ECLI:NL:RBROT:2016:6676, Rechtbank Rotterdam, 05-07-2016, 10/996583-14
Rechtbank Rotterdam — Uitspraak 
Datum: 2016-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Strafrecht

Samenvatting: Beklag over beslag digitale gegevens waaronder geheimhoudersstukken. Grote hoeveelheid informatie, waaronder 34 harde schijven met kopieën van de servers, in omvang geschat op 18 universiteitsbibliotheken. Vraag of het digitale beslag zonder voorafgaande filters volgens een vastgelegde procedure van de FIOD, onder toezicht van de rechter-commissaris met voldoende waarborgen is omgeven. Herhaald overleg tussen partijen heeft geresulteerd in twee pogingen tot het toepassen van een filter (met zoektermen respectievelijk met patiëntnummers) op de gegevens. De filters bleken niet werkbaar of haalbaar. De rechter-commissaris heeft beslist dat de bewerking met filters vooraf niet hoefde te worden uitgevoerd en dat de werkwijze van de FIOD volgens een tweetal notities kon worden uitgevoerd. Die procedure gaat onder meer uit van het aanmerken en onzichtbaar maken van een item/bestand dat mogelijk geheimhoudersinformatie bevat door een zaaksrechercheur en vervolgens beoordeling door de geheimhouder officier van justitie en daarna de rechter-commissaris die het oordeel van de verschoningsgerechtigde inwint.
        De rechtbank stelt vast dat in de door de FIOD omschreven procedure de geheimhouder niet op voorhand wordt betrokken bij de selectie van en het zoeken in de digitale gegevens. De rechten van de geheimhouders in deze procedure zijn met onvoldoende waarborgen omkleed. Het beklag is in beginsel gegrond. 
        De rechtbank geeft het Openbaar Ministerie en de FIOD echter nog eenmaal gelegenheid een methode voor de selectie van digitale gegevens te ontwikkelen waarbij de rechten van de geheimhouder met voldoende waarborgen zijn omkleed. Dit binnen drie maanden, waarbij de rechtbank zich voorstelt dat een mogelijkheid wordt gezocht om het onderzoeksmateriaal op voorhand in aanzienlijke mate te reduceren.

RECHTBANK ROTTERDAM
  
  
    Team straf 2
  
  
    Parketnummer: 10/996583-14
    Raadkamernummer: 15/3265
  
  
    
      Beschikking van de rechtbank Rotterdam, meervoudige raadkamer, op het op 10 december
    2015 op de griffie van deze rechtbank ingediende klaagschrift, ex artikel 552a Wetboek van
    Strafvordering (Sv), van:
  
  
    [klager], klager,
    
      gevestigd te [vestigingsplaats] [adres],
      te dezer zake bijgestaan door zijn raadsman mr. B.C.W. van Eijck, kantoor houdende te
      3063 AN Rotterdam aan de Oostmaastaan 71.
    
    
    
  
  
    Procedure
    
      De rechtbank heeft gezien het op de voet van artikel 552a Sv ingediende en onder
      bovenvermeld raadkamernummer geregistreerd klaagschrift. Daarnaast heeft de rechtbank
      gezien de stukken uit het bijbehorende raadkamerdossier.
    
    
    
      Het beklag is op 14 juni 2016 door de raadkamer in het openbaar behandeld. Daarbij zijn de
      officieren van justitie mr. P. van de Kerkhof en L.L.H. Roebroek, de raadsman en
      [vice-voorzitter], vice-voorzitter van de Raad van Bestuur van klager gehoord.
    
    
    
  
  
    Feiten
    
      Op 12 en 15 december 2014 is te Amsterdam onder de klager beslag gelegd op:
      de e-mailboxen en homedirectories van 32 personen die werkzaam zijn/waren bij [klager], alsmede op een gedeelde map van de Raad van Bestuur en het Sectiebestuur, welke
      digitale gegevens zijn vastgelegd op in totaal 34 afzonderlijke harddisks en de digitale
      gegevens die zichtbaar zijn op 4 Dell computers, 1 HP laptop en 1 Dell RVB user
      (hierna aangeduid als: de digitale gegevens).
    
    
    
      Het beslag is gelegd op grond van artikel 94 Sv.
    
    
    
  
  
    Inhoud van de klacht
    
      De klager verzoekt de rechtbank de inbeslagneming, de kennisneming en het gebruik van de
      computers/gegevensdragers en vastgelegde gegevens onrechtmatig te achten en primair de
      gelegde beslagen op te heffen, onder teruggave van al het beslagene aan klager en subsidiair
      te gelasten dat de gegevens die zijn vastgelegd tijdens de doorzoeking (of op vordering
      verstrekt) worden vernietigd.
    
    
    
      De inbeslagneming van zes integrale computers/gegevensdragers alsmede het integraal
      vastleggen van digitale gegevens (images) ter grootte van maar liefst 34 harde
      schijven onder artsen en (vertegenwoordigers van) een ziekenhuis is flagrant in strijd met
      het in art. 98, eerste lid, en art. 1251 Sv besloten liggende uitgangspunt dat dergelijke
    
    
    
      informatie niet onder professioneel verschoningsgerechtigden wordt beslagen c.q.
      vastgelegd/onderzocht, alsmede met de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit.
      De omvang van de in casu gelegde beslagen - door de FIOD geschat op ongeveer achttien
      universiteitsbibliotheken - is zo gigantisch en ongespecificeerd dat de grenzen van het
      redelijkerwijs toelaatbare daardoor zijn overschreden.
    
    
    
      De kennisneming alsmede het gebruik van de inbeslaggenomen computers/gegevensdragers
      en vastgelegde gegevens ingevolge de door de Rechter-Commissaris bevolen werkwijze
    
    - kort gezegd inhoudende: handelen overeenkomstig de koppen “Autorisatie en
    
      werkzaamheden FTK” en “Omgaan met GHI in FTK” van de FIOD-notitie - is
      fundamenteel in strijd met het recht. Immers, deze werkwijze:
    
    - miskent dat het aan de verschoningsgerechtigde is om te bepalen wat onder het
    
      professionele verschoningsrecht valt, en niet - zeker niet in eerste instantie - aan een
      derde;
    
    - ziet eraan voorbij dat slechts indien zulks noodzakelijk is door de Rechter
    
      Commissaris mag worden beoordeeld of het standpunt van de professioneel
      verschoningsgerechtigde daaromtrent juist is (en dan nog bij voorkeur in
      gezamenlijk overleg met een gezaghebbend en onafhankelijk vertegenwoordiger
      van de beroepsgroep), terwijl die noodzaak in casu nergens uit blijkt;
    
    - draagt de kennisneming en het gebruik van geheimhouderstukken ten onrechte op
    
      aan een ander dan deze Rechter-Commissaris, namelijk aan “zaaksrechercheurs” en
      “één of meer medewerkers geheimhouders”, terwijl daarvoor in ons strafproces
      geen plaats is;
    
    - negeert het door de Hoge Raad en het EHRM geformuleerde uitgangspunt dat het
    
      onderzoek aan computers/gegevensdragers c.q. vastgelegde gegevens zoveel
      mogelijk in overeenstemming dient te zijn met de werkwijze die ten aanzien van
      papieren dossiers wordt gevolgd.
    
    
    
      De tot op heden gevolgde en thans nader door de Rechter-Commissaris gelaste werkwijze
      met betrekking tot het digitale beslag zijn in strijd met de waarborgen die dienen ter
      bescherming van het professionele verschoningsrecht en de belangen die daarmee zijn
      gemoeid.
    
    
    
  
  
    Standpunt officieren van justitie
    De officieren van justitie hebben geconcludeerd tot ongegrondverklaring van het beklag.
    
    
      Ten aanzien van de omvang van het beslag is door het Openbaar Ministerie aangevoerd dat
      het ter plekke in het ziekenhuis gericht doorzoeken van de digitale bestanden tot gevolg zou
      hebben gehad dat de bedrijfsvoering van het ziekenhuis, waaronder de zorgverlening aan de
      patiënten, gedurende lang tijd stil zou zijn komen te liggen. Dit gevolg oordeelde het
      Openbaar Ministerie disproportioneel en volstrekt onwenselijk en daarom is er voor
      gekozen ruim in beslag te nemen (lees: te kopiëren) zodat de zorgverlening aan de patiënten
      niet in het gedrang zou komen.
    
    
    
      Ten aanzien van de wijze van kennisneming en gebruik van de inbeslaggenomen digitale
      gegevens heeft het Openbaar Ministerie aangevoerd dat op grond van het op 1 maart 2015 in
      werking getreden artikel 98 van Wetboek van Strafvordering de rechter-commissaris
      bevoegd is tot het nemen van beslissingen over inbeslagneming en kennisneming van de
      inhoud van stukken die zich bij een geheimhouder bevinden dan wel stukken waarop
      mogelijk verschoningsrecht rust en die bij een derde in beslag worden genomen. De rechter-commissaris heeft die verantwoordelijkheid ook genomen en op 14 oktober 2015
      geoordeeld dat de FIOD ten aanzien van het digitale beslag zonder voorafgaande filters
      dient te handelen conform de notitie van 11 mei 2015 genaamd “Reactie FIOD op
      voorstellen Regiebijeenkomst 13 maart 2015”. Dit meer in het bijzonder conform de
      onderdelen “autorisatie en werkzaamheden FTK” en “omgaan met GHI in FTK”.
    
    
    
      De rechter-commissaris acht in deze strafzaak tegen [klager] de procedure zoals deze door de FIOD is omschreven met voldoende waarborgen omgeven, met andere woorden het
      verschoningsrecht komt niet in het gedrang. En dat is ook het geval.
      In het memo van 11 mei 2015 staat hierover:
    
    
    
      
        Als door de zaaksrechercheur tijdens het zoeken in FTK een item/bestand aangetroffen
      
      
        wordt dat mogelijk geheimhouderinfomatie (GHI) bevat, dan wordt dit item gebookmarkt
      
      
        met een afgesproken bookmark (..) en wordt de MGH (medewerker
      
      
        geheimhouderinformatie) hierover bericht. De MGH opent de case en gaat naar het
      
      
        gebookmarkte item en grijst dit uit (technisch, flag as Privileged). Hierdoor is het item niet
      
      
        meer zichtbaar en toegankelijk in de case voor de zaaksrechercheurs.
      
    
    
    
      Vervolgens wordt het gebookmarkte item door de MGH voorgelegd aan de - niet bij het
      onderzoek betrokken — geheimhouder officier van justitie. Deze beoordeelt of sprake is van
      een geheimhouderstuk en zo ja, of dit stuk kan worden aangemerkt als voorwerp van de
      strafbare feiten of als stuk dat tot het begaan ervan heeft gediend. De geheimhouder officier
      van justitie legt het bestand vervolgens voor aan de rechter-commissaris met een voorstel tot
      opheffing van het verschoningsrecht dan wel tot teruggave of vernietiging van het bestand.
      De rechter-commissaris zal vervolgens het oordeel van de betrokken
      verschoningsgerechtigde inwinnen en beslissen op het voorstel van de geheimhouder
      officier van justitie.
    
    
    
      Het standpunt van de verdediging dat “kennisneming van geheimhouderstukken ten
      onrechte aan anderen wordt opgedragen”, miskent de zorgvuldigheid van vorengenoemde
      procedure en de — door vooraf regels hieromtrent te stellen — toezichthoudende rol van de
      rechter-commissaris.
    
    
    
  
  
    Beoordeling van de klacht
    
      Uit de jurisprudentie van de Hoge Raad blijkt dat bij het onderzoek naar digitale gegevens
      moet worden gewaarborgd dat het professionele verschoningsrecht niet in het gedrang komt.
      Daarin komt onder meer naar voren dat het aan de verschoningsgerechtigde is om aan te
      geven of stukken onder zijn verschoningsrecht vallen, waarbij dat standpunt door justitie
      moet worden geëerbiedigd, tenzij redelijkerwijs geen twijfel erover kan bestaan dat dat
      standpunt onjuist is. Slechts voor zover het noodzakelijk is om over dat laatste een oordeel
      te kunnen vellen mag door de rechter-commissaris al dan niet in gezamenlijk overleg met
      een gezaghebbend en onafhankelijk vertegenwoordiger van de beroepsgroep, van de
      betreffende stukken kennis worden genomen. Indien de rechter daartoe niet in staat
      is, zal hij volgens de Hoge Raad het daarheen moeten leiden dat het onderzoek wordt
      verricht door een zodanige functionaris en op zodanige wijze dat is gewaarborgd dat het
      verschoningsrecht niet in het gedrang komt.
    
    
    
    
      In het onderhavige geval heeft in de loop van 2015 herhaald overleg plaatsgevonden tussen
      de verschillende partijen over een werkbare methode om de grote hoeveelheid informatie in
      de bestanden te doorzoeken met eerbiediging van de rechten van geheimhouders. Er is
      gelegenheid aan de verdediging gegeven om een ‘filter’ van zoektermen aan te leveren ter
      opsporing van stukken met verhoogd risico op geheimhouders informatie. Dit filter bleek
      niet werkbaar en de rechter-commissaris heeft bij zijn beslissing van 8 juli 2015 beslist dat
      een dergelijk voorafgaand filter niet behoefde te worden toegepast. Daarmee werd de
      gelegenheid van de verschoningsgerechtigde om aan te geven of stukken onder zijn
      verschoningsrecht vallen, zo stelt de rechtbank vast, voor het grootste deel van de bestanden
      in feite opgeheven.
    
    
    
      De rechter-commissaris heeft bij beslissing van 8 juli 2015 overwogen dat een filter zou
      worden toegepast met het oog op de aanwezigheid van patiëntnummers, dat de onderzoekers
      bij het onderzoek aan het beslag alert dienen te zijn op de door de verdediging aangeleverde
      zoektermen en bij het aantreffen hiervan bij enige twijfel omtrent de aard van de informatie
      deze vooral dienen te laten toetsen door een medewerker geheimhouder.
      Toen ook het toepassen van een filter op patiëntnummers niet technisch haalbaar bleek,
      heeft de rechter-commissaris in de email van 14 oktober 2015 beslist dat die bewerking niet
      behoefde te worden uitgevoerd en dat de werkwijze van de Fiod volgens de hiervoor
      genoemde notities kon worden verricht.
    
    
    
      De rechtbank stelt vast dat in de door de FIOD omschreven procedure in het onderhavige
      onderzoek de geheimhouder niet op voorhand wordt betrokken bij de selectie van de digitale
      gegevens en bij het zoeken in de digitale gegevens. De rechtbank is derhalve van oordeel dat
      de rechten van de geheimhouders in deze procedure niet met voldoende waarborgen zijn
      omkleed en acht om die reden het beklag in beginsel gegrond.
    
    
    
      De rechtbank wil het Openbaar Ministerie en de FIOD echter in de gelegenheid stellen om
      nog eenmaal een methode voor de selectie van de digitale gegevens te ontwikkelen waarbij
      de rechten van de geheimhouder met voldoende waarborgen zijn omkleed.
      Het Openbaar Ministerie zal binnen drie maanden aan dienen te geven welke andere
      methode het tot dit doel wil gaan toepassen. Daarbij kan de rechtbank zich voorstellen dat
      een mogelijkheid wordt gezocht om het onderzoeksmateriaal op voorhand in aanzienlijke
      mate te reduceren.
    
    
    
      Gelet hierop is de rechtbank van oordeel dat de behandeling in raadkamer onvolledig is
      geweest.
    
    
    
      De rechtbank zal daarom de behandeling in raadkamer heropenen en schorsen tot een nadere
      behandeling in raadkamer.
    
    
    
  
  
    Beslissing
    
    
      De rechtbank:
    
    
    - heropent en schorst de behandeling in raadkamer tot een nog nader te bepalen
    datum en tijdstip;
    
    
    - beveelt de oproeping van klager en zijn raadsman en de officieren van justitie tegen een nog nader te bepalen datum en tijdstip;
    
    - stelt de stukken in handen van de officieren van justitie, die binnen drie maanden   na heden aan dienen te geven welke andere methode zij zullen gaan toepassen bij de selectie van de digitale gegevens, waarbij de rechten van de geheimhouder met
    voldoende waarborgen zijn omkleed.
    
    
    
      Deze beschikking is gegeven door:
      mr. J.J. Bade, voorzitter,
      en mrs. F.W.H. van den Emster en S.B. de Pauw Gerlings-Döhrn. rechters,
      in tegenwoordigheid van mr. M. van der Hoeff, griffier
      en in het openbaar uitgesproken op 5 juli 2016.