Nota «De kenniseconomie in zicht»; Brief ministers 'Naar een robuuste kenniseconomie'
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST134797
 2009-2010
 
 27 406
 Nota «De kenniseconomie in zicht»
 
 
 
 
 Nr. 
 153
 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP EN VAN
ECONOMISCHE ZAKEN
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 15 september 2009
 
 Hierbij doen wij u de brief «Naar een robuuste kenniseconomie»
toekomen. Met deze brief geeft het kabinet invulling aan het in het aanvullend
beleidsakkoord aangekondigde streven om de ontwikkeling van onderwijs, innovatie
en kennis naar tenminste het niveau van het OESO-gemiddelde te brengen.
 
 De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 R. H. A. Plasterk
 De minister van Economische Zaken,
 M. J. A. van der Hoeven
 
 NAAR EEN ROBUUSTE KENNISECONOMIE
 1 – Het belang van kennis voor het groeivermogen
 Nederland is een welvarend land, het inkomen per hoofd van de bevolking
is hoog. Ook de arbeidsproductiviteit, gemeten in bbp per gewerkt uur, is
relatief hoog in Nederland. Maar de groei van de arbeidsproductiviteit is
in Nederland minder gunstig: deze is in de marktsector in de jaren ’80
en ’90 aanzienlijk achtergebleven bij het gemiddelde in de OESO-landen.
In de periode 2000–2005 was er sprake van een flinke verbetering, maar
het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Finland zijn Europese landen die het beter
(bleven) doen. Omdat de vergrijzing ertoe leidt dat het arbeidsaanbod kleiner
wordt, is Nederland voor de economische groei in steeds grotere mate afhankelijk
van de groei van de arbeidsproductiviteit. Het kabinet onderschrijft dan ook
het advies van de SER om voor de Lissabon post 2010 agenda nog meer de nadruk
op arbeidsproductiviteitsgroei te leggen. Onderwijs,
kennis en innovatie zijn sleutels hiervoor.
 
 Om als Nederland een welvarend land te zijn en te blijven is het noodzakelijk
dat elk talent de kans krijgt zich te ontwikkelen, dat vernieuwende kennis
ontwikkeld wordt en dat bedrijven deze kennis weten te vertalen in nieuwe
producten en diensten die van belang zijn voor economie en maatschappij. Onderwijs,
wetenschap en innovatie zijn bronnen van productiviteitsgroei en daarmee welvaart.
De kennisontwikkeling en het onderwijs van decennia hebben geleid tot bedrijven
waar Nederland trots op mag zijn en die voor werkgelegenheid zorgen; denk
aan het verband tussen het oprichten van de HBS in 1863 en de start van kennisgestuurde
bedrijven als Philips en Shell.
 
 Het kabinet heeft in het Coalitieakkoord stevig ingezet op onderwijs en
innovatie (2 miljard structureel en 1 miljard incidenteel uit FES). Zo wordt 500 mln. uit het Fonds Economische Structuurversterking
nog in deze kabinetsperiode ingezet in het kennisdomein.
 
 De economische crisis zet het innovatief vermogen van de economie onder
druk. Het is voor het herstel op de korte termijn en het hervinden van een
structureel groeipad op de lange termijn van vitaal belang dat ingezet wordt
op onderwijs, innovatie en wetenschap. Een studie van de OESO toont aan dat
groeipaden van landen er na vorige crises – mede afhankelijk van het
overheidsbeleid – verschillend uit kunnen zien. Investeringen in de kenniseconomie nu dragen bij aan een sterke en
duurzame economie in de toekomst.
 
 Om te zorgen dat het groeivermogen van de economie door de crisis niet
blijvend wordt aangetast heeft het kabinet in het aanvullend beleidsakkoord
nog een stevige extra impuls gegeven door te investeren in het behoud van
kenniswerkers, in publiekprivate onderzoeksprojecten, in het mbo, in schoolgebouwen
en in de WBSO. Tenslotte heeft het kabinet in
het Belastingplan voor 2010 extra middelen voor onder meer verruiming van
de innovatiebox en fiscale faciliteiten voor ondernemerschap en innovatie
ter beschikking gesteld. Ook andere landen maken extra middelen voor de kenniseconomie
beschikbaar. Het beeld dat daaruit naar voren komt is dat deze landen ook
ambitieus blijven in hun streven naar een meer op kennis georiënteerde
economie (zie bijlage 1).
 
 Met deze brief geeft het kabinet invulling aan het in het aanvullend beleidsakkoord
aangekondigde streven om de ontwikkeling van onderwijs, innovatie en kennis
naar tenminste het niveau van het OESO-gemiddelde te brengen. Daartoe presenteert
het kabinet een visie op de kenniseconomie op langere termijn
en plaatst deze in het licht van de crisis en de sterk verslechterde overheidsfinanciën.
 
 Voor de prestaties van de kenniseconomie houdt het kabinet onverkort vast
aan de eerder geformuleerde ambities en doelen in de overtuiging dat het goed
is koers te houden. Het doel is en blijft om tot de meest concurrerende economieën
te behoren en niet tevreden te zijn met middelmaat. Nederland is dit jaar
vooral door de ontwikkeling in de financiële markten gezakt van de 8e
naar de 10e plaats in de Global Competitiveness index.
 
 Voor zijn (input) inspanningen op het terrein van onderwijs en onderzoek
legde het kabinet zich in het aanvullend beleidsakkoord vast op het OESO gemiddelde.
Dit is nogmaals bekrachtigd in de Miljoenennota 2010. Momenteel zit Nederland
daarop. In het licht van de financiële krapte zal op korte termijn de
uitdaging vooral zijn dat zo te houden. Bekeken moet worden in hoeverre en
in welke tempo deze doelstelling verder aangescherpt kan worden ten behoeve
van de kwaliteit van het onderwijs en innovatiekracht van de economie. Daarbij
zal het noodzakelijk zijn te bezien in hoeverre mede door institutionele hervormingen
de efficiency van het stelsel als geheel kan worden verhoogd. Het kabinet
zal hiernaar onderzoek doen. Ook zal in het kader van de heroverweging onderzocht
worden in hoeverre meer private financiering kan worden gegenereerd ten behoeve
van (beroeps- en hoger) onderwijs, onderzoek en innovatie.
 
 Voor publieke en private R&D houdt het kabinet vast aan de bestaande
doelen van respectievelijk 1,0% en 2,0% bbp. Deze worden in
Europees verband in de post-Lissabon 2010 agenda bezien in het voorjaar van
2010. Het kabinet pleit hierbij voor ruimte voor gedifferentieerde doelen
per lidstaat.
 
 De opbouw van deze brief is als volgt. In paragraaf 2 laat het kabinet
de prestaties van de Nederlandse kenniseconomie in internationaal perspectief
zien. In paragraaf 3 volgt een vergelijking van investeringen. In paragraaf 4
staan de ambities en doelen voor de kenniseconomie van 2020 centraal. In de
paragrafen 5 en 6 presenteert het kabinet de randvoorwaarden en rode draden
van het beleid.
 2 – Prestaties van de Nederlandse kenniseconomie
in internationaal perspectief
 Figuur 1 laat zien hoe Nederland er in internationaal perspectief voor
staat op belangrijke outputindicatoren. Een positie buiten de middelste cirkel
van figuur 1 betekent dat Nederland beter presteert dan het internationaal
gemiddelde, een positie daarbinnen betekent het tegenovergestelde. In het
licht van de bestaande ambities die veelal gestoeld zijn op de top 5 ambitie,
laat figuur 1 ook prestaties van de top 5 landen per indicator zien. Hieruit
blijkt dat Nederland in een aantal gevallen de top 5 ambitie nadert, maar
dat voor het merendeel van de gepresenteerde indicatoren nog sprake is van
een afstand. Naast het niveau is ook de trend van belang. Een goede positie
vandaag garandeert immers geen goede positie voor de toekomst.
 
 Het Nederlandse onderwijsstelsel presteert nog steeds bovengemiddeld ten
opzichte van het internationaal gemiddelde. Alertheid is echter geboden, omdat
een aantal indicatoren een dalende trend vertoont (zie bijlage 3). Ook de
kwaliteit van het Nederlandse wetenschappelijke onderzoek is in internationaal
perspectief goed. De prestaties voor innovatie en ondernemerschap laten een
minder gunstig beeld zien. 
 Figuur 1: Nederlandse kenniseconomie in vergelijking tot
internationale gemiddelden en de top 5 per indicatora
 
 Bron: OESO, PIRLS, TIMMS, Eurostat, NOWT, EIM, EIU; bewerking EZ en OCW.
 
 a Per indicator verschilt de gebruikte benchmark. Afhankelijk
van beschikbaarheid van gegevens is dit hetzij een OESO gemiddelde, een EU
gemiddelde of een gemiddelde van aan het onderzoek deelnemende landen
 Onderwijsprestaties: alertheid is geboden
 Zetten we de onderwijsprestaties af tegen de door het kabinet vastgestelde
doelen, dan blijkt dat we er nog niet zijn (zie bijlage 2). Als het gaat om
de basisvaardigheden, dan zien we dat het Nederlandse onderwijs (lees- en
rekenvaardigheden van 9–10 jarigen) in internationaal perspectief ruim
bovengemiddeld presteert. Maar deze scores laten in de tijd een dalende trend
zien. In 2007 rapporteerde de Onderwijsinspectie dat een kwart van de leerlingen
het primair onderwijs verlaat met een vaardigheid in technisch lezen die niet
uitsteekt boven dat van groep 6. En tevens is het aandeel leerlingen met lage
leesvaardigheden toegenomen van 11,5% in 2003 naar 15,1% in
2006. Goede basisvaardigheden door een goede beheersing van taal en rekenen
zijn essentieel om de weg te kunnen vinden in de maatschappij.
 
 Ook als het gaat om excellentie is Nederland nog niet waar het wil zijn:
in het funderend onderwijs behaalt slechts een gering aantal 9–10 jarige
leerlingen de hoogste vaardigheidsniveaus en 15-jarige leerlingen komen op
het hoogste niveau van lezen niet verder dan het OESO-gemiddelde (prestaties
voor wis- en natuurkunde behoren wel tot de top). Voor de volwassen bevolking
(16–65 jaar) zien we dat de prestaties op hoogste niveau van vaardigheden
(prose literacy, document literacy) in de periode 1998–2008 licht achteruit
zijn gegaan. Slechts 1 universiteit staat in
de top-50 van de Shanghai index. Nederland heeft een relatief groot aandeel
hoger opgeleiden, maar nog teveel studenten halen de eindstreep niet. Een
belangrijk aandachtspunt is ook de relatief lage uitstroom van afgestudeerde
bètatechnici.
 Wetenschap: kwaliteit is wereldtop, economische benutting
onvoldoende
 De kwaliteit van het Nederlandse wetenschappelijk onderzoek is in internationaal
perspectief goed. Nederland behoort met de relatieve citatiescore tot de wereldtop
en ook de productiviteit (aantal publicaties per onderzoeker) is hoog. De Nederlandse universiteiten voeren in diverse vakgebieden excellent onderzoek uit. Dit ongekend hoge niveau is cruciaal
voor onze internationale kennispositie en aantrekkingskracht. Het internationale
bedrijfsleven citeert bovengemiddeld vaak Nederlands wetenschappelijk onderzoek
en Nederlandse bedrijven dragen relatief veel bij aan de financiering van
toegepast wetenschappelijk onderzoek. Ook kennistransfer
door universiteiten en researchinstellingen door middel van octrooien en licenties
is relatief groot. Tegelijkertijd blijft het aantal R&D overeenkomsten
tussen bedrijven en publieke R&D instellingen duidelijk achter. Ook het
aantal innoverende bedrijven dat samenwerkt met publieke kennisinstellingen
blijft achter bij landen als Finland, België, Oostenrijk en Zweden. Universiteiten
worden door bedrijven in Nederland niet gezien als belangrijke kennisbron. Dit bevestigt het vermoeden dat de kennisbenutting enverspreiding
in Nederland beter kan. De prestaties afgezet tegen de vastgestelde doelen
laat zien dat we er nog niet zijn (zie bijlage 2).
 Innovatie en ondernemerschap: werk aan de winkel
 De fundamenten van het Nederlandse ondernemingsklimaat zijn goed op orde.
Zoals hiervoor is aangegeven heeft Nederland een goed opgeleide bevolking,
betrouwbare instituties en een hoogwaardige kennisinfrastructuur. Maar op
het terrein van innovatie presteert Nederland op veel punten onder het internationaal
gemiddelde. Ook als we prestaties afzetten tegen de vastgestelde doelen in
de Lange Termijn Innovatiestrategie (2008), dan blijkt dat we die doelen nog
niet halen (zie bijlage 2).
 
