Alcoholbeleid; Nota over de intensivering van het beleid tegen alcoholmisbruik (2001-2003)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27565, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

29-12-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27565 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgaveBeleidssamenvattingInleiding1 Probleemschets van het alcoholgebruik 1.1 Gebruik en beschikbaarheidTabel 1 Het verbruik van bier, wijn en gedistilleerd per
hoofd van de bevolking (teruggerekend tot liters pure alcohol1, 21.2 Gevolgen voor de gezondheid1.3 Zwaardere drinkers, probleemdrinkers, alcoholmisbruikers
en alcoholisten1.4 Sociale gevolgen voor gezin, werk, verkeer en uitgaan• Gezin• Werk• Verkeer• Uitgaan1.5 Alcoholgerelateerde sterfte1.6 Maatschappelijke kosten2 Positionering en doelstellingen van het alcoholpreventiebeleid 2.1 Historie2.2 Genotmiddelenbeleid2.3 Doelstellingen, primaire doelgroepen en streefcijfer
alcoholpreventiebeleid2.4 Interdepartementale samenwerking2.5 Algemene voornemens• Interdepartementaal Alcoholpreventieoverleg• Regulier Overleg Alcoholpreventiebeleid• Alcoholdata in Nationale Drugmonitor• Programma Gezond Leven• Beleidsevaluatie-onderzoek• Advies Gezondheidsraad3 Algemene voorlichting en preventie 3.1 Landelijke publieksvoorlichting• Project Alcohol Voorlichting en Preventie (landelijke
activiteiten)• Knelpunten– Onvoldoende zicht op effectiviteit leefstijlcampagnes– Behoefte aan moderne zelftest• Voornemens:– Nieuw programma voor leefstijlcampagnes– Ontwikkeling computer-zelftest3.2 Regionale en lokale publieksvoorlichting• Voorlichting door regionale Steunpunten en GGD'en• Knelpunten:– Drugspreventie vaak hoger op de (politieke) agenda– Te weinig budget voor persoonsgerichte benadering– Meer participatie van doelgroepen• Voornemens:– Versterking lokaal gezondheidsbeleid– Impuls persoonsgerichte voorlichting in de regio– Stimulering doelgroepparticipatie3.3 Voorlichting op scholen• De gezonde school en genotmiddelen• Knelpunt: onvoldoende alcoholvoorlichting op de
basisscholen• Voornemen: Intensivering thema alcoholpreventie
basisscholen3.4 Voorlichting door en voor de alcoholbranche en de
sportsector• Bevordering verantwoord gebruik en verantwoord
verstrekken• Knelpunt: Verstrekkers blijken toch onvoldoende
voorgelicht• Voornemens:– Voorlichtingsprojecten gericht op verstrekkers
in de commerciële sector– Voorlichtingsprojecten gericht op verstrekkers
in de sportsector– Onderzoek naar splitsing cursus Sociale Hygiëne
splitsen4 Wetgeving, zelfregulering en handhaving 4.1 Drank- en Horecawet• Stand van zaken Drank- en Horecawet• Knelpunten:– Vergunningsystemen openbare inrichtingen– Bezien of paracommercialisme wel in Drank- en
Horecawet past– Stuntaanbiedingen– Sanctiepakket Drank- en Horecawet is niet goed
genoeg• Voornemens:– Stroomlijning vergunningverlening openbare inrichtingen– Schrappen paracommercie-regels uit Drank- en Horecawet– Verbod op stuntaanbiedingen en dumpprijzen– Sanctionering scherper, gevarieerder, doeltreffender,
flexibeler, uitgebreider en zwaarder4.2 Aanvullende regelgeving krachtens Drank- en Horecawet• Nieuwe bevoegdheden minister van VWS• Knelpunten:– Besluit omtrent reclame– Besluit omtrent drankverstrekking op scholen– Besluit omtrent bestuursreglement sport- en andere
kantines– Model leeftijdenbord• Voornemens:– Besluit omtrent reclame– Onderzoek verkoop alcoholhoudende dranken op scholen– Besluit omtrent bestuursreglement– Zo nodig model leeftijdenbord4.3 Handhaving• Goede naleving en handhaving van regelgeving van
groot belang• Knelpunt: Te weinig aandacht voor handhaving• Voornemens:– Algemeen– Betere naleving door horeca, supermarkten, slijters,
(sport)kantines en andere verkooppunten van alcohol– Communicatie rond inwerkingtreding gewijzigde
Drank- en Horecawet– Meer inzet door Keuringsdienst van Waren– Inzet politie– Gemeentelijke toezichthouders– Private horecatoezichthouders– Lokaal niveau– Nalevingscontroles– Scherpe sanctionering– «Handhavingsplan drankwetgeving»4.4 Zelfregulering van de marketing en distributie• Achtergronden zelfregulering• Knelpunt: Onduidelijkheid over werking zelfregulering
in de praktijk• Voornemen: Monitoring zelfregulering4.5 Productregulering en etikettering• Wettelijke regelingen• Knelpunten:– Onduidelijke etikettering– Toevoegingen• Voornemen:– Aanpassen etiketteringsregels– Onderzoek naar toevoegingen4.6 Accijnsheffing• Stand van zaken accijnsheffingTabel 2 Accijnzen op alcoholhoudende dranken op consumptiesterkte
(in guldens per hectoliter) en het consumenten prijsindexcijfers (1990=100)1• Knelpunt: Accijnsheffing is achtergebleven bij
consumenten prijsindexcijfer• Voornemen: Toepassen van een accijnsschuif tussen
frisdrank en bier5 Zorg- en hulpverlening 5.1 Herkenning en verwijzing in de alcoholhulpverlening• Uitgangspunt• Knelpunten:– Alcoholproblemen zijn vaak verborgen problemenTabel 3 Twaalf-maands zorggebruik door mensen met psychiatrische
diagnosen en verslavingsproblematiek (%)1– Hulpzoeken is alleen mogelijk tijdens kantooruren– Alcoholproblemen worden onvoldoende herkend– Ook buiten het gezondheidszorgcircuit wordt alcoholproblematiek
moeilijk herkend– In de praktijk van huisartsen vormen probleemdrinkers
een moeilijk te behandelen en tijdsintensieve patiëntengroep– Lacunes in de zorgketen• Voornemens:– Met behulp van duidelijke en makkelijk hanteerbare
protocollen kan de herkenning van alcoholproblemen in de eerste lijn en het
ziekenhuis worden verbeterd– Versterking inbreng eerstelijn– Afstemming moet tevens plaatsvinden met de gespecialiseerde
GGZ en de ARBO-zorg– Onderzoek Informatievoorziening Zorg– Experimenten met avondopenstelling in de verslavingszorg5.2 De behandeling van alcoholverslaving door de verslavingszorg• Stand van zakenTabel 4 Aantal opnamen met eerste diagnose alcoholverslaving,
in verslavingsklinieken en algemeen psychiatrische ziekenhuizen1Tabel 5 Aantal ingeschreven alcoholcliënten in instellingen
voor ambulante verslavingszorg1• Knelpunten:– Verslavingszorg bereikt klein percentage alcoholverslaafden– Onvoldoende inzicht in de effectiviteit van behandelmethoden– Onvoldoende mogelijkheden voor gebruik van medicatie
in de verslavingszorg• Voornemens:– Plan van aanpak wachtlijstproblematiek– Blijvende ondersteuning «Resultaten scoren»– Versterking van de medische verslavingszorg5.3 Bijdrage van zelfhulpgroepen5.4 Voornemens met betrekking tot specifieke groepen• Versterking sociale verslavingszorg• Seksespecifiek beleid• Allochtonen• Dubbele diagnose-patiënten6 Risicobeperking door facetbeleid (gezin, werk, verkeer,
uitgaan) 6.1 Alcoholproblemen in het gezin• Preventieprogramma's voor gezinsleden van alcoholverslaafden• Knelpunt: Onvoldoende aandacht voor het gezin van
de alcoholverslaafde• Voornemens:– Pilot gezinsgerichte alcoholpreventie6.2 Alcoholproblemen op het werk• Programma's gericht op het bedrijfsleven• Knelpunten:– Behoefte aan community projecten– Behoefte aan actuele gegevens over de problematiek
van alcohol op het werk• Voornemens:– Meer privaat-publieke samenwerking– Onderzoeken alcoholpreventie op het werk6.3 Alcohol(problemen) in het verkeer• Preventie van rijden onder invloed• Knelpunten:– Het gaat goed, maar het moet beter– Politietoezicht moet zichtbaar zijn– Voorlichting over rijden onder invloed te versnipperd• Voornemens:– Alcoholnorm 0,5–0,2 promille– Introductie alcoholslot– Meer toezicht op rijders onder invloed– Meer sturing bij de voorlichting– Voorlichting gericht op het maken van afspraken
vooraf6.4 Alcoholproblemen tijdens het uitgaan• Toegenomen aandacht voor veilig uitgaan• Knelpunt: Steeds grotere tolerantie van excessief
gedrag tijdens uitgaan• Voornemen: Steun aan «Stimuleringsplan Veilig
Uitgaan»7 Internationale beleidsontwikkeling 7.1 Wereldgezondheidsorganisatie7.2 Europese Unie7.3 Voornemen: Steun aan internationale initiatieven8 Overzicht van voorgenomen wetenschappelijk onderzoekTabel 6 Overzicht van voorgenomen wetenschappelijk onderzoek 9 Financieel kaderTabel 7 Voornemens 2001–2003 BIJLAGE 1 Beschikbaarheid alcoholhoudende drankenTabel 8 Vaste verkooppunten van alcoholhoudende dranken BIJLAGE 2 De structuur van de Drank- en HorecawetTabel 9 De structuur van de Drank- en Horecawet BIJLAGE 3 Specifieke prijselasticiteiten in 10 Europese landenTabel 10 Overzicht van prijselasticiteiten van de vraag
naar bier, wijn en gedistilleerd in 10 Europese landen1BIJLAGE 4 Verbruik en accijns op bier, wijn en gedistilleerd in de
EUTabel 11 Verbruik per hoofd van de bevolking (teruggerekend
tot liters pure alcohol) in 19981 en accijnstarieven per 1 januari
2000 per hectoliter in Euro2BIJLAGE 5 CPI alcoholhoudende dranken en totaal bestedingenTabel 12 Consumenten prijsindexcijfer alcoholhoudende
dranken en totaal bestedingen 1995–september 2000 (1995=100)1
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27565Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 195 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 565Alcoholnotanr. 2NOTAInhoudsopgaveBeleidssamenvatting2    Inleiding4    1Probleemschets van het alcoholgebruik6 1.1Gebruik en beschikbaarheid6  1.2Gevolgen voor de gezondheid7 1.3Zwaardere drinkers, probleemdrinkers, alcoholmisbruikers en alcoholisten8  1.4Sociale gevolgen voor gezin, werk, verkeer en uitgaan8  1.5Alcoholgerelateerde sterfte10  1.6Maatschappelijke kosten10    2Positionering en doelstellingen
van het alcoholpreventiebeleid11 2.1Historie11 2.2Genotmiddelenbeleid12  2.3Doelstellingen, primaire doelgroepen en streefcijfer alcoholpreventiebeleid12 2.4Interdepartementale samenwerking14 2.5Algemene voornemens14     3Algemene voorlichting en preventie15 3.1Landelijke publieksvoorlichting15  3.2Regionale en lokale publieksvoorlichting17  3.3Voorlichting op scholen19 3.4Voorlichting door en voor de alcoholbranche en de sportsector21     4Wetgeving, zelfregulering en handhaving23 4.1Drank- en Horecawet23 4.2Aanvullende regelgeving krachtens Drank- en Horecawet28  4.3Handhaving30 4.4Zelfregulering van de marketing en distributie37 4.5Productregulering en etikettering40 4.6Accijnsheffing41    5Zorg- en hulpverlening43 5.1Herkenning en verwijzing in de alcoholhulpverlening43  5.2De behandeling van alcoholverslaving door de verslavingszorg46  5.3Bijdrage van zelfhulpgroepen49  5.4Voornemens met betrekking tot specifieke groepen50     6Risicobeperking door facetbeleid
(gezin, werk, verkeer, uitgaan)52 6.1Alcoholproblemen in het gezin52 6.2Alcoholproblemen op het werk53 6.3Alcohol(problemen) in het verkeer54 6.4Alcoholproblemen tijdens het uitgaan57    7Internationale beleidsontwikkeling59 7.1Wereldgezondheidsorganisatie59 7.2Europese Unie59  7.3Voornemen: Steun aan internationale initiatieven59     8Overzicht van voorgenomen wetenschappelijk
onderzoek60    9Financieel kader60    Bijlage 1 Beschikbaarheid
alcoholhoudende dranken62     Bijlage 2 De structuur van
de Drank- en Horecawet63     Bijlage 3 Specifieke prijselasticiteiten
in 10 Europese landen64    Bijlage 4 Verbruik en accijns
op bier, wijn en gedistilleerd in de EU65     Bijlage 5 CPI alcoholhoudende
dranken en totaal bestedingen66            BeleidssamenvattingAlcohol is het meest gebruikte genotmiddel in ons land. Na een kleine
daling in de jaren tachtig, is het gebruik per hoofd van de bevolking sinds
het midden van de jaren negentig weer licht aan het stijgen. Onmiskenbaar
zijn aan het gebruik van alcohol positieve aspecten verbonden. Het is vaak
gezellig, het verschaft aan velen genoegen en kan het leggen van sociale contacten
versoepelen. Matig gebruik levert ook bij vrijwel niemand problemen op en
is volgens recent onderzoek zelfs heilzaam voor de conditie van het bloedvatstelsel
van mensen van middelbare leeftijd. Aan overmatig gebruik zijn echter grote
en deels acute risico's verbonden voor de gezondheid van de gebruiker zelf,
voor zijn naaste omgeving en voor derden. Uit de Volksgezondheid Toekomst
Verkenning van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu blijkt dat
afhankelijkheid van alcohol behoort tot de top-10 van gezondheidsproblemen
in ons land. Als gevolg daarvan wordt een toenemend beroep gedaan op voorzieningen
in de gezondheidszorg. De negatieve maatschappelijke gevolgen van alcoholmisbruik
manifesteren zich vooral in het gezin, op het werk, in het verkeer en tijdens
het uitgaan. De tragische gevallen van «zinloos geweld» van de
afgelopen jaren waren merendeels alcoholgerelateerd. Alcoholmisbruik is verantwoordelijk
voor zo'n 3 000 à 4 000 doden per jaar. Ter vergelijking:
het aantal drugsdoden is circa 75 per jaar.In het regeerakkoord is bepaald dat het beleid gericht op het terugbrengen
van overmatig alcoholgebruik wordt geïntensiveerd. Het kabinet voert
reeds sinds het midden van de jaren tachtig een alcoholpreventiebeleid. Uitgangspunt
van het beleid is dat een samenhangende aanpak het meest effectief is. Er
wordt dan ook een veelheid aan beleidsinstrumenten ingezet: voorlichting en
preventie, wetgeving en zelfregulering (en handhaving daarvan), accijnsheffing,
zorg- en hulpverlening, facetbeleid en internationale beleidsontwikkeling.
De belangrijkste primaire doelgroepen van het beleid zijn jongeren en (ex-)probleemdrinkers.
Wat die laatste groep betreft streef ik naar een verlaging van het percentage
probleemdrinkers met ten minste 1 procentpunt (ontwerp-begroting 2001 VWS).
Nu is dat percentage 9% van de bevolking van 16 jaar en ouder. Mijn streven
is derhalve ten hoogste 8% probleemdrinkers van 16 jaar en ouder in 2004,
wat neerkomt op een daling van het aantal probleemdrinkers met circa 120 000.Het tegengaan van alcoholmisbruik is niet alleen een zaak van de landelijke
overheid. Het kabinet doet ook een dringend beroep op de lokale overheden,
betrokken maatschappelijke organisaties en belanghebbende marktpartijen, zoals
de gemeenten, de producenten, de horecabranche, de sportsector, de detailhandel
en de sociale partners. Ook op hen rust de verantwoordelijkheid om deze problematiek
voortvarend aan te pakken.De belangrijkste voornemens van het kabinet zijn:1. Er komt een financiële impuls voor interactieve vormen van voorlichting,
zowel in aansluiting op de landelijke publiekscampagnes als op regionaal/lokaal
niveau.2. De alcoholpreventie in het basisonderwijs zal worden geïntensiveerd,
in het kader van een samenhangende aanpak van middelengebruik.3. Er komen gezamenlijke voorlichtingsprojecten gericht op verstrekkers
van alcohol, zowel in de commerciële als in de sportsector.4. Onderzocht wordt of het (praktisch) mogelijk is de cursus Sociale Hygiëne
te splitsen in een op maat gesneden horecacursus en een slijterscursus.5. Er komt meer nadruk op de handhaving van de wetgeving door de Keuringsdienst
van Waren. De bijdrage van gemeentelijke en private toezichthouders wordt
nader uitgewerkt. Daarnaast wordt bezien of de politie een preventieve
toezichthoudende bevoegdheid gegeven kan worden.6. De sanctionering zal scherper, gevarieerder, doeltreffender, flexibeler,
uitgebreider en zwaarder worden. Volgend jaar zullen bestuurlijke boetes wettelijk
worden geïntroduceerd, evenals de mogelijkheid om horecabedrijven en
slijterijen tijdelijk te sluiten.7. Een accijnsschuif zal worden toegepast tussen frisdrank en bier: een
glas cola wordt goedkoper en een glas bier duurder. Hiermee wordt het (in
de huidige situatie geringe) prijsverschil tussen beide dranken groter, wat
een goed signaal is naar jongeren.8. Er komt een onderzoek naar patiëntenstromen binnen de verslavingszorg.9. Er komen experimenten met avondopenstelling in de verslavingszorg.10. Er komt een meerjarig project ter versterking van de medische verslavingszorg.11. Er wordt een pilot voor kinderen van alcoholafhankelijke ouders opgezet.12. Er zullen wijkgerichte projecten in samenwerking met het bedrijfsleven
worden gestart. Een project van AKZO-Nobel Chemicals in Delfzijl gaat als
pilot dienen.13. Het toegestane alcoholpromillage voor beginnende automobilisten en
motorrijders wordt verlaagd naar 0,2 promille. Het kabinet onderzoekt de mogelijkheid
van een generieke verlaging. InleidingMisbruik van alcohol veroorzaakt grote problemen in onze samenleving,
zowel in het publieke domein als in de privé-sfeer. Het aantal «alcoholdoden»
bedraagt 3 000 à 4 000 doden per jaar. Ter vergelijking:
het aantal drugsdoden is circa 75 per jaar.Het kabinet voert sinds het midden van de jaren tachtig een alcoholbeleid
gericht op het bevorderen van matiging en op het beperken van het risico op
alcoholgerelateerde problemen in specifieke situaties. Dat beleid is neergelegd
in de nota «Alcohol en samenleving»1
uit 1986. Sinds die tijd is de nodige aandacht besteed aan het ontwikkelen
en uitvoeren van voorlichtingsactiviteiten en aan de modernisering van de
wet- en regelgeving. Zo startten in 1986 de Postbus 51 campagnes «DRANK
maakt meer kapot dan je lief is». Andere voorbeelden: in 1989 kwam er
een voorlichtingsproject gericht op huisartsen en maatschappelijk werkenden,
vanaf 1990 wordt bij minimaal 4 op de 10 televisiespotjes voor alcoholhoudende
dranken de educatieve slogan «Geniet, maar drink met mate» vertoond.
Wat betreft de Drank- en Horecawet konden pas in 1996 en vooral in 2000 resultaten
worden geboekt. De meest recente wijziging van de Dranken Horecawet is op
1 november 2000 van kracht geworden.Aanvankelijk wierp het beleid vruchten af: er was een bescheiden positieve
ontwikkeling te zien. Zo nam het alcoholgebruik per hoofd van de bevolking
af en was er een daling van enkele alcoholprobleemindicatoren. Thans is die
positieve trend tot staan gekomen en zelfs licht omgebogen. Zowel het percentage
gebruikers als het hoofdelijk gebruik neemt weer – zij het licht –
toe. Het excessieve alcoholgebruik onder jongeren is gestegen, evenals het
aantal opnamen in verband met alcoholziekten in algemene ziekenhuizen. De
achtergrond van die stijging heeft te maken met een veelheid aan factoren,
zoals de gestegen koopkracht, de veranderingen in het uitgaanspatroon, het
relatief goedkoper worden van drank en de toegenomen hang naar spanning en
kicks. Verder wordt het steeds duidelijker dat het misbruik van alcohol een
belangrijke factor is bij agressief gedrag.Deze ontwikkelingen geven aanleiding om het alcoholpreventiebeleid, zoals
neergelegd in de nota «Alcohol en samenleving» aan te scherpen.
Daarom is in het regeerakkoord bepaald dat in deze kabinetsperiode het beleid
gericht op het terugbrengen van overmatig alcoholgebruik wordt geïntensiveerd2.De in de nota «Alcohol en samenleving» neergelegde uitgangspunten
voor het beleid van de regering zijn nog steeds actueel en van toepassing.Allereerst het besef dat een samenhangend pakket van beleidsmaatregelen
nodig is om de alcoholproblematiek structureel te verminderen. Alleen van
de inzet van goede, wetenschappelijk onderbouwde, voorlichting en preventie,
gecombineerd met strikte wet- en regelgeving, accijnsheffing, productregulering,
adequate zorg- en hulpverlening én een krachtig facetbeleid kan effect
verwacht worden. Het afgelopen anderhalve decennium heeft de nadruk gelegen
op voorlichting. De concretisering van de andere beleidsinstrumenten (met
uitzondering van het beleid gericht op rijden onder invloed) bleek veel lastiger
te realiseren. Een belangrijke reden was dat er meer aandacht was voor de
drugproblematiek, zowel bij de landelijke en de lokale overheid, als bij nogal
wat werkers in de verslavingszorg. Een tweede reden was het ontbreken van
voldoende draagvlak voor beperkende maatregelen bij delen van de alcoholbranche.
De eenzijdige inzet van het beleidsinstrument voorlichting blijkt nu dus –
14 jaar na het verschijnen van de nota «Alcohol en samenleving» –
niet voldoende effect gesorteerd te hebben. En dat is niet verwonderlijk.
Om te beginnen is het budget voor de alcoholvoorlichting beperkt (maar zo'n
2% van wat aan alcoholreclame wordt besteed!). Ook is bekend dat de inzet
van slechts één beleidsinstrument op de lange termijn altijd
maar een beperkt resultaat geeft.Verder is het van groot belang dat het alcoholpreventiebeleid gedragen
wordt door alle bestuurlijke lagen en maatschappelijk betrokkenen. Allereerst
denk ik dan aan de alcoholproducenten, de horecabranche en de detailhandel
in alcoholhoudende dranken. Zij hebben de afgelopen tijd herhaaldelijk te
kennen gegeven zich extra te willen gaan inzetten. Dat is een goede zaak.Ook is het natuurlijk van het allergrootste belang dat het alcoholpreventiebeleid
draagvlak heeft bij de gemeenten, het bedrijfsleven, de sociale partners,
het preventieveld, het onderwijs, de verslavingszorg, de zorg- en schadeverzekeraars,
de sport- en welzijnssector en de burgers in het algemeen. Het alcoholprobleem
is namelijk niet alleen een volksgezondheidsprobleem, het is een breed maatschappelijk
probleem. We zullen er allemaal van doordrongen moeten zijn dat de gewenste
vermindering van de alcoholproblematiek alleen bereikt kan worden als alle
partijen voldoende inzet plegen. De alcoholproblematiek is immers omvangrijk
en weerbarstig. Bovendien is het gebruik van alcohol in cultureel en sociaal-economisch
opzicht diep in onze samenleving geworteld, waardoor er een zekere tolerantie
is voor het overschrijden van de grens van matig naar onmatig gebruik.Deze Alcoholnota zet de instrumenten van het alcoholpreventiebeleid opnieuw
uiteen. Bovendien worden de huidige knelpunten en de voornemens tot en met
2003 aangegeven. Met deze nota komt het kabinet tevens tegemoet aan de wens
van de Tweede Kamer, voor het eerst geuit tijdens de behandeling van de VWS-begroting
voor 19991, om te komen met een brede, integrale
visie op het alcoholbeleid, met aandacht voor het facetbeleid.Ten tijde van de besluitvorming door het kabinet is deze nota voor consultatie
voorgelegd aan ruim 60 bij het alcoholpreventiebeleid betrokken maatschappelijke
organisaties en belanghebbende marktpartijen en aan de werkgevers- en werknemersorganisaties.
Bovendien is op 13 november 2000 een openbare hoorzitting georganiseerd, waarop
eenieder in de gelegenheid werd gesteld zijn of haar schriftelijk commentaar
mondeling toe te lichten.30 Organisaties en één particulier hebben formeel schriftelijk
gereageerd, waarvan 15 tijdens de hoorzitting ook nog een mondelinge toelichting
gaven. De consultatie leverde een vrij compleet beeld op van de visies die
bij de diverse maatschappelijke organisaties en betrokken marktpartijen leven.
Daaruit bleek dat er volop draagvlak is voor de beleidsvoornemens gericht
op de preventie van overmatig alcoholgebruik. Algemeen heerste de opvatting
dat het in deze nota neergelegde pakket evenwichtig is samengesteld2.1 Probleemschets van het alcoholgebruik Alcohol is het meest gebruikte genotmiddel in ons land. Na een kleine
daling in de jaren tachtig, is het gebruik per hoofd van de bevolking sinds
het midden van de jaren negentig weer licht aan het stijgen. Onmiskenbaar
zijn aan het gebruik van alcohol positieve aspecten verbonden. Het is vaak
gezellig, het verschaft aan velen genoegen en kan het leggen van sociale contacten
versoepelen. Matig gebruik levert ook bij vrijwel niemand problemen op en
is volgens recent onderzoek zelfs heilzaam voor de conditie van het bloedvatstelsel
van mensen van middelbare leeftijd. Aan overmatig gebruik zijn echter grote
en deels acute risico's verbonden voor de gezondheid van de gebruiker zelf,
voor zijn naaste omgeving en voor derden. Uit de Volksgezondheid Toekomst
Verkenning van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu blijkt dat
afhankelijkheid van alcohol behoort tot de top-10 van gezondheidsproblemen
in ons land. Als gevolg daarvan wordt een toenemend beroep gedaan op voorzieningen
in de gezondheidszorg. De negatieve maatschappelijke gevolgen van alcoholmisbruik
manifesteren zich vooral in het gezin, op het werk, in het verkeer en tijdens
het uitgaan. De tragische gevallen van «zinloos geweld» van de
afgelopen jaren waren merendeels alcoholgerelateerd. Alcoholmisbruik is verantwoordelijk
voor zo'n 3 000 à 4 000 doden per jaar. Ter vergelijking:
het aantal drugsdoden is circa 75 per jaar.1.1 Gebruik en beschikbaarheidAlcohol is, zowel onder jongeren als onder de algemene bevolking, het
meest gebruikte psychoactieve, riskante en verslavende genotmiddel. Het gebruik
per hoofd van de bevolking is, na een sterke stijging in de jaren zestig en
zeventig (1960–1979:+261%) en een kleine daling in de jaren tachtig
(1979–1993: –16%), sinds het midden van de jaren negentig weer
licht aan het stijgen (1994–1999:+4%). Nederland staat met 8,2 liter
pure alcohol per hoofd van de bevolking per jaar op de «wereldranglijst
alcoholgebruik» op nummer 16. De eerste drie posities worden ingenomen
door Luxemburg1, Portugal en Frankrijk. Onze hoofdelijke
consumptie is vergelijkbaar met die in Slowakije, Italië en Australië.2Tabel 1 Het verbruik van bier, wijn en gedistilleerd per
hoofd van de bevolking (teruggerekend tot liters pure alcohol1, 2JaarBierWijnGedistilleerdTotaal19601,200,261,142,619651,860,451,894,219702,870,792,045,719753,951,513,448,919804,821,362,728,919854,222,042,248,519904,141,901,988,119954,102,161,738,019994,172,351,688,21 Elk glas alcoholhoudende drank bevat zo'n 12 cc alcohol.
Dat komt omdat men bij het maken van de glazen voor bier, wijn en gedistilleerd,
rekening houdt met het alcoholgehalte van de drank. Hoe sterker de drank,
hoe kleiner de inhoud van het glas.2 Productschap voor Gedistilleerde Dranken. World drink trends
1999; international beverage consumption and production trends. Henley-on-Thames,
NTC Publications Ltd., 1999.In Nederland maken de meeste jongeren zo tussen hun achtste en hun vijftiende
jaar kennis met alcohol. Vaak is dat op een feestelijke gebeurtenis in de
huiselijke kring. Van de 10- en 11-jarigen heeft één op de drie
al wel eens gedronken; bij de 14- en 15-jarigen is dat twee op de drie. Van
de bevolking van 16 jaar en ouder drinkt zo'n 85%. Dat is een stijging ten
opzichte van zo'n vijf jaar geleden, toen 80% van de bevolking dronk3. Er zijn nu ruim 11 miljoen drinkers. Die drinken gezamenlijk
per jaar zo'n 10,5 miljard glazen bier, wijn of gedistilleerd. Er blijkt een
sterk verband te zijn tussen de groei van het inkomen per hoofd
van de bevolking en de stijging van de alcoholconsumptie. Als mensen koopkrachtiger
worden, gaan ze meer bier drinken. Tot ze nog koopkrachtiger worden: dan gaan
ze over op wijn of gedistilleerd.1Mannen drinken over het algemeen meer dan vrouwen. Autochtonen drinken
meer dan allochtonen. Hoogopgeleiden drinken vaker dan laagopgeleiden. Jongeren
drinken per keer meer dan ouderen. Studenten drinken weer vaker dan andere
jongeren.Alcoholhoudende dranken zijn in Nederland ruim beschikbaar. Tot 1 november
2000 waren er circa 70 000 vaste (legale) verkooppunten van alcohol,
sinds de inwerkingtreding van de meest recente wijziging van de Drank- en
Horecawet zijn er dat circa 67 000 (zie bijlage 1). Dat wil zeggen dat
op elke vierkante kilometer gemiddeld 1,6 verstrekkingspunt is (was tot 1
november 2000: 1,7). Daarnaast is alcohol beschikbaar op zo'n 6 000 verstrekkingspunten
tijdens evenementen van tijdelijke aard (braderieën, buurtfeesten, kermissen,
carnaval, Koninginnedag).Per jaar besteedt de Nederlandse bevolking ruim f 10 miljard aan
alcoholhoudende drank. Per hoofd van de bevolking van 15 jaar en ouder is
dat ruim f 800. Circa 80% van alle alcoholhoudende dranken wordt bij
de detailhandel gekocht en in de privé-sfeer gedronken, de rest (circa
20%) wordt in horecagelegenheden geconsumeerd. Volwassenen drinken vooral
thuis. Jongeren drinken vooral buitenshuis.1.2 Gevolgen voor de gezondheidOnmiskenbaar zijn aan het gebruik van bier, wijn en gedistilleerde dranken
positieve aspecten verbonden. Het is vaak gezellig, het verschaft aan velen
genoegen en kan het leggen van sociale contacten versoepelen. Van oudsher
speelt alcohol ook een belangrijke rol wanneer er iets te vieren valt. Het
drinken van enkele glazen bier, wijn of gedistilleerd, een paar keer per week
levert vrijwel bij niemand lichamelijke problemen op. Bij mannen boven de
40 jaar en bij vrouwen ná de overgang kan matig gebruik zelfs een beschermend
effect hebben op het ontstaan van cardiovasculaire ziekten. Het gunstige effect
treedt bij die leeftijdsgroep op bij consumptie van één glas
elke andere dag (dus 3 à 4 glazen per week) tot één à
twee glazen per dag (dus 7 à 14 glazen per week)2. Een hogere consumptie heeft geen extra positief effect. Overmatig
gebruik veroorzaakt meestal wel lichamelijke schade, zeker als dat gebruik
chronisch is. Bij de meeste schade is er sprake van een dosis response relatie
(het risico op nadelen neemt toe naarmate men méér drinkt).
