Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 1998 (25600 X) (inclusief het NAVO-deel van de begroting van Buitenlandse Zaken)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1997-1998, pag. 1226-1252

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

06-04-1998

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

nr. 25, pagina 1226-1252

24-03-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25600-XToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 1998 (25600 X) (inclusief het NAVO-deel van de begroting van Buitenlandse Zaken)Pagina 1226-1252
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van regels met betrekking tot het inkomen van enkele groepen uitkeringsgerechtigden en belastingplichtigen (Wet inkomensmaatregelen 1998) (25914)Pagina 1259-1264
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 1998 (25600 X) (inclusief het NAVO-deel van de begroting van Buitenlandse Zaken)Pagina 1284-1302
Behandeling van acht wetsvoorstellen, o.a. Goedkeuring van het op 22 augustus 1996 aan boord van het "MS Warsteiner Admiral" in de Eemsmonding ter hoogte van Delfzijl tot stand gekomen Aanvullend Protocol bij het op 8 april 1960 ondertekende Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Bondsrepubliek Duitsland tot regeling van de samenwerking in de Eemsmonding (Eems-Dollardverdrag) tot regeling van de samenwerking m.b.t. het waterbeheer en het natuurbeheer in de Eemsmonding (Eems-Dollardmilieuprotocol)Pagina 1225-1225
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 24 maart 1998)Pagina 1303-1304
Lijst van besluiten (dinsdag 24 maart 1998)Pagina 1302-1303
Noot 1 (Notitie inzake de Koppelingswet) en Noot 2 (Faxbericht van het Verbond van verzekeraars)Pagina 1305-1308
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Vreemdelingenwet en enige andere wetten teneinde de aanspraak van vreemdelingen jegens bestuursorganen op verstrekkingen, voorzieningen, uitkeringen, ontheffingen en vergunningen te koppelen aan rechtmatig verblijf van de vreemdeling in Nederland (24233)Pagina 1253-1259
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van regels met betrekking tot het inkomen van enkele groepen uitkeringsgerechtigden en belastingplichtigen (Wet inkomensmaatregelen 1998) (25914)Pagina 1273-1281
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de lijkbezorging (verruiming mogelijkheden asbestemming) (25272)Pagina 1281-1284
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Vreemdelingenwet en enige andere wetten teneinde de aanspraak van vreemdelingen jegens bestuursorganen op verstrekkingen, voorzieningen, uitkeringen, ontheffingen en vergunningen te koppelen aan rechtmatig verblijf van de vreemdeling in Nederland (24233)Pagina 1264-1273
Herdenking van het oud-lid der Kamer de heer BarendregtPagina 1252-1253
Presentie en opening (dinsdag 24 maart 1998)Pagina 1225-1225

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 133 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van
Defensie (X) voor het jaar 1998 (25600 X) (inclusief het NAVO-deel
van de begroting van Buitenlandse Zaken).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! Het loopt weer tegen de verkiezingen en dus zijn
de pleidooien voor een opnieuw indringend aandacht geven aan de drastisch
gewijzigde veiligheidssituatie niet van de lucht. Meestal wordt dan bedoeld
te zeggen, dat er op defensie fors kan worden bezuinigd. Het zijn de vierjaarlijkse
rituele dansen, die echter ditmaal, gelet op het begrotingsdebat in de Tweede
Kamer, een harde kern van werkelijkheid in zich houden. Geen wonder dat dan
de wervingsresultaten tegenvallen!Het meest opvallend is echter de tot dusverre betrekkelijk summiere onderbouwing
van deze zogeheten gewijzigde veiligheidssituatie: de besluitvorming in Madrid,
de uitbreiding van de NAVO, de lagere CSE-plafonds en dan in feite niets meer.
Geen woord over toegenomen dreigingen. Alle aanleiding derhalve het CDA-standpunt
hiertegenover te stellen. Immers, er is geen sprake van dat de veiligheidsrisico's
zo veel geringer zijn geworden, wel anders!De externe, directe militaire bedreiging voor het Westen is na de koude
oorlog weliswaar weggevallen, maar daar staat een veelheid van nieuwe bedreigingen
tegenover. Voor de CDA-fractie staat bijvoorbeeld vast dat massavernietigingswapens
en hun overbrengingsmiddelen nog steeds een militaire dreiging van de eerste
orde vormen, ook in de nabije toekomst. Wij denken dan met name aan de TBM's,
de tactical ballistic missiles.De aanval met Scud-raketten, ingezet tegen Israël tijdens de Golfoorlog,
staat ons nog steeds in het geheugen gegrift. Naar wij hebben begrepen, beschikken
al zo'n 25 landen over deze TBM's. Is dit juist? Terecht moet dit als een
toenemend veiligheidsrisico worden ingeschat. Met de verbeterde inzetbaarheid
van de Patriot proberen wij deze dreiging te neutraliseren.Bovendien zijn de instabiliteit in de Russische federatie, maar ook sluimerende
en open etnische conflicten, met name in de gebieden in en om Europa, bronnen
van toenemende zorg. Bij dit alles komt dan ook nog de noodzaak om steeds
meer aandacht te besteden aan grensoverschrijdende vraagstukken. Terrorisme,
georganiseerde misdaad en drugshandel, illegale wapenhandel zijn hiervan slechts
enkele voorbeelden. Pleiten voor bijvoorbeeld vermindering van het aantal
fregatten is ook pleiten voor beëindiging van de aanwezigheid van een
fregat in het Caribisch gebied ter bestrijding van drugstransporten.Kortom, wij kunnen er weinig begrip voor opbrengen dat zo gemakkelijk
wordt gesteld dat het veiligheidsrisico is afgenomen, zonder op de nieuwe
dreigingen voldoende acht te slaan. De CDA-fractie zal het dan ook op prijs
stellen als de minister zijn visie terzake van de bestaande veiligheidsrisico's
tijdens dit debat nog eens helder wil uiteenzetten. Deelt de minister de inschatting
van de CDA-fractie?Zo blijft de algemene verdedigingstaak voorlopig nog steeds onze hoofdtaak,
opgedragen ter bescherming van de integriteit van ons grondgebied en van het
NAVO-grondgebied. Daarnaast is er een nieuwe, tweede hoofdtaak bijgekomen
die een groeiende aandacht en inspanning is gaan opeisen en vermoedelijk zal
blijven opeisen, namelijk de uitvoering van crisisbeheersingsoperaties. Het
is een taak van andere orde, maar niettemin van wezenlijk belang.Zonder overdrijving moet worden gesteld dat wij met ons huidige defensie-uitgavenpatroon
bepaald niet aan de royale kant zitten om zowel onze NAVO-verdragsverplichtingen
te kunnen waarmaken als om op de overeengekomen wijze een adequaat antwoord
te kunnen geven op alle etnische en andere conflicten. Onze defensie-uitgaven
liggen met 1,9% van het bruto nationaal product nu reeds 0,3% onder het gemiddelde
van de West-Europese NAVO-landen. Zij laten derhalve eveneens geen verdere
verlaging toe. De CDA-fractie steunt de minister dan ook in zijn verzet tegen
wat hij in de Tweede Kamer "snode plannen" noemde.Dit laat onverlet dat in het jaar 2002 wel een nieuwe defensienota beschikbaar
zal moeten zijn. Bij de kabinetsformatie zal dan ook moeten worden geregeld
hoe wij tot 2002 komen tot een fundamentele bezinning op onze defensiepolitiek
om ook de defensieplanning opnieuw voor een reeks van jaren grondig te kunnen
voorbereiden.Mijnheer de voorzitter! Een beoordeling van vier jaar paars defensiebeleid
waarvoor wij nu staan, is geen eenvoudige opgave. De tragedie van Srebrenica,
waarvoor de minister politiek verantwoordelijk blijft, heeft velen een trauma
bezorgd en op de gehele samenleving een smet gelegd. Srebrenica zal ons nog
lang blijven heugen en achtervolgen. Een absoluut niet meer beheersbare situatie
en geen internationale bereidheid om op te treden maken het drama alleen nog
maar groter. Deze tragedie stelt andere, ook niet geringe incidenten, in de
schaduw.Ik noem slechts als pijnlijke, actuele gebeurtenissen het maskeradespel
rond het al dan niet uitzenden van een fregat naar de Golf met een staatssecretaris
die voor zijn beurt sprak. De tekortschietende nazorg en begeleiding van de
nabestaanden bij de Herculesramp. Het ongeluk met de militairen in Noorwegen,
mede door veronachtzaming van signalen uit het veld over de beveiliging, onder
meer van de CNV-bond van militairen, de ACOM. De tekortschietende aanpak van
de asbestproblematiek in de Cannerberg mag eveneens niet ongenoemd blijven.Daar staat tegenover dat na de novemberbrief van 1994 die wel een ingreep
in het budget betekende Defensie aan verdere ombuigingen is ontkomen. Ook
vinden wij het financiële keurslijf, gegeven de huidige taken, nog steeds
te nauw en dat rekenen wij de bewindslieden uiteraard aan. Zelfs de meer dan
noodzakelijke uitbreiding met 848 functies moest in de eigen begroting worden
gevonden met alle gevolgen van dien. "Niet omdat het kon, maar omdat het moest",
zo stelde de minister tijdens het wetgevingsoverleg op 20 november 1997. Verbijsterend,
dat zeker! Andere departementen hebben wel geprofiteerd van de economische
hoogconjunctuur. Ten laste van welke andere projecten of uitgaven
is deze uitbreiding gegaan? Om de tekortkomingen in onze defensie op te lossen
heeft de CDA-fractie behoefte aan een helder inzicht, dat ook tot een reële
raming van de noodzakelijke budgetten tot en met het jaar 2002 leidt.Mijnheer de voorzitter! Is er sprake van een reële begroting? Dat
is de vraag die wij nu aan de orde willen stellen met de Prioriteitennota
als uitgangspunt. Het is opvallend dat de actualisering van de Prioriteitennota
betrekkelijk weinig aandacht heeft gekregen in de tot nu toe gevoerde debatten.
Het gaat dan immers om de vraag of, naast de algemene verdedigingstaak, de
huidige defensieorganisatie kan voldoen aan de eisen van de crisisbeheersingstaak
als de tweede hoofdtaak van de krijgsmacht.Deze tweede hoofdtaak is indertijd gedefinieerd als het deelnemen aan
maximaal vier vredesbewarende operaties op het niveau van bataljonsequivalenten.
Dat was toen blijkbaar, en dat is het geruisloos ook nu nog, het vrij willekeurig
gekozen ambitieniveau en daarvoor dient dan ook de capaciteit in stand te
worden gehouden. Voor een kritische analyse van en een bezinning op dit ambitieniveau
is niet gekozen. De CDA-fractie heeft deze analyse en bezinning echter node
gemist en nodigt de minister uit deze alsnog te geven. Wij hebben dat nodig
omdat een eventueel te wijzigen ambitieniveau, in opwaartse of neerwaartse
zin, tot een geheel andere capaciteitsberekening zal moeten leiden, met name
van de parate component.Los van deze analyse zijn de bewindslieden intussen wel tot het inzicht
gekomen dat er iets schort aan het aanwezig zijn van voldoende parate middelen
om het gekozen ambitieniveau te kunnen waarmaken. De in de begroting 1998
neergelegde beperkte uitbreiding riep geen bezwaren op. Toch dringt zich bij
ons de vraag op of deze uitbreiding wel toereikend, wel passend is bij het
gekozen ambitieniveau. Immers, de gekozen systematiek van uitzending gaat
nog steeds uit van één uitzending van zes maanden per anderhalf
jaar. En dan reeds zijn er tekorten in de personele sfeer.De CDA-fractie houdt vast aan een voorkeur voor de ook door de ACOM bepleitte
1:4-norm, waarbij ook de vraag of voor militairen met zorgverplichtingen –
de vrouwelijke militairen en de mannelijke collega's in een zogenaamde eenoudersituatie –
wel uitzending moet plaatsvinden alvorens de kinderen de leeftijd van 8 jaar
hebben bereikt, zeker nadere discussie vergt. Wat is de laatste stand van
zaken hierbij?Wij constateren dat met deze 1:4-norm de huidige uitbreiding eveneens
niet zal kunnen worden gehaald of zien de bewindslieden dit anders? Hoe dit
ook zij, de huidige uitzendcyclus maakt het reeds noodzakelijk dat achter
elke uit te zenden eenheid er twee paraat zijn voor opleiding en aflossing.
Alles moet dus drievoudig beschikbaar zijn. Menen de bewindslieden dat zij
zich met de nu voorgestelde uitbreiding hieraan strikt zullen kunnen houden
of betekent dit toch het in stand houden van een onaanvaardbare werkdruk met
alle risico's van dien? Gelet op alle gesignaleerde tekorten, met name bij
specialistische functies, wagen wij deze toereikendheid te betwijfelen. Het
gaat ons dus om voldoende aantallen en soorten gevulde parate eenheden. En
zeer in het bijzonder gaat het ons om de vraag of uitbreiding met 848 militaire
functies wel voldoende soelaas biedt.Het is overigens evenzeer opvallend hoe gemakkelijk wordt gesteld dat
middelen voor de noodzakelijke extra uitbreiding er niet mogen komen. Kortom,
welke prioriteit heeft deelneming aan crisisbeheersingsoperaties nu eigenlijk?
Zijn er geen lessen uit de geschiedenis van de laatste jaren te trekken die
tot een grotere inspanning moeten leiden? En wat is het uitgangspunt van "gelijktijdige"
deelneming van ongeveer bataljonsgrootte aan vier vredesoperaties in feite
waard en is deze deelname ook aan een termijn gebonden?De CDA-fractie stelt deze vragen ook tegen de achtergrond van de herverdeling
van de vijfde brigade over drie nieuwe, zonder compensatie bijvoorbeeld bij
de mariniers teneinde daar drie volwaardige bataljons paraat te kunnen stellen.
Overigens lijkt ook ons de dubbele vierdeling, dubbel vierkant, tactisch gezien
best voordelen te hebben, maar het gaat ons om de totale inbreng. Zowel het
mandaat als de militaire uitrusting in materiële en personele zin moeten
voldoende zijn om, zo nodig, de vrede te kunnen afdwingen. Voor ons blijven
er toch spanningen ingebakken, mede door tekorten aan pantserinfanterie en
andere personeel. Ook een discussie over een nog verdergaande integratie van
de eenheden van land-, luchtmacht en marine kan toch in feite bij de actualisering
van de Prioriteitennota niet achterwege blijven?Onzerzijds wordt hierbij op geen enkele wijze een pleidooi gevoerd voor
verdere verkleining van de operationele onderdelen, maar wel voor het beschikbaar
stellen van voldoende middelen voor integrale uitvoering van de Prioriteitennota.Hierbij mag uiteraard worden gekeken naar nog niet onderkende doelmatigheidsoplossingen,
die echter onder geen beding meer ten koste van het personeel mogen gaan.
Wel kan daarbij worden gedacht aan samenvoeging van eenheden en afdelingen
met een vergelijkbare taakstelling bij de verschillende krijgsmachtdelen.
Hierdoor zou de vulling van de noodzakelijke parate eenheden bij crisisbeheersingsoperaties
nog beter kunnen verlopen en zou de werkdruk, waarop ik straks nog terugkom,
kunnen worden teruggebracht. Mogelijk kan dan ook de door ons bepleite uitzendcyclus
in zicht komen.Is het nu werkelijk zo, dat deze wens tot de zogeheten "ontschotting"
met DICO al goeddeels in vervulling is gegaan en dat er niet nog meer winst
valt te bereiken?Hoe zit het – en dit als tussendoortje – trouwens op dit moment
exact met onze betrokkenheid bij het Shirbrig-project?Mijnheer de voorzitter! De CDA-fractie realiseert zich dat de krijgsmacht
aanzienlijk – met 40% – is ingekrompen en dat dit mede dient te
worden gecompenseerd door verdergaande modernisering van de gevechtskracht.
Er is ook een onevenredig zware wissel op het personeel getrokken. Om beide
op peil te brengen, zou het budget in de komende jaren wel eens onvoldoende
ruimte kunnen laten.De Prioriteitennota wordt ook gedomineerd door de overgang naar de vrijwilligerskrijgsmacht.
Zoals bekend, stond de CDA-fractie in dit huis indertijd niet te juichen voor
deze overgang. Verre van dat! Die lijn is door collega Hofstede ook doorgetrokken
bij de behandeling van het wetsontwerp Kaderwet dienstplicht. Hij heeft toen
reeds uiting gegeven aan onze zorgen: een omvangrijke kapitaalsvernietiging
zonder enige reservering voor de toekomst, alsook een groeiende onzekerheid
onder het personeel. De dienstplicht is opgeschort, maar artikel 64 van de
Kaderwet dienstplicht staat nog recht overeind. Zal dit artikel aan betekenis
gaan winnen, nu de wervingsresultaten tegenvallen?In Liberaal Reveil heeft de staatssecretaris gesteld het proces van herstructurering
nog te hebben versneld door de opkomstplicht eerder af te schaffen dan aanvankelijk
was voorzien. De staatssecretaris memoreert ook de grote onrust, waartoe dit
heeft geleid. Afgedacht hiervan, vraagt de CDA-fractie zich af of de staatssecretaris,
gelet op de huidige fricties, deze versnelling ook nu nog een goede zaak vindt.Maken wij de balans op van de huidige personele situatie, dan is het beeld
bepaald niet positief. Te luchthartig wordt onzes inziens gesproken over problemen
als té hoge werkdruk, de tekorten in combattante functies op soldaatniveau,
maar ook aan artsen, verpleegkundigen, technici en automatiseringspersoneel,
de noodzakelijke imagoverbetering, maar dan met name ook in de zin van defensie
als aantrekkelijke werkgever. Hoe zat dat ook weer met het arbeidsvoorwaardenakkoord
uit 1997? Is de achterstandspositie van het militaire personeel ingelopen?Wij dagen de bewindslieden uit tot de instandhouding van een geloofwaardige
en op haar taken berekende krijgsmacht.Dan is er op zeer korte termijn een structurele aanpak nodig, die zeker
ook budgettaire ruimte zal vergen. Er is geen tijd meer voor lang filosoferen.
De ook door de staatssecretaris in een aantal opzichten als zeer zorgelijk
gekenschetste situatie vraagt om grote inventiviteit. Welke claims leggen
de bewindslieden bij de kabinetsformatie op tafel?De arbeidsmarkt wordt steeds krapper, zeker ook voor schoolverlaters.
De moeilijk vervulbare functies in het bedrijfsleven vertonen veel overeenkomst
met die van de krijgsmacht. De krijgsmacht moet en kan het niet hebben van
allerhande financiële lokkertjes. Wel dient te worden bedacht, dat ook
anderen – ik denk bijvoorbeeld aan de gezondheidszorg – hun uitgebalanceerde
plannen zeer binnenkort op tafel zullen leggen, uiteraard voorzien van een
prijskaartje. Dat mag ook van deze bewindslieden worden verwacht, met afgewogen
voorstellen over alle in de laatste tijd aangedragen mogelijkheden. Verlaging
van de aannameleeftijd, verlenging van de contractduur voor de BBT'ers, onder
gelijktijdige aanbieding van een bredere basisopleiding en adequate studiemogelijkheden
voor het te zijner tijd verwerven van een baan in de burgermaatschappij, inschakeling
van meer vrouwen – daar wordt gelukkig aan gedacht – en allochtonen
met de hierbij behorende aanpassingen, waarvan ik er al één
heb genoemd, meer concurrerende arbeidsvoorwaarden, ook in de secundaire sfeer
etc.De CDA-fractie wil – na alle rumoer over de kindsoldaten –
hierbij nog aantekenen, dat zij positief staat tegenover een eerder investeren
in een civiel-militaire opleiding, zoals op diverse plaatsen reeds gebeurt.
Generaal-majoor Bruurmijn heeft terecht hiervoor de aandacht gevraagd om op
deze wijze de concurrentieslag om de jongeren ook beter aan te kunnen. Dit
betekent dat er een vak wordt geleerd in combinatie met de eerste algemene
militaire opleiding. Ook al zou de uitval en later de uitstroom nog hoog zijn,
dan is het toch de moeite van het proberen waard. Dat laat onverlet, dat de
leeftijd voor uitzending in het kader van vredesoperaties onverkort op 18
jaar moet worden gehandhaafd. Ook hier roepen wij de bewindslieden op om in
goed overleg met alle regionale opleidingscentra in Nederland deze plannen
nader uit te werken.De staatssecretaris stelde in Liberaal Reveil eveneens dat het voor de
hand lag een marinebedrijf, het elektronisch en optisch bedrijf van de marine –
MEOB genaamd – te verplaatsen naar Den Helder, waar de gehele marine
zit. Op het eerste gezicht een plausibel verhaal, dat echter anders is wanneer
deze verhuizing gepaard gaat met kapitaalsvernietiging, een totaal aan kosten
van 98,5 mln. en het risico van het weglopen van de beste mensen.Het leger moet jonger, is een de laatste tijd meer en meer gehoorde slogan.