 Het Nederlandse bedrijfsleven doet bijvoorbeeld nog relatief weinig vernieuwende
marktintroducties, zowel vanuit het MKB als het grootbedrijf. Het omzetaandeel
van nieuwe en verbeterde producten ligt dan ook beneden het EU-gemiddelde.
Ook scoort Nederland bescheiden op het aantal innovatieve bedrijven en het
aantal bedrijven dat op niet-technologische wijze innoveert blijft achter.
Nederland scoort daarentegen relatief hoog bij het aantal aangevraagde en
toegekende octrooien, ook als gecorrigeerd wordt voor plaats van herkomst
van het geoctrooieerde idee. Al met al is het dus de uitdaging om kennis beter
te commercialiseren.
 
 Voor ondernemerschap is een positieve trend zichtbaar: er is een duidelijke
groei in het aantal zelfstandige ondernemers en nieuw opgerichte bedrijven. Het aandeel snelle groeiers is in internationaal perspectief
echter laag en de beschikbaarheid van«early stage risk capital»
is een aandachtspunt.
 3 – Een vergelijking van de investeringen
 Kennisinvesteringsquote
 Prestaties worden voor een stevig deel bepaald door de private en publieke
uitgaven die worden gedaan. Uitgaven vandaag renderen morgen en prestaties
van vandaag zijn deels het resultaat van uitgaven gisteren. Uitgaven aan onderwijs,
wetenschap en innovatie zijn geen consumptieve uitgaven, het zijn investeringen
in de toekomst. Het investeringspeil en de mate waarin deze uitgaven effectief
aangewend worden zijn belangrijke determinanten voor het toekomstig innovatievermogen
van ons land. In tabel 2 vergelijken we Nederland met de OESO-landen. Deze
vergelijking is ook aangekondigd in het antwoord op vragen van Kamerlid Pechtold
(D66) over de innovatieambities van het kabinet (ingezonden 17 juli 2009).
 
 De publieke component in de kennisinvesteringsquote ligt iets boven het
OESO-gemiddelde (Nederland 5,7% bbp, OESO-gemiddelde 5,5% bbp). Dit past daarmee in het aangekondigde streven in het aanvullend beleidsakkoord
en de Miljoenennota voor de (input)inspanningen van het kabinet. De private
component in de kennisinvesteringsquote ligt ruim onder het OESO-gemiddelde,
wat volledig is toe te schrijven aan de relatief lage private R&D uitgaven.
De totale Nederlandse kennisinvesteringsquote (het totaal van private en publieke
uitgaven) ligt met 7,5% bbp 0,5% bbp-punt onder het OESO-gemiddelde
van 8,0% bbp.
 
 Deze cijfers zijn geactualiseerd tot en met 2006. In de periode daarna
heeft het kabinet flinke extra impulsen gegeven in het Coalitieakkoord, het
aanvullend beleidsakkoord en het Belastingplan 2010 (paragraaf 1). En
ondanks dat vanwege de economische crisis de rijksinkomsten aanzienlijk zijn
gedaald, heeft dit kabinet ervoor gekozen de begrote uitgaven structureel
te houden. Met de Voorjaarsnota is in de dekking van de onderwijsuitgaven
tot en met 2014 voorzien en komt daarbovenop
oplopend tot € 0,5 mld. structureel beschikbaar (toegezegde middelen
in het kader van Actieplan Leraren en enveloppemiddelen uit het Coalitieakkoord).
Zeker ook als gevolg van het krimpende bbp zullen de uitgavenquotes in Nederland
op dit moment een stijging laten zien.
 
 Publieke en private uitgaven staan niet los van elkaar, maar kunnen elkaar
versterken. Met name in het innovatiedomein zijn subsidies erop gericht private
investeringen in R&D uit te lokken. Publieke investeringen in derde geldstroomonderzoek
zijn hier ook een duidelijk voorbeeld van. Het fiscaal klimaat kan ook investeringsbevorderend
werken. De WBSO-regeling maakt het voor bedrijven fiscaal aantrekkelijk R&D
te verrichten en de aftrekbaarheid van scholingskosten helpt in het verhogen
van de private onderwijsinvesteringen.
 Onderwijs
 De publieke uitgaven aan onderwijsinstellingen bijna 0,2%-punt
bbp lager dan het OESO-gemiddelde. Als ook de publieke onderwijsuitgaven aan
private partijen wordt meegenomen, dan zijn de publieke uitgaven 0,1%-punt
bbp hoger dan het OESO-gemiddelde. Voor de totale publieke en private onderwijsuitgaven
tezamen geldt dat deze nagenoeg gelijk aan het OESO-gemiddelde. In de periode
1995–2006 heeft Nederland een steeds groter deel van de totale overheidsuitgaven
aan onderwijs uitgegeven. Nam onderwijs in 1995 nog 9,1% van de totale
overheidsuitgaven voor haar rekening, in 2006 is dit gestegen naar 12,1%.
 Wetenschap
 De publiek uitgevoerde R&D ligt in Nederland 0,1%-punt bbp
boven het OESO-gemiddelde. In tegenstelling tot de ontwikkeling van andere
landen zijn de Nederlandse publieke uitgaven als percentage van het bbp aan
wetenschap in de afgelopen jaren dalende.
 Innovatie
 Het Nederlandse bedrijfsleven investeert relatief weinig in private R&D.
Het huidige niveau is fors lager dan de Lissabonambitie van 2,0% bbp
in 2010. Ook zijn de private R&D-uitgaven in Nederland 0,6%-punt
bbp lager dan het OESO-gemiddelde en deze achterstand neemt over de tijd toe.
Deze achterstand is voor het grootste deel te verklaren door de Nederlandse
sectorstructuur (veel diensten en een relatief gering aandeel van hoogtechnologische
sectoren in de industrie) en de relatief kleine omvang van buitenlandse R&D
investeringen (afgezet tegen de openheid van de Nederlandse economie). Gecorrigeerd voor verschil in sectorstructuur neemt de
achterstand tot het OESO-gemiddelde af tot ca. 0,3%-punt bbp. Innovatie inspanningen gaan uiteraard verder dan alleen R&D. Ook
bij andere innovatie-uitgaven scoort Nederland echter relatief laag.
 Tabel 2: Nederlandse kennisinvesteringsquote in internationaal
perspectiefa
 
 
 
 
 
 
 
 
 Nr. 
 Indicator
 Nederland 2006
 OESO 2006b
 
 
 
 
 1
 Publieke uitgaven aan
onderwijsinstellingen
 4,4%
bbp
 4,5% bbp
 
 
 2
 Publieke R&D-investeringen
(inclusief R&D hoger onderwijs)c
 0,7% bbp
 0,6%
bbp 
 
 
 
 
 Totaal publieke quote (primaire proces)
 
 
 5,1% bbp
 
 
 5,2% bbp
 
 
 
 3
 Publieke onderwijsuitgaven
aan private partijen (waaronder studiefinanciering)
 0,6% bbp
 0,4%
bbp 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal publieke quote inclusief o.a. studiefinanciering
 
 
 5,7% bbp
 
 
 5,5% bbp
 
 
 
 4
 Private uitgaven onderwijs
 0,8% bbp
 0,8% bbp
 
 
 
 
 
 
 
 
 5
 Private R&D-investeringen
 1,0% bbp 1,6% bbp
 
 
 
 
 
 Kennisinvesteringsquote (som 1–5)
 
 
 7,5% bbp
 
 
 8,0% bbp
 
 
 
 
 
 
 a Tabel 2 is gebaseerd op OESO, 2009, Education at a Glance
2009, Parijs en OESO, 2009, Msti 2009, Parijs. De totalen die in de tabel
zijn weergegeven komen niet altijd overeen met de optelsom van de componenten,
vanwege afrondingen.
 
 b In internationaal verband is het gebruikelijk om voor
onderwijsuitgaven de uitgaven van één land te vergelijken met
ongewogen gemiddelde van een groep van landen; dit om rekening te houden met
onderscheid in onderwijsstelsels. In internationaal verband is het gebruikelijk
om voor R&D-investeringen (zowel publiek als privaat) de investeringen
van één land te vergelijken met het gewogen gemiddelde van een
groep van landen. Voor de totale KIQ wordt gerekend met de optelling van ongewogen
gemiddelden voor onderwijs en gewogen gemiddelden voor R&D.
 
 c De publieke uitgaven aan R&D in ho-instellingen
is in Nederland 0,5% bbp en in OESO 0,4% bbp.
 
 Prestaties hangen sterk samen met uitgaven, zowel die van vandaag als
die van gisteren. Tegelijkertijd is duidelijk dat het niet alleen gaat om
uitgaven. Het rendement van ingezette middelen is niet overal gelijk. Daar
kunnen factoren op van invloed zijn die als gegeven kunnen worden beschouwd
(de ligging van een land, de fysieke kenmerken, de omvang van de binnenlandse
markt, de samenstelling van de bevolking kunnen mede bepalend zijn voor het
rendement van bepaalde investeringen). Ook zijn er factoren die beïnvloed
kunnen worden.
 
 Op het vlak van onderwijs hangen prestaties samen met het niveau van de
uitgaven, maar de hoogte van de uitgaven zegt niet alles. Zo blijkt uit onderzoek
dat stelselkenmerken als vrije schoolkeuze, centrale toetsing, schoolklimaat
en opbrengstgericht werken en de mate waarin de uitgaven effectief aangewend
worden ook van belang zijn (zie verder paragraaf 6 met beleidsrichtingen). Het Nederlandse onderwijsstelsel presteert, gegeven de
financiering, zo goed juist omdat we een aantal stelselkenmerken hebben die
internationaal geassocieerd zijn met goed onderwijs.
 
 Ook de goede prestaties van de wetenschap hangen niet alleen samen met
de uitgaven. De huidige sturingsfilosofie van een grote autonomie van instellingen
en het beleid om onderzoekers meer inhoudelijke vrijheid te geven, spelen
daarbij ook een belangrijke rol. Van belang is om herkenbare concentraties
van topkwaliteit te vormen, bijvoorbeeld rond grote onderzoeksinfrastructurele
voorzieningen. Voor het leveren van goede wetenschappelijke prestaties zijn
naast een uitstekende onderzoeksomgeving ook heldere en snelle juridische
procedures, een aantrekkelijk fiscaal klimaat en goede voorzieningen zoals
internationale scholen van belang. Een adequaat personeelsbeleid binnen de
instellingen vormt het sluitstuk voor het bereiken van onze ambities op het
terrein van kwaliteit, productiviteit en valorisatie van het wetenschappelijk
onderzoek. 
 
 En zo zijn de prestaties ten aanzien van innovatie ook niet alleen een
kwestie van private en publieke uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling. Het
is ook van belang dat bestaande kennis wordt verspreid en benut voor het introduceren
van nieuwe producten en diensten en vernieuwing in processen en organisatievormen.
Aandacht voor het stimuleren van ondernemerschap en creëren van een goede
marktdynamiek is hierbij essentieel. Ook een goede wisselwerking tussen bedrijven
en kennisinstellingen is nodig. Door samenwerking te bevorderen en goede verbindingen
tussen publiek en privaat onderzoek kunnen economische en maatschappelijke
kansen worden benut. Daarbij spelen goede randvoorwaarden een rol zoals wetgeving
op het gebied van intellectuele eigendom. Hier blijft verdere vervolmaking
van het Europese octrooistelsel (met name Gemeenschapsoctrooi en Europese
octrooirechtspraak) van belang.
 4 – Ambitie
 De ambitie van het kabinet om tot de meest concurrerende economieën
ter wereld te horen, en dus niet tevreden zijn met een plek in de middenmoot,
blijft van kracht. Het doel is een plek in de top 5 van de Global Competitiveness Index zoals geformuleerd in de Lange Termijn
Strategie Nederland Ondernemend Innovatieland
en de Kennisinvesteringsagenda van het Innovatie Platform. Nederland is dit
jaar gezakt van de 8e naar de 10e plaats. De daling van Nederland is voornamelijk
toe te schrijven aan een verslechtering van de pilaar «ontwikkeling
financiële markten». Tegelijk zien we ons geplaatst voor grote
maatschappelijke opgaven, onder meer op het gebied van het klimaat. Dit noodzaakt
ons nog meer in te zetten op duurzame economische ontwikkeling.
 
 Het kabinet heeft op basis van deze top-5 ambitie diverse onderliggende
doelstellingen tot en met 2011 voor de kenniseconomie gedefinieerd. Dit zijn
ambitieuze doelen en het is in de afgelopen jaren niet eenvoudig gebleken
ze binnen bereik te brengen. De sterk gewijzigde economische en financiële
omstandigheden werpen nieuwe hindernissen op. Het kabinet houdt evenwel onverkort
vast aan de eerder geformuleerde ambities en doelen voor onderwijs, kennis
en innovatie vanuit de overtuiging dat het goed is koers te houden ook al
blijkt de weg moeilijker en langer. In bijlage
2 staat een nadere precisering van de doelen voor 2020.
 
 De ambitie van een plek in de top 5 vereist dat we het komend decennium
blijven werken aan de ontwikkeling van talenten, zowel in het onderwijs als
door leven lang leren. Het is aan de ene kant van belang dat scholieren en
studenten de ruimte krijgen om te excelleren. Aan de andere kant moeten we
zorgen dat alle leerlingen goed en passend onderwijs krijgen waardoor er geen
groepen buiten boord vallen. Tenminste 3 Nederlandse universiteiten zouden
tot de wereldtop moeten behoren. In 2020 moet bijna 50% van de beroepsbevolking
van 25–44 jaar hoger opgeleid zijn. Op dit moment is dat 35%.
Het Nederlandse onderwijssysteem moet ingericht zijn om deze hoge ambitie
aan te kunnen.
 
 Als we tot de meest competitieve landen ter wereld willen horen, moeten
we beschikken over een uitstekende kennisbasis en een geschoolde bevolking.
Daarvoor zijn universiteiten en onderzoeksinstituten nodig die de beste mensen
van waar ook ter wereld aantrekken en waar onderzoekers de ruimte en beloning
wordt geboden om te kunnen excelleren op hun vakgebied. De internationale
concurrentie om toptalent is echter groot. Om aantrekkelijk te zijn zal het
Nederlandse hoger onderwijs moeten voldoen aan de hoogste internationale standaarden.
Alleen dan kunnen Nederlandse instellingen met succes de concurrentie aangaan
en studenten en onderzoekers binnenhalen met topkwaliteit. Onderzoekers en instellingen moeten ook uitgedaagd worden om de resultaten van dat
onderzoek toepasbaar te maken voor maatschappelijke uitdagingen en een innovatieve
economie. Dat vereist ook vanuit de universiteiten, hogescholen en kennisinstellingen
een ondernemende geest, waarbij de deur open staat naar het bedrijfsleven
en naar maatschappelijke organisaties. De stap van kennis naar kunde naar
kassa moet worden gemaakt door een betere valorisatie van kennis.
 
 Het vergt ook een ondernemend bedrijfsleven dat succesvol is in het veroveren
van markten en vernieuwing van producten en diensten. Succesvol ondernemerschap
leidt tot economische dynamiek en is onlosmakelijk verbonden met innovatie
en vernieuwing. Een uitdagend ondernemings- en innovatieklimaat en een slagvaardig,
innovatief bedrijfsleven zijn voor het bereiken van deze ambitie essentieel.
Nederland moet blijven inzetten op die terreinen waarin het kan excelleren
onder andere door een sterke infrastructuur van publiekprivate samenwerkingsverbanden.
Het vermogen elders in de wereld ontwikkelde kennis snel te absorberen en
om te zetten in nieuwe producten en diensten is van groot belang. Sociale
innovatie, marktdynamiek en ondernemerschap spelen hierbij een belangrijke
rol. We hebben een bedrijfsleven nodig dat de organisatie aanpast aan de eisen
van de tijd, investeert in haar werknemers en nieuwe kennis adequaat absorbeert.
Het benutten van ontwikkelde kennis elders is echter onvoldoende om op lange
termijn onze internationale toppositie vast te houden. Daarom zijn private
investeringen in R&D in dit verband veelzeggend en die moeten significant
omhoog onder andere door meer buitenlandse kennisinvesteringen aan te trekken.
 5 – Budgettaire randvoorwaarden en rode draden voor
beleid
 In het aanvullend beleidsakkoord legde het kabinet zich voor zijn (input)
inspanningen op het terrein van onderwijs en onderzoek vast op het OESO-gemiddelde.
Momenteel zit Nederland daarop. In het licht van de financiële krapte
zal op korte termijn de uitdaging vooral zijn dat zo te houden. Ook moet bekeken
worden in hoeverre en in welke tempo deze doelstelling verder aangescherpt
kan worden ten behoeve van de kwaliteit van het onderwijs en innovatiekracht
van de economie.
 
 In het licht van de ambities zal het noodzakelijk zijn te bezien in hoeverre
mede door institutionele hervormingen de efficiency van het stelsel als geheel
kan worden verhoogd. Het kabinet zal hiernaar onderzoek doen (zie paragraaf 6).
Ook zal in het kader van de heroverweging onderzocht worden in hoeverre meer
private financiering kan worden gegenereerd ten behoeve van (beroeps- en hoger)
onderwijs, onderzoek en innovatie (zie box 1). De resultaten van de heroverwegingen
worden waar mogelijk betrokken bij de begrotingen voor 2011 en 2012 en kunnen
daarmee gebruikt worden bij het nader concretiseren van de onderstaande beleidsopties:
 • Het herschikken van middelen op de begroting ten bate van het onderwijs,
wetenschap of innovatie.
 • Het verhogen van de private uitgaven aan onderwijs. Een mogelijkheid
voor het doen van extra investeringen voor Hoger Onderwijs is ook om de bijdrage
van de deelnemers te verhogen, bijvoorbeeld via een sociaal leenstelsel.
 • Het verhogen van de private investeringen in R&D cq. het vergroten
van het effect van publieke R&D investeringen op private R&D inspanningen.
Hierbij moet sterker worden ingezet op het vestigingsklimaat en acquisitie
van buitenlandse R&D investeringen. Dit is een belangrijke oorzaak van
de relatief lage R&D investeringen.
 • Vergroten van het rendement van publieke middelen. Hierbij kan
gedacht worden aan het beter onderling afstemmen van de thema’s van NWO, de innovatieprogramma’s en TNO/GTIs en meer kredieten
i.p.v. subsidies in het innovatie-instrumentarium. Zie hiervoor paragraaf 6.
 
 
 Box 1: Brede heroverwegingen
 
 De brede heroverwegingen zijn een exercitie onder regie van de Minister-president
en de vicepremiers die voor een reeks van beleidsthema’s inzicht oplevert
in de mogelijkheden om te besparen op de overheidsuitgaven (incl. fiscale
subsidies), en in de gevolgen daarvan; zonder politiek oordeel.
 
 Er wordt een ontkokerde benadering gevolgd waarbij een aantal grote thema’s
geselecteerd is. De geselecteerde thema’s bestrijken het gehele pallet
aan terreinen waarop de overheid beleid voert. In het kader van deze brief
zijn relevant:
 • Productiviteit onderwijs betreft het realiseren van productiviteitsverbeteringen
in de verschillende onderwijssectoren.
 • Hoger onderwijs betreft het geheel aan collectief gefinancierde
instrumenten in het hoger onderwijs samenhangende met i) het publiek bekostigde
onderwijsdeel van het hoger onderwijs; ii) het bieden van financiële
mogelijkheden voor studenten om deel te nemen aan het hoger onderwijs.
 • Innovatie en toegepast onderzoek omvat het geheel aan instrumenten
en uitgaven m.b.t. innovatiebeleid en toegepast onderzoeksbeleid. Het betreft
uitgaven die beogen vernieuwing en verbetering bij bedrijven en andere organisaties
te bevorderen. Bij deze heroriëntatie ligt de nadruk op effectiviteit
en focus, verder wordt fundamenteel onderzoek buiten beschouwing gelaten vanwege
het eigenstandige karakter.
 Beleidsprioriteiten
 Veranderingen in de organisatie van ons onderwijs- of wetenschapbestel
kunnen een bijdrage aan de ambities leveren. Belangrijke bestedingsrichtingen
zijn in de ogen van het kabinet (zie brede heroverwegingen en paragraaf 6):
 • Voor het onderwijs zijn belangrijke uitdagingen waar dit kabinet
(maar ook volgende kabinetten) voor staat het blijven verbeteren van de prestaties
voor rekenen en taal, het koesteren van het vakmanschap en groei van studenten
en excellentie in met name het hoger onderwijs. Verdere inspanningen zouden
zich in lijn hiermee kunnen richten op extra onderwijstijd in het primair
onderwijs, de beloning van docenten en de intensiteit van het beroeps- en
hoger onderwijs (contacturen).
 • Voor de wetenschap zijn de uitdagingen dat er meer (top-)onderzoekers
moeten komen, een groter aantal onderzoeksinfrastructuren en toponderzoekscholen,
het nog verder verbeteren van valorisatie van wetenschappelijk onderzoek en
het vergroten van de beschikbaarheid van wetenschappelijke kennis. Verdere
inspanningen zouden zich in lijn hiermee kunnen richten op toponderzoeksscholen
en een verdere versterking van de tweede geldstroom door extra middelen toe
te voegen aan het budget van NWO, zonder dat dit ten koste gaat van de eerste
geldstroom. Versterking van de tweede geldstroom dient dan vooral plaats te
vinden ten behoeve van de onderzoeksinfrastructuur, open access, en voor graduate
schools of onderzoekscholen. En dan grotendeels voor die disciplines die kunnen
bijdragen aan de oplossing van maatschappelijke vraagstukken of de versterking
van sleutelgebieden.
 • Voor het innovatiedomein zijn uitdagingen het versterken van het
innoverend vermogen en ondernemerschap. Verdere inspanningen zouden met het
oog op de hefboom naar private investeringen vooral ten bate van de programmatische
aanpak op sleutelgebieden en innovatiekredieten kunnen komen. Deze instrumenten
komen ook bij de heroverweging aan de orde.
 6 – Beleidsrichtingen
 Deze paragraaf laat de centrale beleidslijnen zien om de gestelde ambities
binnen bereik te brengen gegeven de geschetste budgettaire perspectieven.
Deze brief verschijnt tegelijkertijd met de departementale begrotingen van
OCW, EZ en LNV (dat een bijzondere positie inneemt vanwege de verantwoordelijkheid
voor het groene onderwijs en onderzoek). Zonder de inhoud van deze begroting
voor de delen onderwijs, wetenschap en innovatie samen te willen vatten, of
op de begrotingen van komende kabinetten vooruit te kunnen lopen, illustreren
we de hiervoor geformuleerde rode draden met de belangrijkste concrete voornemens
van het kabinet. In bijlage 4 wordt een overzicht van de belangrijkste Europese
initiatieven gegeven.
 6A – Onderwijs
 Verbeteringen in het onderwijs zijn niet van de ene op de andere dag gerealiseerd:
dat vraagt tijd. Nu ingezet beleid moet worden voortgezet en versterkt om
effect te krijgen of houden. Tegelijkertijd dienen zich er ook nieuwe uitdagingen
aan, die om een antwoord vragen. De belangrijkste lijnen voor de komende perioden
zullen naar het inzicht van het kabinet zijn:
 • Een doorlopend accent op de positie van de docent en schoolleider;
 • Het verder versterken van de focus op rekenen en taal;
 • Het zo vroeg mogelijk inlopen van leerachterstanden;
 • Het geven van een sterke prioriteit aan vakmanschap in het beroepsonderwijs;
 • De organisatie van het hoger onderwijs in lijn brengen met de grote
demografische veranderingen die zich voltrekken.
 Positie van de docent
 Niets bepaalt de kwaliteit van het onderwijs zo sterk als de kwaliteit
van de docent. De verbetering van de arbeidsmarktpositie van de docent is
een zaak van lange adem. De gemaakte afspraken in Leerkracht van Nederland
moeten en zullen worden gehonoreerd. Ook volgende kabinetten zullen onverkort
aan de herwaardering van het beroep moeten werken. Schoolleiders verdienen
daarbij specifieke aandacht: de kwaliteit van de schoolleider is een bepalende
factor in het innovatieve vermogen van een school, de kracht van het personeelsbeleid
en opbrengstgericht werken. Naast de huidige beloningssystematiek onderzoekt
het kabinet in hoeverre extra financiële prikkels voor docenten de kwaliteit
kunnen verbeteren. Teambeloning is hier een voorbeeld van.
 
 Docenten kunnen alleen hun werk goed doen als de randvoorwaarden op orde
zijn. De kwaliteit van de schoolgebouwen is van invloed op prestaties van
leerlingen en het werkplezier van docenten. Die gebouwen moeten gewoon goed
zijn. In het aanvullend beleidsakkoord heeft dit kabinet dan ook extra middelen
beschikbaar gesteld voor bouw en onderhoud van schoolgebouwen. Het initiatief
Wikiwijs illustreert hoe belangrijk de digitale ontwikkelingen worden voor
leerlingen, maar ook voor het vak van docent.
 
 Innovatie in het onderwijs is een middel om de kwaliteit en de doelmatigheid
van het onderwijs te verbeteren, o.a. door de inzet van ICT en het anders
organiseren van onderwijsprocessen. De regeling InnovatieImpuls stimuleert
scholen om met behulp van innovatie het toekomstige tekort aan leraren tijdig
te ondervangen. Het onafhankelijke Netwerk Onderwijs Innovatie brengt medio
2010 een advies uit over de mogelijkheden om instellingen ruimte
en prikkels te geven om zelf tot innovatie te komen. Dit advies vloeit voort
uit de Maatschappelijke Innovatieagenda onderwijs (2009).
 Beheersing van taal en rekenen
 Zonder beheersing van het rekenen of de taal kan niet verwacht worden
dat leerlingen een succesvolle schoolloopbaan doorlopen. Vrijblijvendheid
is en wordt geen optie. Vanaf 2010 gelden referentieniveaus voor taal
en rekenen voor basisscholen en scholen voor speciaal onderwijs als richtsnoer.
Vrijwel alle kinderen zijn in staat om voldoende te leren rekenen en schrijven.
De meeste zelfs goed tot uitstekend. We moeten ervoor zorgen dat dat ook gebeurt.
 
 Voor een goede beheersing van rekenen en taal is het noodzakelijk dat
het verschijnsel van (zeer) zwakke scholen krachtig wordt aangepakt. De Inspectie
is de afgelopen jaren scherper gaan toezien op de kwaliteit van scholen en
doortastender gaan optreden. In het wetsvoorstel goed onderwijs en goed bestuur
krijgt de overheid meer interventiemogelijkheden. Scholen moeten niet zwak
worden, en als het toch gebeurt moet dit zo kort mogelijk duren.
 
 In aanvulling hierop beziet het kabinet in samenwerking met ouderorganisaties,
de VNG en schoolbesturen de mogelijkheid om een experiment te starten waarbij
ouders van jonge kinderen begrijpelijke informatie krijgen toegestuurd over
de kwaliteit van basisscholen in de omgeving. Bezien wordt hoe de informatievoorziening
over de kwaliteit van scholen via internet beter toegankelijk kan worden gemaakt
voor ouders, zodat ouders die eenvoudig kunnen vergelijken.
 
 Excellentie moet worden gekoesterd. Met excellentieprogramma’s in
po en vo en excellentiebeleid in bve worden de meest talentvolle leerlingen
uitgedaagd zich maximaal te ontwikkelen.
 
 Tot slot zal de SER gevraagd worden volgend jaar een advies uit te brengen
over sociaaleconomische effecten van flexibele tijden, waaronder die van school-
en opvangtijden. Minder tijdknelpunten door meer flexibiliteit.
 Het zo vroeg mogelijk inlopen van achterstanden
 Achterstanden moeten zo snel mogelijk worden bestreden. Vooral bij leerlingen
uit achterstandsituaties gaat op vroege leeftijd al veel potentieel verloren.
Vroeg- en voorschoolse educatie is de beste manier om dat te voorkomen. Het
kabinet heeft tot doel om alle doelgroepkinderen met vroeg- en voorschoolse
educatie te bereiken. Naast het bereiken van alle kinderen, zal het verhogen
van de kwaliteit van de VVE-programma’s prioriteit moet krijgen. Daarbij
zal geprofiteerd worden van het onderzoek naar effectiviteit van VVE-programma’s,
dat nu in volle gang is.
 
 Leerlingen met een taalachterstand hebben baat bij het volgen van extra
taalonderwijs in een aparte klas op de basisschool. Experimenten met uitbreiding
van de leertijd (denk bijvoorbeeld aan schakelklassen, huiswerkbegeleiding
of extra onderwijs na schooltijd) moeten zicht geven op wat dit bijdraagt
aan prestaties. Hoewel vroeg investeren in het bestrijden van achterstanden
het effectiefst is, is het een illusie om te denken dat er perfect beleid
mogelijk is dat alle achterstanden op een zekere (jonge) leeftijd heeft opgelost.
Ook in het voortgezet en hoger onderwijs blijven achterstanden aandacht vragen.
 
 Grote leerachterstanden kunnen uiteindelijk zelfs leiden tot voortijdige
schooluitval. De uitval concentreert in het beroepsonderwijs, en moet zoveel
als kan worden voorkomen. Het kabinet heeft aangekondigd de bekostigingsystematiek
in het beroepsonderwijs aan te passen, zodat instellingen sterkere prikkels
ervaren om leerlingen een diploma te laten behalen. In een lopend experiment
mogen vmbo-scholen ook mbo-2 in een geïntegreerde leergang op één
locatie aanbieden. Ook wordt geëxperimenteerd met wijkscholen in Rotterdam
naar maatwerkaanpak voor problematische kinderen.
 Vakmanschap
 Goede kennis, vaardigheden en een beroepshouding zijn nodig om als vakman/vakvrouw
te kunnen werken. Er wordt daarom gekoerst op invoering van de competentiegerichte
kwalificatiestructuur per 1 augustus 2010. Daarbij is de rol van het
bedrijfsleven van belang. Meer praktijkgerichte opleidingen, die direct en
(deels) volledig op de werkvloer plaatsvinden, zorgen dat meer praktijkgeoriënteerde
leerlingen beter weten waar ze voor leren. Loopbaanoriëntatie- en begeleiding
bieden kansen voor een betere aansluiting tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt.
In aanvulling daarop stimuleert het kabinet de ontwikkeling van een geïntegreerd
jaardocument door de MBO-Raad/AOC-Raad, waarbij voor studenten, ouders en
werkgevers, de relatieve prestaties van instellingen herleidbaar worden.
 
 Leren houdt niet op nadat jongeren de stap van school naar werk hebben
gemaakt. Voor volwassenen is behoefte aan meer maatwerk dat aansluit op een
(ook nog te verbeteren) EVC-assessment. Een mogelijkheid is om meer modularisering
van het beroepsonderwijs te bevorderen met bijpassende flexibele (publiekprivate)
financiering. Ook heeft het kabinet het voornemen een pilot te starten met
betrekking tot scholing voor volwassenen. Met deze pilot wordt invulling gegeven
aan het meer open en transparanter maken van het postinitiële onderwijs.
 Veranderingen in het hoger onderwijs: het bestel barst
uit zijn voegen
 50% hoger opgeleiden blijft een wenkend perspectief. De recente
groeispurt van het aantal studenten dat zich heeft aangemeld is in dat opzicht
een goede stap in de richting. Die sterke groei is overigens niet alleen een
fenomeen van dit studiejaar. De laatste jaren is het hoger onderwijs enorm
gegroeid, en alle prognoses wijzen erop dat die groei nog wel even door zal
zetten. De komende tien jaar verwachten we bijvoorbeeld een groei van zo’n
40% in het wetenschappelijk onderwijs. Er is niet alleen in de absolute
aantallen iets aan de hand. Ook de samenstelling van de studentenbevolking
is sterk aan het veranderen. Meer dan ooit komen allochtone studenten het
Hoger onderwijs binnen, vaak via het MBO, wat een belangrijke en goede ontwikkeling
is. Tegelijkertijd is de uitval in het hoger onderwijs te hoog: de slaagkans
in zowel het hbo als universitair onderwijs ligt onder de 70%. Het
betekent ten minste dat de aansluiting tussen voortgezet onderwijs en hoger
onderwijs verbeterd moet worden, dat de studiekeuze (op dit moment onderwerp
van experimenten) bewuster moet, en dat in (delen van) het hoger onderwijs
de studie-intensiteit sterk omhoog zal moeten.
 
 De relatief grote uitval in het HBO van met name studenten die afkomstig
zijn van MBO (bijna 40% van de mbo-ers heeft na 6 jaar nog geen diploma),
laat zien dat de doorlopende leerlijnen verder verbeterd kunnen worden. Over
doorlopende leerlijnen zijn dan ook gesprekken in het veld gaande. Het kabinet
heeft hiervoor eveneens een advies aan de Onderwijsraad gevraagd. Tot slot
is het de vraag in hoeverre het bestaande hoger onderwijsbestel
de verdere groei van het aantal studenten nog adequaat kan opvangen. De hoge
uitval, de sterke toestroom (in 1950 genoot 5% hoger onderwijs, nu
47%), de toegenomen diversiteit in de instroom, de moeite om de doelgroep
van deeltijdstudenten te bedienen en de steeds grotere uitdaging om in het
WO goed onderwijs voor velen te combineren met wetenschappelijke excellentie
suggereert dat het bestel tegen een aantal grenzen aanloopt. In het licht
daarvan stelt de minister van OCW een commissie in die een vergelijking moet
maken tussen ons stelsel en andere systemen in de wereld. Deze commissie,
bestaande uit internationale en nationale deskundigen, wordt gevraagd uiterlijk
in maart 2010 dit vergelijkend onderzoek af te ronden.
 
 Niet alleen meer, maar ook betere hoger opgeleiden zijn nodig. Een drang
naar excellentie in het hoger onderwijs wordt meer zichtbaar. Zo komen er
meer universiteiten met honours-programma’s en uitdagende (onderzoeks)masters.
In het Siriusprogramma krijgen instellingen daarnaast meer mogelijkheden om
tot excellentie te komen. Uit de evaluatie van de experimenten Ruim Baan voor
Talent blijkt dat selectie op eindcijfers weinig voorspellende waarde heeft,
maar dat selectie voor opleidingen, zoals bij de University Colleges, kan
bijdragen aan een betere match tussen student en de opleiding. Eind 2009 zal
op basis van deze uitkomsten een wetswijziging worden ingediend bij de Tweede
Kamer die mogelijkheden voor selectie en collegegelddifferentiatie bevat.
Voor de lange termijn kunnen ook de uitkomsten van de lopende pilots open
bestel relevant zijn.
 6B – Wetenschap
 In het licht van de prestaties van het Nederlandse wetenschap zou in het
wetenschapsbeleid centraal moeten blijven staan het verder uitbouwen van de
excellente wetenschappelijke prestaties alsmede het verbeteren van de economische
en maatschappelijke benutting daarvan.
 Toponderzoek
 Nederland heeft meer toponderzoekers en top onderzoeksgroepen nodig. Het
kabinet zet zich daarom in voor het tot stand brengen van een aantal onderzoeksinfrastructurele
voorzieningen van wereldniveau op Nederlandse bodem. Natuurlijk afgestemd
op de Europese agenda voor grote infrastructuren en op onze economische sleutelgebieden
of maatschappelijke prioriteiten. Aan zo’n infrastructurele voorziening
is per definitie een onderzoeksgroep van topkwaliteit verbonden.
 
 Het loopbaanbeleid voor wetenschappers moet uitdagender. In overleg met
VSNU wordt de totstandkoming van concrete loopbaantrajecten met heldere beoordelingscriteria
gestimuleerd. De vrijheid voor promovendi en jonge onderzoekers om binnen
de gekozen onderzoeksthema’s hun eigen onderzoeksonderwerp te kiezen
wordt vergroot (via het Graduate School programma en de Vernieuwingsimpuls).
Het kabinet zal ook haar beleid voor toponderzoekscholen onder de loep nemen.
Het kabinet heeft de KNAW advies gevraagd over vernieuwing van de zogenaamde
Dieptestrategie (het beleid voor excellente onderzoekscholen).
 
 Een basisvoorwaarde voor handhaving van de kwaliteit van onze wetenschap
is een goed functionerend systeem waarmee de prestaties van onderzoekers,
onderzoeksgroepen en -instituten zuiver en vergelijkbaar worden gemeten. Het
kabinet treedt in overleg met de VSNU, NWO en KNAW over de ontwikkeling van
een dergelijk systeem.
 Valorisatie van onderzoek
 De valorisatie van kennis moet beter. Door de afspraken uit de valorisatieagenda
zal kennis sneller geschikt gemaakt worden voor producten, diensten, processen
en nieuwe bedrijvigheid. De ambitie is om de bijdragen aan valorisatie gerelateerde
activiteiten uit te laten groeien tot 2,5% van de publieke onderzoeksmiddelen
(zie ook paragraaf 6c).
 
 De thema’s van de kennisinfrastructuur, waaronder die van NWO, de
innovatieprogramma’s, TNO/GTIs en universiteiten worden beter met elkaar
in verbinding gebracht. Waar relevant worden zij in het perspectief van maatschappelijke
uitdagingen geplaatst.
 
 Ook het (hoger) beroepsonderwijs speelt een belangrijke rol bij het verspreiden
van kennis door goede verbindingen met het (toegepast en innovatiegedreven)
onderzoek en het (regionale) bedrijfsleven. Zo wordt bijvoorbeeld in het groen
onderwijs het concept school als (regionaal) kenniscentrum verder uitgewerkt
met verschillende centres of excellence.
 Beschikbaarheid van wetenschappelijke kennis
 De toegang tot wetenschappelijke kennis moet zo open en gemakkelijk mogelijk.
Het kabinet onderzoekt daarom momenteel de mogelijkheden voor een uitbreiding
van de huidige afspraken tussen universiteitsbibliotheken en wetenschappelijke
uitgevers over de toegang tot wetenschappelijke literatuur. Via de principes
van Open access stelt het Nederlandse publiek
gefinancierde onderzoek haar inzichten vrij beschikbaar voor wetenschappers
wereldwijd, inclusief die uit de zich ontwikkelende landen.
 6C – Innovatie en ondernemerschap
 Innovatie en ondernemerschap staan centraal in het beleidsprogramma van
dit kabinet. Een goed ondernemings- en innovatieklimaat stimuleert de ontwikkeling
van zowel startende als (door)groeiende ondernemingen; het verstevigt de thuisbasis
voor internationaal opererende ondernemingen en het heeft ook aantrekkingskracht
op buitenlandse bedrijven die zich in Nederland willen vestigen. Het vereist
ook een adequate ruimtelijk-economische infrastructuur.
 
 De aanpak van het kabinet volgt drie sporen:
 – randvoorwaarden voor economische dynamiek op orde via een uitstekend
vestigings- en ondernemingsklimaat;
 – het breed versterken van het innoverend vermogen en ondernemerschap
via een generiek basispakket;
 – selectieve inzet op internationaal excellente clusters van kennis
en bedrijvigheid via innovatieprogramma’s en Pieken in de Delta
 
 Op verschillende terreinen is terug te zien dat de inspanningen vruchten
beginnen af te werpen. Maar we zijn nog niet waar we willen zijn. De belangrijkste
uitdagingen voor de komende jaren zijn:
 – verdere versterking van excellente clusters van kennis en bedrijvigheid
op sleutelgebieden;
 – het verhogen van private investeringen in R&D en het verder
versterken van de verbinding tussen publieke en private R&D;
 – valorisatie: betere benutting door het bedrijfsleven van publieke
kennis resulterend in nieuwe toepassingen, producten en diensten en de kansrijke
bijdrage van het hoger (beroeps)onderwijs daarbij.
 – meer dynamiek in het bedrijfsleven: met name meer snelle groeiers.
 Algemeen
 Het kabinet zal in 2010 een beleidsdoorlichting van het innovatiebeleid
uitvoeren in het kader van de Rijksbrede heroverweging. Hierin staat de doelmatigheid
en samenhang van de verschillende elementen van de «beleidsmix»
van het innovatiebeleid centraal. Eén van deze vragen is hoe de hefboom
van publieke naar private R&D vergroot kan worden. Ook herschikkingen
komen aan de orde. Extra middelen zouden vooral ten bate van de programmatische
aanpak op sleutelgebieden en innovatiekredieten kunnen komen.
 In 2010 zal het kabinet als onderdeel van het interdepartementale project
Nederland Ondernemend Innovatieland ter voorbereiding op de volgende kabinetsperiode
een Meerjaren Innovatie en Kennis Kompas (MIKK) uitbrengen. De MIKK beoogt
bouwstenen te leveren voor het thematisch kennisen innovatiebeleid na 2011,
door combinaties van kennis- en innovatiethema’s te identificeren waarop
Nederland grote economische en wetenschappelijke potentie heeft en zichtbaar
te maken hoe deze kunnen bijdragen aan maatschappelijke opgaven.
 Het kabinet is actief betrokken bij de ontwikkeling van het toekomstige
Europese innovatiebeleid zoals de Europese onderzoeksruimte (o.a. voorbereiding
8e Kaderprogramma/ERA en Joint Programming). De komende periode zal over de
Nederlandse inzet een intensieve consultatie plaatsvinden. Speerpunten hierbij
zijn het vergroten van de toegankelijkheid van de programma’s door meer
transparantie, de vereenvoudiging van het instrumentarium en het verlichten
van de administratieve lasten. Dit zijn vooral voor MKB-bedrijven grote drempels.
 Generieke maatregelen/basispakket
 Fiscaal: De WBSO is in deze periode structureel en tijdelijk flink verruimd.
Om innovatie in de dienstensector te stimuleren is ook het werkingsgebied
van de WBSO uitgebreid. Afhankelijk van de beschikbare middelen is nog een
aantal verruimingsmaatregelen voorzien. Het
kabinet heeft bovendien nog ruimte voor extra lastenverlichting: om innovatie
verder te stimuleren wordt de octrooibox met € 255 mln. verruimd
waarbij in het Belastingplan 2010 wordt voorgesteld de octrooibox om te vormen
tot een innovatiebox. Allereerst wordt het tarief verlaagd van 10%
naar 5%. Tevens wordt het plafond voor zowel octrooi-activa als S&O-activa
losgelaten. Tot slot worden verliezen op innovatieve activiteiten aftrekbaar
tegen het normale tarief van 25,5% in plaats van het verlaagde tarief.
Ook is in het belastingplan een incidentele intensivering van de WBSO voor
2010 opgenomen. Het gaat om een verhoging van de loongrens in de eerste schijf
van € 150 000 naar€ 220 000. Hierdoor kan de
S&O-inhoudingsplichtige over een groter deel van het S&O-loon het
voor 2010 geldende verhoogde percentage van de eerste schijf toepassen. Deze
incidentele intensivering levert direct een extra liquiditeitsvoordeel op
voor zowel het midden- en kleinbedrijf als het grootbedrijf. Het budgettair
beslag is € 60 mln voor 2010.
 Op dit moment wordt een pilot uitgevoerd met private vouchers. Voor de
Innovatie Prestatie Contracten (IPC’s) wordt het budget in 2009 verhoogd
naar € 35 mln.
 Het kabinet is voornemens het innovatiekrediet tijdelijk met € 15
mln. te verhogen voor duurzame innovatieprojecten bij bedrijven groter dan
het MKB. Dit maakt onderdeel uit van het pakket Duurzaam Ondernemen uit het
aanvullend beleidsakkoord. Bij de innovatiekredieten wordt verder samenwerking
met de EIB onderzocht.
 De afgelopen jaren zijn verschillende instrumenten ontwikkeld, waarbij
de overheid actief de ontwikkeling van het innovatief vermogen bij het bedrijfsleven
ondersteunt. Hiervoor zijn de instrumenten «Launching Customer»
en het Small Business Innovation Research Programma (SBIR) ontwikkeld. Het
kabinet gaat deze instrumenten steeds verder toepassen.
 Nederland scoort op «zachtere» aspecten van innovatie zoals
vernieuwing van organisatie en bedrijfsprocessen nog niet voldoende. Als uitwerking
van een aanbeveling van het Innovatieplatform zet de overheid zich met de
sociale partners en partijen als Syntens en het NCSI in om «slimmer
werken» te stimuleren.
 Programmatisch pakket op sleutelgebieden
 Het aantrekken van meer buitenlandse R&D is een belangrijke sleutel
voor de verhoging van private R&D. Het kabinet zet in op gerichte acquisitie
en is gestart met twee pilots voor de programma’s FND en Chemie. Dit
vloeit voort uit een advies van het Innovatieplatform «Aantrekken van
50 significante bedrijven».
 De innovatieprogramma’s zullen verder worden doorontwikkeld, mede
op basis van de uitkomsten van de «mid term review» en de adviezen
van de IP commissie «Scheepbouwer». Er is in het aanvullend beleidsakkoord € 100
mln. beschikbaar gesteld voor de regeling High Tech Topprojecten en € 10
mln. voor de elektrische auto binnen het innovatieprogramma HTAS. Het kabinet
gaat een pilot uitvoeren voor een innovatieprogramma gericht op de dienstensector.
Daarnaast lopen verkenningen voor nieuwe maatschappelijke innovatieprogramma’s
voor mobiliteit en bouw en zullen in 2010 diverse projecten worden gestart
van reeds naar de Kamer verzonden Maatschappelijke Innovatie Agenda’s.
Ook uit de agro sector blijkt dat een thematische benadering heel vruchtbaar
kan zijn om verbindingen te leggen. LNV gaat de kennisparadox te lijf door
korte verbindingen en sectorale samenwerking zoals de Groene Kenniscoöperatie.
 Via de FES envelop Sterke Regio worden diverse projecten ondersteund voor
een select aantal excellente regio’s, vooralsnog met name op het gebied
van campusontwikkeling. Samen met het Innovatieplatform zal dit najaar worden
bekeken hoe een meer structurele aanpak op het gebied van campussen kan worden
opgezet. Dit gebeurt in samenhang met de Ruimtelijke Investeringsagenda die
in ontwikkeling is.
 De afstemming tussen de Innovatieprogramma’s, de Maatschappelijke
innovatieprogramma’s en Pieken in de Delta wordt verder verbeterd en
ook de afstemming met het programma gericht op Internationaal Excelleren.
Samen met de provincies wordt gewerkt aan het aanscherpen van de Pieken in
de Delta aanpak voor de periode na 2010.
 Het Kabinet beziet of een herverdeling binnen het Fes wenselijk is. Hiervoor
zal het Kabinet o.a. gebruik maken van de resultaten van een binnenkort te
starten procesevaluatie van de gevolgde systematiek voor de Fes-impulsen op
het kennisdomein vanaf 2005.
 Valorisatie
 Valorisatie staat ook centraal in het kennis en innovatiebeleid. De acties
uit de valorisatie agenda die in december 2008 getekend is, zullen worden
uitgevoerd. Het kabinet zal in het najaar van 2009 een programma lanceren
gericht op zowel de kennistransfer naar bestaande bedrijven als op starters
vanuit universiteiten en hogescholen. Onderdeel daarvan is ondernemerschap
van onderzoekers en professionalisering op het gebied van kennisbescherming
enexploitatie. De huidige SKE-regeling en de regeling voor Centres of Entrepeneurship
zullen in dit programma opgaan. Hiervoor is in 2010 € 20 mln. beschikbaar.
De overheid is bereid om in de daarop volgende jaren samen met partijen verder
te investeren om optimale basisfaciliteiten voor valorisatie in te richten.
Ook de rol van het hoger (beroeps)onderwijs wordt daarbij meegenomen.
 Om de wisselwerking tussen het bedrijfsleven en de universiteiten te bevorderen zal het kabinet stimuleren dat meer vouchers bij publieke
kennisinstellingen zoals universiteiten en hoge scholen worden ingediend.
 Ondernemerschap
 Waar Nederland op het gebied van het aantal zelfstandige ondernemers en
het aantal starters veel vooruitgang heeft geboekt, blijft het aantal snelle
groeiers in internationaal perspectief achter. Ook vergt de initiële
groei van bedrijven van geen of enkele werknemers naar 10 à 15 fte
onze aandacht. Door een veelheid aan maatregelen, waaronder aanpassingen in
de fiscale en sociale sfeer, heeft het kabinet reeds een gunstiger ondernemingsklimaat
voor zowel snelle als initiële groei gecreëerd. In samenwerking
met het Innovatieplatform is daarnaast inmiddels het programma Groeiversneller
ontwikkeld en gestart. In 2010 zal hier een nieuwe groep van 50 bedrijven
aan mee gaan doen.
 7 – Tot slot
 Met deze brief geeft het kabinet invulling aan het in het aanvullend beleidsakkoord
aangekondigde streven om de ontwikkeling van onderwijs, kennis en innovatie
naar tenminste het niveau van het OESO-gemiddelde te brengen. De ambitie van
het kabinet is en blijft om tot de meest concurrerende economieën ter
wereld te horen, en niet tevreden te zijn met een plek in de middenmoot. Het
kabinet houdt daarom onverkort vast aan de eerder geformuleerde ambities en
doelen voor onderwijs-, kennis- en innovatieprestaties.
 
 In het licht van de financiële krapte zal op korte termijn de uitdaging
zijn om de inspanningen op het terrein van onderwijs en onderzoek op het huidige
niveau van het OESO-gemiddelde te houden. Het kabinet zal bekijken in hoeverre
en in welk tempo deze doelstelling van het OESO-gemiddelde verder aangescherpt
kan worden.
 
 Gegeven deze ambities start het kabinet een rijksbrede heroverweging om
de overheidsfinanciën weer in balans te brengen, waarbij ook de productiviteit
van het onderwijs, hoger onderwijs en innovatie en toegepast onderzoek aan
de orde komen. Daarbij zal het noodzakelijk zijn te bezien in hoeverre mede
door institutionele hervormingen de efficiency van het stelsel als geheel
kan worden verhoogd. Het kabinet zal hiernaar onderzoek doen. De resultaten
hiervan worden waar mogelijk benut voor de verdere beleidskeuzes met het oog
op de ambities met de kenniseconomie.
 Bijlage 1 – Stimuleringspakketten in het buitenland
 Ook in het buitenland hebben overheden stimuleringspakketten vastgesteld
om de gevolgen van de economische crisis te verzachten. Binnen de pakketten
speelt kennis een belangrijke rol. Hieronder volgt een toelichting op de pakketten
in een aantal landen (in alfabetische volgorde). Gebruik is gemaakt van de
OESO-studie Policy Responses to the Economic Crisis: Investing
in Innovation for Long-Term growth (juni 2009) en country notes over
onderwijs in de stimuleringspakketten die de OESO-landen hebben opgesteld
(beschikbaar op www.oecd.org/edu/lighthouse). In tabel 1 aan het slot van
deze bijlage zijn de bedragen opgenomen uitgedrukt als percentage van het
bbp die gemoeid gaan met deze stimuleringspakketten.
 Australië
 Australië heeft een stimuleringspakket van meer dan 100 miljard AUD
vastgesteld. Ruim 5 miljard AUD is gericht op extra investeringen in het hoger
onderwijs (www.oecd.org/edu/lighthouse). 14 miljard AUD wordt besteed aan
verbetering de infrastructuur van het onderwijs (bouw van nieuwe scholen en
universiteiten, renovatie van bestaande gebouwen en verbetering van ICT infrastructuur
in het onderwijs). 0,5 miljard AUD wordt geïnvesteerd in projecten gericht
op scholing en 2,5 miljard AUD voor de bestrijding van schooluitval. Voorts
wordt er voor 187 mln. AUD geïnvesteerd in 56 000 nieuwe opleidingsplekken
in 2009. Ongeveer 42 miljard AUD gaat naar het «Nation Building and
Jobs Plan», het ondersteunen van kleine ondernemingen in de vorm van
belastingverlagingen of delayed payments, subsidies voor R&D en verbeteren
van financieringsmogelijkheden voor kleine ondernemingen (www.oecd.org/edu/lighthouse).
Met het «New Car Plan for a Greener Future» wordt 6.2 miljard
AUD geïnvesteerd in schone technologie.
 België
 België richt zich in haar stimuleringspakket op het behouden of toe
laten nemen van investeringen in R&D. Daarnaast richt België zich
op verstrekken van krediet aan (met name kleine) ondernemingen. R&D-investeringen
worden gestimuleerd via fiscale faciliteiten. Extra inspanningen zijn voorts
gericht op een actief arbeidsmarktbeleid.
 Canada
 Canada besteedt in haar stimuleringspakket aandacht aan infrastructuur,
zoals de renovatie en bouw van scholen en universiteiten en R&D-faciliteiten.
1,5 mld CAD wordt beschikbaar gesteld voor de wetenschap en technologie-gerelateerde
initiatieven. Verder ondersteunt Canada in 2009 en 2010 de scholing van vooral
laagopgeleide werknemers (1,9 miljard CAD). Tot slot vergroot Canada de financiering
voor agentschappen gericht op het MKB.
 Duitsland
 De Duitse overheid investeert tot 2019 € 18 miljard extra in
betere mogelijkheden voor toponderzoekers, 750 000 extra bekostigde plaatsen
in het hoger onderwijs en de uitbouw van de excellent beoordeelde instellingen
in het hoger onderwijs. De totale investeringen in kennis moeten in 2015 10%
van het bbp beslaan (www.scienceguide.nl). Verder investeert Duitsland de
komende periode meer in de fysieke infrastructuur van het onderwijs, zoals
kinderopvang, volwassenenonderwijs, scholen en universiteiten. Het budget
voor 2009–2010 bevat investeringen in het renoveren en
moderniseren van (energie-efficiënte) gebouwen, het creëren van
effectieve en innovatieve leeromgevingen door de aanschaf van nieuwe apparatuur
en het verzorgen van cursussen (in totaal gaat het om een bedrag van € 9
miljard, www.oecd.org/edu/lighthouse). Verder maakt Duitsland € 900
mln. vrij voor het stimuleren van R&D in kleine en middelgrote ondernemingen
in 2009 en 2010. Daarnaast komt € 500 mln. extra beschikbaar voor
de ontwikkeling van schone auto technologie.
 Finland
 De R&D investeringen zijn in 2011 4% van het bbp (mede als
gevolg van extra investeringen van € 760 mln.). Extra investeringen
zijn onder meer gericht op «vocational upper secundary training»
en scholing voor volwassenen (www.oecd.org/edu/lighthouse). Voor ondernemers
wil Finland de beschikbaarheid van venture kapitaal verbeteren. Finland grijpt
de economische crisis ook aan voor hervormingen in het onderwijs, de sociale
zekerheid en de gezondheidszorg.
 Frankrijk
 Frankrijk investeert in haar stimuleringspakket € 70 mln. in
onderzoek naar nanotechnologie en de ondersteuning van ICT onderzoek in het
hoger onderwijs. Verder is de Franse overheid van plan R&D te stimuleren
met fiscale faciliteiten. Een onlangs ingestelde kredietbemiddelaar werkt
samen met regionale afgevaardigden van de centrale bank om zo met name de
kleine en middelgrote ondernemingen te steunen en te adviseren in hun onderhandelingen
met banken.
 Noorwegen
 Noorwegen legt de focus in haar stimuleringspakket vooral op investeringen
in R&D en onderwijs. Zo financiert Noorwegen extra aantal plaatsen voor
studenten op hogescholen en universiteiten (www.oecd.org/edu/lighthouse).
Verder besteedt Noorwegen 1,8 miljard NOK aan directe subsidies voor R&D
en innovatie. Via fiscale faciliteiten worden extra investeringen in R&D
gestimuleerd. Daarnaast stelt Noorwegen 470 mln. NOK ter beschikking voor
de renovatie of bouw van scholen en universiteiten.
 Verenigde Koninkrijk
 Het Verenigd Koninkrijk ziet de ondersteuning in onderwijs en training
als de centrale focus in het crisispakket, omdat dit zorgt voor een bredere
inzetbaarheid van werknemers. Investeringen in scholen en meer prestatiebeloning
voor docenten maken deel uit van het stimuleringspakket. In het VK is een
uitbreiding van de gratis kinderopvang voorgesteld om zo meer aan de wensen
van de werkenden te kunnen voldoen. En ook in het Verenigd Koninkrijk worden
maatregelen genomen voor kleine en middelgrote ondernemingen, bijvoorbeeld
extra subsidies voor R&D en belastingverlagingen.
 Verenigde Staten
 De Verenigde Staten hebben als doel om meer dan 3% van het bbp
te investeren in R&D (www.scienceguide.nl). De VS kiezen voor een toename
in de financiering van belangrijke wetenschapagentschappen zoals de National
Science Foundation, NASA en de Department of Energy’s office of Science
(in totaal ongeveer 6 miljard US Dollar). Verder staan in het herstelplan
drie beleidslijnen centraal die betrekking hebben op het hoger onderwijs,
te weten een verhoging van de beurzen in het onderwijs, een fiscaal
krediet van 4 mln. US Dollar voor arme studenten en een verdrievoudiging van
de beurzen voor bètastudenten. Reden voor de focus op het hoger onderwijs
zijn de toegenomen collegegelden in de afgelopen decennia en de nadelige effecten
die dit kan hebben op de toegankelijkheid (www.scienceguide.nl). $ 10,4 miljard
wordt in het stimuleringspakket ter beschikking gesteld voor de National Institutes
of Health (NIH), de grootste publieke financier van biomedisch onderzoek ter
wereld.
 Zweden
 De Zweedse overheid laat het budget in 2010 en 2011 voor vocational education
met 20% toenemen. Ook het budget voor studentenbeurzen wordt vergroot
(www.oecd.org/edu/lighthouse). Voor de financiering van R&D in universiteiten
wordt een extra 5 miljard SEK ter beschikking gesteld, 3 miljard SEK wordt
besteed aan het financieren van publieke R&D instituties. Om de kleine
en middelgrote ondernemingen te ondersteunen ten tijde van de crisis worden
er maatregelen genomen zoals belastingverlagingen of het verstrekken van krediet
voor R&D.
 Tabel 1: Stimuleringspakketten in een aantal landen voor
onderwijs, onderzoek en innovatiea
 
 
 
 
 
 
 
 
 Wetenschap, R&D en innovatie
 Onderwijs 
 
 
 
 
 
 Australië
 
 0,25% bbp
 Maximaal
1,4% bbp 
 
 
 
 Canada
 
 0,05% bbp
 0,12%
bbp 
 
 
 
 Duitsland
 
 0,1% bbp
 0,6%
bbp
 
 
 
 Finland
 
 0,01% bbp
 0,02%
bbp
 
 
 
 Frankrijk
 
 0,00% bbp
 0,04%
bbp
 
 
 
 Noorwegen
 
 0,01% bbp
 0,01%
bbp
 
 
 
 Verenigde Staten
 
 0,11% bbp
 0,58%
bbp
 
 
 
 Zweden
 
 0,29% bbp
 0,016%
bbp
 
 
 
 
 Bron: OECD, Policy responses to the economic crisis: investing in innovation
for long-term growth, p. 25., juni 2009.
 
 Nederland is niet meegenomen in dit overzicht van de OESO. Ter illustratie:
het kabinet heeft met het aanvullend beleidsakkoord voor wetenschap, R&D
en innovatie ca. 0,1% bbp uitgetrokken (verruiming WBSO, high-tech
top projecten en kenniswerkersregeling) en voor onderwijs ca. 0,07%
bbp.
 Bijlage 2 – Doelstellingen op weg naar 2020
 Een goed opgeleide beroepsbevolking
 De samenleving heeft steeds meer hoog opgeleide mensen en uitstekend gekwalificeerd
(vak)personeel nodig. Een goede opleiding stelt mensen niet alleen in staat
om zich te ontwikkelen, maar ook om zich gemakkelijker aan te passen aan nieuwe
omstandigheden, organisaties en werkwijzen. Het is belangrijk dat mensen na
hun opleiding hun kennis een leven lang bijhouden en versterken. De doelstellingen
voor 2020 zijn daarmee een nationale invulling van het in mei van dit jaar
vastgestelde werkprogramma Onderwijs en Opleiding dat loopt tot en met 2020.
 Tabel 2a: Doelstellingen voor een zo goed mogelijk opgeleide
beroepsbevolking
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Nr. 
 Indicator
 Nederland 2006
 Huidige doelstelling
 Nieuwe doelstelling 2020
 EU-benchmark
2020* 
 
 
 
 
 
 
 
 Goede basisvaardigheden voor iedereen
 
 
 
 
 1
 Deelname aan voor- en
vroegschoolse educatie
 2–3-jarigen (62%,
2008) 4–5-jarigen (63%, 2008)
 100%
 100%
 Tenminste
95% van de kinderen van 4-jaar
 
 
 2
 Aandeel 20–24
jarigen met tenminste hoger secundair onderwijs (startkwalificatie)
 74,7%
 85% 2010
 85%
 –
 
 
 3
 Vaardigheden 9/10-jarigen
 
 
 
 
 
 
 
 – Gemiddelde
score leesvaardigheid
 12e van deelnemende landen
 Top 5 van de wereld
 Top 5
 – 
 
 
 
 – Gemiddelde
score rekenvaardigheid
 9e van deelnemende landen
 Top 5 van de wereld
 Top 5
 – 
 
 
 4
 Vaardigheden 15-jarigen
 
 
 
 
 
 
 
 – Percentage
lage leesvaardigheden
 15,1%
 8% in 2010 
 8%
 15%
 
 
 
 – Percentage
lage wiskundevaardigheden
 11,5%
 –
 8%
 15% 
 
 
 5
 Aandeel 18–24
jarigen dat geen onderwijs volgt en geen startkwalificatie heeft
 12% (2007)
 8% in 2010
 8%
 10% 
 
 
 
 
 
 Meer en betere hoger opgeleiden
 
 
 
 
 6
 Aandeel hoger opgeleiden
in de beroepsbevolking (25–44 jaar)
 35%
(2007)
 50% hoger opgeleiden wenkend perspectief
 Extra stap naar 50% hoger opgeleid 
 40% (30–34 jaar) 
 
 
 7
 Aandeel leerlingen dat
vanuit primair onderwijs direct doorstroomt naar havo/vwo
 36%
 –
 45%
 –
 
 
 8
 Het percentage dat een
hbo-diploma haalt van het totale aantal mbo’ers dat doorstroomt naar
het hbo
 62%
 70% (in 2011)
 85%
 – 
 
 
 9
 Uitval van studenten
in het hoger onderwijs
 27% wo en 38%
hbo (na 6 jaar)
 50% afname in 2014
 50% afname in 2014a
 – 
 
 
 10
 Aandeel 25–64
jarigen dat deelneemt aan scholing
 17% (2008)
 20% 2010 
 20%
in 2020
 15%
 
 
 
 
 
 a Onder de veronderstelling dat de uitval stapsgewijs
met 50% wordt verlaagd en na 2014 constant blijft, dan neemt het aandeel
hoger opgeleiden 25–44 jaar met 2,5%-punt toe (van 46%
volgens ongewijzigd beleid naar 48,5% in 2020).
 Een excellente kennisbasis
 Wetenschap moet grenzen verleggen om aan de basis te kunnen staan van
een innovatieve concurrerende economie en een duurzame samenleving. Het wetenschappelijk
onderzoek moet zich daarom kunnen meten met het beste in de wereld en ten
dienste staan van economie en maatschappij. Excellentie over de gehele breedte
van het onderzoek is gezien de beperkte middelen en mankracht niet mogelijk.
Daarom moeten er keuzes worden gemaakt. Keuzes die enerzijds worden bepaald
door wetenschappelijke ontwikkeling en die anderzijds aansluiten bij maatschappelijke
en economische behoeften, ook in internationaal verband. Voor een open en
innovatieve samenleving moet kennis «stromen» over grenzen van
organisaties en landen heen. De toegankelijkheid van excellente onderzoeksgroepen
is een belangrijke factor voor internationaal opererende bedrijven om zich
in Nederland te vestigen.
 Tabel 2b: Doelstelling voor een excellente kennisbasis
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Nr. 
 Indicator
 Nederland 2006
 Huidige doelstelling
 Nieuwe doelstelling 2020
 
 
 
 
 1
 Internationale wetenschappelijke
kwaliteit (citaties)
 1,3 (2003–2006; 3e plaats)
 Handhaven mondiale top 3
 Handhaven mondiale top 3 
 
 
 2
 Aantal universiteiten
in de top 50 (Shanghai-index)
 1 (2008)
 3 in de top 50
 3 in de top
50
 
 
 3
 Aandeel technologisch
innoverende bedrijven dat samenwerkt met universiteiten
 11,2% (11e plaats in EU)
 Top 5 EU in 2011
 Top 5 EU 
 
 
 4
 Aandeel technologisch
innoverende bedrijven dat samenwerkt met researchinstellingen
 7,7% (12e plaats in EU) 
 Top
5 EU in 2011
 Top 5 EU 
 
 
 5
 Publieke R&D-investeringen
als % bbp
 0,7%
 1,0% bbp in 2010
 Deze wordt in het Voorjaar
2010 bezien in de Post-Lissabon agenda.
 
 
 
 
 Een innovatief en ondernemend bedrijfsleven
 Het bedrijfsleven vormt de economische motor van onze samenleving. Bedrijven
zorgen voor nieuwe producten en diensten en dragen zo bij aan vernieuwing
en verduurzaming. De vrije internationale dynamiek van het ondernemerschap
zorgt voor een aanhoudende druk om te vernieuwen en toegevoegde waarde te
leveren. Meer R&D leidt tot meer productiviteitsgroei en daarmee tot meer
welvaart. Nederland is een open land dat uitstekend is gebleken een sterke
economische positie in te nemen op wereldniveau. Het zal steeds meer aankomen
op het vermogen slimmer te werken en unieke marktposities op en uit te bouwen
op die terreinen waar kansen liggen voor de toekomst. Het verhogen van de
kennisintensiteit in zowel de dienstensector als de industrie en het aantrekken
van buitenlandse R&D investeringen is van belang. Sociale innovatie, marktdynamiek
en ondernemerschap dragen bij aan productiviteit.
 Tabel 2c: Doelstellingen voor een innovatief en ondernemend
bedrijfsleven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Nr. 
 Indicator
 Nederland 2006
 Huidige doelstelling
 Nieuwe doelstelling 2020
 
 
 
 
 1
 Triadische octrooien
per miljoen personen bevolking
 62,5 (2007)
 –
 Handhaven toppositie 
 
 
 2
 Omzetaandeel van nieuwe
en verbeterde producten
 10,9% (18e plaats
in EU)
 Top 5 EU in 2011
 Top 5 EU 
 
 
 3
 Aankomend en jong ondernemerschap
in verhouding tot bevolking van 18–64 jaar (TEA)
 5,2% (2008; (2008; 11e plaats binnen 18 EU-landen)
 Top 5 EU in 2011
 Top 5 EU
 
 
 4
 Aandeel snelgroeiende
bedrijven
 7,2%
 9,6% in 2011
 9,6% 
 
 
 5
 Aandeel buitenlandse
R&D- investeringen (in R&D-uitgaven bedrijven)
 27,1% (2003)
 50% in 2011
 50%
 
 
 6
 Aandeel technologisch
innovatieve bedrijven in MKB
 33,9% (15e
plaats in EU)
 Top 5 EU in 2011
 Top 5 EU 
 
 
 7
 Aandeel bedrijven dat
niet-technologisch innoveert
 19,0% (13e
plaats binnen 19 EU-landen)
 –
 Top 5 EU 
 
 
 8
 Private R&D als %
bbp
 1,03%
 2,0%
bbp in 2010
 Deze wordt in het Voorjaar 2010 bezien
in de Post-Lissabon agenda.
 
 
 
 
 Bijlage 3 – Nederlandse kenniseconomie in internationaal
perspectief
 In het licht van de passage uit het aanvullend beleidsakkoord laat tabel
3a de Nederlandse prestaties zien, afgezet tegen die van het gemiddelde van
OESO (en indien niet beschikbaar, het gemiddelde van de EU (15/27).
 Tabel 3a: Prestaties in internationaal perspectief
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Nr. 
 Indicator
 Nederland 2000
 Nederland 2006
 Internationaal gemiddelde 2000
 Internationaal
gemiddelde 2006 
 
 
 
 
 1
 Vaardigheden 9/10-jarigen
 
 
 
 
 
 
 
 – Gemiddelde
score leesvaardigheid
 554 (2001)
 547
 Gemiddelde deelnemende landen,
500 (PIRLS, 2001)
 Gemiddelde deelnemende landen,
500 (PIRLS 2006)
 
 
 
 – Gemiddelde
score rekenvaardigheid
 540 (2003)
 535 (2007)
 Gemiddelde deelnemende
landen, 495 (TIMMS, 2003)
 Gemiddelde deelnemende
landen, 473 (TIMMS 2007)
 
 
 2
 Vaardigheden 15-jarigen
 
 
 
 
 
 
 
 – Percentage
lage leesvaardigheden
 11,5% (2003)
 15,1%
 19,1 (OESO, ongewogen,
2003)
 20,1 (OESO, ongewogen) 
 
 
 
 – Percentage
lage wiskundevaardigheden
 11,0 (2003)%
 11,5%
 21,4 (OESO, ongewogen,
2003)
 21,3 (OESO, ongewogen) 
 
 
 3
 Aandeel 18–24
jarigen dat geen onderwijs volgt en geen startkwalificatie heeft
 15,5%
 12% (2007)
 17,6% (EU-27 gewogen)
 15,2% (EU-27 2007 gewogen) 
 
 
 4
 Aandeel van de bevolking
25–34 jaar met diploma tertiair onderwijs
 28% (2003)
 37% (2007)
 29% (2003)
 34% (2007) 
 
 
 5
 Afgestudeerden betatechniek
in tertiair onderwijs per 100 000 werkenden in leeftijd 25–34 jaar
 752 (2003)
 1 002 
 1 529 (2003)
 1 694 
 
 
 6
 Aandeel 25–64
jarigen dat deelneemt aan scholing
 15,5%
 17,0% (2008)
 7,1% (EU-27 gewogen)
 9,6% (EU-27,
2008 gewogen) 
 
 
 7
 Internationale wetenschappelijke
kwaliteit (citatiescore)
 2000–2003: 1,26
 2003–2006: 1,34
 1,0 (mondiaal gemiddelde)
 1,0 (mondiaal gemiddelde) 
 
 
 8
 Onderzoekers (in arbeidsjaren)
per 1000 personen in de beroepsbevolking
 5,2
 5,0 (2007)
 6,3 (OESO, gewogen)
 7,2 (OESO, 2007 gewogen) 
 
 
 9
 Kern van wetenschappelijk
en technologisch arbeidspotentieel in verhouding tot de beroepsbevolking (25–64
jaar)
 19,4%
 24,1%
 14,4% (EU-27, gewogen)
 17,3% (EU-27, 2007 gewogen) 
 
 
 10
 Publicaties per miljoen
personen bevolking
 –
 1 460 (2005)
 –
 785 (OESO, 2005 gewogen) 
 
 
 11
 Triadische octrooien
per miljoen personen bevolking
 61,5 (5e plaats
in OESO)
 62,5 (2007)
 40,1
 42,2 (OESO, 2007 gewogen) 
 
 
 12
 Aandeel technologisch
innovatieve bedrijven in MKB
 40,9%
 32,9%
 33,7% (EU-27,
gewogen)
 34,7% (EU-27, gewogen) 
 
 
 13
 Aandeel technologisch
innovatieve bedrijven met samenwerkingsverbanden (aandeel binnen technologisch
innovatieve bedrijven)
 24,0%
 38,3%
 18,5% (EU-15,
gewogen)
 22,8% (EU-15, gewogen) 
 
 
 14
 Aandeel technologisch
innoverende bedrijven dat samenwerkt met universiteiten
 5,2%
 11,2%
 –
 10,4% (EU-15, gewogen)
 
 
 15
 Aandeel technologisch
innoverende bedrijven dat samenwerkt met researchinstellingen
 6,3%
 7,7%
 –
 7,3% (EU-15, gewogen) 
 
 
 16
 Omzetaandeel van nieuwe
en verbeterde producten
 15,8%
 10,9%
 23,1% (EU-15,
gewogen)
 13,4% (EU-15, gewogen) 
 
 
 17
 Niet-R&D-innovatie-uitgaven
in verhouding tot de omzet
 0,46%
 0,29%
 –
 0,66% (20 EU-27 landen, gewogen) 
 
 
 18
 Ondernemersquote (aandeel
ondernemers in beroepsbevolking; exclusief landbouw)
 10,3%
 12,0% (2007)
 12,0%
 12,1% (OESO, 2007
gewogen) 
 
 
 19
 Aandeel snelgroeiende
bedrijven
 9,1% (2001)
 7,2%
 14,0% (16 OESO-landen, 2001
ongewogen)
 12,3% (16 OESO-landen, ongewogen)
 
 
 20
 «Early stage»
risicokapitaal als % van bbp
 0,044%
(2000–2003)
 0,012%
 0,082% (OESO, 2000–2003 gewogen)
 0,025% (OESO, gewogen) 
 
 
 21
 Aankomend en jong ondernemerschap
in verhouding tot bevolking van 18–64 jaar (TEA)
 6,4% (2001)
 5,2% (2008)
 9,7% (22 OESO-landen, 2001 ongewogen)
 7,1% (19 OESO-landen, 2008 ongewogen) 
 
 
 22
 ICT, e-readiness (schaal
van 1–10)
 –
 8,64 (2009)
 –
 7,53 (OESO, 2009 ongewogen) 
 
 
 23
 ICT-uitgaven in verhouding
tot bbp
 6,7%
 6,4% (2008)
 7,5% (OESO, gewogen)
 6,7% (OESO, 2008 gewogen) 
 
 
 24
 Aandeel buitenlandse
R&D-investeringen (binnen R&D-uitgaven bedrijven)
 18,7%
 27,1% (2003)
 26,9% (16 OESO-landen, 2001 ongewogen)
 33,0% (19 OESO-landen, 2005 ongewogen) 
 
 
 25
 Aandeel bedrijven dat
niet-technologisch innoveert
 –
 19,0%
 –
 31,9% (19 EU-27 landen, gewogen)
 
 
 
 
 Bijlage 4: Strategische initiatieven voor kenniseconomie
in EU-verband
 Hieronder volgt een opsomming van strategische initiatieven voor de kenniseconomie
in EU-verband:
 • De huidige Lissabonstrategie voor groei en banen loopt tot en met
2010. Op verzoek van het kabinet heeft de SER op 19 juni unaniem een
advies over Europa 2020: de nieuwe Lissabonstrategie vastgesteld. De SER onderstreept
in dit advies dat de sociaaleconomische beleidsagenda na 2010 gericht moet
blijven op welvaartsgroei in brede zin: een sterke combinatie van people,
profit en planet. Het kabinet heeft op 3 september jl. gereageerd op
het advies van de SER. Het kabinet zal dit najaar deelnemen aan de consultatie
van de Commissie. De verwachting is dat de Commissie begin volgend jaar een
voorstel zal doen voor de periode 2011–2020. Op basis daarvan zal de
Voorjaarsraad (maart 2010) een besluit nemen.
 • Het huidige werkprogramma Onderwijs en Opleiding loopt tot en met
2010. De opvolger is in mei 2009 vastgesteld (OJC-raad) en loopt tot en met
2020. Het werkprogramma bevat Europese benchmarks voor levenlang Leren, voortijdig
schoolverlaten, vroeg- en voorschoolse educatie, basisvaardigheden Lezen,
rekenen en natuurwetenschappen en aandeel hoger opgeleiden.
 • In april dit jaar is het Leuven communiqué over de toekomst
van het Bologna proces aangenomen. Hierin zijn de doelen voor de Europese
Ruimte voor Hoger Onderwijs (EHEA) voor de periode tot aan 2020 geformuleerd.
Het communiqué bevat de doelstelling dat in 2020 ten minste 20%
van de studenten mobiel is.
 • Voor de Europese Onderzoeksruimte is eind 2008 een strategisch
kader vastgesteld («ERA vision 2020») dat nu wordt uitgewerkt
in een werkprogramma met doelen en indicatoren. Hiertoe worden 5 acties ondernomen
die ertoe moeten leiden dat het nationaal beleid van de lidstaten in veel
sterkere mate op elkaar afgestemd wordt. Zo zet de commissie ondermeer in
op meer samenwerking tussen onderzoeksbeleid van lidstaten via «Joint
Programming».
 • Het 7e Kaderprogramma voor onderzoek en technologie ontwikkeling
loopt tot 2014. Voor de resterende looptijd wordt gewerkt aan meer synergie
met het toenemende deel binnen de structuurfondsen dat aan innovatieve toepassingen
moet worden besteed.
 • Het Kaderprogramma concurrentievermogen en innovatie (CIP) loopt
tot 2014. Eco-innovatie blijft een belangrijk thema, evenals ondersteuning
van innovatief ondernemerschap bij het MKB. In meerdere mate wordt ingezet
op aansluiting bij het onderzoeksbeleid en de ontwikkeling van «demand-side»
beleid gericht op maatschappelijke vraagstukken.
 • In september 2008 is het Europees Instituut voor Innovatie en Technologie
(EIT) van start gegaan. Het EIT zal gemeenschappen formeren rond thema’s
die centraal staan op de agenda van de Europese Unie, zoals klimaatverandering,
hernieuwbare energie en de nieuwe generatie informatie- en communicatietechnologie..
 • In juli heeft het Zweeds voorzitterschap de «Lund declaration»
geformuleerd met contouren van het toekomstige Europese onderzoeks- en innovatiebeleid,
met name KP8 en de Europese Onderzoeksruimte. Kern is dat het beleid sterker
gericht moet zijn op de grote maatschappelijke uitdagingen in plaats van de
huidige thematische aanpak.
 • De Europese Raad heeft december opgeroepen te komen met een nieuw
Europees innovatieplan. Door het Zweeds voorzitterschap is dit gekoppeld aan
de Europese Onderzoeksruimte. Een nieuw innovatieplan zal in het voorjaar
worden voorgelegd aan de Europese Raad. Inhoudelijk streeft Nederland naar
een goede samenhang met het onderzoeksbeleid, een goede balans tussen publieke
en private betrokkenheid om te komen tot een betere benutting
van kennis in nieuwe diensten en producten en aandacht voor grote maatschappelijke
thema’s en duurzaamheid.
 • De Raad voor Concurrentievermogen heeft op 1 en 2 december
2008 de raadsconclusies «Think Small First – A Small Business
Act for Europa» aangenomen met als annex een Actieplan van de Raad.
Met aanname van Raadsconclusies over de Small Business Act en het actieplan
is de basis gelegd voor de versterking van het concurrentievermogen van het
Europese MKB. In de Europese agenda ligt de nadruk daarbij op het ondersteunen
van toegang tot financiering, het verbeteren van de werking van de interne
markt in praktijk en het terugdringen van administratieve lasten.
 
 
 
 Tweede Kamer 2008–2009, 21 501-20, nr. 441.
 
 
 Tweede Kamer 2008–2009, 27 406, nr. 123.
 
 
 Tweede Kamer 2007–2008, 27 406, nr. 120.
 
 
 OESO, Policy response to the economic crisis: investing in Innovation
for Long-Term Growth, juni 2009, Parijs.
 
 
 Tweede Kamer 2008–2009, 31 070, nr. 24.
 
 
 ECBO, Adult Literacy and Life Skills Survey (ALL), nog te verschijnen,
Den Bosch.
 
 
 Nederlands Observatorium van Wetenschap en Technologie, 2008, Wetenschaps-
en Technologie-Indicatoren 2008, CWTS/UNU-MERIT, Leiden/Maastricht.
 
 
 Ministerie van Economische Zaken en Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap, 2006, Science, Technology and Innovation in the Netherlands.
Policies, facts and figures 2006, Den Haag; Nederlands Observatorium van Wetenschap
en Technologie, 2008, Wetenschaps- en Technologie-Indicatoren 2008, CWTS/UNU-MERIT,
Leiden/Maastricht.
 
 
 Nederlands Observatorium van Wetenschap en Technologie, 2008, Wetenschaps-
en Technologie-Indicatoren 2008, CWTS/UNU-MERIT, Leiden/Maastricht.
 
 
 EIM, 2009, Internationale benchmark ondernemerschap 2009, Zoetermeer.
 
 
 Centraal Bureau voor Statistiek, 2008, Het Nederlandse ondernemingsklimaat
in cijfers 2008, Voorburg.
 
 
 In antwoorden op kamervragen van het lid Van Dijk (SP) en van het lid
Van der Ham (D66) wordt ook aangegeven dat op grond van de systematiek die
OCW hanteert, blijkt dat er geen daling in de onderwijsuitgaven per student
is geweest (beide sets van vragen zijn 16 juli 2009 ingezonden). De onderwijsbijdrage
per student is stabiel (ca. zes duizend voor hbo en wo, prijspeil 2009).
 
 
 In 2010 wordt een CBS revisie verwacht waardoor deze Nederlandse publieke
uitgaven als percentage van het bbp naar boven worden bijgesteld – de
trend blijft dalend.
 
 
 E. Haveman en P. Donselaar (2008) An analysis of the Netherlands’
private R&D position, Innovatieplatform, Den Haag; H.P.G. Erken en M.L.
Ruiter (2005) Determinanten van de private R&D-uitgaven in internationaal
perspectief, Ministerie van Economische Zaken, Den Haag.
 
 
 O.a. Webbink, H.D. e.a., Wat is bekend over de effecten van kenmerken
van onderwijsstelsels? Een literatuurstudie, CPB Document 187, 2009.
 
 
 Tweede Kamer, 2007–2008, 27 406, nr. 120.
 
 
 Voor een deel van de onderwijsdoelstellingen geeft het kabinet hiermee
een nationale invulling van het in mei van dit jaar vastgestelde Europese
werkprogramma Onderwijs en Opleiding dat loopt tot en met 2020.
 
 
 Tweede Kamer 2007–2008, 31 200, nr. 11.