De schade is mede afhankelijk van het individu. Zo lopen jongeren en vrouwen
een hoger risico op alcoholschade. Kwetsbaar zijn vooral de organen die direct
bij de opname en verwerking betrokken zijn, zoals de slokdarm, maag, lever
en alvleesklier. Ook de hersenen en het zenuwstelsel lijden onder aanhoudend
misbruik. Dit kan leiden tot diverse alcoholpsychosen, zoals het delirium
tremens en het Korsakov-syndroom.Het aantal opnames in algemene ziekenhuizen in verband met alcoholgerelateerde
ziekten is de laatste jaren gestegen, zowel waar het gaat om hoofd- als om
nevendiagnoses. In 1999 waren er 4 079 opnamen in algemene ziekenhuizen
met als hoofddiagnose een door alcohol veroorzaakte ziekte. Bovendien werd
in circa 10 000 gevallen een alcoholziekte als nevendiagnose gesteld3. In de gezondheidszorg komen ook opnamen voor die wel
alcoholgerelateerd zijn, maar waar het niet gaat om een alcoholziekte. Te
denken valt aan slachtoffers van alcoholongevallen (in het verkeer en thuis)
of vechtpartijen onder invloed van drank. Uit de Volksgezondheid Toekomst
Verkenning van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu blijkt dat
afhankelijkheid van alcohol behoort tot de top-10 van gezondheidsproblemen1. Ook uit een EU-studie blijkt dat alcoholgebruik een
belangrijke determinant is van gezondheidsschade (8,4% van alle ziekten)2.«Het is de dosis die de stof giftig maakt».Bron: Paracelsus, 1493–1541.1.3 Zwaardere drinkers, probleemdrinkers, alcoholmisbruikers
en alcoholistenDe omvang van de alcoholproblematiek onder de Nederlandse bevolking vormt
al lange tijd een bron van discussie. Er worden diverse definities gebruikt.
De bekendste zijn: zwaardere drinkers, probleemdrinkers, alcoholmisbruikers/alcoholisten.Onder zwaardere drinkers verstaat het Centraal
Bureau voor de Statistiek personen die minstens één dag per
week 6 of meer glazen alcoholhoudende drank tot zich nemen. Het percentage
zwaardere drinkers in de bevolking van 16 jaar en ouder is (cijfer 1998) 13,1%
(21% van de mannen en 5,5% van de vrouwen). Dat komt neer op bijna 1 650 000
personen.De term probleemdrinken is in 1983 in Nederland
geherintroduceerd door de alcoholdeskundige Garretsen3. Iemand wordt probleemdrinker genoemd als er sprake is van een combinatie
van alcoholgerelateerde problematiek (lichamelijke, sociale of psychische
problemen) en excessief drinken4. Op grond van
enkele recente onderzoeken kan geconcludeerd worden dat circa 9% van de bevolking
van 16 jaar en ouder, dus ruim 1,1 miljoen personen, probleemdrinker is (circa
15% van de mannen en circa 3% van de vrouwen)5.De begrippen alcoholmisbruik en alcoholisme stammen uit de DSM (Diagnostic Statistical Manual), een
classificatiesysteem voor psychiatrische stoornissen. Dankzij het landelijk
onderzoek NEMESIS6 beschikken wij over ramingen
van het aantal Nederlanders dat voldoet aan diagnostische criteria voor alcoholmisbruik
en alcoholisme. Het gaat op jaarbasis om 8,2% van de volwassenen van 18 tot
en met 64 jaar (dus in die leeftijdsgroep om ruim 820 000 personen).Het begrip zwaardere drinker is dus het ruimst. De begrippen probleemdrinken
en alcoholmisbruiken overlappen elkaar deels, maar toch niet volledig. De
vermelde aantallen mogen dus zeker niet bij elkaar worden opgeteld.Bij het formuleren van mijn streefcijfer met betrekking tot het alcoholpreventiebeleid
(zie paragraaf 2.3) heb ik ervoor gekozen de term «probleemdrinken»
als maat te nemen. Hiernaar is immers de afgelopen decennia diverse malen
op vrijwel identieke wijze onderzoek gedaan. Bovendien kent het begrip probleemdrinken
zowel het element «excessief drinken» als het element «problemen
rond drinkgedrag».Het jaarlijkse aantal opnamen met als diagnose «alcoholisme»
in verslavingsklinieken en algemene psychiatrische ziekenhuizen bedraagt –
over een langere periode bezien – ruim 5 500. Daarnaast zijn er
meer dan 25 000 alcoholcliënten ingeschreven bij instellingen voor
ambulante verslavingszorg. Hieruit kan worden geconcludeerd dat maar een klein
deel van de alcoholverslaafden in behandeling is.1.4 Sociale gevolgen voor gezin, werk, verkeer en uitgaanDe maatschappelijke schade ten gevolge van alcoholmisbruik komt onder
meer tot uiting in het gezin, op het werk, in het verkeer en tijdens het uitgaan7. Overigens moet bedacht worden dat deze maatschappelijke alcoholproblemen niet alleen veroorzaakt worden door probleemdrinkers.
Het is een internationaal ervaringsgegeven dat de bij-tijd-en-wijle teveel
drinkers samen méér problemen veroorzaken dan de kleinere groep
probleemdrinkers. «Those who drink most heavily account for a minority of a community's
problems, because they are so few in number (although they have the highest
relative risk): those who account for the majority of a community's drink
problems drink more than average, but far less than the most severely dependent».Bron: A. Wodak1.• GezinUit een onderzoek naar probleemdrinkers blijkt dat ongeveer 26% met partner
en/of kinderen samenwoont2. Samenleven met een
partner die probleemdrinker is, is niet eenvoudig. Vaak worden de problemen
manifest als de verslaving een economische bedreiging voor het gezinsbudget
gaat worden. Ook blijkt in alcoholgezinnen regelmatig gewelddadig gedrag voor
te komen. Bij 16% van het huiselijk geweld is er een relatie met alcohol en/of
drugs3. Nogal wat huwelijken met alcoholverslaafden
eindigen uiteindelijk in echtscheiding.De gevolgen voor de kinderen hangen samen met de ontwikkelingsfase en
of er sprake is van verslaving bij de moeder of bij de vader. Als de moeder
drinkt tijdens de zwangerschap is dat slecht voor het kind. Afhankelijk van
de duur en de mate van het alcoholgebruik kan dit een reeks van neuropsychiatrische
aandoeningen tot gevolg hebben. De schatting is dat er in Nederland jaarlijks
350 baby's worden geboren met het foetaal alcohol syndroom of een mildere
variant daarvan. Als de kinderen van een verslaafde moeder groter zijn, gaat
het meestal om affectieve verwaarlozing. Bij drinken door de vader is er vaker
sprake van woede, geweld en incest4. Wellicht
mede daarom hebben kinderen van alcoholisten een verhoogd risico om zèlf
op latere leeftijd problemen met alcohol of drugs te ontwikkelen5. Een indicatie van het aantal kinderen van alcoholisten komt uit een
recente studie onder ruim 7 000 Nederlanders: daarin gaf 8,3% van
de ondervraagden aan kind van een probleemdrinker te zijn (in 62,5% gevallen
was de probleemdrinker de vader, in een kleiner deel (29%) de moeder en in
een beperkt deel (5,8%) beide ouders.• WerkIn Nederland heeft 3 tot 6% van de werknemers functioneringsproblemen
die direct te maken hebben met excessief alcoholgebruik. Op basis van (inmiddels
wel wat ouder) onderzoek is bekend dat werknemers met alcoholproblemen 2 tot
6 keer meer verzuimen dan de gemiddelde werknemer. Dertien procent van alle
werknemers die in de Ziektewet lopen en in contact komen met een rapporteur
of verzekeringsgeneeskundige, blijkt een probleem te hebben dat verband houdt
met alcohol. In 5% van de gevallen is dat probleem zelfs ernstig. Het ziekteverzuim
in verband met alcoholmisbruik levert het Nederlandse bedrijfsleven een jaarlijkse
schadepost op van circa f 600 miljoen. Alcoholmisbruik verhoogt ook de
kans op bedrijfsongevallen. Een medewerker die op de werkplek drinkt of onder
invloed op het werk verschijnt, loopt 2 tot 4 maal meer kans bij een bedrijfsongeval
betrokken te raken. Aangenomen wordt dat 10 tot 30% van de bedrijfsongevallen
samenhangt met alcoholmisbruik6.• VerkeerDe afgelopen 25 jaar is het aantal verkeersongevallen waarbij rijden onder
invloed werd geconstateerd fors gedaald. Toch gaat het – volgens schatting van de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid1 – nog altijd om jaarlijks 225 doden2 en circa 3400 ernstig gewonden. De CBS-statistieken laten lagere cijfers
zien. Het verschil kan verklaard worden uit onderregistratie. Want niet bij
elk ongeluk waarbij slachtoffers vallen is de politie in de gelegenheid alcoholgebruik
vast te stellen. Vervoer van gewonden gaat vanzelfsprekend voor. Uit enkele
jaren geleden uitgevoerd onderzoek bleek bovendien dat ruim een kwart van
alle politiekorpsen bij overleden slachtoffers geen bloedonderzoek doet naar
alcoholgebruik3a. Uit een afstudeerproject van
de Nationale Hogeschool voor Toerisme en Verkeer in Tilburg bleek zelfs dat
in de politieregio Midden- en West-Brabant maar bij slechts 10% van de ongevallen
een alcoholtest wordt afgenomen4. Het voorschrift
van de korpsleiding om na elke aanrijding een blaastest uit te voeren wordt
derhalve massaal genegeerd.• UitgaanOnderzoek laat zien dat alcohol als de belangrijkste factor wordt gezien
bij agressief gedrag, ook als er sprake is van gecombineerd gebruik van alcohol
en illegale drugs5. Uit onderzoek uit 1996 is
verder bekend dat er een relatie bestaat tussen de hoogte van het alcoholgebruik
en de gerapporteerde delinquentie. Van de jongeren die niet dronk, had 22%
een (gerapporteerd) delict begaan, van degenen die 40 glazen per week of meer
dronken 58%6! In 1998 deed onderzoeksbureau Intraval
een peiling onder uitgaande jongeren7. Ongeveer
een op de vijf (19%) was in het jaar voorafgaande aan dat onderzoek slachtoffer
van agressie geweest. Volgens de ondervraagde jongeren komt van de onder invloed
gepleegde agressiedelicten 86% voor rekening van alcohol en 14% voor rekening
van gecombineerd gebruik van alcohol en drugs.Uit een analyse door Elsevier8 van alle gevallen
van moord en doodslag in 1997 bleek dat in dat jaar 27 moorden (10% van het
totaal) in verband gebracht konden worden met zwaar alcoholgebruik en/of horecagelegenheden.
Recent onderzoek bracht aan het licht dat er elke dag 22 gevallen van redeloos
geweld op straat worden gemeld, waarvan vier in uitgaansgebieden9.1.5 Alcoholgerelateerde sterfteIn ons land is jaarlijks bij ruim 700 sterfgevallen een alcoholziekte
de primaire doodsoorzaak. Dit zijn merendeels personen die overlijden als
gevolg van leveraandoeningen. Bij ruim 800 overledenen wordt jaarlijks een
alcoholziekte als secundaire doodsoorzaak opgegeven.Op basis van epidemiologisch onderzoek is bekend dat 4–6% van de
sterfte als gevolg van kanker samenhangt met chronisch excessief alcoholgebruik.
Dit komt dus voor Nederland neer op 1 485 tot 2 230 alcoholgerelateerde
kankersterfgevallen per jaar10.Het aantal doden door rijden onder invloed wordt – zoals hiervoor
toegelicht – geschat op 225 jaarlijks, het aantal sterfgevallen als
gevolg van ongelukken in de privé-sfeer op 80 à 10011.
Daarnaast komen naar schatting jaarlijks enkele tientallen mensen om als gevolg
van alcoholgerelateerde agressie.Alcoholmisbruik is derhalve verantwoordelijk voor zo'n 3 000 à
4 000 doden per jaar. Ter vergelijking: het aantal drugsdoden is circa
75 per jaar.1.6 Maatschappelijke kostenIn 1990 raamde het Nederlands Economisch Instituut in opdracht van het
toenmalige Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur dat de maatschappelijke
kosten van alcoholmisbruik in het jaar 1987 tenminste f 2
miljard bedroegen1. Het ging hierbij om een keiharde
minimum-raming (zéér voorzichtige veronderstellingen; exclusief
overdrachtsuitgaven, zoals WAO-uitkeringen; alleen de kosten meegerekend als
alcoholmisbruik een primaire oorzakelijke factor was). In de aanbiedingsbrief
aan de Tweede Kamer werd dan ook benadrukt dat de werkelijke kosten in de
praktijk aanzienlijk hoger zijn.In 1996 werd door KPMG een onderzoek verricht naar de «Maatschappelijke
kosten van verslaving»2. In dat onderzoek
werd de maatschappelijke schade van alcoholverslaving (voor zover te kwantificeren
en in geld te waarderen) geschat op ten minste f 5 miljard per jaar.Voor de helft ging het om kosten door verlies aan arbeidsproductiviteit.
De kosten van uitkeringen aan alcoholisten werden geschat op f 1,5 miljard,
de schade door verkeersongelukken op jaarlijks f 400 miljoen.Uit het onderzoek «Externaliteiten van alcoholgebruik»3 door het Nederlands Economisch Instituut in opdracht
van de Stichting Verantwoord Alcoholgebruik, komt naar voren dat in 1994 alcoholmisbruik
de schatkist minimaal ruim f 2,5 miljard kostte. Tegenover de kosten
voor de schatkist stonden staatsinkomsten. In 1994 was de totale opbrengst
van de accijns op alcoholhoudende dranken f 1,79 miljard (exclusief BTW).
De financiële totaalbalans kwam derhalve – ook al werd uitgegaan
van een minimum-raming van de kosten van alcoholmisbruik – uit op een
negatief saldo.Volgens een in september 2000 door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
gepubliceerd onderzoek moeten de kosten van alcoholongevallen hoger worden
geschat dan in de hiervoor genoemde studies. De maatschappelijke kosten van
alcoholgerelateerde verkeersonveiligheid alleen al, worden in dit rapport
geschat op rond de f 2 miljard gulden op jaarbasis4.Recent is er ook een schatting gemaakt van de inzet van de politie in
verband met alcoholmisbruik. Volgens eigen inschatting staat 22% van het werk
in de basispolitiezorg in verband met alcoholge- en misbruik, met duidelijke
pieken tot 70% op veel plaatsen in de avond en nacht5.2 Positionering en doelstellingen van het alcoholpreventiebeleid In het regeerakkoord is bepaald dat het beleid gericht op het terugbrengen
van overmatig alcoholgebruik wordt geïntensiveerd. Uitgangspunt van het
beleid is dat een samenhangende aanpak het meest effectief is. Er wordt dan
ook een veelheid aan beleidsinstrumenten ingezet: voorlichting en preventie,
wetgeving en zelfregulering (en handhaving daarvan), accijnsheffing, zorg-
en hulpverlening, facetbeleid en internationale beleidsontwikkeling. De belangrijkste
primaire doelgroepen van het beleid zijn jongeren en (ex)probleemdrinkers.
Wat die laatste groep betreft streef ik naar een verlaging van het percentage
probleemdrinkers met ten minste 1 procentpunt (ontwerp-begroting 2001 VWS).
Nu is dat percentage 9% van de bevolking van 16 jaar en ouder. Mijn streven
is derhalve ten hoogste 8% probleemdrinkers van 16 jaar en ouder in 2004,
wat neerkomt op een daling van het aantal probleemdrinkers met circa 120 000.2.1 HistorieMedio jaren zeventig ontstond binnen de politiek verontrusting over de
alcoholproblematiek. De eerste aanzet daartoe gaf de toenmalige minister van
Volksgezondheid en Milieuhygiëne, Mevrouw I. Vorrink, tijdens een lezing
bij de viering van het 100-jarig bestaan van de Volksbond tegen Drankmisbruik.
In 1982 startte de beleidsontwikkeling. Drie jaar later, in 1985, ging het
kabinet akkoord met de ontwerpnota «Alcohol en samenleving». Die
ontwerpnota bevatte een analyse van de oorzaken van de sterke toename van
het alcoholgebruik en een overzicht van de met die toename samenhangende stijging
van het aantal alcoholgerelateerde gezondheidsaandoeningen en maatschappelijke
problemen. Bovendien werd in die nota het kader van het alcoholpreventiebeleid
vastgelegd. De definitieve nota «Alcohol en samenleving»1, die overigens nauwelijks verschilde van de ontwerpversie,
verscheen in 1986. In het najaar van 1987 stemde de Tweede Kamer in met de
beleidsuitgangspunten van die nota, met uitzondering van het voornemen de
etherreclame voor alcoholhoudende dranken te verbieden.De voornemens uit de nota «Alcohol en samenleving» leidden
al snel tot het Alcohol Voorlichtings Plan en de massamediale campagne «DRANK
maakt meer kapot dan je lief is». Ook kwamen er andere voorlichtingsprojecten
van de grond. In 1989 startte een project gericht op het vroegtijdiger onderkennen
van alcoholproblemen voor huisartsen en maatschappelijk werkenden. In 1990
trad de Code voor Alcoholhoudende Dranken in werking, hetgeen onder meer tot
gevolg had dat minimaal 40% van de televisiespots voor alcoholhoudende dranken
en alle overige audiovisuele alcoholreclame voorzien werd van de educatieve
slogan «Geniet, maar drink met mate». De modernisering van de
alcoholwetgeving heeft veel tijd gevergd. Aanvankelijk werd geopteerd voor
een geheel nieuwe Alcoholwet, later is om pragmatische redenen gekozen voor
fundamentele herziening van de Drank- en Horecawet. In 1996 werd een wetswijziging
aanvaard die de vestigingswettelijke elementen uit de Dranken Horecawet haalde.
In 2000 ging de Staten-Generaal akkoord met een aanzienlijk aantal wijzigingen
gericht op preventie van alcoholmisbruik. Deze laatste wetswijziging is 1
november 2000 van kracht worden.Alhoewel de nota «Alcohol en samenleving» al weer 14 jaar
geleden is uitgebracht, gelden de uitgangspunten van het toen vastgelegde
beleid nog onverkort. De ontwikkelingen in de alcoholproblematiek geven wel
aanleiding het beleid aan te scherpen. Daarom is in het meest recente regeerakkoord
opgenomen dat in deze kabinetsperiode het beleid gericht op het terugbrengen
van overmatig alcoholgebruik wordt geïntensiveerd2.2.2 GenotmiddelenbeleidDe einddoelstelling van het beleid ten aanzien van alcohol, tabak en drugs
is de preventie van gezondheidsrisico's en negatieve maatschappelijke gevolgen
die voortvloeien uit het ge- en misbruik van deze riskante en verslavende
psychotrope stoffen. Zowel het alcohol-, als het tabaks- en drugsbeleid is
primair volksgezondheidsbeleid, maar er is ook volop aandacht voor met name
openbare orde, criminaliteit, (verkeers)veiligheid, ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid.
De plicht tot beleidsontwikkeling vloeit rechtstreeks voort uit de Grondwet.
Daarin staat: «De overheid treft maatregelen ter bevordering van de
volksgezondheid».De voor het genotmiddelenbeleid geformuleerde einddoelstelling is uitgewerkt
in doelstellingen per stof. Hierbij is vanzelfsprekend rekening gehouden met
de ongelijke gezondheidsrisico's en met de verschillen in sociale acceptatie
van de diverse middelen. Per stof zijn de doelen als volgt gespecificeerd:– bij alcohol: het bevorderen van alcoholmatiging en het beperken
van het risico op alcoholgerelateerde problemen in specifieke situaties;– bij drugs: het voorkomen dan wel beperken van risico's van druggebruik
voor het individu, zijn directe omgeving en de samenleving;– bij tabak: ontmoediging van het roken en bescherming van de niet-roker.2.3 Doelstellingen, primaire doelgroepen en streefcijfer
alcoholpreventiebeleidUit het voorgaande is duidelijk dat het alcoholpreventiebeleid uitdrukkelijk
niet tot doel heeft het matig gebruik van alcohol tegen te gaan of alcohol te verbieden. Alcohol is immers een sociaal geaccepteerd genotmiddel
dat, mits matig gebruikt, voor de meeste mensen geen problemen oplevert en
voor sommigen zelfs positieve gezondheidseffecten heeft. Het beleid richt
zich dan ook op het verkleinen van het aantal individuen dat problematisch
alcohol gebruikt, of wel op het vergroten van het aantal individuen dat matig
alcohol gebruikt (waarbij het overigens uitdrukkelijk niet de bedoeling is
de niet-drinker aan te zetten tot alcoholgebruik). Het beleid richt zich daarnaast
op beperking van het risico op alcoholgerelateerde problemen in specifieke
situaties (bijvoorbeeld in het gezin, op het werk, in het verkeer en tijdens
het uitgaan).De belangrijkste primaire doelgroepen van het beleid zijn jongeren en
(ex-)probleemdrinkers. In de ontwerp-begroting 2001 VWS1 is aangegeven dat wordt gestreefd naar een verlaging van het percentage
probleemdrinkers met ten minste 1 procentpunt. Thans zijn er 9% probleemdrinkers
in de bevolking van 16 jaar en ouder. Het streven is dus dat dit percentage
in 2004 gedaald is naar 8%, wat neerkomt op een daling van het aantal probleemdrinkers
met circa 120 000 gevallen. Een streefcijfer voor het beleid gericht
op jongeren is thans nog niet geformuleerd. Er is immers nog geen algemeen
geaccepteerde indicator voor alcoholmisbruik bij jongeren.Om alcoholmatiging en risicobeperking te bereiken worden de volgende beleidsinstrumenten
ingezet:– voorlichting en preventie;– wetgeving en zelfregulering;– productregulering/etikettering;– accijnsheffing;– zorg- en hulpverlening;– facetbeleid.Het accijnsinstrument kan worden ingezet om matiging (bij bepaalde groepen
drinkers) te bewerkstelligen. De overige beleidsinstrumenten zijn, afhankelijk
van de maatregel, gericht op matiging of op risicobeperking. Het facetbeleid
is gericht op risicobeperking (met name gezin, werk, verkeer, uitgaan).Uitgangspunt van het alcoholpreventiebeleid is dat de inzet van een evenwichtig
en samenhangend pakket van beleidsinstrumenten het meest effectief geacht
wordt. Derhalve een combinatie van voorlichting en preventie, wetgeving, zelfregulering,
productregulering, accijnsheffing, zorg- en hulpverlening en facetbeleid.Dat een samenhangend beleid uit preventie-oogpunt de meest gewenste en
meest effectieve aanpak is kan geïllustreerd worden met de resultaten
van de bestrijding van het rijden onder invloed. De laatste decennia zijn
allerlei maatregelen genomen om dit tegen te gaan: de 0,5 promille grens in
de Wegenverkeerswet, de introductie van ademanalyse, speciale campagnes over
rijden onder invloed, algemene matigingscampagnes, promotie van alcoholvrije
alternatieven, onderwijsvoorlichting, acties in de sport en het wegtransport,
de introductie van cursussen voor rijders onder invloed, meer politiecontrole,
lik-op-stuk-beleid voor «first offenders» et cetera. Alle activiteiten
samen hebben geleid tot een forse daling van het aantal alcoholverkeersongevallen.
In het midden van de jaren tachtig werd het aantal doden door alcoholongevallen
in het verkeer nog geschat op 500, nu op 225! «Alleen een samenhangend pakket van maatregelen kan effect hebben.
Daarom kunnen naast maatregelen aan de vraagkant (bijvoorbeeld voorlichting)
maatregelen aan de kant van de beschikbaarheid en het aanbod van alcohol niet
worden gemist.Bron: E. Engelsman2.2.4 Interdepartementale samenwerkingBij het alcoholpreventiebeleid zijn – naast Volksgezondheid, Welzijn
en Sport – nog elf andere departementen betrokken, namelijk de ministeries
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (openbare orde), van Justitie
(preventie, rechtshandhaving en strafrecht), van Verkeer en Waterstaat (rijden
onder invloed), van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (arbeidsomstandigheden),
van Algemene Zaken (publieksvoorlichting), van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
(onderwijsvoorlichting), van Defensie (alcoholverstrekking in legerplaatsen),
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (bouwkundige eisen
inrichtingen), van Financiën (accijns), van Economische Zaken (handel)
en van Landbouw, Natuurbehoud en Visserij (drankenindustrie). Daarnaast is
er een duidelijke relatie met het Grote Steden en Integratiebeleid (achterstandsbeleid).Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is verantwoordelijk
voor de coördinatie van het alcoholpreventiebeleid, waaronder de alcoholvoorlichting,
de verslavingszorg, de Drank- en Horecawet, de handhaving en het internationale
alcoholpreventiebeleid. De diverse andere departementen zijn primair belast
met de voor hen relevante deeldossiers.2.5 Algemene voornemens• Interdepartementaal AlcoholpreventieoverlegOm betere afstemming over de beleidsontwikkeling te bereiken, stel ik
voor om een interdepartementaal overleg over alcoholpreventie te starten.
Hierin zouden, naast VWS, kunnen participeren: de Ministeries van Verkeer
en Waterstaat, van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, van Algemene Zaken, van
Justitie, van Economische Zaken, van Landbouw, Natuurbehoud en Visserij en
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen.• Regulier Overleg AlcoholpreventiebeleidOverleg over de uitvoering van het alcoholpreventiebeleid tussen rijksoverheid,
gemeenten, het betrokken bedrijfsleven en de maatschappelijke organisaties
kan gestalte krijgen in een breed Regulier Overleg Alcoholpreventiebeleid.
Ik zal hiertoe het initiatief nemen.• Alcoholdata in Nationale DrugmonitorHet is voor een goede ontwikkeling van het beleid belangrijk over trendgegevens
te beschikken. Synthese van beleidsrelevante cijfermatige monitoring op het
terrein van drugs, verslaving en – in beperkte mate – alcohol
geschiedt in het kader van de Nationale Drugmonitor. Ik ben voornemens om
de uitvoerders van deze monitor op te dragen aanvullende data over alcoholverslaving
in hun rapportage op te nemen. Bekeken zal worden of daarnaast landelijke
monitoring nodig is.• Programma Gezond LevenIn het kader van het programma «Stimulering Gezond Leven»
zal aandacht geschonken worden aan het ontwikkelen van vernieuwende methoden
en strategieën gericht op het terugdringen van het alcoholmisbruik door
jeugdigen. Ter voorbereiding van dit programma is recent een overzichtsstudie
rond dit thema gepubliceerd1.• Beleidsevaluatie-onderzoekBij de meest recente wijziging van de Drank- en Horecawet is bepaald dat ik binnen drie jaar na inwerkingtreding van die wetswijziging aan
de Staten-Generaal een verslag zend over de doeltreffendheid en de effecten
in de praktijk. Dat betekent dat er uiterlijk 1 november 2003 een evaluatierapport
aan de Tweede Kamer dient te worden aangeboden. Hiertoe zullen diverse evaluatiestudies
uitgevoerd moeten worden. Gedacht wordt met name aan onderzoek naar de naleving
en de handhaving van de leeftijdsgrenzen, naar het alcoholpreventiebeleid
in sportkantines en naar de plaatsing van niet-alcoholhoudende en alcoholhoudende
dranken in levensmiddelenzaken. Bovendien zal moeten worden geïnventariseerd
of er nog alcohol wordt verkocht in niet-levensmiddelenzaken, tankshops en
winkels in restaurants langs de auto(snel)weg.In de planperiode zal ook het nodige voorwerk moeten worden gedaan voor
het in 2004 uit te voeren onderzoek naar het percentage probleemdrinkers in
ons land. Teneinde een vergelijking met eerdere metingen mogelijk te maken
zal dit onderzoek gebruik moeten maken van dezelfde dataverzamelingsmethode
en instrumenten.• Advies GezondheidsraadIk overweeg de Gezondheidsraad advies te vragen over alcoholpreventie.
Zo'n advies kan dan in de beschouwing worden betrokken bij de verdere ontwikkeling
van het alcoholpreventiebeleid door het volgende kabinet.3 Algemene voorlichting en preventie De overheid hecht veel belang aan de landelijke leefstijlcampagnes rond
alcohol, roken, voeding, veilig vrijen en bewegen. Daarom zal vanaf 2002,
na afloop van het huidige programma, een nieuw meerjarig campagneprogramma
worden gestart. Maar er zal ook geïnvesteerd worden in interactieve vormen
van voorlichting, zowel in aansluiting op de landelijke publiekscampagnes,
als op regionaal/lokaal niveau.Vanuit preventief oogpunt kan niet vroeg genoeg begonnen worden met voorlichting.
Daarom wil ik de alcoholpreventie in het basisonderwijs een impuls geven.Verstrekkers van alcohol, zowel in de commerciële als in de sportsector,
blijken onvoldoende op de hoogte te zijn van de drankwetgeving. Er zijn dan
ook voorlichtingsprojecten nodig voor deze specifieke doelgroepen. Daarnaast
zal onderzocht worden of het (praktisch) mogelijk is de cursus Sociale Hygiëne
te splitsen in een op maat gesneden horecacursus en een slijterscursus.3.1 Landelijke publieksvoorlichting• Project Alcohol Voorlichting en Preventie (landelijke
activiteiten)In de ontwerpnota «Alcohol en samenleving» uit 1985 werd gesteld
dat de activiteiten van de traditionele alcoholpreventieorganisaties zouden
moeten worden aangevuld met een grote landelijke voorlichtingsactie. Dit leidde
tot het Alcohol Voorlichtings Plan (AVP), dat in 1986 startte met de Postbus
51 campagne «DRANK maakt meer kapot dan je lief is». Van 1986
tot 1996 was het campagnebureau van het AVP ondergebracht bij het Ministerie
van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur. In het kader van de discussie over
de kerntaken van het departement is de uitvoering van het project in 1996
overgedragen aan het Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie
(NIGZ). Met deze overgang werd het AVP «omgedoopt» tot project
Alcohol Voorlichting en Preventie.Het AVP bestaat uit landelijke en regionale activiteiten. Laatstgenoemde
worden in de volgende paragraaf beschreven. De landelijke activiteiten omvatten
de massamediale campagnes en de informatievoorziening aan het publiek. De massamediale campagnes met de slagzin «DRANK maakt meer kapot
dan je lief is» richten zich op de regelmatige drinkers. Verslaafden
vallen buiten de doelgroep. Tot nu toe zijn zeven publiekscampagnes gevoerd,
alle geheel of gedeeltelijk gebruik makend van de Postbus 51 infrastructuur.
De eerste vier campagnes waren gericht op de groep regelmatige drinkers (15
tot 50 glazen per week) tussen 15 en 40 jaar, de volgende drie waren gericht
op jongeren tussen 15 en 25 jaar. Thans lopen twee campagnes, één
gericht op volwassenen tussen 35 en 55 jaar («Wat doet drank met u?»)
en één gericht op jongeren («Ben jij sterker dan drank?). «Drinken mag best, maar dan met mate. Gebeurt dat niet dan moet
de boodschap zijn dat het onaantrekkelijk is, dat je er niet beter van wordt,
het je veel geld maar op den duur ook veel vrienden kost. Want dat is de realiteit
die te weinig mensen onder ogen zien».Bron: R. van Amerongen1.Om de informatievoorziening aan het publiek te optimaliseren heeft het
AVP in 1997 een 24 uur per dag te bereiken Alcohol Infolijn in het leven geroepen.
Thans zijn er zo'n 13 000 bellers op jaarbasis. Sinds ruim een jaar is
er ook een speciale internetsite. Deze site heeft in het eerste jaar van haar
bestaan 100 000 bezoekers getrokken.In het kader van het AVP is het nodige onderzoek gedaan. Het betreft préen
posttesten van voorlichtingsmateriaal en verder bereiks-, (proces- en effect)evaluatie
en doelgroepenonderzoek. Op basis van dat onderzoek zijn de activiteiten telkenmale
aangepast en bijgesteld.Uit de meest recente onderzoeken blijkt dat de landelijke campagne-uitingen
bekend zijn (geholpen bekendheid) bij 96% van de jongeren en 86% van de volwassenen.
Degenen die de campagne-uitingen hebben gezien, geven de campagne een rapportcijfer
van rond de 7,0. Men vindt de campagne «duidelijk», «informatief»,
«geloofwaardig» en «niet irritant»2.• Knelpunten– Onvoldoende zicht op effectiviteit leefstijlcampagnesDe overheid hecht veel belang aan landelijke voorlichtingscampagnes gericht
op leefstijlfactoren (bewegen, roken, alcohol, voeding, veilig vrijen), maar
vindt dat er onvoldoende zicht is op de doelmatigheid en doeltreffendheid.
Bovendien is er behoefte om de diverse campagnes met elkaar te kunnen vergelijken.
Zo kunnen «best practices» worden gevonden. In het verleden zijn
(vrijwel) alle leefstijlcampagnes op initiatief van Postbus 51 onderzocht
met behulp van de Zilveren Standaard. Dat leverde onvoldoende bruikbare gegevens
op. Het is immers in een klein land, waar het bereik van de landelijke massamedia
hoog is, onmogelijk om de effecten van massamediale campagnes te meten, omdat
er geen bruikbare controlegroep is. Thans werken alle campagnebureaus die
gebruik maken van Postbus 51, mee aan het zogenaamde Tracking Onderzoek. Dat
onderzoek meet het bereik en de waardering van campagneuitingen gedurende
de looptijd van een campagne. Ook dat onderzoek biedt op dit moment nog onvoldoende
inzicht in de effectiviteit van de diverse campagnes.– Behoefte aan moderne zelftestIn de literatuur is veel aandacht voor «tailored feedback».
Hieronder wordt verstaan het op de persoon toegesneden geven van gedragsadviezen
en het aanbieden van interventies. Tot nu toe werd in de publieksvoorlichting
over alcohol meestal gebruik gemaakt van de klassieke zelftest in de vorm
van een quizje in een damesblad of een folder, met een aantal algemene vragen.
De laatste jaren worden slimme computersystemen ontwikkeld en ingezet.
Op basis van de vragenlijst die een persoon invult, krijgt hij of zij computergestuurd
informatie of advies toegesneden op zijn of haar karakteristieken en situatie.
Opmerkelijk is dat dergelijke systemen voor alcoholgebruik tot op heden niet
ontwikkeld zijn, wel voor roken en voeding.• Voornemens:– Nieuw programma voor leefstijlcampagnesIn opdracht van ZorgOnderzoek Nederland (ZON) wordt momenteel door drie
onderzoeksinstituten (het Trimbos-instituut, het Nationaal Instituut voor
Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie en ResCon Research & Consultancy)
evaluatieonderzoek uitgevoerd naar de kwaliteit en doeltreffendheid van de
leefstijlcampagnes rond bewegen, roken, alcohol, voeding en veilig vrijen.
De Gezondheidsraad heeft het onderwerp «effectiviteit van voorlichtingscampagnes»
op zijn agenda voor 2001 gezet. Op basis van onder meer de resultaten van
het ZON-onderzoek zal besloten worden welke leefstijlcampagnes de komende
jaren zullen worden uitgevoerd, voor welk doel de campagnes worden ingezet
en welke budgetten hiervoor beschikbaar zijn. Na afloop van het Preventieprogramma
van ZON in 2002, waaruit de campagnes nu gefinancierd worden, zal overgegaan
worden op een meerjarenfinancieringssystematiek (4 à 5 jaar). Deze
systematiek moet er toe leiden dat er flexibeler met de budgetten omgegaan
kan worden en er bijvoorbeeld impuls- en onderhoudscampagnes kunnen ontstaan.
Bovendien moet van de systematiek een stimulans uitgaan om de campagnes meer
in onderlinge samenhang op te zetten.Ook wordt er gedacht aan de opzet van een overkoepelende leefstijlcampagne
(«Een gezond leven begint bij jezelf») met agenda-setting als
doel, waar de diverse thema's bij aan kunnen haken. – Ontwikkeling computer-zelftestDe overheid zal een bijdrage geven aan het ontwerpen en pretesten van
een computergestuurde zelftest, die in het kader van het project Alcohol Voorlichting
en Preventie ontwikkeld wordt. In dit stadium is nog niet bekend hoe de zelftest
het beste vormgegeven en verspreid kan worden.Tevens zal door middel van een kort onderzoek nagegaan worden wat de korte
termijn effecten van een dergelijk advies zijn. Pas daarna kan ruime verspreiding
plaatsvinden. Ik zal dit project steunen met f 300 000.3.2 Regionale en lokale publieksvoorlichting• Voorlichting door regionale Steunpunten en GGD'enVanaf het eind van de jaren zeventig zijn er bij de regionale instellingen
voor ambulante verslavingszorg preventie-afdelingen gecreëerd, die voorlichtingsbijeenkomsten
organiseren voor mensen die beroepshalve met de verslavingsproblematiek in
aanraking komen, zoals artsen, verpleegkundigen en leerkrachten. Na 1986 zijn
deze preventie-afdelingen zich ook gaan bezighouden met alcoholvoorlichting
aan het algemene publiek. Zij gingen toen namelijk fungeren als regionaal
Steunpunt van de landelijke publiekscampagne (zie paragraaf 3.1). Oorspronkelijk
bestond de functie van Steunpunt er voornamelijk uit dat de campagnematerialen
regionaal werden verspreid. Later gingen de Steunpunten actiever participeren.
Sinds 1997 wordt de Steunpunten de mogelijkheid geboden om Steunpuntcampagnes
uit te voeren, die landelijk worden aangestuurd. Voorbeelden van dit type
campagnes zijn de zomercampagnes op strandcampings en de studentencampagnes
in grote universiteitssteden. Aan deze Steunpuntcampagnes nemen, indien mogelijk
en gewenst, ook andere regionale instellingen deel, zoals afdelingen van 3VO
(voorheen Veilig Verkeer Nederland), GGD'en en regionale horeca-afdelingen. Sinds de invoering van de Wet Collectieve Preventie Volksgezondheid zijn
diverse gemeenten actiever geworden op het terrein van lokale alcoholpreventie
en -voorlichting. Zij hebben alcohol een zodanige prioriteit gegeven dat ze
hun GGD'en hebben opgedragen daartoe activiteiten te ontplooien, aanvullend
aan de preventie-activiteiten van de regionale Steunpunten1. Vaak gaat het om voorlichting richting het onderwijs (zie volgende
paragraaf). Verder zorgen de GGD'en voor de coördinatie van de gezondheidsvoorlichting
en de collectieve preventie, waarvan alcoholpreventie een onderdeel is.Uit de literatuur is bekend dat er enige evidentie is voor een effect
van verslavingspreventie waarbij leeftijdgenoten een rol spelen2. In Nederland is ook inmiddels ervaring opgedaan met dit type jongerenparticipatie.
Zo werken in het project«Big Deal?», dat in 10 gemeenten in Oost-Brabant
wordt uitgevoerd, jongeren en volwassenen samen om te voorkomen dat experimenteergedrag
uitmondt in riskant gedrag. Jongeren zijn intensief betrokken bij de inhoud
van dit programma3. Het unieke van de zomercampagnes
van de Steunpunten is dat in deze campagnes de voorlichting niet alleen is
vóór jongeren, maar ook dóór jongeren wordt gegeven.
Jonge vrijwilligers worden getraind om vakantievierende andere jongeren te
benaderen met een boodschap over matig drinken. Eerste onderzoeken tonen aan
dat dat gunstige effecten heeft4. Jongeren die
persoonlijk zijn aangesproken, bleken meer kennis te hebben over alcohol,
zich beter bewust te zijn van hun eigen drinkgedrag en aan te geven minder
te willen drinken op een uitgaansavond. De Steunpunten zelf zien duidelijk
een meerwaarde in samenwerken met landelijke professionele aansturing5. • Knelpunten:– Drugspreventie vaak hoger op de (politieke) agendaBij nogal wat gemeenten staat drugspreventie hoger op de agenda dan regionale
en lokale alcoholpreventie6. Naar drugspreventie
gaat vaak het meeste geld en menskracht.In meer dan een kwart van de gevallen werken gemeente(n) en de regionale
Steunpunten van het project Alcohol Voorlichting en Preventie niet of niet
goed samen (14% niet, 14% niet goed).– Te weinig budget voor persoonsgerichte benaderingHet is de afgelopen jaren steeds duidelijker geworden dat landelijke massamediale
campagnes meer respons genereren als ze gepaard gaan met persoonsgerichte
vormen van voorlichting. Daarbij valt te denken aan op de landelijke alcoholcampagnes
aansluitende Steunpuntcampagnes waarin de doelgroep direct benaderd wordt.
Ter dekking van de materiële kosten van deze regionale activiteiten geeft
VWS sinds 10 jaar aan het Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering
en Ziektepreventie een jaarlijks bijdrage van f 200 000 voor de
16 Steunpunten gezamenlijk. In de praktijk is dit bedrag onvoldoende gebleken.
Daarom worden de uitvoeringskosten van deze regionale netwerkcampagnes thans
grotendeels gefinancierd uit het budget van de landelijke publiekscampagnes,
waardoor die weer onder druk komen te staan.– Meer participatie van doelgroepenHet is van belang dat bij de ontwikkeling van alle voorlichtingsactiviteiten
de doelgroep intensief betrokken wordt. Met name geldt dit voor de projecten
gericht op specifieke doelgroepen als jongeren, ouderen, allochtonen, vrouwen,
zwangeren, werkers in de zorg etc. Bij sommige regionale/lokale campagnes,
zoals de zomercampagnes, is er nu al sprake van doelgroepparticipatie. Bij
andere regionale/lokale voorlichtingsactiviteiten moet dit ook gemeengoed
worden. • Voornemens:– Versterking lokaal gezondheidsbeleidIk werk met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en GGD Nederland aan
het traject ter versterking van de openbare gezondheidszorg en het gemeentelijk
gezondheidsbeleid. Eén van de elementen hierin is de aanpassing van
de Wet collectieve preventie volksgezondheid, waarin voor gemeenten de verplichting
komt om vóór 1 juli 2003 en vervolgens elke vier jaar een gemeentelijke
nota gezondheidsbeleid uit te brengen. Ook de landelijke overheid krijgt vanaf 2002
de plicht om vierjaarlijks de prioriteiten op dit terrein te benoemen. Via
afspraken in een «nationaal contract voor de openbare gezondheidszorg»
zal de inhoudelijke samenhang tussen het landelijke en lokale gezondheidsbeleid –
en de nota's waarin dat beleid wordt weergegeven – worden gerealiseerd.
Alle GGD'en moeten een basispakket aan hun inwoners gaan aanbieden. Dit pakket
bevat ook gezondheidsbevordering, waar alcoholpreventie hoogstwaarschijnlijk
deel van zal uitmaken.– Impuls persoonsgerichte voorlichting in de regioDe persoonsgerichte benadering door de regionale Steunpunten is belangrijk
en zal ik derhalve stimuleren. Omdat deze manier van voorlichten intensief
is en derhalve veel inzet vergt, zal het bestaande budget van het Steunpuntenproject
verdubbeld worden. Zo kan worden voorzien in blijvende regionale activiteiten
in aansluiting op de landelijk ontwikkelde campagnes.– Stimulering doelgroepparticipatieVanuit VWS zal gestimuleerd worden dat de doelgroepen van voorlichtingsactiviteiten
bij de opzet en uitvoering van plaatselijke campagnes betrokken (blijven)
worden. Waar mogelijk zal ik het als (subsidie)voorwaarde opnemen.3.3 Voorlichting op scholen• De gezonde school en genotmiddelenIn 1990 zag het project «De gezonde school en genotmiddelen»
het licht1. Aanleiding voor het project was de
toename van het aantal jongeren dat experimenteerde met genotmiddelen. De
doelgroep van het project is 10- tot 18-jarige leerlingen in het basis- en
het voortgezet onderwijs. Doel is jongeren de risico's van genotmiddelen te
laten inzien. Zij moeten zich verantwoordelijk gaan gedragen met het oog op
hun eigen gezondheid en die van anderen.Het project in het voortgezet onderwijs kent vijf pijlers:– lessen over tabak, alcohol, hasj, gokken en XTC;– reglementering van het gebruik op school;– signalering en begeleiding van leerlingen bij problematisch gebruik;– ouderparticipatie voor afstemming tussen begeleiding op school
en thuis en– coördinatie door een stuurgroep, waarin naast directie, docenten
en niet-onderwijzend personeel, ook een vertegenwoordiger van een regionale
instelling (GGD of instelling voor ambulante verslavingszorg) zitting heeft.GGD'en zijn door de bank genomen contactpunt voor de scholen; de instellingen
voor ambulante verslavingszorg zijn er voor consultatie. Het Trimbos-instituut
ondersteunt de regionale instellingen, ontwikkelt les- en voorlichtingsmateriaal
en zorgt voor effect- en implementatieonderzoek. Aan het project, dat gefinancierd
wordt door ZorgOnderzoek Nederland, doet thans circa 70% van de in totaal
800 scholen voor voortgezet onderwijs mee. Het project kende
oorspronkelijk ook activiteiten gericht op het basisonderwijs. Er werd toen
gewerkt met werkloze leerkrachten die als consulenten voorlichtingslessen
op scholen gaven. Dit onderdeel van het project is evenwel beperkt omdat het
te duur werd. Het project binnen het voortgezet onderwijs loopt nog door tot
september 2002.Om ervoor te zorgen dat er meer aandacht en draagvlak komt voor schoolgezondheidsbeleid
binnen het onderwijs, zijn de gezamenlijke landelijke gezondheidsvoorlichtingsinstituten
gestart met een actieprogramma schoolgezondheidsbeleid. De verwachting is
dat dit actieprogramma een nieuwe impuls zal geven aan de schoolgezondheidsvoorlichting,
dus ook de voorlichting over alcohol en andere genotmiddelen op scholen.Uit diverse studies komt naar voren dat schoolprogramma's effectief kunnen
zijn. De effectiviteit is het grootst als het vizier wordt gericht op meer
genotmiddelen tegelijk en zich niet beperkt tot het louter overdragen van
lesstof. Nederlands onderzoek naar het project «De gezonde school en
genotmiddelen» heeft ook aangetoond dat het succes groeit als kennisoverdracht
via het curriculum wordt aangevuld met andere benaderingen, zoals het formuleren
van schoolbeleid, waarvan een schoolreglement deel kan uitmaken. Verder is
belangrijk de ouders erbij te betrekken. Ouders hebben immers veel invloed
op het alcoholgebruik van hun kinderen1 en zijn
er ook primair verantwoordelijk voor. In de Verenigde Staten heeft het onderwijs
de betrokkenheid van het grootste deel van de ouders weten te realiseren,
door de leerlingen opdrachten mee naar huis te geven, die zij samen met hun
vader en/of moeder moeten uitvoeren. Het bereik van deze methode ligt boven
de 75% en is dus veelbelovend. Ook het bevorderen van psychosociale vaardigheden
bij jongeren draagt bij aan het welslagen van preventie2.• Knelpunt: onvoldoende alcoholvoorlichting op de
basisscholenNaast het ouderlijk huis is ook het basisonderwijs een geschikte omgeving
om jongeren voor te lichten over verstandig alcoholgebruik. Omdat vanuit preventief
oogpunt met alcoholvoorlichting bijna niet vroeg genoeg begonnen kan worden
is het zinvol de alcoholpreventie in het basisonderwijs te intensiveren. Het
belang van een goede «alcohol»-opvoeding in combinatie met voorlichting
op de basisschool wordt duidelijk als je je realiseert dat latere rokers en
drinkers al rond hun dertiende levensjaar een gebruikspatroon ontwikkelen.
Ook binnen de GGZ-sector bestaat hoe langer hoe meer het inzicht dat toekomstig
probleemdrinken vaak samenhangt met gedragsproblemen die zich al op de basisschoolleeftijd
manifesteren3. In het kader van het project «De
gezonde school en genotmiddelen» zijn al materialen en methodieken voor
implementatie van basisschoolvoorlichting ontwikkeld. Het belangrijkste knelpunt
voor implementatie is dat de regionale en landelijke voorlichtingsorganisaties
die zich met alcohol- en tabakspreventie bezighouden slechts een beperkte
ondersteuningsstructuur voor het basisonderwijs hebben opgezet.• Voornemen: Intensivering thema alcoholpreventie
basisscholenIk zal een nieuwe impuls geven aan de alcoholpreventie in het basisonderwijs
(in het kader van een samenhangende aanpak van middelengebruik). Er zal met
name aandacht besteed gaan worden aan vaardigheden, zoals leren «nee
zeggen», en aan het onderkennen van en het zich verweren tegen groepsdruk.
Ook zal er een landelijke structuur worden opgezet om de regionale instellingen
directe ondersteuning te bieden. Nieuwe methoden om het onderwerp alcoholgebruik
onder de aandacht van leerlingen te brengen (zoals creatieve werkvormen en
het gebruik van moderne media, als Kennisnet) kunnen een stimulans
betekenen voor de basisscholen om het project uit te voeren. Het onderwijsprogramma
van basisscholen biedt hiertoe ruimte. Dat houdt immers onder meer in dat«leerlingen
weten welke risico's verslavende gedragingen, waaronder in elk geval roken
en alcoholgebruik, hebben voor de gezondheid». De verwachting is dat –
na drie jaar – met dit project de meerderheid van de basisscholen zal
worden bereikt. Er gaat tevens bekeken worden of ouders van basisschoolleerlingen
via de methode van«thuisopdrachten» bij het onderwerp alcohol
betrokken kunnen worden. Bij het opzetten van de activiteiten richting het
basisonderwijs zal de doelgroep nauw betrokken worden. Voor de realiseren
van deze activiteiten zal ik de komende drie jaar in totaal een bedrag van
f 800 000 ter beschikking stellen.3.4 Voorlichting door en voor de alcoholbranche en de
sportsector• Bevordering verantwoord gebruik en verantwoord
verstrekkenOm verantwoord alcoholgebruik te bevorderen, hebben de producenten en
importeurs van alcoholhoudende dranken de Stichting Verantwoord Alcoholgebruik
(STIVA) opgericht.De bekendste boodschap van STIVA aan de consument is «Geniet, maar
drink met mate». Deze slogan is onder meer te zien bij meer dan 40%
(thans zelfs zo'n 70%) van alle televisiespots voor alcoholhoudende dranken.
STIVA is ook als sponsor en middels redactionele inbreng actief betrokken
bij het lesprogramma «Leefstijl voor jongeren». Dit lesprogramma,
ontwikkeld door de van oorsprong Amerikaanse Stichting Lions Quest, is gericht
op scholieren van 12 tot 14 jaar en heeft tot doel hun systematisch opbouwend
sociaal gedrag, een positieve betrokkenheid bij de omgeving en een gezonde
leefstijl te leren. «Leefstijl 2» is geënt op dezelfde basisprincipes
en is bestemd voor leerlingen van 14 tot 18 jaar. In Nederland gebruiken inmiddels
399 scholen het lespakket.In landen waar «Leefstijl voor jongeren» al geruime tijd loopt –
onder meer de USA en Australië – blijkt dat op scholen waar de
methode wordt gebruikt, leerlingen prettiger met elkaar omgaan, dat er minder
straffen nodig zijn, het spijbelen afneemt en dat het aantal schooluitvallers
drastisch terugloopt. In ons land is geen evaluatieonderzoek naar «Leefstijl»
uitgevoerd.Door de STIVA is ook de leeftijdscampagne «Drank kopen kent zijn
leeftijd» ontwikkeld. De campagne richt zich op het voorlichten van
jongeren en verstrekkers over de wettelijke leeftijdsgrenzen uit de Drank-
en Horecawet.Voor het verkrijgen van een Drank- en Horecawetvergunning moeten alle
ondernemers, bestuurders, beheerders en bedrijfsleiders beschikken over de
Verklaring Sociale Hygiëne.Deze wordt meestal verkregen door het met goed gevolg afleggen van de
cursus Sociale Hygiëne. Deze cursus heeft vooral tot doel de leidinggevenden
verantwoord alcohol te leren verstrekken. In de cursus ligt de nadruk op de
openbare volksgezondheid en de veiligheid voor de gasten. Uit onderzoek is
gebleken dat door de cursus verstrekkers anders gaan denken over alcoholgebruik
en -misbruik, agressie in het bedrijf, de veiligheid van medewerkers en drugsgebruik.
Bovendien gaan ze anders handelen: ze letten beter op, wijzen hun gasten eerder
op risico's van alcoholgebruik en hebben maatregelen genomen, zoals het plaatsen
van camera's en spiegels1. Met de inwerkingtreding
van de gewijzigde Dranken Horecawet zal de verplichting de cursus Sociale
Hygiëne gevolgd te hebben gelden voor alle leidinggevenden in de reguliere
horeca en slijterijen en voor twee leidinggevenden in de non-profit sector,
dus voor verenigingen en stichtingen met een kantine in eigen beheer. Barvrijwilligers in de non-profit sector zullen voortaan een (beperkte)
voorlichtingscursus verantwoord alcoholgebruik moeten volgen.• Knelpunt: Verstrekkers blijken toch onvoldoende
voorgelichtUit onderzoek van Intraval uit 1998 bleek dat alcoholverstrekkers onvoldoende
op de hoogte zijn van het verschil tussen zwak-alcoholhoudende drank en sterke
drank. Minder dan de helft van de ondernemers weet het juiste alcoholpercentage
te noemen dat de grens bepaalt (15°). Onder de horeca-ondernemers en eigenaren
van levensmiddelenzaken is bij circa 70% de grens niet bekend. De slijters
zijn beter op de hoogte: driekwart kent de grens. De ondernemers zijn over
het algemeen redelijk bekend met de leeftijdsgrenzen voor het schenken en
verkopen van zwak-alcoholhoudende drank en sterke drank. Tweederde van de
ondernemers zegt zich hieraan te houden. Toch zegt driekwart van de jongeren
beneden de leeftijdsgrenzen, dat hen bij het kopen van alcoholhoudende drank
niets in de weg gelegd wordt1.Ook in de non-profit sector is de kennis over de Drank- en Horecawet onvoldoende2. Blijkbaar is de afgelopen jaren de voorlichting over
alcoholwetgeving aan de verstrekkers van alcohol niet voldoende effectief
geweest.• Voornemens:– Voorlichtingsprojecten gericht op verstrekkers
in de commerciële sectorDe voorlichting aan commerciële verstrekkers zal geïntensiveerd
worden. Dit type voorlichtingsprojecten zal onderdeel gaan uitmaken van een
(nader overeen te komen en uit te werken) gezamenlijk initiatief met de alcoholbranche.Ik reserveer voor dit gezamenlijke project f 800 000.– Voorlichtingsprojecten gericht op verstrekkers
in de sportsectorDe Tweede Kamer heeft tijdens de behandeling van de wijziging van de Dranken
Horecawet de wens uitgesproken dat er extra budget moet komen voor scholing
en voorlichting van barvrijwilligers in de sportsector (amendement Udo/Apostolou
en motie Apostolou c.s.).Op grond hiervan wordt – vanuit het reguliere budget voor breedtesport
en voor alcoholpreventie – een meerjarig voorlichtingsproject van NOC*NSF
gestimuleerd (subsidie voor de jaren 2001 tot en met 2003 f 2 075 000).– Onderzoek naar splitsing cursus Sociale Hygiëne
splitsenOm de cursus Sociale Hygiëne nog beter op de dagelijkse praktijk
aan te laten sluiten is het wenselijk deze cursus te splitsen in een cursus
Sociale Hygiëne voor leidinggevenden in horecabedrijven (ook in de non-profit
sector, zoals sportkantines) en een cursus Sociale Hygiëne voor leidinggevenden
in slijtersbedrijven. Omdat de zwaarte van de cursus gelijk zal blijven, kan
met zo'n splitsing het kennis- en vaardighedenniveau van leidinggevenden in
de horeca, respectievelijk de slijterij worden vergroot. Immers, er is dan
tijdens de cursus meer ruimte om in te gaan op de specifieke situatie in de
horeca of de slijterij. Wel moet nog onderzocht worden of een dergelijke splitsing
praktisch mogelijk is. Voor de (mogelijke) herziening van de cursusopzet reserveer
ik een bedrag van f 200 000. 4 Wetgeving, zelfregulering en handhaving Op 1 november 2000 is de wijziging van de Drank- en Horecawet in werking
getreden. Een van de nieuwe voornemens t.a.v. de Drank- en Horecawet is de
sanctionering scherper, gevarieerder, doeltreffender, flexibeler, uitgebreider
en zwaarder te maken, zodat overtreders meer «op maat» kunnen
worden gestraft. De gewijzigde Drank- en Horecawet geeft mij de bevoegdheid
om algemene maatregelen van bestuur voor te dragen ter beperking van de reclame,
ter introductie van een alcoholverstrekkingsverbod in bepaalde type accommodaties
en ter uitvoering van de nieuwe regels van de Drank- en Horecawet. In dit
kader vind ik het wenselijk te onderzoeken of een alcoholverbod op scholen
moet worden geïntroduceerd.Van belang is dat de regels goed nageleefd en gehandhaafd worden. Daarom
komt er meer nadruk op de handhaving van de wetgeving door de Keuringsdienst
van Waren. De bijdrage van gemeentelijke en private toezichthouders wordt
nader uitgewerkt. Daarnaast wordt bezien of de politie een preventieve toezichthoudende
bevoegdheid gegeven kan worden. In het kader van het volgende wijzigingsvoorstel
van de Drank- en Horecawet zal ik met een specifiek «Handhavingsplan
drankwetgeving» komen.In april 2000 heb ik met de producenten, de horecabranche en de detailhandel
afspraken gemaakt over hun zelfreguleringscodes rond de marketing en distributie
van alcohol. Ik zal de ontwikkelingen nauwlettend blijven volgen.Omdat het van belang is dat consumenten goed geïnformeerd zijn, is
het wenselijk dat op de etiketten van bier, wijn en sterke drank duidelijk
staat dat die drank alcohol bevat. De Europese regelgeving daaromtrent zou
duidelijker kunnen.Uit volksgezondheidsoogpunt is verhoging van de accijns op alcohol een
goede zaak. De accijnsheffing is achtergebleven bij het consumenten prijsindexcijfer.
Alcoholhoudende dranken zijn verhoudingsgewijs goedkoper geworden en daardoor
gemakkelijker beschikbaar gekomen. Daarom zal een accijnsschuif tussen frisdrank
en bier toegepast worden: cola wordt goedkoper en een glas bier duurder.4.1 Drank- en Horecawet• Stand van zaken Drank- en HorecawetDe Drank- en Horecawet stamt uit 1964. De wet schept randvoorwaarden voor
een verantwoorde distributie van alcohol in de samenleving en bevat speciale
regels voor alcoholverstrekkers en overheden (dus niet voor gebruikers zelf!).
De Drank- en Horecawet bepaalt onder meer dat het schenken van alcoholhoudende
drank in de horeca en de verkoop van sterke drank (gedistilleerd van 15% alcohol
of meer) in slijterijen vergunningplichtig is. Voor de detailhandelsverkoop
van zwak-alcoholhoudende drank (bier, wijn en gedistilleerd met minder dan
15% alcohol) is geen vergunning vereist (zie bijlage 2).Voor het verkrijgen van een Drank- en Horecawet-vergunning moet worden
voldaan aan leeftijdseisen en zedelijkheidseisen (geen crimineel verleden).
Bovendien moet men kennis en inzicht hebben met betrekking tot de verantwoorde
verstrekking van alcoholhoudende dranken (onder meer door het volgen van de
cursus Sociale Hygiëne). De inrichting zèlf moet ook aan enkele
eisen voldoen.In april 2000 werd de Drank- en Horecawet aangescherpt1 met enkele bepalingen gericht op de preventie van alcoholmisbruik.
Deze wetswijziging is op 1 november 2000 in werking getreden.De belangrijkste nieuwe bepalingen zijn:– De verstrekker is verplicht aan de hand van een leeftijdsdocument
vast te stellen of de aspirant-koper de vereiste leeftijd heeft. De leeftijdsgrenzen
gelden voortaan ook voor indirecte verstrekking.– Het is niet meer toegestaan personen toe te laten die kennelijk
onder invloed zijn van psychotrope stoffen. – Er is een verplichte vermelding van de leeftijdsgrenzen bij alle
verkooppunten en bij de deur van de slijterij.– De regels inzake leeftijdsgrenzen, verstrekking aan personen onder
invloed en bij risico op ordeverstoring zijn ook van toepassing op legerplaatsen,
treinen en bussen.– Het wettelijk onderscheid tussen alcoholhoudende en niet-alcoholhoudende
dranken ligt op 0,5 vol.% in plaats van op 1,5 vol.%.– In levensmiddelenzaken moet er een voor het publiek duidelijke
scheiding zijn tussen alcoholhoudende en alcoholvrije dranken.– De eisen aan kleinhandel in horecabedrijven zijn zwaarder.– Er mag geen alcohol meer worden verkocht in niet-levensmiddelenzaken,
tankshops en winkels in restaurants langs de auto(snel)weg.– Sport- en andere kantines moeten een bestuursreglement opstellen.
Het reglement waarborgt dat het bestuur van die vereniging of stichting haar
verantwoordelijkheid neemt voor verantwoorde alcoholverstrekking binnen de
kantine.– In sport- en andere kantines moeten voortaan twee leidinggevenden
aan de wettelijke kwalificatie-eisen (cursus Sociale Hygiëne) voldoen.– In sport- en andere kantines mogen bardiensten gedraaid worden
door vrijwilligers, zonder toezicht van een leidinggevende. Deze vrijwilligers
moeten wel een voorlichtingscursus gevolgd hebben.– De bepalingen van de Drank- en Horecawet zijn voortaan strafbaar
via de Wet op de Economische Delicten.– Gemeenten kunnen een vergunning intrekken als de bepalingen van
de Drank- en Horecawet niet worden nageleefd.– Gemeenten kunnen de verkoop van alcohol in levensmiddelenwinkels
tijdelijk verbieden (bijv. vóór en ná risicovolle voetbalwedstrijden).
Deze wetsbepaling is, in verband met het EK 2000 voetbal, al op 26 mei 2000
in werking gesteld.Het college van burgemeester en wethouders voert op lokaal niveau de Drank-
en Horecawet in medebewind uit. Dit college verleent ook de vergunningen aan
horeca- en slijtersbedrijven.Sinds 1991 zijn de gemeenten verplicht nieuwe vergunningaanvragen van
sport- en andere kantines te toetsen op oneigenlijke concurrentie met de reguliere
horeca. Als uit die toetsing blijkt dat er sprake is van paracommercialisme
(betaalde privé-feesten in kantines), dan worden aan de nieuwe vergunning
voorschriften of beperkingen verbonden. De verplichting geldt volgens de Drank-
en Horecawet overigens niet als de kantine valt onder een (sport)bond of vereniging
die een overeenkomst heeft afgesloten met het Bedrijfschap Horeca en Catering.De gemeenteraad kan al sinds 1964 op grond van de Drank- en Horecawet
een verordening in het leven roepen ter aanscherping van de landelijke regels.
Daarin kan bijvoorbeeld bepaald worden dat:– in bepaalde type inrichtingen (bijvoorbeeld sport- of jeugd-accommodaties)
geen sterke drank, of zelfs geheel geen alcoholhoudende drank meer mag worden
verkocht;– deze beperkingen voor een bepaald gebied en/of voor een bepaald
tijdsbestek gelden (bijvoorbeeld tijdens een bepaald evenement of permanent);– de toelating van jongeren in bepaalde typen inrichtingen wordt
opgetrokken tot maximaal 21 jaar.Op grond van de autonome bevoegdheid kan de gemeenteraad in de APV regelen:– de sluitingstijden van de horeca;– een verbod om in een bepaald gebied aangebroken flessen drank
bij zich te hebben. De meest recente wijziging van de Drank- en Horecawet voegt twee verordenende
mogelijkheden toe. Zo kan de gemeente:– verkoop vanuit levensmiddelenwinkels voor een bepaalde periode
verbieden;– aan vergunningen voorschriften en beperkingen verbinden (bijvoorbeeld
over het interne toezicht dat de ondernemer dient uit te oefenen).Op grond van de gewijzigde Drank- en Horecawet heeft het college van burgemeester
en wethouders daarnaast de bevoegdheid om op overtredingen die een vergunninghouder
begaat (bijv. niet naleven regels met betrekking tot de leeftijdsgrenzen!)
te reageren door weigering of intrekking van de vergunning. Ook kan het college
van burgemeester en wethouders in het geval een vergunning is ingetrokken
in verband met openbare-orde-problemen, bepalen dat voor dezelfde inrichting
gedurende maximaal 5 jaar geen nieuwe vergunning verleend mag worden (onder
de oude Drank- en Horecawet werd met juridische constructies vaak snel een
nieuwe vergunning aangevraagd door zogenaamd andere personen).De in het voorbije jaar gedane rechterlijke uitspraken inzake de Drank-
en Horecawet hadden in hoofdzaak betrekking op drie onderwerpen.In de eerste plaats het weigeren, casu quo intrekken van een vergunning
op basis van de overweging dat in een inrichting in (soft) drugs werd gehandeld.
Ook uit de jurisprudentie op basis van de Drank- en Horecawet komt duidelijk
naar voren dat de plaatselijke overheid die over de verkoop van cannabis beleid
wenst te voeren, de wet als handvat kan benutten om dit beleid gestalte te
geven.De tweede groep rechterlijke uitspraken betreft de gang van zaken na het
vertrek van een leidinggevende en de daaraan gekoppelde opvolging door een
nieuwe functionaris, casu quo het niet vermelden van alle leidinggevenden
in de (aanvraag om) vergunning. In alle gevallen bevestigde de rechter het
standpunt van de Keuringsdienst van Waren dat redelijkerwijs moet worden aangenomen
dat een ondernemer, casu quo directeur van een besloten vennootschap qualitate
qua leiding geeft aan zijn onderneming.In de derde plaats gaat het om een belangrijke uitspraak van 24 december
1998 van de Raad van State. Dankzij die uitspraak heeft het er alle schijn
van dat de door de commerciële horeca met zo veel inzet gestreden strijd
tegen oneerlijke mededinging in (sport)kantines van stichtingen en verenigingen
op zijn eind loopt. De Raad van State creëerde namelijk op verschillende
punten duidelijkheid. Onder andere gedeputeerde staten van Noord-Brabant verbonden
aan die uitspraak – op advies van de Keuringsdienst van Waren –
de consequentie dat nalatige gemeenten hun rechten hebben geconsumeerd en
niet alsnog de exploitatie van een dorpshuis kunnen gaan beperken; ook niet
indien een nieuwe vergunning wordt gevraagd. De gemeente dient aan te tonen
dat wijziging in de plaatselijke of regionale situatie aan het besluit ten
grondslag ligt.• Knelpunten:– Vergunningsystemen openbare inrichtingenVanuit verschillende wetten zijn er voorschriften van toepassing op openbare
inrichtingen, zoals speelhallen, casino's, pensions, bioscopen, musea, schouwburgen,
theaters, sportaccommodaties en horeca-inrichtingen. Vanwege de uiteenlopende
beleidsdoelstellingen kunnen deze wettelijke voorschriften niet geharmoniseerd
worden.Daarnaast is er onvoldoende administratieve stroomlijning op lokaal niveau.
Zodoende sluit de vergunningverlening in het kader van verschillende
wetten niet altijd optimaal op elkaar aan. In dit opzicht lijkt er in de praktijk
ruimte voor verbetering te zijn.– Bezien of paracommercialisme wel in Drank- en
Horecawet pastHet Bedrijfschap Horeca en Catering wordt in de Drank- en Horecawet genoemd
als orgaan voor het afsluiten van vrijwillige overeenkomsten ter voorkoming
van paracommercialisme. Dit bedrijfschap rekent het sinds voorjaar 2000 niet
meer tot haar taak om dit fenomeen te bestrijden en heeft de paracommercie-overeenkomsten
met de Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond en met het NOC*NSF en 25 sportbonden
dan ook opgezegd. Dit heeft voor gemeenten tot wettelijk gevolg dat ze alle
sportkantines, die bij de betrokken sportbonden zijn aangesloten, moeten gaan
toetsen op oneigenlijke concurrentie en oneerlijke mededinging. Koninklijke
Horeca Nederland heeft het Bureau Eerlijke Mededinging opgericht ten einde
gemeenten zo nodig aan te sporen tot zo'n wettelijk verplichte toetsing. Een
en ander heeft de vraag doen rijzen of de paracommercie nog wel wettelijke
regeling behoeft. Zo ja, dan brengt deze gang van zaken in het bedrijfschap
en bij de horecawerkgevers mij tot de vraag of de Drank- en Horecawet daartoe
dan wel het juiste kader is.– StuntaanbiedingenUit een oogpunt van matiging en preventie van alcoholmisbruik is het belangrijk
dat stuntaanbiedingen (het verstrekken of afleveren voor een lagere consumentenprijs
dan de integrale kostprijs) van alcoholhoudende dranken door supermarkten
en slijters in het geheel niet voorkomen. Een riskante, verslavende en bewustzijnsbeïnvloedende
stof als alcohol leent zich nu eenmaal niet voor stuntpraktijken. Immers,
stuntaanbiedingen leiden in het algemeen tot impulsaankopen. Daarnaast zijn
juist kwetsbare groepen als probleemdrinkers en jongeren het meest gevoelig
voor stuntprijzen. Zij laten zich al te gemakkelijk verleiden door zo'n goedkoop
aanbod van drank.Het is zaak dat het betrokken bedrijfsleven ook op dit punt duidelijk
haar maatschappelijke verantwoordelijkheid beseft en neemt. Het kabinet rekent
er dan ook op dat het stunten met drank ophoudt.– Sanctiepakket Drank- en Horecawet is niet goed
genoegWettelijke sancties dienen scherp, gevarieerd, doeltreffend, flexibel,
uitgebreid en zwaar te zijn om voldoende geloofwaardigheid te hebben en aldus
het gewenste afschrikwekkende preventieve effect te sorteren. Thans is dit
te weinig het geval. De huidige sancties in de Drank- en Horecawet treffen
de overtreder niet direct en stevig genoeg in de portemonnee. Daarnaast bieden
deze sancties de overheden te weinig ruimte om adequaat «op maat»
te straffen. Zo kan een gemeente op grond van de Drank- en Horecawet wel op
diverse gronden de vergunning van een ondernemer intrekken, maar dat is in
de praktijk in een concrete situatie meestal zo'n drastisch middel, dat het
niet snel genoeg en voldoende vaak wordt gebruikt. In dit verband wordt het
als een gemis ervaren dat bijvoorbeeld tijdelijke sluitingen en bestuurlijke
boetes op grond van de Drank- en Horecawet nog niet mogelijk zijn.• Voornemens:– Stroomlijning vergunningverlening openbare inrichtingenMomenteel wordt bezien wat de mogelijkheden zijn voor stroomlijning van
de verschillende wet- en regelgeving ten aanzien van openbare inrichtingen,
waaronder vooral vergunningsplichtige Drank- en Horecawetinrichtingen. Hiermee
is een werkgroep bezig in het kader van het project Marktwerking, Deregulering
en Wetgevingskwaliteit. Het doel is het verbeteren van de uitvoerbaarheid
en handhaafbaarheid van de bestaande wet- en regelgeving voor verschillende
categorieën openbare inrichtingen. Naar verwachting zullen
er aanbevelingen komen in het vlak van geïntegreerde vergunningverlening
en verbetering van de lokale publieke dienstverlening.– Schrappen paracommercie-regels uit Drank- en HorecawetAls de huidige paracommerciële regeling in de Drank- en Horecawet
blijft opgenomen (artikelen 4, 5 en deels 6) leidt dat – door het besluit
van het Bedrijfschap Horeca en Catering om de zelfreguleringsovereenkomsten
op te zeggen – tot een aanmerkelijke toename van de gemeentelijke bestuurslasten
bij de uitvoering van de drankwetgeving. Bovendien rijst de vraag welke gezondheidswinst
(preventie van alcoholmisbruik) hiermee geboekt wordt. Het gaat tenslotte
om een regeling die ziet op economische mededinging en derhalve een wezensvreemd
element in de Drank- en Horecawet (een volksgezondheidswet) is. Op grond van
deze overwegingen is het kabinet voornemens in het komende wijzigingsvoorstel
voor de Drank- en Horecawet de regeling omtrent paracommercialisme te schrappen.
Lokale convenanten of eenzijdig zelf opgelegde beperkingen zijn betere opties. – Verbod op stuntaanbiedingen en dumpprijzenMochten supermarkten en slijters in het kader van hun zelfregulering niet
stoppen met stuntaanbiedingen van drank, dan zal ik overwegen om te komen
tot een wettelijke aanpak ten einde hieraan paal en perk te stellen. Dit zou
goed passen in het kabinetsstreven naar adequate kanalisatie met het oog op
een verantwoorde alcoholdistributie. Naar mijn voorlopige indruk stuit zo'n
benadering niet op bezwaren in de sfeer van het nationale mededingingsrecht.
Ook het EU-Verdrag staat zo'n beschermingsaanpak hoogstwaarschijnlijk niet
in de weg. Blijkens een arrest van het Europese Hof van Justitie uit 1995
is de Belgische wet van 14 juli 1991, die de verkoop van producten met extreem
lage winst verbiedt, niet strijdig met het EU-Verdrag. Duitsland kent inmiddels
een soortgelijke regeling; ingevolge een uitspraak van het Kartelinstituut
te Bonn is het drie grote supermarktketens verboden nog langer levensmiddelenartikelen
onder de inkoopprijs in de schappen te leggen.Zodra er geen verkoop van alcoholhoudende dranken onder de inkoopprijs
meer is, zal de gemiddelde consumentenprijs voor alcohol behoorlijk omhoog
gaan. Zo wordt bijvoorbeeld bier (een krat voor een tientje) door supermarkten
wekelijks als stuntartikel gebruikt om «traffic» te genereren,
zoals dat in het jargon heet. Consumentenprijzen, tot ruim vier gulden onder
de inkoopprijs van slijters, zijn elke week in de dagbladen te vinden. De
probleemdrinker koopt niet steeds bij één en hetzelfde distributiepunt,
maar schaft zijn drank meestal aan bij de goedkoopste aanbieder in de buurt.
Het verdwijnen van stuntaanbiedingen is complementair aan de voorgestelde
accijnsverhoging op bier. Aldus wordt het verbruiksremmende effect van een
accijnsverhoging niet deels teniet gedaan door voortdurend stunten met drank.Kortom, het verdwijnen en afschaffen van stuntaanbiedingen en dumpprijzen
is een beleidsinstrument ter preventie van misbruik dat nadere uitwerking
behoeft.– Sanctionering scherper, gevarieerder, doeltreffender,
flexibeler, uitgebreider en zwaarderAdequate sancties hebben, juist in een wereld waarin de sanctie snel bekendheid
krijgt, een goede afschrikwekkende werking. De sanctionering moet scherper,
gevarieerder, doeltreffender, flexibeler, uitgebreider en zwaarder worden,
zeker als er recidive in het spel is. Zo zal het voor gemeenten mogelijk moeten
worden om inrichtingen op grond van de Drank- en Horecawet tijdelijk te sluiten.In het Regeerakkoord is bepaald dat het beleid gericht op het terugbrengen
van overmatig alcoholgebruik intensivering behoeft. In de zomer van
1998 is geconcludeerd dat bestuurlijke boetes de handhaafbaarheid van de Drank-
en Horecawet zullen kunnen verbeteren. In de brief d.d. 24 augustus 1998 van
de Minister-President aan de Tweede Kamer met het oog op het debat over de
regeringsverklaring is een wetsvoorstel «Intensivering terugdringing
overmatig alcoholgebruik» (ook wel Drank- en Horecawet II genoemd) aangekondigd.
Ik ben dit momenteel aan het voorbereiden. Dat wetsvoorstel zal ertoe strekken
voor overtredingen van verschillende bepalingen van de Drank- en Horecawet
bestuurlijke boetes te introduceren, zoals dat al geregeld is voor de Warenwet
en door mij aan u is voorgesteld voor de Tabakswet. Per artikel van de Drank-
en Horecawet zal worden bezien of overtreding daarvan zich wel of niet leent
voor het opleggen van een bestuurlijke boete, een en ander met inachtneming
van het afwegingskader van«Handhaven op niveau»1.4.2 Aanvullende regelgeving krachtens Drank- en Horecawet• Nieuwe bevoegdheden minister van VWSDe gewijzigde Drank- en Horecawet geeft de minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport de bevoegdheid om enkele algemene maatregelen van bestuur
voor te dragen.Zo geeft artikel 24, derde lid, de minister de bevoegdheid een besluit
voor te dragen ter verhoging van de leeftijdsgrens van 16 jaar naar 18 jaar
voor personeel van horeca- en slijtersbedrijven. Met betrekking tot dit besluit,
dat overigens uitsluitend betrekking heeft op personeel werkzaam in slijten
horecalokaliteiten, is voorts bepaald dat zo'n maatregel alleen kan worden
voorgedragen als dat voor de naleving van de leeftijdsgrenzen noodzakelijk
is. Het leerlingwezen zal in zo'n besluit in elk geval uitgezonderd zijn.
Het opdoen van praktijkervaring moet immers mogelijk blijven.Artikel 2 van de Drank- en Horecawet voorziet in de mogelijkheid bij algemene
maatregel van bestuur beperkende regels te stellen ten aanzien van reclame
voor alcoholhoudende dranken. De bevoegdheid tot regelgeving is geclausuleerd
door te bepalen dat de regels «in het belang van de volksgezondheid»
moeten worden gesteld. Ook bepaalt de wet dat een voorhangprocedure gevolgd
moet worden.Artikel 22, tweede lid, heeft betrekking op de bevoegdheid een besluit
te bevorderen dat alcoholverstrekking verbiedt in (delen van) voetbalstadions,
zwembaden en instellingen van gezondheidszorg en het onderwijs. In de wet
wordt uitdrukkelijk bepaalt dat een verbod in voetbalstadions alleen kan gedurende
de tijd dat die opengesteld zijn voor publiek in verband met wedstrijden van
het betaald voetbal. Verder ligt het niet in de bedoeling instellingen die
een woonfunctie hebben, zoals verzorgingstehuizen, aan te wijzen. Ook voor
dit besluit geldt een voorhangprocedure.Artikel 9 bepaalt dat bij of krachtens een besluit nadere regels kunnen
worden gesteld aan de inhoud van het reglement dat verenigingen en stichtingen
met een kantine in eigen beheer voortaan voor het verkrijgen van een drankvergunning
moeten opstellen. Het reglement waarborgt dat het bestuur van die vereniging
of stichting haar verantwoordelijkheid neemt voor verantwoorde alcoholverstrekking
binnen de kantine. De gemeenten zullen het reglement toetsen.Artikel 20, vierde lid, geeft de minister de bevoegdheid niet in de Drank-
en Horecawet genoemde documenten aan te wijzen waarmee verstrekkers de leeftijd
van aspirant-kopers kunnen vaststellen. Een andere bevoegdheid die ik op grond van de gewijzigde Drank- en Horecawet
heb, is de bevoegdheid nadere regels te stellen en modellen voor te schrijven
voor het leeftijdenbord, dat voortaan zal moeten hangen bij alle verstrekkingspunten
en bij de deur van de slijterij.• Knelpunten:– Besluit omtrent reclameIn de Eerste Kamer heb ik over een eventueel besluit ter beperking van
de alcoholreclame het volgende opgemerkt: «Zodra de zelfregulering wezenlijk
is aangescherpt – dat gaat nu gebeuren dankzij dat akkoord – en
zolang die ook goed functioneert, hoef ik geen besluit voor te dragen en ben
ik dat ook niet van plan. We gaan dan met de branche samen verder op de weg
van de zelfbeperking. Echter, je mag andere aflopen nooit uitsluiten. Als
de code op enig moment naar het oordeel van de regering niet voldoende nageleefd
zou worden, is er wel een besluit nodig om de alcoholreclame desondanks te
beperken en dan bestaat daar ook de wettelijke bevoegdheid voor op dat moment.
Dat is de enige reden voor de bepaling in het wetsvoorstel».– Besluit omtrent drankverstrekking op scholenTijdens de schriftelijke behandeling van de wijziging van de Drank- en
Horecawet in de Tweede Kamer is door diverse partijen een algemene maatregel
van bestuur bepleit om alcoholverstrekking op scholen te verbieden. Zo stelde
D66: «Mede met het oog op een strenger alcoholmatigingsbeleid voor jeugdigen
valt er veel voor te zeggen voor scholen wel een verbod te introduceren».
GroenLinks gaf aan: «zich (te kunnen) vinden in een alcoholverbod op
bijvoorbeeld scholen». De SP-fractie gaf aan: «het in grote lijnen
met de regering eens (te zijn) dat alcohol niet hoort op scholen». In
het mondeling debat stelde de PvdA-woordvoerder: «Mijn voorstel is de
reikwijdte van een algemene maatregel van bestuur te beperken tot instellingen
als ziekenhuizen, scholen voor primair en middelbaar onderwijs en zwembaden.
Naar mijn mening past een verbod op alcohol in deze categorieën van instellingen
in het beleid van onverenigbaarheid van alcoholgebruik met de leeftijdscategorie
van 16 jaar en jonger, alsmede de aard van activiteiten in deze lokaliteiten».– Besluit omtrent bestuursreglement sport- en andere
kantinesDe Drank- en Horecawet geeft summier aan wat er in het reglement dient
te staan dat bestuurders van sport- en andere kantines voortaan moeten opstellen.
Verplicht zijn slechts de taptijden, de kwalificatie-normen voor barvrijwilligers
en het interne toezicht op naleving van de eigen regels. Thans ligt de vraag
voor of middels een algemene maatregel van bestuur regels moeten worden gesteld
met betrekking tot de inhoud van bestuursreglementen.– Model leeftijdenbordDe Drank- en Horecawet schrijft ten aanzien van het leeftijdenbord bij
verstrekkingspunten en bij de toegang tot een slijtlokaliteit voor dat de
aanduiding «zichtbaar en goed leesbaar» moet zijn. Ook bij deze
kwestie ligt de vraag thans voor of de branche hiervoor adequaat zorgdraagt
of dat de overheid daartoe regels dient te stellen.• Voornemens:– Besluit omtrent reclameOf een besluit ter beperking van de reclame zal worden voorgedragen is
geheel afhankelijk van het functioneren van de drie nieuwe deelcodes (zie
paragraaf 4.4). – Onderzoek verkoop alcoholhoudende dranken op scholenHet kabinet heeft onvoldoende zicht of en zo ja op welke schaal bedrijfsmatige
alcoholverstrekking op scholen plaatsvindt. Daarom is onderzoek hiernaar wenselijk.
Mocht blijken dat er inderdaad sprake is van verkoop van alcohol in kantines
van scholen, die bezocht worden door leerlingen onder de 18 jaar (i.c. het
basis- en voortgezet onderwijs), dan zal worden overwogen een algemene maatregel
van bestuur op te stellen met een alcoholverstrekkingsverbod voor beide typen
scholen. Komt bedrijfsmatige verstrekking in het basis- en in het voortgezet
onderwijs niet voor, dan is een dergelijke maatregel overbodig.– Besluit omtrent bestuursreglementEr zijn verschillende organisaties bezig geweest met de ontwikkeling van
model-bestuursreglementen voor verenigingen en stichtingen met een kantine
in eigen beheer. NOC*NSF heeft – in het kader van het in paragraaf 3.4
gemelde project binnen de sportsector – na overleg met de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten en VWS een ontwerp voor een model-reglement voor
sportkantines opgesteld. Het Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering
en Ziektepreventie heeft een model-reglement voor studentenverenigingen gemaakt,
als onderdeel van een campagne gericht op studenten. Het is nu nog niet te
overzien hoeveel verenigingen en stichtingen deze model-reglementen gaan overnemen
en of ze beantwoorden aan de verwachtingen en wensen van de gemeenten en het
rijk. Het ligt in de rede deze projecten nauwgezet te volgen en af te wachten
wat het resultaat wordt. Derhalve overweeg ik momenteel niet een algemene
maatregel van bestuur omtrent bestuursreglementen voor te dragen.– Zo nodig model leeftijdenbordDe alcoholbranche heeft in het kader van de campagne «Drank kopen
kent z'n leeftijd» diverse maten stickers ontwikkeld waarop de leeftijdsgrens(zen)
worden aangegeven. Deze stickers zijn in grote getale verspreid. De branche
heeft sport- en andere kantines inmiddels aangeboden ook van deze stickers
gebruik te maken. Of die sector van dat aanbod gebruik zal maken, dan wel
eigen bordjes of stickers zal gaan ontwikkelen, is niet bekend. De rijksoverheid
zal de ontwikkelingen nauwlettend volgen en indien noodzakelijk, in overleg
met de horecasector, de detailhandel en de non-profit sector het formaat,
de vormgeving en de tekst van leeftijdenborden in een beschikking vastleggen.4.3 Handhaving• Goede naleving en handhaving van regelgeving van
groot belangMen hoeft maar een krant open te slaan om te constateren dat de omgang
met riskante genotmiddelen in het brandpunt van de maatschappelijke belangstelling
staat. Aan de omgang met alcohol zijn speciale risico's verbonden die inherent
zijn aan het product zelf. Dit heeft te maken met het riskante, verslavende
en psychoactieve karakter van het middel. Daarnaast gaat het bij de alcoholverstrekking
voor gebruik ter plaatse vaak om jongeren in grote getale. Zij willen in het
weekeinde onder invloed raken. Als het dan eenmaal zo ver is, kunnen ze zich
minder goed beheersen. Bovendien is het zo dat de verkoop en verstrekking
van alcoholhoudende dranken uit winstoogmerk geschiedt; er zit een flinke
commerciële druk achter om zo veel mogelijk af te zetten.Vanuit dit licht bezien, rust er dan ook een zware en bijzondere verantwoordelijkheid
op de schouders van de verkopers en verstrekkers van alcohol. De conditie
van de gebruiker en de sociale context waarbinnen het gebruik plaatsvindt,
zijn eveneens van betekenis voor de beantwoording van de vraag of er sprake
is van een verantwoorde distributie. Onverantwoorde distributiepatronen
schaden in zeer veel gevallen ook de gezondheid en het welzijn van de niet-gebruikers,
hebben negatieve gevolgen voor de omgeving en werken maatschappelijk ontwrichtend.
De Drank- en Horecawet richt zich derhalve sterk op de randvoorwaarden die
in acht moeten worden genomen ten einde een verantwoorde distributie van alcohol
onder het publiek te bereiken.Het kabinet is van mening dat een goede naleving en handhaving van de
wettelijke bepalingen van groot belang is voor het uiteindelijke effect van
de gewijzigde Drank- en Horecawet. Tegelijk met het laatste wetsvoorstel tot
wijziging van de Drank- en Horecawet heb ik, samen met de Minister van Binnenlandse
Zaken en de Minister en Staatssecretaris van Justitie, in april 1998 aan de
Tweede Kamer het «Handhavingsplan consumentenleeftijdsgrenzen alcohol,
tabak en kansspelautomaten»1 aangeboden.
Zoals uit de titel blijkt, heeft dit plan ook betrekking op de handhaving
van de bestaande leeftijdsgrens uit de Wet op de kansspelen en de voorgestelde
leeftijdsgrens in de Tabakswet. In dit handhavingsplan staan diverse maatregelen
en voornemens om de handhaving op een behoorlijk niveau te brengen. Het plan
bevat de instrumenten om de naleving, het toezicht daarop en de handhaving
als geheel te verbeteren. Hier volgt een opsomming van de voornemens uit dat
plan:– meer aandacht voor het bevorderen van draagvlak bij de betrokken
branches; het belanghebbende bedrijfsleven moet verantwoordelijkheid gaan
dragen en de wettelijke bepalingen uit zichzelf goed gaan naleven (huidige
en toekomstige activiteiten van en met de branche zijn in deze nota toegelicht
in paragraaf 3.4);– intensiveren van de schoolvoorlichting (in deze nota uitgewerkt
in paragraaf 3.3);– voorlichtingsacties gericht op het communiceren van de diverse
leeftijdsnormen (in deze nota uitgewerkt in paragraaf 3.4, zie ook verderop
in deze paragraaf);– voorlichting gericht op ouders, opvoeders, sportverenigingen en
jongerencentra (in deze nota uitgewerkt in 3.3 en 3.4);– her- en bijscholing van ondernemers (in deze nota uitgewerkt in
paragraaf 3.4);– wettelijk vastgelegde leeftijdsvaststelling bij elke bedrijfsmatige
verstrekking (in werking sedert 1 november 2000);– aanwijzing van aanvullende documenten op grond waarvan de leeftijd
kan worden vastgesteld (gerealiseerd in Besluit documenten leeftijdsvaststelling
Drank- en Horecawet, in werking sedert 1 november 2000);– nader onderzoek naar leeftijdskaart (opgeschort na vaststelling
voornoemd besluit);– introductie toegangsleeftijd discotheken van 16 jaar (door amendement
uit wetsvoorstel tot wijziging van de Drank- en Horecawet geschrapt);– uitbreiding capaciteit van Keuringsdienst van Waren tot 58 medewerkers
(zie verderop in deze paragraaf);– opzet van een klachtenmeldpunt bij de Keuringsdienst van Waren
(inmiddels operationeel, zie verderop in deze paragraaf);– verscherpte inzet van politiepersoneel op uitgaansavonden (zie
verderop in deze paragraaf);– nagaan of het mogelijk is andere rijksinspecties hierbij te betrekken
(zal gebeuren in kader van op te stellen «Handhavingsplan drankwetgeving»);– meer afstemming tussen diverse toezichthouders (zie verderop in
deze paragraaf));– pilot-projecten lokaal horecabeleid (zie verderop in deze paragraaf);– overtredingen Drank- en Horecawet strafbaar stellen op grond van
de Wet op de economische delicten (in werking sedert 1 november 2000); – introductie van gedifferentieerd sanctiepakket (deels gerealiseerd,
deels in deze nota, zie paragraaf 4.1);– onderzoek naar introductie bestuurlijke boetes (inmiddels is hiertoe
besloten, zie paragraaf 4.1).Hieruit blijkt dat de meeste maatregelen uit het «Handhavingsplan
consumentenleeftijdsgrenzen alcohol, tabak en kansspelautomaten» zijn
of worden gerealiseerd. Enkele nog niet gerealiseerde voorstellen kunnen bij
nader inzien beter anders worden ingevuld. Ik stel daarom voor om op basis
van de hierna te noemen uitgangspunten een nieuw plan, specifiek gericht op
de handhaving van de drankwetgeving, op te stellen.Momenteel heeft de Keuringsdienst van Waren 9 functionarissen die speciaal
en uitsluitend met de handhaving van de Drank- en Horecawet zijn belast. In
de dagelijkse praktijk houden zij zich vooral bezig met het toezicht op de
uitvoering van het vergunningenstelsel door de gemeenten. Zo nodig spannen
zij administratiefrechtelijke procedures aan. Daarnaast sporen deze toezichthoudende
ambtenaren ook overtredingen op. Met de inwerkingtreding per 1 november 2000
van de gewijzigde Drank- en Horecawet is het verlenen van honderden ontheffingen
van wettelijke eisen en verboden – zoals voordien de werkwijze was –
niet langer aan de orde. Hiermee is binnen de dienst capaciteit vrij gevallen
om in te zetten voor een betere handhaving van de aloude en gewijzigde wettelijke
bepalingen. Daarnaast is de Keuringsdienst van Waren niet langer verplicht
om in vele tientallen beroepsprocedures als adviseur op te treden. Alleen
het advies aan de gemeenteraad is verplicht als het gaat om het opstellen
van verordeningen die stoelen op de Drank- en Horecawet. Door de bewegingsvrijheid
die de deregulering biedt, is de Keuringsdienst van Waren in staat om het
toezicht op de gemeenten en de verkooppunten gerichter, systematischer en
omvangrijker uit te voeren.Verder wordt de handhaving van de drankwetgeving in toenemende mate meegenomen
bij het reguliere toezicht in het kader van de Warenwet door de 300 keurmeesters
van de Keuringsdienst van Waren. Dit komt omgerekend neer op enkele formatieplaatsen.
Voor het signaleren van ontwikkelingen en trends in de naleving van de Drank-
en Horecawet is bovendien sinds kort één formatieplaats beschikbaar.
Dit zijn positieve ontwikkelingen.• Knelpunt: Te weinig aandacht voor handhavingHet in de wet verankeren van nieuwe regels en normen biedt als zodanig
onvoldoende waarborg voor het goed naleven daarvan. Daartoe zal er allereerst
bij de verstrekkers van alcohol volop bereidheid moeten bestaan om de nieuwe
wet- en regelgeving spontaan goed na te gaan leven.Verder is er als sluitstuk een wezenlijke handhavingsinspanning door de
betrokken toezichthoudende diensten nodig. Geconstateerde overtredingen moeten
ook een vervolg krijgen in de vorm van een duidelijke sanctie. Eén
van de problemen hierbij is het handhavingstekort. In het «Handhavingsplan
consumentenleeftijdsgrenzen alcohol, tabak en kansspelautomaten» was
een uitbreiding van het handhavingsapparaat voorzien. Deze uitbreiding is
tot nu toe slechts in beperkte mate gerealiseerd (zie hiervoor). De beschikbare
handhavingscapaciteit behoeft daarom herschikking. Bovendien is een doelmatiger
en effectievere inzet geboden.• Voornemens:– AlgemeenHet kabinet is van mening dat de handhaving van de Drank- en Horecawet breed en integraal moet worden aangepakt. Immers, het gaat bij (de
uitvoering van) deze wet niet alleen om de bescherming van de volksgezondheid
en van onze jeugd, maar zeker ook om de preventie van rijden onder invloed,
het voorkomen van openbare orde problemen door misbruik van alcohol, het bestrijden
van alcoholgerelateerd zinloos geweld en het tegengaan van veel voorkomende
criminaliteit in relatie tot het gebruik van alcohol.Hierna volgt een inventarisatie van diverse mogelijkheden en trajecten
om de naleving van de Drank- en Horecawet door de alcoholbranche en de handhaving
daarvan als geheel in de nabije toekomst te verbeteren. Er moet een proces
in gang worden gezet, opdat allerlei met alcoholverstrekking gepaard gaande
maatschappelijke problemen in ernst en omvang gaan afnemen.– Betere naleving door horeca, supermarkten, slijters,
(sport)kantines en andere verkooppunten van alcoholHet begint allemaal met naleving. Mocht het belanghebbende bedrijfsleven
niet bereid zijn om zich in voldoende mate verantwoordelijk te gaan gedragen
en de wettelijke bepalingen uit zichzelf goed te gaan naleven, dan hebben
we met elkaar – de publieke zaak en de private sector – een groot
probleem. Veel meer dan tot nu toe ware de verantwoordelijkheid voor naleving
van de wettelijke bepalingen bij de sector zèlf te leggen. Zo moet
men binnen de branche de overtreders hard gaan aanpakken; het gaat tenslotte
óók om concurrentievervalsing! In het verlengde daarvan moeten
we samen met gemeenten en het bedrijfsleven – en zo mogelijk in samenspraak
met jongeren en ouders – vernieuwende en scherpere sancties gaan ontwikkelen,
dit in aanvulling op het hiervoor al gememoreerde komende wijzigingsvoorstel
van de Drank- en Horecawet (Drank- en Horecawet II). Dit hoeven ook niet allemaal
per se wettelijk verankerde sancties te zijn; het is zeer wel mogelijk dat
de alcoholbranche zèlf besluit tot het toepassen van nieuwe interne
sancties, bijvoorbeeld het royeren van leden uit een vereniging. Denkbaar
is ook het koppelen van sancties aan de Kwaliteitsmeter Veilig Uit, waaraan
momenteel binnen de horecabranche wordt gewerkt. Verder kan onderzocht worden
of brouwers hun bierleveranties kunnen stoppen als de desbetreffende horecaondernemer
keer op keer de wet niet naleeft.In paragraaf 3.4 heb ik aangegeven bereid te zijn met de alcoholbranche
en met NOC*NSF voorlichtingsprojecten richting verstrekkers te ontwikkelen.
Die zullen het draagvlak voor het beleid ter preventie van misbruik, vooral
onder jongeren, moeten vergroten en derhalve de spontane naleving van de wettelijke
normen en regels moeten bevorderen.Het valt zeker niet uit te sluiten dat in de nabije toekomst zal blijken
dat de handhavingsinspanning voor de alcoholwetgeving grootschaliger zal moeten
worden opgezet, vooral richting «hot spots» waar veel jongeren
zich plegen te verzamelen. Het antwoord op die vraag is primair in handen
van het betrokken bedrijfsleven. Als men de wettelijke bepalingen spontaan
goed gaat naleven – en van een bedrijfsleven dat zichzelf verantwoordelijk
noemt, mag dat toch verwacht worden! – dan zal de ernst en omvang van
de handhavingsproblematiek meevallen en zal een veel grotere inspanning wellicht
niet nodig zijn. Als veel verkopers van genotmiddelen daarentegen niet bereid
blijken de wet na te leven, dan zal het kabinet méér moeten
investeren in optimalisering van de handhaving van de kanalisatie van het
riskante, verslavende en bewustzijnsbeïnvloedende genotmiddel alcohol
in onze samenleving. Of anders zullen er gemakkelijker te handhaven normen
moeten komen; dit zal dan wel verdergaande beperkingen impliceren.– Communicatie rond inwerkingtreding gewijzigde
Drank- en HorecawetIn het kader van het project Alcohol Voorlichting en Preventie heeft het
Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie op mijn verzoek een instrumentele voorlichtingscampagne uitgevoerd ter
gelegenheid van de inwerkingtreding per 1 november 2000 van de gewijzigde
Drank- en Horecawet.Daarnaast heeft de branche de eigen campagne «Drank kopen kent z'n
leeftijd» (zie paragraaf 3.4) gecontinueerd. Tevens hebben de branche,
de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de overheid in samenspraak eensluidende
communicatietrajecten in gang gezet, zoals studiedagen voor gemeenteambtenaren
die de wet in de dagelijkse praktijk lokaal uitvoeren en een persklaar artikel
voor vakbladen en andere geïnteresseerde media.Verder komt er, ook weer samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten,
een handreiking voor gemeenteambtenaren met een artikelsgewijze tekst en uitleg
over de toepassing van de gewijzigde drankwetgeving.Tenslotte zal er samen met de alcoholbranche een informatiebrochure verschijnen
voor alle circa 65 000 alcoholverkooppunten in ons land. Op termijn streef
ik in dit kader naar een gezamenlijke campagne met de alcoholbranche gericht
op verstrekkers in de commerciële sector (zie paragraaf 3.4). Aldus
kunnen we «commitment» bij de betrokken ondernemers bewerkstelligen
en kunnen zij hun verkooppersoneel via her- en bijscholing, alsmede door voorlichtingsmateriaal,
er ook bij betrekken.– Meer inzet door Keuringsdienst van WarenDe Keuringsdienst van Waren dient meer nadruk te gaan leggen op de handhaving
van de Drank- en Horecawet. Een herschikking van de prioriteiten binnen de
Keuringsdienst van Waren ligt daartoe in de rede. Mijn gedachten gaan daarbij
uit naar een verdubbeling van de huidige inzet, zodat er in totaal ongeveer
25 formatieplaatsen beschikbaar zijn voor de handhaving van de drankwetgeving.
Dit zal zijn beslag moeten krijgen in het Meerjarenplan van deze dienst. Op
korte termijn zal de Keuringsdienst van Waren de Drank- en Horecawet als handhavingsthema
bestempelen. Dit kan nog via het Jaarplan 2001 en de Managementafspraken daarover.
Daarnaast zal de Keuringsdienst van Waren een speciaal project ontwikkelen
rondom de handhaving van de Drank- en Horecawet.Het algemene landelijke meldpunt van de Keuringsdienst van Waren waar
een ieder terecht kan, onder meer met klachten over de naleving van de Drank-
en Horecawet, is inmiddels operationeel (0800–0488). Er zal aan dit
meldpunt middels communicatie meer bekendheid worden gegeven. Ouders van tieners,
andere bij opgroeiende jongeren betrokken personen en burgers in het algemeen
kunnen daar telefonisch altijd melding maken van of een klacht indienen over
een alcoholverstrekker die de wet niet naleeft. Vervolgens zal de Keuringsdienst
van Waren, de politie in de regio of een andere betrokken dienst ter plekke
een onderzoek instellen en naar bevind van zaken handelen.De controleurs van de Keuringsdienst van Waren zullen gefaseerd, met een
uitloop naar 2003, meer aandacht gaan besteden aan het toezicht op de naleving
(en de opsporing van overtredingen) van de Drank- en Horecawet. De activiteiten
zullen worden toegespitst op handhaving van de Drank- en Horecawet door levensmiddelenzaken,
incl. snackbars, slijterijen en sport- en andere kantines. Deze taak ligt
in het verlengde van de taak van de controleurs in het kader van de Warenwet
(toezicht en opsporing in winkels en snackbars e.d.). Een andere taak van
deze medewerkers is en blijft het toezien op de naleving van het verbod op
verkoop van alcoholhoudende drank in benzinestations, non-food winkels en
winkels in restaurants langs de auto(snel)weg. Ook zal de Keuringsdienst van
Waren – n.a.v. klachten – overtredingen blijven opsporen. De gespecialiseerde
drankwetmedewerkers van de Keuringsdienst van Waren zijn en blijven primair
belast met het toezicht op de gemeenten. – Inzet politieHet is duidelijk dat de politie in sterke mate wordt geconfronteerd met
(de gevolgen van) alcoholproblematiek. Uit een recent onderzoek (reeds in
paragraaf 1.6 kort gememoreerd) bleek dat volgens eigen inschatting van
de politie, zo'n 22% van al het werk in de basispolitiezorg alcoholgerelateerd
is, met duidelijke pieken tot 70% op veel plaatsen in de avond en nacht.De thans in diverse wetten vastgelegde verantwoordelijkheid van de politie
is gericht op het handhaven van de openbare orde en de opsporing van strafbare
feiten. Het houden van toezicht in het uitgaansgebied behoort daartoe. Politieambtenaren
kunnen echter niet zondermeer worden aangemerkt als toezichthouders ín
openbare (horeca)inrichtingen.Het College van procureurs-generaal van het openbaar ministerie is gevraagd
naar de zienswijze van het openbaar ministerie op het inzetten van de politie
voor het toezien op de handhaving van de Drank- en Horecawet. Het College
heeft aangegeven dat het niet wenselijk is de politie structureel in te zetten
bij de handhaving van de Drank- en Horecawet. Het College is van mening dat
vermeden moet worden dat de politie belast wordt met bestuurlijke handhavingstaken.
Dit geldt in versterkte mate in de huidige situatie waarin de capaciteit van
de politie sterk onder druk staat bij de uitoefening van zijn kerntaken. Het
College ziet wel mogelijkheden dat door de politie via tijdelijke projecten,
zoals bij het tegengaan van jeugdcriminaliteit of uitgaansgeweld, als dat
instrumenteel is, ook specifiek aandacht wordt gegeven aan de handhaving van
bepalingen van de Drank- en Horecawet (op specifieke tijden, in specifieke
locaties).Noodzakelijkheid en wenselijkheid van de inzet van de politie bij het
toezicht op de Drank- en Horecawet zal door het kabinet in een later stadium
worden bezien en uitgewerkt mede in het licht van de taken en bevoegdheden
van andere instanties bij de handhaving van de Drank- en Horecawet. Dit zal
gebeuren in het kader van de in het regeerakkoord overeengekomen volgende
wijziging van de Drank- en Horecawet (Drank- en Horecawet II), die als voornaamste
doel heeft om de sanctionering te verbeteren. Daarbij zal per wetsartikel
worden bezien of het toezicht geschiedt door de Keuringsdienst van Waren,
dan wel dat aan specifiek aan te wijzen (gemeentelijke) toezichthouders (zie
hierna) of de politie een toezichthoudende bevoegdheid wordt gegeven. Ook
het «lik op stuk»-instrument van de bestuurlijke boetes zal daarbij
worden betrokken.– Gemeentelijke toezichthoudersDe benodigde handhavingsinspanning kan zeker niet alleen gevonden worden
in rechtstreeks toezicht vanuit de rijksoverheid. Er zal juist ook voorzien
moeten worden in een versterking van de rol van de lokale overheid. Gezien
het belang van het lokale niveau bij de uiteindelijke uitvoering van de Drank-
en Horecawet ware het wenselijk het lokale toezicht uit te breiden.Op basis van de Algemene wet bestuursrecht kunnen bij of krachtens bijzondere
wet, dus in de Drank- en Horecawet, personen worden aangewezen die zijn belast
met het toezicht op de naleving van die wet. Dit kunnen specifiek aangewezen
gemeentelijke toezichthouders zijn.Dergelijke toezichthouders kunnen het toezicht op de naleving van de Drank-
en Horecawet bij hun reguliere acties gaan meenemen.– Private horecatoezichthoudersDe bijdrage van horecaportiers is ook relevant en zal nader worden bekeken.
Particuliere beveiligers zouden in specifieke gevallen, onder regie van de
politie en onder strenge voorwaarden, toezicht kunnen uitoefenen
in het publieke domein. Een definitief standpunt hierover zal worden bepaald
mede in relatie tot een nog te houden onderzoek naar de praktijk van het inzetten
van private toezichthouders in het publieke domein. De Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties heeft deze inventarisatie aan de Tweede Kamer
toegezegd1. Op basis van deze inventarisatie
zal worden aangegeven welke constructies wel en niet zijn geoorloofd in de
ogen van de regering.– Lokaal niveauDe handhavingsinspanningen zullen op lokaal niveau worden uitgewerkt in
lokale uitvoeringsarrangementen. Immers, politie, burgemeester en Officier
van Justitie zijn als driehoek het beste in staat om te bepalen hoe de capaciteit
in combinatie met andere uitvoeringsarrangementen zo goed mogelijk kan worden
ingezet. Om de effectiviteit van de handhaving optimaal te kunnen laten zijn,
is afstemming tussen alle actoren van groot belang. Gemeenten hebben daarin
een belangrijke rol.Ter uitvoering van het kabinetsstandpunt2
«Handhaven op niveau» is de stuurgroep «Handhaven op niveau»
onder voorzitterschap van de Eindhovense burgemeester Welschen ingesteld.
Deze stuurgroep werkt aan het gelijknamige actieprogramma «Handhaven
op niveau». Dit programma bevat onder meer het ontwikkelen van «best-practices»
van de handhaving op diverse terrreinen waarin samenwerking en professionalisering
van de handhaving centraal staan. Het lijkt mij nodig te zijner tijd ook «best-practices»
voor de handhaving van de Drank- en Horecawet, wellicht in samenhang met de
Tabakswet en de Wet op de kansspelen te ontwikkelen.Ik zal de minister van Justitie verzoeken dit onderwerp aan te melden
bij de stuurgroep «Handhaven op niveau». Hiertoe reserveer ik
voorlopig f 500 000,–.– NalevingscontrolesEr komt een juridische studie naar de mogelijkheden om nalevingscontroles
in te voeren. Dergelijke «compliance checks» zijn kooppogingen
(van alcohol) door jongeren die wel de vereiste leeftijd hebben bereikt, maar
er niet onmiskenbaar als zodanig uitzien, zodat de alcoholverkoper wettelijk
verplicht is om de leeftijd aan de hand van een geëigend document vooraf
vast te stellen. De vraag is of zulke nalevingscontroles mogelijk zijn binnen
de Nederlandse wet- en regelgeving en zich verdragen met het recht van de
Europese Unie en eventuele verplichtingen van de Staat in het kader van internationale
verdragen. Uit buitenlandse ervaringen in diverse landen, vooral bij de handhaving
van de leeftijdsgrens voor de tabaksverkoop, is namelijk gebleken dat deze
zogeheten «compliance checks» een effectieve methode is om de
naleving te optimaliseren.– Scherpe sanctioneringStrenge straffen en zware sancties werken binnen een sector preventief
afschrikwekkend, waardoor er nadien minder controle nodig is, want een ondernemer
zal zich wel tweemaal bedenken als hij bijvoorbeeld het risico loopt voorgoed
zijn vergunning kwijt te raken. Een beperkte aanscherping van de sanctieregels
is met de laatste wijziging opgenomen in de huidige Drank- en Horecawet. Een
substantiëlere aanscherping is voorzien (zie paragraaf 4.1).Bij goed werkende sancties moet in het bijzonder worden gedacht aan sancties
die de ondernemer in de portemonnee treffen; niet alléén door
het opleggen van hoge boetes, maar ook door bijvoorbeeld de discotheek een
weekeinde te sluiten als de leeftijdsgrenzen niet goed worden nageleefd of
andere overtredingen van wettelijke bepalingen bij voortduring blijven plaatsvinden.
Ook gaan mijn gedachten uit naar het sneller dan nu intrekken van de vergunning
en het aansprakelijk stellen van horeca-ondernemers voor en het
hen mee laten betalen aan overlastbestrijding en toezicht.– «Handhavingsplan drankwetgeving»Samenvattend, het brede pleidooi voor een adequate handhaving van de Drank-
en Horecawet vindt zeer zeker gehoor bij het kabinet. Bij de inwerkingtreding
van de gewijzigde Drank- en Horecawet per 1 november 2000 is al een start
gemaakt met een geloofwaardige handhaving door het van kracht worden van een
aanzienlijk deel van de voornemens uit het «Handhavingsplan consumentenleeftijdsgrenzen
alcohol, tabak en kansspelautomaten». In het kader van het volgende
wijzigingsvoorstel Drank- en Horecawet (Drank- en Horecawet II) zal ik met
een specifiek «Handhavingsplan drankwetgeving» komen. Dit zal
gebeuren in samenspraak met onder meer het openbaar ministerie, het Korpsbeheerdersberaad,
de branche, de Keuringsdienst van Waren en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
Dit plan zal gereed zijn op het moment dat het wijzigingsvoorstel Drank- en
Horecawet II bij de Raad van State aanhangig wordt gemaakt.Een dergelijk concreet handhavingsplan zal de volgende elementen bevatten:– het beoogde niveau van naleving;– de bijdrage van handhaving hieraan;– de verschillende handhavende instanties, met verantwoordelijkheden
en bevoegdheden (incl. sanctie-arsenaal), waarbij het erom gaat dat de rol
en verantwoordelijkheden duidelijk zijn van in dit geval het lokaal bestuur,
de Keuringsdienst van Waren, de politie en het openbaar ministerie en de vergunninghouders
zelf;– afspraken over de onderlinge samenwerking tussen betrokken handhavingspartners;– de bijbehorende taakstellingen van de resp. handhavers;– de beschikbare middelen (inclusief capaciteit);– afstemming tussen bestuurlijke en strafrechtelijke handhaving;– monitoring van de gemaakte afspraken en het bereiken van de doelstellingen.Voor een betere handhaving zal er natuurlijk ook het nodige budget beschikbaar
moeten komen. Het kabinet raamt de benodigde gelden voor betere handhaving
op f 10 miljoen op jaarbasis. Dit bedrag is in de begroting nog niet
voorzien. De kosten van betere handhaving kunnen niet alléén
voor rekening van de overheid komen. De sector zèlf – lokaal
én nationaal – zal hieraan binnenkort stevig moeten gaan meebetalen.
Er zal van de alcoholbranche een forse bijdrage worden gevraagd om de naleving
van de wet te bevorderen. Naarmate de naleving dan vervolgens optimaler wordt,
zullen de kosten voor de sector weer kunnen afnemen. Zo wordt een positieve
financiële prikkel ingebouwd om de wettelijke bepalingen door de verkooppunten
goed na te laten leven.4.4 Zelfregulering van de marketing en distributie• Achtergronden zelfreguleringPer jaar wordt in Nederland voor ten minste f 300 miljoen besteed
aan marketingcommunicatie voor alcoholhoudende dranken. De bestedingen in
de reguliere massamedia bedragen naar schatting f 220 miljoen. In deze
media wordt voornamelijk voor bier geadverteerd1.
De bestedingen aan evenementen, advertenties in huis-aan-huis-bladen, sponsoring
en direct marketing bedragen jaarlijks ten minste f 80 miljoen. Vooral
grote internationale en nationale sportieve toernooien worden gesponsord (voetbal,
tennis, wielrennen). De organisatie van grote culturele evenementen kent ook
vaak alcoholsponsoring. In de nota «Alcohol en samenleving» uit 1986 werd voorgesteld
de etherreclame voor alcohol te verbieden. De Tweede Kamer nam echter in het
najaar van 1987 een motie aan waarin het kabinet werd verzocht vooralsnog
af te zien van zo'n verbod. De branche zou nog een laatste kans krijgen om
zelf een stringentere code voor de alcoholreclame op te stellen. Dit resulteerde
in september 1990 in de Code voor Alcoholhoudende Dranken. Om te bevorderen
dat de Code zou worden nageleefd is destijds de Stichting Zelfregulering Alcoholbranche
(STIZA) opgericht. In deze stichting waren verenigd de producenten, de importeurs,
de horeca, de slijtersbranche en de levensmiddelenhandel. De STIZA heeft de
Code vanaf 1992 tot en met 1999 jaarlijks geëvalueerd.Begin 1999 is in het kader van de schriftelijke voorbereiding van het
wijzigingsvoorstel Drank- en Horecawet van kabinetswege de nodige kritiek
geuit op het functioneren van de Code1. Bij mijn
standpuntbepaling stond als toetsingscriterium de vraag centraal of de Code
«een betekenisvolle bijdrage had geleverd aan het alcoholmatigingsbeleid».
Oordeel was dat in de naleving van de Code«de sleet was gekomen».
Bovendien hadden de alcoholreclame en -sponsoring een grote vlucht genomen.
Ook was de vereniging van zelfstandige slijters uit de Code gestapt. Daarenboven
was er een aanzienlijk aantal klachten van de Stichting Alcoholpreventie door
de Reclame Code Commissie gegrond verklaard en waren er door het Commissariaat
voor de Media boetes opgelegd in verband met ongeoorloofde alcoholsponsoring.
Al met al voldoende aanleiding om fikse aanscherping van de Code te bepleiten,
inclusief afspraken over een actief toezicht en duidelijker sanctionering.Om te voorkomen dat ik al op korte termijn een algemene maatregel van
bestuur ter beperking van de reclame zou voordragen (op grond van de gewijzigde
Drank- en Horecawet heeft de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
daartoe de bevoegdheid), heeft de alcoholbranche in april 2000 besloten de
bestaande zelfreguleringsafspraken op onderdelen aan te scherpen.De nieuwe zelfreguleringsafspraken zijn vastgelegd in drie sectorregelingen:De Reclamecode voor Alcoholhoudende Dranken richt zich uitsluitend op
reclame en promotie, ingebed in het systeem van de Nederlandse Reclame Code.
De belangrijkste nieuwe bepaling is dat alcoholmarketing qua inhoud en vorm
niet gericht mag zijn op minderjarigen en geen doelgroepen mag bereiken die
voor 25% of meer bestaan uit minderjarigen. Verder is overeengekomen dat er
helemaal geen alcoholreclame meer te zien of te horen zal zijn op muziekzenders
voor jongeren (MTV, TMF, radio 538). In de nieuwe code is ook opgenomen een
bepaling die alcoholreclame verbiedt langs de snelweg of langs wegen buiten
de bebouwde kom. Ook is reclame in het zicht van scholen en ontwenningsklinieken
verboden.De nieuwe huisregels voor de verantwoorde verkoop van alcoholhoudende
dranken voor thuisverbruik richten zich op het verkoopgedrag in de detailhandel.
De huisregels bevatten wettelijke en bovenwettelijke regels. Zo verplichten
de ondertekenaars zich om niet meer te adverteren met het woord gratis en
geen drank uit te stallen buiten op straat.De nieuwe regels voor het verantwoord verstrekken van alcohol in de horeca,
richten zich op het verstrekkingsgedrag in hotels, restaurants, cafés
en discotheken en dergelijke. De horecasector verplicht zichzelf hierin onder
meer de zogenaamde «happy hours» te beperken. Deze mogen bijvoorbeeld
niet meer gericht zijn op jongeren onder de 18 jaar en niet vlak voor sluitingstijd
plaatsvinden. Verder moet het «happy hour» ook gelden
voor frisdrank en snacks. Bovendien moet de verkoopprijs tenminste de helft
van de reguliere prijs bedragen. Koninklijke Horeca Nederland heeft bekendgemaakt
dat haar circa 17 000 leden vanaf 1 juni 2000 de nieuwe horecaregels
zullen naleven.Er is sinds de inwerkingtreding van de nieuwe zelfreguleringsafspraken,
niet één Code voor Alcoholhoudende Dranken meer, maar een drieluik
van afspraken (één voor de producenten, één voor
de detailhandel en één voor de horeca). De bevordering van de
spontane naleving van de regels geschiedt door de diverse betrokken brancheorganisaties.
Klagers over reclame-uitingen en over onverantwoorde verstrekking in horeca
of detailhandel kunnen terecht bij één landelijk telefoonnummer
(0900–456 78482). De beoordeling van klachten en de sanctionering
van overtredingen van de reclameregels geschiedt door de Reclame Code Commissie.
Het toezicht op de naleving en sanctionering van de bovenwettelijke bepalingen
in de regelingen voor de detailhandel en de horeca, berust bij het Platform
Verkoop Alcoholhoudende Dranken voor Thuisverbruik, resp. Koninklijke Horeca
Nederland.• Knelpunt: Onduidelijkheid over werking zelfregulering
in de praktijkHet is thans nog niet duidelijk hoe de zelfregulering in de praktijk gaat
werken: gaat men zich aan de eigen regels en normen houden, zal er actief
toezicht zijn, hoe gaat men om met klachten, op welke wijze gaat men evalueren?
De Reclamecode voor Alcoholhoudende Dranken is inmiddels ondertekend door
de Stichting Verantwoord Alcoholgebruik en de Productschappen voor Bier, Wijn
en Gedistilleerde Dranken. Volgens de branche zijn zodoende alle bedrijven
die onder de werkingssfeer van die bedrijfslichamen vallen hieraan gebonden.Thans zie ik een drietal knelpunten.Zo vind ik het onaanvaardbaar dat het verbod om alcoholreclame uit te
zenden op Radio 538 is teruggedraaid. Een ander knelpunt is dat het Bedrijfschap
voor de Detailhandel in Alcoholhoudende Dranken en de SlijtersUnie (de vereniging
van zelfstandige slijters) recent hebben meegedeeld zich niet gebonden te
achten aan de nieuwe huisregels. De supermarkten en de filiaalslijters hebben
wel toegezegd de nieuwe regeling te gaan naleven.Een derde knelpunt is dat de nieuwe regels voor de horeca in de meeste
gemeenten vrijwel alleen zijn onderschreven door de leden van Koninklijke
Horeca Nederland.• Voornemen: Monitoring zelfreguleringDe Stichting Alcoholpreventie zal worden gevraagd de drie nieuwe deelregelingen
op het gebied van marketing en distributie van alcoholhoudende dranken (de
Reclamecode en de regels voor de detailhandel en voor de horeca) continu te
monitoren. Daartoe zal deze stichting de komende drie jaar een extra budget
van f 350 000 krijgen. Op mijn verzoek zal bij deze monitoring aandacht
worden besteed aan promotie en verkoop via internet. In de nieuwe reclamecode
wordt het woord internet op één plaats genoemd, in de regels
voor de detailhandel en de horeca komt het woord in het geheel niet voor.
Er is dus geen sprake van specifiek op dit nieuwe medium gerichte regels.
Dit terwijl internet als commercieel medium steeds belangrijker wordt, zeker
als het gaat om het bereiken van jongeren.Zoals ik al in de Tweede Kamer heb gezegd tijdens de behandeling van de
wijziging van de Drank- en Horecawet, zal ik één jaar na de
invoering van de nieuwe zelfreguleringscodes het functioneren ervan bekijken.
Aan de hand van die evaluatie zal bezien worden of het noodzakelijk is te
komen met een besluit omtrent reclame en marketing. Zo'n besluit kan betrekking hebben op de niet-functionerende onderdelen van de zelfreguleringsafspraken,
maar ook op de niet-ondertekenaars van de deelregelingen.4.5 Productregulering en etikettering• Wettelijke regelingenDe Warenwetgeving stelt regels aan levensmiddelen en andere waren. Deze
regelgeving heeft als doel het beschermen van de volksgezondheid, het geven
van een goede voorlichting omtrent waren, zodat de consument zijn keuze kan
bepalen, en het bevorderen van de eerlijkheid in de handel. De Warenwet is
een kaderwet die de rechtbasis biedt voor het stellen van nadere regels. Omdat
de meeste onderwerpen op het terrein van levensmiddelen Europees zijn geharmoniseerd,
is een groot deel van de op de Warenwet gebaseerde besluiten en regelingen
een implementatie van Europese regelgeving. De Keuringsdienst van Waren is
met het toezicht en de handhaving van de Warenwet belast.De voor het alcoholpreventiebeleid relevante besluiten zijn het Warenwetbesluit
Etikettering van levensmiddelen en het Hoeveelheidsaanduidingenbesluit (Warenwet).Daarin zijn onder meer de volgende verplichte etiketvermeldingen voor
dranken met meer dan 1,2 % alcohol opgenomen:– de hoeveelheid van een ingrediënt, indien in de aanduiding
of opvallend in woord of beeld hiernaar wordt verwezen (relevant indien het
gaat om samengestelde producten waarin een alcoholhoudende drank een ingrediënt
is, bijv. bij mixdranken);– het alcoholgehalte (uitgedrukt in «% vol.»);– de inhoudsvermelding.De diverse productschappen hebben op grond van de Wet op de Bedrijfsorganisatie
bevoegdheid om – onder strikte voorwaarden – bepaalde verordeningen
op te stellen, de zogenaamde Product- of Bedrijfschapsverordeningen.Voor het alcoholpreventiebeleid zijn vier verordeningen relevant.– De Verordening verbod verkoop ethylalcoholIn deze verordening is een verbod opgenomen om dranken met meer dan 81%
alcohol aan het publiek te verkopen.– De Verordening benaming gedistilleerde en zwak gedistilleerde
drankenDaarin worden met name productdefinities geregeld.Hierdoor wordt voorkomen dat de consument iets anders koopt dan hij denkt.– De Verordening voorverpakte gedistilleerde drankenDaarin staan de regels met betrekking tot de toegestane inhoudsmaten,
waarin gedistilleerd op de markt mag worden gebracht.– De Bierverordening 1997Deze verordening regelt ten aanzien van bier:– de ingrediënten– de benaming van de verschillende soorten bier (alcoholvrij/arm,
pils, «light»);– het extractgehalte van de stamwort;– de kwaliteitseisen;– verpakkingseisen (inclusief statiegeld);– het gebruik van koolzuurdruk bij het tappen.• Knelpunten:– Onduidelijke etiketteringDe Nederlandse gedistilleerdproducenten hebben aangegeven dat zij in Europees
verband een duidelijke vermelding van het alcoholgehalte op het
etiket wensen. Nu hoeft slechts het alcoholgehalte, gevolgd door«% vol.»
aangegeven te worden (dus 6% vol.). Vermelding van het woord «alcohol»
of «alc.» is niet verplicht.– ToevoegingenSulfiet kan allergene reacties teweeg brengen. Daarom rijst de vraag of
het wel nodig is om sulfiet aan wijn toe te voegen. Meer in het algemeen bestaat
er voor de consument weinig zicht op toevoegingen aan alcoholhoudende dranken
en de mogelijke schadelijkheid daarvan.• Voornemen:– Aanpassen etiketteringsregelsOm de consument meer duidelijkheid te verschaffen over het alcoholgehalte
van bier, wijn en gedistilleerde drank, zouden de etiketteringsregels zo aangepast
moeten worden dat het etiket van alle alcoholhoudende drank met meer dan 1,2%
alcohol altijd duidelijk aangeeft dat de betreffende drank alcohol bevat (het
woord alcohol zou er dus altijd voluit op moeten staan). De regering zal zich
de komende jaren gaan inzetten de Europese regelgeving hieromtrent aan te
passen. Momenteel worden de uitvoeringsbepalingen van de etikettering van
wijn in Brussel besproken. In dit overleg kan het verplicht vermelden van
het woord alcohol op flessen wijn ingebracht worden.– Onderzoek naar toevoegingenIk overweeg wetenschappelijk onderzoek te laten verrichten naar de toevoegingen
in alcoholhoudende dranken. Daarbij staan allergene reacties en de eventuele
schadelijkheid van dergelijke toevoegingen voor de gezondheid voorop.4.6 Accijnsheffing• Stand van zaken accijnsheffingDe overheid heft van oudsher accijns op alcoholhoudende dranken. De overwegingen
daarvoor zijn tweeledig. De opbrengsten voor de schatkist staan meestal voorop,
maar volksgezondheidsargumenten spelen in toenemende mate ook een rol.Accijnsheffing als alcoholbeleidsinstrument is goed op effectiviteit onderzocht.