Denkt Defensie nu echt met uitsluitend tijdelijke contracten de slag op de
arbeidsmarkt te kunnen winnen?Specifieke problemen zijn er ook bij de luchtmobiele brigade met 37% uitval –
zelfs een verlaging van de functie-eisen voor de twee schuttersfuncties was
noodzakelijk – en bij de luchtmacht, waar een integraal werkbelastingsprogramma
moet uitwijzen of de luchtmacht niet overbelast is door structureel overwerk
als gevolg van een groeiend aantal taken.In het kader van alle nog onvervulde wensen op personeelsgebied acht de
CDA-fractie de mededeling, dat de begroting 1998 een uitgavenniveau van 9%
lager dan voorzien te zien geeft, zeker geen verdienste. Zeker ook niet nu
er een groeiend capaciteitsbeslag op de begroting wordt gelegd door de ongeveer
250 projecten in het kader van de bilaterale samenwerking met de Midden- en
Oost-Europese landen. Dit gevoegd bij de projecten met Slovenië en de
Balkanstaten met de oprichting van een Baltisch bataljon voor vredesoperaties
en een luchtmachtproject brengt ons tot de vraag of dit onze financiële
spankracht niet te boven gaat of in ieder geval ten koste gaat van andere
taken.In een modern bedrijf vraagt ook het Arbobeleid volle aandacht, zeker
dan ook voor de krijgsmacht, waar meer dan normale veiligheidsrisico's aan
de orde zijn. Grotere inspanningen zijn ook hier noodzakelijk. We behoeven
slechts te wijzen op het uitdijende asbestdossier, de aanwezigheid van gifstoffen
op diverse legeringsterreinen in het uitzendgebied, de mankerende (na)zorg
bij de Herculesramp en het junglesyndroom. Ook de problematiek van het depleted
uranium kan niet onopgelost blijven. Nu al een behoorlijk aantal landen ambitieuze
programma's kennen op het gebied van chemische en biologische wapens, vraagt
dit ook om een duidelijk herkenbaar preventief beleid. Spelen met de gedachte
aan uitstel van de bestelling voor beschermende NBC-kleding is dan fnuikend.Beroepsmilitairen worden er op voorbereid eigen persoonlijke veiligheid
in zekere zin op te offeren voor verre, onbekende naasten die deze veiligheid
moeten ontberen. Van het nemen van "verantwoorde risico's" – als het
nastreven van maximale eigen veiligheid bij het beschermen van anderen –
zijn zij zich terdege bewust. Niettemin zal er altijd sprake
zijn van een paradox en deze vraagt ook om een hoge mate van professionaliteit
in combinatie met de inzet van op de situatie toegesneden middelen. Een telkenmale,
dat wil zeggen regelmatig te beoordelen toetsingskader moet hierbij de helpende
hand bieden. Over de gehele linie is vóór alles echter een gericht
Arbobeleid noodzakelijk, dat de gevaren tijdig onderkent en hierop met de
nodige preventieve middelen, in toerusting en materieel, inspeelt. Wordt hierin
in voldoende mate voorzien?Na de reeds gemaakte opmerkingen nog een enkele meer toegespitste vraag
over de materiële component. Allereerst stelt de minister in zijn brief
van 5 december jongstleden dat de planvoornemens, zoals gepresenteerd in de
Prioriteitennota niet ingrijpend gewijzigd zijn. Het is lastig uit het investeringsoverzicht
te halen welke wijzigingen zich nu wel hebben voltrokken, ook al geeft het
wetgevingsoverleg wel enige duidelijkheid. Niettemin vragen wij de bewindslieden
of zij ons van een totaaloverzicht – eventueel schriftelijk –
kunnen voorzien.Uiteraard hebben wij uit de stukken getracht de diverse grote investeringsprojecten
te blijven volgen. Hierbij sprong de problematiek rond het NH-90-project,
dat vertraagd is, versus het levensverlengende onderhoud c.q. aanpassing van
de Lynx-helikopter er toch wel uit. Immers, deze helikopter zal langer dan
oorspronkelijk gepland in dienst moeten blijven. De financiële consequenties
van een en ander zijn ons toch nog niet geheel en al duidelijk geworden. Kan
de staatssecretaris daarop nog eens ingaan?In de brief van 10 oktober 1997, gevoegd bij het jaarlijkse overzicht
van DMP-projecten en afstotingen, wordt melding gemaakt van de min of meer
onverkoopbaarheid van resterende overtollige roerende goederen, die noodgedwongen
zullen worden ontmanteld in bruikbare onderdelen of op de schroothoop terecht
zullen komen. Is bij benadering aan te geven in welke orde van grootte bij
deze problematiek, ook financieel, moet worden gedacht? Hoe staat het overigens
met de verkoop van de acht overtollige F16's? De facelift van de F16's, de
zogeheten Midlife Update, betekent dat wij nog de komende 10 tot 15 jaar kunnen
beschikken over een modern competitief jachtvliegtuig. Na de in Bosnië
opgedane ervaringen was de beslissing om deze miljardenoperatie door te voeren,
zeker gerechtvaardigd.Niettemin wacht ons in de nabije toekomst ook een beslissing over de vervanging
van de F16's. Wil de staatssecretaris op zijn voorkeur voor de Joint Strike
Fighter, evenals op de positionering van de Nederlandse industrie en de actuele
stand van zaken nog eens dieper ingaan? Het is immers van het grootste belang
dat het technologische niveau, ook van onze defensie-industrie, gehandhaafd
wordt. Naar ons gevoel spelen de bewindslieden, samen met hun collega van
Economische Zaken, hier goed op in maar het juiste inzicht ontbreekt ons toch
nog.Mijnheer de voorzitter! Nederland heeft de laatste decennia deelgenomen
aan een groot aantal vredesoperaties. Langzamerhand begint het toch door te
dringen dat velen hieraan de een of andere vorm van schade overhouden. De
gevolgen van een psychotrauma kunnen na jaren nog manifest worden, zoals dat
ook bij vele slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog het geval was. Slachtoffer
zijn van oorlogsgeweld of getuige zijn van onnoemelijk leed, beide kunnen
blijvend diepe sporen in een mensenleven achterlaten. Machteloos tussen twee
vuren, beschietingen ondergaan, soms zelfs gijzelingen, het zijn vaak traumatische
ervaringen. Moeilijk te onderkennen en te definiëren en vaak afhankelijk
van veel factoren, vraagt dit van ons allen de bereidheid om alle veteranen
te erkennen in hun specifieke problemen die uitzending met zich kunnen hebben
meegebracht. Zij dienen ook de maatschappelijke erkenning te krijgen die hun
toekomt. Dat is eigenlijk niet in geld uit te drukken, maar toch: acht de
staatssecretaris een en ander met de erkenningsuitkering van ƒ 1000
voldoende geregeld? Hopelijk ligt de periode van bagatelliseren nu definitief
achter ons en zal er blijvend voldoende zorg en nazorg worden gegeven. Hierbij
kan het rapport van de Acom een positieve rol spelen. Kan de staatssecretaris
de CDA-fractie de verzekering geven dat terzake een ruimhartig beleid zal
worden gevoerd en dat kosten noch moeite zullen worden gespaard om psychische
schade zoveel mogelijk te voorkomen en zo goed mogelijk te repareren? Het
onlangs gestarte Unifil-nazorgprogramma achten wij dan ook een goede zaak.
In algemene zin zou het goed zijn dat de bewindslieden ook nog eens zouden
ingaan op de veel grotere dan voorziene kwetsbaarheid van het deelnemen aan
militaire vredesoperaties ver buiten onze landgrenzen, zulks in relatie met
de voorbereiding hierop.Mijnheer de voorzitter! Crimineel gedrag van Nederlandse militairen is
slecht, niet alleen voor het imago van de krijgsmacht en voor het behouden
van draagvlak onder bevolking, maar evenzeer voor de werving van personeel.
Dergelijk gedrag kan dan ook niet worden getolereerd in het normen- en waardesysteem
dat door en binnen defensie dient te worden gehanteerd. Dat is een systeem,
waarin straffen als schorsing en ontslag kunnen voorkomen maar ook, indien
nodig, vervolging. Ook de CDA-fractie wil daarover geen enkele twijfel laten
bestaan, maar of de gesignaleerde betreurenswaardige voorvallen hadden moeten
leiden tot de nu voorliggende gedragscode is voor ons toch meer dan een voor
de hand liggende vraag. "Het gaat ons niet om de verpakking en vormgeving,
maar om het creëren van een breed draagvlak van medewerkers, die zich
herkennen in het nieuwe of gerevaliseerde patroon van normen en waarden."
Voorzitter! Daar gaat het om en dat is ook treffend uitgedrukt met dit citaat
van de voorzitter van de Acom, de heer Gooyers. De CDA-fractie acht het eveneens
meer dan noodzakelijk dat bij de discussie over normen- en waardepatronen
de medezeggen- schapsorganen worden betrokken. Het gaat ons er echter vóór
alles om dat waarden en normen worden geïntegreerd, niet alleen tijdens
de opleiding, maar ook door de gehele loopbaan heen.Enkele opmerkingen over de millenniumproblematiek mogen zeker niet ontbreken.
In de NRC van 26 november 1997 komt onder de titel "Waar schuilt de millenniumbom?"
een half-serieuze waarschuwing van de Amerikaan Gay North op internet voor,
namelijk dat het Chinese leger begin volgende eeuw wel eens het sterkste ter
wereld kan zijn. Waarom? Het mist de geavanceerde computertechniek die de
Westerse defensie lam kan leggen. Deze opmerking bevat helaas
een grote kern van waarheid.Een woordvoerder van het ministerie van Defensie erkent dat het millenniumprobleem
voor het Nederlandse materieel enorm is. Marinefregatten, de F16-vliegtuigen
en de Leopardtanks – ik doe maar een greep – zitten stampvol computersystemen
en chips. In de Defensiekrant van 11 december jongstleden zegt de directeur-generaal
Economie en Financiën, de heer Wellenstein, op de vraag of Defensie op
tijd is gestart: "En of we te laat zijn, zal pas blijken aan het einde van
de rit." Dit alles bij elkaar stemt de CDA-fractie bepaald niet vrolijk. Het
gaat immers om plusminus 50.000 projecten, met een kostenplaatje tussen 100
en 500 mln. In dit verband maken we ons nog meer zorgen over de beslissingen
van de ministerraad: een investeringsstop en elk ministerie moet de kosten
van de millenniumoperatie uit het eigen IT-budget betalen. Naar onze overtuiging
is het haast ondenkbaar dat voor een bedrijf als Defensie een investeringsstop
in dit kader zou kunnen gelden. Nieuwe geplande aanschaffingen moeten voortgang
kunnen vinden, inclusief de IT-voorzieningen, temeer daar voor een aantal
projecten in NAVO-verband wordt samengewerkt. Kunnen de bewindslieden dit
eens uitleggen? Is hier nu wel of geen sprake van paniekvoetbal? Hiernaast
wil de CDA-fractie graag worden geïnformeerd over de financiële
paragraaf. De genomen beslissing betekent nogal wat, zeker in het licht van
een toch niet gelijkelijk gespreide problematiek over de verschillende departementen.
Hoe denken de bewindslieden een en ander op te lossen?Mijnheer de voorzitter! Ten slotte. De CDA-fractie heeft ditmaal relatief
veel aandacht gegeven aan de personeelsproblematiek als hoofdprobleem. Lossen
wij dit probleem niet op, dan zal de krijgsmacht slechts beperkt inzetbaar
zijn, met alle gevolgen van dien.De heer Hirsch Ballin (CDA):Voorzitter! In de bijdrage van de CDA-fractie aan het onderdeel betreffende
de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie zal de vraag centraal staan welk
internationaal beleid richting geeft aan de ontwikkeling en beschikbaarstelling
van militaire capaciteit. Wij zijn ons ervan bewust dat parlementaire discussies
over een onderwerp van internationale afstemming maar beperkte invloed hebben.
De richting waarin de NAVO zich ontwikkelt, wordt vooral bepaald in de wisselwerking
tussen de Verenigde Staten als leidende mogendheid van het bondgenootschap
en de andere hoofdrolspelers op het wereldtoneel. Dat neemt echter niet weg
dat van Nederlandse kant een inbreng kan en moet worden geleverd in de besluitvorming,
ook door processen aan de orde te stellen die anders zonder toetsing en beoordeling
verder gaan.De NAVO krijgt een werkterrein dat de veiligheid van meer landen omvat,
en tegelijk een grotere verscheidenheid van taken. Organisatie en capaciteit
van de NAVO moeten hierop zijn afgestemd. Maar ook naar buiten toe is helderheid
over de doelstellingen hard nodig, met name om de spanningen rond de uitbreiding
in de relatie met de Russische Federatie te verminderen. In leidende militaire
kringen leeft daar, volgens kenners, immers nog steeds een zwartwitdenken
inzake de internationale betrekkingen.Voorzitter! Het CDA geeft volle steun aan het opendeurbeleid voor de NAVO
en het heeft in zijn verkiezingsprogramma vastgehouden aan continuïteit
in het budget voor Defensie. Op deze solide basis vragen wij een scherpere
analyse van de relatie tussen doelstellingen van de NAVO en de feitelijke
taakontwikkeling. We willen dus van de regering meer horen dan in de gebruikelijke
"manifesten van goede voornemens" te lezen staat: hoe, in welke mate en in
welke breedte is de defensieorganisatie gevorderd met de heroriëntatie
betreffende haar taken?Met het einde van de koude oorlog is ook de tijd voorbij dat de hoofdtaak
van de NAVO helder op één noemer kon worden gebracht, waarbij
bovendien nog naar een eenduidige verdragsbepaling kon worden verwezen, te
weten artikel 5 van het Noord-Atlantische Verdrag.De centrale trefwoorden van de hervorming die de NAVO nu doormaakt, omschrijven
middelen en een andere opbouw: Combined joint task forces, European security
and defense identity; een gestroomlijnde commandostructuur. Daarachter gaat
een veelheid van mogelijke taken schuil die niet langer gerelateerd zijn aan
een enkelvoudig vijandbeeld: interventies ter handhaving van de internationale
rechtsorde bij regionale conflicten en uit de hand gelopen burgeroorlogen
en taken in het kader van peace keeping, waaronder politiële taken, komen
te staan naast het handhaven van een massieve nucleaire en conventionele capaciteit
om opgewassen te zijn tegen een nog niet definitief uit te sluiten dreiging
van buiten.Mijn collega, mevrouw Van Leeuwen, heeft al gesproken over de toerusting,
ook in mentale zin, van de Nederlandse krijgsmacht voor deze veelheid van
taken en over onze twijfels over de verwerking daarvan in de rijksbegroting.Daarnaast tekent zich eveneens ter handhaving van de internationale rechtsorde
een nieuwe taak af, namelijk om militaire en terroristische acties met nucleair,
bacteriologisch of chemisch tuig te voorkomen en onschadelijk te maken.De diverse nieuwe taken zijn consistent met het Partnership for Peace,
waaraan de zittingen van de NAVO-ministerraden van december 1997 een nieuwe
impuls hebben willen geven "enhanced Partnership for Peace". Deze ontwikkeling
in de taakstelling is belangrijk, ingrijpend en vooral ook hoogst noodzakelijk
als wij onder ogen zien dat de hedendaagse oorlog het officiële, ja zelfs
juridisch geregelde karakter van voorgaande eeuwen heeft verloren en het nu
vooral gaat om strijd die wordt ontketend door bewapende, soms zelf zwaar
bewapende groepen en een klein aantal regimes waarvan ambities zich door geen
grens of verdrag laten ophouden. Dat vergt ook andere vormen van militaire
inzet, waarbij "intelligence" en preventie een grote rol spelen.Deze ontwikkeling heeft ook gevolgen voor de betekenis van de territoriale
begrenzing van het bondgenootschap. Wanneer de dreiging niet langer en zeker
niet op de eerste plaats bestaat uit een mogelijke invasie gericht op onderwerping
van leden van het bondgenootschap, kan de dreiging ook niet meer in dezelfde
mate worden gelokaliseerd in aangrenzende staten, zoals vroeger die van het
Warschaupact. Artikel 6 blijft uiteraard belangrijk in zijn eigenlijke betekenis
als afbakening van het te beschermen gebied. Als de dreigingen
echter evenzeer afkomstig kunnen zijn van landen zoals Iran en Irak, of van
terroristische groepen waar ook ter wereld, is tegelijkertijd duidelijk dat
ontwikkelingen buiten of zelfs ver buiten het Noord-Atlantische gebied álle
leden van het bondgenootschap kunnen raken.Voorzitter! De uitbreiding van de NAVO met democratische staten in Europa
verdient in onze ogen steun. Niet alleen omdat het een erkenning is van de
daar herwonnen vrijheid, maar ook om minstens twee andere reden. Op de eerste
plaats is een stabilisatie van de vrije en vreedzame samenwerking van de landen
van Europa het best verzekerd als door integratie van hun militair potentieel
er geen militaire antithese tussen landen in Europa kan worden gecreëerd.Op de tweede plaats is de oude afgrenzing niet langer van toepassing –
ik wijs op hetgeen ik zo-even naar voren bracht – als het gaat om de
huidige en toekomstige bedreigingen van recht, vrede en veiligheid.Wij zien de uitbreiding van de NAVO en het aangaan van bijzondere vormen
van samenwerking – gekenmerkt door openheid ten aanzien van wat er gaande
is – met andere landen in Oost-Europa, Rusland incluis, en in het Middellandse-Zeegebied
dan ook als een zinvolle achtergrond en als consequentie van de veranderde
taakstelling.Vragen liggen er echter inzake de doorwerking van deze veranderingen in
de opzet van de militaire organisatie en met name de daarbinnen aanwezige
specialisaties. Zolang Rusland en andere landen met een groot militair potentieel
niet ten volle in die positieve veranderingen participeren, zal de NAVO ook
rekening moeten houden met een massieve inzet "voor het geval dat". Maar zolang
de NAVO ook die dimensie moet houden, zal Rusland volhouden dat de uitbreiding
naar het Oosten zijn belangen aantast. In dat dilemma houden de inspanningen
om Rusland deelgenoot te maken in het veranderingsproces de hoogste prioriteit.
Daarmee zijn het dus vooral de grenzen van de NAVO waaraan de verandering
van taakstelling zichtbaar wordt. Als de politieke doelstellingen op het gebied
van de internationale betrekkingen hebben opgehouden landen van elkaar te
scheiden, kan een opheffen van de militaire grenslijnen de verandering consolideren
en naar wij hopen zelfs onomkeerbaar maken. Is het eigenlijk niet ook met
de bedoeling de democratische verandering in de landen in Midden- en Oost-Europa
onomkeerbaar te maken dat behalve de nu uitgenodigde nieuwe lidstaten bijvoorbeeld
ook Roemenië en de Baltische staten zo hechten aan het NAVO-lidmaatschap?
Met het bereiken daarvan wordt het immers praktisch onmogelijk dat zij nog
kunnen worden ingelijfd bij een andere, door hen ongewenste alliantie. Dat
is een zeer begrijpelijk en respectabel motief.Hier staat het bondgenootschap echter voor een praktisch-politiek probleem,
preciezer gezegd een paradoxale implicatie. De uitnodiging van nieuwe leden
voor het NAVO-lidmaatschap moet in Moskou aan de man worden gebracht met de
boodschap dat dit niet tegen Rusland gericht is. Maar in de mate waarin deze
geruststellende mededeling waar is of wordt, is de uitbreiding van de NAVO
eigenlijk ook overbodig. Deze paradox zal pas verdwijnen als Rusland zelf
zonder veel impliciete of expliciete reserves deelgenoot is geworden van dit
proces dat de militaire afgrenzingen overwint. Welke bijdrage mag van de nieuwe
lidstaten zelf worden verwacht bij het slaan van bruggen naar de Russische
Federatie en hoe evalueert de regering de ervaringen hiermee tot op heden?
Wat mag worden verwacht van de Baltische staten, speciaal Letland en Estland,
in hun relatie met de niet-Baltische, in het bijzonder Russische bevolkingsgroepen?De Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between
the Russian Federation and the North Atlantic Treaty Organization is uit dat
oogpunt een belangrijke stap. Zo'n founding act verandert echter niet vanzelf
de manier van denken. Daarom zijn intensieve contacten nodig, ook tussen militairen,
onder meer in het kader van opleiding, training en gezamenlijke activiteiten.
Weliswaar is er een begin van gezamenlijk optreden in Bosnië-Herzegovina,
maar het lijkt er vaak meer op dat Rusland die deelneming vooral ziet als
een titel om de eigen, van de NAVO afwijkende opvattingen inzake het conflict
naar voren te brengen. Dit betekent dat het hoofdpunt de mogelijkheid is om
ook met Rusland tot gemeenschappelijke ontwikkeling van visie en taken te
komen. Dat brengt mij bij het tweede punt, te weten het wegvallen van de oude
territoriale bepaaldheid van de dreigingen en het opkomen van een meer universele
visie op dreigingen en bescherming daartegen.De heer Van Eekelen (VVD):Voorzitter! Ik kan mij vinden in veel van wat de heer Hirsch Ballin zegt,
maar ik vond één punt wat vreemd, te weten de kwestie van inlijving
in een bondgenootschap tegen hun zin. Ik had de indruk dat hij daarbij vooral
op Roemenië doelde. Is die veronderstelling juist? Waarop baseert hij
dat? Het is voor mij nooit een punt geweest in de huidige discussie over de
uitbreiding, zeker niet voor Roemenië, dat zelfs in de communistische
tijd formeel niet tot het Warschaupact gerekend kon worden.De heer Hirsch Ballin (CDA):Toen ik sprak over de mogelijkheid van inlijving van landen in Midden-
en Oost-Europa tegen hun zin in een andere alliantie dan de NAVO, doelde ik
op hun ervaringen uit het verleden, hun onderwerping – denk aan de gevolgen,
ook voor Roemenië, van Jalta – in een invloedssfeer die zij niet
zelf hebben gekozen. Het is heel duidelijk dat het lidmaatschap van de NAVO
door de kandidaat-leden wordt gezien als een verankering, een consolidatie
van de onmogelijkheid om ooit nog betrokken te worden in een alliantie, in
een invloedssfeer die zij niet zelf hebben gekozen.Mijnheer de voorzitter! Ik bracht zo-even naar voren dat het hoofdpunt
de mogelijkheid is om ook met Rusland tot een gemeenschappelijke ontwikkeling
van visie en taken te komen. Ik doel op het wegvallen van de aloude territoriale
bepaaldheid van de dreiging en het opkomen van een meer universele visie op
dreiging en bescherming daartegen, het punt dat ik eerder naar voren bracht
toen ik het onder meer had over de regimes en de groepen die zich bedienen
van soms huiveringwekkende middelen om hun wil aan anderen op te leggen. Defensiebeleid
en handhaving van de internationale rechtsorde zijn daardoor nog dichter bij
elkaar gekomen. Als Rusland daar nog niet van harte in participeert, mag worden
gehoopt dat het voor de huidige en toekomstige lidstaten wel
het geval is. En inderdaad, de nieuwe taken die de NAVO zich heeft gesteld,
vloeien daaruit voort. Maar hoe stevig is die basis als wij zien, dat maar
een paar landen voor zulke operaties in Europa of in andere werelddelen in
ruime mate personeel beschikbaar stellen? Het West-Europese beleid is nog
steeds zeer eurocentrisch en over het geheel genomen terughoudend als het
gaat om acties buiten het eigen Europa. Consequente aanvaarding van de visie
achter de nieuwe taakstelling van de NAVO impliceert betrokkenheid "out of
area", buiten het in artikel 6 van het Noord-Atlantisch Verdrag afgebakende
gebied. Verdediging van het grondgebied en veiligheid zijn geen synoniemen
meer. Maar terwijl de Europese NAVO-leden, de West-Europese Unie en de Europese
Unie niet zonder de VS menen te kunnen als het gaat om Bosnië-Herzegovina,
zien zij nog veel te vaak de ABC-dreiging vanuit Irak en Iran als "niet hun
afdeling". Binnenlands-politieke verhoudingen belemmeren de buitenlands-politieke
heroriëntatie. Dat is welbeschouwd een onverdedigbaar free riders-gedrag,
maar het is helaas bij tijd en wijle ook te herkennen in de Nederlandse politiek.
Het overwinnen van dit selectieve internationalisme behoort tot de belangrijkste
politieke taken als in 1999 een werkzaam nieuw strategisch concept voor de
NAVO tot stand moet komen. Dat wordt sinds de vergaderingen van de raden van
ministers van december 1997 voorbereid. Wat kan de regering meedelen over
de daar aanvaarde "terms of reference", ook in verhouding tot wat wij zo-even
naar voren hebben gebracht?Mijnheer de voorzitter! Zoals collega Steenkamp al aankondigde, willen
wij hier ook ingaan op het beleid ten aanzien van Bosnië-Herzegovina.
Na juni 1998 zal de door de NAVO geleide SFOR worden voortgezet, zij het met
verminderde intensiteit. Ik wees er al op, dat dit in feite afhankelijk was
en is van de bereidheid van de VS, de kar te blijven trekken. Wij juichen
die voortzetting toe, maar hoelang valt dit nog vol te houden ten opzichte
van de publieke opinie in de Verenigde Staten en ten opzichte van de nog onverzoende
voorlieden in het verscheurde land zelf? Er is nu een dubbele stagnatie: bij
de uitvoering van het akkoord van Dayton en bij de uitvoering van de taken
van het Joegoslavië-tribunaal. Als én de reïntegratie van
Bosnië-Herzegovina mislukt én de hoofdverdachten onberecht blijven,
is dat een drama voor de ontwikkeling van de internationale rechtsorde. Maar
kunnen wij redelijkerwijs allebei willen bereiken? Onderzoekers van het Brookings
Institution hebben onlangs diametraal tegengestelde opvattingen daarover gepubliceerd
en zo ter discussie gesteld in de eerste aflevering van 1998 van The Brookings
Review. Die opvattingen komen erop neer, dat een keuze nodig is: zeer langdurig
blijven dan wel na herordening, die neerkomt op een vorm van splitsing, weggaan,
met extra steun voor de moslims als meest kwetsbare en bedreigde groep. Het
opgeven van het ideaal van één multi-etnisch Bosnië-Herzegovina
zou een pijnlijke en onbevredigende afloop zijn van het drama dat zich daar
heeft ontrold. Maar wat willen onze partners en wijzelf inzetten om het alternatief
van reïntegratie af te dwingen? Is dat een realistisch begaanbare weg
en tot welke prijs? Of moeten wij onder ogen zien dat een vreedzaam samenleven
in multi-etnische dorpen en steden, zoals vroeger gewoon was, nu niet meer
kan worden afgedwongen? Als dat zo is, moet dan niet vooropstaan dat een eerlijke
rechtsgang ter berechting van hoofdverdachten als Mladic en Karazic een dringend
vereiste is, en op lange termijn de meest overtuigende vorm van verzoening?
Wij zouden naar aanleiding van deze vragen graag de visie van de regering
vernemen op de mogelijkheden om in Bosnië-Herzegovina van wapenstilstand
tot vrede te komen.Dat brengt mij bij mijn slotopmerking. De NAVO bereidt zich via studies
voor op de 21ste eeuw. Dat is niet alleen een militair, maar ook een politiek
ontwikkelingsproces. De bijdrage van de CDA-fractie aan dit debat was gericht
op opheldering over wat de regering in dit opzicht aan de NAVO bijdraagt.
Wij zien uit naar de reactie daarop van de kant van de regering.De heer Van Eekelen (VVD):Voorzitter! Van de laatste begrotingsbehandeling van dit kabinet zou ik
gebruik willen maken voor het opmaken van de balans van het beleid over de
laatste vier jaar. Dan past allereerst een woord van waardering voor de bewindslieden
en voor het gehele Defensieapparaat voor de wijze waarop de gigantische herstructureringsoperatie
is uitgevoerd. Alles kwam tegelijk tot uitvoering: de afschaffing van de dienstplicht,
de Prioriteitennota, de afslanking in het algemeen en de halvering van de
Koninklijke landmacht in het bijzonder. Dat proces is nog niet beëindigd,
maar de wijze waarop het tot dusverre is verlopen, heeft onze bewondering.
Het kent zijn weerga niet, niet bij de overheid en niet in het bedrijfsleven.
Velen hadden niet gedacht dat het mogelijk was om dit tot stand te brengen,
zonder schade te berokkenen aan de krijgsmacht als samenhangende organisatie,
maar het is gelukt. Dat is een felicitatie waard.Dat de herstructurering zo goed verloopt, is een belangrijk argument om
Defensie bij de komende kabinetsformatie even met rust te laten en niet opnieuw
te komen met nieuwe bezuinigingen of fundamentele aanpassingen; zeker niet
wanneer die bezuinigingen zijn gebaseerd op nattevingerwerk en wanneer alleen
een bedrag wordt genoemd, zonder onderbouwing waar het geld zou moeten worden
gevonden. Het toppunt van onverantwoordelijk gedrag vindt mijn fractie voorstellen
om meer aan het personeel te doen ten koste van het materieel. Het Defensiepersoneel
zal alleen gemotiveerd zijn en blijven om zijn taken te vervullen –
er komen alleen maar taken bij – wanneer het met modern materieel op
pad wordt gestuurd. Wij willen zeker niet terug naar de tijd dat de investeringsquote
op Defensie gestadig zakte. Juist een land als Nederland dat zijn uitrusting
lange jaren gebruikt – vanwege de budgettering moet de uitrusting ook
lange jaren worden gebruikt – moet zo modern mogelijk materieel aanschaffen,
dat groeipotentieel heeft om zich aan gewijzigde omstandigheden aan te kunnen
passen.Dit brengt mij op de toekomstige taken van de krijgsmacht. Ik zei al:
er komen alleen maar taken bij. De collectieve defensie heeft niet meer de
prioriteit van vroeger, maar blijft belangrijk, zeker voor het gebied van
de Europese Unie en van de NAVO als geheel; gelukkig nu wat minder voor het
Nederlandse grondgebied. Europa is helaas nog lang niet het
veilige continent waar wij in 1989 op hoopten. De veiligheidssituatie blijft
onvoorspelbaar. De grillige ontwikkelingen in Rusland van gisteren zijn daar
opnieuw een bewijs van. In het spectrum van de defensietaken zal de soldaat
van vandaag en morgen tegelijkertijd het gehele gebied van politie tot diplomaat,
naast zijn militaire expertise, moeten beheersen. Ik geloof dat de Nederlander
dat ook goed doet, maar dit vergt wel extra opleiding. Tegelijkertijd is het
militaire beroep bovendien gevaarlijker geworden, met regelmatig verblijf
buiten ons land. Daarom vergt de personeelszorg meer aandacht en waarschijnlijk
ook meer geld. Maar dat mag zeker niet ten koste gaan van een goede materieelvoorziening.
Ik steun beide bewindslieden wanneer zij dit ook regelmatig naar buiten zo
verkondigen. Er is geen tegenstelling tussen goed personeel en goed materieel.In dit verband vraag ik de bewindslieden naar het verloop van de rekrutering
van het militaire personeel. "De opmars van het beroepsleger stokt", schreef
een van de kranten. Inderdaad, verwachtbaar is dat op een aantrekkende arbeidsmarkt
de concurrentie toeneemt. Dan is het ook heel belangrijk dat de militair na
zijn diensttijd bruikbaar is voor de civiele maatschappij. Dat zou volgens
ons bevorderd kunnen worden door de militaire functies wat meer te definiëren
in termen die ook die civiele maatschappij en het bedrijfsleven in het bijzonder
aanspreken, in termen van kennis, ervaring en vooral verantwoordelijkheid.
Want dan zal de jonge aankomend militair de tijd waarin hij in dienst is,
als een voorbereiding op de rest van zijn carrière zien.De minister van Defensie heeft terecht aangedrongen op een nieuw strategisch
concept van de NAVO, want dat blijft toch het kader waarin onze defensie-inspanning
vorm moet krijgen. Maar dat zal ook nog heel wat zorg en inspanning vergen.
De NAVO blijft immers met een fundamenteel dilemma zitten. Enerzijds is er
geen acute dreiging meer, anderzijds blijft er een latente defensiebehoefte.
Hoe verhoudt die zich echter tot het geïntegreerde commandosysteem, vooral
wanneer wij nu praten over de nieuwe risico's en instabiliteiten, om in het
NAVO-jargon te blijven?De minister van Defensie heeft in "Socialisme en democratie" van deze
week een heldere samenvatting gegeven van wat hij noemt "defensie als een
instrument van internationaal beleid". Dat spreekt ons buitengewoon aan. Ik
vind het op zichzelf ook prijzenswaardig dat "Socialisme en democratie" dit
heeft willen opnemen. De minister heeft daarbij onzes inziens terecht gesteld,
dat vredesoperaties veel geld kosten. Voorstanders van vredesoperaties –
dat zijn er gelukkig velen in Nederland – moeten zich dat ook realiseren
wanneer zij de omvang van de begroting van Defensie zouden willen verminderen.Vervolgens ga ik wat specifieker in op het nieuwe strategisch concept.
Gaat het om de verdediging van onze belangen in ruimere zin dan onze onafhankelijkheid
en territoriale integriteit, wat blijkbaar de Amerikaanse inzet is? Welke
vormen van vredesoperaties kunnen wij uitvoeren zonder een mandaat van de
Veiligheidsraad? Hoe gedetailleerd moet het mandaat zijn als wij daar wel
behoefte aan hebben? Ik hoop dat de NAVO-top van volgend voorjaar daarop een
antwoord zal geven, maar misschien is het daarvoor nog te vroeg. Ook de relatie
tussen de verschillende veiligheidsorganisaties begint steeds meer duplicatie
te vertonen. OVSE, EAPC en Raad van Europa krijgen niet alleen steeds meer
hetzelfde ledental, maar bestrijken vaak dezelfde onderwerpen. Enige stroomlijning
lijkt dan ook geboden, al erkennen wij dat iedere organisatie nog wel een
eigen toegevoegde waarde heeft. Maar rechtvaardigt die de huidige organisatorische
overmacht? In ieder geval zou de VVD-fractie willen zeggen: geen nieuwe organisaties
meer en geen nieuwe gespreksfora meer. Wij kunnen het nu wel doen met datgene
wat er al is. Europa is een overgeorganiseerd veiligheidspaneel.Voorzitter! Enkele weken geleden heeft de minister een interessante rede
gehouden met als hoofdthema "preventieve defensie". Dat spreekt ons zeker
aan. Crisisvoorkoming is uiteraard beter dan crisismanagement. Wat betekent
dat echter in de praktijk? In Kosovo heeft de internationale gemeenschap,
ondanks alle tekenen dat het fout zou gaan – en ik reken mij onder degenen
die dat al in 1991 als een soort Cassandra hebben zien aankomen – toch
niets ondernomen. Preventive deployment was en blijft belangrijk in Macedonië.
Wij hopen dat de Veiligheidsraad deze operatie niet zal stoppen, zoals Rusland
aanvankelijk wilde. Het ziet er volgens de laatste berichten nu wat beter
uit. Zo nodig zou een dergelijke operatie ook buiten de Verenigde Naties om
kunnen worden voortgezet. Voor een preventieve eenheid die met toestemming
van het gastland wordt opgesteld, is volgens ons geen mandaat van de Veiligheidsraad
nodig. Een dergelijke eenheid zou ook in Albanië gelegerd moeten of kunnen
worden als het binnen Kosovo zelf niet kan vanwege het probleem van de inmenging
in interne aangelegenheden, wat in New York altijd zo opgeld doet. Maar dan
geeft de internationale gemeenschap tenminste blijk van betrokkenheid en kan
zij in Kosovo snel ingrijpen wanneer daartoe wel een mandaat wordt verstrekt.
Overigens hebben de laatste weken opnieuw aangetoond hoe moeilijk het is zo'n
mandaat van de Veiligheidsraad te verkrijgen, als het tenminste iets wil voorstellen.
Ingrijpen tegen genocide zou toch eigenlijk mogelijk moeten zijn, ook als
China zich daartegen verzet.Nederlandse deelname aan een preventieve eenheid zou de instemming van
mijn fractie hebben. Wij vinden die eigenlijk belangrijker dan uitzending
naar Cyprus. Wij vragen ons af of onze bijdrage daar niet toch vrij gemakkelijk
in conflict zal komen met andere doelstellingen van het Nederlands beleid,
zoals de verbetering van de relatie met Turkije en de toetredingsonderhandelingen
van de Europese Unie met Cyprus en dan, naar ik hoop, met een gemeenschappelijke
delegatie van beide delen van dat land.En wat betekent preventieve defensie voor de organisatie van onze strijdmacht?
Het komt mij voor, dat het verschil tussen main defence forces, dus degenen
die vooral voor de collectieve defensie gereed zijn, en de reaction forces –
het maakt niet zoveel uit of dat nou de snelle of de gewone reactie-eenheden
zijn – zal moeten verdwijnen. Het heeft weinig zin om grote eenheden
vast te leggen op een taak die zich niet als eerste zal voordoen. Dan moeten
alle eenheden tevens geschikt zijn om voor vredesoperaties te worden ingezet.
Het komt ons voor, dat het driebrigadeplan van generaal Schouten
daarop is toegesneden. Mevrouw Van Leeuwen heeft daar wat sceptisch over gesproken,
maar volgens mij voorkomt dat plan juist dat personeel te vaak moet worden
uitgezonden. Immers, telkens een andere brigade moet dan een bataljon voor
een vredesoperatie gereed houden. Dat lijkt mij onder de huidige omstandigheden
en waarschijnlijke scenario's het beste.Ik hoop ook dat bij vredesoperaties het onderscheid tussen peacekeeping
en peace enforcement zal vervallen, althans voor wat betreft uitrusting en
opleiding van de uitgezonden eenheid. Dat was voor mij toch wel een van de
lessen van Srebrenica: de eenheid kan heel snel geconfronteerd worden met
een escalatie van het conflict en zal zich dan moeten kunnen verdedigen of
tot offensieve actie moeten kunnen overgaan. Die conclusie is voor mij het
beste bewijs dat wij geen aparte opleiding voor peacekeepingtaken moeten hebben.
Iedere soldaat zal het hele spectrum van zijn deskundigheden moeten beheersen.Bij het opmaken van de balans blijft Srebrenica uiteraard een zwarte bladzijde.
Maar ik reken dat deze minister niet aan en ik reken het Dutchbat helemaal
niet aan. Zij hebben gedaan wat onder de omstandigheden mogelijk was; zij
verkeerden wel in een onmogelijke situatie en er was een onmogelijk en onverantwoord
mandaat. Het enige wat deze minister kan worden aangerekend, is dat de voorlichting
enige verkeerde accenten heeft gelegd door het wekken van de indruk dat de
minister operationele verantwoordelijkheid droeg en door bij aankomst van
Dutchbat in Zagreb een feest te organiseren en een persconferentie aan de
bataljonscommandant over te laten. Op de vreselijke gebeurtenissen in de enclave
zelf had dat geen enkele invloed. Het geeft hoogstens aan dat een onmiddellijke
debriefing van de betrokken militairen belangrijk is en in voorkomende gevallen
ook voorrang moet hebben boven de overigens begrijpelijke wens tot snelle
familiehereniging.Terugkerend naar de positieve zijde van de balans stellen wij het op prijs
dat de bewindslieden het hebben aangedurfd om enige correcties aan te brengen
op de aanvankelijke plannen en de mariniers, de marechaussees en de commando's
hebben versterkt, evenals bij de landmacht de genie. Ook is op de basis Eindhoven
extra personeel aangesteld. Hebben de bewindslieden nu de overtuiging dat
de krijgsmacht voldoende evenwichtig is geworden in het licht van de Prioriteitennota
of zien zij nog andere knelpunten waarmee bij de komende kabinetsformatie
rekening gehouden zou moeten worden? Met andere woorden: bieden de meerjarenramingen
nu voldoende ruimte voor toekomstige aanpassingen en materieelvervanging?Ik vraag dat omdat ik uit ervaring weet hoe belangrijk die meerjarenramingen
zijn, juist voor defensie, want defensie is een zaak van lange termijn, meer
nog dan bij andere departementen het geval is, omdat ontwikkeling en aanschaf
van materieel zich nu eenmaal over een periode van tien tot vijftien jaar
moeten uitstrekken. In dat verband hebben wij ook begrip voor de wens van
de bewindslieden om nu al te gaan nadenken over de opvolging van de F16 en
te proberen de Nederlandse industrie te betrekken bij de productie. Tegelijkertijd
verwachten wij dat nadere gegevens over de taken van die opvolger spoedig
het parlement zullen bereiken. Over aantallen behoeft pas te worden gesproken
wanneer over de taken en de samenhang met de defensie-inspanning als geheel
duidelijkheid bestaat.Voor mij blijft eigenlijk de kwantificering van de defensiebehoefte in
de huidige veiligheidssituatie het grootste probleem. Wat hebben wij nodig,
nu de maatstaven van de koude oorlog, ontleend aan een duidelijke tegenstander,
zijn verdwenen? In een dergelijke, ik zei het eerder al, onzekere periode
lijkt het mij van belang geen onherstelbare beslissingen te nemen over verminderingen,
maar tevens om te bezien of er een bodem gelegd kan worden in de defensie-inspanningen.
Multinationale eenheden geven uiteraard een nieuw element van verplichtendheid.
Dat lijkt mij voor een land als Nederland ook buitengewoon belangrijk, omdat
daarmee de effectiviteit van de inspanning duidelijk wordt vergroot. De huidige
periode wordt ook gekenmerkt door het feit dat een kleiner land daarmee een
relatief grote rol op het wereldtoneel kan spelen.Dat slaat nog niet op de defensiebegroting als geheel. Daarom wil ik de
vraag stellen of het niet mogelijk zou zijn, voor de volgende kabinetsperiode
een vast percentage van het nationaal inkomen af te spreken dat aan defensie
zal worden besteed. Niet voor altijd, maar voor een bepaalde periode waarin
een aantal onvoorspelbaarheden en onzekerheden zo'n grote rol spelen. Ik ken
uiteraard de bezwaren: als wij dat voor defensie zouden doen, waarom dan ook
niet voor andere departementen? Ik herhaal dat ik het daarom alleen voor een
beperkte periode wil bepleiten totdat de Prioriteitennota is uitgevoerd, een
nieuwe evaluatie heeft plaatsgevonden en misschien een nieuwe defensienota
is verschenen.Ik las in het al door mij geciteerde artikel in Socialisme en democratie
dat de minister denkt dat in het jaar 2000 wellicht zo'n evaluatiemoment is
gekomen. Ik begrijp overigens dat de minister zich niet kan vastleggen op
die toekomst, maar ik zou toch gaarne zijn ervaringen met de bestaande systematiek
vernemen.Voorzitter! Tot slot een woord over de uitbreiding van de NAVO. De topconferentie
van Madrid vonden wij geen verheffende vertoning. Het touwtrekken over het
aantal kandidaat-landen was vrij beschamend omdat er eigenlijk geen goede
reden was om Roemenië buiten de eerste groep van toetreders te houden
en Hongarije wel binnen die groep te halen, hoewel dat land geen enkele grens
met een NAVO-land heeft. Bovendien denk ik dat militair gezien Roemenië
meer voorstelt dan Hongarije. Het was allemaal duidelijk een politieke zaak,
want waarom anders een land dat niet grenst aan een NAVO-land binnenhalen?
Dat is nu niet de grootste militair-strategische wijsheid die men kan bedenken.Wij willen op dit moment zeker niet nakaarten over de al dan niet wenselijkheid
van de uitbreiding. Daar hebben wij eerder over gesproken op een constructieve
wijze. Wij betreuren echter wel dat de Amerikaanse binnenlandse politiek hierbij
een buitensporig grote rol heeft gespeeld en nog steeds speelt. Het debat
van de Senaat van vorige week heeft dat opnieuw aangetoond. Eerst werd het
onderwerp als opvulling van de agenda naar voren gehaald en vervolgens werd
de stemming uitgesteld, waarschijnlijk tot na Pasen. De kans van pijnlijke
 amendementen blijft heel reëel aanwezig. Hoe zien de
bewindslieden dit proces verder verlopen? Is er eigenlijk wel enige kans dat
in april 1999 nieuwe landen worden uitgenodigd? Ik betwijfel dat. Daarmee
is toch een scheidslijn in Europa ontstaan, ondanks alle betogen van het tegendeel.Bij interruptie heb ik tijdens het betoog van de heer Hirsch Ballin aangegeven
dat voor mij de vrees van inlijving in onwelgevallige allianties nooit een
rol heeft gespeeld bij de uitbreidingen. Ik leg dit ook graag voor aan de
bewindslieden. Dat men die landen wilde betrekken in het geheel van de Europese
integratie, zowel economisch, politiek als qua veiligheid had een veel positievere
reden. Ik wil zeker niet zeggen dat de landen die er voorlopig buiten blijven
nu het gevaar lopen van inlijving door onwelgevallige allianties.De heer Hirsch Ballin (CDA):Ik teken daarbij aan dat ik dat zeker niet wil zeggen en dat ik dat ook
niet heb gezegd. Als de heer Van Eekelen later mijn betoog bekijkt, zal hij
vinden dat ik een reeks zeer positieve argumenten heb gegeven die het begrijpelijk
en in onze ogen ook respectabel maken dat men verlangt om de betrokkenheid
bij vrijheid en democratie te consolideren, ook in de vorm van nieuwe bondgenootschappen
en toetreding tot de Europese Unie. Ik heb het woord respectabel in die zin
gebruikt. Misschien dat de heer Van Eekelen kan aangeven of zijn betoog van
zo-even ertoe strekte dat hij vond dat Hongarije beter niet had moeten worden
uitgenodigd om toe te treden tot de NAVO?De heer Van Eekelen (VVD):Logischerwijs zou ik inderdaad tot die conclusie kunnen komen. Ik heb
echter gezegd dat ik daar nu niet over wil nakaarten. Ik vind de beslissing
om Hongarije toe te laten een strikt politieke, zoals ik al heb aangegeven.
Ik vind dat daar geen enkele militaire ratio aan ten grondslag ligt. Als men
bovendien een land als Roemenië weglaat – Slovenië is in dit
opzicht niet zo belangrijk – denk ik dat de nadelen hiervan waarschijnlijk
de voordelen overschaduwen.De heer Hirsch Ballin (CDA):In dat geval zou daartegen in te brengen zijn dat er een reeks positieve
argumenten is waarom deze landen in Midden- en Oost-Europa verlangen om tot
de NAVO te behoren en dat bovendien het oude territoriale argument veel minder
dan voorheen een rol speelt. Dat lijkt mij ook een punt ten aanzien van Hongarije.De heer Van Eekelen (VVD):Ik denk dat men gewoon geredeneerd heeft dat men hoopt dat Oostenrijk
uiteindelijk zal toetreden en dat er dan een zekere landbrug is, misschien
ook met Slovenië. Nogmaals, het was een politieke zaak. Daar kan ik op
zichzelf begrip voor opbrengen. Dit besluit heeft echter, temeer in de situatie
dat Hongarije en Roemenië een uitermate delicate onderlinge verhouding
hebben, niet mijn steun. Ik waardeer het ook dat de Nederlandse regering zich
voorstander heeft betoond van uitbreiding van Roemenië.Voorzitter! De komende jaren zullen wij geconfronteerd worden met de uitbreiding
van de Europese Unie met een aantal landen die niet kunnen toetreden tot de
NAVO – Estland en Slovenië zijn al toegevoegd aan de drie landen
die ook voor de NAVO in aanmerking komen – hoewel zij het zelf wel zouden
willen. Dat is een heel andere situatie op veiligheidsgebied dan wij tot nu
toe kenden. Er waren wel landen in de Europese Unie die niet wilden toetreden
tot de NAVO. Daar hebben wij enig begrip voor getoond. Misschien soms te veel,
maar dat terzijde. Het conceptuele probleem dat zich nu gaat voordoen –
en dat zal vooral voor de Baltische landen gelden – is het volgende.
Wat wordt de veiligheidssituatie van de landen die zullen toetreden tot de
Europese Unie en die, voorzover ik kan inschatten, op vrij lange termijn niet
tot de NAVO zullen kunnen toetreden en dat wel graag zouden willen?De tegenhanger daarvan is de vraag of Rusland eigenlijk wel gebruikmaakt
van de "founding act". Dit is overigens een vreemd woord, maar men wilde kennelijk
het woord "handvest" of iets wat daarop leek vermijden en daarom heeft men
gekozen voor de term "stichtingsakte". Ik heb de indruk dat Rusland nog steeds
een beetje als Achilles in z'n tent zit te pruilen en daar geen gebruik van
maakt, in ieder geval niet het gebruik dat wij hadden verwacht, waarmee een
basis had kunnen worden gelegd voor een nieuwe verhouding. Gaarne verneem
ik hierover het oordeel van de bewindslieden.Voorzitter! Terug naar de balans. Allereerst een woord van waardering
voor de inhoudelijke discussie die de drie bewindslieden steeds met deze Kamer
hebben gevoerd wanneer het over de NAVO en de defensiebegroting ging. Concluderend
kan ik stellen dat de Nederlandse krijgsmacht in het bondgenootschap goed
voor de dag komt en dat in tegenstelling tot sommige andere landen, Nederland
de kwalitatieve aansluiting bij de grotere landen, met name de Verenigde Staten,
heeft weten te behouden. Dat is wellicht het belangrijkste criterium wanneer
wij praten over internationale operaties. Nederland staat er in de NAVO goed
op. Wij hopen dat dat zo zal blijven.De heer Pitstra (GroenLinks):Voorzitter! In deze kabinetsperiode hebben wij drie maal gedebatteerd
over het defensiebeleid. De opvattingen van GroenLinks zijn de bewindslieden
bekend. Hoewel er punten van overeenstemming bestaan – met name als
het gaat om het belang van vredestaken – zijn er nog steeds fundamentele
verschillen van mening gebleven, hetgeen ook tot uiting zal komen in ons stemgedrag.Ten eerste verschillen wij van mening over de noodzaak van een leger.
Het belangrijkste verschil van mening ligt in het dogma dat door de bewindslieden
wordt aangehangen. Dat dogma, dat resistent is voor nieuwe feiten en inzichten –
vaak het kenmerk van een dogma – luidt: er zij een krijgsmacht, omdat
er altijd een krijgsmacht is geweest. In de woorden van de begroting: "er
bleef uiteraard behoefte aan een toereikende en goed uitgeruste krijgsmacht".
Uiteraard. Bij dit onaantastbare dogma worden steeds wisselende argumentaties
gezocht en natuurlijk ook gevonden. In de voorgaande bijdragen van andere
fracties is dat gebeurd en dat zal in de volgende bijdragen ook wel gebeuren.
Laat ik een niet al te uitgebreide poging wagen om de meest voorkomende argumentatie
te noemen en van kritiek en commentaar te voorzien en in onze ogen zelfs te
weerleggen.Dogma 1: je kunt maar nooit weten. Er blijft een krijgsmacht nodig om
ons grondgebied en het bondgenootschappelijk grondgebied te beschermen. Weliswaar
wijzen de huidige veiligheidsanalyses uit, dat dit grondgebied niet bedreigd
wordt en zijn zelfs voormalige Warschaulanden lid van de NAVO geworden, maar
je kunt maar nooit weten.De minister van Defensie sprak aan de overzijde over structurele risico's,
die tegelijkertijd diffuus en onvoorspelbaar zouden zijn en hij zei dat je
de defensie-inspanning niet op conjuncturele gegevens mag baseren. In een
discussie die ik laatst mocht voeren op het Instituut Defensie Leergangen
werd deze redenering nog wat intelligenter op GroenLinks losgelaten: jullie
zijn bij het milieubeleid toch ook voor het voorzorgprincipe, dus waarom passen
jullie dit niet op defensie toe, daar weet je toch ook niet hoe de toestand
over pakweg 20 jaar is? In deze redenering wordt het defensiebudget ook vaak
gezien als een verzekeringspremie.Ons antwoord is als volgt. Zelfs het beroep op het voorzorgprincipe kan
GroenLinks in dit geval niet overtuigen. Het komt er op neer, dat je jaar
in, jaar uit zo'n 14 mld. aan defensie uitgeeft, terwijl je geen flauw idee
hebt of die ooit noodzakelijk zal zijn of worden. Nog sterker, alle signalen
wijzen erop, dat het (NATO-)grondgebied niet wordt bedreigd door legers die
willen binnenvallen. Door de toegenomen informatiemogelijkheden via onder
meer satellieten zou het razendsnel bekend zijn als er landen zouden zijn,
die wel deze snode plannen zouden ontwikkelen. Via internationale organen
als de VN en een daaraan verbonden veiligheidsorganisatie zijn er voldoende
mogelijkheden om hierop te reageren. Want het zal bekend zijn, dat GroenLinks
wel een staande VN-vredesmacht ambieert, die er trouwens maar steeds niet
mag komen, en/of op regionaal niveau samen met andere landen (UNSAS en/of
Shirbrig of OVSE) voldoende capaciteit wil opbouwen om onverlaten tot de orde
te kunnen roepen. Het lijkt mij dat dit beroep op onzekerheid, want dat is
eigenlijk het argument, en het gevoel van "je kunt maar nooit weten" bij de
Nederlandse bevolking niet langdurig op veel steun kan rekenen. Iedereen ziet,
dat de oude vijand waar al dat wapengedoe en al die uniformen zogenaamd voor
nodig waren, volledig is verdwenen, maar dat het systeem grotendeels intact
is gehouden en op zoek is naar een nieuwe vijand, die "je kunt maar nooit
weten" is gaan heten. Nee, de Nederlandse bevolking ziet in overgrote meerderheid –
terecht – de legitimiteit van de krijgsmacht in een bijdrage aan vredestaken,
ter voorkoming van systematische schending van mensenrechten of genocide.
En vervolgens ziet ze met verbijstering, dat met name VVD en CDA, de grote
voorstanders van het conserveren van deze dure dinosauriër, helemaal
niet zo happig zijn om bij te dragen aan vredestaken ver weg en in wezen inspelen
op de grote conservatieve behoefte binnen het leger om niet door een puber
in Achter-Abchazië neergeschoten te kunnen worden.De verzekeringsgedachte is ook niet echt overtuigend...Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! Mag ik de heer Pitstra vragen waar hij het CDA
dit heeft horen zeggen? Ik dacht dat ik een heel ander verhaal had gehouden
over de vredesoperaties.De heer Pitstra (GroenLinks):Dat klopt, maar als het gaat om verzoeken in allerlei situaties, dan trapt
het CDA aan de overzijde regelmatig op de rem, met name de heer Hillen is
daar vrij sterk in.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! Als de heer Pitstra bedoelt dat de CDA-fractie
er altijd acht op slaat, dat er sprake moet zijn van een goed toetsingskader,
een goed mandaat en een goede toerusting, dan heeft hij gelijk. Daar kun je
soms vragen bij stellen. Maar dat geldt niet voor de inzet voor vredesoperaties
op zich. Dat is nimmer gebeurd.De heer Pitstra (GroenLinks):Goed, daar nemen we kennis van. Wij zijn trouwens ook voor dat toetsingskader,
hoewel het opmerkelijk was dat bij het aanbieden van dat fregat voor Irak
het toetsingskader niet echt werd gebruikt, althans naar mijn gevoel.De verzekeringsgedachte is ook niet echt overtuigend: in Nederland zul
je toch weinig Nederlanders bereid vinden om een zeer hoge premie te betalen
voor zoiets als het gevaar van aardbevingen.Dogma 2: De nieuwe vijand is Irak en het gifgas. Het is al door voorgaande
sprekers genoemd. In de permanente zoektocht naar de nieuwe vijand die gevonden
moet worden – een poosje is de islam uitgeprobeerd – lijkt het
erop alsof de Scud-raketten van Saddam Hoessein waar biologische wapens opgezet
kunnen worden als nieuwe, grote boeman gezien kunnen worden. Als het bereik
van de Scuds nog groter wordt, dan kunnen zelfs Europese hoofdsteden bereikt
worden, orakelde VVD-woordvoerder Van den Doel aan de overzijde.Ons antwoord daarop is het volgende. Natuurlijk is het een probleem dat
Saddam Hoessein over Scud-raketten beschikt en over biologische wapens. Maar
de vraag dient eerst maar eens gesteld te worden: hoe is hij aan al dat wapentuig
gekomen en welke partijen waren daar verantwoordelijk voor? Saddam werd toch
eens als een trouwe bondgenoot tegen Iran gezien en slechts de voorlopers
van GroenLinks waren in het parlement fel tegen wapenexport naar dat land.
Natuurlijk moet er opgetreden worden tegen de biologische wapens bij dit soort
landen, maar het ontgaat ons ten enenmale waarom een volledig uitgeruste krijgsmacht
van Nederland daarvoor nodig is. Als de Scuds een probleem zijn dan kunnen
eventueel Patriots aangeschaft worden, maar wat is bijvoorbeeld de bijdrage
van 16 fregatten of 136 F16's hierbij? En is het niet wat hypocriet om slechts
tegen de "atoombom van de armen" te zijn en de kernwapenarsenalen buiten beschouwing
te laten? Zou een politieke oplossing van de problematiek in het Midden-Oosten
waarbij de rol van Israël even hard aan de orde wordt gesteld niet een
veel betere bijdrage zijn aan het vredesproces dan een volledig opgetuigde
NAVO?Dogma 3: het Nederlandse leger leidt tot vrede omdat het als onderdeel
van NAVO voor vrede zorgt. NAVO-bondgenoten voeren geen oorlog meer. Vooral
bij Griekenland en Turkije werkt dit recept, maar ook voor de uitbreiding
naar Midden-Oost-Europese landen zou het werken. Het is inderdaad waar, dat
NAVO-bondgenoten (gelukkig) geen oorlog meer met elkaar voeren, maar het is
natuurlijk de vraag of daar de NAVO voor nodig is. Die is immers opgericht
als reactie op de koude oorlog en die is voorbij. Ook zonder
de NAVO gaan Engeland en Frankrijk geen oorlog meer voeren; economische samenwerking
is hiervoor veel effectiever. Bij Griekenland en Turkije wordt "vergeten"
dat het westen beide landen volgestouwd heeft met allerlei wapensystemen en
de instabiliteit sterk heeft vergroot. Als de NAVO echt voor vrede zou zorgen,
rijst natuurlijk de vraag waarom alle landen van de wereld er niet lid van
worden. Als dat zou gebeuren kan de bewapening fors omlaag want we zijn immers
allen bondgenoten.Deze drie hoofdargumenten beschouwend komen we tot de conclusie dat de
keizer geen kleren meer heeft en dat het niet lang zal duren dat veel meer
mensen dat gaan inzien.Hoeveel moet en mag het kosten? De bezuinigingen. Ook bij de militairen
en in sommige literatuur kun je de existentiële twijfel – waartoe
zijn wij eigenlijk nog op aarde? – waarnemen. De generaals op zoek naar
een nieuw doel in het militaire leven. Zou het daarom zijn dat sommigen voor
een staatscommissie pleiten of wat bescheidener voor een nieuwe Defensienota?
De slimmere militair heeft wel door dat vredestaken een mooi alibi zijn voor
verdere optuiging van de gehele kerstboom. Zo meldt ook Couzy in zijn boek
"Mijn jaren als bevelhebber" dat vredesoperaties positief zijn voor de beeldvorming
en het imago van de krijgsmacht. Het voorkomen van genocide en redden van
mensenlevens zelf staan helemaal niet zo centraal als er geen nationale belangen
op het spel staan. Dat hebben we kunnen leren in Rwanda. De slimmere militairen
hopen erop, dat politici zo naïef zijn, dat als ze pleiten voor een Nederlandse
bijdrage aan vredestaken van een VN-vredesmacht, ze de hele santenkraam en
alle moderniseringen ook wel op de koop toe nemen. Bij GroenLinks zijn we
niet zo naïef. Wij hebben geconstateerd, dat van de 74.000 werknemers
bij Defensie slechts 1600 zijn uitgezonden in vredestaken, waarbij Bosnië
de bulk vormt. Door ons is steeds de vraag gesteld, wat de Nederlandse defensie
zou kosten als we die uitsluitend inzetten en volledig ombouwen naar een bijdrage
aan een VN-vredes- macht. Eens wilde de intellectueel Voorhoeve dit nog wel
eens voor ons uitrekenen, maar het militaire establishment antwoordt nu op
vragen in deze richting over financieel inzicht in vredesoperaties, dat er
geen opgave van kosten is te maken van UNSAS/Shirbrig, omdat deze eenheden
niet exclusief beschikbaar zijn voor deze taken, maar onverminderd onderdeel
zijn van de bestaande defensiestructuur en het totale defensiebudget. Het
zou zelfs tot arbitraire en discutabele cijfers leiden. Dit is natuurlijk
baarlijke nonsens en laat zien hoe groot de politieke onwil is om dit uit
te rekenen. Een vergelijking. Natuurlijk kun je uitrekenen wat slechts de
motor in de auto kost ook al is de motor op dit moment een integraal onderdeel
van de auto. Maar stel, dat we die motor voor een ander doel willen gebruiken
en willen weten wat het kost. Dan is daar natuurlijk een prijsopgave van te
krijgen. En dat geldt natuurlijk ook voor de vredestaken van het Nederlandse
leger en het UNSAS-aanbod aan de VN. Ik kan mij niet voorstellen dat de Rekenkamer,
die tot nu toe onze redenering op dit punt ondersteunt, met deze wankele argumentatie
akkoord gaat.In de Tweede Kamer stond het hele debat in het kader van de bezuinigingen:
de PvdA 500 mln., D66 1 mld., VVD en CDA geen stuiver eraf maar, volgens mij,
liefst nog iets erbij. Voorzitter! GroenLinks zit voor de korte termijn op
3 mld. Dat zal ik toelichten. Wij willen dat het Nederlandse leger volledig
wordt omgevormd tot een bijdrage aan VN-vredestaken waarbij ook peace-enforcing
soms onvermijdelijk zal zijn; dat zijn wij met de heer Van Eekelen eens. Op
korte termijn moet het hele leger "paars" worden; dat is een mooie taak voor
Paars-II. Dit wil zeggen dat de nog steeds elkaar beconcurrerende aparte legeronderdelen
worden opgeheven. Het is slim, zoals de PvdA voorstelde, om bij de staven
te beginnen; dan kan meteen de bestaande overcapaciteit aan hogere rangen
opgelost worden. Met deze operatie is snel 500 mln. tot 1 mld. verdiend, zeker
als alle dubbelingen eruit gehaald worden. Zo ontgaat het ons dat zowel de
marine als de landmacht over mariniers respectievelijk commando's moeten beschikken.
Eén afdeling "speciale operaties" lijkt ons voldoende.Het is dan ook onbegrijpelijk dat CDA en VVD zoveel heisa maken over de
beperkte bezuinigingen die de PvdA voorstelt. Als we evenveel aan defensie
gaan uitgeven als respectabele landen als Canada, Spanje of België, is
dat niveau al soepel gehaald. De rechtervleugel van het CDA, de heer Hillen,
ontpopte zich als steunpilaar voor de regering. Dat is nog tot daar aan toe,
maar zijn argumentatie is zo curieus, dat ik die hier even wil vermelden.
Volgens hem – kennelijk geldt het ook voor de CDA-fractie in de Eerste
Kamer – is er niets aan de veiligheidssituatie veranderd en dus mag
het budget niet naar beneden. Voorzitter! De situatie is nu juist dat er inderdaad
niets aan de nieuwe veiligheidssituatie is veranderd, dat dus het NAVO-grondgebied
niet meer wordt bedreigd en er dus logisch sterk bezuinigd kan worden. Het
is net als in de politiek. Als bijvoorbeeld D66 wordt gehalveerd, heeft men
nog maar de helft van het aantal kamers nodig en zal de subsidie ook navenant
moeten worden bijgesteld. Dat is bij Defensie nooit echt gebeurd. Na de val
de muur daalde het budget wel enigszins en werd het aantal soldaten met 40%
verminderd, maar via omvangrijke en peperdure investeringen in materieel bleef
het budget op pakweg 14 mld.In de visie van GroenLinks wordt voorlopig uitgegaan van het aanbod dat
destijds minister Ter Beek aan de VN heeft gedaan in het kader van de UNSAS,
maar het is natuurlijk onzin als 44 landen allemaal dezelfde F16's of dezelfde
tanks of dezelfde fregatten aanbieden. Uiteindelijk zal het tot een situatie
moeten komen waarin landen datgene aanbieden waar ze het beste in zijn. Behalve
mijnenvegen, de EOD en transport zou het mij niet verbazen als wij het beste
blijken te zijn in marinetaken, die natuurlijk ook dan nog sterk afgeslankt
kunnen worden. Dan zijn we met onze bijdrage weer terug bij de specialisatie
die wij in de zeventiende eeuw kenden.De heer Van Eekelen (VVD):Voorzitter! Ik geloof dat ik de heer Pitstra moet betrappen op een onjuistheid.
In alle objectiviteit moeten wij constateren dat de begroting van Defensie
in reële termen met ten minste 25% is gedaald. De heer Pitstra kan dus
niet zeggen dat het hierbij om 14 mld. blijft gaan; overigens klopt dat bedrag
ook niet helemaal. Wij moeten erkennen dat er voor Defensie
veel minder besteedbaar geld beschikbaar is gekomen: minder schepen, minder
vliegtuigen, minder materieel. Dat er tegelijkertijd nieuwe aanschaffingen
aan de orde zijn, is logisch. Daarop ben ik al ingegaan. Wat is nu het ambitieniveau
dat de heer Pitstra nastreeft? Als hij capaciteit verlangt voor peacekeeping
en peace-enforcement spreekt mij dat aan; daar zijn wij het over eens. Echter,
dan moet hij toch aangeven hoeveel eenheden wij voor dergelijke taken beschikbaar
moeten hebben. Alleen dan is het mogelijk om na te gaan wat het gaat kosten.
De voorbeelden die de heer Pitstra gaf van situaties waarin hij had willen
optreden, bieden enige aanknopingspunten. Ik meen dat hij daarmee uitkomt
bij een begroting die zeker niet met zijn bezuiniging van 3 mld. te financieren
valt.De heer Pitstra (GroenLinks):Eerst zal ik iets zeggen over die cijfers. Het defensiebudget is ongeveer
14 mld. Er zijn ook nog wat inkomsten, dus het zal ongeveer 13,5 mld. zijn.
Dat is ongeveer evenveel als tien jaar geleden. De heer Van Eekelen zegt dat
dit niet reëel is, omdat de groei en de inflatie verwerkt horen te zijn
in de cijfers. Als je die erbij betrekt, is er 20 of 30% bezuinigd op Defensie.
Ik houd echter staande dat het budget nog steeds zit op pakweg 13,5 à
14 mld.Wat is ons ambitieniveau bij de vredestaken? Wij gaan op dit moment uit
van het aanbod dat minister Ter Beek indertijd aan de heer Boutros Ghali heeft
gedaan voor de UNSAS-taken. Dat aanbod heb ik hier al een keer gekopieerd.
Daar zit onder andere het aanbieden van gevechtskracht in. Ik dacht dat het
ging om 12 F16's. Als je het hele aanbod optelt, is het nog niet eens een
kwart van de huidige defensiebegroting. Omdat de hele defensie nog steeds
als hoofdtaak het verdedigen van het grondgebied heeft en omdat daarin heel
veel geïnvesteerd wordt, vind ik dat dit niet ontkoppeld mag worden van
de bijdrage aan de VN-vredestaken. Op dit moment kun je niet eens goed zeggen
wat het zou kosten. Wij hebben dat een keer gevraagd aan de minister. Hij
wilde dat wel eens berekenen. Op dit moment wil men ons die berekeningen niet
geven. Ik denk dat het komt omdat men dat levensgevaarlijk vindt. Stel dat
bekend wordt dat het nog maar een kwart zou kosten, dan is dat heel verleidelijk
voor politici. Dat is in ieder geval ons ambitieniveau.De heer Hendriks:Ik attendeer de heer Pitstra erop dat sinds 1990 het defensiebudget met
zo'n 27% naar beneden is gegaan. In 1990 bedroeg het zeker geen 14 mld. Ik
wijs hem er ook nog op dat Nederland onder het gemiddelde zit, gelet op de
bijdrage op defensiegebied binnen de NAVO. Als het gaat over bezuinigingen,
kunnen wij Nederland beter niet ten voorbeeld stellen. Vergeleken met andere
landen zijn wij al zeer behoorlijk aan het bezuinigen. Wij zouden ons volstrekt
ongeloofwaardig maken als wij op dit punt nog meer gingen bezuinigen.De heer Pitstra (GroenLinks):Het zou helemaal idioot zijn als er volstrekt niet was bezuinigd. De hele
tent was opgetuigd tegen een bepaalde vijand. Die vijand viel weg. Het was
krankzinnig geweest als er helemaal niet op gereageerd was. Ik kan niet ontkennen
dat erop gereageerd is.Ik ga nog even in op de opmerking over de gemiddelde bijdrage aan de NAVO.
De gemiddelden worden bepaald door de ontzettend grote inspanningen van de
Verenigde Staten en door de Grieken en de Turken. Die bedragen stuwen het
gemiddelde heel sterk omhoog. Nederland zit bijvoorbeeld boven Canada, Spanje
en België. De heer Van Eekelen zei al dat wij een trouwe NAVO-bondgenoot
zijn, die de contributies voor het merendeel goed heeft betaald.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! Omdat in het betoog van de heer Pitstra tot twee
maal toe een aanval op de heer Hillen zat, stel ik het op prijs om de heer
Pitstra het volgende te zeggen. De Prioriteitennota is aanvaard, niet slechts
door de VVD en het CDA, maar door het paarse kabinet, inclusief het CDA. Als
je de Prioriteitennota uitvoert, behoor je de daarvoor toereikende middelen
te leveren. Daar ging het betoog over. Wij zijn er niet tegen dat er in NAVO-verband
naar de strategie wordt gekeken. Wij zeggen: op dit moment is dit het uitgangspunt
dat wij met elkaar hebben gekozen. Wij zitten in de NAVO en wij proberen te
voldoen aan onze NAVO-verplich- tingen. Het ging om de vraag of de combinatie
met de vier vredesoperaties wel mogelijk is.De heer Pitstra (GroenLinks):Wij hebben ons nooit vastgelegd op de ambitie van vier vredestaken. De
feitelijke situatie is ook niet zodanig dat Nederland de afgelopen acht jaren
met vier taken tegelijk bezig is geweest. Over de Prioriteitennota bestaat
inderdaad verschil van mening tussen het CDA en GroenLinks. Wij hebben die
nota nooit onderschreven. Als je dat wel doet, kom je inderdaad in bepaalde
problemen.Voorzitter! Ik wilde nu overstappen naar het onderdeel wapenexport. Dat
is ook een belangrijk nootje om te kraken. Ook op dit gebied heeft GroenLinks
zware kritiek op het regeringsbeleid, dat het Hollandse koopmanschap van vorige
regeringen gewoon voortzet. Nederland heeft niet zo'n geweldig grote defensie-industrie
zo werd gezegd, maar via de verkoop van overtollig materieel staat Nederland
zevende op de lijst van wapens exporterende landen. Maar ook al is de Nederlandse
wapenindustrie niet zo groot, toch wordt het belang ervan sterk benadrukt.
Via de eigen wapenindustrie zouden we niet zo afhankelijk zijn van andere
landen, is de redenering. Het lijkt me meer wishful thinking. In de praktijk
zijn we sterk afhankelijk van de Amerikanen en het is dan ook logisch dat
de realist Bolkestein de Nederlandse wapenindustrie wil opdoeken, omdat we
het – in zijn ogen – veel beter van de Amerikanen kunnen kopen.
Wel zo goed en wel zo goedkoop!Het is natuurlijk leuk, dat die wapenbeurs hier in Den Haag niet is doorgegaan,
maar het is een schande dat Nederland prominent behoort tot de kooplieden
des doods. De nieuwe notitie wapenexport laat zien, dat weliswaar andere landen
ook bepaald een slechte reputatie hebben inzake de openbaarheid en de parlementaire
controle, maar de voorgestelde procedure vind ik geen wezenlijke verbetering.
Dit komt vooral omdat de politieke meerderheid in het parlement maar al te
graag wil verdienen aan overtollig wapentuig omdat zij bang zijn anders meer
te moeten bezuinigen op defensie en het zonde vinden dat bijvoorbeeld een
Arabische sjeik dit niet van ons wil kopen.Laat ik de regering eens confronteren met haar eigen argumentatie. Het bestaansrecht van het leger wordt gevonden in "je kunt maar
nooit weten". Het is toch merkwaardig en inconsistent, dat deze redenering
niet wordt toegepast op wapenexporten. Je kunt toch nooit weten wat die Egyptenaren,
Verenigde Arabische Emiraten of Turken met ons wapentuig gaan doen in de toekomst?
Maar nu wordt de zekerheid van geld op korte termijn belangrijker gevonden
dan de onzekerheid in de toekomst. Ik kan dat niet anders dan het hypocriet
noemen. Maar soms wordt zelfs de hypocrisie niet eens meer nodig gevonden.
Bij de export van de M483-artillerie aan Turkije door Eurometaal wordt in
de brief van 3 februari zelfs onbekommerd gesteld – nadat de nodige
bezweringsformules over Turkse beloften zijn gedaan – dat "beëindiging
van dit project op korte termijn tot een verlies van 200 arbeidsplaatsen zou
leiden". Liever Nederlandse banen met een risico op dode Koerden, dat is de
paarse handelsmoraal, waarbij trouwens de mogelijkheid van conversie maar
over het hoofd wordt gezien. Ik vind het eigenlijk wel logisch, dat kiezers
van D66 zich niet meer herkennen in deze minister van BUZA die verantwoordelijk
is voor deze brief.Ook is het schrijnend, dat er ook wordt geleverd aan landen die geweigerd
hebben hun wapentransacties aan het VN-register te overleggen. In het Midden-Oosten
geldt dit voor talrijke landen. Waarom wordt dit criterium – deelname
aan het VN-register – niet minimaal in het beleid inzake wapenexport
verwerkt?Als laatste punt wil ik vandaag spreken over het stagneren van de atomaire
ontwapening. Er wordt weliswaar een geruststellend beeld geschapen, dat dit
allemaal zo voorspoedig gaat, maar dit is in mijn ogen slechts de halve werkelijkheid.
Na een periode van snelle afname kwam er stagnatie en nu is er zelfs sprake
van een revival van het kernwapen, met Nederland – uiteraard –
als loyale kernwapenstaat. Wat is er aan de hand?Laat ik eerst een belangrijk incident vermelden, dat elk gevoel van tevredenheid
met de situatie moet doen omslaan in een gevoel van onzekerheid. Op 25 januari
1995 zagen technici van een radarstation in het noorden van Rusland een raket
op hun radarscherm verschijnen. Ze interpreteerden dit als een mogelijke aanval
op Rusland en gaven een waarschuwing door aan het militaire opperbevel. Ze
alarmeerden president Jeltsin, die vervolgens toestemming gaf om te beginnen
met een procedure die zou uitmonden in de lancering van Russische nucleaire
raketten. Pas op het allerlaatste moment voordat dit proces in werking zou
worden gesteld, kwam de mededeling, dat het om een Noorse onderzoeksraket
ging die geen bedreiging vormde. Voor een halfuur had de wereld aan de rand
van een nucleaire afgrond gestaan. Het staat beschreven in het Amerikaanse
tijdschrift Scientific American van november 1997.Mijn eerste vraag is, of de regering dit bericht kent en hoe ze dit beoordeelt.
In mijn visie is dit een bewijs, dat het bezit van kernwapens en de dreiging
daarmee een permanent levensgevaarlijke situatie oplevert; zeker in Rusland
waarvan sommigen zeggen, dat er volstrekt onvoldoende controle op de situatie
kan worden uitgeoefend. De mensheid moet dus van deze krankzinnigheid verlost
worden, maar het lijkt erop dat het proces van verdergaande nucleaire ontwapening
stagneert. De Russen willen het START2-verdrag niet ratificeren waarbij de
uitbreiding van de NAVO, waar wij fel tegen waren, zeker een rol heeft gespeeld.
Maar over die grote blunder van formaat hebben we het vorig jaar al gehad.Nog erger is dat in de nieuwe NAVO-strategie, waarover volop gedebatteerd
wordt, een revival van het kernwapen valt te bespeuren. De Amerikanen werken
met een budget van 45 miljard dollar aan een nieuw type kernbom en aan de
volgende programma's volgens Bill Arkin in het Bulletin of the Atomic Scientist: - vervanging van de kernkoppen op de vanuit de onderzeeboten gelanceerde
Tridentraketten;- een verbeterde versie van de kernkop voor de intercontinentale
raketten van het type MX;- een speciaal kernwapen voor verstoring
van elektronische systemen;- een kernkop voor antiraketten.In het Amerikaanse SIOP, single integrated operational plan, wordt bepaald
dat de strategische wapens weliswaar zijn "de-targeted" op willekeurige punten
in de oceaan, maar wat er niet bij wordt verteld is dat de lanceersystemen
binnen luttele seconden kunnen worden geherprogrammeerd. Met een kleiner aantal
kernkoppen kan een aantal doelen tegelijk onder schot worden gehouden: meer
efficiency uit een kleiner aantal kernkoppen dus. Dat relativeert sterk de
optimistische verhalen over de vermindering van het aantal kernkoppen. Dit
alles gaat door ondanks het non-proliferatie- verdrag, waarbij de betrokken
staten zo plechtig beloofden om serieuze stappen te ondernemen naar nucleaire
ontwapening. Wat is het standpunt van de Nederlandse regering hierin? Gaat
zij bijvoorbeeld in Genève in april aanstaande initiatieven van bijvoorbeeld
Zuid-Afrika ondersteunen?Het ziet er niet naar uit dat dit kabinet dit zal doen, want ik heb de
beschikking gekregen over een speech van de Nederlandse ambassadeur in de
VS, Joris Vos, die op een bijeenkomst op een Amerikaanse denktank de mening
van Nederland gaf. Hij begon met oubollige teksten van Luns over de NAVO als
meest succesvolle vredesbeweging en sprak toen over de strategische visie
van de NAVO 2010, waarin hij vooral conservatief wenste te zijn. Hij zegt
letterlijk – voor de liefhebbers kan ik een kopietje maken – dat
de NAVO moet vasthouden aan haar nucleaire paragrafen en dat dit zelfs het
hart van de organisatie weergeeft. Hij staat zelfs op het standpunt dat, als
deze NAVO-taak zou verdwijnen, andere Europese landen minder trek in de NAVO
zouden krijgen. Heeft hij het standpunt van de Nederlandse regering correct
weergeven? Als dat niet het geval is, wat gaat de regering er dan aan doen?
Hoe verhoudt dit alles zich tot het NPV?Gelukkig zijn er ook betekenisvolle initiatieven. Het Canberra-rapport,
geschreven door een commissie van gezaghebbende deskundigen en politici zoals
de voormalige minister van Defensie McNamara, pleitte in augustus 1996 voor
het afschaffen van de tactische kernwapens, die wij bijvoorbeeld nog op Volkel
hebben en voor het zgn. "de-alerten": het scheiden van de kernkoppen van de
lanceerplatformen. Een internationale groep generaals, waaronder de voormalig
opperbevelhebber van de Amerikaanse kernwapenmacht Butler, heeft in een verklaring
eind 1996 ook gepleit voor belangrijke stappen. Een andere, voor Nederland
interessant oproep, ondertekend door meer dan 100 regeringsleiders,
is begin februari bekendgemaakt. Hierop prijken tot mijn verrassing namen
zoals Van Agt, Lubbers, Ter Beek en Terlouw, maar ook Mandela, Carter en Gorbatsjov.
Zij bepleiten onder andere stappen zoals de-alerting, stopzetting van kernproeven,
onmiddellijke onderhandelingen voor verdergaande reducties onafhankelijk van
START2, de ontwikkeling van een stappenplan voor uiteindelijke eliminatie
en een no-first-use-verklaring. Dat staat allemaal haaks op het verhaal van
de heer Vos. Kent de regering deze verklaring en wat is haar reactie hierop?
Geeft deze brede ondertekening geen aanleiding om hier krachtig en wel positief
op te reageren? Wordt het geen tijd om het slappe verhaal van geen no-first-use-verklaring,
waarin wordt gezegd dat dit geen zaak van de NAVO maar van afzonderlijke landen
is, te herzien en binnen en buiten de NAVO hiervoor te pleiten? Zal de Nederlandse
regering weer keurig in de pas van de Amerikanen gaan lopen of is ze bereid
samen met andere landen tot betekenisvolle initiatieven te komen, bijvoorbeeld
in Genève?Wij zijn ons ervan bewust niet altijd onze zienswijze in de vorm van vragen
te hebben gesteld, maar verwachten toch dat de regering reacties geeft op
onze zienswijze en kritiek. Wellicht komt er nog eens een omslag in het beleid,
doordat het gehele of grootste deel van het defensiebudget wordt aangewend
voor VN-vredestaken, zodat wij onze steun aan een defensiebegroting niet langer
hoeven te onthouden.Mevrouw Lycklama à Nijeholt (PvdA):Voorzitter! Voor de vredelievenden onder ons – en rekenen wij allen
ons daar niet toe – was vorig jaar geen goed jaar. De wereld telde weer
meer conflicten. Dit werd vastgesteld door de National Defense Council Foundation,
een Amerikaanse denktank die jaarlijks een lijst opstelt van alle gebieden
waar zich conflicten voordoen, of gebieden waar veel geweld, misdaad en drugshandel
voorkomt en daarom als instabiel kunnen worden aangemerkt. Eerder meldde het
International institute for strategic studies dat de verkoop van wapens sinds
1995 weer stijgt, na een periode van zeven jaar na de val van de Muur, waarin
de verkoop van wapens daalde. Europese landen nemen na de Verenigde Staten
en Rusland een belangrijke plaats in op de wereldranglijst van wapenexporteurs,
en zoals eerder gezegd staat Nederland op de zevende plaats. Tijdens de behandeling
van de begroting van Buitenlandse Zaken/Ontwikkelingssamenwerking vorige week
zijn hier door collega Stoffelen al de nodige kritische opmerkingen over gemaakt.
Mijn fractie is teleurgesteld dat de regering niet bereid is, meer openheid
vooraf te verschaffen inzake de wapenexport. Als ik het goed begrijp, stelt
de regering nu voor om elk jaar in mei openbaar te maken, wat er in het afgelopen
jaar aan wapens is verkocht, uitgesplitst naar NAVO- en niet-NAVO-landen,
en in oktober in een geheim overleg met de Kamer informatie te geven over
de verkopen in de eerste zes maanden van dat jaar. Dit is een stap in de goede
richting, maar waarom is het zo noodzakelijk om geheimzinnig te doen over
deze transacties?Zorgwekkend is, dat in 1996 de wapenimporten van de Oost- en Zuid-Oostaziatische
landen de totale aankoop van wapens van de NAVO en andere West-Europese landen
voor het eerst overstegen. Dit wijst op spanning in de regio. Nederland heeft
langs verschillende lijnen contacten met deze landen. Deze informatie over
wapenimporten laat eens temeer zien, hoe belangrijk het is dat Nederland in
zijn betrekkingen met het buitenland een integraal buitenlandbeleid voert.
Daarom ben ik blij dat de minister van Buitenlandse Zaken bij dit debat aanwezig
is. Het gaat om een beleid, waarbij internationale handel, inclusief wapens,
en defensie zijn afgestemd op andere aspecten van het buitenlandbeleid, zoals
mensenrechten en migratie, ontwikkelingssamenwerking en milieu.De begroting van Defensie die vandaag ter behandeling voorligt, heeft
hierover weinig nieuws te melden. Over het geheel genomen is het een wat vlakke
begroting, die voortbouwt op wat reeds eerder in gang is gezet, met als hoofdlijn
de Prioriteitennota van 1993 en de actualisering, zoals nu verwoord in de
memorie van toelichting bij deze begroting. De consequenties van die actualisering
zijn een kleine verhoging van de formatie met 745 ten opzichte van de Prioriteitennota,
en een herschikking van de gevechtskracht bij de Koninklijke landmacht, waardoor
de reorganisatie wordt verlengd van 1998 naar 2000. Een actualisering dus
met slechts geringe consequenties. Overigens wil mijn fractie de bewindslieden
graag complimenteren met de wijze, waarop zij in de afgelopen jaren ingrijpende
wijzigingen in het defensieapparaat hebben doorgevoerd. De defensiebegroting
voor 1998 is, zo meldt de memorie van toelichting, in reële termen ruim
een kwart lager dan de begroting voor 1990. De personeelssterkte is in diezelfde
periode afgenomen met ongeveer 40%, wat toch een niet-geringe bijstelling
is. Bovendien is de overgang gemaakt van een vrijwilligersleger naar een beroepsleger,
mede in verband met het grote belang dat wordt gehecht aan het uitvoeren van
crisisbeheersingsoperaties, waarover zowel vredesbewarende als vredesafdwingende
taken vallen.Een organisatie die door een dergelijk veranderingsproces is gegaan, heeft
behoefte aan consolidatie en rust. Dat is zeer begrijpelijk, maar consolidatie
en rust sporen slecht met de steeds veranderende internationale veiligheidssituatie.
Mijn fractie is dan ook enigszins verbaasd dat de actualisering van de nota
die in 1993 verscheen niet tot grotere bijstellingen heeft geleid dan die
welke nu in de memorie van toelichting worden aangekondigd. Immers, in de
afgelopen vijf, zes jaar is er op het terrein van de internationale veiligheidssituatie
nogal wat veranderd. Ik noem een drietal veranderingen.Ten eerste wijs ik op het belangrijke besluit tot uitbreiding van de NAVO
met enkele Oost-Europese landen, namelijk Hongarije, Polen en Tsjechië.
Verder hebben de NAVO en Rusland de Stichtingsakte betreffende wederzijdse
betrekkingen, samenwerking en veiligheid tussen de NAVO en de Russische Federatie
getekend. Daarmee is kenbaar gemaakt dat zij samen verantwoordelijkheid willen
dragen voor de veiligheid in Europa. Dat is een niet geringe verandering ten
aanzien van de situatie vóór 1989 en de instabiele situatie
in Oost-Europa in het begin van de jaren negentig. Ook de veiligheidssituatie
in Bosnië is sinds de ondertekening van het Dayton-akkoord
belangrijk verbeterd.Ten tweede zien wij dat naast deze positieve ontwikkelingen ook nieuwe
gevaren opdoemen, bijvoorbeeld als het gaat om de risico's van de verspreiding
van nucleaire, chemische en biologische wapens. De crisis rondom Irak drukte
ons weer eens extra op deze griezelige feiten.Ten derde heeft onze krijgsmacht sinds het verschijnen van de Prioriteitennota
in 1993 ook de nodige ervaringen opgedaan met de eerder genoemde vredesbewarende
en vredesafdwingende operaties. Soms waren die ervaringen zeer traumatisch.
In dit verband wil mijn fractie graag respect en waardering uitspreken voor
de militairen die vaak onder zeer moeilijke omstandigheden hun crisisbeheersingstaken
moeten uitvoeren.Mijn fractie vraagt zich echter af of deze recente ontwikkelingen en ervaringen
geen gevolgen hebben voor de visie op onze krijgsmacht. Is ook die visie van
enkele jaren terug niet aan bijstelling toe? Waarom wordt daar in de memorie
van toelichting zo weinig over gezegd? Is onze krijgsmacht, zo vraagt mijn
fractie zich af, nog steeds niet te veel gericht op territoriale verdediging?
In de memorie van toelichting wordt gemeld dat de krijgsmacht aan de vooravond
staat van de vervanging van een aantal hoofdwapensystemen, onder meer van
de F16 en de pantservoertuigen. Gaat het hier om een min of meer "automatische"
vervanging van wapens die toch in hoofdzaak gericht zijn op territoriale verdediging?
Hoe relevant is het grondgebied in relatie tot de eerder genoemde bedreiging
van de oncontroleerbare spreiding van nucleaire, chemische en biologische
wapens? Met andere woorden, vraagt de aard van een mogelijk volgende oorlog
niet om nog drastischer veranderingen in de herstructurering en toerusting
van ons leger dan nu met de actualisering van de Prioriteitennota het geval
is?Die nog drastischer herstructurering zou heel wel kunnen leiden tot bezuinigingen
op het materiële en personele vlak. Onze generaalsdichtheid geeft ook
aanleiding tot dergelijke gedachten. Het is dan ook geen verrassing dat in
het zicht van de verkiezingen de discussie over bezuinigingen op Defensie
weer is opgelaaid. Deze discussie kan naar het inzicht van mijn fractie pas
tot zinnige conclusies leiden, wanneer daarbij een duidelijke visie op onze
Defensie in de eerste jaren van de volgende eeuw wordt betrokken. Tegen die
achtergrond lijkt mijn fractie het in de Tweede Kamer gevoerde pleidooi voor
een nieuwe Defensienota zeer gerechtvaardigd. Collega Pit zal straks nog wat
verder ingaan op enkele met die visie samenhangende personele aspecten.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! Mag ik hieruit concluderen dat mevrouw Lycklama
zegt dat er een fundamentele discussie moet komen over een eventuele herstructurering?
Daarom opteren wij voor een nieuwe Defensienota. Zou dat kunnen samenvallen
met het jaar 2002? Want een Defensienota heb je natuurlijk niet vandaag op
morgen uit je mouw geschud.Mevrouw Lycklama à Nijeholt (PvdA):Het is een beetje lastig om daarvoor nu een datum te noemen. Ik zou graag
willen dat er zo snel mogelijk aan begonnen werd. Ik spreek dus eigenlijk
enige teleurstelling uit over het feit dat het kritisch bekijken van wat er
in de afgelopen jaren gebeurd is, niet tot wat meer en grotere bijstellingen
heeft geleid.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Onze gedachte is dat je inderdaad bij de kabinetsformatie die toch heel
snel voor de deur staat, daarover afspraken moet maken. Het vraagt namelijk
wel om een fundamentele herbezinning. U praat wel over herstructurering maar
wat u concreet bedoelt, heb ik nog niet gehoord in uw betoog.Mevrouw Lycklama à Nijeholt (PvdA):Ik denk dat dat alleen maar vastgesteld kan worden als je ook heel kritisch
kijkt naar de ontwikkelingen en ervaringen in de afgelopen paar jaar. Die
ervaringen vind ik te weinig verwoord in deze actualisering van de Prioriteitennota.
Dat is eigenlijk mijn hoofdpunt. Er moet grondig nagedacht worden over wat
die rol van Defensie nu gaat betekenen in de toekomst.Voorzitter! Naar aanleiding van de discussie in deze Kamer over een Grondwetswijziging,
verband houdende onder andere met bepalingen inzake de verdediging, drongen
zich nog enkele vragen op. Echter, nu de hier in dit huis welbekende partijgenoot
de heer Van der Berg heeft geconcludeerd dat wij een kale Grondwet hebben
die wij misschien maar beter kunnen afschaffen, aarzel ik een beetje. Maar
goed, zolang de Grondwet er nog is, vraagt mijn fractie zich af of het de
Grondwet is die de ruimte dient te geven voor de inzet van de krijgsmacht
ten behoeve van humanitaire hulpverlening en, zo ja, of de Grondwet dan ook
in voldoende mate die ruimte werkelijk geeft. Aanleiding tot deze vraag is
ook de in november 1993 verschenen notitie "Humanitaire hulp tussen conflict
en ontwikkeling" van de ministers van Buitenlandse Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking,
mede namens de minister van Defensie. Een notitie die mooi spoorde met de
Prioriteitennota wat betreft de inzet van het leger bij vredesoperaties. Maar
een notitie die zich ook afvroeg of voor humanitaire doeleinden ook militaire
middelen kunnen worden ingezet en, zo ja, wat de grenzen zijn, gezien het
eventuele gevaar van politisering van de humanitaire hulp. De verschillende
ervaringen die nu zijn opgedaan met de harde werkelijkheid van vredesoperaties
in een aantal gebieden leren dat de onderscheiden politieke, militaire en
humanitaire dimensies van het conflict dwars door elkaar heen lopen. Een mandaat,
gegeven voor een van die drie dimensies, is nauwelijks te scheiden van de
andere twee. In artikel 90 van de Grondwet staat dat de regering de internationale
rechtsorde bevordert. Is dat het kader waarin wij de uitwerking van de inzet
van de krijgsmacht voor humanitaire hulpverlening moeten zien? Hoe spoort
het bestaande toetsingskader voor uitzending van militaire eenheden met artikel
90 van de Grondwet? Gaarne een reactie op deze wat meer principiële vraag.Mijn laatste punt betreft de NAVO. Het recente bezoek van de secretaris-generaal,
de heer Solano, aan Nederland bood ruimte voor een interessante discussie
met enkele leden van de Eerste en de Tweede Kamer. In die discussie kwam de
positie van Turkije in NAVO-verband en in EU-verband aan de orde. Die positie
is problematisch. Nog onlangs weigerde Turkije deel te nemen aan de Europese
Conferentie in Londen tussen de regeringsleiders en de staatshoofden van de
15 EU-lidstaten en de 11 EU-kandidaat- landen. Mijn fractie
vraagt zich af of de afwijzende houding van Europa jegens het lidmaatschap
van Turkije van de Europese Unie en de verbitterde reactie van Turkije daarop,
invloed heeft op het NAVO-lidmaatschap van Turkije. Zoekt Turkije bijvoorbeeld
meer aansluiting bij de Amerikaanse stellingname in NAVO-verband dan voorheen?
Blijft het land een betrouwbare partner? Heeft de regering uitvoerbare ideeën
over een oplossing voor dit probleem?De secretaris-generaal sprak zich ook zeer optimistisch uit over de betrekkelijk
geringe kosten die uitbreiding van de NAVO met Hongarije, Polen en Tsjechië
met zich mee zal brengen. Voor een periode van 10 jaar, zo schat de NAVO,
zullen de collectieve kosten zo'n 1,5 mln. per jaar bedragen. Het totaal is
te vergelijken met 0,02% van het collectieve budget van de huidige 16 lidstaten.
Het klinkt als een schijntje. Van Amerikaanse zijde worden veel hogere bedragen
genoemd. Kan de regering aangeven wat de kosten van uitbreiding van de NAVO
met de drie eerder genoemde Oost-Europese landen voor Nederland nu uiteindelijk
zullen zijn?Ten slotte, mijnheer de voorzitter, parallel aan de veranderende visie
op de Nederlandse defensie, zal de veranderende internationale veiligheidssituatie
ook gevolgen dienen te hebben voor het strategisch concept van de NAVO. Dit
concept is volgens een artikel in "the International Herald Tribune" nu te
veel gericht op het verdedigen van NAVO-territorium als eerste doelstelling
van de alliantie. Onvoldoende prioriteit wordt gegeven aan het ontwikkelen
van middelen om de nieuwe veiligheidsrisico's en uitdagingen waaraan de NAVO
blootstaat te hanteren. Verschillende van die risico's staan volkomen los
van de verdediging van territoriale grenzen. Is de regering het hiermee eens?
Hoe ziet de regering de voortgang van het veranderingsproces van de NAVO op
dit punt?Voorzitter! Met belangstelling ziet mijn fractie de reactie van het kabinet
tegemoet.De heer Pit (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Bij de bespreking van deze begroting aan de overzijde
is, voorzover ik het kan beoordelen, meer dan normaal aandacht besteed aan
het onderdeel personeelsbeleid. Dat lijkt mijn fractie terecht. Met betrekking
tot het personeel en het personeelsbeleid is in het algemeen in Nederland
en dus ook bij de overheid en zeker bij defensie het nodige aan de hand. Er
vindt een groot aantal veranderingen plaats. Er wordt gezocht naar nieuwe –
minder starre – arbeidsverhoudingen. Er wordt gestreefd naar nieuwe
evenwichten, bijvoorbeeld tussen collectief en individueel, tussen bedrijfsbelang
en werknemersbelang en tussen flexibiliteit en zekerheid. Zo zou ik door kunnen
gaan met veranderingen op de arbeidsmarkt. Dat is bepaald veel meer dan het
ontstaan van krapte op die arbeidsmarkt. Het gaat om veranderingen in het
bestand aan werkzoekenden en ten aanzien van zaken die werkzoekenden belangrijk
vinden bij het aanvaarden van een baan.Mijnheer de voorzitter! Daar komen voor defensie nog een aantal zaken
bij, zoals de herstructurering naar een kleinere organisatie. Gelijktijdig
moet overtollig personeel afvloeien en moet geworven worden voor nieuw personeel.
Ik noem ook de overgang van een dienstplich- tigenleger naar een beroeps-
c.q. vrijwilligersleger, waardoor op de arbeidsmarkt geconcurreerd moet worden
met particuliere bedrijven en andere overheids- en semi-overheidsinstellingen.
Tevens noem ik de nogal sterk veranderde doelstelling van de krijgsmacht en
de mijns inziens noodzakelijke cultuuromslag die bepaald meer omvat dan een
gedragscode.Het voorgaande maakt meer dan duidelijk dat het personeelsbeleid voor
defensie niet alleen een heel belangrijk onderdeel van het totale beleid behoort
te zijn, maar wellicht ook het moeilijkst te realiseren is. Dat betekent ook
dat de resultaten met enige voorzichtigheid moeten worden beoordeeld en gewogen,
hetgeen echter niet mag betekenen dat kan worden geaccepteerd dat het beleid
blijft steken in goede bedoelingen. Daarom stel ik een aantal wellicht hier
en daar kritische vragen.Defensie beschikt zonder twijfel over een blauwdruk van de wenselijke
personeelsformatie en materieelvoorziening. Eveneens twijfel ik er niet aan
dat tussen de huidige en de wenselijke bezetting afwijkingen bestaan. Kunnen
de bewindslieden ons daarover informeren? Kunnen zij ingaan op de vraag hoe
de verschuivingen daarin zullen plaatsvinden en hoe er, met behoud van uitvoeringstaken,
wellicht met name in de overhead kan worden bezuinigd? Mijn partijgenote heeft
al wat gezegd over de generaals. Bij een reorganisatie of een herstructurering
in het bedrijfsleven noemt men dat van boven af de trap schoonvegen. Wellicht
kan het hier ook wat opleveren.Bij het afschaffen of het opschorten van de dienstplicht heb ik namens
mijn fractie gesteld dat wij er zeer aan hechten dat de personele bezetting
van de krijgsmacht een weerspiegeling blijft van de samenleving. Dat lijkt
mij een kerntaak binnen het personeelsbeleid bij defensie. Af en toe krijg
ik signalen die erop wijzen dat de staatssecretaris een nog hogere ambitie
heeft, namelijk dat de krijgsmacht eerder een spiegel is voor de samenleving
dan een weerspiegeling daarvan. Is dat niet wat te ambitieus voor het defensieapparaat?
Is het niet voldoende als je ernaar streeft, de personele bezetting van het
apparaat een weerspiegeling te doen zijn van hetgeen er in de samenleving
is?Defensie werft jaarlijks niet alleen vele duizenden, vaak jonge medewerkers
en medewerksters – vrouwen worden meer en meer de doelgroep –
maar na kortere of langere tijd stromen ook weer duizenden mensen uit de krijgsmacht
om op de arbeidsmarkt te zoeken naar een voortzetting van hun loopbaan elders,
bij de semi-overheid, bij de overheid of, wellicht in overwegende mate, bij
het particuliere bedrijfsleven. Het werken bij defensie is dan ook voor velen
stellig een belangrijke fase in hun loopbaanontwikkeling. Dat betekent dat
defensie niet alleen bij de werving moet concurreren met andere werkaanbieders
op de arbeidsmarkt, maar ook rekening dient te houden met het feit dat kandidaten
over enige tijd moeten doorstromen naar die andere werkaanbieders. Kandidaten
dienen derhalve aan het functieprofiel van defensie te voldoen, maar ook aan
de functieprofielen van toekomstige werkgevers. Onzes inziens is dat opnieuw
een vorm van vermaatschappelijking van defensie. Inventariseert defensie stelselmatig
 de functieprofielen in het bedrijfsleven voor in aanmerking
komende doorstroomfuncties? Ik meen dat wij ons dienen te realiseren dat defensie
en het hele Nederlandse bedrijfsleven daarmee vissen in dezelfde vijver. Dat
er schaarste is, mag dus niet verwonderen. Is in dit kader het individuele
ontwikkelingsproces van de aangetrokken medewerkers en medewerksters tijdens
de diensttijd niet beslissend voor de kans van slagen van het voortzetten
van hun loopbaan elders na de diensttijd? Ik vertrouw erop dat de staatssecretaris
daarop een passend antwoord heeft.Het voorgaande betekent mijns inziens dat de krijgsmacht zich moet omvormen
tot een "normaal" in deze tijd passend bedrijf, zoals bijvoorbeeld Akzo, DSM,
maar ook Stork, KPN, enz. Verdraagt zich dat met het specifieke karakter van
de krijgsmacht? Komt defensie niet terecht in een spagaat waaruit het heel
moeilijk opstaan is? Hoe wij het ook wenden of keren, defensietaken en vredestaken
zijn immers anders dan het produceren van goederen en diensten zoals kunstmest,
vezels, zout, telefoonverbindingen, enz. Graag hoor ik ook hierop een reactie
van de bewindslieden.Dat brengt mij bij de ons inziens noodzakelijke cultuuromslag bij de krijgsmacht.
Willen medewerkers en medewerksters succesvol kunnen doorstromen naar andere
banen, dan mag er geen te groot verschil zijn tussen de cultuur bij defensie
en de cultuur elders. Het moet in elk geval heel dicht bij elkaar liggen.
Ik heb eens nagegaan wat grote bedrijven in Nederland voor toekomstige werknemers
van belang vinden. Het blijft wellicht abstract, maar het zegt toch wel iets.De toekomstige werknemer moet individueler zijn. Hij moet ondernemer zijn
van zijn eigen arbeidskracht. Hij moet minder beschermd worden door collectieve
regelingen en dient situationeel en tijdgebonden – bijvoorbeeld wel
of niet samenwonend, het al dan niet hebben van kinderen – te kunnen
worden bediend met secundaire en tertiaire arbeidsvoorwaarden. Maar eerst
en vooral moet die nieuwe medewerker bereid zijn, in zichzelf te investeren
oftewel een continu ontwikkelingsproces durven aangaan. Daartoe moet hij ook
de mogelijkheden krijgen, ook bij defensie. Kort samengevat: de toekomstige
werknemer wordt niet alleen flexibeler, maar ook individueler. Hij moet ook
goed samenwerken met anderen. Ook moet hij mondiger en zelfstandiger zijn.
Kan dat binnen de krijgsmacht? Kan men zich voorbereiden op loopbaanvoortzetting
na de diensttijd?Mijnheer de voorzitter! Ik weet wel dat het leger anders functioneert
dan 45 jaar geleden, toen ik als dienstplichtige dienst deed, maar toch blijken
sommige zaken een hardnekkig leven te leiden. Enige tijd geleden zag ik bij
toeval een televisiedocumentaire over de affaire-Spijkers. De bewindslieden
weten zonder twijfel waarover ik het heb. Die uitzending was voor mij aanleiding,
eens te biecht te gaan bij collega Glastra van Loon en zijn dossier terzake
te raadplegen. Het ging mij niet specifiek om het individu Spijkers of de
weduwe van de omgekomen militair, hoe belangrijk zij ook zijn en hoe slecht
naar mijn oordeel die zaak ook is afgehandeld. Het ging mij meer nog om de
manier van denken achter die affaire. Daar werd ik echt niet vrolijk van of
optimistisch over de cultuur die in de krijgsmacht bestaat.Het was alsof ik weer terug was in mijn eigen militaire diensttijd, meer
dan 45 jaar geleden. De medewerker was toen en is nu kennelijk volstrekt ondergeschikt
aan de collectiviteit van het apparaat. Er is volstrekt geen evenwicht tussen
het belang van het individu en het vermeende belang van het apparaat. Ik spreek
bewust van "vermeend belang", omdat in mijn wijze van zien het juist niet
in het belang van het apparaat is. Als je de affaire-Spijkers op je laat inwerken,
wil je toch "never nooit" in zo'n organisatie werken?Mijnheer de voorzitter! Ik wil het particuliere bedrijfsleven niet idealiseren
of mooier voorstellen dan het is. Er is mijns inziens wel een wereld van verschil
tussen de manier waarop een particulier bedrijf een dergelijke kwestie zou
hebben opgepakt en de manier waarop defensie daarmee omgaat. Er is naar mijn
overtuiging onvoldoende aansluiting tussen de cultuur in de krijgsmacht en
daarbuiten.Ik werd daar vanochtend toen ik de knipselkrant las nog eens in bevestigd.
Ik las namelijk een kort interview met brigadegeneraal A. van der List, medeverantwoordelijk
voor een gestroomlijnd beroepsleger. Als ik het in mijn eigen woorden mag
samenvatten – hij zegt het wat ingewikkelder – dan betekent het
in feite dat het leger geen ongelijk kan bekennen. Het leger kan geen nederlagen
toegeven, want een generaal strijdt voor overwinningen. Maar bij winnen, en
dat weet men in de sport al lang, hoort ook verliezen. Bij gelijk hebben,
behoort ook ongelijk kunnen hebben, dat erkennen en daarnaar handelen. Dat
zie ik in dit interview in ieder geval absoluut niet weergegeven. Dat baart
mij misschien wel de meeste zorgen voor de personele bezetting en de personele
ontwikkeling binnen defensie. Ik hoor graag de reactie van de bewindslieden.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! Wij kunnen ons – ik spreek mede namens de fracties van
de RPF en het GPV – niet aan het gevoel onttrekken dat er aan het einde
van de regeerperiode van het kabinet een zekere defensiemoeheid is ontstaan.
De memorie van toelichting op de begroting lijkt nogal wat op die van vorig
jaar. Zij vormt, zo vinden wij, geen bron van inspiratie voor de toekomst
van het defensiebeleid. Wij vragen ons af of dit de deur niet open heeft gezet
voor een vernieuwde discussie over mogelijke bezuinigingen op defensie.De afgelopen jaren is er een diep ingrijpende herstructurering geweest
om te komen tot een krijgsmacht-nieuwe-stijl. Nu wij toegroeien naar een professionele
krijgsmacht die in staat is tot het uitoefenen van de verdedigingstaak, maar
ook kan worden ingezet voor vredestaken hebben wij rust nodig, zo vinden onze
fracties, en geen discussies over nieuwe bezuinigingsronden. Als wij kijken
naar de internationale situatie kunnen wij constateren dat die vol veiligheidsrisico's
is. Daarom moeten wij over goed getrainde en goed uitgeruste legereenheden
kunnen beschikken. Kortom, nadat de Defensienota en de Prioriteitennota waren
verschenen, is de totale defensieorganisatie overhoop gehaald. Dat veroorzaakte
veel onrust, mede omdat daarbij nogal eens moest worden bezuinigd. Nu een
groot aantal daaruit voortvloeiende operaties voor een groot deel is afgewikkeld,
is er behoefte aan een pas op de plaats.Mijnheer de voorzitter! Verstandige organisaties gaan zorgvuldig om met
het belangrijkste kapitaal dat zij hebben: hun medewerkers.
Anderen hebben hier ook op gewezen. Is het juist als wij constateren dat de
werkdruk te lang voortduurt en veel te hoog is bij verschillende defensieonderdelen?
Nu kan werkdruk diverse oorzaken hebben. Zo kan bijvoorbeeld de bedrijfsvoering
te wensen overlaten. Maar het kan ook een tekort aan menskracht zijn, waardoor
knellende bezettingsproblemen ontstaan. Hoe dan ook, het zal potentiële
kandidaten weerhouden om te solliciteren. Om competitief te kunnen opereren
op de arbeidsmarkt zullen er goede arbeidsvoorwaarden moeten worden geboden.
Ook de arbeidsomstandigheden moeten aantrekkelijk zijn. In de memorie van
toelichting etaleert Defensie zich als een aantrekkelijke werkgever. Of dit
zo ervaren wordt, is nog maar de vraag.Enkele jaren geleden zetten onze fracties vraagtekens bij het enthousiasme
van de staatssecretaris, die er toen van uitging voldoende BBT'ers te kunnen
werven. Nu blijkt dat de werving behoorlijke problemen oplevert, in het bijzonder
voor de landmacht. De moeilijkheden bij de werving doen zich vooral voor bij
de gevechtsfuncties, speciaal bij de Luchtmobiele brigade. Uit verschillende
publicaties hebben we begrepen dat er nogal wat BBT'ers zijn die zich bepaald
niet tevreden tonen over het personeelsbeleid. Klachten zijn er over de huisvesting.
Zo schijnt er in het verleden een misrekening te zijn gemaakt. Gepland was
dat 60% van de BBT'ers in de kazernes zou slapen. Dat blijkt nu 72% te zijn.
Kan de staatssecretaris aangeven wanneer de huisvesting op peil is?Studeren blijkt voor velen ook moeilijk te zijn. De oorzaak ligt in te
veel onregelmatige diensten. Dit terwijl juist de maatschappelijke meerwaarde
van een BBT'er die Defensie verlaat zijn goede scholing en vakbekwaamheid
moeten zijn. Een beleid met goede studiemogelijkheden is een van de peilers
waarmee Defensie jonge mensen voor een tijdelijke baan in het leger zou kunnen
interesseren.Klachten zijn er ook over de negatieve bejegening door het oudere beroepskader.
Graag willen wij van de staatssecretaris vernemen of de klachten juist zijn
en zo ja, wat de inzet van Defensie is om te komen tot een beter personeelsbeleid.
De Amerikaanse en Franse defensie hebben kennelijk goede studiefaciliteiten
voor tijdelijke beroepsmilitairen. Kunnen wij, zo is onze vraag aan de staatssecretaris,
dat beleid niet ook tot het onze maken? Want wil defensie kunnen concurreren
op de nu al steeds krapper wordende arbeidsmarkt, dan is een goed beleid op
dit terrein daarvoor de belangrijkste voorwaarde.Mijnheer de voorzitter! Vorig jaar hebben wij onder meer de aandacht gevestigd
op de uitvoering van crisisbeheersingsoperaties. We hebben toen gesteld dat
dit gevolgen heeft voor de organisatie, het karakter en de missie van de krijgsmacht.
Daarom willen wij nogmaals de aandacht vestigen op de mogelijke problemen
die zich daarbij voor kunnen doen. Zo blijkt dat de Koninklijke landmacht
niet binnen dertig dagen een brigade op weg kan hebben voor een vredesafdwingende
operatie. Daarvoor zouden zeker twee weken extra nodig zijn, maar bovendien
zit de landmacht kennelijk met een dergelijke actie aan de top van haar kunnen.
De voorgaande conclusie heeft de staf van de Eerste Divisie getrokken na een
oefening die is gehouden en die heel langdurig is voorbereid, zo hebben wij
begrepen. Graag vernemen wij van de minister wat dit betekent als er daarnaast
op zo'n moment nog andere zaken zijn die de aandacht vragen. De staf stelde
dat alles op haren en snaren zou moeten worden gezet om iets dergelijks voor
elkaar te boksen. En men kan er dan kennelijk niets meer naast hebben.Voorzitter! De afgelopen jaren is er heel wat discussie gevoerd met betrekking
tot het Europese veiligheidsbeleid. Het oude algeheel strategisch concept
voor de verdediging van het NAVO-gebied tijdens de koude oorlog had twee pijlers:
de vooruitgeschoven defensie en het flexibele antwoord. Dit heeft nu gelukkig
zijn tijd gehad. Het jarenlang tot op het bot verdeelde Europa met zijn militaire
dreiging, is gelukkig bezig aan een proces van meer samenwerking. Maar nu
een militaire dreiging gelukkig voor een belangrijk deel tot het verleden
behoort, zijn de gevaren en risico's niet verdwenen. We hoeven maar te denken
aan het historisch gegroeide wantrouwen en de verschrikkelijke botsingen tussen
etnische en nationalistische bevolkingsgroepen in Europa. Bovendien zijn de
nieuwe gevaren en risico's ook grensoverschrijdend.De veranderingen in Europa hebben geleid tot een indringend debat over
de verhouding tussen Europese integratie en Atlantische samenwerking. Zo was
het de vraag, of wellicht de tijd was aangebroken voor een beperking van de
rol van de Verenigde Staten en van de NAVO. Zouden de Europese Unie en de
West-Europese Unie een belangrijker rol moeten krijgen op het terrein van
defensie en veiligheid? Vragen dus, die beantwoord moesten worden voordat
verdere stappen konden worden gezet. Tijdens de top van Madrid is naar onze
mening een grote stap vooruit gezet. Prioriteit voor de NAVO is de uitkomst
en onze fracties zijn daar blij mee. Voorstanders van één Europees
defensiebeleid zijn wij nooit geweest. Het is onze mening dat defensie in
de zogenaamde tweede pijler thuishoort, defensie is in eerste instantie een
nationale aangelegenheid. Het buitenlands beleid en het veiligheidsbeleid
behoren, zo vinden wij, een wezenlijk onderdeel te zijn van de nationale soevereiniteit
van de lidstaten, welke nauw samenhangt met de geschiedenis en de verschillende
politieke belangen van de lidstaten. Dit zijn de redenen, zo constateren wij
telkens weer, waarom het moeilijk, zo niet onmogelijk is, om te komen tot
een gemeenschappelijk beleid. Bovendien zou de uitbreiding van de Europese
Unie met landen uit het voormalige Warschaupact deze verschillen alleen maar
groter maken.Zoals al gezegd, plannen om de West-Europese Unie onder te brengen in
de Europese Unie om daarbinnen het gemeenschappelijk veiligheidsbeleid samen
te brengen, zouden onze steun niet krijgen. Ook de betrokkenheid van Amerika
bij Europa blijft nodig, zo blijkt telkens weer. Hiervoor is de NAVO een belangrijk
platform. Een eigen defensiekoers van Europa vinden we niet gewenst, omdat,
zoals ik al zei, de verschillende landen onderling te sterk verdeeld zijn.
Veiligheid is zodanig met het nationale belang verweven, dat lidstaten bij
internationale crises toch hun eigen koers zullen varen. De recente voorbeelden
in bijvoorbeeld voormalig Joegoslavië bewijzen dat. De Europese Unie
zelf bleek bij dit conflict geen daadkracht te hebben voor
het treffen van eigen doeltreffende maatregelen. Waar onze fracties voor kiezen,
is dat de lidstaten op basis van vrijwilligheid moeten samenwerken in een
institutioneel kader dat losstaat van de Europese Unie en de vorm zou kunnen
aannemen van bijvoorbeeld de vroegere Europese Politieke Samenwerking. Militair
behoort alleen te worden opgetreden in vrijwillige samenwerking binnen het
kader van de NAVO. Het voeren van een gemeenschappelijk veiligheidsbeleid
zien we dan ook als een taak voor de NAVO. De NAVO is een intergouvernementele
organisatie waar de lidstaten hun eigen identiteit (kunnen) behouden. Onze
fracties zien dan ook met belangstelling uit naar de reorganisatie van de
militaire commando's van de NAVO. Kan de minister ons over de voortgang hiervan
al mededelingen doen?Voorzitter! Bij één van de vorige beleidsdebatten over de
defensiebegroting hebben wij aandacht gevraagd voor de bodemsanering van de
defensieterreinen. Had begin 1997 de Algemene Rekenkamer nog kritiek op het
bodemsaneringsprogramma van Defensie, inmiddels mogen wij constateren dat
de aanbevelingen vertaald zijn in concrete maatregelen. Vandaag willen we
de aandacht vestigen op de naleving van milieuregels bij de krijgsmacht. Lange
tijd stond, en begrijpelijk, het belang van de landsverdediging voorop. De
aandacht voor het milieu kwam niet of nauwelijks in beeld. Van het aanpassen
van een oefening om de natuur te ontzien of het milieu te beschermen, was
geen sprake. Juist bij de krijgsmacht zijn veel zaken aan de orde en wordt
met materialen gewerkt die bij verkeerd gebruik of door er slordig mee om
te gaan een gevaar vormen voor het milieu en de natuur ernstige schade kunnen
toebrengen. Het is bekend dat er te weinig aandacht werd geschonken aan de
bodembescherming. Zo was de opslag van gevaarlijke stoffen niet altijd in
overeenstemming met de geldende regels. Vloeistofdichte vloeren lekten nogal
eens. Lekbakken ontbraken vaak of werden niet gebruikt. Een ander ernstig
probleem is de verwijdering van asbest dat op grote schaal in het verleden
is gebruikt. Ook bij de vergunningen blijken zich nogal eens problemen voor
te doen. Zo blijken ze lang niet altijd adequaat te zijn. Beschrijvingen van
de inrichtingen en de activiteiten die er plaatsvinden, blijken nogal eens
niet te kloppen. Een deel van de bestaande vergunningen is ook nog verouderd.
Kortom, de zorg voor het milieu was geen integraal onderdeel van de bedrijfsvoering.
Al met al een zorgelijke situatie. Waardering hebben wij dan ook voor het
feit dat in deze kabinetsperiode deze problematiek veel meer aandacht heeft
gekregen. Er wordt nu serieus gewerkt aan een verbetering van het beleid op
basis van het Defensie meerjarenplan milieu. Ook is er een veel betere naleving
van wet- en regelgeving. Zo wordt er ook gewerkt aan de opbouw van een milieuzorgsysteem,
een ware cultuurverandering. Het blijkt echter dat in de praktijk afgesproken
termijnen voor herstel vaak niet worden gehaald, omdat de financiële
molens binnen defensie te langzaam malen. Het kan ook te maken hebben met
een te bureaucratische benadering. Dit blijkt het goed ingezette beleid nogal
te frustreren. Graag vernemen wij van de minister wat hiervan nu echt de oorzaak
is.Mijnheer de voorzitter! Ik kom tot een afronding van deze bijdrage. Uit
de Bijbel blijkt duidelijk dat we niet om de oorlog als realiteit heen kunnen,
toen niet en nu niet. Oorlogen en geweld zijn het onvermijdelijke gevolg van
de zonde, van de boosheid van het menselijk hart, hoewel datzelfde hart door
de eeuwen heen ook vervuld is van afschuw voor dit verschijnsel. Recht en
gerechtigheid behoeven een gewapende macht om een volk of volken te beschermen.
Deze macht staat in dienst van het recht, dat niet vertrapt mag worden. Om
bovenstaande redenen hechten onze fracties aan een goed defensiebeleid.Voorzitter! Wij wachten met belangstelling de reacties van de bewindslieden
af.Mevrouw Vrisekoop (D66):Mijnheer de voorzitter! De krijgsmacht heeft zich in de afgelopen jaren
ingrijpend gereorganiseerd en is structureel veranderd. De defensiebegroting
voor 1998 is ruim een kwart lager en het personeelsbestand van de krijgsmacht
is ongeveer 40% kleiner dan in 1990 het geval was. Defensie heeft moeten leren
omgaan met een krijgsmacht zonder dienstplichtigen. Niet alleen in structuur,
maar ook in taken en doelstellingen heeft een verschuiving plaatsgevonden.
De traditionele taak van de veiligheid van het eigen en het bondgenootschappelijke
grondgebied wordt meer en meer naar de achtergrond geschoven door de nieuwe
doelstelling van internationale crisisbeheersing en herstel of behoud van
de internationale rechtsorde.Hoewel de ervaringen van de afgelopen vijf jaar leren dat de omvang en
de structuur van de krijgsmacht voldoen, worden er knelpunten gesignaleerd.
In enkele gevallen is de personele capaciteit te krap geraamd. Ook doen zich
knelpunten voor ten aanzien van de beschikbaarheid en de geschiktheid van
eenheden voor de operationele taak in het kader van crisisbeheersing. Nederland
meent een taak te hebben in de internationale rechtsorde en dient daaraan
dan ook naar vermogen bij te dragen. Een internationaal inzetbare en hoogwaardige
krijgsmacht is hiertoe noodzakelijk. Deze begrotingsbehandeling wil ik gebruiken
om de vraag op te werpen of de manier waarop Defensie binnen dit kader haar
plaats inneemt, in het buitenlandse beleid van Nederland passend is. Ik richt
mij daarbij op de onderwerpen conflictpreventie en personeel.Voorzitter! Conflictbeheersing wordt door de regering gezien als een belangrijk
instrument om vrede en stabiliteit in de wereld te vergroten en te behouden.
Ontwikkelingssamenwerking kan bijdragen aan het verlichten van achterliggende
factoren, zoals armoede, die een rol spelen bij het ontstaan van conflicten.
In die zin kan ontwikkelingssamenwerking worden gezien als een preventief
instrument met langetermijnwerking. Preventie dient onderdeel te zijn van
zowel onze nationale inspanning als van de collectieve hulp in EU-verband.
Tijdens zijn voorzitterschap van de EU heeft Nederland aandacht gevraagd voor
de bijdrage die ontwikkelingssamenwerking in samenhang met andere economische
en politieke instrumenten van de EU kan leveren aan conflictpreventie. Kan
de minister aangeven in hoeverre dit onderwerp structureel op de agenda is
gezet?Voor de inzet van militairen aan de orde is, staat een groot scala aan
internationale politieke instrumenten voor crisispreventie
ter beschikking. In een goed buitenlands beleid past dan ook een heldere visie
op de plaats van de conflictpreventie, op de Nederlandse inbreng in organisaties
die zich in het bijzonder richten op conflictpreventie zoals de OVSE en de
Raad van Europa, en op de Nederlandse inzet in civiele missies van conflictpreventie.
Is dit in Nederland ook ontwikkeld?De keuze voor deelname aan internationale acties die kunnen variëren
van humanitaire operaties tot vredeshandhaving en vredesafdwinging, is sterk
toegenomen binnen NAVO- en VN-verband. De minister geeft aan dat de VN niet
per definitie de aangewezen instantie moet zijn die eventuele interventies
zou moeten leiden. Dit zal moeten gebeuren door ad-hocformaties. Toch kunnen
wij vaststellen dat de VN tot 1989, het jaar van de omwenteling, slechts 15
keer heeft geïntervenieerd en in de zes jaar nadien al 20 keer. Dat is
een explosieve toename. Of deze trend zal doorzetten, weten wij niet. Wij
kunnen slechts concluderen dat het middel van een gewapende interventie niet
langer uitzondering is, maar meer gebruikelijk is geworden.Er zijn op het moment zo'n 27 brandhaarden in de wereld. Niet in al die
situaties wordt er geïntervenieerd; er worden dus keuzen gemaakt. Wat
zijn de criteria waarop er bij sommige conflicten wél en bij andere
niet wordt geïntervenieerd? Daarvan afgeleid, wat zijn de criteria waarop
wordt beslist of er Nederlandse steun aan een internationale actie wordt verleend
of niet? Want, moet en kan Nederland altijd deelnemen? En zo ja, hoe? Het
verdient aanbeveling, tot heldere criteria te komen die duidelijk kunnen maken
wat men van de Nederlandse krijgsmacht mag verwachten. Kan de minister hier
nog eens helder en duidelijk aangeven welke afwegingen en criteria ten grondslag
liggen aan het inzetten en uitzenden van Nederlandse militairen?De heer Van Eekelen (VVD):Deze vragen verbazen mij eigenlijk een beetje. Wij hebben hier één
of twee jaar geleden al over gesproken. Er zijn toch heel duidelijk toetsingscriteria
aangegeven? Wij hebben die criteria besproken en wij hebben ze tot een drietal
teruggebracht. Wil mevrouw Vrisekoop nu een nieuwe discussie over de criteria?
Ik dacht dat de uitgangspunten en de toetsingselementen nu wel duidelijk waren.Mevrouw Vrisekoop (D66):Mijn fractie stelt zich op het standpunt dat de ontwikkelingen in de wereld
en de interventies die internationaal nodig zijn gebleken, het noodzakelijk
maken om telkens opnieuw de criteria helder en duidelijk weer te geven. Het
past dan, ze periodiek te herzien en daarover duidelijkheid te verschaffen.Internationale interventies stellen de nationale overheden voor een dilemma.
Aan de ene kant zal er actie ondernomen moeten worden om een internationaal
onhoudbare situatie te corrigeren, aan de andere kant lijkt het erop dat interventie
er juist voor zorgt dat er een langer, grimmiger en gecompliceerder situatie
gecreëerd wordt. Toch is non-interventie een drogreden. Onlangs bleek
dit weer, toen mede dankzij de opbouw van een sterke internationale troepenmacht
in de Perzische Golf het de secretaris-generaal van de VN lijkt te zijn gelukt
om een goed resultaat te behalen in de onderhandelingen met Saddam Hoessein.In de lezing die de minister van Defensie begin dit jaar heeft gehouden
voor de Nederlandse afdeling van de Society for International Development,
gaf hij overtuigend aan dat er een duidelijk verband is en dat er een overlap
bestaat tussen de beleidsterreinen van Defensie en Ontwikkelingssamenwerking.
Toch denk ik dat er ook een duidelijke overlap bestaat tussen het beleidsterrein
van Buitenlandse Zaken en van Defensie. Meer en meer blijkt dat het middel
van stille diplomatie bij uitstek geschikt is om te bemiddelen in een internationaal
conflict. Beide partijen kunnen op die manier zonder gezichtsverlies deelnemen
aan onderhandelingen die voor beide van levensbelang zijn. Meer en meer zal
Defensie dus met het ministerie van Buitenlandse Zaken te maken krijgen. De
culturen van de ministeries verschillen. Hoe denkt de minister in deze ontwikkeling
een rol te kunnen spelen?Onlangs, in de NRC van 6 maart jongstleden, pleitte de minister voor een
vijfhoekoverleg tussen de bewindslieden van Buitenlandse Zaken, Europese zaken,
Internationale handel, Ontwikkelingssamenwerking en Defensie. Zij zouden wekelijks
onder leiding van de minister-president het actuele Nederlandse buitenlandse
beleid vorm moeten geven om zo ook beter qua beleid op elkaar afgestemd te
zijn. Alhoewel goed regulier overleg altijd valt toe te juichen, lijkt het
erop dat dit voorstel ook is ingegeven door die cultuurverschillen en dat
het doelt op een structurele wijziging van beleid maken. Het duidt erop dat
Defensie zoekende is naar een nieuwe invulling van haar taken en dat zij een
inbedding zoekt in het Nederlandse beleid in plaats van op basis van de zich
voordoende conflictsituaties in de wereld binnen de NAVO, de VN of ad-hocverbanden
te besluiten of Nederland wel of niet meedoet. Mag ik het zo interpreteren?Het tweede onderwerp is personeel en financiën. Het is bijna tien
jaar geleden dat de Muur viel en daarmee de dreiging van het Warschaupact
naar de NAVO-landen. Het wederzijds wantrouwen heeft sindsdien plaatsgemaakt
voor samenwerking in Europa. Daarmee is de klassieke taak van Defensie, de
collectieve verdediging van het NAVO-grondgebied, veranderd in een taak bij
het handhaven en forceren van vrede bij regionale conflicten. De Prioriteitennota
heeft de weg gewezen hoe te komen tot een krijgsmacht die berekend is voor
de nieuwe vredestaken. D66 hecht eraan, het ambitieniveau van deze nota te
ondersteunen. Bezuinigingen mogen dan ook de inzet bij vredesoperaties niet
in de weg staan.De Defensienota 1991, de Prioriteitennota 1993 en de novemberbrief van
1994 van het kabinet hebben een reorganisatie en een herstructurering teweeggebracht
van een gigantische omvang. Die operaties zouden worden afgerond in 2002 en
zouden een reductiebudget van 27% en een reductie in personeel van 40% tot
gevolg hebben. Dat is geen geringe prestatie. Toch is ook D66 van mening dat
door een efficiëntere en effectievere inzet van middelen een nadere bezuiniging
mogelijk is.In de doelmatigheidsoperatie van 1995 ging de staatssecretaris er nog
van uit, dat een vermindering van het personeel met 3300 mensen mogelijk was.
In de begroting van 1998 blijken dit er 2600 te zijn. In de begroting wordt
niet aangegeven waaruit dit verschil van 700 mensen voortvloeit.
Nu geeft het ministerie aan dat voor de periode 1997/2002 een overtolligheid
wordt verwacht van 3200 mensen. De vraag rijst, wanneer dit aantal precies
gehaald gaat worden en waarom in de afgelopen periode de doelstellingen uit
1995 niet gehaald zijn.Voordat er aan verdere bezuinigingen wordt gedacht – en die kunnen
eigenlijk alleen gevonden worden in personeel – dienen andere posten
kritisch bekeken te worden. Waarom is er bijvoorbeeld in de begroting nog
een omvangrijke post van 8 mln. opgenomen voor externe adviezen? Die post
is weliswaar verminderd met 1 mln., maar wat is de aard van die adviezen,
waarom moet een en ander extern gebeuren en waarom kan daarop zo gemakkelijk
een dergelijke bezuiniging gehaald worden? Op de totale begroting is dit bedrag
maar 0,06%. Wanneer die taak echter voor een deel door het huidige personeel
kan worden uitgevoerd, kan dat wel uitmaken op de post personeelskosten.Tot dusverre zijn de meeste bezuinigingen gerealiseerd bij de landmacht.
Waarom is niet in gelijke mate bezuinigd op marine en luchtmacht? Welk beleid
denkt de minister in de toekomst in dezen te voeren?Uit de begrotingscijfers blijkt dat een aanzienlijk deel van het defensiebudget
opgaat aan pensioenen en wachtgelden. Dit aandeel stijgt nog steeds. In 1996
was het 12,9%, in 1998 wordt het begroot op 13,6%. Dat is niet ongebruikelijk
voor een krijgsmacht in reorganisatie. Wel is de vraag, wanneer de minister
voorziet dat dit bedrag afneemt en in welke mate. In hoeverre voert het ministerie
een actief beleid bij het zoeken naar ander werk voor overtollig personeel,
waardoor deze post kan worden verminderd?Deze cijfers tonen bovendien het belang aan van een personeelsbestand
dat zowel binnen als buiten de krijgsmacht exployabel is. Ook hier, zoals
geldt voor elke moderne organisatie, is constante scholing een must, zeker
als het de positie van de BBT'ers aangaat.De heer Van Eekelen (VVD):Voorzitter! Mevrouw Vrisekoop heeft de vrij opmerkelijke zin uitgesproken,
dat kortingen op de defensiebegroting eigenlijk alleen gevonden zouden kunnen
worden in de personeelssector.Mevrouw Vrisekoop (D66):Daar kunnen de grootste bezuinigingen gevonden worden.De heer Van Eekelen (VVD):Dat is een opmerkelijk uitspraak, want meestal wordt het in de politieke
discussie in het materieel gezocht. Dat heb ik zeker niet bepleit. Gelooft
mevrouw Vrisekoop niet, dat juist in de personeelssector allerlei aanvullende
uitgaven nodig zullen zijn? De rekrutering wordt moeilijker, de arbeidsmarkt
stelt nieuwe eisen. Zij heeft zelf gewezen op de noodzaak van betere opleidingen.
Zij zoekt naar posten waar misschien met minder mensen gewerkt kan worden.
Er zijn echter 850 mensen bijgekomen omdat er al knelpunten waren. Als mevrouw
Vrisekoop zo'n opmerkelijke uitspraak doet, zou ik wel willen dat zij die
wat beter onderbouwt!Mevrouw Vrisekoop (D66):Als wij de bezuinigingsposten bekijken, moeten wij constateren dat de
bezuinigingen het makkelijkst gehaald kunnen worden op personeelsgebied. Daarbij
moet natuurlijk de nodige zorg in acht genomen worden. Ik heb dit punt niet
grondig voorbereid, maar ik ben graag bereid daarover op een ander moment
met u in discussie te gaan, mijnheer Van Eekelen.De heer Van Eekelen (VVD):Als u dat in tweede termijn kunt doen, zal ik nu niet verder insisteren.
De meeste deskundigen zeggen echter dat het heel moeilijk is om juist op personeelskosten
op korte termijn bezuinigingen te vinden. Vanwege arbeidsvoorwaarden, ontslagmogelijkheden,
enz., ligt dat buitengewoon moeilijk.Mevrouw Vrisekoop (D66):Dat ben ik helemaal met u eens. Dat is ook de reden waarom ik een lans
breek voor de mogelijkheid van een employabele aanpak. Dat wil zeggen dat
er wordt geprobeerd om elders voor diezelfde werknemers arbeidsplaatsen te
verwerven.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Daar gaat het toch niet om? Natuurlijk kunnen wij de militairen misschien
aan een andere baan helpen, maar het gaat er toch om dat er voldoende personeel
is. Anders wordt de veiligheid aangetast, ook van de mensen zelf.Mevrouw Vrisekoop (D66):Dat ben ik met u eens. Als je op grote posten wilt bezuinigen, dan zou
dat het makkelijkste kunnen op het gebied van personeelszaken. Dat is echter
ook meteen het moeilijkste, want je wilt graag én de veiligheid en
de personeelsvoorwaarden in acht nemen.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Neen, u moet antwoord geven op de vraag of u dat verantwoord vindt.Mevrouw Vrisekoop (D66):Ik vind dat niet verantwoord. Dat ben ik met u eens, zo zei ik. Alleen
is het altijd het makkelijkste om bezuinigingen te vinden in de grootste post.
Dat bepleit ik niet. Ik zeg juist dat het ernstige kritiek krijgt, omdat je
te maken hebt met de veiligheid, met de grote broek die je aantrekt in het
buitenland wat de taken betreft die je je op de hals haalt.Het past binnen de huidige veiligheidssituatie van ons land om in gezamenlijkheid
te kijken naar vergaande vormen van samenwerking, niet alleen uit bezuinigingsoverweging,
maar ook vanuit een visie op het versterken van de multinationale banden.
D66 juicht de nauwe marinesamenwerking met België en de landmachtsamenwer-
king in het Duits-Nederlandse legerkorps dan ook toe. De vraag is of er nog
meer vergaande vormen van samenwerking mogelijk zijn, die dan ook een verdere
inkrimping van vooral marine en luchtmacht mogelijk kunnen maken. Hoewel internationalisering
voor D66 een belangrijke doelstelling is, kan hierbij ook enige spanning ontstaan
bij het snel inzetten van Nederlandse eenheden bij vredesoperaties. Het is
dus zaak dat bijvoorbeeld onderdelen van het Duits-Nederlandse legerkorps
regelmatig oefenen en samenwerken met landen die veelvuldig deelnemen aan
internationale vredesoperaties om een snelle inzet en een goede inpassing
van Nederlandse eenheden in internationaal verband te kunnen garanderen.Deelname aan vredesacties veroorzaakt bij militairen psychische en fysieke
problemen. Goede personeelszorg betekent dat serieus aandacht aan dat fenomeen
moet worden besteed ter voorkoming van die problemen tijdens
de missies zelf en in de nazorg. Wij horen graag wat de staatssecretaris gaat
doen met de aanbevelingen van de commissie inzake het onderzoek van de Vrije
Universiteit naar de zorgbehoefte van veteranen en de gewenste structuur van
het veteranenbeleid.Voorzitter! Gelijk andere fracties baart het D66 zorgen dat het werven
van BBT'ers zo moeizaam verloopt. Mede daarom zijn wij voorstander van een
geleidelijke ontwikkeling naar een werkelijk beroepsleger, waarin personeel
dat aanvankelijk wordt aangenomen om de soldaten- en korporaalsfuncties te
vervullen later met aanvullende opleidingen de kans krijgt door te groeien
naar de onderofficiersfuncties. Voor degenen voor wie er geen loopbaanmogelijkheden
meer zijn moeten er wellicht aanvullende opleidingen en premies worden geboden
om elders hun loopbaan voort te zetten. Zoals ik hiervoor al heb gezegd, heeft
Defensie een verantwoordelijkheid bij het employabel houden en krijgen van
medewerkers; een verantwoordelijkheid die de aantrekkelijkheid van Defensie
als werkgever moet en kan verbeteren.Het mag duidelijk zijn dat de problemen op het gebied van werving en selectie
van nieuwe rekruten zich voordoen vanuit het idee dat het werken voor Defensie
niet bevorderlijk is voor een verdere carrière. BBT'ers dienen bij
Defensie vaardigheden te krijgen die ook buiten de krijgsmacht te gebruiken
zijn. Kan de minister aangeven wat op dit moment de werkvelden zijn waar oud-werknemers
van Defensie terechtkomen? Als hierin duidelijk inzicht kan worden verkregen,
dan kan men de vaardigheden die men in de krijgsmacht opdoet misschien beter
daarop laten aansluiten. Het moet duidelijk zijn wat je bij Defensie leert
en in hoeverre een loopbaan bij Defensie aansluit bij een vervolgcarrière.
Bovendien zal er een goed human resource management gevoerd moeten worden.
Dat zal ook duidelijk naar buiten moeten worden gebracht. D66 ziet niets in
suggesties om het tekort aan BBT'ers op te lossen door de leeftijdsgrens te
verlagen tot 16 jaar, zoals vorig jaar door de VVD-fractie aan de overzijde
werd voorgesteld. Dat lijkt een onwenselijke noodgreep. Er is juist een nieuw
soort militair nodig, een profiel van een zelfstandiger, meer volwassen militair
die zich staande kan houden in een gespannen situatie en daarop dusdanig kan
reageren, dat er op adequate manier hulpverlening kan plaatsvinden. De cultuuromslag
die werd ingezet door het afschaffen van de dienstplicht en door deelname
aan internationale interventies, dient nu zijn weerslag te krijgen op het
beleid van Defensie.Het omvormen van de krijgsmacht begint bij een nieuwe en adequate opleiding
aan de militaire instituten. Leerlingen dienen opgeleid te worden tot internationale
interventionisten, die zich kunnen handhaven op een gebied waarop spanningen
hoog zullen oplopen. Hierbij zal de traditionele hiërarchische structuur
van Defensie meer en meer doorbroken worden. Op steeds lager niveau zullen
militairen moeten beslissen of actie ondernomen dient te worden, zonder dat
dit eerst door een meerdere gefiatteerd zal kunnen worden.De Defensiebesluiten van de EU in Amsterdam, Madrid en Parijs van medio
1997, betekenen een beperkte vooruitgang naar een Europese veiligheids- en
defensie-identiteit. Toch is Europa nog ver verwijderd van een centrale defensie,
op welke manier dan ook. Het is duidelijk dat het Nederlandse veiligheidsbeleid
alleen in internationaal verband kan slagen. Daarmee moet gelijk de vraag
worden gesteld, hoe en in welke mate dit zal gebeuren.De internationale bereidheid tot deelname aan internationale operaties
daalt. De landen die deel zouden kunnen nemen, zien in dat men zich voor een
langere periode verbindt aan een vaak gecompliceerd gewapend conflict. De
succeskans moet derhalve aanzienlijk zijn, wil men zijn medewerking toezeggen.
De ervaringen in Somalië en Bosnië hebben veel regeringen kopschuw
gemaakt voor het deelnemen aan militaire vredesoperaties. Er is een geïntegreerde
internationale aanpak nodig om problemen structureel aan te kunnen pakken.
Politieke bemiddeling moet gepaard gaan met hulp om in onmiddellijke behoeften
te voorzien.Mocht een toekomstige herijking van de taken van de krijgsmacht ertoe
leiden dat Defensie zich voornamelijk zal toeleggen op de bijdrage aan specifieke
vormen van vredesbewarende operatie, dan zal dit een fundamentele herinrichting
van de krijgsmacht tot gevolg moeten hebben. Dat kan tot gevolg hebben, dat
je bereid moet zijn om een keuze te maken of Nederland wel in drie krijgsmachten
wil blijven investeren.Met belangstelling ziet de fractie van D66 de reactie van de bewindslieden
tegemoet.De heer Hendriks:Voorzitter! Over anderhalve maand krijgen wij verkiezingen, wat een nieuw
regeerakkoord betekent, ook over het defensiebeleid. De samenstelling van
het nieuwe kabinet en dientengevolge het te voeren beleid zijn nog niet te
voorspellen, maar er is ten aanzien van de vaderlandse krijgsmacht alle reden,
het hart vast te houden. De Partij van de Arbeid bepleit een forse extra bezuiniging
van bijna 500 mld. op het defensiebudget, dat nu bijna 14 mld. bedraagt, D66
stelt maximaal 1 mld. voor, afhankelijk van de economische groei en GroenLinks
heeft het over 3 mld. Wat mij beklemt, is dat deze bezuinigingsvoorstellen
niet gebaseerd zijn op een concrete analyse van de nationale en internationale
veiligheidssituatie, maar uitsluitend lijken te zijn bedoeld voor het financieren
van allerlei fraaie verkiezingsbeloftes. Als er al sprake is van enige onderbouwing
van deze voorstellen, is dat veelal niet meer dan loos geredeneer. Wat dat
betreft heeft de heer Pitstra mij zojuist allerminst kunnen overtuigen.Voorzitter! Ter illustratie wil ik een paar zogenaamde doelmatigheidssuggesties
tegen het licht houden. Ten eerste het PvdA-voorstel om het Korps mariniers,
het Korps commandotroepen en de luchtmobiele brigade samen te voegen, want
daarmee zou veel geld te verdienen zijn. Op de vraag, hoe dat in organisatorische
en operationele zin moet worden uitgewerkt, wordt niet ingegaan. Maar wij
hebben het wel over onderdelen met geheel verschillende taken, die weliswaar
af en toe complementair zijn, waarbij samenwerking nuttig zou kunnen zijn,
maar dat beperkt zich tot incidentele gevallen. Samenvoeging kan worden overwogen
als dat financieel voordeel op zou leveren en niet ten koste zou gaan van
de operationele capaciteit en flexibiliteit. Het een noch het ander is het
geval. Minister Voorhoeve rekent ons voor dat, zelfs als door samenvoeging
van de overkoepelende staven een forse doelmatigheidswinst
zou kunnen worden bereikt – wat overigens mijns inziens nog maar zeer
de vraag is – het financiële voordeel zich zou beperken tot hoogstens
enkele tienden van promillen van de begroting van Defensie. Dit toch al zeer
beperkte voordeel zou dan moeten worden afgewogen tegen de infrastructurele
consequenties en alle verdere nadelen van samenvoeging. Een heilloze zaak!Dan het pleidooi, ook van de PvdA, voor ontschotting binnen Defensie.
Alsof het wiel is uitgevonden! Ook de PvdA weet heel goed dat de regering
reeds in 1993 tot een vergaande doelmatigheidsoperatie binnen Defensie heeft
besloten, met als doel het vergroten van de efficiency en het verbeteren van
de samenwerking tussen de krijgsmachtdelen. Dat heeft de afgelopen vijf jaar
geleid tot bijvoorbeeld het samenvoegen van opleidingen en de samenwerking
tussen commando's en mariniers. Echter, datgene wat er is te verdienen door
efficiencyverbetering is de afgelopen vijf jaar wel gerealiseerd. Veel meer
zit er nu niet meer in.Uit D66-kringen is het idee afkomstig om de functies van de ministers
van Buitenlandse Zaken en van Defensie samen te voegen; ook al zo'n doelmatigheidsvoorstel.
Defensie zou moeten worden ondergebracht bij een staatssecretaris binnen het
ministerie van Buitenlandse Zaken. Daarbij wordt volkomen voorbijgegaan aan
het verschil in karakter en taken van deze ministeries. Immers, het ministerie
van Defensie is een uitvoerend ministerie, dat in zijn besluitvorming vooral
uitgaat van militaire haalbaarheid, hetgeen wel eens strijdig zou kunnen zijn
met de politieke wenselijkheid. Srebrenica heeft ons dat weer eens volstrekt
duidelijk gemaakt. Door de ministerraad moeten wenselijkheid en haalbaarheid
tegen elkaar worden afgewogen. Dat kan slechts op verantwoorde wijze, indien
er twee ministers zijn.Ook op internationaal niveau zou deze herindeling problemen opleveren.
Binnen de NAVO en andere internationale organisaties vinden separate vergaderingen
plaats van de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie. In beide fora
worden vraagstukken vanuit zeer verschillende optiek bezien. Of wij nu de
keuze zouden maken om ons land op Defensiegebied te doen vertegenwoordigen
door de minister van Buitenlandse Zaken of door een staatssecretaris, belast
met Defensiezaken, in beide gevallen staat de geloofwaardigheid van Nederland
op het spel. En, nog afgezien van de problematiek van de gigantische vergroting
van de span of control van de minister van Buitenlandse Zaken, die dan een
soort van superdepartement zou gaan leiden, wat zijn de voordelen van een
dergelijke exercitie of, meer nog, wat is er te verdienen? Het departement
van Defensie zou dan opgaan in het ministerie van Buitenlandse Zaken. Maar
vergroot dat de doelmatigheid of levert dat besparingen op? Gezien de verschillende
invalshoeken van beide ministeries zullen bijzonder weinig functies kunnen
worden samengevoegd. Daar komt bij dat zowel op Buitenlandse Zaken als bij
Defensie iedereen, tot en met de bewindslieden, nu reeds de handen meer dan
vol heeft.Voorzitter! Als gevolg van de Defensienota van 1991, de Prioriteitennota
van 1993 en de novemberbrief van 1994 wordt de meest ingrijpende reorganisatie
gerealiseerd die de Nederlandse krijgsmacht ooit heeft gekend. Uiteindelijk
zal dit in 2002 leiden tot een Defensiebudget dat 27% lager is dan in 1990.
Er is een personeelsreductie gerealiseerd van ruim 40%. Alle reductie en reorganisaties
zijn uitgevoerd na zorgvuldige analyse en steeds in relatie tot de internationale
veiligheidssituatie en voortdurend onder kritische controle van het parlement.
De grootte en samenstelling van de huidige krijgsmacht zijn direct gerelateerd
aan de verplichtingen die wij internationaal politiek op ons hebben genomen.
Kort gezegd, komen deze verplichtingen neer op het gelijktijdig kunnen uitvoeren
van vier vredesoperaties, waar ook ter wereld. Dit naast de verdediging van
het eigen land en het NAVO-grondgebied. Nu is de vraag, voorzitter, of de
internationale veiligheidssituatie zich zodanig heeft gestabiliseerd dat dit
de PvdA, D66 en GroenLinks reden kan geven om nu weer, bovenop de reeds in
gang zijnde en zorgvuldig afgewogen bezuinigingsoperatie, het bezuinigingskonijn
uit de hoge hoed te trekken. Want, GroenLinks daargelaten – die kan
ik wat dit betreft niet eens ernstig nemen – hebben de PvdA en D66 niet
mede deelgenomen aan de politieke besluitvorming over die nu al jaren lopende
afslankingsoperatie? Wat mij in dit licht helemaal verbijstert, is dat ook
díé partijen voorgeven een actief veiligheidsbeleid te willen
voeren. Dan rest dus nog maar een conclusie: kennelijk is het internationaal
op veiligheidsgebied een stuk stabieler geworden. Maar klopt dat?Zonder internationale vredesmacht kunnen wij de vrede in Bosnië wel
vergeten. De situatie in Kosovo is een kruitvat. In Macedonië blijft
de aanwezigheid van een preventieve VN-macht geboden, gezien de infiltratie
van gewapende Albanese bendes. De toestand op Cyprus blijft explosief. In
Noord-Afrika vinden massale moordpartijen plaats; hiermee bemoeit de Europese
Unie zich intensief. Over de Westelijke Sahara wordt al meer dan 20 jaar geruzied;
hopelijk komt dit middels een referendum komende december tot een oplossing.
En dan hebben wij het Midden-Oosten: het Palestijnse probleem en Irak. En
dan Iran, dat werkt aan een omvangrijk bewa- peningsprogramma, misschien met
inbegrip van massavernietigingswapens. Ook andere landen in het Midden-Oosten
hebben ambities op het gebied van NBC-wapens. De mondiale verspreiding van
de nucleaire technologie is zonder meer zorgelijk te noemen. Er zijn drie
landen die sowieso het nonprolife- ratieverdrag niet ondertekend hebben: India,
Pakistan en Israël. Dan zijn er nog drie die dat wel hebben gedaan, maar
waarover wij toch grote zorgen hebben: Iran, Irak en Noord-Korea. Daarbij
dan nog het probleem van de biologische en chemische wapens die relatief eenvoudig
en goedkoop te maken en te gebruiken zijn. Een paar dagen geleden zag ik een
televisieprogramma over de gruwelijke uitwerking van aanvallen met, kennelijk,
mosterdgas op een Koerdische stad ergens in Noord-Irak. Herinnert u zich nog
het optreden van een waanzinnige in Tokio in 1995, resulterend in 12 doden
en 5500 gewonden? Dan hebben wij ook nog de biologische strijdmiddelen die
op grote maar ook op "kleine" schaal kunnen worden toegepast. "Een klein beetje
Anthrax kan veel kwaad doen", zei president Clinton vorige maand. Hij doelde
hierbij op het biologisch strijdmiddel Anthrax, miltvuur,
dat eerst griepachtige symptomen opwekt en vervolgens tot de dood leidt. Amerikaanse
en Britse veiligheidsdiensten zijn panisch van de gedachte aan dit soort middelen
waarvan een flesje al genoeg is om een gehele stad uit te roeien. Naar verluidt,
heeft David Kay, het vorig hoofd van de VN-wapeninspecteurs ervoor gewaarschuwd
dat Saddam Hoesseins ultieme chantagemiddel er wel eens zo zou kunnen uitzien.
Vanmorgen hoorden wij in het nieuws dat het Verenigd Koninkrijk er momenteel
ernstig rekening mee houdt dat deze dreiging nu ook inderdaad werkelijkheid
is geworden.Daarmee kom ik aan het jaarlijks groeiend internationale terrorisme. Ieder
jaar vinden er vele honderden terroristische acties plaats. Men herinnert
zich Jeruzalem, Oklahoma City, het World Trade Centre en Algerije met meer
dan 60.000 doden. Daarbij moet ik dan nog noemen de gestaag groeiende georganiseerde
misdaad, die mondiaal enorme ongecontroleerde geldstromen tot gevolg heeft.
En dan, tot slot, wil ik nog wijzen op de verpaupering in vele delen van de
wereld die alleen nog maar kan verergeren door de pijlsnelle groei van de
wereldbevolking, nu zo'n 6 miljard mensen en in 2010 naar schatting 7,7 miljard.
Een toename van 28% in een paar decennia tijd. De schaarsteproblemen die dit
zal veroorzaken ten aanzien van voedsel en water zijn onvoorstelbaar. Denk
in dit verband aan de bevolkingsexplosie in China. Naar schatting komen daar
de komende twee decennia zo'n 300 miljoen mensen bij. Die toename alleen is
al meer dan de gehele bevolking van de Verenigde Staten.Voorzitter! Ik heb uit de losse pols een aantal fenomenen genoemd die,
elk afzonderlijk beschouwd, misschien beheersbaar zouden kunnen zijn. Mevrouw
Vrisekoop heeft al gewezen op het belang van conflictpreventie. De gedachte
aan een aantal van deze zaken in combinatie echter, is zonder meer huiveringwekkend.
Al met al denk ik te mogen stellen dat te verwachten is dat het met de stabiliteit
in de wereld de komende decennia niet zo best gesteld zal zijn. Overigens
zijn dit zo maar wat bespiegelingen; losse gedachten dus. Maar zij zijn niet
nieuw en worden door velen gedeeld, onder meer door partijen als de PvdA en
D66. Het is dan ook nogal raadselachtig hoe die partijen tot de door hen genoemde
bezuinigingsvoorstellen kunnen komen. Natuurlijk, er is veel geld nodig voor
gezondheidszorg, onderwijs en criminaliteitsbestrijding en dat zijn zaken
die de kiezer meer aanspreken dan een slagvaardige krijgsmacht. Maar, voorzitter,
het zou toch voor de hand liggen om, in het licht van het voorgaande en uit
het oogpunt van doelmatigheid bij de reorganisatie en de motivatie van het
personeel, voorshands van verdere bezuinigingen op de krijgsmacht af te zien.
Ik stel voor, rond de eeuwwisseling een nieuwe evaluatie te starten om te
bezien hoe wij, na de afronding van de lopende reorganisaties in 2002, verder
moeten met de krijgsmacht. Daarmee sluit ik aan op de gedachtewisseling tussen
mevrouw Lycklama en mevrouw Van Leeuwen, die zich afvroegen wanneer hiermee
een start gemaakt moet worden. Mijns inziens zal het wel twee jaar kosten
om een en ander op een rijtje te zetten. Je moet daar niet te vroeg mee beginnen,
want op defensiegebied verandert er jaarlijks enorm veel. Ieder jaar dat je
te vroeg begint, houdt in dat je achter de feiten gaat aanhollen.Mijnheer de voorzitter! Nog wat opmerkingen over de praktijk van alledag
ten aanzien van de personeelssituatie bij de krijgsmacht. De Koninklijke marechaussee
groeit als kool. De laatste tien jaar is de KMAR met duizend man gegroeid
tot de huidige sterkte van vijf duizend personen. Dat vindt zijn voornaamste
reden in al het extra werk dat de marechaussee is toebedeeld met betrekking
tot het Mobiel vreemde- lingentoezicht. Die groei heeft consequenties voor
de huisvesting die ver achterbleef bij de eisen van deze tijd. Daarom heeft
de KMAR in Den Haag een gloednieuwe kazerne gekregen, waar, naast de Staf,
een districtsbureau en een tweetal brigades zijn ondergebracht. Ik feliciteer
de KMAR met deze nieuwe zeer eigentijdse infrastructuur, maar ik heb ook een
vraag. Hoe is het mogelijk dat overal in het land kazernes worden opgedoekt,
terwijl aan de Van Alkemadelaan een nieuwbouwproject is gerealiseerd ter waarde
van 60 mln. Het ligt toch voor de hand, je in deze tijd van besnoeiingen af
te vragen of dat nu niet anders had gekund. Graag krijg ik een toelichting
van de regering op dit punt.Voorzitter! Op dit moment – en die situatie zal nog wel een jaar
of wat duren – heeft de Koninklijke landmacht in ex-Joegoslavië
ruim 1200 mensen gestationeerd. In getal komt dat overeen met twee bataljons.
Dat betekent volgens de memorie van toelichting dat daarvoor jaarlijks in
totaal 2600 personen, een equivalent van 4,5 bataljon, moeten worden uitgezonden.
Dit is voor de Koninklijke landmacht op de lange duur niet zonder meer te
behappen. Want in feite heeft men daarvoor een pantserinfanteriebataljon meer
nodig dan men thans heeft. Er wordt dus een oude truc toegepast: het kannibaliseren
van eenheden. De bestaande twee pantserinfanteriebataljons staan ieder een
parate compagnie af aan een nieuw te formeren bataljon. In feite is dit dus
een soort plastische chirurgie oftewel een sigaar uit eigen doos. Want hiermee
creëer je weliswaar meer eenheden, maar er komen niet meer mannetjes
of vrouwtjes; daar zijn andere ingrepen voor nodig. Er zijn mijns inziens
slechts twee mogelijkheden om dit op te lossen: of het politieke ambitieniveau
wordt verlaagd, of er dienen 600 extra pantserinfanteristen te komen. Dat
levert een geld- en een wervingsprobleem op. Graag verneem ik het standpunt
van de regering hierover.Trouwens, de werving is bij de Koninklijke landmacht sowieso een probleem.
Wat te denken van de onderbezetting van het artsenbestand? Een tekort van
70 artsen op een totaal van 122 functieplaatsen! Dat betekent een structureel
tekort aan medische begeleiding en curatieve zorgverlening, ook bij uitzendingen.
Bovendien betekent dit een tekort aan opleidingscapaciteit bij de geneeskundige
dienst, een tekort dat doorwerkt in de beschikbare aantallen geneeskundig
personeel bij uitzendingen. Wat denkt de regering daaraan te doen?In meer algemene zin laat de belangstelling voor soldaten- en korporaalsfuncties
bij de Koninklijke landmacht zeer te wensen over. Dat heeft kennelijk te maken
met de arbeidsvoorwaarden, het imago en de taakstelling van de landmacht.
Vooral het werkloosheidsgat, waarin vele laaggerangde BBT'ers na hun diensttijd
vallen, schijnt vele "willing and able" jongelui te weerhouden van
sollicitatie bij de landmacht. De voorzitter van de ACOM – mevrouw Van
Leeuwen wees er ook al op – stelt een vierjarig contract voor waarvan
het laatste jaar in principe is bedoeld voor een omscholing naar een burgerbaan.
Voor wat betreft de arbeidsvoorwaarden suggereert hij een schema van twee
jaar thuis na een half jaar uitzending. Graag hoor ik de mening van de bewindslieden
over deze ideeën.De voorzitter van de Nederlandse officierenvereniging – ook daar
heeft mevrouw Van Leeuwen op gewezen – stelt voor 16,5-jarigen te werven
en hun een civiel/militaire opleiding te geven van één jaar
ter gewenning aan het militaire bestaan. Dit kan, naast het feit dat de krijgsmacht
zich dan meer direct op schoolverlaters kan richten, een oplossing bieden
voor het leegloopprobleem tijdens de opleiding. Het is vanochtend al genoemd:
bij de landmacht valt in algemene zin 15% af en bij de luchtmobiele brigade
is dat zelfs 37%. De kosten van dit overgangsjaar kunnen dan worden verdeeld
over meer ministeries, omdat hiermee tevens een algemeen maatschappelijk probleem
kan worden opgelost. Het klinkt wel wat revolutionair, maar ik acht dit het
overwegen waard. Hoe denken de bewindslieden hierover?Ook bij de luchtmacht en de marine kampt men met personeelsproblemen,
hoewel in mindere mate. Daar beperken die zich tot bepaalde categorieën.
Bij de Koninklijke marine schort het aan belangstelling voor het KIM. Ondanks
extra wervingsinspanningen kent het KIM, net als vorig jaar trouwens, een
tekort van 25% eerstejaars, vooral bij de technische dienst en de zeedienst.
Daarbij komt dat ook het aantal aspirant-beroepsofficieren (ABO's) sterk terugloopt.Met betrekking tot de operationeel dienende officieren is de toestand
niet minder zorgelijk. Voor veel marinegezinnen met kinderen en veelal werkende
partner vormen de frequente uitzendingen van vier tot zes maanden een wezenlijk
probleem. Bovendien is bij het personeel een teruglopende motivatie waarneembaar
als gevolg van een gestadig toenemende werkdruk, carrièreonzekerheden
en slechte secundaire arbeidsvoorwaarden. Dit alles gaat gepaard met een voortgaande
vermindering van erkenning en status. Het gevolg is dat vooral officieren
in de leeftijd van 30 tot 35 jaar, onder andere vliegers, het na afloop van
hun contract voor gezien houden en zwichten voor het salaris, de zekerheid
en de regelmaat van het bedrijfsleven.Ook bij de luchtmacht bestaan wervingsproblemen, vooral voor de technische
functies en voor de vliegers. Scholieren kiezen steeds minder voor de bètavakken
en dus neemt het aantal geschikte kandidaten voor een vliegende of technische
functie bij de Koninklijke luchtmacht af. In verband met de introductie van
nieuwe vliegtuigen, vooral helikopters, heeft de luchtmacht momenteel een
zestigtal jonge vliegers nodig. Gezien de strenge toelatingseisen is dit te
vertalen in een behoefte aan 5000 kandidaten en zoveel zijn er gewoon niet.
Betekent dit dat de toelatingseisen nu worden teruggeschroefd of berust de
luchtmacht (en dus ook de landmacht als gebruiker) in een, hopelijk tijdelijke,
vermindering van de slagkracht?Ook maakt de luchtmacht zich grote zorgen over de toenemende klachten
onder het personeel over de werklast. Er is sprake van een groeiend probleem
als gevolg van de inkrimping van het burger- en militaire personeelsbestand
en het voortdurend zwaarder wordende takenpakket waar tegenover de steeds
kleinere budgetten staan.De sterkte van de luchtmacht is de laatste jaren afgenomen met 5000 man,
circa 30%, maar er wordt steeds vaker een beroep gedaan op de luchtmacht,
bijvoorbeeld voor crisisbeheersingsmissies in oorlogsgebieden en voor het
overvliegen van hulpgoederen naar rampgebieden. Daarbij komt dat het oefenen
met nieuw wapenmaterieel veel arbeidsuren kost. Er is enige verlichting op
komst doordat de luchtmacht dit jaar een kleine 300 mensen extra mag aannemen
voor de sector luchttransport en de nieuwe Apache-helikopters. Niettemin blijft
de toestand zorgwekkend. Wat denkt de regering hieraan te doen?Voorzitter! Het is duidelijk dat het op zijn zachtst gezegd niet al te
best gaat op personeelsgebied bij de krijgsmacht. De actualisering van de
Prioriteitennota heeft tot resultaat gehad dat voor delen van de defensieorganisatie
de personeelsreductie te ambitieus is geweest. Dit heeft geresulteerd in reële
tekorten. Meer personeel en betere arbeidsvoorwaarden zijn nodig om het aantrekkelijker
te maken bij de gewapende macht te dienen en om de concurrentie aan te kunnen
met het bedrijfsleven. Derhalve wordt ook het emancipatiebeleid, zoals verwoord
in de memorie van toelichting, door mij van harte ondersteund. Het zou mijns
inziens echter aanbeveling verdienen de mogelijkheid van ouderschapsverlof
te verruimen tot het achtste levensjaar van het betreffende kind. Op die manier
wordt aangesloten bij de nieuwe Wet op het ouderschapsverlof. Deze zaak wordt
bepleit door zowel het CDA bij monde van mevrouw Van Leeuwen als door de heer
Gooijers, de voorzitter van de ACOM. Ik ben het daarmee van harte eens.Voorzitter! De laatste weken is van diverse kanten de aandacht gevestigd
op het relatief grote aantal vlag- en opperofficieren dat onze krijgsmacht
nog immer telt. Hadden wij in 1990 één generaal op duizend krijgslieden,
tegenwoordig is dat één op zevenhonderd. Hoewel de personeelssterkte
van de krijgsmacht sinds 1990 met 40% is ingekrompen, is het aantal generaals
slechts met 14% afgenomen. Bij de kolonelscategorie ligt de situatie nog vreemder.
Van de 440 kolonels in 1990 zijn er nog steeds 430 over. Hoezo afslanking?
Defensie komt desgevraagd met zachte argumenten, zoals de grotere specialisering
van de krijgsmacht en de toename van het aantal internationale militaire operaties.
Met respect, maar dergelijke argumenten vind ik weinig overtuigend, zeker
als ik vergelijkingen maak met andere Europese landen die het kennelijk met
veel minder sterren afkunnen. Graag zou ik hierover een toelichting van de
bewindslieden horen.Voorzitter! Ik rond af. Een moderne beroepskrijgsmacht zal op een andere
wijze moeten opereren dan het dienstplichtig leger van de tachtiger jaren.
Op personeelsgebied betekent dat een cultuuromslag, die dringend een aantal
soms pijnlijke aanpassingen met zich brengt. Daarnaast is de veiligheidssituatie
in de wereld veranderd. Dat houdt in dat het takenpakket en de daarmee verband
houdende organisatie van de krijgsmacht moeten worden aangepast. Dat gebeurt
ook, als gevolg van de Prioriteitennota.De krijgsmacht zit daarom midden in een gigantische reorganisatieslag.
 Maar of de stabiliteit in de wereld de laatste paar jaar zodanig
is verbeterd dat dit nu weer extra bezuinigingen op de krijgsmacht wettigt,
daarover heb ik grote twijfels. Wel ligt het voor de hand om een paar jaar
voor de huidige reorganisatie is afgerond, rond de eeuwwisseling dus, aan
te vangen met een grondige herijking. Laten wij nu onze "boots" niet te snel
weggooien, want nieuwe heb je maar niet zo.De voorzitter:Ik schors de beraadslaging over deze begroting tot na afloop van de dinerpauze.
Ik deel mede dat de behandeling van de Koppelingswet na de lunchpauze plaatsvindt,
aansluitend aan de herdenking. Over vijf minuten vergadert het College van
senioren.Tot slot deel ik aan de bewindslieden mede dat het doen afgaan van een
mobiele telefoon op de tribune in deze Kamer niet is toegestaan. Daarop staat
een jaar ontzegging van de toegang.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 13.40 uur tot 14.40 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19971998-1226-1252.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl