ECLI:NL:HR:2016:2607, Hoge Raad, 18-11-2016, 16/00545
Hoge Raad — Uitspraak 
Datum: 2016-11-18 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Civiel recht

Samenvatting: Ondernemingsrecht. Enquêteprocedure Meavita-concern. Beschikking niet uitgesproken door het in de wet bepaalde aantal rechters (art. 5 RO). Verhaal van onderzoekskosten op bestuurders (art. 2:354 BW): ook door vakbond? Verwijtbaarheid bestuurder vereist? Samenhang met zaak 16/00551.

18 november 2016
    Eerste Kamer
    16/00545
    EE/AR
    
     
    Hoge Raad der Nederlanden
    
    Beschikking
    
     
    in de zaak van:
    
    
    
      1. [verzoeker 1] ,wonende te [woonplaats] ,
      
      2. [verzoeker 2] ,wonende te [woonplaats] ,
      
      VERZOEKERS tot cassatie,
      
      advocaat: mr. A.E.H. van der Voort       
               Maarschalk,
      
      
    
    
      		t e g e n
      
      
    
    
      1. de vereniging met volledige rechtsbevoegdheid ABVAKABO FNV,gevestigd te Zoetermeer,
      
      2. mr. Hendrik PASMAN, in zijn hoedanigheid van curator in het faillissement van Stichting Meavita Nederland,wonende te [woonplaats] ,
      
      3. mr. Willem Andriaan ENZINGER,wonende te [woonplaats] , gemeente [woonplaats] , 
      
      4. mr. Pieter Johannis FOUSERT,wonende te [woonplaats] ,verweerders sub 3 en 4 elk in hun hoedanigheid van curator in het faillissement van Stichting Thuiszorg Groningen en Thuishulpnederland.nl Thuiszorg Groningen B.V., 
      
      5. mr. Caroline Ada DE WEERDT,wonende te [woonplaats] , 
      
      6. mr. Franciscus Joozef Hubert SOMERS,wonende te [woonplaats] , verweerders sub 5 en 6 elk in hun hoedanigheid van curator in het faillissement van Stichting Meavitagroep, 
      
      7. de stichting STICHTING MEAVITA NEDERLAND,gevestigd te Amersfoort, 
      
      8. de stichting STICHTING MEAVITAGROEP, gevestigd te ’s-Gravenhage, 
      
      9. de stichting STICHTING MEAVITA THUISZORG, gevestigd te ’s-Gravenhage, 
      
      10. de stichting STICHTING MEAVITA WOONZORG, gevestigd te ’s-Gravenhage, 
      
      11. de stichting STICHTING MEAVITA FLEXWERK, gevestigd te ’s-Gravenhage, 
      
      12. de stichting STICHTING MEAVITA DIENSTENCENTRUM, gevestigd te ’s-Gravenhage, 
      
      13. de stichting STICHTING MEAVITA VASTGOED, gevestigd te ’s-Gravenhage, 
      
      14. MEAVITA HULP B.V., gevestigd te ’s-Gravenhage, 
      
      15. EVITA PARTICULIERE ZORG B.V., gevestigd te ’s-Gravenhage,
      
      16. MEAVITA SUPPORT SERVICES B.V., gevestigd te ’s-Gravenhage, 
      
      17. de stichting STICHTING THUISZORG GRONINGEN,gevestigd te Groningen, 
      
      18. THUISHULPNEDERLAND.NL THUISZORG GRONINGEN B.V., gevestigd te Groningen, 
      
      19. de stichting STICHTING SENSIRE, gevestigd te Terborg, gemeente Oude IJsselstreek, 
      
      20. de stichting STICHTING VITRAS/CMD, gevestigd te Nieuwegein, 
      
      21. [verweerster 21] ,wonende te [woonplaats] ,
      
      22. [verweerster 22] , wonende te [woonplaats] , 
      
      23. [verweerder 23] , wonende te [woonplaats] , 
      
      24. [verweerder 24] , voorheen wonende te [woonplaats] ,
      
      25. [verweerder 25] , wonende te [woonplaats] , 
      
      26. [verweerder 26] , wonende te [woonplaats] , 
      
      27. [verweerster 27] , wonende te [woonplaats] ,
      
      28. [verweerster 28] , wonende te [woonplaats] , 
      
      29. [verweerder 29] , wonende te [woonplaats] , 
      
      30. [verweerster 30] , wonende te [woonplaats] , 
      
      31. [verweerder 31] , wonende te [woonplaats] , 
      
      32. [verweerder 32] , wonende te [woonplaats] , 
      
      33. [verweerster 33] , wonende te [woonplaats] , 
      
      34. [verweerster 34] , wonende te [woonplaats] , 
      
      35. [verweerder 35] , wonende te [woonplaats] , 
      
      36. [verweerder 36] , wonende te [woonplaats] , 
      
      37. [verweerder 37] , wonende te [woonplaats] , 
      
      38. [verweerder 38] , wonende te [woonplaats] , 
      
      39. [verweerder 39] , laatstelijk wonende te [woonplaats] , 
      
      VERWEERDERS in cassatie,
      
      niet verschenen.
    
