Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum (25153)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1997-1998, pag. 941-961

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

04-03-1998

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

nr. 20, pagina 941-961

17-02-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25153Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum (25153)Pagina 941-961
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 17 februari 1998)Pagina 987-988
Behandeling van het wetsvoorstel Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum (25153)Pagina 905-920
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren en enige andere wetten (arbeidsvoorwaarden Rechterlijke Macht 1995/97 (25404) en - Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet van de bepaling inzake de voogdij en het ouderlijk gezag over de minderjarige Koning (25338)Pagina 905-905
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1998 (25600 VIII), met uitzondering van het deel CultuurPagina 920-941
Voortzetting van de behandeling vanhet wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1998 (25600 VIII), met uitzondering van het deel CultuurPagina 961-987
Lijst van besluiten (dinsdag 17 februari 1998)Pagina 987-987
Presentie en opening (dinsdag 17 februari 1998)Pagina 905-905

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 103 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van: het wetsvoorstel Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging
te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen
inzake het correctief referendum (25153).De beraadslaging wordt hervat.Minister Dijkstal:Voorzitter! De woordvoerders van de Eerste Kamer hebben vanmorgen ons
allen door het hele terrein van het referendum geleid, soms aan de hand van
Troelstra, Donner, Biesheuvel en Polak, maar ook van Cals en Geertsema. Vele
groten hebben zich in het grijze verleden over dit belangrijke vraagstuk uitgesproken.
Dat is voor mij een stimulans om mij met een zeer grote betrokkenheid over
dit onderwerp uit te spreken. Dat doe ik des te meer omdat het nu, 17 februari
1998, exact 15 jaar geleden was dat de algehele herziening van de Grondwet
van 1983 in werking trad. Het is uitgerekend het jaar dat wij 150 jaar moderne
Grondwet vieren, de Grondwet van Thorbecke. Het ministerie van Binnenlandse
Zaken probeert daarbij op velerlei wijze aandacht te vragen voor de plaats
van de Grondwet in onze samenleving, voor de wijze waarop de burgers met die
Grondwet kunnen omgaan en voor de vraag of er zaken in de Grondwet moeten
komen die er nog niet instaan. Al met al is 1998 wat mij betreft in velerlei
opzicht een zeer bijzonder grondwetsjaar.Vandaag zijn wij hier bijeen om de vraag te bespreken of het correctief
wetgevingsreferendum een plaats in die Grondwet moet hebben. Om het allergrootste
respect te betuigen aan alle sprekers wil ik deze vraag beantwoorden door
zeer principieel te beginnen. Naar mijn mening kan het niet anders dan dat
het begrip "democratie" als zodanig, zeker in de betekenis die het na de Franse
revolutie heeft gehad, zeer letterlijk betekent: alle macht aan het volk,
alle invloed door de burgers. Als dat het startpunt kan zijn voor een discussie,
dan moet je jezelf in ieder geval in theoretische zin de vraag stellen of
een volledige invoering van een directe democratie niet de meest logische
stap daarna zou moeten zijn. Als je vindt dat alle macht aan de burgers hoort,
dan kunnen in theorie al die burgers elke dag opnieuw de complete macht uitoefenen
die zij hebben. De vraag is alleen of je dan niet tegen een aantal zeer belangrijke
bezwaren oploopt, waardoor in de praktijk zal blijken dat een zo volledige
directe democratie niet kan werken. Ik noem een drietal problemen.Een heel praktisch probleem is de vraag hoe burgers, die vaak al een heel
druk eigen bestaan hebben, zich daarbovenop elke dag opnieuw moeten uitspreken
over alle vragen die op de overheid afkomen. Dat levert een heleboel praktische
problemen op. Om die reden zou je dat al niet moeten doen.Je kunt jezelf ook in gemoede de vraag stellen of je in redelijkheid van
burgers kunt verwachten dat zij ook kunnen antwoorden op de 1001 vragen die
in het openbaar bestuur voorliggen.Een belangrijk bezwaar dat impliciet in de bijdrage van velen aan de orde
is gekomen is de integrale belangenafweging. Kan dat worden gevraagd in een
volledige directe democratie?Deze drie vragen, die ik heel slordig stel en waarop je uitgebreid zou
kunnen ingaan, maken duidelijk dat dit niet kan. Daarom moet je terugvallen
op wat wij de vertegenwoordigende, representatieve democratie noemen. Burgers
dragen in een vertrouwensvotum het fundamentele recht om zelf uiteindelijk
te bepalen hoe het moet over aan vertegenwoordigers van hen. In die lijn ligt
het ook voor de hand om jezelf de vraag te stellen of je in een representatieve
democratie niet moet streven naar zoveel mogelijk directe invloed van de burgers.
Dat is wel de meest consequente denklijn. Die vraag ligt wat mij betreft ook
voor. Ik denk dan ook niet dat het hierbij gaat om de vraag "directe democratie
of indirecte democratie". Het gaat om de vraag of in de indirecte vertegenwoordigende
democratie niet nog meer plaats is voor directe invloed van burgers.Dit lijkt op dit moment misschien een zeer theoretische en rationele benadering.
Zij is echter helemaal niet theoretisch. Wie nagaat wat in de naoorlogse periode
allemaal is gebeurd in het vertegenwoordigende stelsel, moet constateren dat
er veel momenten en vormen zijn geweest waarbij politici gezocht hebben naar
mogelijkheden voor de burgers om zich er meer direct mee te kunnen bemoeien.
Laat ik maar een paar dingen noemen. De openbaarheid van bestuur kan er alleen
op gericht zijn, de burger vroegtijdig zoveel informatie te geven dat hij
zijn invloed op de een of andere wijze kan uitoefenen. Hetzelfde geldt voor
de openbaarheid van stukken en voor inspraakverordeningen.
Zo zijn veel voorbeelden te geven waarin wij zien dat wij proberen de burger
meer invloed te laten uitoefenen op het zuiver vertegenwoordigende stelsel,
soms in formele en heel vaak in materiële zin.Het kabinet heeft daarom de volgende vraag proberen te beantwoorden: hoe
moet je zo'n ontwikkeling zien in de samenleving van vandaag en misschien
ook in de samenleving van morgen? Hoe moet je dat verder invullen? Het eerste
wat je dan moet doen, is beschrijven wat de kenmerken van die samenleving
binnen dit kader zijn. Dan mag je constateren dat bijvoorbeeld het hoger opleidingsniveau
van veel burgers heeft geleid tot een grotere mondigheid van die burgers.
Je kunt vrij gemakkelijk constateren dat parallel daaraan in de naoorlogse
periode het verschijnsel van de openbaarheid is ontstaan, al moest dat in
de jaren zestig en zeventig af en toe bevochten worden. Maar nu is dat volop
geaccepteerd. Sterker nog, die bestuurder die dit niet als leidraad heeft,
krijgt het lid op de neus. Die komt nog van een koude kermis thuis. Een typisch
kenmerk van onze samenleving is de behoefte om het werk zo openbaar mogelijk
te kunnen doen en daarvoor verantwoording te kunnen afleggen. Ook noem ik,
niet in de laatste plaats, de bijna uitbundige mogelijkheden om te communiceren.
De technologische ontwikkelingen op dat terrein stellen ons tot zeer veel
in staat, hetgeen vijftig jaar geleden in deze omvang niet of nauwelijks kon.
Daar zitten overigens ook best negatieve kanten aan, maar als zodanig geeft
de grote beschikbaarheid van communicatiemiddelen een impuls aan de gedachte
of je burgers makkelijker bij het bestuur kunt betrekken en invloed op het
bestuur kunt laten uitoefenen.Daarmee wil ik gezegd hebben dat wij al lang geen vertegenwoordigend stelsel
in de strikte zin van het woord meer hebben. Wij hebben het in de meest strikte
zin van het woord misschien zelfs nooit gehad. Als je niet meer de vraag naar
direct of indirect stelt maar de vraag naar het combineren van het goede van
het vertegenwoordigend stelsel met datgene wat wij belangrijk vinden in termen
van invloed van burgers, kom je op heel andere vragen uit. Dan zul je prioriteiten
moeten stellen: wat vind je belangrijker in een specifieke situatie? Je zult
criteria moeten ontwikkelen aan de hand waarvan je uiteindelijk meer mogelijkheden
wenst te geven aan burgers om hun invloed uit te oefenen. Je zult misschien
ook per onderwerp – zeker bij het onderwerp van vandaag – de voor-
en nadelen moeten presenteren. Daarmee zijn wij van een zeer principiële
discussie, zoals het ook leek in de inbreng van diverse woordvoerders, terechtgekomen
in een veel zakelijker discussie. Wij moeten dan beoordelen of dit instrument
een bijdrage kan leveren aan meer invloed van de burgers en, zo ja, onder
welke voorwaarden. Dan rijst ook de vraag hoe je kunt afschermen dat je niet
een te diepe ingreep doet in hetgeen je waardevol vindt in het vertegenwoordigende
stelsel. Deze zakelijke benadering wil ik volgen aan de hand van een aantal
concrete vragen die gesteld zijn.Ik herhaal dan met overtuiging wat het startpunt van het kabinet is geweest.
Dat is dat er twee overheersende voordelen aan het wetsvoorstel kleven boven
de nadelen die je kunt formuleren. Het ene betreft het zeer principiële
punt waarmee ik ben begonnen. Het tweede, in de praktijk misschien nog belangrijker,
betreft datgene wat de heer Hessing noemde, namelijk de anticiperende werking.
Wie goed nadenkt over de instrumenten die wij de afgelopen 25 tot 30 jaar
hebben bedacht om burgers meer invloed te geven – denk bijvoorbeeld
aan inspraakverordeningen – die weet dat deze een ongelooflijke uitwerking
hebben gehad op de attitude van bestuurders. Er is geen bestuurder in dit
land meer die niet bij elk onderwerp de vraag stelt wat hij terzake van de
burgers kan verwachten. Soms betreft het een specifieke groep van burgers,
waarbij een bepaald belang in het geding is. Soms ligt het breder. Geen bestuurder
kan het zich permitteren om daar geen rekening meer mee te houden. Dat gebeurt
ook niet meer. Zo zijn vele bestuurders de hele dag bezig met openbaarheid,
met inspraak en het nadenken daarover, zonder dat er al sprake is van de formele
fase van de inspraak. Ik geloof zeer in de anticiperende werking van dit soort
instrumenten. Zou dat het enige zijn, dan zou dat wat mij betreft al grote
winst zijn.Vanuit die twee overheersende voordelen benadruk ik het onderwerp als
zodanig. Vanuit die invalshoek beantwoord ik een aantal vragen. Ik deel niet
de opvatting van de heer Geertsema, die ik zeer hoogacht, dat het referendum
een bijl aan de wortels van de democratie is. Ik ben het daar zeer mee oneens.
Ik ben het dus ook zeer oneens met de consequentie die daaraan werd verbonden,
namelijk de zeer ernstige, ja zelfs onaanvaardbare inbreuk op het functioneren
van de representatieve democratie. Dat is wat mij betreft een misvatting van
hem.Met deze wat meer inleidende woorden heb ik impliciet een aantal zaken
beantwoord dat de heer Van Dijk vanmorgen aan de orde heeft gesteld. Hij vroeg
of het vertegenwoordigende stelsel ontoereikend is. Die vraag is niet aan
de orde. Het vertegenwoordigende stelsel heeft een waarde op zichzelf die
iedereen in dit huis in stand wil houden. Dat geldt ook voor het kabinet.
De vraag is alleen of je dit stelsel kunt vervolmaken en of je er elementen
kunt inbrengen die de band tussen burger en bestuur nog nauwer maken. De heer
Van Dijk vroeg vanmorgen ook of het primaat wordt opgeheven. Geen sprake van!
Het primaat wordt niet opgeheven. Sterker nog, als je dieper doordenkt over
de relatie tussen burger en overheid, dan zou je wel eens tot de conclusie
kunnen komen, bijvoorbeeld als het gaat om de anticiperende werking, dat het
primaat sterker wordt en dat de kwaliteit van de wetgeving beter wordt. Dat
lijkt mij niet niks. Zo zijn er nog meer opmerkingen te maken die rechtstreeks
van doen hebben met de vermeende tegenstelling tussen het referendum en het
vertegenwoordigende stelsel. Ik doe dat niet meer en detail, want ik heb er
langs de hoofdlijn al voldoende over gezegd.De heer Van Dijk plaatste vanmorgen een vraagteken bij wat hij noemde
het brede politieke draagvlak. Dat begrijp ik niet. In de eerste plaats denken
wij daar al heel lang over na. De heer Wiegel verwees daar ook naar. Hij had
het zelfs over 1903. Het zal af en toe wel met minder grote intensiteit hebben
plaatsgevonden, maar wij zijn er al heel lang mee bezig. Ik weet voorts dat
ook veel politieke partijen heel intensief met dit onderwerp bezig zijn, in
ieder geval vanaf de tijd dat ikzelf actief werd. Dat geldt ook voor mijn
partij. Ik heb heel interessante congressen bijgewoond, waarbij
een zeer grote minderheid het telkens niet haalde, totdat de meerderheid het
op een gegeven moment wel haalde. Daardoor staat het er nu in. Wordt dat bedoeld
met breed politiek draagvlak, dus in de diverse partijen? Of doelt de heer
Van Dijk op de overzijde, waar dit wetsvoorstel is behandeld en waar een grote
meerderheid het heeft aanvaard? Ik begrijp niet helemaal wat de heer Van Dijk
daarmee bedoelt. De relevantie ervan begrijp ik wel, want de heer Van Dijk
waarschuwt ervoor, als dit een onderwerp is waar nog slechts weinig over is
nagedacht en waar weinig mensen voor voelen, om dat door te drukken. Dat moet
niet gebeuren. Dat is de portee van zijn opmerking. Ik begrijp echter niet
waarom hij twijfelt aan het draagvlak dat hiervoor nodig is. Ik zeg dat overigens
in het besef dat ook deze Kamer uiteindelijk "ja" moet zeggen en dat wij daarna
nog een tweede lezing krijgen. In die zin wordt het politieke draagvlak pas
echt zichtbaar op het moment dat er over het wetsvoorstel is gestemd. Zo hoort
het natuurlijk ook.De heer Van Dijk (CDA):Voorzitter! Het is wellicht mogelijk om dit punt heel kort te beantwoorden,
wat scheelt in de lengte van de tweede termijn. In mijn inbreng heb ik het
woord "draagvlak" gedefinieerd als iets dat bestaat uit mensen in de Tweede
Kamer en in de Eerste Kamer, die overtuigd zijn van nut en noodzaak van een
correctief wetgevingsreferendum.Minister Dijkstal:Dan is het natuurlijk de vraag, op welke wijze wij elk van die leden van
Tweede en Eerste Kamer de maat nemen. Je mag toch van individuele leden van
Tweede en Eerste Kamer en van fracties verwachten dat zij, als zij ergens
voorstemmen, dat met een bepaalde overtuiging doen? Als zij ertegen zijn,
moeten zij niet voorstemmen! Ik kom nog terug op de relatie met het bewijs
van het paars zijn en misschien ook het regeerakkoord, tenzij het een ordinaire
deal is: niemand is ervoor, maar wij moesten een offer brengen om grotere
doelen binnen te halen. In theorie zou dat kunnen, maar volgens mij is dat
niet aan de orde.De heer Van Dijk (CDA):Wij zouden moeten wensen dat, als iemand ergens voorstemt, hij daar ook
inhoudelijk achter staat. Maar wij zijn in de afgelopen jaren gewend geraakt
aan het uitbrengen van een stem voor iets wat je een "onding" noemt.Minister Dijkstal:Ik sluit dat niet uit, zoals het andersom ook denkbaar is dat je ergens
tegenstemt, hoewel je ervoor bent. Die dingen gebeuren wel eens in Tweede
en Eerste Kamer! Maar of dat hier allemaal geldt? Ik geloof niet dat ik de
aangewezen persoon ben om die maat te nemen. In de Tweede Kamer hebben wij
daar zeer uitgebreid over gediscussieerd, met een zeer weloverwogen inbreng
van fracties, wat tot een voor mij zeer plezierig resultaat heeft geleid.