Er zijn econometrische studies naar verricht in bijvoorbeeld Australië,
Canada, Finland, Ierland, Noorwegen, Zweden, het Verenigd Koninkrijk en de
Verenigde Staten1. Enkele jaren geleden is ook
een schatting gemaakt van de specifieke prijselasticiteiten in 10 Europese
landen2 (zie bijlage 3). In al deze studies wordt
bevestigd dat een verhoging van de consumentenprijs van alcohol – bij
gelijkblijvende omstandigheden – leidt tot een lagere consumptie: veel
of weinig, tijdelijk of duurzaam. Daarom wordt accijnsverhoging door vrijwel
alle internationale alcoholexperts gezien als één van de instrumenten
van een samenhangend alcoholpreventiebeleid. Uit diverse onderzoeken blijkt
dat verhoging van de accijns ook inderdaad leidt tot daling van het aantal
alcoholgerelateerde problemen3.In het kader van de fiscale harmonisatie binnen de Europese Unie zijn
er met ingang van 1 januari 1993 afspraken gemaakt over minimum-accijnstarieven
voor bier, wijn en gedistilleerd. Verder is van belang de resolutie van 23
juli 1996 van de Commissie Economische en Monetaire Zaken en Industriebeleid
aan de Europese Raad en het Europese Parlement inzake de onderlinge aanpassing
van accijnstarieven op alcohol. Deze resolutie meldt onder meer: «De
lidstaten dienen in samenwerking met de Commissie de externe
kosten (sociale, economische en volksgezondheid) van de alcoholconsumptie
in de afzonderlijke lidstaten te evalueren. Bij deze evaluatie moeten zowel
de positieve als de negatieve aspecten van de alcoholconsumptie aan bod komen».
Zoals uit paragraaf 1.6 blijkt worden de kosten in Nederland thans geschat
op minimaal f 2,5 tot f 5 miljard per jaar. In 1999 bedroeg in Nederland
de totale accijnsopbrengst op alcoholhoudende dranken f 1,8 miljard (inclusief
BTW f 2,1 miljard).De Europese Commissie is voornemens de bestaande richtlijnen ten aanzien
van de minimumaccijnsniveaus voor alcoholhoudende dranken aan te passen. Met
het oog daarop heeft de Commissie de lidstaten verzocht informatie aan te
leveren over omzetten en prijzen van drank voor zowel horeca- als thuisverbruik.
De Commissie zal daarover naar verwachting in het voorjaar van 2001 een rapport
uitbrengen.De Nederlandse accijnzen zitten in de Europese «middenmoot»
(zie bijlage 4). De huidige tarieven komen neer op: f 0,12 per glas bier,
f 0,11 per glas (niet mousserende) wijn en f 0,41 per glas gedistilleerd.Tabel 2 Accijnzen op alcoholhoudende dranken op consumptiesterkte
(in guldens per hectoliter) en het consumenten prijsindexcijfers (1990=100)1JaarBierWijnGedistilleerdConsumenten prijsindexcijfer1970f 20,24f  43,44f   594,00381980f 40,56f  82,76f   933,00781990f 43,80f  82,76f 1 111,001001999f 46,90f 107,50f 1 159,00124STIJGING 1970–1999+ 132%+ 147%+ 95%+ 226%1 Ministerie van Financiën en Centraal Bureau voor de
Statistiek.• Knelpunt: Accijnsheffing is achtergebleven bij
consumenten prijsindexcijferDe accijnstarieven zijn achtergebleven bij het indexcijfer voor consumentenprijzen.
Mede daardoor zijn alcoholhoudende dranken relatief goedkoper geworden. Doordat
daarnaast ook de koopkracht is toegenomen, is alcohol in financiële zin
voor steeds meer mensen makkelijk «beschikbaar» geworden (zie
bijlage 5). Inzet van het accijnsinstrument noopt wel tot het bezien van de
internationale context (grenseffecten) en de positie van de betrokken branche.• Voornemen: Toepassen van een accijnsschuif tussen
frisdrank en bierHet kabinet wil een accijnsschuif toepassen tussen frisdrank en bier:
de verbruiksbelasting op frisdranken, limonadesiropen, mineraalwaters en vruchtensappen
wordt verlaagd, onder gelijktijdige verhoging van de bieraccijns.Qua maatvoering wordt daarbij betrokken dat de accijnzen op alcoholhoudende
dranken sinds 1993/1994 niet meer zijn verhoogd. Met de verlaging van de verbruiksbelasting
op frisdranken, limonadesiropen, mineraalwaters en vruchtensappen wordt deels
tegemoet gekomen aan de wens van de Tweede Kamer1
deze belasting af te schaffen.Voor de meeste mensen en gezinnen zal de voorgestelde accijnsschuif geen
lastenverzwaring met zich brengen. Men drinkt de ene keer frisdrank, die goedkoper
zal worden (want de frisdrankfabrikanten hebben het kabinet zwart op wit beloofd
de verlaging van de verbruiksbelasting integraal door te zullen geven aan
de consument) en op een ander moment bier dat wat duurder zal
worden. Twee groepen drinkers zullen de maatregelen wel «voelen».
Dat zijn de beginnende jonge drinkers, die zullen merken dat het gaan drinken
van bier duurder is dan het blijven drinken van frisdranken. Het (in de huidige
situatie geringe) prijsverschil tussen beide dranken zal ook groter worden,
wat een goed signaal is naar jongeren. Verder zullen de maatregelen gevoeld
worden door de zware bierdrinkers. Zij worden geconfronteerd met duurdere
alcohol, terwijl ze weinig merken van goedkopere frisdranken. Omdat zij veel
drinken heeft een kleine verhoging van de accijns bij deze groep drinkers
al snel gevolgen. Op grond van buitenlandse ervaringen is te verwachten dat
deze zware drinkers door een accijnsverhoging minder gaan drinken.5 Zorg- en hulpverlening De omvang en ernst van de alcoholverslaving in Nederland vragen om een
kwantitatieve en kwalitatieve intensivering van de inspanningen van de verslavingszorg.
Het is niet voldoende om alleen de capaciteit van de verslavingszorg uit te
breiden. Van belang is ook de herkenning van alcoholproblemen te vergroten
en een goed samenspel van eerstelijn en verslavingszorg te bereiken. De behandeling
van alcoholverslaving kan worden verbeterd wanneer de verslavingszorginstellingen
meer «evidence based» te werk zullen gaan. Ook het gebruik maken
van de toegenomen mogelijkheden voor een meer gedifferentieerd en verfijnd
gebruik van medicatie zal bijdragen aan een kwaliteitsverbetering. Zij worden
daarin gestimuleerd en ondersteund. Voorts verdienen ook de verbetering van
zorg aan enkele specifieke doelgroepen, en een verbetering van het gebruik
van zelfhulpgroepen aandacht.5.1 Herkenning en verwijzing in de alcoholhulpverlening• UitgangspuntDe behandeling van mensen met alcoholproblemen (zwaardere drinkers, probleemdrinkers,
waaronder excessieve gebruikers en alcoholisten) verloopt gunstiger naarmate
de aandoening minder lang bestaat en het sociale netwerk en het sociale functioneren
van de patiënt minder ernstig zijn aangetast. Bij een vroegtijdige herkenning
is het mogelijk met lichtere interventies (kortdurende interventies, motiverende
gesprekken, medicamenteuze behandeling) een positief resultaat te bereiken.Voor mensen die hulp zoeken voor hun alcoholprobleem staat een breed scala
van hulpverleningsinstanties open. Een sluitende keten tussen de voorzieningen
schept de condities waaronder zorg op maat kan plaatsvinden. Hiertoe zijn
duidelijke afspraken over consultatie, verwijsmogelijkheden en protocollering
tussen de betrokken partijen noodzakelijk.In dit kader past ook het project «Verslavingszorg herijkt»
waarvan de doelstelling is om via drie pilots te bezien of op basis van elementen
van het advies «Verslavingszorg herijkt» gekomen kan worden tot
een betere afstemming van de verslavingszorg. In mijn brief van 22 juni 2000
heb ik de Kamer geïnformeerd over de voortgang daarvan.• Knelpunten:– Alcoholproblemen zijn vaak verborgen problemenEen groot deel van de mensen met alcoholproblemen is zich niet bewust
van het verhoogde risico dat zij lopen op het ontstaan van alcoholafhankelijkheid.
Zij zijn mede daarom niet snel geneigd professionele hulp te zoeken voor hun
probleem. «Wat weerhield mij nu om tegenover iedereen open kaart te spelen?
Schaamte en verwachte minachting. Vaak voelde ik mijn omgeving denken: «eigen
schuld, dikke bult!»».Bron: E. Dekker1.Daarbij hoort dat alcoholverslaafden hun alcoholprobleem ontkennen en
verbergen door gevoelens van schaamte. Er rust een taboe op erkenning van
een alcoholprobleem. Want hoewel het gebruik van alcohol tot op zekere hoogte
wordt geaccepteerd en zelfs wordt aangemoedigd, wordt het «te ver gaan»
in het gebruik van alcohol niet geaccepteerd2.
Dit is een groot obstakel voor mensen met alcoholproblemen om de alcoholafhankelijkheid
onder ogen te zien en om tot een hulpvraag te komen. De meeste alcoholverslaafden
komen dan ook niet spontaan met klachten over hun alcoholprobleem naar de
hulpverlenende instanties. Het voorgaande verklaart mede waarom alcoholverslaafden
later dan drugsverslaafden naar de zorg komen. Daarbij komt dat drugverslaafden
vaker onder drang («bed of bajes») in contact komen met de verslavingsreclassering.Tabel 3 Twaalf-maands zorggebruik door mensen met psychiatrische
diagnosen en verslavingsproblematiek (%)1  Zorggebruik in deze diagnosegroepen  Vóórkomen van diagnosenGebruik van 1e lijnszorgGebruik extramurale GGZ2Gebruik intramurale GGZ3Gebruik informele zorgGebruik enigerlei zorg 1 of meer psychiatrische diagnosen23,227,215,31,010,433,9Alcoholmisbruik/verslaving8,212,38,71,24,517,5Drugmisbruik/Verslaving1,330,025,67,913,537,11 Bijl, R.V., Ravelli, A. Psychiatrische morbiditeit, zorggebruik
en zorgbehoefte; resultaten van de Netherlands Mental Health Survey and Incidence
Study (NEMESIS).TSG/Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen 76 (1998) nr.
8, blz. 446–457.2 Extramurale GGZ: ambulante verslavingszorg (Consultatiebureau
voor Alcohol en Drugs), RIAGG, polikliniek psychiatrie, vrijgevestigde psychiatrie,
psycholoog of psychotherapeut, psychiatrische deeltijdbehandeling.3 Intramurale GGZ: verslavingskliniek, Algemeen Psychiatrisch
Ziekenhuis, psychiatrische afdeling van algemeen ziekenhuis, RIBW.Uit bovenstaande tabel blijkt dat de diagnose alcoholmisbruik/verslaving
veel meer voorkomt dan de diagnose drugsmisbruik/verslaving. Maar mensen met
drugsproblemen zoeken naar verhouding meer hulp dan mensen met alcoholproblemen.
Doordat mensen met alcoholproblemen minder snel contact zoeken met de hulpverlening
blijven alcoholproblemen veelal verborgen. Hierdoor is het moeilijk om alcoholproblemen
vroegtijdig aan te pakken, terwijl juist dán de behandeling de meeste
kans van slagen heeft.– Hulpzoeken is alleen mogelijk tijdens kantoorurenMensen die een baan hebben blijken minder snel hulp te zoeken dan mensen
zonder werk3. Gecombineerd met het taboe dat
er toch al ligt op het hebben van alcoholproblemen zouden bestaande openingstijden
van verslavingszorginstellingen een extra drempel kunnen zijn om hulp te zoeken.– Alcoholproblemen worden onvoldoende herkendHoewel voor een effectieve behandeling een vroegtijdig herkenning van
groot belang is, herkennen huisartsen slechts een klein percentage van de
gevallen van problematisch alcoholgebruik in de praktijk4, ondanks het feit dat er een NHG-standaard «Problematisch alcoholgebruik»
ontwikkeld is. In andere voorzieningen zoals EHBO-afdelingen van algemene
ziekenhuizen, worden veel kwetsuren behandeld die door alcoholgerelateerde
accidenten zijn ontstaan. Deze instanties onderkennen nog in onvoldoende
mate dat er sprake kan zijn van verslavingsproblematiek en verwijzen nog onvoldoende
door naar de categoriale verslavingszorg.– Ook buiten het gezondheidszorgcircuit wordt alcoholproblematiek
moeilijk herkendHet is voor werkgevers en onderwijsgevenden moeilijk om verslaafden op
hun gedrag aan te spreken. Omdat er geen directe lijn is met de zorg, leidt
herkenning niet automatisch tot hulp.– In de praktijk van huisartsen vormen probleemdrinkers
een moeilijk te behandelen en tijdsintensieve patiëntengroepBehandeling van alcoholproblematiek kenmerkt zich door een grillig verloop
met regelmatig een terugval1. Hierdoor is de
zorg aan alcoholverslaafden moeilijk te organiseren in de huisartspraktijk.
Het is zowel in het belang van de huisarts als in dat van de patiënt,
dat de huisarts snel en zorgvuldig kan doorverwijzen naar zowel de gespecialiseerde
hulpverlening als naar andere eerstelijns zorgaanbieders als het Algemeen
Maatschappelijk Werk (AMW) en de Eerstelijns Psycholoog (EP).– Lacunes in de zorgketenVloeiende overgangen tussen eerstelijn, outreachend, ambulant, dagbehandeling
en klinische opname zijn nodig om te komen tot een effectieve zorgketen van
voorzieningen. In dat kader hebben de verschillende fusies in de afgelopen
jaren bijgedragen aan de totstandkoming van een meer overzichtelijk veld van
verslavingszorginstellingen.Desalniettemin moet vastgesteld worden dat de samenwerking tussen de categoriale
verslavingszorg en de eerstelijn nog verbetering behoeft, evenals die met
de gespecialiseerde GGZ, waar het gaat om verslaafden met psychiatrische stoornissen
(dubbele diagnose patiënten).• Voornemens:– Met behulp van duidelijke en makkelijk hanteerbare
protocollen kan de herkenning van alcoholproblemen in de eerste lijn en het
ziekenhuis worden verbeterdEr is een ontwikkeltraject gestart dat moet leiden tot een multidisciplinaire
richtlijn alcoholproblematiek. In de Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire
Richtlijnontwikkeling in de GGZ werken de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie,
de Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie, het Nederlands Instituut voor
Psychologen, het Nederlands Huisartsengenootschap en de Federatie Verpleegkunde
in de GGZ aan de ontwikkeling van dit protocol. Het proces wordt begeleid
door het Trimbos-instituut en het Kwaliteitsinstituut voor de gezondheidszorg
CBO. De implementatie van de richtlijn staat gepland voor december 2002.– Versterking inbreng eerstelijnEr wordt een landelijk protocol ontwikkeld ter verbetering van de samenwerking
tussen de huisarts, AMW en de EP. Voor de eerstelijns GGZ wordt reeds aan
een dergelijk protocol gewerkt door de drie beroepsverenigingen Landelijke
Huisartsen Vereniging, de Ondernemersorganisatie voor Welzijn, Hulpverlening
en Zorg en de Landelijke Vereniging Eerstelijns Psychologen. De kern van het
protocol moet zijn de verwijsafspraken tussen de drie eerstelijns disciplines
en verwijsmogelijkheden tussen de eerste en de tweede lijn. Ik zal GGZ Nederland
verzoeken te bewerkstelligen dat ook de verslavingszorgsector aan de voorbereiding
van het protocol deel gaat nemen. Voorts kan de verslavingszorg met de overige
GGZ gebruik maken van de beschikbare middelen (f 12 miljoen) voor consultatie
aan de eerstelijn.– Afstemming moet tevens plaatsvinden met de gespecialiseerde
GGZ en de ARBO-zorgDe ARBO-zorg moet binnen de regio afspraken maken met huisartsen en de
regionale instellingen voor verslavingszorg over een intensivering van samenwerking
op het gebied van alcoholverslaving. Inzet hierbij moet zijn het maken van
heldere verwijsafspraken.– Onderzoek Informatievoorziening ZorgDe gegevensstromen op het gebied van de alcoholverslavingszorg zijn nog
niet optimaal op elkaar afgestemd. Hierdoor is een volledig overzicht van
het systeem en de doorstroom tussen huisarts, gespecialiseerde verslavingszorg
en psychiatrische- en algemene ziekenhuizen niet mogelijk. Met behulp van
gegevens uit het LADIS en met behulp van andere bestaande gegevensbronnen
zal de Stichting Informatievoorziening Zorg (IVZ) op mijn verzoek een onderzoek
uitvoeren dat bedoeld is om de lacunes in de kennis te dichten, op het gebied
van de volgende onderwerpen:– de toegankelijkheid van de ambulante verslavingszorg en de spreiding
in gebruik;– patiëntenstromen binnen de alcoholzorg (aan de hand hiervan
kan mede inzicht worden verschaft in de mate waarin bestaande gegevensbronnen
op elkaar aansluiten en kan een bijdrage worden geleverd aan een infrastructuurschets
voor een adequatere monitoring van alcoholproblematiek);– de continuïteit en hulpverleningscarrière van alcoholcliënten.– Experimenten met avondopenstelling in de verslavingszorgOm na te gaan of avondopenstelling in de verslavingszorg drempelverlagend
zal werken zullen in overleg met GGZ Nederland hiervoor twee regio's worden
aangewezen. De start van deze experimenten vindt plaats op 1 januari 2001.
Ik zal voor de komende drie jaar f 300 000 jaarlijks beschikbaar
stellen ten behoeve van dit experiment.5.2 De behandeling van alcoholverslaving door de verslavingszorg• Stand van zakenDe gespecialiseerde zorg voor verslaafden wordt verleend door instellingen
voor verslavingszorg. Verder beschikken Algemeen Psychiatrische Ziekenhuizen
(APZ) over gespecialiseerde verslavingsafdelingen. Een aantal klinieken en
de APZ'en verlenen tevens poliklinische zorg. In toenemende mate werken deze
instellingen op regionaal niveau samen, wat in een groot aantal regio's heeft
geleid tot fusies.De capaciteit van de verslavingszorg is de laatste jaren toegenomen. Vooral
het aantal deeltijdbehandelplaatsen is gestegen. Het aantal alcoholcliënten
laat vanaf 1990 een schommeling zien, maar blijft over een langere periode
bezien min of meer gelijk. Er is een daling in het aantal opnames en inschrijvingen
te zien tot ongeveer 1993. Na 1993 neemt het aantal opnames en inschrijvingen
weer toe. Onderstaande tabellen tonen het aantal opnames en inschrijvingen
met als eerste diagnose alcoholverslaving in verslavingsklinieken, algemene
psychiatrische ziekenhuizen en instellingen voor ambulante verslavingszorg. Tabel 4 Aantal opnamen met eerste diagnose alcoholverslaving,
in verslavingsklinieken en algemeen psychiatrische ziekenhuizen1 199019911992199319941995199619972Verslavingsklinieken3 9263 8873 7213 6103 4673 8303 7452 672APZ1 8761 9861 8351 7721 8351 8881 8611 3221 Mensink, C., Spruit, I.P. (red). Verslaving 1998; over gebruik
en zorg. Houten/Diegem, Bohn, Stafleu Van Loghum, 1999.2 Over 1997 heeft een aantal instellingen nagelaten gegevens
aan te leveren. De aantallen zijn daarom flink lager dan in 1996. Volgens
Prismant, de instantie die de gevens verzamelt, komen de gegevens over 1998
pas eind november/begin december 2000 beschikbaar voor externen. De cijfers
voor 1999 komen in de eerste helft van 2001.Tabel 5 Aantal ingeschreven alcoholcliënten in instellingen
voor ambulante verslavingszorg1 1990199119921993199419951996199719981999Cliënten24 64525 46425 09021 56822 17021 89122 96623 63725 58425 8431 LADIS 1992–1999. Houten, Stichting Informatievoorziening
Verslavingszorg, 1993–2000.Door middel van het kwaliteitsplan «Resultaten scoren» werkt
de sector intensief aan een verbetering en verdere ontwikkeling van de zorg
aan verslaafden met als uiteindelijk doel dat die zorg meer «evidence
based» zal zijn dan nu het geval is. Binnen dit kader vindt de ontwikkeling
van onder meer minimale en kortdurende «evidence based» behandelmethoden
plaats. Een voor de alcoholzorg relevant onderdeel vormt de ontwikkeling van
protocollen voor kortdurende interventies in de vorm van een 4-gesprekken-model
en een 10-gesprekken-model. Deze protocollen komen volgens planning eind 2000
voor implementatie beschikbaar. Uitgangspunt is dat ze op grond van literatuur
werkzaam en kosten-effectief gebleken zijn: «evidence based» of
tenminste als «good-practice» gefundeerd. Een ander aandachtspunt
van onder meer de Jellinek is de toepassing van nieuwe media, zoals internet-therapie
en consultatie via een intranet-relatie met huisartsen.Van belang bij de effectiviteit van behandeling in de verslavingszorg
is het toegenomen bewustzijn dat «de alcoholist» niet bestaat.
Er is sprake van grote verschillen in de aard en de duur van het pathologische
alcoholgebruik en in de aard en de ernst van bijkomende stoornissen. Als gevolg
van deze heterogeniteit bestaan er geen interventies die effectief zijn bij
alle patiënten. Een belangrijk gegeven is verder dat veel patiënten
er niet in slagen om na één behandeling een situatie van stabiel
gecontroleerd drankgebruik of van abstinentie te bereiken. De verslavingszorg
onderkent steeds meer dat bij de behandeling van patiënten met een ernstige
vorm van afhankelijkheid een behandeltraject moet worden uitgezet, waarbij
de verschillende interventies in een logische volgorde moeten worden ingezet.
In veel gevallen wordt daarbij het «stepped care» principe gehanteerd.
Volgens dit model krijgt de patiënt bij de eerste aanmelding altijd die
interventie aangeboden waarbij met de minste inspanning en tegen de geringste
kosten een positief effect wordt verwacht. In de gevallen waarbij blijkt dat
de interventie niet voldoende effect sorteert, kan er worden gekozen voor
een langere, intensievere en vaak duurdere behandeling. Stepped care-principe toegepast voor alcoholcliënten: – signalering door de eerstelijn – intake (protocol klaar in 2000) – zelfhulp met bibliotherapie – korte en zeer korte hulp – langdurige ambulante begeleiding – opname• Knelpunten:– Verslavingszorg bereikt klein percentage alcoholverslaafdenSlechts een klein percentage van de mensen met alcoholproblemen ontvangt
professionele hulp van de verslavingszorg, terwijl de ernst van de problemen
zorg noodzakelijk maken (zie tabel 3). De verslavingszorg bereikt wel een
beduidend groter deel van de drugverslaafden. Het aandeel van alcoholcliënten
in de verslavingszorg is de laatste jaren teruggelopen ten gunste van het
aantal drugcliënten. In 1999 was het aandeel alcoholcliënten 42%
tegenover 48% drugscliënten, terwijl in 1985 het percentage alcoholisten
nog ongeveer 75 bedroeg1. De uitbreiding van
de capaciteit van de verslavingszorg lijkt voornamelijk benut te zijn ten
gunste van de drugsproblematiek.– Onvoldoende inzicht in de effectiviteit van behandelmethodenUit de resultaten van onderzoek blijkt dat er voor de effectiviteit van
de meeste behandelmethoden nog te weinig bewijskracht bestaat. Wel is er de
laatste jaren enige vooruitgang geboekt, met name door Amerikaanse onderzoekers.
Methoden die wel effectief lijken te zijn, zijn: medicamenteuze behandeling
met acamprosaat2 (sinds kort toegelaten in het
Geneesmiddelen Vergoedings Systeem bij bestrijding van alcoholverslaving),
kortdurende interventies, motiverende gesprekken, training in sociale vaardigheden
en «community reinforcement» benadering. Ook het geneesmiddel
naltrexon lijkt effectief te zijn, met name in combinatie met een training
in«coping»-vaardigheden3. Niet bekend
is in hoeverre de Nederlandse verslavingszorg zich voegt naar deze inzichten4.– Onvoldoende mogelijkheden voor gebruik van medicatie
in de verslavingszorgIn de gehele gezondheidszorg nemen de mogelijkheden voor een gedifferentieerde
en verfijnde medicatie sterk toe. De Vereniging Verslavings Geneeskunde Nederland,
GGZ Nederland en de Inspectie voor de Gezondheidszorg signaleren echter dat
in de verslavingszorg de medische zorg geen duidelijke positie heeft en dat
er onvoldoende capaciteit is. Daarnaast geldt de moeilijkheid dat artsen in
de ambulante verslavingszorg geen middelen mogen voorschrijven voor rekening
van de AWBZ.• Voornemens:– Plan van aanpak wachtlijstproblematiekWachtlijsten zijn een belangrijke indicator voor de discrepantie tussen
vraag en zorgaanbod. Er wordt regelmatig via peilingen onderzoek uitgevoerd
naar de omvang van wachtlijsten onder de instellingen in de verslavingszorg.
In de verslavingszorg wordt een gemiddelde wachttijd gerapporteerd van zo'n
6 tot 8 weken.Op 13 november 2000 heb ik aan de Kamer een plan van aanpak gezonden dat
in samenwerking met Zorgverzekeraars Nederland en GGZ Nederland opgesteld
is. Op basis daarvan is een beleidsregel geformuleerd door het CTG die extra
productie mogelijk maakt voor de AWBZ-aanbieders. Daar waar onaanvaardbare
wachttijden zijn kunnen instellingen deze middelen inzetten voor uitbreiding
van de hulpverlening.Bij de voorbereiding van deze nota heeft GGZ Nederland een eigen «Actieplan
Alcoholzorg» aangekondigd. De doelstelling van dit plan – het
bereik en de intensiteit van de verslavingszorg en -preventie te vergroten –
onderschrijf ik. Mede op basis van dit plan streef ik ernaar een gerichte
en onderbouwde kwantitatieve intensivering te plegen ter versterking van de
alcoholhulpverlening, met inachtneming van het bovenstaande plan van aanpak.
Daarbij ware dan ook de centrumgemeenten verslavingsbeleid/maatschappelijke
opvang te betrekken. Het kabinet raamt de benodigde gelden samenhangende met
het «Actieplan Alcoholzorg» op f 20 miljoen op jaarbasis.
Dit bedrag is in de begroting nog niet voorzien.– Blijvende ondersteuning «Resultaten scoren»Allerwegen wordt onderkend dat de weg van kennis naar toepassing niet
vanzelfsprekend is. Ik meen dat ook ik in aanvulling op de verantwoordelijkheden
van beroepsbeoefenaren, instellingen en wetenschappelijk onderzoekers, de
implementatie van passende zorg moet bevorderen. Dit vindt reeds plaats door
de ondersteuning van het programma «Resultaten scoren». Ter ontwikkeling
van meer «evidence based» behandelmethoden zijn er kenniscentra
opgericht. De ondersteuning aan de uitvoering van het plan «Resultaten
scoren» zal ik voortzetten. Hierbij zal ik er op toezien dat er ook
aandacht uitgaat naar de kwaliteit van het behandelaanbod op het gebied van
alcoholverslaving.Ik onderschrijf de keuze van de sector om in het kader van «Resultaten
scoren» het onderzoek naar het effect van kortdurende behandelmethoden
en naar de implementatie ervan verder te ontwikkelen. Uit veel gecontroleerd
onderzoek naar de effectiviteit van minimale interventies blijkt dat deze
interventies uiterst effectief zijn bij overmatige of probleemdrinkers die
via een bevolkingsonderzoek als zodanig waren geïdentificeerd, maar nog
geen vraag naar hulp hadden gedaan. Hetzelfde geldt voor cliënten bij
wie sprake is van een nog maar kort bestaande, of lichte vorm van alcoholafhankelijkheid.– Versterking van de medische verslavingszorgDe kwaliteit van behandeling is primair de verantwoordelijkheid van de
arts, hulpverlener en van de overige aanbieders van zorg. De kwaliteit wordt
bevorderd wanneer zij op basis van wetenschappelijke inzichten adequate hulp
verlenen. De beroepsverenigingen en koepelorganisaties onderkennen in beginsel
het belang hiervan. Zo hebben de Nederlandse Vereniging van Verslavingsgeneeskundigen
en GGZ Nederland elk afzonderlijk en in onderlinge samenhang initiatieven
genomen. Eén daarvan is een gezamenlijk ontwikkeld projectplan ter
versterking van de medische verslavingszorg. Dit is tevens van belang voor
de alcoholverslavingszorg. Dit plan dient verdere uitwerking en ondersteuning
te krijgen. Speerpunten zijn: kwalitatieve versterking van het beroep verslavingsarts
en een verdere professionalisering van artsen in de verslavingszorg. Hierbij
dient een norm te worden ontwikkeld voor het wenselijk aantal artsen werkzaam
in de ambulante verslavingszorg, verbetering van de randvoorwaarden van medische
verslavingszorg op het gebied van structuur en financiering, zodat «evidence-based»
medicatie, ook door artsen in de ambulante verslavingszorg kan worden voorgeschreven
voor rekening van de AWBZ.Ik ben bereid dit meerjarig project te ondersteunen. Hiervoor is op jaarbasis
f 200 000 beschikbaar.5.3 Bijdrage van zelfhulpgroepenNaast het professionele hulpverleningscircuit heeft het principe van de zelfhulp van oudsher een belangrijke rol gespeeld op alcoholgebied.
Met name moeten hier de activiteiten van de Anonieme Alcoholisten (AA) en
de zelfhulpgroep «Buitenveldert» worden genoemd. In ons land nemen
meer dan 6000 mensen deel aan zelfhulpgroepen, waarvan ongeveer 3900 mensen
aan de AA-groepen. Ongeveer de helft van alle deelnemers aan zelfhulpgroepen
participeert zonder bemiddeling van of voorafgaand behandeling door professionele
hulpverleners. Tevens blijkt het meedoen aan zelfhulpgroepen een effectieve
vorm van nazorg te zijn na professionele behandeling. Vergelijkingen tussen
mensen die na afloop van een professionele behandeling naar de AA gaan, met
hen die dat niet doen laten zien dat deelnemers aan de AA betere resultaten
bereiken1. «Ik loop ook bij de AA en die avonden zijn voor mij heilig. Ik laad
er mijn geestelijke batterij weer op en voel me daardoor heel rustig en kalm
en ben blij dat ik niet meer drink. Maar je moet het wel zelf willen, niet
voor een ander naar de avonden gaan, maar voor JEZELF. Ben heel blij met m'n
groep en heb daardoor ook de WIL om door te gaan met een droge en blije alcoholist
te zijn».Bron: Officiële WebSite van AA-NederlandToch blijken hulpverleners weinig te verwijzen naar zelfhulpgroepen. Ik
vind het wenselijk dat de professionele hulpverlening en de zelfhulpgroepen
meer naar elkaar zouden verwijzen. Ik zal hierover met betrokken partijen
in overleg treden.Voorts wil ik onderzoeken hoe de toegang tot de zelfhulpgroepen verbeterd
kan worden. In concreto zal ik laten onderzoeken onder welke condities een
centraal informatie-, documentatie en coördinatiebureau kan bijdragen
aan de verdere uitbouw van zelfhulp binnen onze samenleving.5.4 Voornemens met betrekking tot specifieke groepen• Versterking sociale verslavingszorgBinnen de sector groeit het besef dat bij een groep alcoholisten de alcoholverslaving
een vooralsnog niet te verhelpen probleem is. Voor deze groep zijn dure, intensieve
methoden weinig zinvol. Bij deze groep moeten minder intensieve methoden,
gericht op gecontroleerd drankgebruik worden gestimuleerd. De komende vijf
jaar wordt in het ontwikkelcentrum sociaal verslavingsbeleid van «Resultaten
scoren» gewerkt aan effectievere en efficiëntere zorg voor deze
groep, met het oog op een verbeterde kwaliteit van leven en maatschappelijk
herstel.Daarnaast is het Trimbos-instituut voornemens in het kader van het programma
«Opvang en maatschappelijke zorg», mede als partner van het ontwikkelcentrum
sociaal verslavingsbeleid, een belangrijke bijdrage te leveren aan de kwaliteitsverhoging
en evaluatie van het aanbod voor langdurig verslaafden door ondersteuning
van een pilot van bemoeizorgpraktijken in de verslavingszorg.• Seksespecifiek beleidOnder vrouwen is het aandeel drinkers de afgelopen jaren behoorlijk toegenomen,
aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Het CBS geeft wel aan
dat ongeveer één op de vijf mannen (21%) en maar één
op de twintig vrouwen (5,5%) tot de zwaardere drinkers gerekend kan worden.
Het is niet bekend of deze toename in alcoholgebruik onder vrouwen óók
leidt tot een toename aan vragen om hulp of zorggebruik. Verder is er geen
zicht in hoeverre vraag en aanbod op elkaar aansluiten, noch in hoeverre een
seksespecifieke aanpak (zoals bijvoorbeeld bij de Jellinek en bij het Boumanhuis
is ontwikkeld) een meerwaarde kan hebben. Ik ben op grond van het bovenstaande voornemens een studie te laten verrichten
naar de vraag wat de meerwaarde kan zijn van een meer seksespecifieke aanpak
in de zorg aan alcoholverslaafden. In deze studie moet aandacht worden geschonken
aan de zorgvraag en het zorggebruik van vrouwen met alcoholproblemen, aan
de vraag of er sprake is van een toename, en aan de vraag of zorgvraag en
zorgaanbod op elkaar aansluiten.• AllochtonenOok bij bevolkingsgroepen van allochtone afkomst maakt de alcoholverslaving
een belangrijk deel uit van de verslavingsproblematiek. De plaats die alcohol
inneemt ten opzichte van de totale verslavingsproblematiek verschilt echter
per bevolkingsgroep. Alcoholverslaving komt vooral voor bij bevolkingsgroepen
van Turkse, Surinaamse en Antilliaanse afkomst.Bij het polydruggebruik van de totale groep allochtone cliënten van
Marokkaanse, Surinaamse, Antilliaanse, Turkse en Molukse herkomst valt het
op dat – na heroïne – alcohol de 2e primaire problematiek
is. Een uitzondering vormt de cliëntengroep van Molukse herkomst waar
het alcoholgebruik nauwelijks een rol speelt. Hoewel bij cliënten van
Antilliaanse herkomst het alcoholgebruik – na cocaïne en heroïne –
op de derde plaats komt, ligt het percentage toch net iets hoger dan het percentage
van cliënten van Surinaamse en Marokkaanse herkomst1.In overleg met de meest betrokken partijen heb ik vastgesteld dat er behoefte
is aan een expertise-functie op het terrein van de verslavingszorg als het
gaat om de hulpverlening aan allochtone verslaafden. Mijn voorkeur gaat uit
naar het onderbrengen van deze functie in een kenniscentrum voor interculturele
GGZ waarover GGZ Nederland voorstellen heeft ontwikkeld. Dit centrum zal GGZ-breed
(inclusief verslavingszorg) opereren. Ik beraad mij op financiering.• Dubbele diagnose-patiëntenIn de zorg vallen cliënten met een dubbele diagnose vaak tussen de
wal en het schip. Voor de geestelijke gezondheidszorg zijn zij een verslavingsprobleem,
voor de verslavingszorg zijn zij een psychiatrisch probleem. Uit een recent
literatuuroverzicht blijkt dat psychische stoornissen veelvuldig voorkomen
bij alcoholisten2. Uit de studies bleek dat 44%
van de alcoholisten één of meer psychische stoornissen heeft,
18% had een antisociale en 21% had een borderline-persoonlijkheidsstoornis.
Een betere samenwerking tussen de verslavingszorg en geestelijke gezondheidszorg
is noodzakelijk. Ook de sector onderkent dit. In het beleidsplan van GGZ Nederland
is opgenomen dat er in 2000 in alle regio's een convenant moet zijn dat aangeeft
hoe de onderlinge afstemming tussen de GGZ en de verslavingszorg plaatsvindt.
Voor cliënten met dubbele problematiek bestaan adequate geïntegreerde
programma's.Ik zal de totstandkoming van verslavingszorgafdelingen voor verslaafden
met psychische stoornissen verder faciliteren, onder voorwaarde van nauwe
samenwerking tussen het verslavingszorgcircuit en de gespecialiseerde GGZ.
Er is reeds een capaciteitsuitbreiding toegestaan met in totaal 42 bedden,
om de oprichting van dergelijke afdelingen mogelijk te maken. Zoals aangegeven
in de «Beleidsvisie GGZ 1999», is mijn streven dat in heel Nederland
de samenwerking wordt geïntensiveerd en dat in alle regio's aangepaste
programma's van de grond komen. Hiertoe is verdere uitbereiding noodzakelijk. 6 Risicobeperking door facetbeleid (gezin, werk, verkeer,
uitgaan) Omdat kinderen van drinkers meer kans hebben zelf later verslavingsproblemen
te ontwikkelen, is gezinsgerichte preventie belangrijk. Ik zal een project
hiertoe subsidie verlenen.In Nederland wordt al vele jaren het nodige gedaan aan alcoholpreventie
op het werk. In het buitenland zijn er wijkgerichte projecten gestart in samenwerking
met het lokale bedrijfsleven. Zo'n project in Delfzijl zal worden gesteund.Het beleid gericht op rijden onder invloed is effectief. Om het rijden
onder invloed nog verder terug te dringen zal de norm voor rijden onder invloed
voor beginnende automobilisten en motorrijders worden verlaagd naar 0,2 promille.
De mogelijkheid van generieke verlaging wordt onderzocht.Er is de laatste jaren meer aandacht gekomen voor veilig uitgaan. Het
Landelijk Platform Tegen Geweld op Straat heeft in 2000 een Stimuleringsplan
met onder meer adviezen uitgegeven. In dat kader komt er een inventarisatie
en evaluatie van bestaande sluitingstijdenregimes.6.1 Alcoholproblemen in het gezin• Preventieprogramma's voor gezinsleden van alcoholverslaafdenAlcoholproblemen in gezinsrelaties hebben het ontstaan van speciale zelfhulpgroepen
tot gevolg gehad. De bekendste is Al-Anon, een organisatie van zelfhulpgroepen
voor partners, familieleden en vrienden van alcoholverslaafden. Kinderen met
een aan drank verslaafde ouder kunnen terecht bij Alateen en ACA groepen.
Alateen groepen bieden hulp aan kinderen tot circa 20 jaar, ACA groepen (Anonymous
Children of Alcoholics) zijn bestemd voor volwassen kinderen. Zowel Al-Anon,
Alateen als ACA zijn voortgekomen uit de Anonieme Alcoholisten, een zelfhulporganisatie
van alcoholverslaafden.De instellingen voor (ambulante) verslavingszorg geven over het algemeen
adviezen en hulp aan partners en familieleden van in behandeling zijnde alcoholcliënten.
Vaak is er een aanbod van partnertherapie en/of gezinstherapie. Er zijn evenwel
maar weinig programma's specifiek voor kinderen van alcoholverslaafden. Veeleer
wordt doorverwezen naar andere instellingen, zoals het Bureau Vertrouwensartsen,
het RIAGG en de Raad voor de Kinderbescherming. Wel zijn er in enkele regio's
zogeheten KVO-bureaus, die hulp bieden aan kinderen van verslaafde ouders
(vandaar ook de afkorting KVO). Het gaat bij de KVO-bureaus om basale levensvoorwaarden
(huisvesting, geld et cetera). In het buitenland zijn er enige schoolgerichte
preventieprogramma's voor kinderen van alcoholverslaafde ouders ontwikkeld.
In deze programma's staan sociale steun, informatie, vaardigheidstraining
en omgaan met emotionele problemen centraal. Dergelijke programma's bestaan
in ons land niet1.• Knelpunt: Onvoldoende aandacht voor het gezin van
de alcoholverslaafdeDe gevolgen van alcoholmisbruik in het gezin worden onvoldoende onderkend
en aangepakt, dit terwijl in een enkele jaren geleden in opdracht van de EU
opgesteld rapport, de lidstaten uitdrukkelijk wordt gevraagd preventieve activiteiten
te ontplooien ten behoeve van kinderen van alcoholverslaafden2. Dit is des te meer van belang als we ons realiseren dat deze kinderen
meer kans hebben om zelf later verslavingsproblemen te ontwikkelen (zie paragraaf 1.4).
Uit onderzoek blijkt dat de instellingen voor (ambulante) verslavingszorg
zèlf vinden dat er te weinig aandacht wordt besteed aan kinderen van
alcoholverslaafde ouders3, onder meer omdat de
aandacht in eerste instantie uitgaat naar harddrugverslaafden en hun kinderen. • Voornemens:– Pilot gezinsgerichte alcoholpreventieIk zal bevorderen dat er een – in ons land toepasbare – interventie
gericht op kinderen van probleemdrinkers wordt ontwikkeld. Gezien de ervaringen
in het buitenland, zal gestart worden met een pilot-project in het onderwijs,
gekoppeld aan het project «De gezonde school en genotmiddelen».
Hiertoe zal ik een bedrag reserveren van f 150 000.– Onderzoek in speciaal onderwijsHet vermoeden bestaat dat kinderen van probleemdrinkers naar verhouding
vaker in het speciaal onderwijs terecht komen dan kinderen van niet-drinkers
en sociale drinkers. Of dit vermoeden juist is kan alleen bevestigd worden
als er onderzoek naar wordt gedaan. In de Verenigde Staten zijn hiertoe al
onderzoeksmethoden ontwikkeld. Deze methoden zullen op hun bruikbaarheid voor
de Nederlandse situatie worden bekeken en vervolgens zal- in overleg met het
onderwijsveld – bekeken worden of een onderzoek naar kinderen van probleemdrinkers
in het speciaal onderwijs mogelijk en zinvol is.6.2 Alcoholproblemen op het werk• Programma's gericht op het bedrijfslevenEr is in ons land één alcoholpreventieorganisatie die zich
al sinds vele decennia specifiek richt op het bedrijfsleven, en dat is Alcon
(voorheen Stichting Alcohol Consultancy Nederland, thans onderdeel van Stichting
Trindeborch Consult). Alcon fungeert ook als centraal servicebureau voor de
instellingen voor (ambulante) verslavingszorg. Daarnaast werkt Alcon samen
met het project Gezondheidsbevordering op de Werkplek om het thema alcohol
onder de aandacht te brengen en houden van de ARBO-diensten. Alcon krijgt
financiële ondersteuning van VWS en van de alcoholproducenten (via de
Stichting Verantwoord Alcoholgebruik).Alcon benadert het bedrijfsleven branchegewijs. Goede voorbeelden zijn
(geweest): de havensector, sociale werkvoorzieningen, de baggerindustrie,
de transportsector. Een enkele maal is gekozen voor een geografische benadering,
als veel bedrijven in een gebied een vrij homogene samenstelling hadden. Zo
zijn alle bedrijven in de Europoort-Botlek benaderd via de werkgeversorganisatie
EBB. Alcon stimuleert ook privaat-publieke projecten, waarbij het bedrijfsleven
lokaal het voortouw neemt om te komen tot een afstemming van preventieve activiteiten
door verschillende betrokken instellingen in een gemeenschap (de lokale overheid,
politie/justitie, onderwijs, gezondheidszorg et cetera). Thans wordt een project
ontwikkeld in Delfzijl, waar een groot bedrijf met ervaring met alcoholpreventiebeleid
(AKZO Nobel Chemicals) én met goede relaties met gemeente, hulpverlening
en politie in dit opzicht het initiatief wil nemen. Dergelijke «community»-projecten
zijn – zo blijkt uit een rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie –
in het buitenland effectief gebleken1. Een goed
voorbeeld van een succesvol project waarbij het bedrijfsleven de initiator
was, is het zogenaamde Sundsvall project uit Zweden. «Iemand drinkt alles kapot, maar het werk als laatste».Bron: H. Haar2.De afgelopen 20 jaar is er het nodige bereikt op het punt van alcohol
en werk. Begin jaren tachtig was aandacht voor het thema alcohol op de werkplek
een bewijs dat er iets in dat bedrijf niet deugde, thans is beleidsmatige
aandacht voor alcohol een normaal onderdeel van het denken over veiligheid
en gezondheid op het werk. Goede programma's vinden een balans
tussen het bieden van steun en hulp en het onder druk zetten van disfunctionerende
medewerkers met regels en sancties1.• Knelpunten:– Behoefte aan community projectenInternationaal is er sprake van een ontwikkeling waarbij preventie en
hulp in bedrijven in toenemende mate wordt gekoppeld aan preventie en hulp
buiten de poorten. In Nederland bestaan dergelijke projecten niet. Het Healthy
Cities Project komt nog het meeste in de buurt, maar daar ligt het initiatief
niet bij het lokale bedrijfsleven2.– Behoefte aan actuele gegevens over de problematiek
van alcohol op het werkAan het eind van de jaren tachtig heeft het Instituut voor Preventieve
Gezondheidszorg in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
onderzoek gedaan naar het alcoholgebruik onder de Nederlandse beroepsbevolking3. Het onderzoek bestond uit twee delen. In het eerste
deel wordt het alcoholgebruik van de Nederlandse beroepsbevolking beschreven.
Hierbij ging het om alcoholgebruik in het algemeen en op het werk. Het tweede
deel beschreef de achtergronden van het alcoholgebruik en de relatie ervan
met aspecten van het werk. Dit onderzoek gaf een helder inzicht in het thema
alcohol en werk. Helaas zijn de cijfers inmiddels behoorlijk gedateerd en
thans ook niet meer bruikbaar voor de ontwikkeling van beleid.• Voornemens:– Meer privaat-publieke samenwerkingEr zal meer aandacht komen voor voorlichting aan het bedrijfsleven, in
het kader van de gezamenlijke aanpak van alcoholmisbruik met de alcoholbranche.
Verder zullen privaat-publieke wijkgerichte projecten worden opgezet (het
project AKZO-Nobel Chemicals, Delfzijl kan hiertoe als pilot dienen). Voor
deze intensivering stel ik f 300 000 beschikbaar.– Onderzoeken alcoholpreventie op het werkIn het kader van het onderzoeksprogramma van deze nota zal een nieuwe
studie worden gestart naar de problematiek van alcohol op het werk. Het zal
met name gaan om gegevens over alcoholgebruik in relatie met bedrijfstak,
positie in het bedrijf, geslacht en leeftijd. Inmiddels is de Arbeidsinspectie
bezig met het uitvoeren van een herhalingsonderzoek naar alcoholbeleid op
het werk, ten behoeve van een trendmeting.6.3 Alcohol(problemen) in het verkeer• Preventie van rijden onder invloedDe verkeersonveiligheid die wordt veroorzaakt door het rijden onder invloed
is sinds het begin van de jaren zeventig een voortdurend onderwerp van zorg
voor de overheid geweest. De drie belangrijkste wetswijzigingen op dit terrein,
werden van kracht in 1974, in 1987 en in 1996. In 1974 werd het vage begrip
«rijden onder invloed» geconcretiseerd. Toen kwam in de Wegenverkeerswet
te staan dat van rijden onder invloed in elk geval sprake is als een bestuurder
een bloedalcoholgehalte heeft hoger dan 0,5 promille. De tweede belangrijke
wetswijziging was de invoering van ademanalyse in 1987. De wet bepaalt sindsdien
dat van rijden onder invloed ook sprake is als het ademalcoholgehalte hoger
is dan 220 μg/l. De derde belangrijke wijziging is in 1996 van kracht geworden.
Toen werd in de Wegenverkeerswet 1994 – naast de reeds bestaande strafrechtelijke
maatregelen – de mogelijkheid geïntroduceerd om houders van rijbewijzen de verplichting op te leggen tot het ondergaan van educatieve
maatregelen ter verbetering van hun rijgeschiktheid. Thans worden op grond
van deze regelgeving «corrigeerbare» rijders onder invloed verplicht
een driedaagse EMA-cursus (Educatieve Maatregel Alcohol en Verkeer) te volgen.
De kosten van de cursus moeten grotendeels door de deelnemers zelf worden
betaald.De zin van de alcoholverkeerswetgeving is uiteraard vooral dat er een
algemene preventieve werking van uitgaat. Die krijgt pas inhoud als een controle
plaatsvindt op de naleving ervan1. Deze controle
is in het werk van de politiekorpsen een belangrijke activiteit geworden.
Belangrijk in die zin, dat er veel tijd mee gemoeid is in vergelijking met
andere misdrijven. In totaal werden er in 1999 circa 26 000 processen
verbaal voor dit misdrijf opgemaakt. Voor het Openbaar Ministerie en de rechterlijke
macht betekent vervolging en berechting van rijders onder invloed ook een
aanzienlijke belasting van het apparaat.Vanaf de jaren zestig tot de jaren negentig was Veilig Verkeer Nederland
(nu 3VO genaamd) de enige organisatie in Nederland die systematisch landelijke
campagnes voerde tegen het rijden onder invloed. Bekend werd vooral de campagne
«Glaasje op, laat je rijden» uit de jaren zestig. Daarin werd
op vriendelijke toon gecommuniceerd dat het beter is niet te rijden als je
gedronken hebt. In de jaren tachtig werden de campagnes van Veilig Verkeer
Nederland harder en emotioneler. De doelstelling werd het creëren van
een maatschappelijk klimaat waarin het mogelijk is om sociale controle uit
te oefenen ten aanzien van rijden onder invloed. In 1986 ging de meerjarencampagne
«Alcohol in het verkeer, al gauw een misdaad» van start, ontwikkeld
samen met de Directie Verkeersveiligheid van het Ministerie van Verkeer en
Waterstaat.De laatste jaren is er een veelheid aan landelijke, regionale en lokale
campagnes gevoerd. 3VO voert samen met het Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering
en Ziektepreventie de campagne «Rij alcoholvrij», gericht op volwassen
drinkers. Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat voert – met dezelfde
slogan – een campagne gericht op jongeren in het kader van de «Jongeren
Draaggolf Campagne». De Stichting Verantwoord Alcoholgebruik is (mede)uitvoerder
van twee publiekscampagnes gericht op het terugdringen van rijden onder invloed.
Om te bevorderen dat mensen vóór het uitgaan afspreken wie rijdt,
organiseerde STIVA tal van publiekscampagnes onder het motto «Fris Rijdt,
It's a deal». Samen met Veilig Verkeer Nederland werd de op sporters
gerichte campagne «Doe sportief, Rij alcoholvrij» ontwikkeld en
uitgevoerd. Voor leerlingen zijn er twee lespakketten op de markt. Eén
van het Trimbos-instituut, met de titel: «Onder invloed onderweg?»
en één van het Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering
en Ziektepreventie, met de titel: «Sterker dan drank».Het belangrijkste regionale project is het Tegen Alcomobilisme Project
(TAP). Het is een door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat gestart samenwerkingsproject
met horecaondernemers, taxibedrijven, sportverenigingen, gemeenten en politie.
Doel is het alcoholmisbruik onder automobilisten terug te dringen. Het wordt
uitgevoerd in de drie noordelijke provincies en is gericht op bezoekers van
de horeca en sportkantines.• Knelpunten:– Het gaat goed, maar het moet beterZoals reeds in paragraaf 2.3 vermeld, is het samenhangende beleid
van de afgelopen 15 jaar gericht op preventie van rijden onder invloed succesvol
gebleken. Er zijn minder alcoholgerelateerde dodelijke verkeersslachtoffers (van 500 per jaar naar 225 per jaar), er zijn minder ziekenhuisgewonden
en het is inmiddels sociaal «not-done» om dronken achter het stuur
te zitten1. Om het rijden onder invloed nóg
verder terug te dringen (per week vallen er toch nog 4 à 5 doden en
zo'n 65 zwaargewonden) is het nodig het beleid te continueren.De kans op een verkeersongeval is het grootst in de leeftijdscategorie
18 tot en met 24 jaar. Deze groep heeft ten opzichte van oudere bestuurders
vijf keer zoveel kans om betrokken te raken bij een letselongeval en zelfs
acht keer zoveel kans op een eenzijdig ongeval. Alcoholgebruik en bewust regelovertredend
gedrag zijn de grootste oorzaak voor de hoge ongevalsbetrokkenheid van jongeren2.– Politietoezicht moet zichtbaar zijnUit verschillende experimenten in en buiten Nederland is gebleken dat
zichtbaar politietoezicht een cruciale factor is bij de bestrijding van rijden
onder invloed.– Voorlichting over rijden onder invloed te versnipperdIn paragraaf 2.3 is uiteengezet dat de inzet van een evenwichtig
en samenhangend pakket van beleidsinstrumenten het meest effectief is. Alleen
een samenstel van elkaar aanvullende maatregelen op verschillende terreinen
kan tot succes leiden. Om ad hoc benaderingen en doublures te voorkomen is
samenwerking en afstemming nodig. Dit geldt vooral bij de voorlichting over
rijden onder invloed, omdat daarover thans de meeste projecten worden uitgevoerd.
Om versnippering te voorkomen zullen de diverse preventietrajecten meer dan
nu het geval is op elkaar moeten worden afgestemd.• Voornemens:– Alcoholnorm 0,5–0,2 promilleHet rijden onder invloed zal nog strenger worden aangepakt. Daartoe zal
de alcoholnorm voor beginnende automobilisten en motorrijders worden verlaagd
van 0,5 promille naar 0,2 promille.Thans wordt de mogelijkheid van een verlaging naar 0,2 promille voor alle
verkeersdeelnemers onderzocht.– Introductie alcoholslotOnderzocht zal worden of er mogelijkheden zijn om in voorkomende gevallen
zogenaamde alcoholsloten te introduceren. Dat zijn stroomonderbrekers die
het startmechanisme van de auto stroomloos maken als de bestuurder te veel
gedronken heeft.– Meer toezicht op rijders onder invloedDe in 1999 – ter uitvoering van het kabinetsstandpunt IBO-Verkeershandhaving3. – ingezette intensivering van de verkeershandhaving
in de vorm van regioplannen wordt verder uitgebouwd. In de loop van 2000 starten
nog eens 8 regioplannen verkeershandhaving, waardoor in 17 van de 25 politieregio's
een «regioplan verkeershandhaving» in uitvoering zal zijn. De
controle op de naleving van de alcoholnorm vindt plaats door een handhavingsteam
in de betreffende regio. Voor de resterende 8 politieregio's waar nog geen
regioplan verkeershandhaving draait, zijn thans plannen in voorbereiding.
Het streven is erop gericht deze regioplannen medio 2001 te starten. In de
regioplannen is rijden onder invloed één van de vijf speerpunten.– Meer sturing bij de voorlichtingEr zal tussen de diverse voorlichtingsorganisaties op het terrein van
de voorlichting over rijden onder invloed een betere taakafbakening moeten
komen. De overheid zal hierin – meer dan tot nu toe – coördinerend
en sturend gaan optreden. Uiteindelijk zal dat moeten leiden
tot één heldere voorlichtingsboodschap per doelgroep.– Voorlichting gericht op het maken van afspraken
voorafBinnenkort zal de in België bekende «Bob»-campagne in
Nederland geïntroduceerd worden. Deze campagne richt zich op het maken
van afspraken over wie rijdt en dus niet drinkt. Bij de «Bob»-campagne
gaat het erom dat de persoon die Bob wordt, afspreekt om bij een avondje stappen
niet te zullen drinken en zijn vrienden zo veilig naar huis te brengen. Bob
is herkenbaar doordat hij een sleutelhanger draagt men daaraan Bob. Nogal
wat horeca-ondernemers geven Bon speciale aandacht.6.4 Alcoholproblemen tijdens het uitgaan• Toegenomen aandacht voor veilig uitgaanDe laatste jaren is er ruim aandacht besteed aan het thema alcohol en
uitgaansgeweld. De trieste dood van enkele jongeren de afgelopen jaren heeft
eindelijk geleid tot aandacht voor de problemen van geweld op straat in het
algemeen en in uitgaansgebieden in het bijzonder.In 1998 zond de toenmalige Minister van Justitie al een brief naar de
Tweede Kamer over «Voorkoming en bestrijding van geweld op straat»1. In datzelfde jaar werd door het Ministerie van Justitie,
in samenwerking met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, het Nederlands
Politie Instituut, Koninklijke Horeca Nederland, het Openbaar Ministerie en
de Ministeries van Binnenlandse Zaken en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
de«Handreiking veilig uitgaan»2 opgesteld.
Deze handreiking is bedoeld als instrument om op lokaal niveau afspraken (convenanten)
te maken over de bevordering van veilig uitgaan. De publicatie is inmiddels
breed verspreid onder gemeenten, politieregio's, openbaar ministerie en horeca-organisaties.
In vervolg op de lokale convenanten Veilig Uitgaan wordt momenteel gewerkt
aan de opzet van een Kwaliteitsmeter Veilig Uit.Een ander initiatief dat genoemd kan worden is de ontwikkeling van cursussen
door SVH Onderwijscentrum (voorheen Stichting Vakopleiding Horeca). Sinds
1998 bestaat de cursus Horecaportier3. Deze verplichte
cursus behandelt de kennis en vaardigheden die portiers nodig hebben om zowel
de gastvrijheid als de veiligheid te waarborgen. De betekenis van alcohol
en drugs tijdens het uitgaan neemt in de cursus een belangrijke plaats in.
In de cursus is ook aandacht voor sociale vaardigheden, met veel aandacht
voor alcoholgebruik en het bejegenen van bezoekers die onder invloed zijn.
Sinds 2000 is er ook een cursus «Omgaan met agressie, drugs en alcohol».
SVH zal alle grotere gemeenten in ons land deze praktijkgerichte workshop
aanbieden.Recent is een voorlichtingsproject voor scholen ontwikkeld over veilig
uitgaan. Het project, met de titel «Way OuT», heeft als doel scholieren
en hun ouders te leren hoe ze risico's bij het uitgaan kunnen vermijden.Twee andere belangrijke beleidsinitiatieven zijn geweest de totstandkoming
van een Integraal Veiligheids-Programma4 en de
instelling van het Landelijk Platform Tegen Geweld op Straat, beide in 1999.
Dit Platform heeft in juni 2000 een «Stimuleringsplan Veilig Uitgaan»
uitgebracht om het geweld op straat te beteugelen5.• Knelpunt: Steeds grotere tolerantie van excessief
gedrag tijdens uitgaanIn het hierboven vermelde Stimuleringsplan Veilig Uitgaan van het Landelijk
Platform Tegen Geweld op Straat wordt geconstateerd dat er tijdens het uitgaan
sprake is van een steeds grotere tolerantie van excessief gedrag zoals openbare
dronkenschap, geluidsoverlast en het lastigvallen van anderen.
Oorzaken zijn de agressie stimulerende werking van grote hoeveelheden alcohol
die tijdens het uitgaan worden genuttigd (soms in combinatie met drugs), de
gebrekkige handhaving van de leeftijdsgrenzen en het doorschenken aan dronken
personen. Door sociale factoren als schaalvergroting, grotere mobiliteit,
commercialisering en toenemend individualisme vermindert bovendien de affiniteit
met uitgaansgelegenheden en daardoor de onderlinge correctie van wangedrag. • Voornemen: Steun aan «Stimuleringsplan Veilig
Uitgaan»Het kabinet onderschrijft op één na alle adviezen van het
«Stimuleringsplan Veilig Uitgaan».Zo zijn wij het eens met het Landelijk Platform dat er meer aandacht besteed
moet worden aan het afstemmen van de openingstijden van uitgaansgelegenheden,
detailhandel en droge horeca. Ik ben dan ook voornemens om de bestaande sluitingstijdenregimes
te laten inventariseren. Gekeken moet worden óf en zo ja welke bijdrage
de diverse regimes in de praktijk hebben geleverd aan de lokale veiligheid,
aan alcoholmatiging en aan de plaatselijke economie en het toerisme.Wij delen ook de opvatting dat er een proefproject moet worden gestart
om bij daders en slachtoffers van geweldsdelicten het gebruik van alcohol
en drugs te meten.Zo'n studie zou opgenomen kunnen worden in het onderzoeksprogramma in
het kader van deze nota.Zoals onlangs in een overleg met de Tweede Kamer bleek, is het kabinet
ook van mening dat er zwaardere straffen door het Openbaar Ministerie mogen
worden geëist als blijkt dat de dader van een geweldsmisdrijf zich voorafgaand
te buiten is gegaan aan alcohol of drugs. Het kabinet is voornemens de maximale
strafmaat voor álle gevallen van eenvoudige mishandeling te verhogen
van twee naar drie jaar. Het gaat dan om zinloos geweld, huiselijke geweld
en om geweldsmisdrijven die zijn gepleegd onder invloed van alcohol of drugs.Het kabinet onderschrijft het advies de handhaving van de relevante wet-
en regelgeving te verbeteren door gelijktijdig in te zetten op handhaving
door de overheid en de horecabranche. Zie de voornemens ter zake in hoofdstuk
4.Het advies jongeren beneden de vereiste leeftijd die alcohol drinken of
kopen zèlf strafbaar te stellen, steunen wij niet. Dit zou jongeren
onnodig criminaliseren, hetgeen niet wenselijk is. Verstrekkers (bedrijfsmatig,
maar ook in de privé-sfeer) hebben in deze een belangrijke verantwoordelijkheid.
De experimenterende jeugd zelf moet over de leeftijdsgrenzen worden voorgelicht,
niet worden gestraft voor alcoholgebruik.Met het Landelijk Platform zijn wij van mening dat een analyse van omgevingsvariabelen
die agressie stimuleren en die agressie remmen relevant is. Dit type onderzoek
zou door de horecabranche zelf in gang gezet kunnen worden. Het Besluit eisen
inrichtingen Drank- en Horecawet stelt thans al bouwkundige en gebruikseisen
aan onder meer horeca-inrichtingen. Zo worden onder meer de grootte van de
horecalokaliteit geregeld en worden ventilatie-eisen gesteld. Als –
op basis van een onderzoek van de branche – zou blijken dat aanvullende
normen moeten worden geformuleerd, kunnen deze middels dit besluit of het
Bouwbesluit algemeen verbindend worden. Een andere mogelijkheid is dat deze
aanvullende veiligheidsnormen onderdeel gaan uitmaken van de Kwaliteitsmeter
Veilig Uit, waaraan momenteel gewerkt wordt. 7 Internationale beleidsontwikkeling Zowel de Wereldgezondheidsorganisatie als de Europese Unie hebben de afgelopen
jaren initiatieven ontwikkeld om de Europese lidstaten te informeren en te
adviseren over alcoholpreventiebeleid. Ik steun dat streven.7.1 WereldgezondheidsorganisatieDe Nederlandse regering heeft zich in 1992, gelijk alle andere Europese
lidstaten van de Wereldgezondheidsorganisatie, gebonden aan uitvoering van
het Europese Alcohol Actie Plan door tijdens het 42e Regionaal Comité
Europa de resolutie ter zake te onderschrijven. Het Europese Alcohol Actie
Plan bepleit, in vervolg op doelstelling 17 van het «Health for All»-programma
(verminderen gezondheidsschade verslavende genotmiddelen via verlaging van
alcoholconsumptie en preventie van alcoholmisbruik), een intensiever alcoholpreventiebeleid,
onder meer middels stringentere nationale wetgeving en meer internationale
samenwerking.Medio december 1995 hebben de Europese lidstaten van de Wereldgezondheidsorganisatie
unaniem een «Europees Alcohol Handvest»1 aangenomen. Dit is in het voorjaar van 1996 aan de Tweede Kamer aangeboden.
Dit Handvest geeft uitgangspunten en beleidsstrategieën voor alcoholpreventie
en -beleid. Deze uitgangspunten en strategieën kunnen door de lidstaten
worden gebruikt als leidraad bij het nemen van maatregelen. De in deze nota
voorgestelde maatregelen vinden hierin steun.Op 16 september 1999 heeft het Europese Regionaal Comité van de
Wereldgezondheidsorganisatie het Europese Alcohol Actie Plan 2000–20052 goedgekeurd. In dit nieuwe document zijn de beleidsstrategieën
van het Handvest uitgewerkt in concrete activiteiten en doelstellingen. In
februari 2001 zal het actieplan onderwerp zijn van bespreking op de«Second
European Ministrial Conference on Alcohol». Tijdens deze conferentie
zal ook gesproken worden over het betrekken van jongeren bij de ontwikkeling
van het Europese preventiebeleid en over nieuwe communicatiemethoden om deze
doelgroep te bereiken.7.2 Europese UnieOp initiatief van het Directoraat-Generaal «Health & Consumer
Protection» van de Europese Commissie heeft een werkgroep van deskundigen
uit de verschillende lidstaten, een voorstel uitgewerkt voor een aanbeveling
van de raad over «Alcoholgebruik door kinderen en adolescenten»3. Dit voorstel is 27 november 2000 door de Europese Commissie
aanvaard. In deze raadsaanbeveling wordt met name gewezen op het belang van
uitgebreide preventieve acties. Ook wordt aangedrongen op wettelijke en zelfreguleringsmaatregelen
ter beperking van de marketing gericht op jongeren.Het komende EU-Voorzitterschap wil eveneens alcoholpreventie duidelijker
op de Europese politieke agenda krijgen. Daar is ook alle rede toe. Europa
is het continent met de grootste alcoholproductie en de hoogste alcoholconsumptie
wereldwijd.7.3 Voornemen: Steun aan internationale initiatievenHet kabinet steunt het streven van de Wereldgezondheidsorganisatie en
van de Europese Commissie om de lidstaten te informeren over de mogelijkheden
die er zijn om op nationaal niveau te komen tot een evenwichtig alcoholpreventiebeleid. 8 Overzicht van voorgenomen wetenschappelijk onderzoekVoor de uitvoering van het in deze nota genoemde wetenschappelijke onderzoek
2001–2003 reserveer ik een bedrag van f 2 300 000. Hieronder
volgt een overzicht.Tabel 6 Overzicht van voorgenomen wetenschappelijk onderzoek Nr.ParagraafOnderzoek1.2.5Aanvullende alcoholdata in Nationale Drugmonitor (zonodig landelijke monitoring) 2.2.5Evaluatie naleving leeftijdsgrenzen Drank- en Horecawet 3.2.5Evaluatie alcoholpreventiebeleid in sportkantines 4.2.5Evaluatie plaatsing dranken in levensmiddelenzaken 5.2.5Evaluatie alcoholverkoopverbod in niet-levensmiddelenzaken, tankshops en wegwinkels 6.2.5Vooronderzoek naar percentage probleemdrinkers 7.4.2Onderzoek verkoop alcoholhoudende dranken op scholen 8.4.3Toepassen «nalevingscontroles» drankverstrekking 9.4.5Onderzoek naar toevoegingen in alcoholhoudende dranken 10.5.1Onderzoek Informatievoorziening Zorg (evt. uit ander budget)11.5.3Onderzoek toegang zelfhulp (evt. uit ander budget)12.5.4Zorgvraag/zorggebruik vrouwen met alcoholproblemen (evt. uit
ander budget) 13.6.1Onderzoek in speciaal onderwijs 14.6.2Onderzoek alcohol en werk15.6.4Onderzoek naar sluitingstijdenregimes16.6.4Alcohol- en druggebruik bij daders en slachtoffers van geweldsdelicten9 Financieel kaderOp de begroting van het ministerie van VWS is thans jaarlijks voor het
alcoholpreventiebeleid structureel f 3 680 000 beschikbaar.
f 3 Miljoen hiervan heeft betrekking op financiering van het project
Alcohol Voorlichting en Preventie in het kader van het Preventieprogramma
van ZorgOnderzoek Nederland.Voor de voornemens in deze nota is met ingang van 2001 op de VWS-begroting
structureel een extra budget van f 2 miljoen per jaar beschikbaar.Daarnaast zal ik voor de voornemens uit deze Alcoholnota de komende 3
jaar uit de VWS-begroting in totaal minimaal f 3,8 miljoen incidenteel
extra budget inzetten. Bovendien ontvangt de alcoholhulpverlening projectgelden
die ingezet worden voor versterking van de kwaliteit van de verslavingszorg,
zoals in het kader van «Resultaten scoren» en de expertisefunctie
verslavingszorg en allochtonen. Tabel 7 Voornemens 2001–2003 ParagraafVoornemenBestaande financieringsrelatiesBudget incidenteel extraBudget structureel extra 3.1Leefstijlcampagne alcohol± 9 000 000  3.1Infolijn alcohol± 240 000  3.1Ontwikkeling computerzelftest  300 000 3.2Persoonsgerichte voorlichting in de regio600 000 600 0003.3Intensivering voorlichting basisscholen 300 000500 000 3.4Voorlichting aan verstrekkers commercieel  800 000 3.4Voorlichting aan verstrekkers sportsector 2 075 000 3.4Splitsing cursus Sociale Hygiëne  200 000 4.3Lokale handhavingsexperimenten  500 000 4.4Monitoren zelfregulering750 000 350 000 5.1Experimenten avondopenstelling verslavingszorg 900 000 5.2Ondersteuning project medische verslavingszorg 600 000 5.4Expertise-functie allochtonen & verslavingszorg PM  6.1Pilot gezinsgerichte alcoholpreventie  150 000 6.2Alcon en Pilotproject AKZO Delfzijl450 000 300 0008Onderzoeksprogramma  2 300 000TOTAAL 11 040 0003 875 0006 000 000In tabel 7 zijn niet opgenomen het jaarlijkse budget van ruim f 141
miljoen voor specifieke uitkeringen verslavingsbeleid en van f 178 miljoen
voor AWBZ-gefinancierde verslavingszorg.Ook zijn niet opgenomen de benodigde gelden voor het «Actieplan
Alcoholzorg» (paragraaf 5.2) en het «Handhavingsplan drankwetgeving»
(paragraaf 4.3). Het kabinet raamt die op f 20 miljoen (meer alcoholzorg),
resp. f 10 miljoen (betere handhaving) per jaar. Deze bedragen zijn in
de begroting nog niet voorzien. Het kabinet zal dit in het kader van de Voorjaarsnota
nader bezien. BIJLAGE 1 Beschikbaarheid alcoholhoudende drankenTabel 8 Vaste verkooppunten van alcoholhoudende dranken Type verstrekkingspuntAantal tot 01/11/2000Aantal sinds 01/11/2000 Cafés en discotheken e.d.17 00017 000 Restaurants13 20013 200Hotels2 2002 200 Commerciële sportkantines2 2002 200 Sportkantines in eigen beheer8 0008 000 Buurt- en verenigingshuizen5 0005 000 Cafetaria's en snackbars6 4006 400 Warenhuizen300300Tankshops2 800– Supermarkten8 0008 000Delicatessenzaken600600Tabaksspeciaalzaken500500Slijterijen3 3003 300 Overige detailhandel600200Totaal70 10066 900BIJLAGE 2 De structuur van de Drank- en HorecawetTabel 9 De structuur van de Drank- en Horecawet  Verstrekken voor gebruik ter plaatse (horeca)Verstrekken voor gebruik elders dan ter plaatse (detailhandel) Zwak-alcoholhoudende drank (bier, wijn –
incl. PSV1 – en gedistilleerd onder 15%)Vergunningplichtig in horeca/op terras leeftijdsgrens: 16
jaarNiet-vergunningplichtig in
elke slijterij/levens- middelenwinkel2 leeftijdsgrens: 16 jaar Sterke drank (gedistilleerd van 15%
of meer)Vergunningplichtig in horeca/op
terras leeftijdsgrens: 18 jaarVergunningplichtig in slijterij leeftijdsgrens: 18 jaar1 PSV = port, sherry, vermout.2 levensmiddelenwinkel = supermarkt, vis- en slagerswinkels,
delicatessenzaak, tabaksspeciaalzaak, bierwinkel, levensmiddelenafdeling warenhuis,
rijdende levensmiddelenwinkel, cafetaria, snackbar BIJLAGE 3 Specifieke prijselasticiteiten in 10 Europese landenTabel 10 Overzicht van prijselasticiteiten van de vraag
naar bier, wijn en gedistilleerd in 10 Europese landen1 BierWijnGedistilleerdBelgië– 0,2vermouth: – 1,8 champagne: – 0,6
 overige wijnen: – 0,4– 0.9; – 1.1Denemarken– 1,1– 1,4– 2,2; – 2,8 Duitsland (West)– 0,1Champagne: – 0,6 Andere wijnen: niet
significant– 1,8 Frankrijk– 0,7Tussenproducten: – 0,4 Overige wijnen: – 0,5– 0,8Griekenland– 1,1– 0,7– 0,9Groot-Brittannië– 1,4– 0,45– 2; – 2,2Ierland– 0,5– 3,8– 3,2Italië– 0,2– 0,1– 0,6Nederland– 0,3– 1,2– 2,1Spanje– 0,1niet significant– 3,21 Competition between different categories of alcoholic drinks:
final report to the intention of European Commission, DG XXI, Customs and
Indirect Taxation. Bossard Consultants, 1994. BIJLAGE 4 Verbruik en accijns op bier, wijn en gedistilleerd in de
EUTabel 11 Verbruik per hoofd van de bevolking (teruggerekend
tot liters pure alcohol) in 19981 en accijnstarieven per 1 januari
2000 per hectoliter in Euro2LandVerbruik per hoofd van de bevolkingBier van 5%Wijn van 11%Gedistilleerd van 40% Luxemburg13,3100416Portugal11,2140814Frankrijk10,8133580Ierland10,8992731 109Duitsland10,690522Spanje10,180274Denemarken9,5461001 477Oostenrijk9,2170291Griekenland9,1140349België8,92147664Nederland8,12149602Italië7,7170258 Ver. Koninkrijk7,5962501 267Finland7,11432352 018Zweden4,9883242 3901 Productschap voor Gedistilleerde Dranken. World drink trends
1999; international beverage consumption and production trends. Henley-on-Thames,
NTC Publications Ltd., 1999.2 Jaarverslag 1999. Amsterdam, Produktschap voor Bier, 2000. BIJLAGE 5 CPI alcoholhoudende dranken en totaal bestedingenTabel 12 Consumenten prijsindexcijfer alcoholhoudende
dranken en totaal bestedingen 1995–september 2000 (1995=100)1JaarCPI alcoholhoudende drankenCPI totaal bestedingen1995100,0100,0 1996100,0102,01997100,4104,2 1998101,5106,31999103,2108,6 sept. 2000104,6112,6Stijging 1995–september 2000+ 4,6%+ 12,6%1 Centraal Bureau voor de Statistiek.XNoot1Alcohol en samenleving; nota over een samenhangend alcoholmatigingsbeleid.
Kamerstukken II 1986/1987, 19 243, nr. 2–3.XNoot2Kabinetsformatie 1998. Kamerstukken II 1997/1998, 26 024, nr. 9.XNoot1Behandeling wetsvoorstel Vaststelling begroting Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport. Handelingen II 1998/1999, nr. 29, blz. 1971–1996.XNoot2Verslag van de consultatie over de ontwerp-Alcoholnota. Den Haag, Ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2000.XNoot1Het verbruik van alcoholhoudende dranken in Luxemburg wordt – meer
dan in andere landen – beïnvloed door aankopen van niet-Luxemburgers.XNoot2Een hoog hoofdelijk alcoholgebruik wordt in de alcoholliteratuur gezien
als één van de indicatoren van alcoholproblematiek. Uit een
recente studie van Th. Norström blijkt dat er in de 14 door hem onderzochte
Europese landen inderdaad een positieve en statistisch significante relatie
bestaat tussen hoofdelijk alcoholgebruik en overall-sterfte bij mannen.XNoot3Gezondheidsenquête van het Centraal Bureau voor de Statistiek.XNoot1Drinken of gedronken worden. Perspekt 9 (2000) nr. 6, blz. 16–18.XNoot2European Alcohol Action Plan 2000–2005. Copenhagen, World Health
Organization Europe, 2000.XNoot3Mensink, C., Spruit, I.P. (red.) Verslaving 1998; over gebruik en zorg.
Houten/Diegem, Bohn, Stafleu Van Loghum, 1999.XNoot1Maas, P.J. van der, Kramer, P.G.N. (red.) Volksgezondheid Toekomst Verkenning
1997; deel III: Gezondheid en levensverwachting gewogen. Maarssen, Elsevier/De
Tijdstroom, 1997.XNoot2Determinants of the burden of disease in the EU. Stockholm, National Institute
for Public Health, 1997.XNoot3Garretsen, H.F.L., Knibbe, R.A. Alkohol prevalentie onderzoek Rotterdam/Limburg;
landelijk eindrapport. Leidschendam, Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid
en Cultuur, 1983.XNoot4In de studies naar probleemdrinken wordt alcoholgebruik gemeten aan de
hand van de kwantiteit (Q), de frequentie (F) en het vóórkomen
van variabel zwaar alcoholgebruik (V). Deze methode wordt ook wel de QFV-index
genoemd. Aangezien veel drinken op een paar dagen (bijvoorbeeld in het weekend)
ook problemen met zich kan brengen, telt het drinken van één
of twee maal per week zes of meer glazen ook als excessief drankgebruik. De
meting van alcoholproblematiek is gebaseerd op 11 indicatoren van alcoholgerelateerde
problematiek, zoals psychologische afhankelijkheid, symptomatisch drinken,
sociale problematiek, gezondheidsproblemen, ongelukken, frequent dronken zijn
en/of een kater hebben. Probleemdrinken is vervolgens gedefinieerd als een
combinatie van excessief drinken en alcoholgerelateerde problematiek.XNoot5Bongers, I.M.B. Problem drinking among the general population; a public
health issue? Rotterdam, Instituut voor Verslavingsonderzoek, 1998.XNoot6Bijl, R.V.,Ravelli, A. Psychiatrische morbiditeit, zorggebruik en zorgbehoefte;
resultaten van de Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS).
TSG/Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen 76 (1998) nr. 8, blz. 446–457.XNoot7Posma, R., Koeten, F. Feiten over alcohol. Woerden, Nationaal Instituut
voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie, 1998 (9de editie).XNoot1Wodak, A. Reducing alcohol-related harm through alcohol treatment; treatment
effectiveness research and the problem of attribution. Tijdschrift voor Alcohol,
Drugs en andere Psychotrope Stoffen 19 (1993) nr. 4, blz. 244–250.XNoot2Zwart, W.M de, Cruts, A.A.N., Ouwehand, A.W., Verhoef, G.J. Probleemdrinkers
(V/M); profiel van vrouwen in de ambulante zorg. Utrecht, Trimbos Instituut/Stichting
IVV, NeVIV, Landelijk Platform VHV, 1996.XNoot3Dijk, T. van, Flight, S., Oppenhuis, E., Duesmann, B. Huiselijk geweld;
aard, omvang en hulpverlening. Den Haag, Ministerie van Justitie, 1997.XNoot4Stel, J.,van der, Keuken, J. van der. Kinderen, gezin en alcohol; preventie
en hulpverlening. Assen, Dekker & Van de Vegt, 1992.XNoot5Cuijpers, P., Langendoen, Y., Bijl, R.V. Psychiatric disorders in adult
children of problem drinkers; prevalence, first onset and comparison with
other risk factors. Addiction 94 (1999) nr. 10, blz. 1489–1498.XNoot6Een boekje open over alcohol en werk. Utrecht, Alcon, 2000.XNoot1www.swov.nlXNoot2De schatting van het werkelijke aantal doden is als volgt tot stand gekomen.
Bij onderzoek dat de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid
sinds 1970 bijna jaarlijks heeft uitgevoerd onder automobilisten die in weekendnachten
onderweg zijn, bleek de laatste jaren ca. 4,5% van de geteste bestuurders
een bloed-alcoholgehalte (BAG) boven de 0,5 promille te hebben. De uitkomsten
van dit onderzoek geven echter een iets te rooskleurig beeld van het werkelijke
rijden onder invloed van alcohol. Ondanks alle voorzorgen is immers nooit
helemaal te voorkomen, dat de metingen uitlekken (vooral via taxichauffeurs
en mensen die elkaar via de mobiele telefoon waarschuwen). Sommige rijders
onder invloed kunnen de metingen daardoor ontwijken: ze stellen hun rit uit,
kiezen een alternatieve route, of laten zich vervoeren. Het werkelijke aandeel
rijders onder invloed zal daardoor in weekendnachten eerder tussen de 6 en
7% liggen. Uit de resultaten van incidentele metingen buiten de weekendnachten
kan worden afgeleid dat, over de hele week gezien, ongeveer 3,5% van alle
automobilisten een BAG boven de 0,5 promille heeft. Uit onderzoek in Australië
en de VS blijkt, dat bestuurders die onder invloed zijn van alcohol, gemiddeld
een zes keer zo grote kans op een dodelijk ongeval hebben als bestuurders
die dat niet zijn. Als 3,5% van de bestuurders in Nederland een BAG boven
de 0,5 promille heeft en als die bestuurders gemiddeld een zes keer zo grote
kans op een dodelijk ongeval hebben als de overige bestuurders, dan is ca.
18% van de dodelijke verkeersongevallen in Nederland het gevolg van alcoholgebruik.
Of, meer concreet: alcoholgebruik is dan jaarlijks verantwoordelijk voor ca.
225 verkeersdoden (gemiddeld over de periode 1995–1999). Daarbij is
aangenomen, dat per dodelijk alcoholongeval gemiddeld 1,1 dode valt te betreuren.XNoot3Posma, R., Koeten, F. Feiten over alcohol. Woerden, Nationaal Instituut
voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie, 1998 (9de editie).XNoot4Agenten negeren regeling blaastest na ongeluk. BN/De Stem, (2000) nr.
23 augustus.XNoot5Leccese, A.P., Pennings, E.J.M., Wolff, F.A. de. Combined use of alcohol
and other psychotropic drugs; a review of the literature. Leiden, Leids Universitair
Medisch Centrum, 2000.XNoot6Rapportage jeugd 1997. Den Haag, Sociaal Cultureel Planbureau, 1998.XNoot7Bieleman, B., Maarsingh, H., Meijer, G. Aangeschoten wild; een onderzoek
naar jongeren, alcohol, drugs en agressie tijdens het uitgaan. Groningen,
Intraval, 1998.XNoot8Bommels, B., Meijer, R. Dood door geweld. Elseviers Magazine (1998) nr.
31 januari.XNoot9Terlouw, G.J., Haan, W.J.M. de, Beke, B.M.W.A. Geweld: gemeld en geteld;
een analyse van aard en omvang van het geweld op straat tussen onbekenden.
Arnhem, Advies- en Onderzoeksgroep Beke, 1999.XNoot10Leeuwen, F.E. van. Epidemiologie van kanker; inzichten en vooruitzichten.
Amsterdam, Vrije Universiteit, 1999.XNoot1Meijer, J.W., Tjioe, B.K. Maatschappelijke kosten alcoholmisbruik en tabaksgebruik.
Rotterdam, Nederlands Economisch Instituut, 1990.XNoot2Bouwmeester, O., Ernste, D. The social costs of dependence and the cost-effectiveness
of addiction treatment. Hoofddorp, KPMG, 1996.XNoot3Muizer, A.P., Rood-Bakker, D.S. Maatschappelijke kosten: externaliteiten
van alcohoholgebruik, kosten en baten voor derden. Rotterdam, Nederlands Economisch
Instituut, 1997.XNoot4Rijden onder invloed in Nederland, 1997–1999; ontwikkeling van het
alcoholgebruik van automobilisten in weekendnachten. Den Haag, Ministerie
van Verkeer en Waterstaat, 2000.XNoot5Klerks, P., Broek, H. van den, Werf, J. van der. Een rode draad in ons
werk; inspanningen in de basispolitiezorg ten aanzien van alcoholmisbruik,
1999.XNoot1Alcohol en samenleving; nota over een samenhangend alcoholmatigingsbeleid.
Kamerstukken II 1986/1987, 19 243, nr. 2–3.XNoot2Kabinetsformatie 1998. Kamerstukken II 1997/1998, 26 024, nr. 9.XNoot1Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2001.
Kamerstukken II 2000/2001, 27 400 XVI, nr. 2.XNoot2Engelsman, E. Het alcoholbeleid van de overheid. Tijdschrift voor Alcohol,
Drugs en andere Psychotrope Stoffen 7 (1981) nr. 4, blz. 124–130.XNoot1Lemmers, L. Alcoholmisbruik door jeugdigen. In: Gezond Leven; stand van
zaken en voorstel voor programmering. Den Haag, ZorgOnderzoek Nederland, 2000.XNoot1Drs. R. van Amerongen: Groot voorstander van een middenweg. Nieuwsbrief
Alcohol Voorlichtings Plan (1086) nr. 1, blz. 3.XNoot2Campagne «Wat doet drank met u?»; tracking eindrapportage.
Den Haag, Rijksvoorlichtingsdienst, 2000.XNoot1Ginneken, S.B. van, Nijenhuis, H.G., Otto, M.F. (red). Lokaal alcoholmatigingsbeleid;
de stand van zaken medio 1990. Rijswijk, Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid
en Cultuur, 1990.XNoot2Gageldonk, A. van, Cuijpers, P. Effecten van verslavingspreventie; overzicht
van de literatuur. Utrecht, Trimbos-instituut, 1998.XNoot3Jeugdparticipatie; overzicht van initiatieven. Den Haag, Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2000.XNoot4Lemmers, L. Effectevaluatie van de zomercampagne 1999 «Ben jij sterker
dan drank?». Woerden, Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering
en Ziektepreventie, 2000.XNoot5Buuren, J. van, Scholten, C. Inventarisatie van effecten NIGZ-activiteiten
op het werk van de AVP-Steunpunten. Leiden, Research voor Beleid, 2000.XNoot6Hol, M. Samenwerken aan alcoholpreventie; een verkenning van factoren
die van invloed zijn op de samenwerking tussen het Nationaal Instituut voor
Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie (NIGZ) en 16 regionale instelling
voor verslavingszorg. Leiden, Rijksuniversiteit, 1998.XNoot1Lotterman, L., Alleen het certificaat moet nog ingelijst. Tijdschrift
Gezondheids Voorlichting 15 (1998) nr. 6, blz. 4–7.XNoot1Bun, C.J.E., Stolwijk, A.M., Raat, H. Voorbeeld doet volgen? Tijdschrift
voor Alcohol, drugs en andere Psychotrope Stoffen 20 (1994) nr. 2, blz. 78–87.XNoot2Stand van zaken in het schoolgezondheidsbeleid. Amsterdam, ResCon Research
& Consultancy, 1998.XNoot3Intensivering van alcoholvoorlichting in het basisonderwijs. Utrecht,
Trimbos-instituut, 1999.XNoot1Siebenheller & Partners. Onderzoek effect Sociale Hygiëne. Zoetermeer,
SVH Onderwijscentrum, 1999.XNoot1Dam, C. ten, Bieleman, B., Snippe, J. Alcoholverstrekking aan jongeren;
onderzoek naar de naleving van de leeftijdsgrenzen van 16 en 18 jaar uit de
Drank- en Horecawet. Groningen/Rotterdam, Intraval, 1999.XNoot2Spijkers, E., Laan, R. van der, Dam, C. ten, Bieleman, B. Inventarisatie
alcohol- en tabaksbeleid in sportkantines. Groningen/Rotterdam, Intraval,
1999.XNoot1Wet van 13 april 2000 tot wijziging van de Drank- en Horecawet. Staatsblad
(2000) nr. 184.XNoot1Brief minister met kabinetsstandpunt inzake Handhaven op niveau; reactie
op rapport Commissie bestuursrechtelijke/privaatr. handhaving. Kamerstukken
II 1999/2000, 26 800 VI, nr. 67.XNoot1Handhavingsplan consumentenleeftijdsgrenzen alcohol, tabak en kansspelautomaten.
Kamerstukken II 1997/1998, 25 984, nr. 1.XNoot1Beleidsplan Nederlandse Politie 1999–2000; brief ministers inzake
visie kabinet op inzet van particuliere beveiligingsorganisaties. Kamerstukken
II 2000/2001, 26 345, nr. 46.XNoot2Brief minister met kabinetsstandpunt inzake Handhaven op niveau; reactie
op rapport Commissie bestuursrechtelijke/privaatr. handhaving. Kamerstukken
II 1999/2000, 26 800 VI, nr. 67.XNoot1Bakker, M., Dalen, W. van, Looise, B. (red). Some things only happen after
dark. Woerden/Bunnik, Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie/Stichting
Alcoholpreventie, 2000.XNoot1Wijziging van de Drank- en Horecawet. Kamerstukken II 1998/1999, 25 969,
nr. 6.XNoot1Österberg, E. Affects of alcohol control measures on alcohol consumption.
International Journal of the Addictions 27 (1992) nr. 2, blz. 209–225.XNoot2Competition between different categories of alcoholic drinks: final report
to the intention of European Commission, DG XXI, Customs and Indirect Taxation.
Bossard Consultants, 1994.XNoot3Chaloupka, F.J. Effects of price on alcohol-related problems. Alcohol,
Health and Research World 17 (1993) nr. 1, blz. 46–53.XNoot1Wijziging van enkele belastingwetten c.a. (belastingplan 1999). Motie
van het lid De Vries c.s. Kamerstukken II 1998/1999, 26 245, nr. 26.XNoot1Dekker, E.. Het beleid beleefd; vraaggerichtheid van de geestelijke gezondheidszorg
en verslavingszorg. Utrecht, Trimbos-instituut, 1998.XNoot2Dossier verslaving en verslavingszorg; achtergrondstudie bij het advies
Verslavingszorg herijkt. Zoetermeer/Den Haag, Raad voor de Volksgezondheid
en Zorg/Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, 1999.XNoot3Hajema, K.J., Sociological aspects of drinking behavior; alcohol-related
problems and help-seeking. Maastricht, Maastricht University, 1998 (proefschrift).XNoot4Onderzoek toont aan dat de huisarts maar 1 op de 7 probleemdrinkers als
zodanig herkent. Gageldonk, A. van e.a. De Nederlandse verslavingszorg, overzicht
van de kennis over aanbod, vraag en effect. Utrecht, Trimbosinstituut, 1997.XNoot1Geerlings, P.J. Brink, W. van den, Schippers, G.M., Behandelingsstrategieën
bij alcoholproblemen. Houten/Diegem, Bohn Stafleu Van Loghum, 1996.XNoot1Alcohol en samenleving, nota over een samenhangend alcoholmatigingsbeleid.
Kamerstukken II 1986/1987, 19 243, nr. 2–3; Brancherapport GGZ
Nederland 1993–1997. Utrecht, GGZ Nederland, 1998.XNoot2Geerlings, P.J., Ansoms, C., Brink, W. van den, Acamprosaat en terugvalpreventie
bij alcoholisten. Tijdschift voor Alcohol, Drugs en andere Psychotrope Stoffen
21 (1995) nr. 3, blz. 129–141.XNoot3Geerlings, P.J. Brink, W. van den, Schippers, G.M., Behandelingsstrategieën
bij alcoholproblemen. Houten/Diegem, Bohn, Stafleu Van Logum, 1996.XNoot4Nationale DrugMonitor; jaarbericht 1999. Utrecht, Bureau NDM, 1999.XNoot1Geelen, K., Greshof, D, Postma, D., Sprock, B. Zelfhulpgroepen en verslavingen,
een voorstudie. Utrecht, Trimbos-instituut, 2000.XNoot1Vrieling, I., Alem, V.C.M. van, Mheen, H. van de. Drop-out onder allochtonen
in de ambulante verslavingszorg. Rotterdam–Houten, Instituut voor Onderzoek
van Leefwijzen & Verslaving/Stichting Informatievoorziening Verslavingszorg,
2000.XNoot2Geerlings, P.J. Brink, W. van den, Schippers, G.M., Behandelingsstrategieën
bij alcoholproblemen. Houten/Diegem, Bohn Stafleu Van Loghum, 1996.XNoot1Cuijpers, P. Preventieprogramma's voor kinderen van alcoholafhankelijke
ouders; een overzicht van de literatuur. Kind en Adolescent 20 (1999) nr.
4 blz. 248–261.XNoot2Alcohol problems in the family; a report to the European Union. St. Ives,
Eurocare, 1998.XNoot3Kind van de drank; vooronderzoek naar de aandacht van verslavingszorginstellingen
voor kinderen van alcoholverslaafden. Groningen/ Rotterdam, Intraval, 1997.XNoot1Mathrani, S. Guidelines for city action on alcohol. Copenhagen, World
Health Organization, Regional Office for Europe, 1995.XNoot2Haar, H. Iemand drinkt alles kapot, maar het werk als laatste. Arbeidsomstandigheden
68 (1992) nr. 3, blz. 147–150.XNoot1Bijl, D.A. Preventie van alcoholproblematiek in het bedrijfsleven. In:
Handboek verslaving; hulpverlening, preventie, beleid. Houten, Bohn, Stafleu,
Van Loghum, 1997.XNoot2Mathrani, S. Guidelines for city action on alcohol. Copenhagen, World
Health Organization, Regional Office for Europe, 1995.XNoot3Gründemann, R.W.M. Alcoholgebruik onder de Nederlandse beroepsbevoling;
vervolgonderzoek alcohol en werk, deel I en II. Den Haag, Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, 1989.XNoot1Verbeek, J.M., Soenveld, A.E. Alcohol en verkeer. In: Alcoholpreventie;
achtergronden, praktijk en beleid. Alphen aan den Rijn/ Brussel, Samsom Uitgeverij,
1988.XNoot1Ben jij sterker dan drank: Nederlanders over drinken van alcohol. Amsterdam,
NIPO, 1998.XNoot2Integraal Veiligheids-Programma. Den Haag, Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, 1999.XNoot3Kabinetsstandpunt IBO-Verkeershandhaving. Kamerstukken II 1997/1998, 25 846,
nr. 1–3.XNoot1Voorkoming en bestrijding van geweld op straat. Kamerstukken II 1997/1998,
25 907, nr. 1.XNoot2Handreiking veilig uitgaan; een instrument voor samenwerking tussen lokale
partners. Den Haag, Ministerie van Justitie, 1998.XNoot3Elling, A., Fromberg, E. Cursus Horecaportier. Nieuwsbrief Verslaving
(1999) nr. 1 blz. 6.XNoot4Integraal Veiligheids-Programma. Den Haag, Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, 1999.XNoot5Stimuleringsplan Veilig Uitgaan. Den Haag, Landelijk Platform Tegen Geweld
op Straat, 2000.XNoot1Anderson, P. (editor). Alcohol – less is better; report of the WHO
European Conference Health, Society and Alcohol, Paris 12–14 December
1995. Copenhagen, World Health Organization, Regional Office for Europe, 1996.XNoot2European Alcohol Action Plan 2000–2005. Copenhagen, World Health
Organization, Regional Office for Europe, 2000.XNoot3Alcoholgebruik door kinderen en adolescenten; voorstel voor een aanbeveling
aan de raad. Brussel, Commissie van de Europese Gemeenschappen, 2000 (COM/2000/736). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27565-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl