwassen stamcellen of stamcellen uit navelstrengbloed en dat
er alles aan gedaan wordt om te zorgen dat die ethisch minder beladen alternatieven
toegepast worden, als dat kan. Ik zal het kort herhalen. Ik zal nagaan of
de WMO op dit punt voldoende zekerheid biedt. Zo niet, dan kan dit in het
modelreglement worden opgenomen. Dat reglement is vooral bestemd voor de abortusklinieken
en andere klinieken waar de abortus plaatsvindt, maar kan zich ook uitstrekken
tot het gebruik in de vorm van het onderzoek.Mevrouw Timmerman-Buck (CDA):Voorzitter. Als de minister tot de conclusie komt dat de WMO niet voldoende
zekerheid biedt, dan lijkt het me logisch dat zij daaraan de conclusie verbindt
dat het in het modelreglement zal worden opgenomen. Ik ga daar dus van uit.
Ik neem dan ook aan dat dit punt wordt meegenomen in de evaluatie. Dat was
een van mijn vervolgvragen. Mocht zij tot de conclusie komen dat de relatie
met de WMO anders is, mogen wij dat dan zo snel mogelijk van haar vernemen?
Ik denk dat wij dan met de minister willen meedenken over een mogelijke oplossing.Minister Borst-Eilers:Mijnheer de voorzitter. Ik zeg graag toe dat ik in ieder geval zal zorgen
dat ergens vastligt dat ook voor dit gebruik de ethisch minder beladen alternatieven
de voorkeur moeten genieten. Dat moet de regel zijn. Ik zal schriftelijk laten
weten of ik vind dat dit al in de WMO staat. Ik zal dat met argumenten onderbouwen.
Zo niet, dan moet het in het modelreglement worden opgenomen.Voorzitter. Ik wil ten slotte in de richting van mevrouw Timmerman en
de hele CDA-fractie zeggen dat ik het buitengewoon waardeer dat deze fractie
dit vraag- en antwoorddebat zo zorgvuldig heeft willen beoordelen en tot de
conclusie is gekomen dat de fractie het wetsvoorstel toch wil steunen. De
regering stelt dat zeer op prijs. Juist in dit soort gevoelige onderwerpen
is een breed politiek draagvlak van groot belang. Ik heb er, zeg ik tegen
de heer Van den Berg, ook alle begrip voor, wetende uit welke beginselen hij
namens de ChristenUnie en de SGP politiek bedrijft, dat hij niet zover wil
gaan. Ik dank hem toch voor de instemmende woorden die hij heeft uitgesproken
op een aantal onderdelen. Hij heeft het gehad over alternatieven en commercieel
gebruik en hij waardeert dat daar de nodige toezeggingen zijn gedaan.De heer Hessing had het opnieuw over casusposities en de keuzevrijheid
om de partner al dan niet te informeren. Die keuzevrijheid ligt vast. De vrouw
heeft absoluut de keuzevrijheid om al dan niet een levensgezel of een biologische
vader te informeren. Ik zei zojuist dat het ook wel eens voor kan komen dat
de biologische vader op een andere wijze achter de situatie
komt. Dat is niet zo plezierig, want dan is er iemand loslippig geweest. Hij
moet dan wel zijn rechten kunnen doen gelden.Het is goed om de wilsonbekwame vrouw niet uit te sluiten, omdat wilsonbekwaamheid
een soort containerbegrip is. Uit alles wat daarover onderzocht is, is duidelijk
dat je wilsonbekwaam kunt zijn bij een bepaald besluit, maar niet bij een
ander besluit. Ik vind dat mensen die op welke manier dan ook aan wilsonbekwaamheid
lijden op bepaalde terreinen van het leven, toch zoveel mogelijk gelijke rechten
kunnen hebben en tot gelding kunnen brengen.De heer Van Schijndel (GroenLinks):Ik kom nog even terug op de rechten van de biologische vader. Het kan
zijn dat een man dat via een omweg heeft gehoord. Als hij toch nog bezwaar
kan aantekenen, als een vrouw niets met de biologische vader te maken wil
hebben en allang geen contact meer met hem heeft, betekent dit dat "de vrouw
beslist" hierbij toch op losse schroeven komt te staan.Minister Borst-Eilers:"De vrouw beslist" is een principe als de foetus zich nog in het lichaam
van de vrouw bevindt en in zekere zin onderdeel van haar lichaam uitmaakt.
Zodra de foetus ter wereld is gekomen, heb je te maken met de twee donoren
van de geslachtscellen die tot die vrucht hebben geleid. Zij hebben naar onze
mening eigenlijk gelijke rechten.De heer Van Schijndel (GroenLinks):Ik blijf het merkwaardig vinden dat zij wel alleen kan beslissen over
een abortus, waarbij het toch deels een vrucht van de man is, want het is
ook zijn biologisch materiaal, waar ik het overigens helemaal mee eens ben,
maar hierover weer niet. Er zit toch iets onlogisch in die redenering.Minister Borst-Eilers:Wij vinden dat het een wezenlijk verschil is of een embryo of een foetus
nog deel uitmaakt van het lichaam van de vrouw. Dat heeft ook iets te maken
met de integriteit van haar lichaam. Zij is degene die de zwangerschap draagt.
Los van het verhaal over foetussen geldt bij een kind dat een behandeling
moet ondergaan, ook dat de moeder het niet alleen voor het zeggen heeft. Daarbij
zijn moeder en vader gelijkberechtigd.De voorzitter:Ik heb het gevoel dat de minister zich redelijk thuis gaat voelen in dit
huis na het debat van vorige week en de wijze waarop het debat vandaag verlopen
is. Dat verheugt ons zeer.De beraadslaging wordt gesloten.Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.De voorzitter:De aanwezige leden van de fracties van SGP en ChristenUnie wordt conform
artikel 121 van het Reglement van orde aantekening verleend dat zij geacht
willen worden zich niet met het wetsvoorstel te hebben kunnen verenigen.Sluiting 21.46 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20012002-207-222.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl