ECLI:NL:GHAMS:2014:4434
Gerechtshof AMS — Uitspraak 


GERECHTSHOF AMSTERDAM
BEKLAGKAMER
Beschikking van                                      op het beklag met het rekestnummer K12/0302 van
[klager 1] en zijn minderjarige kind [klager 2], domicilie kiezende op het kantooradres van hun gemachtigde mr. M. van Stratum, advocaat [NAAM]n Haag en
[klager 3], domicilie kiezende op het kantooradres van haar gemachtigde mr. M.I. Bloch, advocaat [NAAM],
Klagers.
1
Het beklag
Het klaagschrift met bijlagen is op 19 juli 2012 door het hof ontvangen. Het beklag richt zich tegen de niet-vervolging van:
a.  [beklaagde 1] / [beklaagde 1] (verder: [beklaagde 1]);
b.  [beklaagde 2] (verder: [beklaagde 2]);
c.  [beklaagde 3], in het bijzonder verkeersleider [beklaagde 3],
(hierna gezamenlijk: beklaagden),
ter zake van dood door schuld (artikel 307 van het Wetboek van Strafrecht), zwaar lichamelijk letsel door schuld (artikel 308 Sr), het aan zijn schuld te wijten zijn dat een luchtvaartuig verongelukt (artikel 169 Sr) en toepasselijke voorschriften van de Wet Luchtvaart
2
Het verslag van de advocaat-generaal
Bij verslag van 27 september 2013 heeft de advocaat-generaal het hof in overweging gegeven het beklag af te wijzen
3
De voorhanden stukken
Behalve van het klaagschrift en van het verslag heeft het hof kennis genomen van het ambtsbericht van de fungerend hoofdofficier van justitie te Haarlem met bijlage van 28 september 2012 en van de opgemaakte processen-verbaal van het Korps Landelijke Politiediensten, unit Luchtvaartpolitie in het onderzoek Spiering en overige stukken, waaronder een in juli 2010 uitgebracht rapport van het NLR Air Transport Safety Institute (ordner 7.2 blz. 15253 e.v.) en het in het openbaar uitgebrachte rapport van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid.
4
De behandeling in raadkamer
De meervoudige beklagkamer heeft klagers in de gelegenheid gesteld op 26 augustus 2014 het beklag toe te lichten.
Klagers, hoewel behoorlijk opgeroepen, zijn niet in raadkamer verschenen, maar wel hun eerder genoemde gemachtigden, die hun verzoek in die zin hebben gewijzigd dat zij thans het hof verzoeken de vervolging te bevelen van [beklaagde 2], [beklaagde 1] en de [beklaagde 3] ter zake van het misdrijf strafbaar gesteld bij artikel 169 van het Wetboek van Strafrecht (het aan zijn schuld te wijten zijn dat een luchtvaartuig verongelukt) en [beklaagde 1] tevens ter zake van handelen in strijd met artikel 3.8 van de Wet Luchtvaart (Het is verboden een vlucht uit te voeren met een luchtvaartuig dat niet luchtwaardig is).
De gemachtigden hebben het beklag toegelicht aan de hand van pleitnotities, waarvan de inhoud als hier ingevoegd geldt.
De advocaat-generaal is bij de behandeling in raadkamer aanwezig geweest. In hetgeen in raadkamer naar voren is gekomen heeft hij geen aanleiding gevonden de conclusie in het verslag te herzien. De advocaat-generaal heeft zich geschaard achter de beoordeling van het Openbaar Ministerie, zoals verwoord in de memo van 28 september 2012 van de officier van justitie. Hij heeft geconcludeerd dat niet bewezen kan worden dat de door de gemachtigden naar voren gebrachte punten met betrekking tot de gebreken aan het vliegtuig, het niet nakomen van de zorgplicht van [beklaagde 2] en [beklaagde 1] en het niet opvolgen van internationale en nationale voorschriften bij de eindnadering, verwijtbare strafbare gedragingen opleveren. [beklaagde 2] beschouwt thans het falen van de
Linker Range Radio
Hoogtemeter (LRRA) als een veiligheidsprobleem in plaats van (enkel) een technisch probleem en heeft dienaangaande aanbevelingen gedaan. De Amerikaanse Luchtvaartautoriteit FAA heeft voorts op 11 december 2009 een rapport uitgebracht waarin aanvullende trainingsscenario’s ten behoeve van piloten werden benadrukt, waaronder de mogelijke gevolgen van het niet correct weergegeven worden van de radiohoogtewaarden. Door deze maatregelen is de veiligheid van het vliegverkeer toegenomen, waarmee het maatschappelijk belang voldoende is gediend. Van een specifiek eigen belang van klagers is niet gebleken.
5
De feiten
Voor de inhoud van het dossier verwijst het hof naar hetgeen in de memo van de officier van justitie van 28 september 2012 is opgenomen. Hieruit en uit de stukken blijkt onder meer en zakelijk weergegeven het volgende:
Op woensdag 25 februari 2009 vertrok vanaf luchthaven Istanbul Ataturk een Boeing, type 737-800 van [beklaagde 1] met bestemming luchthaven Schiphol. Aan boord waren in totaal 135 personen aanwezig.
De Boeing 737-800 kan zowel handmatig als automatisch worden bestuurd. Dit geldt ook voor de bediening van de motoren. De
autothrottle
regelt de vliegsnelheid van het vliegtuig door middel van het regelen van de stuwkracht van de motoren. Het vliegtuig is uitgerust met twee radiohoogtemetersystemen: één links (LRRA) en één rechts (RRRA). De
autothrottle
maakt in beginsel gebruik van de hoogtemetingen van de LRRA en de automatische piloot van het RRRA. Als een storing in de metingen van het LRRA door het systeem wordt herkend, maakt de
autothrottle
gebruik van het RRRA.
Het vliegtuig werd gevlogen door de rechts zittende eerste officier (
pilot-flying
). Op zijn
primary flight display
worden de gegevens vermeld van het RRRA en de rechter automatische piloot was in gebruik. De gezagvoerder kon op het linker
flight display
de gegevens zien van het LRRA.
Het is al sinds jaren bekend dat de radiohoogtemetersystemen van vliegtuigen van het type Boeing 737-800 problemen opleveren die andere systemen beïnvloeden. Ook bij [beklaagde 1] was dit bekend en werd dit als technisch probleem gezien. Tijdens deze vlucht gaf bijvoorbeeld kort na het opstijgen in Istanbul de linker radio hoogtemeter een waarde van -8 voet. Daarna waren de metingen weer correct. Kort voor de nadering van de aanvliegroute (het glijpad) van de toegewezen landingsbaan van de Luchthaven Schiphol gaf het LRRA op het linker
primary flight display
opnieuw een foutieve hoogte van -8 voet aan. Het RRRA gaf de juiste hoogte aan. De foutieve melding van het LRRA is door het systeem niet herkend als een storing waardoor door de
autothrottle
niet werd overgeschakeld naar het RRRA maar de foutieve gegevens van het LRRA gebruikt bleven worden. Als gevolg daarvan ging de
autothrottle
over in de
retard flare
modus waarbij de stuwkracht van de motoren tot een minimale waarde wordt teruggebracht door het dichttrekken van de gashendels; een modus die normaliter pas in de laatste fase van de landing - beneden 27 voet - wordt geactiveerd.
Bij de nadering werd gebruik gemaakt van de automatische piloot en het instrumentlandingssysteem van de landingsbaan. Dit systeem geeft de richting (het
localizer-
signaal) en de daalhoek (glijpad) naar de landingsbaan aan. Tijdens een normale onderschepping van de signalen van het instrumentlandingssysteem wordt het glijpad van onderaf aangevlogen en onderschept. Door de luchtverkeersleiding werd voor het oplijnen voor de landingsbaan, de Polderbaan, een koers van 210 graden en een hoogte van 2000 voet opgegeven waardoor de
localizer
/het
localizer-
signaal van de Polderbaan met een verkorte indraai onder een hoek van 30 graden werd aangevlogen. Er werd geen opdracht gegeven tot het dalen naar een lagere hoogte. Dit was een koers die het vliegtuig voorbij het
Fixed Approach Point
en gezien de aangehouden hoogte boven het glijpad van het eindnaderingspad bracht. De
pilot-flying
heeft na het onderscheppen van de
localizer
de
autopilot
tot tweemaal toe een daalinstructie gegeven, hetgeen er toe heeft geleid dat het vliegtuig het signaal van het glijpad heeft onderschept op circa 1300 voet. Nu het vliegtuig versneld moest dalen en snelheid verminderen is de verkeerde werking van de
autothrottle
door de foutieve meting van het LRRA gemaskeerd.
Het vliegtuig bevond zich vervolgens op het glijpad met de gewenste klepstand en snelheid. Vanaf dat moment zou het
autothrottle
systeem het vermogen van de motoren weer hebben moeten opvoeren teneinde de gewenste snelheid vast te houden. Het commando om de gewenste snelheid te handhaven bleef echter uit. Nadat de landingssnelheid van 144 knopen was bereikt zakte de snelheid van het vliegtuig terug naar 137 knopen en vervolgens naar 109 knopen op een hoogte van 140 meter. Tegelijkertijd volgde de
autopilot
de correcte gegevens van het RRRA om het glijpad vast te houden en heeft daartoe de neus van het vliegtuig steeds meer opgetrokken. De te lage vliegsnelheid door de
retard flare
modus en de positie van de neus van het vliegtuig hadden moeten leiden tot een onmiddellijke reactie van de piloten om een overtreksituatie te vermijden. Die reactie kon pas worden vastgesteld toen de
stick shaker
werd geactiveerd die een overtreksituatie aangeeft. Een seconde voor het bereiken van een snelheid van 106 knopen was er sprake van een vermogenstoename door het naar voren schuiven van de gashendels, de eerste zichtbare reactie van de als
pilot-flying
optredende co-piloot. Kort daarna heeft de gezagvoerder de besturing overgenomen en de neus van het vliegtuig omlaag gebracht teneinde de snelheid te verhogen. Uit de
flight data recorder
blijkt dat tijdens de overname van de besturing de
autothrottle
die in de
retard flare
modus stond geactiveerd, de gashendels heeft terugbewogen naar de stand “idle”, de minimale waarde. Direct daarna werden de
autothrottle
en de
autopilot
handmatig ontkoppeld. Gedurende 7 seconden is de stand van de gashandels echter niet handmatig gewijzigd. Uiteindelijk is 9 seconden na de activering van de
stick shaker
vol gas gegeven en is de neus van het vliegtuig omhoog gebracht om de invalshoek te vergroten. Het vliegtuig bevond zich toen op circa 350 voet en de overtreksituatie kon niet meer worden hersteld. Even later viel het vliegtuig onbestuurbaar uit de lucht.
Daarbij kwamen de gezagvoerder, de co-piloot, de veiligheidspiloot, een cabinepersoneelslid en vijf passagiers om het leven en raakten meerdere inzittenden (zwaar) gewond.
Onder die inzittenden bevonden zich klagers. Namens klagers heeft mr. [NAAM], met het verzoek de luchtvaartmaatschappij ([beklaagde 1]), de [beklaagde 3] en andere betrokkenen ([beklaagde 2]) te vervolgen.
Bij brief van 23 april 2012 heeft de officier van justitie besloten dat geen personen of instanties strafrechtelijk worden vervolgd.
6
Standpunt van klagers
Klagers stellen dat beklaagden strafrechtelijk verwijtbaar hebben gehandeld en dat de processtukken voldoende aanknopingspunten bevatten voor een succesvolle vervolging van beklaagden. Zij hebben daartoe, zakelijk weergegeven, het volgende aangevoerd.
[beklaagde 1] en haar piloten en medewerkers hebben in strafrechtelijk opzicht verwijtbaar en nalatig gehandeld door te vliegen met een defecte hoogtemeter.
[beklaagde 1] heeft op het punt van onderhoud, verslaglegging en andere punten het niet zo nauw genomen en daarmee haar specifieke zorgplicht geschonden en dus verwijtbaar gehandeld. Het veelvuldig falen van de radiohoogtemeter in het verongelukte vliegtuig tijdens eerdere vluchten is niet door het rapporteringssysteem van [beklaagde 1] geconstateerd ofwel door het onderhoudssysteem niet goed ingeschat dan wel verholpen.
Door het leveren van een als gevolg van een frequent falende radiohoogtemeter gebrekkig toestel heeft [beklaagde 2] strafrechtelijk verwijtbaar gehandeld en haar zorgplicht geschonden. [beklaagde 2] had het technisch falen van de radiohoogtemeter kunnen reduceren dan wel voorkomen door het vliegtuig te voorzien van een autocorrectiesysteem. Het is aldus aan [beklaagde 2] te wijten dat het toestel beschikte over een ondeugdelijke linker radiohoogtemeter en dat dit technische defect in stand werd gehouden door [beklaagde 2], terwijl deze problematiek al sinds 1999 bekend was. Door met dit technisch defect te laten vliegen heeft [beklaagde 2] de aanmerkelijke kans aanvaard dat het gevolg, de
crash
, zou kunnen intreden. Bovendien heeft [beklaagde 2] de falende hoogtemeter ten onrechte gekwalificeerd als een “technisch mankement” in plaats van een “veiligheidsprobleem”.
De [beklaagde 3], hierna [beklaagde 3], heeft ernstige fouten gemaakt en strafrechtelijk verwijtbaar gehandeld. De koers die het vliegtuig was opgedragen te vliegen resulteerde in het onderscheppen van het lokaliseersignaal op 5,5
nautical mile
(hierna: NM) van de baandrempel. Volgens de verkeersleidingsprocedure had dat, gelet op de hoogte van het vliegtuig, op minimaal 6,2 NM moeten gebeuren om het glijpad van onderaf te kunnen onderscheppen. De opgedragen koers en hoogte leidde ertoe dat het glijpad van bovenaf moest worden onderschept. Weliswaar mag onder bepaalde voorwaarden het oplijnen van vliegtuigen op het glijpad tussen de 5 en 8 NM worden toegepast. Dat moet dan echter uitdrukkelijk worden aangeboden en daarbij moet opdracht worden gegeven om naar een lagere hoogte te vliegen teneinde het glijpad van onderaf te onderscheppen. Dit is niet gebeurd. Door de door de verkeersleiding opgegeven interceptiekoers kwam het vliegtuig voorbij het
Fixed Approach Point
boven het glijpad op de ILS
Localizer
. De verkeersleiding handelde niet volgens de Voorschriften Dienst Verkeersleiding (VDV) en de ICAO-richtlijn. Door deze wijze van oplijnen kon de standaardprocedure van [beklaagde 1] voor het selecteren van de klepstanden en het neerlaten van het onderstel niet op de voorgeschreven wijze worden uitgevoerd, maar moest dit versneld gebeuren vlak voor en tijdens de noodzakelijke (extra) daling ter onderschepping van het glijpad. Dit leidde tot een onstabiele eindnadering – de voorgeschreven handelingen waren niet conform de voorschriften voor het bereiken van een hoogte van 1000 voet voltooid - en gaf extra druk bij de piloten tijdens de onderschepping van het glijpad. In het licht van het voorgaande kan worden gesteld dat de luchtverkeersleiding, in het bijzonder [beklaagde 3], strafrechtelijk verwijtbaar heeft gehandeld.
7
Beoordeling van het beklag
Het hof overweegt als volgt.
In zaken als deze heeft het hof  te beoordelen of de strafrechter die over deze zaak zou moeten oordelen – al dan niet na nader onderzoek - zou kunnen komen tot een bewezenverklaring van enig strafbaar feit ten aanzien van een of meer van de beklaagden in verband hiermee. Het gaat daarbij om de vraag of het Openbaar Ministerie ter zake van overtreding van het misdrijf strafbaar gesteld bij artikel 169 van het Wetboek van Strafrecht en/of handelen in strijd met artikel 3.8 van de Wet Luchtvaart tot vervolging had moeten overgaan. Tevens dient het hof te beoordelen of het alsnog instellen van een strafrechtelijke vervolging, gelet op alle omstandigheden, opportuun is. Indien het antwoord op beide vragen bevestigend luidt, zal een bevel tot vervolging worden gegeven.
Ten aanzien van de opportuniteitsvraag geldt dat de vraag naar de verantwoordelijkheid ook buiten het strafrecht kan worden beantwoord.
Met betrekking tot onderhavige zaak ziet het hof aanleiding om de vraag naar de haalbaarheid van een veroordeling (mede betrekking hebbend op kwesties als rechtsmacht en bewijsbaarheid) te laten rusten, nu het de opportuniteitsvraag ontkennend zal beantwoorden.
Hiertoe geldt het volgende.
Naar de oorzaken van de vliegramp heeft zowel strafrechtelijk onderzoek (onder verantwoordelijkheid van het Openbaar Ministerie) plaatsgevonden als onderzoek door de (onafhankelijke) Onderzoeksraad voor de Veiligheid. Deze onderzoeken zijn zorgvuldig en uitputtend geweest. Het rapport van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid is voor het publiek – derhalve ook voor klagers - toegankelijk.
Uit al het onderzoek is gebleken dat het neerstorten van het vliegtuig is veroorzaakt door een noodlottige combinatie van factoren , waarvan de belangrijkste zijn:
- het meermalen falen van de LRRA tijdens eerdere vluchten is door het rapporteringssysteem van [beklaagde 1] niet geconstateerd dan wel heeft niet tot voldoende actie geleid,
- het ontwerp van de avionica in de Boeing 737-800 waardoor het falen van de LRRA intern ongedetecteerd kan blijven,
- de foutieve hoogtegegevens van de LRRA en daardoor het foutief reageren van het
autothrottle
systeem,
- de onstabiele eindnadering als gevolg van de door de verkeersleiding opgegeven koers,
- het handelen van de piloten.
Alleen in hun onderlinge samenhang hebben deze omstandigheden tot het ongeval kunnen leiden.
De piloten kunnen echter niet meer bevraagd worden naar de invloed die elk van genoemde aspecten heeft gehad op het fatale verloop van het naderings- en landingsgedeelte van deze vlucht.
De bevindingen van het onderzoek hebben geleid tot aanbevelingen ter verbetering van de in het onderzoek naar voren gekomen (technische) problemen, meer aandacht voor deze problematiek en de automatiseringssystematiek bij de opleiding en training van piloten en aanpassing van procedures bij de eindnadering, zoals opgenomen in een nieuwe versie van de VDV van 11 februari 2010  (ordner 6.2 blz. 9916). Aannemelijk is dat daarmee al het mogelijke is gedaan om de kans te verkleinen dat zich onder vergelijkbare omstandigheden opnieuw een ongeval zal voordoen. De luchtverkeersveiligheid – en daarmee het recht op leven en het algemeen belang – zijn daarmee gediend.
Bij deze stand van zaken valt uit oogpunt van het algemeen belang niet in te zien welke toegevoegde waarde de strafrechtelijke vervolging van beklaagden zou kunnen hebben.
Het hof heeft tenslotte te beoordelen of klagers zodanige belangen hebben dat deze de strafrechtelijke vervolging van een of meer van de beklaagden kunnen rechtvaardigen.
Bijzondere belangen van klagers bij vervolging zijn niet onderbouwd naar voren gebracht: de geponeerde stelling dat ‘zij er niet mee weg mogen komen’ legt in dit verband onvoldoende gewicht in de schaal.
Ook de omstandigheid dat het neerstorten van het vliegtuig voor klagers en hun kind – die gelukkig geen blijvend  lichamelijk letsel hebben opgelopen - een traumatische ervaring is geweest, is op zich, of in combinatie daarmee niet voldoende.
Uit het dossier komt naar voren dat dat klagers als gevolg van het ongeval van [beklaagde 2] en [beklaagde 1] een financiële schadevergoeding hebben ontvangen; zij beraden zich nog op het nemen van civielrechtelijke stappen. Uit het hiervoor overwogene komt naar voren dat geen van de beklaagden verantwoordelijkheid voor de oorzaken van het ongeval heeft willen ontlopen.
Dat leidt het hof tot het oordeel dat ook uit oogpunt van klagers’ belangen niet valt in te zien welke toegevoegde waarde de strafrechtelijke vervolging van beklaagden zou kunnen hebben.
Het hof kan daarom de beslissing van de officier van justitie om niet tot vervolging over te gaan billijken.
Het hof zal het beklag afwijzen.
8
De beslissing
Het hof wijst het beklag af.
Deze beschikking, waartegen geen gewoon rechtsmiddel openstaat, is gegeven op
door mrs. P.C. Kortenhorst, N. van der Wijngaart en M. Gonggrijp-van Mourik, raadsheren, in tegenwoordigheid van R.A.M. Truijens, griffier, en ondertekend door de voorzitter en de griffier.