Op grond van inhoud doen wij hier vandaag datzelfde werk, met naar ik hoop
hetzelfde resultaat.De heer Van Dijk heeft gesproken over aantoonbare noodzaak, aantoonbare
wenselijkheid en de behoeften bij de burgers. Voorzitter! Het gaat mij niet
zozeer om de aantoonbare noodzaak. Voor mij is wel de wenselijkheid aangetoond
om altijd weer te zoeken naar instrumenten om de burger nog iets meer invloed
en macht te geven. Ik vind namelijk dat dat zo hoort. Hoe groot de behoefte
bij die burgers is, is niet gemakkelijk te meten: op sommige momenten zie
ik grote groepen burgers die zich heel graag tot dit instrument wenden. Dat
gebeurt soms in woorden, en soms ook zo mogelijk in daden. Ik weet dat er
anderen zijn die daar niet direct behoefte aan hebben. Ik geloof daarom niet
dat wij langs die weg tot een beantwoording van de vraag kunnen komen, of
deze vorm van referendum in de Grondwet moet worden opgenomen. Maar wenselijk
vind ik het dus wel.Ik ben het niet eens met de heer Hessing, die de wenselijkheid van het
referendum plaatst tegen wat hij de afnemende betekenis van politieke partijen
in ons stelsel noemde. Wel kan ik vrij gemakkelijk erkennen – daarover
hebben wij aan de overkant meerdere malen gesproken – dat ik mij om
een aantal redenen zorgen maak over de positie van de politieke partijen in
ons democratisch stelsel. Maar ik denk dat we daaraan met elkaar nog wel wat
kunnen doen. Ik zie niet de directe relatie tussen de afnemende betekenis
van politieke partijen en daarom de noodzaak van invoering van het referendum.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Ik heb alleen maar aangegeven dat, daar waar discussie bestaat
over het vertegenwoordigend stelsel en het referendum en de tegenspraak die
daartussen wellicht bestaat, enige kanttekeningen en nuanceringen geplaatst
zouden kunnen worden bij het karakter van het vertegenwoordigd stelsel, zoals
zich dat in de loop van de tijd heeft ontwikkeld. Verder heb ik gezegd dat
er misschien wat minder sterke argumenten zijn om dan te zeggen, dat er een
tegenspraak zou zijn tussen het huidige vertegenwoordigend stelsel en het
referendum. Ik heb geprobeerd, die nuancering aan te geven.Minister Dijkstal:U begrijpt dat ik in mijn redeneerlijn dat argument niet nodig heb, omdat
ik geloof dat je in een vertegenwoordigend stelsel wel degelijk directere
vormen van invloed van burgers kunt organiseren zonder dat afbreuk wordt gedaan
aan dat wat essentieel is voor het vertegenwoordigend stelsel. Ik zie de positie
van politieke partijen daarom daar liever los van. Ik heb overigens wel zorgen,
maar daarover moeten we misschien op een ander moment doorpraten.Het zal duidelijk zijn dat ik de heer Holdijk geen gelijk kan geven. Terecht
vroeg hij of wij hier niet spreken over uitholling van het stelsel, terwijl
het kabinet spreekt van een aanvulling. Het is inderdaad een aanvulling. Met
andere woorden: een vertegenwoordigend stelsel dat door de geschiedenis heen
al een zekere dynamiek heeft, behoort die dynamiek ook te hebben in een samenleving
die zo dynamisch is. Wij praten vandaag over een samenleving die zoveel anders
is dan 50 jaar geleden. Op dit punt ben ik het dus niet met de heer Holdijk
eens.Voorzitter! De heer Jurgens heeft in zijn betoog laten doorklinken dat
zijn fractie van mening is dat de burgers meer invloed moeten hebben. Ook
ik ben die mening toegedaan, mits een en ander op een verantwoorde manier
georganiseerd wordt. Vervolgens heeft de heer Jurgens dertien dooddoeners
genoemd. Het is nuttig om dit rijtje in het oog te houden, omdat voor veel
van deze dooddoeners toch een regeling getroffen moet worden. Echter,
geen van de dooddoeners op zichzelf, noch alle dooddoeners samen kunnen tot
de conclusie leiden dat het instrument van het referendum principieel afgewezen
moet worden. Dit geldt echter niet voor de eerste dooddoener, namelijk de
onverenigbaarheid met een vertegenwoordigend stelsel, waarover ik zojuist
gesproken heb.Voorzitter! De hoofdvraag luidt of het wenselijk is dat de burger het
instrument van het referendum onder condities in handen krijgt. Het kabinet
beantwoordt die vraag positief. Daarna komt onmiddellijk de vraag aan de orde
op welke wijze dit georganiseerd moet worden. In de stukken wordt een en ander
nader toegelicht. Ik hoop dat in ieder geval de heer De Wit van mij wil aannemen
dat er geen sprake is van "een prijs voor paars". Ik ben vanuit de factie
waarvan ik toen deel uitmaakte, betrokken geweest bij de opstelling van het
regeerakkoord. Ik herinner mij dat dit punt met nadruk aan de orde is geweest.
Elk van de bij de besprekingen betrokken fracties had de mogelijkheid om het
referendum af te wijzen. Dat is weloverwogen niet gebeurd. Ik kan natuurlijk
niet spreken voor de twee andere fracties, maar ik weet dat dit onderwerp
ook in kringen van de VVD veel steun had. Op elk partijcongres van de afgelopen
twintig jaar is het referendum aan de orde geweest. Meestal heeft het met
een zeer krappe meerderheid het verkiezingsprogramma niet gehaald. De VVD-onderhandelaars
hebben hieraan de overtuiging ontleend – gevoegd bij hun eigen oordeel –
dat het referendum, mits voorzien van goede waarborgen, met het volle verstand
aanvaard kon worden. Het is geen prijs voor het totstandkomen van een coalitie.
Daarom stond ik de afgelopen jaren voor het referendum toen het nader vorm
moest krijgen. Daarom stond ik ervoor in de Tweede Kamer en daarom sta ik
er ook voor in de Eerste Kamer.De heer De Wit (SP):Voorzitter! De fractie van D66 heeft duidelijk een dreigement boven dit
debat laten hangen door op te merken dat de totstandkoming van Paars-II een
probleem wordt als dit wetsvoorstel wordt verworpen. Dit roept natuurlijk
ook vragen op over Paars-I. Wat gebeurt er met dit kabinet als dit wetsvoorstel
hier sneuvelt? Het referendum is zeer belangrijk voor de coalitie.Minister Dijkstal:Ik verbaas mij er vaak over dat sommige partijen geen dreigement laten
horen, terwijl het er naar mijn oordeel een goed moment voor is. Ook komt
het voor dat ik mij afvraag waarom er, naar mijn oordeel voorbarig, dreigementen
worden geuit. Ik heb enige jaren deel uitgemaakt van een parlement en ik weet
dat naarmate de behandeling van een wetsvoorstel dichterbij komt, het vaker
gebeurt dat partijen schoten voor de boeg geven. Ik herinner mij ook discussies
in dit huis, toen dit wetsvoorstel nog niet aan de orde was, waarbij woordvoerders
van fracties hierover toch opmerkingen hebben gemaakt. Zelfs fractievoorzitters
hebben dat gedaan. Ik beschouw dit als onderdeel van een onderhandelingsproces
dat inherent is aan de parlementaire behandeling.De heer De Wit (SP):De minister zal ongetwijfeld voorafgaande aan de plenaire behandeling
de inbreng van de VVD-fractie gelezen hebben. Het is nog maar de vraag of
de VVD-fractie in de Eerste Kamer voor dit wetsvoorstel is. Dit maakt de vraag
die de heer Schuyer aan de orde stelde des te belangrijker.Minister Dijkstal:Ik ga ervan uit dat een debat dient om argumenten te wisselen en om daarna
een standpunt te bepalen. Als de standpunten op voorhand vaststaan, lijkt
het mij beter om gelijk te stemmen en dan verneem ik wel wat de uitkomst is.
Ik mag toch aannemen dat het debat en de argumenten een rol spelen.Verder hebben woordvoerders in dit huis al veel eerder over dit onderwerp
gesproken. Ik herinner mij op zijn minst twee algemene beschouwingen in de
Eerste Kamer waarbij de heer Korthals Altes, toen nog fractievoorzitter, er
iets over gezegd heeft. Ik herinner mij ook de vorige algemene beschouwingen
waarbij de heer Ginjaar er iets over gezegd heeft. Ook de heer Schuyer heeft
er in de afgelopen jaren iets over gezegd. Iedereen is er wel een beetje over
bezig geweest. Zo hoort het natuurlijk ook. Ik ben er alleen nog niet zenuwachtig
van.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Ik wil toch graag een opmerking maken naar de heer De Wit
toe. Het is nu de tweede keer dat hij hierover begint. Ik heb op een vraag
geantwoord dat wij, als er een probleem zou ontstaan in de Eerste Kamer, dat
als een schending van een afspraak zien. Daar gaat het om. Het gaat niet om
een discussie over een referendum. Je kunt daar zeer verschillend over denken,
maar juist omdat je daar zeer verschillend over kunt denken, maak je een afspraak.
Als er een afspraak geschonden wordt, kan dat niet anders dan tot een vertrouwenscrisis
in Paars-I leiden. Analytisch betekent dat dan ook iets voor een vervolg.Minister Dijkstal:Voorzitter! Misschien is dit het juiste moment om iets te zeggen over
het volksinitiatief, omdat de heer Jurgens daarop gewezen heeft en heeft uitgesproken
dat hij dat wenselijk vond. Hij zal het mij niet kwalijk nemen dat ik dat
heel kort doe. Het oordeel van het kabinet is dat dit een iets te grote inbreuk
op het vertegenwoordigende stelsel doet en dat het als zodanig ook niet nodig
is. In principe gaat het om het agenderen van een wetsvoorstel. Je kunt dat
doel in dit land op zeer vele manieren bereiken. Dat varieert van wat je in
de media kunt losmaken via het petitierecht – ook al heb je dan wel
eens een negatieve ervaring, zeg ik in de richting van de heer De Wit –
tot de lage kiesdeler of het recht van initiatief van de Tweede Kamer of gewoon
op grond van je argumenten. In onze open samenleving hebben vele burgers en
organisaties van burgers de mogelijkheid om te agenderen. De vraag of dat
wordt opgepikt door een Tweede Kamer of een kabinet, is ter beoordeling van
degenen die in dat vertegenwoordigend stelsel het primaat hebben. Ik zeg dit
in de richting van de heer Van Dijk. Daarom is het kabinet, alles afwegende,
van mening geweest dat het instrument wat nu voorligt, voldoende is en dat
er verder geen behoefte is aan andere instrumenten op het terrein van het
referendum.De heer Hessing heeft gevraagd of onder het beslissende referendum op
decentraal niveau ook het volksinitiatief valt. Niet in de zin, zoals ik het
net heb gezegd. Wij stellen ons voor dat een correctief wetgevingsreferendum
zoals wij nu op nationaal niveau hebben, analoog proberen te regelen voor
de medeoverheden. Ik kom daar straks nog op terug in de richting
van de heer Wiegel.Voorzitter! Er is door de heer Van Dijk als eerste en verder door de heer
Wiegel en anderen zeer terecht gevraagd naar het risico dat je loopt dat de
samenhang, de integraliteit in het beleid verloren gaat door dit instrument.
Ik geloof dat eerlijk gezegd totaal niet. We hebben in dit land al een zeer
lange weg afgelegd, voordat we een wet in de Eerste Kamer aanvaard hebben.
Dit neemt soms bijna absurde vormen aan. Het begint met een voorontwerpconceptnotitie.
Men zou zich eens de vraag moeten stellen hoeveel stappen men daarna aflegt
voordat men via voorontwerpen, conceptwetten en dergelijke tot een wetsvoorstel
komt. Dat is een zeer lange weg die grotendeels in het openbaar wordt afgelegd.
Degenen die twijfels hebben, hebben allerlei mogelijkheden om daar reeds op
te reageren.Laat vervolgens het moment daar zijn! Het wetsvoorstel is aanvaard en
er is behoefte om daar het correctief wetgevingsreferendum op los te laten.
Dan is vervolgens de hele organisatie daarvan aan de orde. Burgers, belangengroepen,
iedereen gaat zich er in het openbaar mee bemoeien, inclusief de overheid
zelf. Ik heb er alle vertrouwen in dat individuele burgers, belangengroeperingen,
politieke partijen, misschien ook politieke leiders dat in de media zullen
doen. De heer Wiegel verwees daar even naar. Hij zei: de oppositieleiders
zullen zich in zo'n debat wel op het scherpst tonen. Ik denk dat we in zo'n
publiek debat daarover ongetwijfeld ook van de andere leiders zullen horen.
Al deze groepen zullen bezig zijn met de vraag wat de betekenis is van dit
wetsvoorstel, wat de voor- en nadelen zijn en hoe zij dit moeten plaatsen
in de samenhang van het hele beleid van de overheid. Ik noem niet in de laatste
plaats de overheid, de wetgever zelf. Natuurlijk heeft de wetgever op zo'n
moment een eigen verantwoordelijkheid om nader de motieven voor, het belang
en de voordelen en overigens ook de nadelen van het wetsvoorstel uiteen te
zetten. Dat lijkt mij een interessante openbare, publieke discussie, waarin
alles goed kan worden afgewogen. Het is altijd interessant wat men uiteindelijk
met die informatie doet. Dat geldt niet alleen voor de burger maar ook voor
de Tweede en de Eerste Kamer. De vraag is welke afweging er gemaakt wordt
en welk besluit wordt genomen. Dat komt tot uitdrukking in de manier waarop
het referendumformulier wordt ingevuld. Ik maak mij echt geen zorgen over
de samenhang.Ook voor de samenhang met het vraagstuk van de impopulaire wetten, zoals
belastingwetten, en het risico dat de burgerij vanuit een soort balorigheid
daartegen is, ben ik niet bang. Voor een te gemakkelijk oordeel zijn er al
drempels opgeworpen. De heer Wiegel heeft daar, met dank aan de Tweede Kamer,
met instemming naar verwezen. Ik maak mij er dus geen zorgen over dat de burgerij
er verkeerd mee om zal gaan. Uiteindelijk blijft het risico bestaan dat de
burgers uiteindelijk "nee" zeggen. Dat kan vervelend zijn. Dat geldt overigens
ook voor een kabinet, dat weloverwogen, na brede discussie, hetzelfde risico
loopt. Naderhand merken wij ook wel eens hoe schadelijk het is dat een bepaald
wetsvoorstel het uiteindelijk niet heeft gehaald. Dat hoort echter bij ons
democratisch bestel. Op grond van argumenten gaat men met elkaar in de clinch.
Procedures worden zorgvuldig doorlopen en aan het eind van de rit moet er
een besluit worden genomen. Dat kan voor de initiator wel eens verkeerd uitpakken.
Dat is vervelend, maar dat hoort er wel bij.Voorzitter! De heer Wiegel heeft gesproken over de gevolgen voor Europa,
dus voor het complex van vraagstukken dat met Europa te maken heeft. Bij de
referendabiliteit van verdragen die alleen in Nederland gelden, gaat het om
verdragen die krachtens een territorialiteitsbepaling en/of naar hun aard
alleen voor Nederland kunnen gelden. Men kan hierbij denken aan het Unieverdrag,
de NAVO, de Benelux of conventies tussen landen aan de Noordzee. Dat zijn
verdragen die alleen voor Nederland en niet voor het gehele Koninkrijk gelden.
Referenda in de Europese lidstaten stonden tot nu toe een verdere integratie
van Europa niet in de weg. Ik noem Denemarken, Ierland, het Verenigd Koninkrijk
en Frankrijk. Zij hebben ook een legitimerende betekenis. Een referendum is
in ons voorstel niet verplicht bij verdragsherzieningen. Dat is in sommige
landen, zoals Ierland en Denemarken, wel het geval. Het blijft in dit voorstel
facultatief.Ook over de verdere Europese integratie kan in beginsel elke lidstaat
een raadplegend referendum houden. Vanuit Europees perspectief brengt de invoering
van een facultatief correctief referendum in één lidstaat nog
geen grote verandering in dat gehele systeem. Een andere vraag is hoe in het
algemeen wordt aangekeken tegen de procedure van verdragsherzieningen in verhouding
tot nationale ratificaties en nationale referenda. Die vraag moet ook onder
ogen worden gezien bij de uitbreiding van de Unie. Het gaat daarbij om een
vraagstuk van de Europese integratie in het algemeen, dat niet benaderd moet
worden vanuit het oogpunt van een specifiek nationaal referendum. Ik kan overigens
niet nalaten om – in reactie op het betoog van de heer Wiegel –
hierover te spreken vanuit de wetenschap dat ik nog niet zo kort geleden in
dit huis in commissieverband uitvoerig heb gesproken over de vraag of de Eerste
Kamer nadrukkelijk goedkeuring dient te geven aan Nederland bindende richtlijnen.
De kritische ondertoon van de op zich begrijpelijke opmerking van de heer
Wiegel had natuurlijk evenzeer daar gehanteerd kunnen worden. Het is een lastige
en gecompliceerde situatie: als je wilt respecteren dat parlementen hun rechten
hebben, difficulteert dat natuurlijk het handelen van de regering in het buitenland.
Dat geldt mutatis mutandis ook als het referendum als instrument wordt toegestaan.
Het lijkt mij echter niet juist om daaruit af te leiden dat daar, tegen de
achtergrond van wat ik zojuist heb gezegd en gelet op de situatie in andere
lidstaten, een bedreiging voor de Europese integratie uit voortvloeit. Bovendien
weet de heer Wiegel dat de hoge drempels verzekeren dat een goedkeuringswet
niet snel verworpen zal worden.Voorzitter! De heer Wiegel heeft ook gevraagd of de bewindslieden van
Buitenlandse Zaken betrokken zijn geweest bij de voorbereiding van de voorliggende
voorstellen. Het antwoord is natuurlijk "ja". Dat zeg ik meer dan alleen maar
plichtmatig: het is "ja" in de staatsrechtelijke zin, maar ook in de materiële
zin. Wij hebben in vele ronden zeer uitgebreid over allerlei aspecten van
 dit wetsvoorstel gesproken en zeker ook over dit aspect.De heer Holdijk heeft gevraagd of er Europese richtlijnen zijn die de
wetgever ruimte laten voor varianten bij de wettelijke implementatie en of
het wenselijk is om die wetten uit te zonderen. Het antwoord daarop is "ja":
op onderdelen zal er beleidsvrijheid voor de wetgever bestaan, maar voor een
belangrijk deel niet. Het is voorts niet wenselijk – zo dat al mogelijk
is – om een splitsing te maken tussen gebonden en ongebonden uitvoering
van richtlijnen. Een referendum over een voorstel dat voor het overgrote deel
onder de uitzondering valt, is niet zinvol en doet ook afbreuk aan de betekenis
van het referendum als instrument.De heer Van Dijk heeft gevraagd welke betekenis gehecht moet worden aan
het feit dat begrotingen niet onder het referendum vallen en bepaalde wetgeving
die noodzakelijk is om uitgaven te doen, wél. Ook op dit punt merk
ik op dat de drempels een waarborg bieden, maar dat zal inmiddels wel duidelijk
zijn. Toch moeten wij ervoor oppassen om een directe relatie te leggen tussen
een begrotingswet en andere wetten, omdat een begrotingswet niet verplicht
tot het doen van een uitgave; een begrotingswet is slechts een machtiging
om die uitgave te doen. Nadat die machtiging van de medewetgever is verkregen,
ontstaat een normaal traject van wetgeving. Dan kan het, niet alleen in theorie,
met dit instrument in de hand gebeuren dat een bepaalde wet uiteindelijk niet
in werking zal kunnen treden. Dan is een wetsvoorstel dus verworpen, maar
dat hebben wij, ook zonder referendum, al vaker meegemaakt. Er ontstaat dan
een nieuwe situatie waarin het kabinet of – bijvoorbeeld bij initiatiefwetgeving –
de Kamers moeten nadenken over reparatie van het dan ontstane "gat". Je kunt
dus niet beredeneren dat er met het referendum een nieuw fenomeen ontstaat
dat wij niet nu al in ons parlement kennen.De heer Van Dijk (CDA):Dit gaat een beetje te gladjes. Met een begrotingswet worden niet alleen
middelen toegewezen die inderdaad – daar heeft de minister gelijk in –
niet verplicht uitgegeven moeten worden, maar worden ook bronnen aangewezen
waaruit de desbetreffende zaken moeten worden bekostigd. Als een begrotingswet
is aangenomen, impliceert dat dat die middelen ter beschikking komen. Als
vervolgens ter ondersteuning van die begrotingswet een belastingwet in het
parlement wordt aangenomen, kan die belastingwet bij referendum verworpen
worden. Dan ontstaat er een conflictsituatie tussen een onderdeel –
de begrotingswet – waarover de Staten-Generaal het primaat en het laatste
woord heeft gehad en een andere wet die daaraan ten grondslag ligt, maar die
vervolgens bij referendum verworpen wordt.Minister Dijkstal:Ik blijf onderscheid maken tussen het karakter van een begrotingswet en
het karakter van andere wetten. Los daarvan – ik begrijp immers zeer
goed wat u zegt – kan dit ook nu, zonder referendum, al gebeuren. Het
is immers denkbaar dat een begroting wordt aangenomen en dat een wetsvoorstel
dat daar verder uitvoering aan geeft – het is niet relevant of dat de
inkomsten- of de uitgavenkant betreft – het uiteindelijk niet haalt.
Daarmee ontstaat overigens in de praktijk een anticiperende werking, omdat
het kabinet met de Kamer gaat onderhandelen: wil zij het voorstel wel steunen
als het op een bepaalde manier wordt aangepast of gaat het haar dan te ver?
Op die manier wordt er zeer uitvoerig gediscussieerd in de Tweede Kamer en
ook in de Eerste Kamer. Die situatie ontstaat dan, maar het kan natuurlijk
best gebeuren dat een wetsvoorstel het uiteindelijk niet haalt.De heer Van Dijk (CDA):Het grote verschil tussen een afwijzing in een van de Kamers van de Staten-Generaal
en een afwijzing bij referendum is dat de leden van de Staten-Generaal, als
zij een dergelijke stap zetten, ook de consequenties dragen en bevraagd zullen
worden over de gaten die zij slaan en de wijze waarop zij dat denken op te
lossen. Dat is het grote verschil tussen volksvertegenwoordigers die de verantwoordelijkheden
hebben voor het integrale beleid en een uitspraak van kiezers bij een referendum,
die alleen gevraagd kan worden om een "ja" of "nee" te zeggen tegen het enkele
wetsvoorstel.De heer Jurgens (PvdA):De heer Van Dijk is niet helemaal consequent. Hij zegt zelf dat de leden
van de Staten-Generaal, als wij een belastingwet zouden verwerpen, bevraagd
worden door de kiezers.De heer Van Dijk (CDA):Nee. Dat heb ik niet gezegd.De heer Jurgens (PvdA):Door wie worden wij dan wel bevraagd?De heer Van Dijk (CDA):Om te beginnen door de regering die de wet heeft ingediend.De heer Jurgens (PvdA):De heer Van Dijk weet dat de regering dat kan vragen, maar dat de Kamer
niet verplicht is om vervolgens een andere belastingwet ervoor in de plaats
te stellen.De heer Van Dijk (CDA):De Kamer en de leden die de wet afwijzen en daarmee een gat slaan in de
begroting komen zichzelf tegen. Zij kunnen niet op steun rekenen. Zij kunnen
niet in gemoede een dergelijke wet afwijzen zonder dat zij daarvan de consequenties
onder ogen hebben gezien.De heer Jurgens (PvdA):De heer Van Dijk sprak er net over dat hij bevraagd zou worden door de
kiezers over zijn motieven.De heer Van Dijk (CDA):Nee, dat was niet mijn bedoeling.De heer Jurgens (PvdA):De heer Van Dijk heeft niet zoveel op met de kiezers, zo heb ik de indruk.De heer Van Dijk (CDA):Ik kom daar straks op terug. De heer Jurgens trekt op het ogenblik een
consequentie die volstrekt niet in mijn woorden besloten ligt.Minister Dijkstal:Ik erken natuurlijk dat als een wet die tot uitvoering strekt van hetgeen
in een begroting is opgenomen het niet haalt, of dat nu per referendum gaat
of anderszins, er een probleem ontstaat. Dat is overigens het soort probleem
dat er wel vaker is als wetten het niet halen. Men zal zich op dat moment
moeten bezinnen op de vraag of het te bereiken doel op een andere manier gerealiseerd
kan worden. Ik doel daarbij op de toekomst. Het kabinet zal dit vervelend
vinden en onmiddellijk een andere oplossing gaan bedenken om
een en ander op een goede manier te regelen. Dat is een normale reactie van
een kabinet op een wetgevingsproces. Ik wijs er overigens op dat dit natuurlijk
wel van te voren bedacht kan worden door degenen die de wetgeving in Eerste
en Tweede Kamer behandelen. Ik ga nu niet uitgebreid herhalen wat ik net heb
gezegd. De behandeling vindt echter plaats in de volle openbaarheid. Men ziet
het dus op zich af komen. Ik vind, principieel gesproken, dat het onjuist
is. Dat op deze wijze een schade aangericht kan worden die niet wenselijk
wordt geacht erken ik. Dat kan natuurlijk in dit systeem, zoals het ook kan
gebeuren zonder dit systeem. Dat kan heel vervelend zijn. Men moet dan proberen
om zo goed of kwaad mogelijk daarop te reageren.Voorzitter! De heer Holdijk vroeg of na een mislukt referendum de regering
vrijelijk moet kunnen beslissen omtrent de bekrachtiging van het wetsvoorstel.
Hij verwees daarbij naar artikel 89d, tweede lid. Het antwoord is wat mij
betreft dat dit niet wenselijk is. Er is geen geldige uitslag van het referendum
die tot de conclusie leidt dat het voorstel door de bevolking wordt afgewezen.
Er is dan geen aanleiding meer om de bekrachtiging achterwege te laten.Voorzitter! De heer Van Dijk heeft gesproken over de rechtsgevolgen van
verwerping van een al in werking getreden wet. In de stukken is daarvoor een
voorziening getroffen. Dat is nader toegelicht. Ik wil daar wat meer over
zeggen.Als een wet om spoedeisende redenen direct in werking treedt en vervolgens
wordt verworpen in een referendum, is natuurlijk een regeling van de rechtsgevolgen
nodig. Een regeling van die gevolgen komt al aan de orde bij de behandeling
van de wet, die om spoedeisende redenen direct in werking treedt. Om redenen
van rechtszekerheid zal deze procedure slechts bij hoge uitzondering moeten
worden toegepast. Dat ben ik geheel eens met de heer Van Dijk. Wat mij betreft,
is dat een hogere uitzondering dan wellicht in het verleden gebruikelijk was.
Als het toch nodig mocht zijn, is al vanaf het begin duidelijk aan iedereen,
met name aan diegenen die rechten aan de wet ontlenen of aan wie plichten
worden opgelegd, dat in elk geval na een periode van drie weken, als een eventueel
inleidend verzoek is ingediend met minstens 40.000 handtekeningen, de mogelijkheid
bestaat dat de wet verworpen zal worden. Er kunnen dus niet of nauwelijks
ongerechtvaardigde verwachtingen bestaan over de zekerheid van blijvende rechtsgevolgen
van een dergelijke wet. In die zin is de rechtszekerheid dus maar tot op zekere
hoogte in het geding. Er moet tijdig duidelijkheid bestaan over de rechtsgevolgen.
Daarop moeten de regering, de Kamers en de Raad van State toezien.Overigens wijs ik erop dat deze problematiek niet geheel nieuw is, maar
zich op een andere wijze voordoet bij wetten die door de rechter buiten toepassing
worden gelaten bij toetsing aan eenieder verbindende bepalingen van verdragen.
Ik voeg daar nog aan toe dat spoedeisende referendabele wetsvoorstellen rechtskracht
kunnen verkrijgen voordat het wetgevingstraject is afgerond. Indien die wet
bij referendum wordt verworpen, moet zij met terugwerkende kracht worden ingetrokken.
Dan stelt de heer Holdijk de vraag of dat niet een staatsrechtelijk novum
is. Dat is waar. Iets dergelijks kennen wij in deze vorm niet, maar, zoals
net al gezegd is, de wetgever moet wel voorzien in een regeling van de gevolgen.
Verder rijst ook bij sommige uitspraken van internationale rechters de vraag
welke rechtsgevolgen zij voor het verleden hebben.Verschillende woordvoerders, en misschien in het bijzonder de heer Wiegel,
zijn wat uitgebreider ingegaan op de invulling van wat je de uitvoeringswetgeving
zou kunnen noemen. Ik zal daar iets in algemene zin en ook iets in concrete
zin over zeggen. Eerst in algemene zin. Het is natuurlijk de vraag of het
strikt noodzakelijk is dat je, als je een Grondwetswijziging behandelt, precies
weet hoe het verder allemaal wordt geregeld in de uitvoeringswetten. Dat is
in het verleden op meerdere momenten niet noodzakelijk gebleken, integendeel.
Ik meen dat het zelfs de heer Wiegel zelf is geweest die het parlement heeft
voorgehouden dat niet in redelijkheid verwacht mag worden dat je, op het moment
dat je de Grondwetswijziging behandelt, precies weet hoe dat in de uitvoeringswetten
wordt geregeld. Dat was naar aanleiding van het kiesrecht van buitenlanders
voor gemeenteraadsverkiezingen en op een ander moment toen de afdeling wetgeving
bij de Raad van State ter sprake kwam.Ik denk dat het ook van belang is dat wij onderscheid maken tussen de
Grondwetgever en de gewone wetgever. Dat betekent natuurlijk niet dat je,
op het moment dat je nadenkt over een bepaalde Grondwetswijziging, niet ook
nadenkt over wat daar de maatschappelijke betekenis van is en wat de voor-
en nadelen zijn. In mijn beste herinnering is het, ook in mijn eigen politieke
groepering, nooit anders geweest. Als je over dit soort onderwerpen nadacht,
had je jezelf die vraag al lang gesteld. Sterker nog, ik denk dat juist de
uitwerking van zo'n gedachte uiteindelijk bepalend werd voor de vraag of je
voor of tegen was.Veel van de vragen die in de afgelopen jaren opgeroepen zijn, zijn door
veel mensen in allerlei toonaarden beantwoord. Daar ligt veel materiaal over.
Dat heeft bij de behandeling van dit wetsvoorstel aan de overkant nog een
bijzondere dimensie gekregen, omdat daar zeer uitvoerig op de vraag is ingegaan
wat dit precies betekent voor de uitvoeringswetgeving, vooral de vertaling
hiervan naar het lokale niveau. Dat is ook het punt dat de heer Wiegel terecht
zeer interesseert. Ik heb geprobeerd om in de stukken aan te geven dat veel
van die vragen uiteindelijk nog definitief beantwoord moeten worden. Ik wilde
deze opmerkingen hier herhalen omdat ik het belangrijk vind om die notie te
hebben op het moment dat je over dit wetsvoorstel moet oordelen.In het voorstel voor het beslissende referendum op decentraal niveau staan
besluiten houdende algemeen verbindende voorschriften centraal. Grofweg gaat
het dan om gemeentelijke en provinciale verordeningen, besluiten dus die algemene
de burgers bindende normen inhouden. Op gemeentelijk niveau is misschien de
algemene plaatselijke verordening het meest aansprekende voorbeeld, maar ook
een verordening die de sluitingstijden van horecagelegenheden regelt, valt
hieronder.Het voorstel dat wij doen, maakt het enerzijds mogelijk dat bij of krachtens
de wet uitzonderingen op de referendabiliteit worden vastgesteld. Dat wordt
dus een zaak van de uitvoeringswetgever. Zo zou bezien kunnen worden of bepaalde
verordeningen van het referendum uitgezonderd moeten worden.
Ik doe daar nu verder geen uitspraken over, maar daar kun je natuurlijk een
bepaalde mening over hebben. Ik wil alleen maar aangeven dat de grondwettelijke
formulering de mogelijkheid openlaat dat uitzonderingen worden vastgesteld.
Anderzijds maakt het voorstel het mogelijk dat bij de wet wordt bepaald welke
andere besluiten dan algemeen verbindende voorschriften referendabel worden.
Het gaat dan om een uitbreiding van de reikwijdte van het beslissende referendum
op lokaal niveau. Immers, niet alle algemeen verbindende voorschriften kunnen
elementen bevatten die de burger direct raken. Ik denk bijvoorbeeld aan bestemmingsplannen.
En ik sluit niet uit dat in de uitvoeringswetgeving bestemmingsplannen beslissend
referendabel zullen worden verklaard.Deze schets is misschien een tikje meer dan de houtskoolschets, maar ik
weet ook wel dat ik hiermee niet alle elementen duidelijk heb kunnen of, sterker
nog, heb willen maken. Ik heb namelijk de vaste overtuiging dat de noties
die hieromtrent in eerste instantie in het kabinet zijn ontwikkeld, maar vooral
in het debat in de Tweede Kamer, toereikend zijn om in te stemmen met het
grondwetsvoorstel. Dat het daarna nog een onzeker traject wordt – ik
zie even af van de tweede lezing – bij de uitvoeringswetgeving, dat
is zo. Dan zal er nog heel hard over moeten worden nagedacht, hoe de zaak
precies geregeld zou moeten worden. Er zal dan waarschijnlijk nog heel veel
gediscussieerd moeten worden met de Tweede en de Eerste Kamer en uiteindelijk
zal blijken of wij de zaak in de uitvoeringswetten op een ordentelijke manier
hebben kunnen regelen. Er zit dus een element van onzekerheid in, dat geef
ik de heer Wiegel graag toe, maar mij dunkt dat wij met alles wat hierover
gezegd is, de onzekerheid toch betrekkelijk klein hebben kunnen maken. En
verder is de wetgever er altijd zelf bij. Ik geef ook toe dat over de uitvoeringswetten
bij gewone meerderheid van stemmen wordt beslist, zodat er een andere situatie
is dan wanneer het om twee derde van de stemmen gaat. Maar niettemin, mij
dunkt dat er voldoende zicht bestaat op de richting waarin de zaak zich verder
zou kunnen ontwikkelen.Mevrouw Schoondergang heeft gevraagd, in welke mate er sprake is van delegatie
aan de decentrale overheid en of die delegatie zich verdraagt met het uitgangspunt
dat het decentrale bestuur niet zelf de reikwijdte van het referendum moet
kunnen beïnvloeden. In het verlengde van wat ik zojuist heb gezegd, kan
ik hierover opmerken dat ingevolge artikel 128a bij of krachtens de wet uitzonderingen
op de hoofdregel van algemeen verbindende voorschriften kunnen worden gemaakt.
Dit betekent in ieder geval wel dat de wetgever de grenzen vaststelt. Bij
delegatie is vooral gedacht aan delegatie aan de regering, die de grenzen
van de referendabiliteit verder kan concretiseren. De formulering "krachtens
de wet" sluit echter niet uit dat de wetgever enige vrijheid aan de decentrale
overheid overlaat. Of dit zal gebeuren en zo ja, in welke mate, is een zaak
van de uitvoeringswetgeving. Het is in ieder geval uitgesloten dat de decentrale
overheden onbeperkte bevoegdheden krijgen die betrekking hebben op de reikwijdte
van het instrument correctief referendum en daarmee ten principale de reikwijdte
bepalen. De hoofdlijnen en grondslagen dienen in de wet zelf te worden verankerd,
de rest komt bij de uitvoeringswetgeving aan de orde.Voorzitter! Ik kom toe aan de vragen in verband met de drempels. Ik denk
dat ik wel kan zeggen dat eigenlijk alle woordvoerders erkennen dat de drempels
die in dit wetsvoorstel zijn opgenomen, hoog zijn, hoog genoeg om het wezenlijke
karakter van het representatieve stelsel te beschermen. Een enkeling heeft
zich afgevraagd of de drempels niet te hoog zijn en de heer Jurgens heeft
gevraagd, waarop de hoogte van de drempels eigenlijk gebaseerd is. Hij heeft
gevraagd of er behalve de noties die in de stukken vermeld zijn, zoals de
maatschappelijke ontwikkelingen die tot hogere drempels nopen, nog empirisch
materiaal is op basis waarvan als het ware beredeneerd kan worden dat de drempels
hoger zouden moeten zijn. Hij zou het liefst over zo nauwkeurig materiaal
beschikken dat hij zou kunnen beredeneren waarom de drempels precies zo hoog
zijn als ze nu zijn. Wel, dat empirisch materiaal is er in die zin natuurlijk
niet. Verder dan wat meer algemene noties komen wij niet, zoals de ongelooflijke
ontwikkeling bij regionale, lokale en commerciële omroepen, het aantal
gebruikers van Internet dat in de betrokken periode gestegen is van nul tot
ruim een miljoen en de ontwikkeling als het gaat om professioneel opererende
belangengroepen, bijvoorbeeld de ouderen. Dat algemene materiaal ligt voor
de hand – je hoeft ook niet zoveel gestudeerd te hebben om dat te verzamelen –
maar empirisch onderzoek bestaat er naar mijn beste weten niet. Daarop kun
je je dus ook niet baseren, als het gaat om de verhoging van die drempels.De heer Jurgens (PvdA):Het probleem is dat de regering in haar redenering om de algemeen aanvaarde
drempel van 300.000 uit 1984 te verhogen naar 600.000, verwijst naar communicatietechnieken
en marketingtechnieken die zich zodanig ontwikkeld zouden hebben dat zij tot
verdubbeling aanleiding hebben gegeven. De minister geeft nogmaals aan dat
er bijvoorbeeld meer lokale omroepen zijn gekomen en dat het Internet is ontstaan.
Daarmee toont hij echter nog steeds niet aan waarom vanuit die feitelijke
vaststelling de drempel 600.000 moet worden. De commissie-Biesheuvel kwam
op 300.000 handtekeningen. Je kunt je afvragen of het een verdubbeling in
14 jaar moet zijn. Er moet toch iets van materiaal aanwezig zijn? Er zijn
toch communicatiedeskundigen en marketingdeskundigen die kunnen aangeven dat
de zaak in de laatste 15 jaar zo exponentieel is gegroeid dat wij tot een
verdubbeling moeten overgaan en dat wij in de Grondwet moeten vastleggen?
Het is immers nogal wat om dat in de Grondwet vast te leggen. Als je het in
de Grondwet vastlegt, betekent het dat je tot in de lengte van tijd vastzit
aan dat aantal. Ik heb in de schriftelijke gedachtewisseling namens mijn fractie
twee keer aan de regering gevraagd om dit materiaal te leveren. Gelet op het
antwoord van de minister, stel ik vast dat er een beetje uit de losse pols
is geredeneerd. Men wilde tot 600.000 komen en dan komt men er ook. Zo kan
ik het ook.De heer Wiegel (VVD):Misschien zijn hier niet vragen van marketing aan de orde geweest, maar
gewoon politieke vragen.De heer Jurgens (PvdA):Gewoon politieke vragen? Kan de heer Wiegel uitleggen welke politieke
vragen hij bedoelt?De heer Wiegel (VVD):Wel: vragen in de gedachtewisseling tussen voor- en tegenstanders van
dit voorstel.De heer Jurgens (PvdA):De heer Wiegel hult zich in nevelen. Het is bekend dat minister Dijkstal
wat meer uitgesproken is in zijn woorden. Misschien kan de minister de nevelen
voor mij wegnemen.Minister Dijkstal:Ik begin met de vraag waarom het in de Grondwet moet. Het is inderdaad
niet helemaal gebruikelijk om deze vorm van detaillering in de Grondwet te
doen. Wij proberen zo'n detaillering in het algemeen te vermijden, omdat wij
in de Grondwet alleen datgene opnemen wat wij als zeer essentieel beschouwen.
Het overige laten wij over aan uitvoeringswetgeving. De reden dat wij het
nu doen, heb ik al aangegeven. Dat was het punt dat hier terecht centraal
staat in de discussie. Dat betreft de vraag op welke wijze je voorkomt dat
deze directe beïnvloeding door burgers strijdig wordt met het representatieve
stelsel. En omdat het representatieve stelsel verankert ligt in de Grondwet,
is het van belang om de waarborg tegen die inbreuk ook in de Grondwet vast
te leggen. Dat lijkt mij helder.Hiermee zijn twee of eigenlijk drie vragen nog niet beantwoord. Ik kom
dadelijk nog terug op de vraag van de heer Wiegel, maar ik ga eerst in op
twee vragen van de heer Jurgens. Hij vroeg welke maatschappelijke ontwikkelingen
ons ertoe brengen om aan een verhoging van de drempels te denken. De tweede
vraag was, als wij over een verhoging van de drempels nadenken, hoe wij op
de 600.000 zijn uitgekomen. De laatste vraag is de moeilijkste. De eerste
vraag is het gemakkelijkste te beantwoorden. Ik begrijp eigenlijk niet dat
de heer Jurgens de vraag stelt, want wie met zijn ogen en oren open door onze
samenleving loopt en zich nog herinnert hoe die samenleving er 15 jaar geleden
uitzag, kan niet meer begrijpen dat er in zo'n korte tijd zoveel veranderd
is. In allerlei facetten in deze samenleving is er de laatste vijftien jaar
zo verschrikkelijk veel veranderd op het terrein van communicatie. Wij spreken
tegenwoordig ook over "de informatiemaatschappij", met een uitbundige stroom
van informatie die door de samenleving gaat, met de meest geavanceerde technieken,
althans vergeleken met 15 jaar geleden. Je kunt je dus niet over die verhoging
verbazen. Je kunt je daar ook niet over verbazen als je elke dag de krant
leest en als je ziet hoe de journalistiek soms bij enquête haar werk
doet. Je kunt je er ook niet over verbazen als je alle stukken ziet die je
thuiskrijgt bij marktonderzoeken. Dat zijn de marketingtechnieken, om die
er ook maar even bij te halen. Je kunt je er niet over verbazen als je alleen
al de laatste paar jaar aan je ogen voorbij laat gaan. Dan zie je de hype –
dat is een modern woord – en dan zie je hoe in de journalistiek onderwerpen
opkomen en weer weggaan. De samenleving is ongelooflijk veel veranderd in
deze korte tijd. Over die verhoging kan dan dus geen twijfel meer bestaan.Ik geef de heer Jurgens graag toe dat ik in de moeilijkheden kom als er
wordt gevraagd om aan te geven of er onderzoek beschikbaar is, liefst kwalitatief
en kwantitatief uitgedrukt, waarom van 300.000 naar 600.000 wordt gegaan.
Die vraag kan ik niet rechtlijnig beantwoorden. Er zit een zekere willekeur
in. Daar ontstaat het punt waar de heer Wiegel op duidt. In de spanning die
je hebt tussen het zoeken naar directe democratie en het gewenste indirecte
stelsel, weeg je uiteindelijk een beetje politiek hoe ver je daarin moet gaan.
Waar we naar gezocht hebben, het kabinet in eerste instantie en daarna in
het debat in de Tweede Kamer in tweede instantie, is waar die balans ligt.
Dan moet je de vraag beantwoorden, die mevrouw Schoondergang terecht stelde:
heb je niet dusdanige drempels opgeworpen dat je eigenlijk moet verwachten,
dat hier nooit wat van terechtkomt? Dat geloof ik niet. Ik kan mij best voorstellen
dat, bij een bepaalde wet, volgens het traject dat hier in de wet beschreven
is, al die aantallen die je nodig hebt, er ook zullen komen. Ik hoop en verwacht
alleen niet dat het te vaak gebeurt, want dat willen we ook weer niet. Het
gaat om het vinden van de balans in dat geheel. Dan is het uiteindelijk een
politieke beoordeling of je zegt: hier zeg ik ja tegen. Dan kan het best zijn
dat de een, alles afwegende, zegt: ik vind het referendum zo belangrijk dat,
hoewel ik eigenlijk de drempels te hoog vind, toch ja zeg – ik meen
dat mevrouw Schoondergang een beetje die positie gekozen heeft in haar termijn –,
daar waar een ander op een andere manier naar de drempels in relatie tot het
hoofdpunt kijkt.De heer Hessing (D66):Mijnheer de voorzitter! Ik kan wel een duidelijke relatie zien tussen
de hoogte van de drempels, de hoge drempels die er zijn, en de communicatietechnieken,
indien en voorzover je gebruik zou willen maken van moderne communicatietechnieken,
als het gaat om het afleggen van die steunverklaringen. Ik zou me kunnen voorstellen
dat, voorzover het gaat om een inleidend verzoek van 40.000 en een tweede
stap van de 600.000 stemmen, je gebruik zou kunnen maken van bijvoorbeeld
Internet om via die wijze die steunverklaringen te kunnen genereren. Als de
minister dat bedoelt en als het zo makkelijk gemaakt kan worden om met behulp
van moderne communicatietechnieken de steunverklaringen te uiten, dan kun
je tegen die achtergrond zeggen dat het verstandig is om die drempel wat omhoog
te brengen, zoals deze nu op 600.0000 is gesteld. Maar ik weet niet of de
minister die relatie ook zou willen en kunnen leggen.Minister Dijkstal:Het vervelende is dat ik niet beschik over hetgeen waar de heer Jurgens,
naar ik begrijp, naar op zoek was. Hij bedoelde hard materiaal, op grond waarvan
je bijna beredeneerd uit kunt komen op die verschillende aantallen die we
in de verschillende fases als drempels hebben. Nu, dat materiaal heb ik niet.
Voorts is wat de heer Hessing zegt, wel bruikbaar in je eigen afweging hoe
je dit ongeveer moet benaderen, maar het werkt ook hier niet lineair door.
In die zin is het belangrijk en relevant wat hij zegt, maar het is niet bepalend
voor uiteindelijk de vraag of het 600.000 moet zijn.De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter! Ik ben al gerustgesteld. Er is in de afgelopen veertien jaar
geen fantastische explosie op het gebied van de communicatie- en marketingtechnieken
geweest, want dat kan de minister niet aantonen, maar het is gewoon een kwestie
van politieke afspraak: men wilde het wat zwaarder maken. Zo heb ik de heer
 Wiegel begrepen, dank zij de welsprekendheid van de minister.Minister Dijkstal:Nee, nu doet u mij onrecht, want u begon te zeggen dat die explosie er
niet geweest is, terwijl ik u net zeg dat deze er wel geweest is.De heer Jurgens (PvdA):Dat kunt u niet aantonen...Minister Dijkstal:Ik heb de tijd nog niet gevonden om het persoonlijk allemaal te kwalificeren
en op te tellen, maar zou mij die tijd gegeven zijn, dan weet ik zeker dat
ik het moeiteloos zou kunnen aantonen. Ik word gek van die communicatie, terwijl
ik vijftien jaar geleden nogal rustig door het leven ging. Ik meen dat heel
serieus.De heer Jurgens (PvdA):Ik heb toch het gevoel, voorzitter, dat er mensen zijn die vinden dat
misschien de jaren zestig en zeventig grotere veranderingen in de samenleving
tot stand gebracht hebben dan de afgelopen veertien jaar, zodanige veranderingen
zelfs dat er zulke grote veranderingen in wetsvoorstellen moeten komen. Maar,
nogmaals, ik heb al lang begrepen hoe het zit en ik wilde het alleen maar
in deze vergaderzaal vaststellen.Minister Dijkstal:Dat is een andere discussie. Dat waren andere veranderingen die misschien
nog wezenlijker zijn dan waar ik net op doelde en die ook van belang zijn.Voorzitter! De heer Hessing en mevrouw Schoondergang hebben gevraagd hoe
je die drempels nu moet zien, als het gaat om het decentrale niveau. Dat komt
natuurlijk ook bij de uitvoeringswetgeving aan de orde – dat is bijna
een open deur – maar de insteek is daar dat die drempels, als ik het
heel huiselijk mag zeggen, niet te hoog en niet te laag mogen zijn. Het beslissend
referendum op lokaal niveau moet toegankelijk zijn voor de gevallen waarvoor
het is bedoeld; zo nodig zal dan een aanvulling op dat stelsel van de vertegenwoordigende
democratie, zoals we dat hier maken, gemaakt moeten worden. Niet te laag,
omdat het instrument niet bedoeld is om voor elk onderwerp te kunnen worden
ingezet, en niet te hoog, omdat het instrument niet onbereikbaar mag zijn.
Het kernwoord is derhalve evenwicht. Waar ligt nu dat evenwicht? Even los
van de discussie die ik net met de heer Jurgens had, denk ik dat het evenwicht
gevonden moet worden in een zekere analogie met wat je hier op het nationale
niveau hebt geregeld. Dat zal in de uitvoeringswetgeving en detail moeten
worden geregeld. Alle argumenten die ten grondslag liggen aan de drempels
die in de wet zijn opgenomen, zijn dezelfde als die straks bij de vertaling
naar het decentrale niveau zullen worden gehanteerd.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Ik had mij kunnen voorstellen dat bij het leggen van de drempel
van 30% een relatie zou zijn gelegd met de opkomstpercentages, althans dat
er met een schuin oog naar zou zijn gekeken. Dat zou betekenen dat je voor
de drempel bij lokale en provinciale referenda op een ander percentage was
uitgekomen. Ik begrijp dat die relatie op geen enkel moment is gelegd, althans
niet heeft geleid tot een ander percentage voor lokale en provinciale referenda.Minister Dijkstal:Dat is juist. Ik weet ook niet of het verstandig is om dat te doen. Zo
geloof ik dat uiteindelijk ons eigen gedrag de positie van politieke partijen
in dit land kan beïnvloeden. En ik geloof ook dat opkomstpercentages
voor welk soort verkiezingen dan ook te beïnvloeden zijn. Of wij dat
allemaal met voldoende energie doen, is vers twee. Dat is een ander onderwerp.
Daarom ben ik terughoudend met het leggen van de relatie die u zojuist noemde,
mijnheer Hessing.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Ik heb het niet over die 30%. Ik heb in dit kader al over
de Grondwet gesproken. Het gaat mij om de inleidende verzoeken. De minister
heeft bevestigd dat het analoog moet zijn. Hij gaat althans daarvan uit in
de uitvoeringswet. Ik begrijp niet waarom niet in de wet is vastgelegd dat
het analoog moet zijn. Ik verkrijg graag van de minister de bevestiging dat
het niet de bedoeling kan zijn dat in een uitvoeringswet de drempel relatief
hoger wordt gelegd dan de drempel die voor het nationale niveau is vastgelegd.
Daarover verkrijg ik graag een uitspraak van de minister.Minister Dijkstal:Ik ben geneigd, te zeggen dat dit niet de bedoeling is. Dat is op dit
moment echter een betekenisloze opmerking, omdat de vormgeving daarvan straks
bij de uitvoeringswetgeving natuurlijk exacter aan de orde komt. Er is analogie
met de discussie van zojuist over de terreinen waarop straks in de uitvoeringswetgeving
zo'n referendum van toepassing zal zijn. Wij kunnen nu niks anders doen dan
hier aangeven hoe wij daarover denken en waarom wij daar zo over denken. In
een volgende fase zal een en ander moeten worden vertaald in wetgeving en
veel preciezer moeten worden aangegeven. Mij dunkt dat het voor de hand ligt
dat wij daar onder noch boven gaan zitten. Daarom heb ik gekozen voor het
woord "analogie".Voorzitter! Er is gevraagd of er een referendumartikel in elke wet moet
worden opgenomen. Daaraan lijkt mij geen behoefte te bestaan. Uit de Grondwet
of de wet die het straks regelt, zal voortvloeien of een referendum over een
bepaald onderwerp kan worden gehouden.De heer De Wit heeft gevraagd naar het tempo van de uitvoeringswetgeving.
Ik stel mij voor dat de uitvoeringswetgeving zo spoedig mogelijk wordt ingediend
na de plaatsing van het onderhavige voorstel in het Staatsblad. Dat is dan
inderdaad na de tweede lezing en dus na de verkiezingen. Meer kan ik er op
dit moment niet over zeggen, omdat het ook een zaak is voor het volgende kabinet.
Ik sluit overigens niet uit dat een volgend kabinet, na aanneming van het
voorstel in deze Kamer, alvast voorbereidende werkzaamheden treft. Dat zou
ik niet onlogisch vinden. Maar wij moeten wel de volgorde der gebeurtenissen
goed in de gaten houden.De heer De Wit (SP):Voorzitter! De vraag is of op het ministerie reeds nu daaraan wordt gewerkt.
Dit sluit aan bij vragen die eerder door de heer Wiegel zijn gesteld. Hoe
ziet het eruit? Aan wat voor soort wet denkt de minister? Aan wat voor besluiten
op gemeentelijk en provinciaal niveau denkt hij? Is er nu een algehele stop
op het ministerie totdat de tweede versie van het grondwetsvoorstel is aangenomen?
Of is hij er al mee bezig? En kan op het moment dat het allemaal doorgaat,
onmiddellijk het vervolgtraject worden ingezet?Minister Dijkstal:Het antwoord is "ja" voorzover het gaat om de noties die
je moet hebben om te weten wat er in zo'n volgende wet geregeld moet worden.
Daarover gaat dit debat. Daarover ging ook het debat in de Tweede Kamer. Het
denken daarover gaat door, echter nog niet in bestuurlijk-juridische zin.
De wetgeving wordt nog niet echt ter hand genomen. Het is in zekere zin pikant:
toen wij op een bepaald punt wel veel verder waren met de wetgeving, is er
in dit huis geen overtuigend argument geweest om interim-wetgeving tot een
goed einde te brengen. Dus het is misschien maar net hoe je ertegen aankijkt.De heer Hessing heeft gevraagd of een combinatie van referendum en verkiezingen
op een bepaalde datum mogelijk is, want dat zou de opkomst voor beide kunnen
bevorderen. Er kan inderdaad een zeker voordeel in zitten, maar het nadeel
kan zijn dat je wacht met een referendum totdat er verkiezingen zijn. Dan
ontstaat de onzekerheid die inherent is aan dit instrument, die dan te lang
blijft bestaan. Ik sta op zichzelf niet afwijzend tegenover de gedachte van
een combinatie die recht doet aan beide punten.Voorzitter! Ik wil terugkomen op de woorden die de heer Van Dijk heeft
gekozen: spreken wij hier niet over een fopspeen? Ik vind het overigens terecht
dat hij die vraag stelt. Maken wij de burger niet blij met een dode mus, omdat
het niet werkt? Het is van tweeën een. Als het een instrument is waarvan
je een bepaalde werking vermoedt met bepaalde consequenties, waar je op zichzelf
grote bezwaren tegen kunt hebben, dan kan het natuurlijk geen fopspeen zijn.
Andersom is het mogelijk dat je enthousiast bent over het instrument, maar
vreest dat het door de wijze waarop wij het hebben geregeld te weinig kan
worden gebruikt in de praktijk en dat het dan een fopspeen zal zijn. Ik heb
de stellige indruk dat datgene wat het kabinet uiteindelijk heeft voorgesteld,
ook na overleg met de Tweede Kamer, weloverwogen is, zowel wat de principiële
vraag betreft – spanning tussen directe en indirecte democratie, het
vertegenwoordigend stelsel – als wat de waarborgen betreft. Ik denk
dat het in onze moderne samenleving met de moderne middelen, die ik verder
niet kan kwantificeren, wel degelijk een instrument is dat burgers uiteindelijk
kunnen hanteren.Voorzitter! Dan ben ik weer terug bij mijn allereerste zin: in een democratie
gaat het uiteindelijk om de macht en de invloed die burgers kunnen uitoefenen.De heer Van Dijk (CDA):Voorzitter! Ik denk dat de discussie over dit onderwerp voor de voorstanders
van het referendum is vergemakkelijkt, maar voor de twijfelaars is bemoeilijkt
door wat ik maar heel kort aanduid als de "canonisering" van het rapport van
de commissie-Biesheuvel, waarin collega Jurgens zich vanochtend een van de
meest uitgesproken adepten toonde. Die commissie heeft gesproken, de vragen
die de commissie of die anderen zich hebben gesteld zijn beantwoord en dat
antwoord dient toereikend te zijn. Eenieder die daarop terugkomt zeurt. Met
andere woorden, het denken houdt op, het debat is dood of, zoals hedenochtend
gebeurde, het valt ineens een aantal verdiepingen naar beneden. Er worden
woorden gebruikt die in feite geen enkel inhoudelijk debat meer mogelijk maken,
zoals "dooddoeners" en "regenten". Elke tegenstander van het referendum kan
zichzelf die titel toe-eigenen en toont niet bereid te zijn tot discussie
met de kiezer en te luisteren naar het volk. Ik laat dit voor wat het is.
Ik heb in mijn leven verheffendere en ook leerzamere discussies meegemaakt.Bij een dergelijke benadering heeft de heer Jurgens mogelijkerwijs twee
dingen over het hoofd gezien. Ten eerste zijn er misschien nog altijd mensen
die niet of niet helemaal overtuigd zijn door de argumenten van de commissie-Biesheuvel
en die zich het volste recht voorbehouden om op een aantal punten door te
vragen. Ten tweede is het rapport al van een aantal jaren geleden. Er hebben
zich in de tussentijd gebeurtenissen voltrokken, met name in het internationale
verkeer, die wellicht tot nadenken stemmen. Ik kom er nog op terug.Ik herhaal het nog even: tegenstanders van het referendum zijn mensen
die niet bereid zijn tot discussie met de kiezer en luisteren naar het volk.
Moeten wij nu echt met droge ogen aannemen dat, als wij eens in de zoveel
jaar een referendum houden waarbij de kiezer ja of nee mag zeggen, wij de
discussie met de kiezer hebben hersteld en weer luisteren naar het volk? Ik
kan mij dat nauwelijks voorstellen. Of bedoelde de heer Jurgens, en dan komt
hij wat in de nabijheid van het anticiperend effect van de minister, dat hij
het referendum als het ware als een zweepslag beschouwt in die zin dat de
dreiging van de mogelijkheid van een referendum de bestuurders zal dwingen
tot een meer inhoudsvolle discussie met de kiezer, met het volk? Als een discussie
of het wezenlijk luisteren wat meer om het lijf heeft dan een referendum,
zou dat dan niet eerder in het besluitvormingsproces moeten plaatsvinden?
Dan komen de heer Jurgens en ik iets meer in elkaars richting. Vanochtend
zei ik namelijk al dat de kiezer in een vertegenwoordigend stelsel alleen
meer invloed kan krijgen op het beleid in een eerder stadium van het besluitvormingsproces.
Het CDA is al sinds jaar en dag voorstander van het zoeken van consensus in
de maatschappij. Wat moet ik dan aan met aankondigingen die ten grondslag
lagen aan de totstandkoming van het paarse kabinet, dat het maar eens afgelopen
moest zijn met die stroperigheid in de besluitvorming en dat het primaat van
de politiek moest worden hersteld? Ik kan dat allemaal niet meer zo goed met
elkaar rijmen.In een vertegenwoordigend stelsel dient de versterking van de rol van
de burger, het doorklinken van zijn voorkeur, aanzienlijk eerder plaats te
vinden dan aan het eind van de besluitvorming of nadat het proces in het parlement
is beëindigd, waar het nu geplaatst is. De minister zei iets wat daarbij
in de buurt komt. Ik vroeg mij toen af: waar is hij nou mee bezig? Hij noemde
twee overheersende voordelen van zijn voorstel. Een daarvan was de anticiperende
werking die bijvoorbeeld uitgaat van een inspraakverordening. Daar ben ik
volstrekt van overtuigd. Ieder zal moeten aanvaarden dat dit tot veel werk
aanleiding geeft en tot veel contact met de kiezer. Maar ik denk dat hij hiermee
tevens de discussie wat diffuus maakt. Wij hebben het namelijk niet over inspraakprocedures,
maar over een referendum. Er zijn drie fundamentele verschillen tussen die
inspraakprocedures en het referendum. In de eerste plaats vindt de
inspraakronde plaats op een tijdstip waarop de bestuurder er nog wat mee aan
kan en een referendum niet. In de tweede plaats laat een inspraakprocedure
de verantwoordelijkheid voor de uiteindelijke beslissing bij de bestuurder,
wat bij het referendum niet zo is. In de derde plaats behoudt die bestuurder
de aansprakelijkheid voor het tot stand gekomen resultaat, wat ook niet het
geval is bij het referendum.De heer Hessing zei iets dat mij uit het hart was gegrepen, maar waarschijnlijk
in een andere zin dan hij bedoelde. Als ik hem goed heb begrepen, zei hij:
bij verkiezingen vragen wij van de burger eigenlijk veel ingewikkelder zaken
dan bij een referendum. Ik ben het daarmee volstrekt eens. Ons argument tegen
een referendum is dan ook niet, dat de burger te dom zou zijn om een uitspraak
te doen bij referendum. Maar onze kritiek op het referendum is precies het
omgekeerde: een referendum is veel te simplistisch. Wij vragen de kiezer bij
een referendum in feite te weinig, door alleen maar te stellen dat hij "ja"
of "nee" mag zeggen. Bij de schriftelijke voorbereiding heb ik een vraag opgenomen,
waarvan ik het antwoord van tevoren al wist: is het niet mogelijk, in een
referendum de mogelijkheid in te bouwen dat een kiezer zich nog eens kan uitspreken
over de motieven voor zijn stem? Verder vroeg ik of de kiezer zich kan uitspreken
voor wat hij wel wil hebben en voor de alternatieven. Natuurlijk is dat niet
te verwezenlijken in het kader van een referendum. Dat maakt het referendum
tot een, zachtjes uitgedrukt, volstrekt onvolkomen instrument.Voorzitter! Ik wil terugkomen op mijn uitspraak dat er dingen in het internationale
verkeer gebeurd kunnen zijn die je aan het denken zetten. Degenen die denken
dat het bestaan van referenda geen aantoonbare nadelige gevolgen heeft voor
de eenwording van Europa, raad ik aan, zich te verdiepen in de moeizame voortgang
van het overleg tussen de EU en Zwitserland. In 1992 werd de toetreding van
Zwitserland tot de Europese economische ruimte per referendum afgewezen. Sindsdien
is Zwitserland voortgegaan, wat het zeker heeft moeten doen met het oog op
de eigen belangen. Het is over talloze terreinen in overleg getreden om te
zien, of daarover verdragen kunnen worden gesloten. Degenen die die onderhandelingen
namens de EU voeren, vertellen keer op keer hoe zwaar dat overlegproces onder
de hypotheek ligt van het referendum in Zwitserland, waardoor bij elke stap
die gezet moet worden de Zwitsers waarschuwen dat niet te ver kan worden gegaan
in de geuite verlangens, omdat een en ander misschien onderworpen moet worden
aan een referendum. Nu is er een overeenkomst tot stand gekomen op het gebied
van het wegtransport. Er tekenen zich volgens insiders op het ogenblik al
duidelijke tekenen af dat hierover een referendum zal worden gevraagd. Naar
het zich laat aanzien zijn er drie groepen die elkaar in een afwijzende positie
zouden kunnen versterken: de wegvervoerders in Zwitserland zelf, de milieubeweging
en de groep die hoe dan ook tegen elke vorm van toenadering tot de EU is.
Stelt u zich voor, voorzitter, dat die op een gegeven ogenblik in een referendum
het akkoord over het wegtransport naar de prullenmand verwijzen; dan worden
alle onderhandelingen over andere vormen van toenadering stopgezet en komt
het hele proces tot stilstand. Zou men na afloop van zo'n referendum kunnen
zeggen dat de Zwitserse bevolking zich daarmee heeft uitgesproken tegen nadere
overeenstemming met de EU? Het antwoord daarop is waarschijnlijk "nee". Er
waren twee groepen die dat om geheel andere redenen hebben gedaan. Het effect
daarvan is wel dat het hele proces tot stilstand komt. Zo onschuldig is het
instrument van een referendum in het internationale verkeer dus kennelijk
niet.De heer Jurgens (PvdA):Zo onschuldig is een coalitie van verschillende belangen die samen optreden
in de politiek, nooit. Dat kan zich bij de kiezers voordoen, het kan zich
in deze Kamer voordoen en het kan zich aan de overzijde voordoen. Dat is heel
normaal in de politiek. Een van de dingen die wij nu juist moeten proberen
te voorkomen, is dat er consequenties uitkomen die u schetst. Maar om dit
nu als argumenten tegen invoering van het referendum te gebruiken? Dan moet
je dat mutatis mutandis ook op de vertegenwoordigende democratie toepassen.
Waarom kon hier jarenlang geen abortuswet worden aangenomen? Omdat in deze
Kamer geen coalitie te vinden was die dat steunde, terwijl de meerderheid
van de bevolking daarachter stond. Het stakingsrecht is nog steeds niet bij
wet geregeld. Dit zijn allemaal zaken waaruit blijkt, dat het mogelijk is
dat coalities dingen die een meerderheid van de bevolking wil, kunnen dwarsbomen.
Ik vind dat geen zelfstandig argument om tegen het referendum te gebruiken.De heer Van Dijk (CDA):Ik herhaal hetgeen ik bij eerdere gelegenheden heb gezegd. In ons vertegenwoordigend
stelsel kan een volksvertegenwoordiger die zich vanuit een bepaalde gezichtshoek
tegen iets verzet, het zich niet permitteren, andere belangen die in het spel
zijn en de consequenties die zijn stemgedrag kan hebben, over het hoofd te
zien. Hij zal zich daarvoor moeten verantwoorden. Dat is nu juist het element
dat afwezig is bij een referendum.De heer Jurgens (PvdA):Ik denk dat dit een onderschatting van de kiezers is. Kiezers zullen zeer
wel inzien dat een dwarse houding op een bepaald moment consequenties voor
het gehele land heeft. Er kan een fase zijn waarin geleerd moet worden om
met referenda om te gaan. Het is bijvoorbeeld de taak van een regering, die
probeert om een verdrag aangenomen te krijgen, om de kiezers op dit gevaar
te wijzen. De regering moet hen oproepen om daar overheen te stappen en voor
het belang van het land stemmen. De ervaring in landen waar referenda worden
gehouden, leert dat kiezers dat kunnen. Kiezers zijn veel wijzer dan wij in
deze Kamer soms denken.De heer Van Dijk (CDA):Voorzitter! De wijsheid, het verstand van de kiezers is niet in het geding.
Het zal er op een gegeven ogenblik van afhangen wat in de openbare discussie
die over het referendum zal ontbranden, het meest naar voren komt en de meeste
indruk maakt. De minister is tamelijk optimistisch over de evenwichtigheid
van het debat dat zich zal voltrekken als er een referendum wordt gehouden.
Ik help hem dat hopen, maar ik weet dat er onder degenen die een grote invloed
op de discussie kunnen hebben, groepen zijn die geen voordeel zullen zien
in het te sterk beklemtonen van de samenhang van dat onderdeel met
de rest van het beleid. Wij moeten dat maar afwachten.Voorzitter! Op het laatste moment kwam bij mijn fractie een zuiver informatieve
vraag op die ik niet kon beantwoorden aan de hand van de wetstekst, maar wel
aan de hand van de memorie van toelichting. Ik wil weten of mijn interpretatie
juist is, dat Rijkswetten niet kunnen worden onderworpen aan een referendum.
Ik kan dit echter niet duidelijk terugvinden in de tekst van de wet. In artikel
89a gaat het over wetten in het algemeen en in artikel 89b worden rijkswetten
niet expliciet uitgezonderd. Op blz. 8 van de memorie van toelichting staat
echter dat de regering voorts van oordeel is dat voorstellen van rijkswetten
eveneens uitgezonderd worden. Als mijn interpretatie onjuist blijkt te zijn,
moeten wij hier nog nader op terugkomen.De heer Jurgens (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Mijn fractie heeft met genoegen de welsprekendheid
van deze minister aangehoord. Er zijn natuurlijk argumenten voor en tegen
dit wetsvoorstel, maar een bewindsman die zich enthousiast inzet voor de verdediging
van een voorstel maakt alleen daardoor al indruk.De minister heeft terecht onderscheid gemaakt tussen de principiële
vraag of een referendum moet worden ingevoerd en de discussie over de uitwerking,
hoewel beide elementen niet geheel los van elkaar gezien kunnen worden. Niemand
in de Kamer zal mij tegenspreken als ik stel dat het primaat van het vertegenwoordigend
stelsel – ik gebruik met opzet de woorden van de heer Van Dijk –
niet ter discussie staat. De minister heeft dit ook bevestigd. Omdat directe
democratie nu eenmaal niet mogelijk is, is overgegaan op een systeem van vertegenwoordigende
democratie. Dat is een goed systeem dat intussen in de westerse beschaving
een oude traditie is geworden. Dit wil echter niet zeggen dat er op ad-hocbasis
niet teruggegrepen kan worden op elementen van de directe democratie. Dat
gebeurt iedere keer als er verkiezingen worden gehouden. In de tussentijd
geldt de vertegenwoordigende democratie, maar de verkiezing zelf is een uiting
van directe democratie.Voorzitter! Naar mijn gevoel is het een kwestie van geestesinstelling.
De ene soort regent staat open voor de mogelijkheid dat er getornd wordt aan
de wijze beslissingen die wij nemen. Hij accepteert dat de kiezers anders
kunnen denken over de naar zijn mening uitstekende beleidsvoornemens en hij
geeft de burgers de mogelijkheid om zich daarover bindend uit te spreken.
Maar er is ook een ander soort regent. Ik zeg erbij dat regent voor mij geen
scheldwoord is. Een regent is iemand die zijn best doet om zich zijn bestuurstaak
eigen te maken. Die andere regent is angstig en vindt het onaangenaam als
zijn beleid dat zo goedbedoeld is, door de kiezers in twijfel wordt getrokken
en de kiezers in opstand komen. Het is een geesteshouding die in meer of mindere
mate door alle partijen heenloopt, omdat het iets met karakterstructuur te
maken heeft. Eenieder mag dat hebben, zonder dat ik daar een moreel oordeel
bij heb. Ik moet het echter constateren, omdat de discussie telkens terugkomt
op zaken die te maken hebben met onzekerheid over de gevolgen van nieuwe ontwikkelingen.
Ik wil degenen die dat hebben, aanraden de discussies aan het eind van de
vorige eeuw, aan de overkant en in deze Kamer, te lezen over de uitbreiding
van het kiesrecht. Het gaat daar om exact hetzelfde soort argument. Dit werd
toen geuit door de tegenstanders van Tak van Poortvliet, een rechtgeaard liberaal
die probeerde aan het volk meer ruimte, meer kiesrecht te geven. Dat argument
was: "Wat gebeurt er als allerlei mensen kiesrecht krijgen? Zullen zij dat
goed gebruiken? Overzien zij het geheel wel? Zijn die mensen voldoende gevormd
om een stem uit te brengen?" Men vindt al die argumenten terug in de discussie
die wij nu bij het referendum voeren. Het is de moeite van het lezen waard.Er was toen een betrekkelijk kleine groep die mocht stemmen, zo'n 30 à
40% van de bevolking. Ik heb het dan nog niet over de vrouwen, die dat helemaal
niet mochten. Er bestond bij die mensen een soort angst dat, als zij iedereen,
ook de vrouwen, de gelegenheid zouden geven om een stem uit te brengen, de
samenleving ineen zou storten. Overigens dacht de SDAP destijds, toen het
algemeen kiesrecht kwam, dat de oude orde door de nieuwe kiezers omver geworpen
zou worden en er een nieuwe orde zou komen. En wat is gebeurd? De oude orde
bleef in stand.Ik kan de tegenstanders van het referendum verzekeren dat de kans zeer
groot is dat de oude orde ook door de komst van het referendum niet ten gronde
zal worden aangetast.Wat mijn plaagstoten aan de heer Van Dijk op dit punt betreft: zijn betoog
in eerste termijn was zo massief dat hij mij dwong om wat krachtiger in debat
met hem te treden. Het was bepaald niet de bedoeling om te zeggen dat het
debat niet moet worden gehouden, toen ik sprak over de dooddoeners. Maar als
je je dertig jaar lang actief met het onderwerp hebt beziggehouden en elke
keer hetzelfde argument ziet terugkomen en een tegenargument al x keer is
uiteengezet, heb je de neiging om over dooddoeners te spreken, zoals ik in
eerste termijn deed. De heer Van Dijk gebruikte net de term "canonisering"
van het rapport-Biesheuvel. Het doet mij genoegen dat deze roomse termen zover
in het protestantse deel van het CDA zijn doorgedrongen. Ook het woord "primaat"
is daar aan de orde. Het woord "primaat" is ontstaan om het primaat van de
bisschop van Rome boven de andere bisschoppen aan te duiden. Ik gebruik het
dan ook niet zo graag. Ik denk dat de heer Van Dijk gelijk heeft als hij zegt
dat er in mijn optreden sprake was van een zekere canonisering van het rapport-Biesheuvel,
maar dat wil zeker niet zeggen dat deze heilige niet mag worden aangevallen
in een debat. Ik kruis graag de degens met de heer Van Dijk daarover.De heer Van Dijk (CDA):Een kleine correctie. Het woord "canon" als aanduiding van een gezaghebbend
geschrift was al in gebruik voordat er ooit sprake was van een verschil tussen
katholicisme en protestantisme.De heer Jurgens (PvdA):Daar hebt u gelijk in. Als die protestanten niet ontstaan waren, was het
nog steeds een rooms woord geweest.Voorzitter! De mooiste Grondwet die wij ooit gehad hebben, was de Grondwet
van de Bataafse Republiek van 1798. Dat moeten wij dit jaar herdenken, heer
minister. Daarin stond als artikel 8: "De eerbiedige erkentenis
van een Albesturend Opperwezen versterkt de banden der maatschappij en wordt
een ieder ten duurste aanbevolen." Dat voorstel ligt nu niet voor, voorzitter.
Als we dat soort voorstellen hadden gekregen, hadden we een aardig debat over
canonisering kunnen hebben.Voorzitter! Het eerste punt is dus dat die geestesinstelling er bij de
invoering van het algemeen kiesrecht ook al was. Je moet daar echt op letten,
omdat je de neiging hebt hier in herhaling te treden.Het tweede punt is het door de heer Holdijk naar voren gebrachte staatsrechtelijk
novum. Hij heeft terecht gezegd dat een wet, ook als zij al is aangenomen,
op grond van een spoedprocedure achteraf bij referendum van rechtswege nietig
kan worden verklaard. Dat is een staatsrechtelijk novum. De minister heeft
echter terecht gewezen op hetgeen de nationale rechter al sinds jaar en dag
doet op grond van de artikelen 93 en 94 van de Grondwet. De beslissingen van
het Europese Hof van Justitie in Luxemburg en van het Europese Hof van de
rechten van de mens in Straatsburg hebben rechtstreekse werking. Zij doen
niet anders dan voortdurend verschillende onderdelen van onze wetgeving, alhoewel
door beide Kamers der Staten-Generaal aangenomen en bekrachtigd door de Koning,
niet van toepassing te verklaren. Dat "gat" zat dus toch al in het systeem.
Ik ben dan ook enigszins verbaasd over de "canonisering" van ons wetsstelsel
en de opmerking dat een referendum daar niet in past. Dat zou geheel in handen
van de volksvertegenwoordiging moeten zijn, maar wij stemmen er met zijn allen
mee in dat een aantal obscure dames en heren van grote juridische kwaliteit
in Luxemburg en Straatsburg voortdurend onze wetgeving aantasten. Dat vindt
men wel goed, maar als onze Nederlandse kiezers daar eens iets over willen
zeggen, is het niet goed. Dat is een vergaande inconsistentie in het denken:
oude rechters – "nine old men" van the Supreme Court, zou Roosevelt
gezegd hebben – mogen het wel, maar onze kiezers niet. Leg dat maar
eens aan de kiezers uit. Voorzitter! Ik geef hiermee aan waarom er sprake
is van een verschil in geestesinstelling.De discussie met de minister over de verhoging van de drempel voor ondersteuning
heb ik bij interruptie mogen voeren. Ik vond haar zeer verhelderend. Er heeft
een zekere afweging plaatsgevonden tussen degenen die iets meer aarzeling
hadden omdat misschien een frivool gebruik van het referendum wordt gemaakt
en degenen die wat minder aarzelingen hadden. In een soort overleg is men
tot het getal 600.000 gekomen. Dat lijkt mij de meest redelijke uitleg. Ik
zou dat getal lager hebben bepaald, maar ik stel vast dat dit blijkbaar het
resultaat is van een politiek compromis. Ministers, zo begreep ik van de heer
Wiegel, en ook ministers van een volgend kabinet plegen aandachtig de Handelingen
van deze Kamer door te nemen. Ik hoop dat de heer Wiegel in het volgende kabinet,
die Handelingen nakijkend, zich dat goed zal herinneren.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Gaarne spreek ik mijn dank uit aan het adres van de minister.
Ik heb er in eerste instantie aan herinnerd dat hij ons uitnodigde om een
inhoudelijke gedachtewisseling te hebben. Ik heb het gewaardeerd dat hij serieus
op onze bijdrage aan het debat is ingegaan, in de wetenschap hoe groot onze
reserves ten principale waren. Ik vind dat een reden voor een extra dankwoord.Voorzitter! Ik ben er ook gelukkig mee dat de minister in zijn reactie
met een principiële inzet is begonnen. Dat verheldert veel in de discussie.
Het verraste hem en waarschijnlijk niemand niet dat de omschrijving van het
begrip democratie als "alle macht aan het volk" ons niet alleen niet aanspreekt,
maar dat wij haar ook niet onderschrijven, en niet alleen om praktische redenen.
Voor de minister waren die een van de voornaamste argumenten om op die weg
niet verder te denken.Voorzitter! Het heeft mij ook genoegen gedaan dat toen de minister over –
even het woordgebruik van de heer Jurgens overnemend – "dooddoeners"
sprak, in ieder geval heeft gezegd dat de waarde, de betekenis van het vertegenwoordigende
stelsel daar niet bijhoort. Dat vind ik een zeer terechte opmerking.Voorstanders van het referendum zeggen natuurlijk dat de vertegenwoordigende
functie niet ten principale in het geding is. Ik heb in eerste termijn betoogd
dat dit naar onze wijze van zien ten principale wel het geval is, al is de
mate waarin dat bij dit voorstel gebeurt misschien betrekkelijk te noemen.Eén punt uit de beantwoording wil ik opnieuw aan de orde stellen,
namelijk de vrijheid van bekrachtiging na een mislukt referendum. Ik heb het
betoog aangehoord, maar blijf het heel merkwaardig vinden dat wij in dit geval
over een automatische bekrachtiging spreken die een heel merkwaardig licht
werpt op de politieke verantwoordelijkheid. Dat was in eerste instantie echter
niet mijn hoofdinzet; mijn hoofdinzet betrof de vrijheid van de constitutionele
Koning die naar onze opvatting in de Grondwet niet beperkt zou moeten worden.
Vervolgens heb ik mij ook afgevraagd of een automatische, verplichte bekrachtiging
wel past bij een referendum zoals dat nu wordt voorgesteld en dat gericht
is op "nee" zeggen. Een verplichte bekrachtiging zou nog denkbaar zijn als
het referendum tot een negatieve of een positieve uitspraak kan leiden, maar
dat is niet het uitgangspunt van het in de grondwetswijziging voorgestelde
referendum. De uitspraak is erop gericht om de totstandkoming van een wet
te verhinderen; het referendum is dus in een negatieve richting beslissend.
Met andere woorden: ik blijf bij mijn stelling dat het de voorkeur zou hebben
verdiend om artikel 89e, lid 2, te schrappen.Ik heb in eerste termijn gezegd dat de beoordeling van dit wetsvoorstel
op afwegingen en inschattingen over effecten berust. In de richting van de
heer Jurgens ben ik geneigd om toe te geven dat ook een zekere instelling
en geestesgesteldheid een rol spelen bij die min of meer intuïtieve inschatting
en afweging van effecten.Wij hebben onze bezwaren in eerste termijn geuit en wij hebben geen behoefte
om daar nu afstand van te nemen, maar ik voeg daaraan toe dat wij nooit mogen
uitsluiten dat het met die bezwaren zal meevallen. De realiteit gebiedt om
dat te zeggen; daarbij verwijs ik, net als de heer Jurgens, naar de uitbreiding
van het kiesrecht. Voorshands zijn onze fracties van mening dat de vraag of
het zal meevallen, afhangt van een inschatting die alleen werkelijkheid wordt
als de effecten van het referendum tegenvallen. Dat is natuurlijk
een merkwaardige paradox. De minister heeft zelf gewezen op de hoge drempels
en heeft daaraan toegevoegd dat wij eigenlijk allemaal niet willen dat het
referendum te vaak zal plaatsvinden, laat staan dat het te vaak een succes
zal worden. Ik begrijp dat goed, maar het werpt toch een merkwaardig licht
op onze inzet als wij de Grondwet willen voorzien van een regeling met betrekking
tot het correctief wetgevingsreferendum.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn beantwoording, maar ik vraag
hem wel of hij een eenduidige wettekst niet belangrijk vindt. Of is mijn verzoek
om de uitspraak van de minister dat het woordje "ten minste" niet inhoudt
dat het mogelijk is dat de drempel wordt verhoogd, aan zijn aandacht ontsnapt?De minister heeft bij de drempel wederom een analogie opgevoerd. Hij heeft
uitgesproken dat het niet de bedoeling is dat het hoger of lager is dan bij
het landelijk niveau.Wil de manier waarop de minister verwezen heeft naar de communicatietechnieken
zeggen dat in uitvoeringswetten geregeld kan worden dat, bijvoorbeeld, een
stem uitgebracht kan worden via Internet? Dan kan ik mij iets voorstellen
bij een verwijzing naar communicatietechnieken. Dan is 600.000 inderdaad vrij
gemakkelijk haalbaar. Hierop wil ik graag een reactie van de minister hebben.Wat de delegatie betreft ben ik minder content met het antwoord van de
minister. In artikel 128a staat dat er bij of krachtens de wet dingen geregeld
moeten worden. In de beantwoording wordt voor het eerst geopperd dat dit een
delegatiemogelijkheid inhoudt. De minister heeft dit wat gerelativeerd, omdat
dit de enige delegatie is aan de medeoverheden. Kan de minister hier wat meer
over vertellen? Ik kan mij er niets bij voorstellen. Als het niet mag gaan
over het stellen van grenzen aan de besluiten en als het niet mag gaan over
de besluiten zelf, waar mag het dan wel over gaan bij delegatie?Ik heb de vraag geopperd of er misschien in elke wet een artikel wordt
opgenomen als dit hele proces is afgerond. De minister antwoordt daarop dat
het antwoord op de vraag welke wetten referendabel zijn uit de Grondwet zelf
voortvloeit. Er is immers een artikel waarin wordt geregeld welke wetten uitgezonderd
worden. Mijn vraag is dus of alle wetten die niet uitgezonderd worden in dat
artikel referendabel zijn. In eerste termijn heb ik het voorbeeld aangehaald
van een wetsvoorstel ter verhoging van de benzineprijs. Kan dat wetsvoorstel
onderwerp zijn van een referendum? Ik heb daarnaast begrepen dat de termijn
waarbinnen een referendum aangevraagd moet worden in de uitvoeringswet geregeld
moet worden.De heer Hessing (D66):Mijnheer de voorzitter! Ik wil graag de spanning uit het debat halen door
te verklaren dat mijn fractie tevreden is met het antwoord van de minister.
Hij kan er vrijwel van uitgaan dat wij bereid zijn om dit wetsvoorstel te
steunen.Ik was bijzonder tevreden over de evenwichtige wijze waarover hij sprak
over de verhouding tussen directe en indirecte democratie en de steun die
hij verleende op het punt van de anticiperende werking. Ik denk dat dit inderdaad
een eigen waarde heeft voor het referendum, welke daarbij ook tot uiting zou
kunnen komen. Ondanks de steun van mijn kant, heb ik nog een enkele vraag
naar aanleiding van het antwoord van de minister.Bij de lokale en provinciale referenda is gesproken over de algemeen verbindende
voorschriften. Als ik het goed heb begrepen, heeft de minister die grosso
modo gelijkgesteld met verordeningen. Ik denk dat dit iets te kort door de
bocht is en ook iets te beperkend. Als dit het geval zou zijn geweest, waarom
is dat dan niet opgenomen in de wet? Waarom staan er nu geen verordeningen
in? Per saldo zal het zich beperken tot verordeningen immers geen recht doen
aan de belangrijke besluiten die op lokaal en provinciaal niveau genomen worden.
Ik kan mij, bijvoorbeeld, voorstellen dat er in plaats van "algemeen verbindende
voorschriften" iets had gestaan in de trant van "besluiten met algemene strekking".
De gang die de minister nu opgaat met verordeningen zie ik echter niet zitten.
Misschien dat de minister hierop kan reageren.Ik kom bij de drempels en de relatie met de moderne communicatietechnieken.
Ik heb in het interruptiedebatje al aangegeven dat het verstandig is om in
het kader van de uitvoeringswetgeving dit punt mee te nemen en met name te
bezien of er bij fases van het proces als het verkrijgen van steunverklaringen,
het inleidend verzoek en de 600.000 stemmen, geen gebruik gemaakt kan worden
van moderne communicatietechnieken zoals Internet. Voor de volksstemming zelf
denk ik dat het verstandig is om vooralsnog aan te sluiten bij de traditionele
gang naar de stembus. Ik zie nog niet goed in hoe wij daar op korte termijn
een andere vorm voor kunnen vinden, maar ik kan mij wel voorstellen dat je
voor het verkrijgen van steun om het in de richting van een referendum te
leiden gebruik kunt maken van moderne technieken. Ik zou dat op voorhand niet
willen uitsluiten. Ik wil dat punt in ieder geval meegeven in het kader van
de uitvoeringswetgeving.De minister stuurt aan op gelijke drempels bij lokale en provinciale referenda.
Er ligt een parallel met de nationale drempels. Dat is mooi, maar ik denk
dat de drempel van 30% die er nu is verhoudingsgewijs al hoger is, gelet op
de praktijk van de opkomstpercentages bij gemeenteraadsverkiezingen en verkiezingen
voor provinciale staten. Het halen van een opkomstpercentage van 60 bij verkiezingen
voor provinciale staten is nog een hele toer. Wanneer je op dat niveau referendums
wilt houden, dan kan ik mij voorstellen dat het bepaald niet gemakkelijk is
om aan dat opkomstpercentage te komen. In die zin kan nu al gesteld worden
dat de drempel van 30% eigenlijk al hoger is dan de 30% op landelijk niveau.