    
    
    
      Verzoekers tot cassatie zullen hierna ook worden aangeduid als [verzoeker 1] en [verzoeker 2] . Verweerders in cassatie als AAF, de curatoren en de Stichtingen c.s. en gezamenlijk als AAF c.s.
    
    
  
  
    
      1Het geding in feitelijke instantie
    
      	Voor het verloop van het geding in feitelijke instantie verwijst de Hoge Raad naar de beschikking in de zaken 200.135.666/01 OK en 200.135.666/02 OK van de ondernemingskamer in het gerechtshof Amsterdam van 2 november 2015.
      	De beschikking van het hof is aan deze beschikking gehecht.
    
    
  
  
    
      2Het geding in cassatie
    
      	Tegen de beschikking van het hof hebben [verzoeker 1] en [verzoeker 2] beroep in cassatie ingesteld. Het cassatierekest is aan deze beschikking gehecht en maakt daarvan deel uit.
      	AAF c.s. hebben geen verweerschrift ingediend.
      	De conclusie van de Advocaat-Generaal L. Timmerman strekt tot vernietiging en verwijzing.
    
    
  
  
    
      3Beoordeling van het middel
    
      3.1
      In cassatie kan worden uitgegaan van de feiten vermeld in de conclusie van de Advocaat-Generaal onder 1.2-1.27. Zeer kort weergegeven betreft de onderhavige procedure de gang van zaken voorafgaande aan surseance gevolgd door faillissement van sommige onderdelen, en verzelfstandiging van andere onderdelen, van het zogenoemde Meavitaconcern, een groep rechtspersonen waartoe onder meer behoorden Stichting Meavitagroep en Stichting Meavita Nederland. [verzoeker 1] en [verzoeker 2] hebben binnen dit concern centrale bestuursfuncties vervuld. De rechtspersonen die deel uitmaakten van het concern hielden zich bezig met de verlening van zorg en thuiszorg ingevolge de AWBZ en, vanaf 2007, de WMO.
      
      
        3.2.1
        In de onderhavige procedure heeft de ondernemingskamer bij beschikking van 30 mei 2011 een onderzoek bevolen naar het beleid en de gang van zaken van een groot aantal rechtspersonen die tot het Meavitaconcern hebben behoord, waaronder de beide hiervoor in 3.1 genoemde stichtingen, over de periode vanaf 1 januari 2006 tot aan de datum van de surseances respectievelijk de verzelfstandiging van deze rechtspersonen.
        
      
      
        3.2.2
        Nadat onderzoekers verslag hadden uitgebracht, heeft de ondernemingskamer in de in cassatie bestreden beschikking onder meer geoordeeld dat uit het onderzoeksverslag blijkt van wanbeleid in de periode van 2006 tot en met 2008 aan de zijde van Stichting Meavitagroep en Stichting Meavita Nederland (tot en met 2006 genaamd Stichting Sensire & Thuiszorg Groningen, hierna: S&TZG), en dat de leden van de toezichthoudende organen en van de raden van bestuur van deze rechtspersonen – voor een aanzienlijk aantal onderzochte onderdelen: onder meer dan wel in het bijzonder [verzoeker 1] en/of [verzoeker 2] – verantwoordelijk zijn voor dit wanbeleid.
        
      
      
        3.2.3
        De ondernemingskamer heeft de door AAF en de curatoren gedane verzoeken tot verhaal van de kosten van het onderzoek toegewezen en die kosten evenredig over de toezichthoudende organen en de raden van bestuur van Meavitagroep, S&TZG en Meavita Nederland verdeeld en vervolgens onderverdeeld over de bestuurders en commissarissen, onder wie [verzoeker 1] en [verzoeker 2] . Aldus is kostenverhaal op [verzoeker 1] respectievelijk [verzoeker 2] mogelijk gemaakt tot een bedrag van € 228.000,-- respectievelijk € 210.000,--. 
        
      
      
        3.2.4
        
          Ten aanzien van de vraag aan wie het kostenverhaal toekomt heeft de ondernemingskamer in rov. 15.4  als volgt overwogen:
          ″Zoals AAF in haar verzoekschrift (…) en curatoren in hun nadere schriftelijke toelichting (…) hebben uiteengezet, heeft AAF een bedrag van € 50.000 en heeft de curator van Meavita Nederland een bedrag van € 950.000 van de onderzoekskosten voldaan. Curatoren kunnen het verzoek op de voet van artikel 2:354 BW ten behoeve van de boedel doen. Naar het oordeel van de Ondernemingskamer brengt verder een redelijke wetstoepassing mee, dat AAF, die belang had bij het voldoen van een deel van de onderzoekskosten, het door haar betaalde op de voet van artikel 2:354 BW kan verhalen.″
        
        
      
      
        3.2.5
        
          Aan de voet van de beschikking van de ondernemingskamer is vermeld: 
          ″Deze beschikking is op 6 juni 2014 gegeven door mr. P. Ingelse, voorzitter, mr. A.C. Faber en mr. G.C. Makkink, raadsheren, en drs. P.G. Boumeester en prof. drs. E. Eeftink RA, raden (…), en in het openbaar uitgesproken door mr. Faber op 2 november 2015.″
        
        
        
      
      
        3.3.1
        Onderdeel 1 van het middel klaagt onder meer dat de beschikking niet is gegeven op de datum waarop die volgens de beschikking zou zijn gegeven, en evenmin is gegeven door het wettelijk vereiste aantal rechters. Het onderdeel wijst erop dat de beschikking is gegeven op een datum na 1 oktober 2015 en in elk geval na 1 mei 2015, de datum dat mr. P. Ingelse, volgens een op rechtspraak.nl geplaatst bericht, is gedefungeerd.
        
      
      
        3.3.2
        Op grond van art. 5 leden 2 en 3 RO in verbinding met art. 66 lid 2 RO dient een beschikking van de ondernemingskamer, op straffe van nietigheid, te worden gewezen door drie rechters en twee deskundige leden. Een beschikking wordt gewezen wanneer alle rechters - en, in het geval van de ondernemingskamer, deskundige leden - die over de zaak oordelen de tekst van de uit te spreken beschikking hebben vastgesteld. Nadat een rechter is gedefungeerd, kan hij niet meer als ′rechter′ in de zin van deze voorschriften worden aangemerkt.
        
      
      
        3.3.3
        
          Uit rov. 1.17 van de bestreden beschikking blijkt dat mondelinge behandelingen in deze zaak hebben plaatsgevonden op 4 en 5 juni 2014. Uitgesloten moet worden geacht dat de rechters en deskundige leden zich reeds op 6 juni 2014, de datum die in de voet van de beschikking is vermeld als de datum waarop die beschikking is gegeven, hebben ingestemd met de vaststelling van de volledige tekst van de 191 pagina′s tellende beschikking. Deze vermelding kan derhalve niet juist zijn.
          Voorts blijkt uit de stukken dat de ondernemingskamer bij brieven van 22 december 2014, 13 februari 2015, 27 mei 2015 en 24 september 2015 telkens aan partijen heeft bericht dat binnen de eerder aangekondigde uitspraaktermijn geen uitspraak kon worden gedaan. Nu uit de motivering van de beschikking niet anders blijkt, moet uit deze berichten worden afgeleid dat vaststelling van de volledige tekst van de beschikking pas heeft plaatsgevonden na 24 september 2015. De omstandigheid dat mr. Ingelse per 1 mei 2015 is gedefungeerd - waarmee de Hoge Raad ambtshalve bekend is - brengt dan mee dat hij niet als rechter kan hebben deelgenomen aan de vaststelling van de volledige tekst. Derhalve moet ervan worden uitgegaan dat de beschikking niet is gewezen door het in de wet bepaalde aantal rechters. Onderdeel 1 slaagt derhalve.
        
        
      
      
        3.3.4
        Naar aanleiding van het voorgaande verdient nog opmerking dat het gesloten stelsel van rechtsmiddelen voor een geval als het onderhavige meebrengt dat nietigheid van de beschikking uitsluitend kan worden ingeroepen in het kader van een daartegen openstaand rechtsmiddel.
        
      
    
    
      3.4
      Gegrondbevinding van onderdeel 1 brengt mee dat de zaak volledig opnieuw moet worden beoordeeld. Niettemin ziet de Hoge Raad aanleiding ten overvloede nog het volgende te overwegen ten aanzien van een aantal andere onderdelen van het middel.
      
      
        3.5.1
        Onderdeel 2 klaagt dat het hof [verzoeker 1] en [verzoeker 2] ten onrechte heeft veroordeeld in (een aandeel in) de onderzoekskosten die AAF op grond van een afspraak met de curatoren voor haar rekening heeft genomen. Voor een dergelijk verhaal op de voet van art. 2:354 BW is volgens het onderdeel slechts ruimte als die onderzoekskosten overeenkomstig art. 2:350 lid 3 BW door de (boedel van de) rechtspersonen zijn betaald.
        
      
      
        3.5.2
        De wet gaat ervan uit dat de kosten van een enquête steeds door de rechtspersoon worden betaald (art. 2:350 lid 3 BW). Hiervan uitgaande, ligt het voor de hand dat art. 2:354 BW alleen de rechtspersoon aanwijst als degene die een verzoek tot verhaal van deze kosten kan doen. Daarbij is echter geen rekening gehouden met de mogelijkheid dat de rechtspersoon niet zelf de (volledige) kosten van het onderzoek kan opbrengen, en degenen die de enquête hebben verzocht (een deel van) die kosten voor hun rekening nemen, bijvoorbeeld omdat zij een eigen belang hebben bij de enquête. Een zodanig geval kan zich voordoen bij faillissement van de rechtspersoon (vgl. de situatie die aan de orde was in HR 26 juni 2009, ECLI:NL:HR:2009:BD5516, NJ 2011/210 (KPNQwest)). Mede tegen deze achtergrond brengt een redelijke uitleg van art. 2:354 BW mee dat ook de verzoekers van de enquête kunnen verzoeken de door hen betaalde kosten van het onderzoek op de voet van deze bepaling te kunnen verhalen. Het onderdeel gaat uit van een andere rechtsopvatting en faalt daarom.
        
      
      
        3.6.1
        Onderdeel 5 klaagt onder meer dat de ondernemingskamer van een onjuiste rechtsopvatting heeft blijk gegeven door [verzoeker 1] en [verzoeker 2] te veroordelen tot vergoeding van een aandeel in alle onderzoekskosten, zonder daartoe een afweging naar billijkheid te maken en daarbij alle omstandigheden, zoals de mate van schuld, de ernst van de beleidsfout en de omvang van de kosten, tegen elkaar af te wegen.
        
      
      
        3.6.2
        Bij de beslissing of de kosten van het onderzoek geheel of ten dele kunnen worden verhaald op een individuele bestuurder, een commissaris of een ander die in dienst van de rechtspersoon is, dient de ondernemingskamer alle omstandigheden van het geval te betrekken. Uit haar overwegingen moet ten aanzien van de desbetreffende functionaris individueel en concreet blijken dat hij verantwoordelijk is voor het onjuiste beleid of de onbevredigende gang van zaken van de rechtspersoon (vgl. HR 19 mei 1999, ECLI:NL:HR:1999:AD3051, NJ 1999/658). Dit houdt niet alleen in dat de desbetreffende functionaris formele verantwoordelijkheid droeg, maar tevens dat hem persoonlijk van de onjuistheid van dat beleid of van de onbevredigende gang van zaken een verwijt kan worden gemaakt (vgl. HR 4 juni 1997, ECLI:NL:HR:1997:AG7240, NJ 1997/671, onder 4.1.1-4.1.3 en 4.16.1). Uit de overwegingen van de ondernemingskamer blijkt onvoldoende in hoeverre zij (ook) die verwijtbaarheid heeft betrokken in haar beslissingen over het kostenverhaal op [verzoeker 1] en [verzoeker 2] . In zoverre slaagt het onderdeel.
        
      
    
    
      3.7
      Uit het bovenstaande vloeit tevens voort dat onderdeel 4 terecht betoogt dat de ondernemingskamer [verzoeker 1] en [verzoeker 2] niet had mogen veroordelen tot vergoeding van onderzoekskosten aan de curatoren van de Stichting Thuiszorg Groningen en ThuishulpNederland.nl Thuiszorg Groningen B.V. voor zover de ondernemingskamer niet heeft vastgesteld dat sprake is geweest van een onjuist beleid of een onbevredigende gang van zaken ten aanzien van deze rechtspersonen.
      
    
    
      3.8
      Nu de beschikking van de ondernemingskamer wordt vernietigd op een grond die geen verband houdt met de proceshouding van AAF c.s., zullen de kosten van het geding in cassatie worden gereserveerd.
      
    
  
  
    
      4Beslissing
    
      De Hoge Raad:
      vernietigt de beschikking van de ondernemingskamer van 2 november 2015;
      wijst het geding terug naar de ondernemingskamer;
      reserveert de beslissing omtrent de kosten van het geding in cassatie tot de einduitspraak;
      begroot deze kosten tot op de uitspraak in cassatie aan de zijde van [verzoeker 1] en [verzoeker 2] op € 393,07  aan verschotten en € 2.600,-- voor salaris, en aan de zijde van AAF c.s. op nihil.
    
    
    
      	Deze beschikking is gegeven door de vice-president E.J. Numann als voorzitter en de raadsheren C.A. Streefkerk, A.H.T. Heisterkamp, G. de Groot en C.E. du Perron, en in het openbaar uitgesproken door de raadsheer G. de Groot op 18 november 2016.