ECLI:NL:PHR:2014:2368
Parket bij de Hoge Raad — Uitspraak 


Nr. 13/06286 P
Zitting: 30 september 2014
Mr. [NAAM]:
[betrokkene 4]
1. Het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, zittingsplaats Arnhem, heeft bij arrest van 3 december 2013 het bedrag waarop het wederrechtelijk verkregen voordeel wordt geschat vastgesteld op € 184.145,69 en aan de betrokkene de verplichting tot betaling aan de Staat van datzelfde bedrag opgelegd.
2. Deze zaak hangt samen met de eveneens op de betrokkene betrekking hebbende strafzaak met nummer 13/06283, alsmede met de zaken tegen [betrokkene 5] (13/06219 P en 13/06220), [betrokkene 6] (13/06289 en 14/00850 P), [betrokkene 7] (14/00855 P) en [betrokkene 8] (14/00860), in welke zaken ik vandaag eveneens concludeer.
3. Namens de betrokkene is beroep in cassatie ingesteld en heeft mr. M. Berndsen, advocaat [NAAM], bij schriftuur twee middelen van cassatie voorgesteld.
4. Het
eerste middel
keert zich tegen de afwijzing van het namens de betrokkene gedane verzoek tot het horen van getuigen.
5. Het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 17 mei 2013 houdt, voor zover voor de beoordeling van het middel van belang, het volgende in:
“De raadsman voert het woord, zakelijk weergegeven:
Ik hoor zojuist mr Boumanjal in de zaak van [betrokkene 6] verzoeken om [betrokkene 8], [betrokkene 7], [betrokkene 4], [betrokkene 2], [betrokkene 1], [betrokkene 5], [betrokkene 9], [betrokkene 10], [betrokkene 11], [betrokkene 12], [betrokkene 13], [betrokkene 14] en [betrokkene 15] als getuigen te horen. Gelet op het bedrag dat justitie vraagt heeft ook mijn cliënt er belang bij om deze getuigen te horen. Elke te horen getuige in de zaak [betrokkene 6], moet ook in de zaak van mijn cliënt gehoord worden, met natuurlijk de uitzondering dat in plaats van mijn cliënt, medeverdachte [betrokkene 6] wordt gehoord.
Mijn cliënt zal in ieder geval opening van zaken geven, maar hij wil dan wel zijn verklaring afstemmen op hetgeen de getuigen zullen gaan zeggen.
De jongste raadsheer vraagt verdachte of hij bereid is om te vertellen wat voor opbrengst hij heeft gehad van deze feiten.
De raadsman merkt op dat hij de vraag suggestief vindt.
De jongste raadsheer vraagt verdachte of hij bereid is om die vragen te beantwoorden.
De verdachte verklaart, zakelijk weergegeven:
Ja.
(…)
De voorzitter deelt als beslissing van het hof mede dat op de verzoeken later bij eindarrest of tussenarrest zal worden beslist. Deze beslissing is met name ingegeven door het verloop van de verdere behandeling van de (straf)zaak, waarbij het hof dan ook [van] de standpunten van de verdediging en het openbaar ministerie op de hoogte zal geraken.”
6. Het bestreden arrest houdt, voor zover voor de beoordeling van het middel van belang, het volgende in:
De veroordeelde heeft -ook ter terechtzitting in hoger beroep van 19 oktober 2013-
verklaard zich niet schuldig te hebben gemaakt aan enig misdrijf en daaruit dus geen voordeel te hebben genoten. De veroordeelde is bij arrest van dit hof van 3 december 2013 (parketnummer 21-004594-12) echter veroordeeld tot straf terzake van (onder meer) diefstal door twee of meer verenigde personen waarbij de schuldige het weg te nemen goed onder zijn bereik heeft gebracht door middel van braak en/of een valse sleutel en deelneming aan een organisatie die tot oogmerk heeft het plegen van misdrijven, bij welke misdrijven buit is gemaakt. Gelet op deze stand van zaken, is het horen van getuigen over het door verdachte wederrechtelijk verkregen voordeel, zoals verzocht, niet noodzakelijk. Het verzoek moet daarom worden afgewezen.
7. Het in het middel bedoelde verzoek is een verzoek op de voet van de artikelen 328 en 331, eerste lid, Sv in verbinding met de artikelen 315 Sv,  415, eerste lid, en art. 511g, tweede lid, Sv. De maatstaf bij de beoordeling van een dergelijk verzoek is of het hof het horen van de getuigen noodzakelijk oordeelt.
Het hof heeft bij de afwijzing van het verzoek dan ook de juiste maatstaf gehanteerd, hetgeen door de steller van het middel ook niet wordt bestreden. In cassatie resteert de vraag of het oordeel van het hof dat het horen van de door de raadsman genoemde getuigen niet noodzakelijk is, niet onbegrijpelijk is en toereikend is gemotiveerd. Daarbij stel ik voorop dat de begrijpelijkheid in verband met de aan de feitenrechter voorbehouden weging en waardering van de omstandigheden van het geval in cassatie slechts in beperkte mate kan worden getoetst.
8. De steller van het middel voert aan dat de motivering van de afwijzing van het getuigenverzoek tekort schiet. De combinatie van de veroordeling in de hoofdzaak en de ontkenning van schuld door de betrokkene zou volgens hem juist bijdragen aan de noodzaak tot het horen van de getuigen.