Dat gegeven zou op zichzelf al een extra argument zijn om de andere drempels
die je zou willen leggen bij het inleidend verzoek verhoudingsgewijs niet
hoger te maken.Ik heb nog een opmerking gemaakt over de rol van de voorlichting en de
noodzaak, daar aandacht aan te besteden in de uitvoeringswetgeving. Misschien
kan de minister daar nog even op reageren. Ik denk dat het zeker verstandig
is om dit punt in de uitvoeringswetgeving op te nemen en niet geheel over
te laten aan het vrije spel der maatschappelijke krachten.De kernvraag is en blijft – de heer Jurgens sprak daar ook over –
of je bereid bent om burgers dichter bij het bestuur te brengen en dus eigenlijk
of je bereid bent om burgers directe zeggenschap te geven over zaken die hen
rechtstreeks raken. Als je die principebeslissing hebt genomen, kun je vervolgens
kijken of er een weg te vinden is om vorm te geven aan het referendum, ondanks
alle bezwaren en kanttekeningen die je daarbij zou kunnen plaatsen. Als je
die principebeslissing eenmaal hebt genomen, is de weg tussen droom en daad
waarachtig af te leggen.Ik heb nog een laatste opmerking, bestemd voor de VVD-fractie. Als de
VVD al de kans heeft om een referendum vast te leggen met een bescheiden omvang
en een uiterst bescheiden inhoud, dan is het nu wel. Ik denk dat de VVD geen
tweede kans krijgt.De heer Wiegel (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de heer Hessing voor de zorgen die hij
besteed heeft aan de standpuntbepaling van mijn fractie.Mijn fractie dankt de regering voor de antwoorden op onze vragen. Wij
hebben waardering voor de wijze waarop de minister dit wetsvoorstel vanmiddag
heeft verdedigd. Kernpunt voor degenen die strikt principieel naar het wetsvoorstel
zien, is en blijft dat zij met de staatscommissie-Cals/Donner en met de heer
Geertsema van opvatting zijn dat het referendum als zodanig zich niet verdraagt
met het in ons land bestaande stelsel van representatieve democratie. Anders
verwoord, ons parlementaire stelsel is gegrond op gedelegeerd vertrouwen.
Ik ga in mijn tweede termijn niet verder in op dit punt. De meningen in dit
huis zijn gewisseld; de opvattingen zijn duidelijk. Ik kom daar aan het eind
van mijn betoog op terug.In eerste termijn heeft mijn fractie een beperkt aantal vragen gesteld
die alle de reikwijdte van het voorstel strekkende tot wijziging van de Grondwet
en tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum in onze Grondwet
raken. Op onze vragen is de minister uitvoerig ingegaan. Wij zijn hem daarvoor
erkentelijk. Wat ons betreft ging het vooral om twee punten die allebei via
amendering tijdens het debat in de Tweede Kamer in het wetsvoorstel zijn aangebracht,
dan wel aangepast. Het eerste is het referendabel zijn van sommige verdragen –
artikel 89b – en het tweede is het referendabel zijn van besluiten die
door de lagere overheden zijn genomen; artikel 128a. Beide formuleringen zijn
naar ons gevoelen tamelijk onverhoeds tot stand gekomen en geaccepteerd.Mijn fractie moet constateren dat over het referendabel zijn van verdragen
als die van Maastricht en Amsterdam in de Tweede Kamer nauwelijks is gedebatteerd.
"Heeft men aan de overzijde de consequentie van een en ander wel goed overdacht?",
zo luidt mijn retorische vraag. Het is een retorische vraag, want de regering
kan er nauwelijks op ingaan. Nu bestaat er over vragen van buitenlandse politiek
en vragen van Europese aard in hoofdlijnen consensus in ons volk. Je zou dus
kunnen stellen dat er geen vrees hoeft te bestaan dat er bij dit soort aangelegenheden
voorstellen van rijkswet via referenda zullen worden getorpedeerd. Maar er
zijn natuurlijk ook andere tijden geweest. De minister zei dat bijvoorbeeld
ook het NAVO-verdrag referendabel zou zijn geweest. Dit deed mij denken aan
tijden waarin zowel binnen het parlement als daarbuiten heftig werd gestreden
over bijvoorbeeld de positie van ons land binnen het Westelijk bondgenootschap.
En ondanks alle rust aan het front op dit moment, is mijn fractie nog steeds
niet gelukkig met deze ontwerpwetsbepaling. En dan formuleer ik het zeer gematigd.Dan ons tweede punt van zorg: de referendabiliteit van besluiten van lagere
overheden. Er kan slechts worden geconstateerd – de regering bevestigt
dit ook – dat hierover aan de overzijde stevig is gediscussieerd, met
echte meningsverschillen, ook binnen de coalitie. Tenminste, dat hebben wij
kunnen proeven. En er is in de gedachtewisseling aan de overzijde –
de minister heeft er ook, zij het voorzichtig, iets over gezegd – een
compromis gevonden. De gevonden bepaling is beperkter dan men in andere kring
dan de onze zou hebben gewild en ruimer dan wat onze geestverwanten aan de
overzijde zouden hebben geprefereerd. Die gaven de voorkeur aan de term "verordening",
waarover de minister vanmiddag ook heeft gesproken. Ik zei het, er is een
compromis uit de bus gekomen dat overigens wel de problemen in de tijd heeft
verplaatst.Mijnheer de voorzitter! Voorts enkele opmerkingen over de effectiviteit
van het wetgevingsreferendum. Om zoveel mogelijk in te perken dat het correctief
wetgevingsreferendum ook daadwerkelijk effectief zou zijn, hebben onze geestverwanten
aan de overzijde – zo heb ik het tenminste uit de stukken begrepen –
ervoor gezorgd dat er hoge drempels – anderen zouden van hindernissen
spreken – in dit wetsontwerp zijn ingebouwd. Pragmatisch gezien –
een herkenbaar woord in de Nederlandse partijpolitieke verhoudingen –
zal de feitelijke betekenis van dit wetsontwerp, zo het al na afloop van dit
debat zal worden aanvaard, misschien niet ver verwijderd zijn van de uitkomst
waarbij het zou worden verworpen. Zo zou een opgewekt cynicus het kunnen zeggen.Nu is er gezegd dat het wetsontwerp uiteindelijk een prijs voor paars
is geworden. De minister heeft dit ontkend. Hij heeft een grote rol gespeeld
bij de vorming van het kabinet en later en hij heeft gezegd dat het zo niet
is. Ik kan dit niet overzien, want onze fractie is natuurlijk niet bij die
onderhandelingen geweest. Maar het is, zo zegt de regering, geen prijs voor
paars. Eigenlijk vond ik de opmerking van de heer Van Dijk wel heel bijzonder.
Hij zei: het is geen prijs voor paars, het zijn eigenlijk twee prijzen voor
paars. Dat is uit de mond van een woordvoerder van de oppositie toch een woord
van waardering. De heer Van Dijk zei: in de eerste plaats is er een prijs
voor paars voor diegenen die voorstander zijn van het referendum en in de
tweede plaats is er een prijs voor diegenen die de hoge drempels in het voorstel
hebben gebracht.De heer Van Dijk (CDA):Voor de eerlijkheid is het waarschijnlijk goed dat ik zeg dat het lovende
karakter dat de heer Wiegel in mijn woorden dacht aan te treffen, zeker niet
bedoeld was. Het is een prijs die de politiek, die de maatschappij moet betalen
voor paars. Zo is het bedoeld.De heer Wiegel (VVD):Dat is een uitleg die ik in eerste termijn zeker ook heb
gehoord van de heer Van Dijk. Maar toen hij sprak over de twee prijzen voor
paars, dacht ik: de heer Van Dijk is er op het scheiden van de markt, nu wij
in de laatste termijn over dit wetsvoorstel spreken, misschien toch nog iets
vriendelijker over geworden. Maar dat heb ik blijkbaar verkeerd getaxeerd.
Laat ik het maar zo formuleren: het is een weging, een compromis, alle voorwaarden
zijn vastgespijkerd in het voorstel. Om het een beetje huiselijk te zeggen:
je kunt in het leven natuurlijk ook niet altijd alles hebben. De minister
heeft dat op zijn eigen wijze verwoord.Vanwege het complex van overwegingen en ondanks de bezwaren die ik namens
mijn gehele fractie heb geformuleerd, zal een groot deel van mijn fractie
haar stem aan dit wetsontwerp in deze eerste lezing niet onthouden. Een ander
deel van onze fractie handhaaft, met alle waardering voor de verdediging door
de minister, haar principiële bezwaren tegen het correctief referendum
en dat deel zal dus tegen dit voorstel stemmen.In eerste termijn heb ik gezegd dat mijn fractie het op prijs zou stellen,
zicht te krijgen op de voornemens van de regering met betrekking tot de nadere
uitwerking in de gewone wet – dat zal onder de verantwoordelijkheid
van een volgend kabinet vorm krijgen – gesteld dat dit wetsvoorstel
het hier in eerste lezing haalt. Thans is daar onvoldoende zicht op. Er is
onvoldoende zicht op de inhoud van de wettelijke uitwerking van het thans
voorliggende wetsvoorstel. De minister is daar in zijn antwoord wel op ingegaan.
Hij heeft een aantal contouren geschetst en hij heeft een verdere uitwerking
op een enkel punt aangeduid, naast datgene wat in de stukken stond. Hij heeft
bijvoorbeeld gezegd dat hij niet uitsluit dat ook bestemmingsplannen referendabel
zullen worden. Dat is trouwens nogal wat. Daarom herhaal ik in tweede termijn
onze opvatting, namelijk dat wij, voordat wij ons willen zetten aan de behandeling
in tweede lezing – if any – zicht willen hebben op de nadere uitwerking
in de gewone wet. Als dit wetsontwerp het hier in eerste lezing haalt, gaan
wij ervan uit dat de regering onze opvatting goed begrepen heeft. Verdere
voorschotten, die hier vandaag door enkele anderen zijn genomen, neemt mijn
fractie thans niet, ook niet omdat op dit ogenblik niemand kan overzien of
een volgend kabinet er ook de verantwoordelijkheid voor wil nemen dat dit
wetsvoorstel de tweede lezing ingaat.De heer Jurgens (PvdA):De heer Wiegel gebruikte zojuist de veelzeggende, zij het niet-Nederlandse
woorden "if any". Hij kan weten of de optelling van de stemmen van de PvdA-fractie,
de D66-fractie, anderen die zich vóór het wetsvoorstel hebben
uitgesproken, en de leden van zijn fractie die vóór zullen stemmen,
samen een meerderheid uitmaken. Hij weet dat nu reeds. Kan hij ons zeggen
wat hij met "if any" bedoelt?De heer Wiegel (VVD):Nee, ik weet dat nog niet. Ik heb het als volgt aangeduid: een groot deel
van mijn fractie zal vóór het voorstel stemmen. Maar hoe het
uitpakt, hangt bijvoorbeeld ook af van de absentie van leden van de PvdA-fractie.De heer De Wit (SP):Voorzitter! De minister is in zijn antwoord uitgebreid ingegaan op de
principiële kant die aan het correctief referendum zit. Ik ga daarin
eigenlijk wel met hem mee. Hij gebruikte ook de woorden: vervolmaking van
de democratie, zoals ik dit zelf in mijn eerste termijn heb genoemd. Wat dat
betreft is er in ieder geval een duidelijke overeenstemming op dit punt tussen
de minister en mij.Vervolgens is de minister uitvoerig ingegaan op de bezwaren die door de
verschillende fracties naar voren zijn gebracht tegen het correctief referendum.
De beantwoording daarvan wekte – ik verwijs bijvoorbeeld in dit opzicht
naar hetgeen de heer Holdijk heeft gezegd – op enig moment de indruk
dat de minister blij is, dat er zulke hoge drempels in het wetsvoorstel zijn
voor het correctief referendum. Hij wekt daarmee de indruk het belang van
het correctief referendum af te zwakken om toch maar die bezwaren onderuit
te kunnen halen. In dat opzicht is het naar mijn idee een wat tweeslachtig
standpunt, alhoewel ik erken dat de minister heeft gezegd, dat hij het toch
nog als een mogelijkheid ziet dat er ooit gebruik gemaakt zal worden van dit
referendum. Ik meen dat hij zei: ik zie het best wel als een mogelijkheid.
Ik wil het daar in ieder geval op houden. Waarom? Als ik het goed zie, heeft
de heer Wiegel nu een schot voor de boeg gegeven, doordat hij zei: wij gaan
op dit moment niet verder dan dat we eerst stemmen over dit wetsvoorstel en
vervolgens is de tweede lezing aan bod. Maar bij die tweede lezing zal het
voor de heer Wiegel, zo begrijp ik hem, van essentiële betekenis zijn –
in dat opzicht is, zo denk ik, de al eerder genoemde parallel met de stadsprovincie
hier aan de orde – dat er op dat moment al voldoende zicht moet zijn
op de uitvoeringswetgeving die zo nodig aan dit wetsvoorstel is verbonden.
Ik denk dat het van belang is dat de minister zich over dat schot voor de
boeg uitlaat en vandaar mijn vraag ook daarstraks: hoever is het ministerie
nu op dit moment? Is het zo dat het vervolgtraject rust, of is het zo dat
daar nu toch aan gewerkt gaat worden? Als ik de heer Wiegel serieus moet nemen
in dit opzicht, denk ik dat het een duidelijke waarschuwing is; ik ben benieuwd
wat de minister daarover zegt.Mijnheer de voorzitter! Het correctief referendum – ik heb het al
in eerste termijn gezegd – is een correctie op de wetgever. De minister
had aangekondigd in zijn antwoord dat hij nog zou ingaan op de opmerkingen
die ik in eerste instantie heb gemaakt, bijvoorbeeld op de positie van een
regeerakkoord en de positie van de kiezer die wordt geconfronteerd met een
akkoord waarvan hij kan zeggen: daar heb ik als kiezer niet om gevraagd, laat
staan om al de uitvoeringsmaatregelen die nu in werking worden gezet. Ik vind
dat in ieder geval ook in dat opzicht het correctief referendum de mogelijkheid
moet bieden aan de burger, aan de kiezer, om te reageren op wetgeving waarvan
hij duidelijk zegt: ik ben het hier niet mee eens, ook al heb ik op een van
de partijen gestemd die nu aan de coalitie deelnemen.Samenvattend geldt wat mij betreft, mijnheer de voorzitter, dat ik in
ieder geval dit wetsvoorstel zal steunen.Minister Dijkstal:Voorzitter! De bijdrage van de heer Van Dijk was voor een
belangrijk gedeelte gericht op de inbreng van de heer Jurgens. Ik voeg mij
daar verder niet in. Er zijn wel een paar punten die hij aan de orde heeft
gesteld, waar ik graag nog iets over wil zeggen. Hij heeft, op zichzelf niet
ten onrechte, gezegd dat de invloed van de kiezer op de weg naar wetgeving,
veelal in het voortraject, vorm moet krijgen. Dat is zeker waar. Ik vind die
inbreuk op het representatieve stelsel, in de meest strikte zin van het woord,
ook een volstrekt aanvaardbare. Immers, in plaats van een vertrouwensvotum
te geven aan de vertegenwoordiger en te zeggen: "Over vier jaar zie ik je
terug, dan leg je maar verantwoording af en dan bepaal ik bij de verkiezingen
of je weer het vertrouwensvotum krijgt", hebben wij een democratie ontwikkeld
waarbij de burger, misschien niet formeel, maar in ieder geval materieel,
heel veel directe macht kan ontwikkelen en dat is een goede zaak. Het is precies
de reden waarom ik vind dat we op moeten passen die tegenstelling te creëren
tussen een representatief stelsel en directe vormen van beïnvloeding.
We hebben dat al lang zo gedaan en dat is maar goed ook. Je kunt blijven discussiëren
over de vraag of het op onderdelen niet te ver gaat. Er is een hele discussie
aan de gang over onder andere de grote projecten. In hoeverre willen wij uitbundige
inspraak aan de voorkant en bezwarend beroep aan de achterkant? Is dat niet
een tikje te veel? Een dergelijke discussie is volstrekt legitiem. Die gaat
echter niet over het principe maar over de vormgeving van directe beïnvloeding
en indirect stelsel. De overige opmerkingen op dit punt heeft de geachte afgevaardigde
terecht gemaakt.De heer Van Dijk moet hier niet een andere discussie bij betrekken, een
discussie die overigens wel relevant is. Hij duidde die kort aan met de stroperigheid
van de besluitvorming en het primaat van de politiek die door deze coalitie
en het kabinet worden nagestreefd. Die discussie is heel belangrijk, maar
gaat over heel andere elementen van de werking van onze democratie. Dat varieert
van de positie van het maatschappelijk middenveld tot de ZBO's, het adviesstelsel,
meer of minder dualisme, aansturing door de minister van ambtelijke groepen
etc. Dat raakt slechts de rand van het onderwerp waarover wij het vandaag
hebben.Voorzitter! De heer Van Dijk heeft terecht opgemerkt dat de anticiperende
werking van bijvoorbeeld de inspraak vooraf groot is. Dat heb ik ook aangegeven
in eerste termijn. Maar je kunt de vermoedelijke anticiperende werking van
het referendum ook niet ontkennen. Integendeel, die moet je zelfs waarderen.
Ik vond de opmerking van de heer Hessing op dit punt juist en niet in tegenspraak
met de anticiperende werking die de inspraak vooraf heeft. Het vult elkaar
in die zin als het ware aan. De heer Van Dijk zei daarna dat je ervoor moet
oppassen dat het instrument van de inspraak in de hele bestuurlijke techniek
wordt vermengd met het instrument van de referendum. Daarin heeft hij natuurlijk
gelijk. Het referendum is een ander instrument dan de inspraak zoals geregeld
in een inspraakverordening.In hoeverre moet bijvoorbeeld bij het referendum worden gesproken over
onschuldige of schuldige instrumenten? Het kan op allerlei manieren uitpakken.
Ook in de wetgeving kunnen schuldige of onschuldige motieven zitten. Ik ben
er niet altijd van op de hoogte welke "schuldige" of "onschuldige" motieven
precies ten grondslag liggen aan een parlementair onderzoek of een parlementaire
enquête aan de overkant. Met andere woorden, volgens ons stelsel zal
voor een bepaald instrument uiteindelijk een politieke afweging moeten worden
gemaakt. De heer Wiegel heeft dat al aangegeven in een interruptiedebat met
de heer Jurgens. En het is volkomen legitiem dat een dergelijke afweging wordt
gemaakt. Daarvoor zitten wij hier. De heer Van Dijk heeft het terecht aangegeven.
Dat siert hem.Voorzitter! De heer Van Dijk heeft een vraag gesteld over de rijkswetten.
De rijkswetten zijn uitgezonderd door uitzondering van de uitvoering van het
Statuut. De Grondwet kent het begrip rijkswet niet. Dat gebeurt in het Statuut,
dat een hoger document is. Ik denk in dit verband aan een goedkeuringswet
voor het huwelijk van prins Maurits. In de Grondwet wordt over de wet gesproken,
maar uit het Statuut blijkt dat het een rijkswet moet zijn. Zo is de koppeling
gemaakt waarnaar de heer Van Dijk zocht.Voorzitter! In de richting van de heer Jurgens heb ik niet veel op te
merken. Hij sprak over verkiezingen, over het moment waarop de directe democratie
zichtbaar wordt. De tussenliggende periode bestempelde hij als het indirecte
stelsel. Immers, dan gebeurt het per vertegenwoordiging. Dat is in formele
zin juist. Maar ik wijs er met grote nadruk op dat het in materiële zin
niet juist is. Uit de bestuurspraktijk die zich met name na de jaren zestig
heeft ontwikkeld in dit land, blijkt hoe ongelooflijk groot de invloed van
de kiezer is op het besluitvormingsproces: in eerste instantie bij de voorbereiding
op departementen, daarna bij het kabinet, daarna in de Tweede Kamer en daarna
in de Eerste Kamer. Dat beschouwen wij grosso modo als een goede zaak.De heer Holdijk heeft gesproken over de bekrachtiging van het wetsvoorstel.
Ik heb niet veel toe te voegen aan datgene wat ik in eerste termijn heb gezegd.
Wij verschillen op dit punt gewoon een beetje van mening. Ik begrijp overigens
best de redenatie van de heer Holdijk. Maar datgene wat ik in eerste termijn
heb gezegd, is een logische consequentie van dit instrument, dat op zichzelf
bijzonder genoemd kan worden. Dit instrument is er immers nog nadat de wetgever
heeft gesproken. Het kan niet anders dan dat je die verplichte bekrachtiging
zult moeten accepteren.Mevrouw Schoondergang heeft gesproken over de betekenis van de woorden
"ten minste" in het tweede lid van artikel 128a. Ingevolge die bepaling vervalt
een voorstel van rechtswege wanneer een meerderheid van ten minste 30% van
de kiesgerechtigden voor het referendum tegen hebben gestemd. Dat is de grondwettelijke
norm. Er is geen ruimte voor het lokaal bestuur om die grens zelf hoger te
leggen. Het punt van de heer Hessing, ook in relatie tot de opkomst, was wel
relevant. Maar alles afwegende hebben wij niet gekozen voor die weg.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Daar ging mijn vraag niet over. Het ging erom of "ten minste" zo uitgelegd
kan worden dat bijvoorbeeld ook 33% als ondergrens kan worden genomen.Minister Dijkstal:Ja.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Maar dat kan niet.Minister Dijkstal:Het kan.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik heb het nu niet over het provinciale en lokale niveau, maar over het
landelijk niveau. Daarover wordt gesproken over ten minste 30%, 40.000 en
600.000 stemmen. Juristen zeggen dat dit door de overheid zo kan worden uitgelegd
dat ook 33% als ondergrens wordt genomen. Dat wil ik afgrendelen. Daarom verzoek
ik de minister om nu te laten vastleggen dat dit niet kan.Minister Dijkstal:Ik had dat inderdaad niet begrepen. Ik kan mevrouw Schoondergang geruststellen:
dat kan niet, het is niet de bedoeling. Het gaat over het rijksniveau. Het
is juist de bedoeling om hierover helderheid te verschaffen in de wet.De heer Wiegel (VVD):De woorden "ten minste" leiden wel tot de wetenschappelijke twijfel waarover
mevrouw Schoondergang spreekt.Minister Dijkstal:Dat is een wetenschappelijke twijfel die van alle tijden is en ook van
alle tijden gemakkelijk te beantwoorden is. Een normaal wetsvoorstel kan in
dit huis slechts aanvaard worden als ten minste een meerderheid daarvoor is.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Nee hoor. Dat woord "ten minste" kan gewoon juridisch helemaal verdwijnen:
als een meerderheid voor is, niet ten minste.De heer Hessing (D66):Exact, als de woorden "ten minste" waren weggevallen, dan stond het vast
op 30% en 40.000. Nu bestaat in theorie de mogelijkheid dat de uitvoeringswetgever
dat percentage op een hoger niveau gaat tillen. Mevrouw Schoondergang zou
dat niet wenselijk achten. Ik ondersteun dat.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik wil die mogelijkheid uitsluiten.De heer Wiegel (VVD):Voorzitter! Ik begrijp dat de heer Hessing dat punt steunt, maar het is
een van de punten die wij op een later moment, als dit wetsvoorstel deze lezing
haalt, nog eens bespreken.Minister Dijkstal:Voorzitter! Ik ga ervan uit dat het zeker na het overleg in de Tweede
Kamer, waar wij deze drempels hebben bedacht, geen betekenisloze getallen
zijn. Ik meen dat wij er verstandig aan doen om het voorlopig hierbij te houden.
U zult met een paar onzekerheden moeten leven, namelijk de details die wij
straks bij de uitvoeringswetten zullen regelen. Ik wil er echter geen twijfel
over laten bestaan dat de nu opgevoerde drempels zijn bedoeld tegen frivool
gedrag. Gelijktijdig werkt het niet belemmerend om het instrument effectief
te maken. Dat is de materiële betekenis hiervan. Laten wij het daar maar
voorlopig met elkaar over eens worden, want dan zijn wij al een heel eind
verder.Ik wil nog ingaan op de delegatie naar de decentrale overheden. Ik herhaal
dat ingevolge artikel 128a bij of krachtens de wet uitzonderingen op de hoofdregel
kunnen worden gemaakt wat de algemeen verbindende voorschriften betreft die
referendabel zijn. Dat kan naar twee kanten toe werken. Wij zaten in het debat
met de Tweede Kamer al met het probleem dat wij een jargon gebruiken op het
nationale niveau dat niet identiek bestaat in zijn volledige juridische betekenis
op het decentrale niveau. Er is een zekere ruimte om daarin af te wijken.
De vraag hoe groot die ruimte is hangt weer samen met de exactheid waarmee
je dat kunt formuleren. Dat is precies het antwoord waarnaar de heer Wiegel
op zoek is op de vraag of je die helderheid nu al of zo snel mogelijk kunt
verschaffen. Wij zullen er echt nog met elkaar een robbertje over moeten vechten
hoe je het precies kunt definiëren en welke ruimte er al dan niet nog
is. Er zit ook een politieke beoordeling bij of je die ruimte al dan niet
groter wilt maken. Ik denk wel dat de toevoeging door Tweede Kamer aan dit
wetsvoorstel een heel duidelijke richting aangeeft. Wellicht hebt u de hoop
dat wij met een soort delegatiebepaling grote ruimte overlaten aan de andere
overheden die zij zelf kunnen invullen, maar dat is niet het geval. Daar ben
ik heel eerlijk in. Ik kan mij overigens wel voorstellen dat wij straks bij
de uitvoeringswet wat extra handreikingen bieden bij extra faciliteiten voor
initiatiefnemers, waarbij de wet een ondergrens geeft. Je kunt dat op gemeentelijk
niveau doen, bijvoorbeeld door standpunten van anderen in de gemeentelijke
uitgaven te publiceren. Dat soort kleinere zaken is denkbaar.Ik wilde niet suggereren dat wij reeds nu via e-mail, Internet of andere
systemen al het stemmen kunnen regelen. Ik denk wel dat wij hier bij de uitvoeringswet
uitgebreid op moeten ingaan. Het is duidelijk dat de ontwikkeling van de technologie
straks interessante mogelijkheden biedt. Ik voorspel dat wij hierover binnen
vijf jaar zeer uitgebreid zullen discussiëren, ook in dit huis. Dat betreft
dat niet alleen het onderhavige kader, maar een breder kader. Wat in de wereld
en in Nederland op de elektronische snelwegen gebeurt, is van ongekende betekenis.
Dat gaat ook in een ongekend tempo. Ons zal zeer dringend de vraag worden
voorgelegd wat hiervan de betekenis is en hoe wij met die instrumenten kunnen
omgaan. Verder dan dat kom ik nu ook niet, maar die notie ligt er natuurlijk
wel.Mevrouw Schoondergang heeft mij nog eens gevraagd of wij niet bij elke
wet moeten aangeven of hij referendabel is. Dat is niet nodig. Wij geven nu
aan voor welke wetten het referendum niet geldt. Alle andere wetten vallen
er dus wel onder. In theorie is het denkbaar dat bij onduidelijkheid over
het karakter van een bepaalde wet een rechter hierover een besluit zal nemen.
Ik denk niet dat dit vaak zal voorkomen. In de Nederlandse bestuurspraktijk
zijn de uitzonderingen namelijk helder. Alle andere wetten zijn dus wel referendabel.Ik weet niet of ik het met de heer Hessing eens kan zijn als hij zegt
dat ik in de toelichting niet verder ben gekomen dan de algemene verbindingen
grosso modo gelijk te stellen met de verordeningen. Ook in het debat aan de
overzijde is gezocht naar sluitende formuleringen. Die zijn er echter niet,
omdat het bestuursjargon en het bestuurlijk-juridisch karakter van bepaalde
instrumenten op de verschillende niveaus wezenlijk verschillen. Je zult daar
dus toch met elkaar over door moeten discussiëren. Ik geloof wel dat
de richting waarin wij denken, zo langzamerhand duidelijk is.Over de rol van de voorlichting wil ik twee dingen zeggen. In de eerste
plaats denk ik dat wij de precieze regeling daarvan bij de
uitvoeringswet aan de orde moeten stellen. In de tweede plaats wijs ik erop
dat in de stukken en de toelichting het begrip van de "neutrale voorlichting"
is opgekomen. Ik mag dan misschien verwijzen naar een algemeen overleg dat
de minister-president en ik aan de overkant hebben gehad. Ik vind dat een
kabinet, als het een wetsvoorstel indient, niet alleen het recht maar ook
de plicht heeft om de zegeningen daarvan met enig enthousiasme uit te dragen.
Dan doet zich onmiddellijk de vraag voor of dat neutraal en objectief is.
Je doet het omdat je ervan overtuigd bent, want anders doe je dat niet. Ik
vind het een beetje kunstmatig om te zeggen dat het kabinet dat in zijn rol
als wetgever niet mag doen. Je moet je echter wel realiseren dat er ook anders
over een dergelijk wetsvoorstel kan worden gedacht. Als je het eerlijk doet,
kun je bijvoorbeeld zeggen: wij staan met veel enthousiasme achter deze grondwetswijziging
over het correctief referendum, maar wij kunnen daar ook kanttekeningen bijvoegen
die anderen bijvoorbeeld hebben gemaakt over de relatie met het representatieve
stelsel en dergelijke. Er ontstaat evenwicht in de voorlichting als je ook
de andere argumenten in beeld brengt. Het lijkt mij dat de burger er dan ook
echt iets mee kan.De heer De Wit zei terecht dat er een zekere tweeslachtigheid zit in de
voorliggende oplossing. Dat komt omdat wij twee meesters tegelijk willen dienen.
De ene meester is het in stand houden van het representatieve stelsel, en
de andere meester is de invloed die wij de burger aan het eind van zo'n wetgevingstraject
willen geven. Die tweeslachtigheid proberen wij op te lossen via de hoogte
van de drempels.De heer De Wit sprak over de relatie met het regeerakkoord. Ik ben daar
heel laconiek over. Ik weet dat sommige mensen zich veel zorgen maken over
regeerakkoorden, gedetailleerdheid en al dat soort dingen meer. Ik wijs er
met nadruk op dat een regeerakkoord zoals dat tot stand komt, niet in een
korte periode opeens door allerlei fracties wordt bedacht. Voor al die fracties
zit er al een heel lange voorgeschiedenis over allerlei onderwerpen aan vast,
waar burgers al erg bij betrokken zijn en al allerlei meningen over hebben
geventileerd. In de aanloop naar de uiteindelijke totstandkoming van een regeerakkoord
is er dus al heel veel over geschreven en gezegd, zodat wij dan al veel weten.
Daarna krijg je de uitwerking van het regeerakkoord in de vorm van de behandeling
van wetten in een parlement. Het beroep dat telkens door de regering wordt
gedaan op de gemaakte afspraken is legitiem, maar wij zullen elke keer weer
in het parlement moeten bevechten dat de wetgeving terzake er dan ook doorheen
komt. Er zijn voorbeelden in het huidige regeerakkoord, waarin wij het niet
precies genoeg hebben kunnen regelen in het regeerakkoord, en waarbij dan
ook in het parlement onmiddellijk onzekerheid ontstaat over de vraag, of het
gehaald wordt of niet. Zo hoort het ook! Zo moet het gevecht gevoerd worden!
Dan is zo'n wet, voortvloeiend uit het regeerakkoord, uiteindelijk aangenomen
door de Eerste Kamer, en dan krijg je nog een correctiemogelijkheid. Mij dunkt
dat hiermee voldoende evenwicht aanwezig is om de invloed van de burger op
wat in regeerakkoorden staat, tot uitdrukking te brengen.Ik neem nota van de twee punten die de heer Wiegel noemde, namelijk de
verdragen en de besluiten van de medeoverheden, en van het feit dat deze punten
zwaar wegen voor de VVD-fractie, en dat zij vindt dat deze punten evenwichtig
moeten worden geregeld. Hij zei zelf dat deze punten er redelijk onverhoeds
in zijn gekomen, en vroeg zich af of dit allemaal doordacht is gegaan. Maar
hij nam aan dat wij dat zelf iets anders zien, zodat ik daar niet op hoef
te reageren. Wel wil ik aangeven dat ook ik het van groot belang vind, dat
wij straks die zaak evenwichtig in de uitvoeringswetgeving weten te regelen.
De heer De Wit beschouwt die opmerkingen van de heer Wiegel als een schot
voor de boeg; dat mag hij doen. Ik vind het echter een legitieme opmerking,
want wij zitten er allemaal mee. Daarover is het debat hier en aan de overkant
voor een belangrijk gedeelte gegaan. Het zal inderdaad nog niet zo makkelijk
zijn om het straks in al die artikelen goed juridisch te vervatten, maar er
mag geen misverstand bestaan over de inzet in dat debat. Mij dunkt is daarover
vandaag voldoende gezegd.De heer Wiegel heeft gezegd dat het mooi zou zijn als in tweede lezing
meer zicht bestaat op wetgeving. Natuurlijk mag hij dat zeggen. Ik weet ook
dat daarvoor nog verkiezingen zijn, waarna partijen, welke dat ook zijn, een
regeerakkoord maken en de vrijheid hebben daaraan nadere invulling te geven.
Laat ons dat maar geduldig afwachten. Wat van de Eerste Kamer en het kabinet
gevraagd mag worden, is aan te geven waar zij staan. Hoe staan zij in deze
discussie?Dat brengt mij aan de laatste opmerking van de heer Wiegel. Hij zei dat
een groot deel van de VVD-fractie voor zal stemmen, waarbij hij verder niet
inging op de vraag, of precies kan worden aangegeven hoe groot dat deel is.
Ik weet, misschien wel als geen ander hier, dat de heer Wiegel voor geen kleintje
vervaard is. Het begrip "klein" is slechts inhoudsvol als het begrip "groot"
ook inhoudsvol is. Dat suggereert in dit geval heel veel, en kan niet anders
dan geruststellen.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! In de Grondwet is het woordje "ten minste" gekoppeld aan de
drie drempels. De minister heeft niet de uitspraak gedaan waar ik om heb gevraagd.
Daarom herhaal ik mijn vraag. Is "ten minste" van geen betekenis voor de hoogte
van de drempels? Als de minister mij kan antwoorden dat dit woordje van geen
betekenis is, ben ik tevreden. Wellicht kan dit dan in de tweede lezing achterwege
blijven.Minister Dijkstal:Ik kan alleen maar plechtig verklaren dat voor deze coalitie – als
zij dit straks zou moeten uitvoeren – geldt dat het woord "ten minste"
geen betekenis heeft. Dit kabinet wil de drempels hanteren die in de wet zijn
opgenomen. Dat is het enige wat ik hierover nu kan zeggen.De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Wenst een van de leden stemming over het wetsvoorstel? Naar mij blijkt,
is dat het geval. Dan stel ik voor, deze stemming te houden op dinsdag 3 maart
aanstaande.Daartoe wordt besloten.De voorzitter:De beraadslaging in de desbetreffende vaste commissies van de Kamer ten
aanzien van het ontwerpbesluit inzake illegale immigratie in het kader van
het Uitvoerend Comité Schengen (19326, nr. 193) heeft
tot het advies geleid, aan dit ontwerpbesluit instemming niet te onthouden.
Ik stel voor, dit advies te volgen.Daartoe wordt besloten.De vergadering wordt van 18.55 uur tot 20.25 uur geschorst.Voorzitter: Talsma 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19971998-941-961.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl