ECLI:NL:GHAMS:2000:AA5014, Gerechtshof Amsterdam, 03-03-2000, R97/163/12Sv en R97/176/12Sv
Gerechtshof Amsterdam — Uitspraak 
Datum: 2000-03-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Strafrecht

Samenvatting: -

GERECHTSHOF TE AMSTERDAMGERECHTSHOF TE AMSTERDAM
    
    
      Beschikking van 3 maart 2000 van de vijfde meervoudige kamer belast met de 
      behandeling van burgerlijke zaken op het beklag met de rekestnummer 
      R 97/163/12Sv en R 97/176/12Sv van
    
    
    
      [klagers]
      p/a mr. J.S. Pen,
      advocaat te Amsterdam,
      Keizersgracht 332,
      1016 EZ Amsterdam,
      klagers.
    
    
    1 De verdere behandeling van de klaagschriften
    
    
      1.1 Het hof verwijst naar zijn beschikking in deze zaak van 30 september 1998. 
      Bij die beschikking heeft het hof de stukken die op deze klacht betrekking 
      hebben in handen gesteld van de rechter-commissaris belast met de behandeling 
      van strafzaken in de arrondissementsrechtbank te Amsterdam om een onderzoek in 
      te stellen naar de vraag of [B.] de Nederlandse nationaliteit bezat ten 
      tijde van de "decembermoorden".
    
    
    
      1.2 Bij brief van 30 juli 1999 heeft de genoemde rechter-commissaris de 
      resultaten van het door haar en haar collega uitgevoerde onderzoek aan het hof 
      doen toekomen. Uit het dossier blijkt dat bij het onderzoek rekening is gehouden 
      met de vragen van de zijde van klagers, zoals vervat in de bijlagen bij de 
      beschikking van 30 september 1998.
    
    
    1.3 De behandeling van het beklag is voortgezet op 17 december 1999. 
    
    
      1.4 [B.] is niet verschenen. Het hof heeft het ressortsparket verzocht de 
      oproeping voor de raadkamerzitting aan [B.] te doen uitreiken. Daaromtrent 
      heeft de advocaat-generaal het volgende medegedeeld. 
    
    
    
      1.5 De oproepingen aan verschillende bekende adressen van [B.] zijn op 1 
      november 1999 aan de afdeling Internationale Rechtshulp van het ministerie van 
      Justitie gezonden, op 19 november 1999 gevolgd door een officieel 
      rechtshulpverzoek, gericht tot de minister van Justitie van de Republiek 
      Suriname. Blijkens telefonische mededeling van de procureur-generaal van 
      Suriname aan de afdeling Internationale Rechtshulp zouden de onderscheiden 
      oproepingen worden uitgereikt op 13 december 1999, doch zou niet te verwachten 
      zijn dat een schriftelijke bevestiging van de uitreiking zou worden gegeven. Bij 
      deze stand van zaken concludeert het hof dat [B.] behoorlijk is opgeroepen.
    
    
    
      1.6 Klagers zijn verschenen, bijgestaan door hun raadslieden mrs. J. Pen en W. 
      Oosterbrink. Mr. Pen heeft een pleitnotitie overgelegd en, deels met wijziging 
      van de juridische grondslag van dit verzoek, gepersisteerd bij het verzoek aan 
      het hof de vervolging van [B.] te gelasten. De advocaat-generaal was bij de 
      behandeling aanwezig. Hij heeft een nader verslag aan het hof overgelegd en in 
      aanvulling daarop mondeling geconcludeerd tot vervolging van [B.]. 
    
    
    2 Had [B.] de Nederlandse nationaliteit op of omstreeks 8/9 december 1982?
    
    
      2.1 Het onderzoek van de rechter-commissaris biedt geen aanknopingspunten voor 
      de bevestigende beantwoording van de vraag of [B.] ten tijde van de delicten 
      de Nederlandse nationaliteit bezat. Het hof verwijst in dit verband naar de 
      bevindingen en conclusies van de deskundige prof. mr. G.-R. de Groot die door de 
      rechter-commissaris is benoemd. Het hof neemt die bevindingen en conclusies 
      over. In hoofdzaak komen deze erop neer dat het zeer waarschijnlijk is dat 
      [B.] op of omstreeks 7 november 1975 per vliegtuig naar Suriname is 
      vertrokken, zich aldaar bevond op 25 november 1975 en op dat moment was 
      toegetreden tot de krijgsmacht van de nieuwe Republiek.
    
    
    
      2.2 In verband met artikel 3 van de Toescheidingsovereenkomst inzake 
      nationaliteiten tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Suriname 
      (Trb. 1975, 132) moet derhalve als vrijwel zeker worden aangenomen dat [B.] 
      op 25 november 1975 de Nederlandse nationaliteit heeft verloren en gelijktijdig 
      de Surinaamse nationaliteit heeft verworven. Er zijn geen aanwijzingen dat hij 
      sedertdien wederom Nederlander is geworden.
    
    
    
      2.3 Bij deze stand van zaken moet de conclusie van het hof zijn dat van een 
      strafvervolging van [B.] met als uitgangspunt dat hij zich als Nederlander 
      in het buitenland aan één of meer van de misdrijven, zoals bedoeld in artikel 5 
      van het Wetboek van Strafrecht, heeft schuldig gemaakt, redelijkerwijs geen 
      resultaat kan worden verwacht. Een daarop gebaseerd bevel zal achterwege 
      blijven.
    
    
    3 De feiten en de gerezen bezwaren
    
    
      3.1 Zoals in de beschikking van 30 september 1998 is overwogen, verwijten 
      klagers [B.] dat hij het bevel heeft gegeven aan een onder zijn 
      verantwoordelijkheid opererende groep militairen tot het executeren van vijftien 
      personen, onder wie [slachtoffer1] (de broer van [klager1]) en [slachtoffer2]
      (de neef van [klager2]) op 8 of 9 december 1982 in Ford Zeelandia te 
      Paramaribo (Suriname). Het hof begrijpt uit stukken die van de zijde van klagers 
      zijn aangedragen, dat zij tevens door de strafrechter onderzocht wensen te zien 
      of [B.] zelf aan de executies heeft deelgenomen. Voorts verlangen zij, zo 
      blijkt uit de behandeling in raadkamer op 17 december 1999, vervolging van 
      [B.] op grond van martelingen die de genoemde groep personen werden 
      aangedaan, voordat zij werden gedood.
    
     
    
      3.2 Het dossier bevat een transcriptie van een gesprek van [B.] met de 
      lokale tv-zender van Amsterdam, AT-5, waarin hij in kennelijke samenhang met het 
      gebeurde in Ford Zeelandia onder meer opmerkt: "Ik ben militair, ik ben in een 
      oorlog tegen iemand. Als de man een geweer trekt, zal ik hem niet de gelegenheid 
      geven om te schieten. Ik ga eerst schieten en ik ga raak schieten; echt wel! Je 
      hoeft niet eens militair te zijn; zij waren geen militair maar ze zouden ook 
      schieten... Hij of ik; en ik kies dan voor hij om te gaan... Ik heb de 
      verantwoording want ik was hoofd van het leger; ik was de commandant; de 
      commander-in-chief, ja toch? Maar ehh; en ik heb daar geen enkel probleem mee. 
      Ik heb het al zo vaak gezegd: De baas in het leger is altijd schuldig."
    
    
    
      3.3 Verder zijn de decembermoorden door diverse organisaties onderzocht. De 
      Speciale Rapporteur vanwege de Economische en Sociale Raad van de Verenigde 
      Naties stelde op basis van zijn bevindingen vast: 
      "that summary and arbitrary executions took place on the night of 8-9 December 
      in Fort Zeelandia. In view of the fact that there can be no derogation from 
      article 6 of the International Covenant on Civil and Political Rights, that 
      article is binding also "in time of public emergency which threatens the life of 
      the nation and the existence of which is officially proclaimed" (art.4) and 
      therefore even if such a threat had existed or was presumed to exist, the 
      executions of 8-9 December 1982 cannot be justified and cannot but be considered 
      summary or arbitrary. The executions had a traumatic effect on the population of 
      Suriname in view of the prominence or stature of the victims."
      De Rapporteur maakt wat de betrokkenheid van [B.] betreft onder meer melding 
      van diens officiële aankondiging op 8 december 1982, zakelijk weergegeven, dat 
      er een poging tot een staatsgreep was gedaan door een kleine economische elite 
      en dat een aantal verdachten gearresteerd was en opgehouden werd voor verhoor. 
      Voorts verwijst hij naar de versie van de gebeurtenissen die de Surinaamse 
      regering meermalen heeft gegeven. In die versie was [B.] ter plaatse 
      aanwezig, nadat er eerst telefonisch contact met hem was geweest tussen majoor 
      Horb die het bevel over Ford Zeelandia voerde en heeft hij, [B.], op 9 
      december 1982 zowel tegenover de ministerraad als tijdens een radio-uitzending 
      verklaringen afgelegd over het gebeurde. 
      (United Nations. Economic and Social Council, 12 February 1985, Commission on 
      human rights, Forty-first session, Question of the violation of human rights and 
      fundamental freedoms in any part of the world, with particular reference to 
      colonial and other dependent countries and territories. Summary or arbitrary 
      executions. Report by the Special Rapporteur, Mr. S. Amos Wako, appointed 
      pursuant to resolution 1984/35 of 24 May 1984 of the Economic and Social 
      Council.) 
    
    
    
      3.4 Ook in het Rapport van het Nederlandse Juristen Comité voor de Mensenrechten 
      wordt [B.] in verband met de gebeurtenissen genoemd. Zo wordt eveneens 
      gerapporteerd dat hij op de avond van 8 december 1982 voor de televisie een 
      verklaring aflegde, hierop neerkomende dat het militair gezag een poging tot 
      staatsgreep had verijdeld, dat er arrestaties waren verricht en dat er nog 
      andere maatregelen waren genomen. Kort daarna werd één van de gearresteerden 
      getoond. Het rapport bevat een samenvatting van verklaringen van getuigen die de 
      geëxecuteerden in het mortuarium hebben gezien. Volgens deze verklaringen 
      vertoonden de dode lichamen kogelwonden en tekenen dat de slachtoffers waren 
      gemarteld alvorens te worden gedood.
      (Bijlage bij het onder 7 vermelde rapport: The Events in Paramaribo, Suriname, 
      8-13 December 1982: the violent death of 14 Surinamers and one Dutchman. Report 
      of the Dutch Lawyers Committee for Human Rights, Chris de Cooker, Chairman, 
      Charles Moons, Executive Secretary, Leiden, 14 February 1983).
    
    
    
      3.5 Het dossier van het hof bevat voorts onder meer een kopie van een boekwerk 
      van een anonieme schrijver onder de titel "De Decembermoorden in Suriname. 
      Verslag van een ooggetuige" (inmiddels ook gepubliceerd onder de naam Sariman). 
      Deze publicatie bevat gedetailleerde gegevens over de gebeurtenissen en de 
      betrokkenheid van [B.] daarbij, volgens de schrijver opgetekend uit - 
      voornamelijk - de mond van voornoemde Horb, volgens wie [B.] zelf actief aan 
      de beschreven martelingen en schietpartijen heeft deelgenomen.
      (Jan Sariman, in: Geert Mak, René van Stipriaan, Ooggetuigen van de 
      wereldgeschiedenis in meer dan honderd rapportages, Prometheus, Amsterdam 1999).
    
    
    
      3.6 Op grond van voormelde aanwijzingen, te zamen genomen en in onderling 
      verband beschouwd, stelt het hof vast dat er ernstige verdenking en bezwaren ten 
      laste van [B.] bestaan dat hij bij de onderhavige gebeurtenissen een 
      belangrijke rol heeft gespeeld en deswege medeverantwoordelijk is. 
    
    
    
      3.7 Gelet op het inmiddels opgetreden tijdsverloop en de omstandigheid dat het 
      beschikbare materiaal deels is gebaseerd op verklaringen van getuigen wier 
      identiteit niet bekend is en deels, ofschoon bezwarend, naar voorshands moet 
      worden aangenomen, op verscheidene gronden niet zonder meer als bewijsmateriaal 
      zou kunnen worden gebruikt, kan de zaak niet rijp voor een terechtzitting worden 
      geacht. Het hof deelt dan ook het uitgangspunt van zowel de advocaat-generaal 
      als de raadsman van klagers dat een eventueel bevel tot vervolging vergezeld zou 
      moeten gaan van de last dat de officier van justitie zal vorderen dat de 
      rechter-commissaris belast met de behandeling van strafzaken een gerechtelijk 
      vooronderzoek ter zake zal instellen. Dat onderzoek zal mede dienen te worden 
      gericht op het daderschap van [B.] (zelf plegen, functioneel daderschap, 
      medeplegen, medeplichtigheid, uitlokking).
    
    
    
      3.8 De verdenking en de bezwaren zijn naar het oordeel van het hof intussen van 
      een zodanige zwaarte dat [B.] voor een strafrechter ter verantwoording 
      behoort te worden geroepen. 
    
    
    4 Berechting door de Nederlandse rechter?
    
    
      4.1 De vraag is of de Nederlandse rechter met de berechting kan en moet worden 
      belast. 
    
    
    
      4.2 Het hof stelt voorop dat het instellen van een strafrechtelijk onderzoek ter 
      zake van de op het eigen grondgebied mogelijk gepleegde strafbare feiten, die 
      schendingen van mensenrechten opleverden, in beginsel een verplichting is die 
      voor de Republiek Suriname voortvloeit uit het Internationaal verdrag inzake 
      burgerrechten en politieke rechten, waarbij het sinds 1977 partij is. (The 
      United Nations and Human Rights, 1945-1995, New York 1995, p. 507). Juist is 
      echter de stelling van de raadsman van klagers dat niet te verwachten valt dat 
      [B.] in Suriname of elders in de wereld op afzienbare termijn zal worden 
      vervolgd en berecht ter zake van de feiten waarop het beklag betrekking heeft. 
      Nederland heeft nauwe historische banden met Suriname. In Nederland bevindt zich 
      een grote, uit Suriname afkomstige, bevolkingsgroep. De gebeurtenissen in 
      december 1982 hebben bij deze groep, maar ook in Nederland in ruimere kring, een 
      schok veroorzaakt. Er zijn aanwijzingen dat ten minste één der slachtoffers, 
      maar mogelijk meer, de Nederlandse nationaliteit bezat. Ten slotte wonen 
      klagers, verwanten van twee van de slachtoffers, in Nederland. Nu, zoals 
      hiervoor overwogen, een vervolging elders ter wereld op afzienbare termijn niet 
      te verwachten is, hebben zij zich dan ook gewend tot de meest aangewezen 
      overheid. Vervolging in Nederland zou op grond van dit alles opportuun zijn.
    
    
    
      4.3 Hiermee is de in 4.1 gestelde vraag echter nog niet beantwoord. Zij houdt 
      verband met complexe vraagstukken van volkenrechtelijke aard, waarover het hof 
      mede nadere voorlichting noodzakelijk acht, zoals hierna te overwegen. 
    
    
    5 De strafbaarheid van deze handelingen naar volkenrecht
    
    
      5.1 Inleiding
      Voor de vervolging door het Nederlands Openbaar Ministerie en berechting door de 
      Nederlandse rechter van de onderhavige mogelijk door [B.] (mede) gepleegde 
      delicten, moet worden bezien of zij folteringen waren, oorlogsmisdrijven of 
      misdrijven tegen de menselijkheid. 
    
    
    5.2 Folteringen
    
    
      5.2.1 Nederland heeft in het Verdrag tegen foltering en andere wrede, 
      onmenselijke of onterende behandeling of bestraffing (Verdrag van 10 december 
      1984, Trb. 1985, 69) met de andere verdragsluitende partijen onder meer 
      afspraken gemaakt over de vestiging van rechtsmacht aangaande de vervolging en 
      bestraffing van personen die de desbetreffende ernstige misdrijven hebben 
      begaan. 
    
    
    
      5.2.2 De Uitvoeringswet Folteringverdrag verklaart de Nederlandse strafwet 
      toepasselijk op ieder die zich buiten Nederland aan een van de misdrijven 
      schuldig maakt die in de wet omschreven zijn. Artikel 1, eerste lid, van de 
      Uitvoeringswet stelt strafbaar mishandeling gepleegd door een ambtenaar of een 
      anderszins ten dienste van de overheid werkzame persoon in de uitoefening van 
      zijn functie aan iemand die van zijn vrijheid is beroofd, met het oogmerk om 
      inlichtingen of een bekentenis te verkrijgen, hem te bestraffen, hem of een 
      ander vrees aan te jagen of te dwingen iets te doen of te dulden, of uit 
      minachting voor diens aanspraken op menselijke waardigheid. Het tweede lid van 
      dit artikel stelt met mishandeling gelijk het opzettelijk teweegbrengen van een 
      toestand van hevige angst of een andere vorm van ernstige geestelijke 
      ontreddering.
    
    
    
      5.2.3 Naar het oordeel van het hof moet voorshands worden aangenomen dat 
      [B.] ten tijde hier van belang in Surinaamse krijgsdienst was (rov. 2.1 van 
      deze beschikking), zodat hij de hoedanigheid bezat die de Uitvoeringswet 
      Folteringverdrag vereist.
    
    
    
      5.2.4 Voorts bestaat er een redelijk vermoeden dat de folteringen zijn begaan om 
      de slachtoffers, die van hun vrijheid waren beroofd, vrees aan te jagen, te 
      bestraffen en uit minachting voor hun aanspraken op menselijke waardigheid en/of 
      dat, nog los van de fysieke folteringen, het opzet was gericht op het 
      teweegbrengen van hevige angst of een andere vorm van ernstige geestelijke 
      ontreddering als voormeld.
    
    
    
      5.2.5 De slachtoffers zijn gedood. In het derde lid van artikel 1 van de 
      Uitvoeringswet is bepaald dat, indien het feit de dood tengevolge heeft, de 
      schuldige wordt gestraft met de aldaar vermelde straffen. Deze bepaling lijkt 
      ervan uit te gaan dat het opzet niet op de dood behoeft te zijn gericht en dat 
      sluit derhalve wellicht toepassing van de Uitvoeringswet in het onderhavige 
      geval uit indien het opzet van de daders primair op het doden was gericht.
    
    
    
      5.2.6 Voor de beantwoording van de hier aan de orde zijnde feitelijke en 
      juridische vragen zal verder onderzoek noodzakelijk zijn. Het hof sluit niet uit 
      dat de strafrechter op grond van het vorenstaande tot de bevinding zal komen, 
      dat de executie van de slachtoffers niet onder de werking van meergenoemde wet 
      valt. Voorts kan niet worden uitgesloten dat verwondingen zijn toegebracht nadat 
      de slachtoffers reeds waren gedood. 
    
    
    
      5.2.7 Voorshands tekent het hof met betrekking tot het hiervoor overwogene 
      echter aan dat het niet goed begrijpelijk zou zijn, indien rechtens zou moeten 
      worden aangenomen dat een foltering die de dood ten gevolge heeft in de 
      geschetste omstandigheden wél hier te lande kan worden bestraft, maar niet een 
      moord die door een foltering is voorafgegaan.
    
    
    
      5.2.8 De toepassing van de Uitvoeringswet Folteringverdrag op het anterieure 
      gebeuren op 8/9 december 1982, roept daarnaast ook weer complexe vragen op die 
      eveneens deels betrekking hebben op het volkenrechtelijk gewoonterecht. Deze 
      vragen zullen tevens worden betrokken bij het verzoek om voorlichting als hierna 
      te overwegen.
    
    
    5.3 Oorlogsmisdrijven of misdrijven tegen de menselijkheid?
    
    
      5.3.1 Het hof dient bij de beoordeling van de klaagschriften voorts na te gaan 
      of vervolging en berechting van [B.] ter zake van de executies uit anderen 
      hoofde dan op grond van de Uitvoeringswet Folteringverdrag mogelijk is. 
    
    
    
      5.3.2 Naar het voorlopig oordeel van het hof zijn er onvoldoende aanwijzingen 
      dat zodanige delicten oorlogsmisdrijven zijn. Het gaat naar het zich laat 
      aanzien niet om een langdurig gewapend conflict tussen regeringsautoriteiten en 
      georganiseerde bewapende groepen of tussen zulke groepen binnen een staat, doch 
      integendeel om een tot de overheid behorende groep gewapende personen tegenover 
      een groep weerloze, ongewapende burgers. Om elke twijfel dienaangaande uit te 
      sluiten, zal het hof desniettemin voorlichting vragen omtrent de toepassing van 
      het oorlogsrecht in deze zaak.
      Vgl. ICTY in de zaken Tadic (par. 70) en Furundzija (par. 59) : "An armed 
      conflict exists whenever there is a resort to armed force between States or 
      protracted armed violence between governmental authorities and organised armed 
      groups or between such groups within a State."
    
    
    
      5.3.3 De in 5.3.1 gestelde vraag moet in beginsel bevestigend worden beantwoord, 
      indien deze executies naar de stand van het volkenrechtelijk gewoonterecht in 
      december 1982 kunnen worden aangemerkt als misdrijven tegen de menselijkheid. In 
      het algemeen moet het gaan om zeer ernstige strafbare feiten die zich kenmerken 
      door hun onmenselijke karakter en die gericht zijn tegen de gehele bevolking of 
      tegen een bevolkingsgroep.
      Vgl. artikel 6 van het Handvest van het Tribunaal van Neurenberg: 
      "namely, murder, extermination, enslavement, deportation, and other inhumane 
      acts committed against any civilian population, before or during the war; or 
      persecutions on political, racial or religious grounds in execution of or in 
      connection with any crime within the jurisdiction of the Tribunal whether or not 
      in violation of the domestic law of the country where perpetrated."
    
    
    
      5.3.4 Het hof is voorshands van oordeel dat in de recente rechtsontwikkeling 
      belangrijke aanknopingspunten te vinden zijn dat niet of niet langer beslissend 
      is dat een misdrijf in elk geval op massale schaal moet zijn begaan om als 
      misdrijf tegen de menselijkheid te worden beschouwd. Een dergelijk misdrijf kan 
      zich naar de voorlopige bevinding van het hof ook voordoen als het delict op 
      systematische wijze is begaan en/ of voorbereid ten opzichte van een 
      bevolkingsgroep.
      Het hof verwijst daartoe naar de hierna genoemde rechtspraak en regelgeving.
      * BRvC 11.04.1949, NJ 1949, 425 (Ahlbrecht-II): "dat toch dit begrip in zijn 
      kennelijke tegenstelling tot de "oorlogsmisdrijven" in engeren zin en in het 
      licht van de op grond van het Handvest tot ontwikkeling gekomen rechtspraak van 
      zowel het internationale Militaire Tribunaal van Neurenberg als van 
      verschillende geallieerde gerechten, met de berechting van oorlogsmisdadigers 
      belast, in dien zin beperkt moet worden uitgelegd, dat misdrijven van deze 
      categorie worden gekarakteriseerd hetzij door hun ernst en barbaarsheid, hetzij 
      door hun omvang, hetzij door de omstandigheid, dat zij deel uitmaken van een 
      systeem van terreurhandelingen, of een schakel vormen in een doelbewust gevolgde 
      politiek, gericht tegen bepaalde bevolkingsgroepen(...)". 
      * HR 17.01.1981, NJ 1981, 79 (Menten): misdrijven tegen de menselijkheid zijn 
      misdrijven die "deel uitmaken van een systeem van terreurhandelingen of een 
      schakel vormen in een doelbewust gevolgde politiek, gericht tegen bepaalde 
      bevolkingsgroepen".
      * Statuut van het ICTR (Rwanda-tribunaal). De Engelse tekst van artikel 3 van 
      dit statuut spreekt van misdrijven "committed as part of a widespread or 
      systematic attack against any civilian population". 
      De Franse tekst spreekt echter van een "attaque géneralisée ET systematique". 
      Het Rwanda-tribunaal (in de zaak-Akayesu) overweegt hieromtrent echter dat 
      aangenomen moet worden dat deze tekst op een onjuiste vertaling berust,
      "Since Customary International Law requires only that the attack be either 
      widespread or systematic (...)"
      * Beslissing van het Yoegoslavië-tribunaal van 7 mei 1997 in de zaak Tadic: de 
      aanval op een "civilian population" moet ofwel "widespread" ofwel "systematic" 
      zijn. 
      * In de beslissing van het ICTR van 2 september 1998 in de reeds genoemde zaak 
      Akayesu wordt aandacht besteed aan de inhoud van de termen "widespread" en 
      "systematic". Het ICTR zegt daarover: 
      "The concept of "widespread" may be defined as massive, frequent, large scale 
      action, carried out collectively with considerable seriousness and directed 
      against a multiplicity of victims. The concept of "systematic" may be defined as 
      thoroughly organized and following a regular pattern on the basis of a common 
      policy involving substantial public or private ressources".
      * Code of Crimes against the Peace and Security of Mankind, in 1996 opgesteld 
      door de International Law Commission. Artikel 18 van dit ontwerp omschrijft 
      misdrijven tegen de menselijkheid als handelingen "committed in a systematic 
      manner or on a large scale and instigated or directed by a Government or by any 
      organization or group".
      * Artikel 7 van het Rome Statuut van een Strafhof, aanvaard in juli 1998. Lid 1 
      van dit artikel definieert misdrijven tegen de menselijkheid als "acts when 
      committed as part of a widespread or systematic attack directed against any 
      civilian population." Lid 2 voegt daaraan toe dat onder een "attack against any 
      civilian population" moet worden verstaan: "a course of conduct involving the 
      multiple commission of acts referred to in paragraph 1 against any civilian 
      population, pursuant to or in furtherance of a State or organizational policy to 
      commit such attack". 
      De tekst van dit artikel is, blijkens een recente publicatie, een compromis 
      tussen voorstanders van een "alternatief" vereiste en die van een "cumulatief" 
      vereiste. (D. Robinson, Defining "Crimes against Humanity" at the Rome 
      Conference, in: The American Journal of International Law, Vol.93:22, pp. 43 
      e.v.)
    
    
    
      5.3.5 Ten einde elke twijfel uit te sluiten aangaande de vraag of de 
      gebeurtenissen op 8/9 december 1982 als "begaan op massale schaal" kunnen worden 
      beschouwd, zal de nader te noemen deskundige worden gevraagd hierover eveneens 
      rapport uit te brengen. Het hof sluit geenszins uit dat de desbetreffende 
      gedragingen misdrijven tegen de menselijkheid zijn, voor zover zij voldoen aan 
      het vereiste dat zij op systematische wijze ten opzichte van een bevolkingsgroep 
      zijn begaan en/of voorbereid. Ook dienaangaande zal advies worden gevraagd, 
      tegen de achtergrond van de volgende bevindingen.
    
    
    
      5.3.6 Het gaat in dit geval niet om sporadisch geweld op individuele basis. Er 
      lijkt integendeel sprake te zijn geweest van een doelbewuste liquidatie van een 
      selecte groep personen. De selectie heeft systematisch plaatsgevonden door 
      overheidsfunctionarissen, waarbij het er kennelijk om ging de betrokken groep 
      die behoorde tot de intellectuele bovenlaag als mogelijke vijanden van het 
      politieke bewind in Suriname te elimineren. Er zijn sterke aanwijzingen dat deze 
      eliminatie, die op zichzelf reeds een grove schending betekende van het recht op 
      leven en de integriteit van de slachtoffers, gepaard ging met en werd 
      voorafgegaan door een bijzondere wreedheid met miskenning van hun menselijke 
      waardigheid. De bovengenoemde Speciale
      Rapporteur stelde overigens vast dat de moord op de vijftien slachtoffers in de 
      nacht van 8 op 9 december 1982 niet op zichzelf stond, aangezien vóór december 
      1982 en daarna personen zijn gedood of gearresteerd na een botsing met het 
      militaire apparaat of met individuele leden daarvan (o.c., par. 54). In zoverre 
      zou sprake zijn van een "course of conduct" in de zin van artikel 7, tweede lid, 
      van het genoemde Rome Statuut. De desbetreffende misdrijven strekten er 
      kennelijk tevens toe de bevolking van Suriname te intimideren en elke verdere 
      oppositie tegen het bewind in de kiem te smoren. Daarop wijzen onder meer de 
      berichten over het tentoonstellen van de stoffelijke overschotten van de 
      slachtoffers.
    
    
    
      5.4 Het hof acht, zoals uit het voorgaande blijkt, voorlichting nodig. Het denkt 
      aan een deskundige op het gebied van het volkenrechtelijk gewoonterecht.
    
     
    5.5 Het gaat daarbij voorshands in ieder geval om de volgende vragen:
    
    
      5.5.1 Kunnen naar de stand van het volkenrechtelijk gewoonterecht in 1982 de 
      hierboven en nader in het Rapport van de Speciale Rapporteur, vermeld onder 3.3, 
      beschreven feiten, wanneer zij inderdaad blijken te zijn begaan, worden 
      beschouwd als folteringen, misdrijven tegen de menselijkheid of 
      oorlogsmisdrijven, die voor de dader individuele strafrechtelijke 
      aansprakelijkheid scheppen krachtens ditzelfde recht?
    
    
    
      5.5.2 Kan naar de stand van het volkenrechtelijk gewoonterecht in 1982, dan wel 
      vanaf enig later tijdstip, worden gezegd dat dezelfde handelingen reeds 
      onverjaarbaar waren naar (dwingend) volkenrechtelijk gewoonterecht?
    
    
    
      5.5.3 Geeft het volkenrechtelijk gewoonterecht naar de stand van 1982, dan wel 
      vanaf enig later tijdstip, aan een staat de bevoegdheid extraterritoriale 
      strafrechtelijke rechtsmacht te vestigen ten aanzien van de vermoedelijke dader 
      van het misdrijf van foltering en het misdrijf tegen de menselijkheid, wanneer 
      deze dader niet de nationaliteit van deze staat heeft?
    
    
    
      5.5.4 Maakt het voor de beantwoording van de vorige vraag verschil of de 
      vermoedelijke dader zich op het grondgebied van deze staat bevindt?
    
    
    
      5.5.5 Maakt het voor het antwoord op dezelfde vraag (5.5.3) verschil of de 
      slachtoffers van deze misdrijven de nationaliteit van deze staat hebben of niet?
    
    
    
      5.5.6 Verplicht het volkenrechtelijke gewoonterecht naar de stand van 1982, dan 
      wel vanaf enig later tijdstip, een staat tot het vestigen van extraterritoriale 
      rechtsmacht onder de omstandigheden als genoemd in 5.5.3, 5.5.4 en 5.5.5?
    
    
    
      5.5.7 Welke opmerkingen wenst U - mede gelet op wat in deze beschikking 
      overigens nog is overwogen - verder nog te maken die voor de beslissing op de 
      klaagschriften van belang kunnen zijn? 
    
    
    
      5.6 De advocaat-generaal en klagers en hun raadsman kunnen binnen drie weken na 
      dagtekening van deze beschikking aan de griffier van het hof aanvullende vragen 
      opgeven, die aan de deskundige zouden moeten worden gesteld.
    
    
    
      5.7 Daarna zal de deskundige door het hof worden benoemd en beëdigd, met het 
      verzoek binnen een nader in overleg met hem te bepalen termijn aan het hof te 
      rapporteren.
    
    
    
      5.8 Overigens zijn in deze zaak ook belangrijke vragen aan de orde naar de 
      doorwerking van volkenrechtelijk gewoonterecht in de Nederlandse rechtsorde. Het 
      hof is voornemens daarop in te gaan na kennisneming van het rapport van de 
      deskundige.
    
    
    
      5.9 Het hof ziet ten slotte aanleiding te bepalen dat deze beschikking algemeen 
      verkrijgbaar wordt gesteld.
    
    
    5.10 Elke verdere beslissing zal worden aangehouden.
    
    Beslissing:
    
    Het hof:
    
    
      verstaat dat het hof bij nadere beschikking een deskundige zal benoemen op het 
      gebied van het volkenrechtelijke gewoonterecht en dat hem de in deze beschikking 
    
    
    genoemde vragen zullen worden voorgelegd;
    
    
      stelt klagers, hun raadsman of raadslieden, alsmede de advocaat-generaal in de 
      gelegenheid om binnen drie weken na dagtekening van deze beschikking aanvullende 
      vragen aan de griffier van het hof op te geven als bedoeld in rov. 5.6 van deze 
      beschikking;
    
    
    
      bepaalt dat de tekst van deze beschikking algemeen verkrijgbaar zal worden 
      gesteld;
    
    
    houdt elke verdere beslissing aan.
    
    
      Deze beschikking is gegeven door de vijfde meervoudige burgerlijke kamer waarin 
      zitting hadden mrs. H.L.C. Hermans, J.H.M. Willems en M.W.E. Koopmann, bijgestaan door M. Jobsis als griffier en uitgesproken in raadkamer op vrijdag 3 maart 2000.
    
    
    Tegen deze beschikking staat geen gewoon rechtsmiddel open.