9. Bij de invulling van het noodzakelijkheidscriterium staat, anders dan bij het criterium van het verdedigingsbelang, het perspectief van de zittingsrechter centraal.
Het criterium houdt verband met de taak en de verantwoordelijkheid van de strafrechter voor de volledigheid van het onderzoek van de zaak.
Bepalend is of de zittingsrechter zelf het horen van de getuigen noodzakelijk acht. Ik stel daarbij voorop dat de vraag naar de verdeling van de opbrengst van de strafbare feiten – en daarmee naar de toerekening van het voordeel aan de betrokkene – in het kader van de ontnemingsprocedure relevant is. In dit verband rijst de vraag naar de betekenis van de verwijzing naar de procesopstelling van de betrokkene in het kader van de motivering van de afwijzing van de getuigenverzoeken. Die betekenis is op het eerste gezicht niet evident. Ik meen echter dat in de overwegingen besloten ligt dat het hof het verzoek van de raadsman onvoldoende onderbouwd heeft bevonden. Gelet op de summiere toelichting van het verzoek, mede bezien tegen de achtergrond van hetgeen in de hoofdzaak is bewezen verklaard en gelet op de proceshouding van de verdachte, is dat oordeel niet onbegrijpelijk. Daarbij moet worden bedacht dat het in dezen gaat om een criminele organisatie, in welk verband in wisselende samenstelling diverse inbraken zijn gepleegd. Onder die omstandigheden mag volgens de wetgever van de betrokkene worden verlangd dat hij duidelijkheid geeft over de herkomst van mogelijk crimineel vergaard vermogen. Met de in art. 36e, zevende lid, Sr neergelegde constructie van hoofdelijke aansprakelijkheid, waarvoor het hof heeft gekozen, is voorzien in een regeling waarmee de wetgever heeft willen bevorderen dat de betrokkene inzicht geeft in de wijze waarop de criminele opbrengsten onderling zijn verdeeld.
Tegen deze achtergrond moet de overweging van het hof dat de betrokkene heeft verklaard zich niet schuldig te hebben gemaakt aan enig misdrijf en dus ook geen voordeel te hebben genoten worden bezien. Juist voor gevallen waarin sprake is van mededaderschap, het dossier geen aanknopingspunt bevat voor een concrete verdeling van de opbrengst en de betrokkene niets heeft verklaard over de verdeling van de opbrengst, heeft  de wetgever de mogelijkheid van hoofdelijke aansprakelijkheid in het leven geroepen, waarop ik bij de bespreking van het tweede middel nader zal ingaan. Het oordeel van het hof dat onder de gegeven omstandigheden het gevraagde getuigenverhoor niet noodzakelijk is, is niet onbegrijpelijk. Tegen deze achtergrond acht ik de motivering van de afwijzing van de summier toegelichte getuigenverzoeken, inclusief de verwijzing naar de procesopstelling van de betrokkene, toereikend.
10. Voor zover het middel erover klaagt dat het hof is vooruitgelopen op de inhoud van de verklaringen van de getuigen, faalt het eveneens. Het hof heeft niets overwogen dat erop duidt dat het is vooruitgelopen op enige getuigenverklaring. In de overweging van het hof  ligt besloten dat het zich door het verhandelde ter terechtzitting voldoende ingelicht acht en dat hem dus de noodzaak van het gevraagde verhoor niet is gebleken. Van een aldus gemotiveerde afwijzing kan niet worden gezegd dat die ervan blijk geeft dat de rechter op ontoelaatbare wijze is vooruitgelopen op hetgeen de getuigen zouden kunnen verklaren.
11. Het middel faalt.
12. Met het
tweede middel
wordt opgekomen tegen de toepassing van art. 36e, zevende lid, Sr.
13. Het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 19 november 2013 houdt, voor zover voor de beoordeling van het middel van belang, het volgende in:
“Op grond van artikel 36e Wetboek van Strafrecht is het mogelijk om mijn cliënt hoofdelijk aansprakelijk te stellen, doch dit artikel dient te worden toegepast in een zaak waar onduidelijkheid bestaat omtrent de vraag hoe de geldstromen lopen.
Wanneer mijn cliënt van drie feiten wordt verdacht en daarvoor wordt veroordeeld bestaat er geen enkele aanleiding en reden om aan te nemen dat hij ook voordeel zou hebben gehad uit zaken waarvoor zijn medeverdachten zijn veroordeeld.
Gelet op de ontkenning van zijn cliënt verzoek ik uw hof de ontnemingsvordering af te wijzen.”
14. Het bestreden arrest houdt, voor zover voor de beoordeling van het middel van belang, het volgende in:
“Op 1 juli 2011 is artikel 36e, zevende lid, van het Wetboek van Strafrecht in werking getreden. In dit artikel is bepaald dat bij het vaststellen van het bedrag van het wederrechtelijk verkregen voordeel op grond van het eerste en tweede lid ter zake van strafbare feiten die door twee of meer personen zijn gepleegd, de rechter kan bepalen dat deze hoofdelijk dan wel voor een door hem te bepalen deel aansprakelijk zijn voor de gezamenlijke betalingsverplichting.
Het bewezenverklaarde is in vereniging met een of meer anderen gepleegd na 1 juli 2011.
Veroordeelde wenste ter terechtzitting niets te verklaren over het door hem genoten voordeel of een deel daarvan. Het hof zal veroordeelde daarom hoofdelijk aansprakelijk stellen voor de betalingsverplichting. Voor zover door veroordeelde hierdoor meer zou worden betaald dan wel voor zover op hem meer zal worden verhaald dan aan hem aan voordeel is toegekomen, heeft hij voor dat meerdere een regresrecht op de mededader(s).”
15. Art. 36e, zevende lid, Sr luidt sedert 1 juli 2011 als volgt
:
“Bij het vaststellen van het bedrag van het wederrechtelijk verkregen voordeel op grond van het eerste en tweede lid ter zake van strafbare feiten die door twee of meer personen zijn gepleegd, kan de rechter bepalen dat deze hoofdelijk dan wel voor een door hem te bepalen deel aansprakelijk zijn voor de gezamenlijke betalingsverplichting.”
16. De bepaling komt voort uit een door de (toenmalige) Tweede Kamerleden Van Haersma Buma en Teeven ingediend amendement bij het Voorstel tot Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en enige andere wetten ter verbetering van de toepassing van de maatregel ter ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel (verruiming mogelijkheden voordeelontneming). Dit amendement bevat, voor zover voor de bespreking van het middel van belang, de volgende toelichting:
“Voorgesteld wordt om aan artikel 36e Sr een nieuw lid toe te voegen, dat de mogelijkheid creëert voor de rechter om de daders van een misdrijf ieder hoofdelijk aansprakelijk te stellen voor het wederrechtelijk verkregen voordeel dat met het gezamenlijk plegen van een misdrijf is ontstaan. Artikel 36e, zesde lid, bepaalt dat de rechter voortaan daders hoofdelijk, dan wel voor een door hem te bepalen deel, aansprakelijk kan stellen voor de gezamenlijke betalingsverplichting die ter ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel wordt opgelegd.
Doel van de aanpassing is het vereenvoudigen van de tenuitvoerlegging van de ontnemingsmaatregel. Het gaat om zaken waarin meerdere daders een rol hebben gespeeld en niet of zeer moeilijk kan worden aangetoond, welk deel van het vastgestelde wederrechtelijk verkregen voordeel bij ieder van de daders terecht is gekomen. De voorgestelde wijziging brengt een aanzienlijke bewijsvereenvoudiging teweeg voor het openbaar ministerie en de rechter.
Hoofdelijke aansprakelijkheid kan alleen aan de orde komen wanneer er sprake is van meerdere daders, die gezamenlijk een of meer aan te duiden strafbare feiten hebben gepleegd. Uit het strafbare feit kan zelf reeds het gezamenlijke plegen voortvloeien, zoals uit deelneming aan een criminele organisatie (artikel 140 Sr) of diefstal in vereniging (artikel 311 Sr). Daarnaast kan het ook gaan om deelnemingsvormen; in het bijzonder valt te denken aan medeplegen. Van belang is telkens dat de daders samen verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor het geheel van de misdrijven waarop de ontnemingsvordering is gebaseerd.
Ontneming is slechts mogelijk wanneer de personen ieder tenminste voor één van de feiten die zij gezamenlijk hebben gepleegd zijn veroordeeld. De voorgestelde regeling van hoofdelijke aansprakelijkheid maakt hier geen uitzondering op. Door verwijzing in artikel 36e, zesde lid, naar het eerste en tweede lid van artikel 36e Sr, geldt het vereiste van een veroordeling voor ieder van de aansprakelijk te stellen daders onverkort. De bevoegdheid tot toepassing van hoofdelijke aansprakelijkheid wordt neergelegd bij de rechter. Het betreft een facultatieve bevoegdheid, waarvan de rechter indien hij dit nodig acht gebruik kan maken bij het toerekenen van het wederrechtelijk verkregen voordeel aan de daders.
De hoofdelijke verplichting reikt maximaal tot het geldbedrag dat wordt opgelegd ter ontneming van het totale wederrechtelijke verkregen voordeel dat ontstaan is door de in vereniging gepleegde feiten. Hoewel de regeling dit niet tot doel heeft, zou het kunnen voorkomen dat toepassing van de hoofdelijke aansprakelijkheid tot gevolg heeft dat een van de daders voor een groter deel wordt aangeslagen, dan hij daadwerkelijk heeft genoten. In een dergelijk geval krijgt deze dader een civielrechtelijke vordering op zijn mededaders.”
17. Aan de beraadslaging in de Tweede Kamer over het voorstel van wet en het amendement kan het volgende worden ontleend:
“Minister Hirsch Ballin: (...) Misdrijven die financieel gewin opleveren worden vaak door meer daders tezamen gepleegd. Het betreft dan de hoofdelijkheid. Die hoofdelijkheid is ook het onderwerp van een initiatiefvoorstel van de heren Van Haersma Buma en Teeven. De gedachte achter dat voorstel spreekt mij aan. Voorkomen moet worden dat bij gebrek aan informatie over de toevloeiing van vermogen aan verschillende daders, die samen een delict hebben gepleegd, de onderneming strandt.
(...)
Uitgangspunt bij de ontneming van wederechtelijk verkregen voordeel is het voordeel dat door de veroordeelde individueel is genoten. Van de veroordeelde kan worden afgenomen wat hijzelf daadwerkelijk heeft verkregen. De Hoge Raad verkiest dit uitgangspunt boven andere mogelijkheden. Bij mededaderschap kan zonder nadere motivering het gezamenlijke voordeel niet aan een van de mededaders worden toegerekend. Daarvoor in de plaats wordt het voordeel op basis van een pondspondsverdeling toegerekend. Ik heb dit in combinatie met de mogelijkheid voor aanvullend onderzoek beschouwd als een reële en sluitende oplossing voor het probleem dat met de hoofdelijkheid zal worden bestreden. Daarom heb ik zelf niet voorzien in een regeling voor de hoofdelijkheid. Het oordeel over de wenselijkheid daarvan laat ik graag aan de Kamer over.
De heer Van Haersma Buma (CDA): Ik heb een vraag naar aanleiding van de reactie van de minister op het amendement van collega Teeven en mij. Hij zegt dat er via dit wetsvoorstel een pondspondsgewijze verdeling kan zijn. Het amendement ziet er juist op dat, wanneer maar één van de degenen bij wie verdeeld kan worden, geld heeft, daar het totaal kan worden uitgewonnen, zodat zeker is dat het geld terugkomt. Ik zie niet dat dit hetzelfde is.
Minister Hirsch Ballin: Nee, het is niet hetzelfde. Anders had ik het amendement ontraden in plaats van te zeggen dat ik het oordeel aan de Kamer overlaat. Wij moeten ons wel realiseren dat er in de toepassing van de bevoegdheid tot hoofdelijke aansprakelijkheid desalniettemin wellicht jurisprudentiëel grenzen zullen worden gesteld en dat de twee mogelijkheden dan weer heel dicht bij elkaar komen.”
18. De memorie van antwoord aan de Eerste Kamer bij voornoemd wetsvoorstel houdt onder meer het volgende in:
“Hoofdelijkheidsconstructie voordeelontneming
(…)
De hoofdelijke aansprakelijkheid houdt in dat de rechter kan bepalen dat wanneer een van de veroordeelden de gehele betalingsverplichting heeft voldaan, de ander of anderen van die verplichting zijn bevrijd. De toegevoegde waarde daarvan is vooral gelegen in de verwachting dat hoofdelijke aansprakelijkheid bewerkstelligt dat veroordeelden sneller inzicht zullen geven in de wijze waarop de criminele opbrengsten zijn verdeeld. Maar ook in de fase van de tenuitvoerlegging van de ontnemingsmaatregel zal van deze constructie kunnen worden geprofiteerd. Wanneer immers een van de mededaders de gehele uit de maatregel voortvloeiende betalingsverplichting heeft voldaan, behoeven er vanuit de Staat geen nadere op de executie gerichte handelingen meer te worden verricht. Dit komt een efficiënte tenuitvoerlegging ten goede. De aanvulling van het wetsvoorstel door het amendement-Van Haersma Buma en Teeven – waarmee in wezen hetzelfde wordt geregeld als hetgeen het initiatiefvoorstel beoogde – kan derhalve de ontnemingspraktijk goede diensten bewijzen.
De leden van de CDA-fractie wezen voorts op een arrest van de Hoge Raad waarin dit rechtscollege heeft aangegeven dat een hoofdelijkheidsconstructie «zich niet verdraagt met de aard van de maatregel tot ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel» omdat die maatregel ertoe strekt «dat de betrokkene het voordeel dat hijzelf daadwerkelijk wederrechtelijk heeft verkregen, wordt ontnomen» (HR 30 november 2004, NJ 2005, 133). Gevolg gevend aan het verzoek van deze leden om een reactie op deze uitspraak, zou ik graag voorop willen stellen dat ik haar aldus interpreteer, dat zonder een daartoe strekkende wettelijke voorziening moet worden aangenomen dat hoofdelijke aansprakelijkheid niet (zonder meer) verenigbaar is met het bestaande wettelijke stelsel. Het wetsvoorstel beoogt hiervoor echter een voorziening te treffen die naar mijn oordeel goed aansluit bij de overige onderdelen van de voorgestelde regeling. De voorstellen hebben gemeen dat van de veroordeelde mag worden verlangd dat hij duidelijkheid verschaft over de herkomst van mogelijk crimineel vergaard vermogen. Daarbij past een regeling die bevordert dat de veroordeelde inzicht geeft in de wijze waarop de criminele opbrengsten onderling zijn verdeeld. Het mogelijk gevolg van het stilzwijgen van de veroordeelde op dit punt wordt op het niveau van de wet verhelderd, zoals dit ook met het bewijsvermoeden het geval is. Het is van belang hierbij nogmaals te onderstrepen dat het doel van de procedure gelegen is in de vaststelling van de hoogte van de betalingsverplichting; dat is wat anders dan een strafproces waarin het gaat om de vaststelling van iemands schuld aan een strafbaar feit. Mede tegen die achtergrond acht ik hoofdelijke aansprakelijkheid, nu daarvoor een ordentelijke wettelijke regeling wordt getroffen, aanvaardbaar en toelaatbaar. Bij het stilzwijgen van mededaders behoeft niet langer te worden verondersteld dat de opbrengsten gelijkelijk zijn verdeeld. Nadat de hoogte van het voordeel is geschat, kan de rechter ten behoeve van een efficiënte tenuitvoerlegging de betalingsverplichting hoofdelijk opleggen.
Met de ontnemingsmaatregel wordt rechtsherstel beoogd: door het afnemen van criminele winsten wordt de veroordeelde in de situatie gebracht waarin hij zou hebben verkeerd indien de strafbare feiten niet zouden zijn gepleegd. Dit is niet anders in de situatie waarin mededaders gezamenlijk lijken te hebben geprofiteerd van het plegen van strafbare feiten. Maar wanneer zij er welbewust voor kiezen om geen enkele indicatie te geven van de wijze waarop de criminele opbrengsten zijn verdeeld, is het – afhankelijk uiteraard van de specifieke feiten en omstandigheden van het geval – redelijk om de betalingsverplichting hoofdelijk op te leggen. Ik benadruk hierbij dat artikel 36e, negende lid, Sr
niet verplicht tot het hoofdelijk opleggen van de betalingsverplichting. Er zijn ook andere mogelijkheden om bij meer daders, per dader te bepalen welk deel van het voordeel voor zijn rekening dient te komen. De rechter zal de betalingsverplichting, zo mag worden verwacht, alleen dan hoofdelijk opleggen, wanneer het niet mogelijk blijkt om te achterhalen of te beredeneren hoe de mededaders onderling tot een verdeling van de opbrengst zijn gekomen.”
19. Uit de wetsgeschiedenis volgt aldus dat de in art. 36e, zevende lid, Sr voorziene mogelijkheid van hoofdelijke aansprakelijkheid er niet aan afdoet dat met de ontnemingsmaatregel rechtsherstel wordt beoogd. Beoogd wordt de betrokkene in financieel opzicht zoveel mogelijk in de situatie te brengen waarin hij zou hebben verkeerd indien de strafbare feiten niet zouden hebben plaatsgevonden.
Dat is niet anders in de situatie waarin aannemelijk is dat mededaders gezamenlijk hebben geprofiteerd van het plegen van strafbare feiten. Ook dan heeft het door een dader individueel behaalde wederrechtelijk verkregen voordeel als uitgangspunt te gelden. In die situaties is het onder omstandigheden echter moeilijk of zelfs niet mogelijk vast te stellen welk deel van het wederrechtelijk verkregen voordeel bij ieder van de daders terecht is gekomen. Voor dergelijke gevallen heeft de wetgever voorzien in de mogelijkheid van hoofdelijke aansprakelijkheid. Wanneer de betrokkene ervoor kiest geen inzicht te geven in de wijze waarop de criminele opbrengsten onderling zijn verdeeld, loopt hij het risico dat hij hoofdelijk aansprakelijk wordt gehouden voor ten hoogste het totale bedrag aan gegenereerd voordeel. Dat risico zal in het bijzonder aan de orde zijn in geval de rechter ook overigens geen concrete aanknopingspunten voor een bepaalde verdeling heeft. De wet laat de rechter ter zake wel vrijheid. Het betreft een discretionaire bevoegdheid. De rechter is niet gehouden te bepalen dat de betrokkene hoofdelijk aansprakelijk is voor het totale bedrag, maar kan bijvoorbeeld ook uitgaan van een pondspondsgewijze verdeling van het bedrag.
20. De wetsgeschiedenis biedt geen eenduidig beeld van de onderlinge verhouding tussen pondspondsgewijze verdeling aan de ene kant en hoofdelijke aansprakelijkheid aan de andere kant. Deze onderlinge verhouding komt in de toelichting op het amendement niet aan de orde. De minister was aanvankelijk van mening dat de mogelijkheid van pondspondsgewijze verdeling, in combinatie met de mogelijkheid van aanvullend onderzoek, een reële en sluitende oplossing vormde voor het probleem van het toerekenen van voordeel bij mededaderschap, naar ik begrijp in die gevallen waarin concrete aanknopingspunten voor een verdeling van het voordeel ontbreken. Daarop benadrukte één van de indieners van het amendement, Van Haersma Buma, dat beide niet kunnen worden gelijk geschakeld: het amendement ziet er volgens hem juist op dat in een geval waarin slechts één van de mededaders over geld beschikt zeker kan worden gesteld dat de maatregel kan worden ten uitvoer gelegd. Nadat de minister had bevestigd dat beide mogelijkheden niet hetzelfde zijn, merkte hij op dat in de toepassing van de bevoegdheid tot hoofdelijke aansprakelijkheid wellicht in de jurisprudentie grenzen zullen worden gesteld en dat de twee mogelijkheden “dan weer heel dicht bij elkaar komen”. In de memorie van antwoord aan de Eerste Kamer wordt de verwachting uitgesproken dat de rechter de betalingsverplichting alleen hoofdelijk zal opleggen wanneer het niet mogelijk blijkt om te achterhalen of te beredeneren hoe de mededaders onderling tot een verdeling van de opbrengst zijn gekomen.
21. Concrete handvatten voor het bepalen van de onderlinge verhouding tussen een bepaalde, bijvoorbeeld pondspondsgewijze, verdeling en de constructie van hoofdelijke aansprakelijkheid zijn aan de hiervoor weergegeven gedachtewisseling in het parlement moeilijk te ontlenen. Dat komt mede doordat kennelijk geen eenduidig beeld bestaat van de (probleem)gevallen waarvoor de hoofdelijke aansprakelijkheid een oplossing zou moeten bieden. Hoofdelijke aansprakelijkheid wordt primair gepresenteerd als een oplossing voor die gevallen waarin niet of zeer moeilijk kan worden achterhaald op welke wijze het wederrechtelijk verkregen voordeel is verdeeld. Uit de gedachtewisseling in de Tweede Kamer leid ik echter af dat de mede-indiener van het amendement Van Haersma Buma de meerwaarde van hoofdelijke aansprakelijkheid juist zag in de eenvoudiger mogelijkheden van executie van de maatregel. Dat is niet hetzelfde. Het is immers mogelijk dat de verdeling van het wederrechtelijk voordeel eenvoudig is vast te stellen, bijvoorbeeld omdat de betrokkene en de mededaders daarover klare wijn schenken, maar dat de verhaalsmogelijkheden verschillen. Die situatie doet zich bijvoorbeeld voor wanneer drie van de vier daders hun gelijke delen van de buit reeds hebben opgesoupeerd en de vierde, spaarzame mededader de enige is die nog verhaal biedt. In dat geval zou hoofdelijke aansprakelijkheid de mogelijkheden van executie van de maatregel vereenvoudigen. Ten aanzien van laatstgenoemde doelstelling dringt de vraag zich op hoe deze zich verhoudt tot het uitgangspunt dat de draagkracht van de betrokkene eerst in de executiefase aan de orde is.
Meer in het algemeen kan worden betwijfeld of de toepassing van hoofdelijke aansprakelijkheid in gevallen waarin concrete aanknopingspunten voorhanden zijn voor het vaststellen van de verdeling van het wederrechtelijk verkregen voordeel zich verdraagt met het karakter van de ontnemingsmaatregel als herstelmaatregel. Het ligt naar mijn mening meer voor de hand aan te nemen dat de keuze voor hoofdelijke aansprakelijkheid eerst aan de orde komt indien concrete aanknopingspunten voor een bepaalde verdeling van het wederrechtelijk verkregen voordeel ontbreken. In dat geval heeft de rechter de keuze tussen (bijvoorbeeld) een pondspondsgewijze verdeling en hoofdelijke aansprakelijkheid tot het volledige bedrag aan gegenereerd voordeel.
22. Met mijn ambtgenoot Hofstee meen ik dat ook onder de huidige regeling uitgangspunt blijft dat bij de bepaling van de betalingsverplichting van de betrokkene wordt uitgegaan van het voordeel dat hij in de concrete omstandigheden van het geval daadwerkelijk heeft genoten en dat de rechter het ontnemingsbedrag per individuele dader berekent.
Dat volgt uit het rechtsherstellende karakter van de ontnemingsmaatregel. De toepassing van hoofdelijke aansprakelijkheid in ontnemingszaken voor het volledige ontnemingsbedrag moet in de visie van Hofstee worden beperkt tot de situatie waarin geen of onvoldoende aanknopingspunten bestaan voor een andere -geïndividualiseerde of pondspondsgewijze - toerekening van het wederrechtelijk verkregen voordeel aan de betrokkene(n).
23. Gelet op de meer ingrijpende aard van hoofdelijke aansprakelijkheid ten opzichte van pondspondsgewijze verdeling, spreekt deze voorgestelde volgorde in het rechterlijk beslissingsschema mij op zichzelf aan.
Hoewel bij een pondspondsgewijze verdeling ook de mogelijkheid bestaat dat de betrokkene voor een hoger bedrag wordt ‘aangeslagen’ dan hij daadwerkelijk aan voordeel heeft genoten, zal die situatie zich bij hoofdelijke aansprakelijkheid tot het volledige bedrag aan voordeel in de regel voordoen. Bij een pondspondsgewijze verdeling gaat de rechter, bij gebrek aan andere aanknopingspunten, als het ware uit van de hypothese dat het voordeel aan de daders in gelijke delen is toegekomen, terwijl bij hoofdelijke aansprakelijkheid ook die hypothese wordt losgelaten en de verdere verdeling wordt overgelaten aan de daders zelf.  Hierbij wijs ik er nog op dat de realiteitszin van de in de Kamerstukken aangereikte mogelijkheid van civielrechtelijk regres van de betrokkene op de mededaders in de literatuur in twijfel is getrokken. Daarbij is ook gewezen op het risico van onrechtmatige, mogelijk gewelddadige vormen van ‘regres’.
24. Gelet op het voorafgaande, ga ik ervan uit dat in die gevallen waarin concrete aanknopingspunten bestaan voor een bepaalde wijze van verdeling van het voordeel en de rechter aldus in staat is tot een geïndividualiseerde verdeling te komen, de regeling van de hoofdelijke aansprakelijkheid niet in aanmerking komt. Uit de tekst en de geschiedenis van de wet volgt daarentegen geen dwingende volgorde tussen een pondspondsgewijze verdeling en hoofdelijke aansprakelijkheid in gevallen waarin concrete aanknopingspunten voor een verdeling ontbreken. De wetsgeschiedenis wijst er naar mijn mening veeleer op dat de wetgever de rechter in die gevallen waarin concrete aanwijzingen voor een bepaalde verdeling afwezig zijn de keuze heeft gelaten tussen een pondspondsgewijze verdeling of hoofdelijke aansprakelijkheid.
25. Ik keer terug naar het middel. In de overwegingen van het hof ligt als zijn oordeel besloten dat het bij gebrek aan een verklaring van de betrokkene  -  en andere informatie die inzicht kan bieden in de verdeling van het voordeel - niet in staat is te bepalen in welke mate het voordeel aan de betrokkene kan worden toegerekend. Het hof houdt daarom de betrokkene hoofdelijk aansprakelijk voor het volledige bedrag aan voordeel. Dat stond het hof op grond van art. 36e, zevende lid, Sr vrij. Daarbij merk ik nog op dat de bewezen verklaarde feiten dateren van na 1 juli 2011.
26. Voor zover het middel tot uitgangspunt neemt dat het hof zonder nader onderzoek, zoals het horen van de mededaders als getuigen, niet tot de constructie van hoofdelijke aansprakelijkheid had mogen komen, meen ik dat het is gebaseerd op een te strikte eis. De verdediging is in voldoende mate in de gelegenheid gesteld zich uit te laten over de verdeling van de opbrengsten van de criminele organisatie en daarmee van het door de betrokkene individueel behaalde wederrechtelijk verkregen voordeel, terwijl het hof niet was gehouden daarnaar nader onderzoek te doen door middel van het horen van getuigen. Een andere opvatting zou moeilijk zijn te rijmen met de wens van de wetgever dat een hoofdelijke aansprakelijkheid bewerkstelligt dat betrokkenen eerder inzicht zullen geven in de wijze waarop criminele opbrengsten zijn verdeeld.
27. Mede gelet op de bewezen verklaarde deelname van de verdachte aan de criminele organisatie die zich toelegde op inbraken en de opbrengsten van de inbraken die in het arrest worden genoemd, is het oordeel van het hof dat aannemelijk is dat de betrokkene uit het bewezen verklaarde wederrechtelijk verkregen voordeel heeft genoten niet onbegrijpelijk. Dat door (deelneming aan) de criminele organisatie voordeel is behaald kan genoegzaam volgen uit de op wettige bewijsmiddelen gebaseerde overwegingen van het hof. Het hof heeft kennelijk en niet onbegrijpelijk aannemelijk geacht dat de opbrengst van de inbraken op enigerlei wijze binnen de criminele organisatie die zich toelegde op inbraken werd verdeeld en dat ook de betrokkene als deelnemer aan die organisatie van die verdeling profiteerde. Het hof is vervolgens gekomen tot een hoofdelijke aansprakelijkstelling. Het hof achtte zich kennelijk, mede gelet op de proceshouding van de betrokkene en de mededaders, niet in staat tot het vaststellen van enige verdeling. In de overweging van het hof ligt als zijn oordeel besloten dat, nu de verdachte geen helderheid van zaken heeft gegeven over het door hem individueel behaalde wederrechtelijk verkregen voordeel, het niet mogelijk is om te achterhalen of beredeneren hoe de mededaders onderling tot een verdeling van de opbrengst zijn gekomen.
Dat oordeel getuigt, gelet op de hiervoor weergegeven geschiedenis van de totstandkoming van het zevende lid van art. 36e Sr, niet van een onjuiste rechtsopvatting. Het oordeel is voorts niet onbegrijpelijk, terwijl het – gelet op hetgeen van de zijde van de verdediging daartoe is aangevoerd – toereikend is gemotiveerd.
28. Wel roept de overweging dat het hof “geen andere oplossing heeft dan veroordeelde hoofdelijk aansprakelijk te stellen voor de betalingsverplichting” de vraag op waarom de minder ingrijpende variant van een pondspondsgewijze verdeling in de onderhavige zaak door het hof niet als een “oplossing wordt gezien”.  Daarover wordt evenwel in cassatie niet geklaagd. Het kan ervoor worden gehouden dat het hof kennelijk, mede omdat niet is komen vast te staan hoeveel personen bij de verschillende inbraken betrokken zijn geweest en hoe de verdeling van de buit (telkens) heeft plaatsgevonden, onvoldoende aanknopingspunten heeft gezien voor een pondspondsgewijze verdeling.
29. Het hof heeft de ontneming in de onderhavige zaak gebaseerd op de deelneming aan een criminele organisatie waarvoor de verdachte in de strafzaak is veroordeeld. Dat het voordeel door die organisatie mede is verkregen uit concrete strafbare feiten waarvoor de verdachte niet is veroordeeld, doet niet af aan de mogelijkheid van ontneming, omdat voor deelneming aan een criminele organisatie niet is vereist dat de deelnemer strafbaar betrokken is geweest bij strafbare feiten waarop het oogmerk van de organisatie is gericht en waarmee die organisatie daadwerkelijk voordeel heeft behaald. In een geval als het onderhavige is het voordeel volgens het hof immers aan te merken als verkregen door middel van deelneming aan een criminele organisatie, ook voor zover het gaat om binnen het oogmerk van die organisatie gelegen, door leden van de criminele organisatie begane misdrijven waarvan niet bewezen kan worden dat de betrokkene daaraan feitelijk heeft deelgenomen.
30. Anders dan de steller van het middel, lees ik in de overwegingen van het hof niet het impliciete oordeel dat met een individuele schatting van het wederrechtelijk verkregen voordeel onvoldoende recht zou worden gedaan aan het reparatoire karakter van de ontnemingsmaatregel. Het hof heeft de verdeling van het behaalde wederrechtelijk verkregen voordeel niet concreet kunnen vaststellen en heeft daarom besloten tot de toepassing van art. 36e, zevende lid, Sr.
31. Het middel faalt.
32. De middelen falen. Het eerste middel kan worden afgedaan met de aan art. 81, eerste lid, RO ontleende overweging. Gronden waarop de Hoge Raad gebruik zou moeten maken van zijn bevoegdheid de bestreden uitspraak ambtshalve te vernietigen, heb ik niet aangetroffen.
33. Deze conclusie strekt tot verwerping van het beroep.
De Procureur-Generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden
AG
Ik verwijs voorts naar de samenhangende zaken met de nummers 13/01880, 13/02441P, 13/02439, 13/02509, 13/0295P en 13/03305P, waarin mijn ambtgenoot Hofstee concludeerde.
Bedoeld zal zijn 19 november 2013, AG.
Vgl. o.a. HR 1 juli 2014, ECLI:NL:HR:2014:1496.
Zie onder meer Corstens/Borgers,
Het Nederlands strafprocesrecht
, zevende druk, Deventer: 2011, p. 610 en nader over de verhouding tussen beide criteria: C.P.J. Scheele, ‘Het beoordelen van getuigenverzoeken: een leidraad voor de praktijk’,
Strafblad
2011/1.
HR 1 juli 2014, ECLI:NL:HR:2014:1496.
Kamerstukken I 2010/11, 32 194, C, p. 7.
HR 1 juli 2014, ECLI:NL:HR:2014:1496.
Wet van 31 maart 2011, Stb. 171.
Kamerstukken II 2009 /10, 32 194, nr. 9.
TK 15 april 2010, 77-6585.
Kamerstukken I 2010 /11, 32 194, C, p. 7.
Thans: zevende lid, AG.
Zie nader over dit karakter M.J. Borgers, De ontnemingsmaatregel, Den Haag: BJU 2001, onder meer p. 106.
In HR 18 maart 2014, ECLI:NL:HR:2014:653, heeft de Hoge Raad bepaald dat art. 36e, zevende lid, Sr voor zover het gaat om de hoofdelijke aansprakelijkstelling een wijziging van wetgeving inhoudt ten aanzien van de toepasselijke regels van sanctierecht. Zie ook HR 4 juni 2013, ECLI:NL:HR:2013:BX4604.
Kamerstukken II 2001–2002, 28 079, nr. 3, p. 16. Vgl. ook onder meer HR 27 maart 2007, ECLI:NL:HR:2007:AZ7747, NJ 2007/195.
Zie zijn conclusies in de zaken met nummers 13/03305 P, 13/0295P en 1/03305P.
Borgers en Kooijmans nemen een verderstrekkend standpunt in door te stellen dat zij zich geen situatie voorstellen waarin een redelijk denkende rechter van de constructie van hoofdelijkheid gebruik zal maken. Zie M.J. Borgers en T. Kooijmans, ‘Verruiming van de mogelijkheden tot voordeelsontneming; het vervolg’, DD 2010/36.
Zie M.J. Borgers en T. Kooijmans, ‘Verruiming van de mogelijkheden tot voordeelsontneming; het vervolg’, DD 2010/36. Zie naar aanleiding van een eerder initiatiefwetsvoorstel met eenzelfde strekking: M.J. Borgers, T. Kooijmans en J.B.H.M. Simmelink, ‘Hoofdelijkheid bij ontneming van voordeel. Alweer een oplossing voor niet-bestaande problemen’,
NJB
2007/4.
Ik word in deze lezing gesterkt door het gegeven dat het hof in de met de onderhavige zaak samenhangende ontnemingszaken telkens heeft overwogen: “Het bewezenverklaarde is in vereniging met een of meer anderen gepleegd na 1 juli 2011.
Niet is komen vast te staan hoeveel personen er bij de verschillende inbraken betrokken zijn geweest en hoe de verdeling van de buit (telkens) heeft plaatsgevonden. Vrijwel alle daders hebben gezwegen over/ontkennen hun betrokkenheid. Ook veroordeelde zelf heeft niets verklaard over het door hem genoten voordeel of een deel daarvan. Het hof is daarom op geen enkele manier in staat om een verdeling te maken. Artikel 36e, zevende lid, van het Wetboek van Strafrecht is juist voor gevallen als het onderhavige geschreven. Dit maakt dat het geen andere oplossing heeft dan veroordeelde hoofdelijk aansprakelijk te stellen voor de
betalingsverplichting. Voor zover door veroordeelde hierdoor meer zou worden betaald dan wel voor zover op hem meer zal worden verhaald dan aan hem aan voordeel is toegekomen, heeft hij voor dat meerdere een regresrecht op de mededader(s).” Het heeft er alle schijn van dat het hof de desbetreffende passage abusievelijk in de bestreden uitspraak achterwege heeft gelaten.
HR 8 juli 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD6046, NJ 2008/495, m.nt. Reijntjes en HR 15 juni 1999, ECLI:NL:HR:1999:ZD1580.