Sociale Nota 1997; Nota
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25002, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

17-09-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25002 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamHOOFDSTUK 1. SAMENVATTING TrendsOpgavenArbeidsparticipatieArbeidsmarktLangdurige werkloosheidSociale ZekerheidInstitutionele vernieuwingArbeidsomstandighedenKoopkrachtontwikkeling 1997Armoede en uitsluitingEuropees beleidHOOFDSTUK 2. ONS SOCIAAL-ECONOMISCH BESTEL: DE STAND VAN
ZAKEN 2.1. Inleiding2.2. De welvaartsontwikkeling2.3. Arbeidsmarkt en werkgelegenheid2.4. Sociale zekerheid2.5. ConclusiesHOOFDSTUK 3. KANSEN OP WERK IN GOEDE BANEN LEIDEN De noodzaak van institutionele vernieuwing 3.1. Inleiding3.2. Uitgangspunten van institutionele vernieuwingRealisatie beleidsdoelstellingenNieuwe verantwoordelijkheidsverdelingBetere aansturingSamenwerking3.3. Vernieuwing in de uitvoeringsorganisatie werknemersverzekeringen OntvlechtingNieuwe organisatie uitvoering werknemersverzekeringen3.4. Institutionele vernieuwing van de bijstandVersterking gemeentelijk sociaal beleidImplementatie ABW3.5. Institutionele vernieuwing bij Arbeidsvoorziening3.6. Procesgerichte samenwerkingHOOFDSTUK 4. INVESTEREN IN WERKGELEGENHEID 4.1. Inleiding4.2. Financieel-economisch beleid4.3. Mogelijkheden voor lastenverschuivingen4.4. Beheerste loonkosten4.5. Investeren in de structuur van de economie4.6. Investeren in onderwijs en scholing4.7. Europees investeren in werkgelegenheidHOOFDSTUK 5. INSPELEN OP DE NIEUWE ARBEIDSMARKT 5.1. Inleiding5.2. Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt5.3. ArbeidstijdpatronenFlexibiliteit van de arbeidsduurArbeidstijdenwetDeeltijdarbeidVerlofregelingenVan VUT naar flexibele pensionering5.4. Arbeidscontracten5.5. De oudere werknemer5.6. Medezeggenschap5.7. Sociale Zekerheid5.8. Nieuwe vormen van arbeid voor laagopgeleidenHOOFDSTUK 6. MEER EENVOUDIG WERK 6.1. Inleiding6.2. Meer banen6.3. De afstand tot de arbeidsmarkt van langdurig werklozenOpleidingLeeftijdEtnische herkomstWerkloosheid als zelfstandige factorSociale aspectenWerving en selectie door werkgeversPerspectieven6.4. Meer banen scheppen door arbeid goedkoper te makenCAO-afsprakenLastenverlichting en afdrachtskorting langdurig werklozenTijdelijke dispensatie minimumloonMarkt voor dienstverlening aan particulieren6.5. Meer werk voor langdurig werklozen De collectieve sectorExperimenten met inzet van uitkeringsgeldRealisatie op lokaal niveauExperimenten met sociale activering6.6. Meer samenhang in regelgeving en financiering6.7. De uitvoering van het beleidHoe activeren?Vernieuwing van de uitvoeringsorganisatie en procesgerichte
samenwerkingConclusieHOOFDSTUK 7. SOCIALE ZEKERHEID 7.1. Inleiding7.2. Realisatie regeerakkoord7.3. Volumebeleid Volumeontwikkeling sociale zekerheidAAW/WAOZiekteverzuim VEEL DISCUSSIE OVER WET UITBREIDING LOONDOORBETALING
BIJ ZIEKTE (WULBZ)WWABWPreventie- en uitstroombeleidActivering van WW-ersArbeidsongeschiktheid: preventie en reïntegratieABW: minder instroom, meer uitstroom7.4. UitvoeringGegevensuitwisselingFraudebestrijding in de bijstandHandhaving over de grensAansprakelijkheid7.5 Oudedagsvoorziening De AOW gewaarborgd JONGEREN ONZEKER OVER OUDEDAGSVOORZIENINGAanvullende pensioenenToezicht pensioenenHOOFDSTUK 8. ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN 8.1. Inleiding8.2. Doorvoering van TZ/ARBO ArbodienstenRisico-inventarisatie en risico-evaluatie (RIE)ArbeidsinspectieParticuliere verzekeringen8.3. Het nieuwe arbobeleidAccent op de ondernemingWerknemersinbrengCertificatie en normalisatieToezicht en handhavingInternationaal kaderFollow-up SER-advies8.4. Kosten en baten van arbobeleid8.5. Geïntegreerde uitvoeringHOOFDSTUK 9. INKOMENSBELEID 9.1. Inleiding9.2. Koopkrachtontwikkeling 1996 en 1997 SamenvattingKoopkrachtontwikkeling in 1996Koopkrachtontwikkeling 1997Specifieke maatregelen9.3. Koopkrachtoverzichten9.4. Decentralisatie van beleid en koopkracht9.5. Bestrijding armoede en sociale uitsluiting De andere kant van NederlandBeheersing woonlastenInkomensondersteuningsbeleidAanpak van schuldproblemenDe effectiviteit van voorzieningenSociale conferentie en monitoringBIJLAGE 1Tabel 1.A. BBP per hoofd van de bevolking in de EU-landen,
USA en Japan (gecorrigeerd voor prijsverschillen, uitgedrukt in ECU's) Tabel 1.B. Gemiddelde jaarlijkse feitelijke arbeidstijd,
werknemers (uren per jaar) Tabel 1.C. Werkzame personen naar gemiddelde feitelijke
arbeidstijd per week (incl.deeltijd) Tabel 1.D. Werkzame personen naar aandelen deeltijd Tabel 1.E. Bruto participatiegraad in OESO-landen Tabel 1.F. Netto participatiegraad in OESO-landen Tabel 1.G. Gestandaardiseerde werkloosheid in OESO-landen Tabel 1.H. Groei van de werkgelegenheid in OESO-landen Tabel 1.I. Groei van het arbeidsaanbod in OESO-landen Tabel 1.J. I/A-verhouding (inactieven/actieven) Tabel 1.K. Verdeling van de werkgelegenheid naar sector
(1993), procentuele aandelen Tabel 1.L. De bruto uitgaven sociale bescherming van de
EU-landen in procenten van het BBP1Tabel 1.M. Netto publieke en private uitgaven sociale
bescherming in procenten van het BBP, 1993 Tabel 1.N. Gemiddelde en marginale wig, 1993 BIJLAGE 2Tabel 2a Bevolking 15–64 jaar naar geslacht, leeftijd,
etniciteit en onderwijsniveau, 1987–1995 (jaargemiddelden) x 1 000
personen Tabel 2b Beroepsbevolking 15–64 jaar naar geslacht,
leeftijd, etniciteit en onderwijsniveau, 1987–1995 (jaargemiddelden) BIJLAGE 3Tabel 3a Werkzame beroepsbevolking 15–64 jaar naar
geslacht, leeftijd, etniciteit, onderwijsniveau en arbeidsduur per week, 1987–1995
(jaargemiddelden) BIJLAGE 4Tabel 4a Werkloze Beroepsbevolkinga naar geslacht,
leeftijd, etniciteit en onderwijsniveau, 1987–1995 (jaargemiddelden) Tabel 4b Geregistreerde werklozena naar geslacht,
leeftijd, etniciteit, onderwijsniveau en duur inschrijving, 1987–1995
(jaargemiddelden) BIJLAGE 5Tabel 5a Vacatures en moeilijk vervulbare vacatures naar
bedrijfstak, beroepstak, gevraagd opleidingsniveau en bedrijfsgrootte per
30 september, 1990–1995 BIJLAGE 6Tabel 6a kerngegevens doelgroepen arbeidsmarkt 1990 en
1995 Tabel 6b Overlap tussen doelgroep en arbeidsmarkt, 1995 BIJLAGE 7.1. EXPLOITATIE-OVERZICHTEN SOCIALE VERZEKERINGEN 1994–2001 Tabel 7.1A. Overzicht sociale verzekeringen 1994 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.1B. Overzicht sociale verzekeringen 1995 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.1C. Overzicht sociale verzekeringen 1996 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.1D. Overzicht sociale verzekeringen 1997 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.1E. Overzicht sociale verzekeringen 1998 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.1F. Overzicht sociale verzekeringen 1999 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.1G. Overzicht sociale verzekeringen 2000 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.1H. Overzicht sociale verzekeringen 2001 (bedragen
in miljoenen guldens) BIJLAGE 7.2. EXPLOITATIE-OVERZICHTEN SOCIALE VOORZIENINGEN 1994–2001 Tabel 7.2A. Overzicht sociale voorzieningen 1994 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.2B. Overzicht sociale voorzieningen 1995 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.2C. Overzicht sociale voorzieningen 1996 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.2D. Overzicht sociale voorzieningen 1997 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.2E. Overzicht sociale voorzieningen 1998 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.2F. Overzicht sociale voorzieningen 1999 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel7.2G. Overzicht sociale voorzieningen 2000 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 7.2H. Overzicht sociale voorzieningen 2001 (bedragen
in miljoenen guldens) BIJLAGE 7.3. VERMOGENS SOCIALE FONDSEN, ULTIMO 1994–1997
BEDRAGEN IN MILJOENEN GULDENSBIJLAGE 8Inleiding en uitgangspuntenUitgaven sociale verzekeringenTabel 8A. Uitgaven sociale verzekeringen per wet, 1995–2001
(mln. gld.) Ontvangsten sociale verzekeringenTabel 8B. Ontvangsten sociale verzekeringen per categorie,
1995–2001 (mln. gld.) Uitgaven sociale voorzieningenTabel 8C. Uitgaven sociale voorzieningen per wet, 1993–2000
(mln. gld.) Geïntegreerd middelenbeheerBIJLAGE 9InleidingBijstellingen uitgaven sociale verzekeringenTabel 9A. Bijstellingen uitgaven sociale verzekeringen,
1995–2000 (miljoenen guldens) Bijstelling uitgaven sociale voorzieningenTabel 9B. Bijstellingen uitgaven sociale voorzieningen,
1995–2000 (miljoenen guldens) Uitgavendruk in % BBPTabel 9C. Bijstellingen uitgavendruk sociale zekerheid
(exclusief ziektekosten) 1995–2000 (%BBP) Regels budgetdiscipline sociale zekerheidTabel 9D. De aanpassingen van de ijklijn sociale zekerheid
(exclusief ziektekostenregelingen) sinds de Sociale Nota 1996; in miljarden
guldens. Tabel 9E. Confrontatie van de feitelijke uitgaven en de
normatieve ijklijn sociale zekerheid; in miljarden guldens. BIJLAGE 10(bedragen in miljoenen guldens)BIJLAGE 11 VOLUME SOCIALE ZEKERHEID, 1980–2001 Tabel 11A. Volume-ontwikkeling van de sociale verzekeringen
(x 1000 uitkeringsjaren) Tabel 11B. Volume-ontwikkeling van de sociale voorzieningen
(x 1000 uitkeringsjaren) BIJLAGE 12 PREMIES SOCIALE VERZEKERINGEN 1980–1997 (IN PROCENTEN
VAN DE PREMIEGRONDSLAG)BIJLAGE 13 UITGAVE SOCIALE ZEKERHEID 1980–1995 Tabel 13A. Overzicht naar aard van de voorziening (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 13B. Overzicht per sociale verzekeringswet (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 13C. Overzicht van de uitgaven pensioenverzekeringen
(bedragen in miljoenen guldens) Tabel 13D. Overzicht van de uitgaven voor de sociale voorzieningen
(bedragen in miljoenen guldens) Tabel 13E. Overzicht van de regelingen voor overheidspersoneel
(bedragen in miljoenen guldens) BIJLAGE 141. Inleiding2. De beleidsmaatregelen met inkomenseffecten nader beschouwd Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en MilieubeheerOnderwijs Cultuur en WetenschappenDefensieFinanciënSociale Zaken en werkgelegenheidVolksgezondheid, Welzijn en Sport3. ConclusiesBIJLAGE 15BIJLAGE 16
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25002Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 465 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 002Sociale Nota 1997nr. 2NOTAINHOUDSOPGAVE   DEEL I Algemeen2   Hoofdstuk 1 Samenvatting2   Hoofdstuk 2
Ons sociaal economisch bestel9 2.1.Inleiding9 2.2. De welvaartsontwikkeling9 2.3.Arbeidsmarkt en werkgelegenheid13 2.4. Sociale zekerheid182.5. Conclusies21    Hoofdstuk 3 Kansen
op werk in goede banen leiden22 3.1. Inleiding223.2. Uitgangspunten van institutionele vernieuwing22 3.3.Vernieuwing in de uitvoeringsorganisatie werknemersverzekeringen253.4. Institutionele vernieuwing in de bijstand27 3.5.Institutionele vernieuwing bij Arbeidsvoorziening28 3.6.Procesgerichte samenwerking29    DEEL II Werkgelegenheidsbeleid32   Hoofdstuk 4 Investeren in werkgelegenheid324.1. Inleiding32 4.2. Financieel-economisch
beleid32 4.3. Mogelijkheden voor lastenverschuivingen334.4. Beheerste loonkosten34 4.5. Investeren
in de structuur van de economie37 4.6. Investeren in onderwijs
en scholing37 4.7. Europees investeren in werkgelegenheid39   Hoofdstuk 5 Inspelen op de nieuwe arbeidsmarkt425.1. Inleiding42 5.2. Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt425.3. Arbeidstijdpatronen44 5.4. Arbeidscontracten495.5. De oudere werknemer50 5.6. Medezeggenschap515.7. Sociale Zekerheid52 5.8. Nieuwe vormen
van arbeid voor laagopgeleiden53    Hoofdstuk 6 Meer
eenvoudig werk55 6.1. Inleiding55 6.2.Meer banen55 6.3. De afstand tot de arbeidsmarkt van
langdurig werklozen58 6.4. Meer banen scheppen door arbeid
goedkoper te maken64 6.5. Meer werk voor langdurig werklozen656.6. Meer samenhang in regelgeving en financiering67 6.7.De uitvoering van het beleid68    DEEL III Sociaal
Beleid70   Hoofdstuk 7 Sociale Zekerheid707.1. Inleiding70 7.2. Realisatie regeerakkoord707.3. Volumebeleid72 7.4. Uitvoering817.5. Oudedagsvoorziening83    Hoofdstuk
8 Arbeidsomstandigheden86 8.1.Inleiding86 8.2.Doorvoering van TZ/ARBO86 8.3. Het nieuwe arbobeleid888.4. Kosten en baten van arbobeleid92 8.5. Geïntegreerde
uitvoering93    Hoofdstuk 9 Inkomensbeleid949.1.Inleiding94 9.2. Koopkrachtontwikkeling
1996 en 199794 9.3. Koopkrachtoverzichten98 9.4.Decentralisatie van beleid en koopkracht100 9.5. Bestrijding
armoede en sociale uitsluiting103HOOFDSTUK 1. SAMENVATTING Trends1. De werkgelegenheid groeit in een hoog tempo en dat is ook noodzakelijk.
De stijging is groter dan in andere Europese landen. De in het regeerakkoord
verwachte groei van 350 000 banen wordt al in 1997 overschreden.Daarbij wordt in 1996 de stijging van het aantal pensioengerechtigden
voor het eerst sinds de vorming van ons sociaal stelsel in de jaren zestig
meer dan gecompenseerd door de daling van het aantal uitkeringsgerechtigden
beneden de 65 jaar. De uitgaven voor de sociale zekerheid als percentage van
het bruto binnenlands product zijn dan ook verder gedaald en blijven binnen
de grenzen die het kabinet heeft vastgesteld.Het werkloosheidspercentage ligt nu lager dan in de ons omringende landen.
De werkloosheid daalt in 1997 ruim beneden de 500 000 personen. Ook de
langdurige werkloosheid begint te dalen. Dankzij de groei van de werkgelegenheid
en de daling van de werkloosheid zakt de i/a-verhouding (inactieven/actieven)
van 81,6 in 1995 naar 78,3 in 1997.De dynamiek van de arbeidsmarkt vergroot de kansen voor individuele werkzoekenden
om werk te vinden. Tegenover 600 000 banen die jaarlijks verloren gaan
komen er ruim 700 000 nieuwe banen bij. Daarnaast ontstaan ieder jaar
honderdduizenden vacatures op bestaande banen die weer worden bezet. Er zit
dus veel beweging in de creatie en bezetting van banen.De trends zijn dus goed. Maar het aantal mensen dat (langdurig) aan de
kant staat is nog onaanvaardbaar hoog. Een krachtige inspanning blijft geboden. Opgaven2. Die inspanning is ook nodig, omdat de beroepsbevolking sterk blijft
stijgen. Tot aan het jaar 2000 komen er per saldo 70 000 nieuwe werkzoekenden
per jaar bij. Daarnaast is er nog veel «verborgen» werkloosheid.De participatiegraad in Nederland is in vergelijking met andere landen
nog altijd laag. Meer mensen aan het werk is mogelijk en nodig. Het draagvlak
voor sociale voorzieningen kan daardoor verder worden verstevigd.Ten slotte neemt de vergrijzing de komende decennia stevig toe. Om de
oudedagsvoorziening betaalbaar te houden is vergroting van het economisch
draagvlak noodzakelijk. Dit betekent: een verdere terugdringing van de werkloosheid
en een vergroting van de arbeidsparticipatie. De gevolgen van de vergrijzing
zijn door het kabinet in beeld gebracht in de nota Werken aan zekerheid, die tegelijk met deze Sociale Nota uitkomt. Arbeidsparticipatie3. Cruciaal voor de voortzetting van de gunstige trend in de werkgelegenheidsgroei
is een versterking van ons concurrentievermogen. Een goede concurrentiepositie
bevordert de arbeidsparticipatie. Omgekeerd draagt een hogere arbeidsparticipatie
bij aan versterking van de concurrentiepositie.De sanering van de overheidsfinanciën heeft een goede basis gelegd
voor de verbetering van de arbeidsparticipatie en de concurrentiepositie.
Daaraan hebben de teruglopende kosten van de sociale zekerheid ook bijgedragen,
evenals het rechtvaardige inkomensbeleid, de balans tussen flexibiliteit en
zekerheid, de zorg voor arbeidsomstandigheden en, cruciaal, de goede arbeidsverhoudingen.Een versterking van onze concurrentiepositie vraagt om voortzetting van het beleid van beheerste loonkostenontwikkeling. Maar dat is niet
voldoende. Evenzeer is een kwaliteitsimpuls nodig via investeringen in infrastructuur,
kennis en innovatie. Het kabinet heeft hiervoor initiatieven genomen en geld
uitgetrokken.Beter onderwijs en meer scholing zijn onmisbaar voor een versterking van
het innovatievermogen van de Nederlandse economie en voor een concurrerend
kennisniveau. Onderwijs en scholing versterken bovendien de arbeidsmarktpositie
van werknemers en dragen dus bij tot een beperking van financiële en
maatschappelijke kosten van werkloosheid.Het verder terugdringen van voortijdig schoolverlaten, een versterking
van de relatie tussen leren en werken, versterking van specifieke beroepskennis
en de ontwikkeling van algemene kennis en vaardigheden hebben een hoge urgentie. Arbeidsmarkt4. Ons concurrentievermogen hangt ook samen met het aanpassingsvermogen
van onze economie. Flexibiliteit van werknemers en werkgevers is onontbeerlijk
doordat omstandigheden voortdurend wijzigen en de internationale concurrentie
toeneemt. Het is voor het kabinet vanzelfsprekend dat bij het inspelen op
de arbeidsmarkt rekening wordt gehouden met de wensen van zowel werknemers
als werkgevers.De modernisering van de arbeidsmarkt heeft een impuls gekregen door het
akkoord dat sociale partners in april 1996 hierover bereikten. Het kabinet
bereidt aanpassingen voor in de regelingen van tijdelijke contracten, uitzendarbeid
en ontslagrecht. De nota Werken aan zekerheid draagt bouwstenen
aan om de sociale zekerheid voor werknemers die afhankelijk zijn van tijdelijk
werk aan te passen aan de eisen van de nieuwe arbeidsmarkt.Ook sociaal-culturele veranderingen stellen hun eisen, zoals de behoefte
aan deeltijdwerk, ouderschapsverlof, zorgverlof en loopbaanonderbreking. Op
al deze terreinen werkt het kabinet voorstellen uit. In de nota Zorg
voor economische zelfstandigheid zal worden verkend hoe de combinatie
van arbeid en zorg en een herverdeling van betaald en onbetaald werk verder
kan worden bevorderd.In een arbeidsbestel dat zich kenmerkt door een grotere mondigheid van
werknemers, flexibilisering, decentralisatie en internationalisering van ondernemingen
is medezeggenschap een noodzakelijke voorwaarde voor ondernemingen om goed
te presteren. Effectieve medezeggenschap is het uitgangspunt bij de herziening
van de Wet op de Ondernemingsraden. Met het wetsvoorstel op de
Europese Ondernemingsraden wordt aan de internationale context van de medezeggenschap
recht gedaan. Langdurige werkloosheid5. De trend van de dalende werkloosheid is gunstig. Toch blijft bijzondere
aandacht nodig voor de positie van langdurig werklozen, zodat ook zij kunnen
profiteren van de banengroei. Langdurig werklozen zijn vooral gebaat bij banen
op of vlak boven het minimumloon. Die zijn er nog onvoldoende. Langdurig werklozen
zijn niet altijd in staat om op eigen kracht een plek op de arbeidsmarkt te
veroveren. Investeren in mensen is dan het devies. Door reïntegratie-trajecten
op te zetten, door intensieve begeleiding of door de uitkering in te zetten
voor werk.Het kabinet stimuleert ook in 1997 de groei van banen op of vlak boven
het minimumloon. De werkgeverslasten voor laagbetaalde arbeid zullen verder
verlaagd worden. In plaats van 1185 gulden nù, krijgen werkgevers volgend
jaar een afdrachtskorting van 2000 gulden per laagstbetaalde. Voor langdurig
werklozen die voor het minimumloon in dienst worden genomen blijft gelden
dat vrijwel geen werkgeverslasten hoeven te worden betaald. Door
het kabinetsbeleid zijn in veel CAO's al afspraken gemaakt om banen te scheppen
op en vlak boven het minimumloon.Afgesproken is om in deze kabinetsperiode 40 000 extra banen voor
langdurig werklozen te scheppen via gemeenten en zorginstellingen. Zowel het
vinden van de banen als van werknemers die voor die banen geschikt zijn kost
veel inspanningen. Een van de neveneffecten van de nieuw gecreëerde banen
is dat een veel beter zicht is ontstaan op de vele problemen die overwonnen
moeten worden voordat langdurig werklozen uit de kaartenbakken aan het werk
zijn. De terugkeer is vaak niet vanzelfsprekend. De inspanningen, die uitvoerders
en werklozen zich getroosten om die problemen op te lossen, leveren steeds
meer resultaat op. Ondanks een onvermijdelijke aanloopvertraging ligt de realisatie
van het 40 000-banenplan per saldo toch behoorlijk op schema.In 63 experimenten met inzet van uitkering worden eveneens nieuwe banen
gecreëerd op of vlak boven het minimumloon. En dat is ook een van de
doelstellingen van het kabinet: potentiële werkgelegenheid opsporen en
met inzet van uitkeringen uittesten.De toename van de werkgelegenheid, in het bijzonder op of vlak boven het
minimumloon, moet leiden tot een daling van het aantal uitkeringen. Om dat
te bereiken is een intensievere dienstverlening van uitvoeringsinstellingen
aan moeilijk plaatsbare werkzoekenden nodig. Dat vergt niet alleen stimulering
van uitkeringsgerechtigden, maar waar nodig ook sanctionering.Het kabinet zal de verschillende regelingen om de arbeidsmarkt te beïnvloeden
bundelen in een Wet inschakeling werkzoekenden; verantwoordelijkheden
worden naar gemeenten gedecentraliseerd. Het kabinet zal de Wet sociale
werkvoorziening beter toesnijden op de doelgroepen waarvoor deze wet
bedoeld is. Ook wordt de reïntegratie van gedeeltelijk arbeidsongeschikten
beter afgestemd door middel van een Wet op de reïntegratie,
die een groot aantal regelingen zal stroomlijnen. Sociale Zekerheid6. In de sociale zekerheid zijn veel voornemens uit het regeerakkoord
omgezet in wetgeving. De AWW is vervangen door de Algemene nabestaandenwet. Er zijn aanpassingen doorgevoerd in de Algemene kinderbijslagwet en het toeslagenbeleid in de AOW is aangescherpt. Op 1 januari 1996
is de nieuwe Algemene bijstandswet (ABW) in werking getreden. Kernpunten
hiervan zijn een vereenvoudigde systematiek van uitkeringsnormen, scherpere
criteria voor toegang tot de bijstand en meer mogelijkheden voor gemeenten
om uitstroom uit de bijstand te bevorderen en fraude te bestrijden. Tevens
is een wetsvoorstel ingediend ter herziening van de Organisatiewet socialeverzekeringen. De uitvoering zal hiermee effectiever worden.Daarnaast zijn veranderingen doorgevoerd in de werknemersverzekeringen.
Sinds 1 maart 1996, toen de Wet uitbreiding loondoorbetalingsplicht bij
ziekte (WULBZ) in werking trad, dragen werkgevers het volledige ziekterisico
van werknemers. Naar verwachting leidt dit tot een verdere verlaging van het
ziekteverzuim.Voor de arbeidsongeschiktheid is een wettelijke regeling in werking getreden
waarmee de inkomensgevolgen van de nieuwe arbeidsongeschiktheidscriteria worden
beperkt. Tegelijkertijd is het reïntegratiebeleid versterkt met de wet Afschaffing malus en bevordering reïntegratiebeleid (AMBER). De
invoering van premiedifferentiatie in de WAO zal per 1 januari 1998 kunnen
plaatsvinden (PEMBA). De differentiatie en mogelijkheid van het vrijwillig
eigen risico dragen van de arbeidsongeschiktheidspremie voor een periode van
vijf jaar is bedoeld om bij werkgevers en uitvoeringsorganisaties gedrag teweeg
te brengen dat leidt tot een daling van het aantal nieuwe arbeidsongeschikten.Een ook op de lange termijn houdbare AOW kan worden verwezenlijkt door toename van de arbeidsparticipatie en verbreding van het draagvlak
voor de financiering. Het kabinetsbeleid zet daarop in in de nota Werken
aan Zekerheid en in de begroting 1997. Daardoor zal de AOW premie niet
verder behoeven te stijgen. Institutionele vernieuwing7. Vermindering van de werkloosheid en terugdringing van het uitkeringsvolume
vergen een andere uitvoering van de sociale zekerheid en arbeidsvoorziening.
Het kabinet heeft een ingrijpend vernieuwingsproces in gang gezet, dat moet
leiden tot een uitvoering waarin – naast bescherming – activering
en arbeidsinpassing van uitkeringsgerechtigden centraal staan. Het is van
groot belang dat dergelijke veranderingen meegedragen worden door de direct
betrokken organisaties van de sociale partners. Voor burgers zal de «institutionele
vernieuwing» moeten leiden tot een organisatie die klantgerichter en
activerender werkt. Daarvoor is meer samenwerking tussen uitvoeringsorganen
onontbeerlijk. De inzet is dat werkzoekenden zo sneller aan een baan worden
geholpen. De samenwerking ontstaat van onderaf op lokaal of regionaal niveau.
De regiegroep Samenwerking Werk en Inkomen begeleidt dit proces.Het komend jaar zullen conclusies moeten worden getrokken over de verder
te nemen stappen teneinde institutionele barrières te slechten die
de toegang tot de arbeidsmarkt in de weg staan. Arbeidsomstandigheden8. Op het gebied van de arbeidsomstandigheden zijn grote veranderingen
gaande. In de adviesaanvrage aan de SER heeft het kabinet zijn opvattingen
neergelegd. De hoofdlijn van het beleid wordt voortgezet. Werkgevers en werknemers
krijgen een grotere verantwoordelijkheid. Om handelingsruimte en meer mogelijkheden
tot zelfregulering te scheppen, wordt de regelgeving zoveel mogelijk in doelvoorschriften
gegoten. Dat wil zeggen: het gewenste resultaat is voorgeschreven, en nietde
manier waarop dit behaald moet worden. Met het nieuwe beleid wil het kabinet
bereiken dat zowel de kosten als de baten van de zorg voor arbeidsomstandigheden
in de onderneming neerslaan. Koopkrachtontwikkeling 19979. Als gevolg van de voorgenomen maatregelen is er bij de huidige vooruitzichten
in 1997 sprake van koopkrachtbehoud voor grote groepen burgers. Hiermee wordt
de voortzetting van een beheerste arbeidskostenontwikkeling ondersteund, die
de groei van de werkgelegenheid dient. De verbetering van de verhouding tussen
werkenden en uitkerings- en pensioengerechtigden, die hiervan het gevolg is,
maakt het mogelijk de uitkeringen en AOW-pensioenen opnieuw te koppelen aan
de contractloonontwikkeling. Met het oog op een verdere versterking van de
werkgelegenheid is een beperkte lastenverlichting ingezet. De verhoging van
het arbeidskostenforfait bevordert met name de overgang van uitkering naar
laagbetaald werk. De verdere verlaging van de arbeidskosten op en vlak boven
het minimumloon maakt het voor werkgevers aantrekkelijker laagopgeleide werkzoekenden
in dienst te nemen. Armoede en uitsluiting10. De voorstellen uit de nota De andere kant van Nederland
om armoede en sociale uitsluiting terug te dringen, zijn in uitvoering of
in voorbereiding. Het gaat onder meer om:– beheersing van de woonlasten door een effectievere inzet van de
individuele huursubsidie;– verruiming van de norm voor kwijtschelding van gemeentelijke heffingen;– mogelijkheden voor categoriale inkomensondersteuning naast de
individuele;– de aanpak van schuldproblemen;– stimulansen voor een beter gebruik van bestaande voorzieningen.Op 31 oktober wordt een sociale conferentie belegd, die het inzicht in
en het draagvlak voor beleidsmogelijkheden voor de bestrijding van armoede
en sociale uitsluiting zal moeten versterken. Europees beleid11. In de eerste helft van 1997 vervult Nederland het voorzitterschap
van de Europese Unie. Tijdens dit voorzitterschap zullen de onderwerpen «Werkgelegenheid»,
«Economische effectiviteit van sociaal beleid» en «Emancipatie
en Arbeid» een belangrijke plaats innemen.De verantwoordelijkheid voor het werkgelegenheidsbeleid ligt primair bij
de lidstaten. De meerwaarde van Europees werkgelegenheidsbeleid ligt op twee
terreinen: het ontwikkelen van een gemeenschappelijk «richtinggevoel»
en afstemming van het beleid van afzonderlijke lidstaten.De Europese Raad van Essen van december 1994 heeft de lidstaten opgeroepen
op een aantal terreinen acties te ondernemen. Deze zijn: het bevorderen van
investeringen in scholing en (beroeps)opleidingen, het vergroten van de arbeidsintensiteit
van economische groei, het verlagen van de lasten op arbeid, het vergroten
van de effectiviteit van arbeidsmarktmaatregelen, en het nemen van maatregelen
voor groepen die in het bijzonder door de hoge werkloosheid worden getroffen.Werkgelegenheid zal dan ook het onderwerp zijn van de Informele Raad,
die in februari 1997 in Rotterdam wordt gehouden. KERNTABEL*** *** HOOFDSTUK 2. ONS SOCIAAL-ECONOMISCH BESTEL: DE STAND VAN
ZAKEN 2.1. Inleiding12. Inkomen, werk en sociale zekerheid: het zijn de belangrijkste thema's
op sociaal-economisch terrein. Wat van de verwachtingen en afspraken in het
regeerakkoord is inmiddels gerealiseerd? Maar vooral: waar liggen de beleidsopgaven
voor de toekomst? Deze vragen staan centraal in dit hoofdstuk.13. Bij de behandeling van deze vragen wordt een vergelijking gemaakt
met het buitenland. Waar kunnen wij ons goed meten, waar minder? Een dergelijke
internationale vergelijking is nuttig omdat dit bij kan dragen aan een beter
zicht op onze mogelijkheden om het beter te doen dan nu. Dat is ook het oogmerk
geweest van de recent door SZW gepubliceerde studie De Nederlandse verzorgingsstaat
in internationaal en economisch perspectief1
. Onze lage arbeidsparticipatie is in het verleden als zwak punt beschouwd,
onze sociale zekerheid duur, onze welvaartsgroei aan de bescheiden kant. In
hoeverre is dit nog het geval?14. Internationaal gezien doen we het lang zo slecht nog niet. Dat is
natuurlijk geen reden voor zelfgenoegzaamheid. De werkloosheid is, ook los
van de internationale vergelijking, nog altijd veel te hoog. Maar bovendien:
de voortdurend veranderende omstandigheden en de steeds scherpere internationale
concurrentie vragen om waakzaamheid. In toenemende mate komt het aan op het
vermogen tot aanpassing. Het sociaal-economisch bestel moet verenigbaar zijn
met de economische dynamiek. In het licht van deelname aan de Economische
en Monetaire Unie (EMU) krijgt dit nog extra betekenis. Het jaar 1997 is het
toetsjaar voor toetreding tot de EMU. Aan de hand van de cijfers over 1997
wordt bepaald of ons land voldoet aan de eisen voor wisselkoers, inflatie,
rente, tekort, en overheidsschuld. Maar relevant is ook – alhoewel formeel
geen vereiste – of Nederland in sociaal-economisch opzicht klaar is
voor deelname.15. De EMU biedt goede kansen voor de werkgelegenheid, maar die moeten
we wel grijpen. De landen die deelnemen aan de monetaire unie geven hun instrumenten
op monetair terrein op. Dat betekent dat economische schokken vanaf dat moment
niet meer in eerste instantie opgevangen kunnen worden door waardeveranderingen
van de munt, disconto-wijzigingen en dergelijke, maar dat aanpassingen alleen
nog mogelijk zijn via lonen, prijzen en aanpassingen in de economische structuur.
Voor Nederland zal de overgang op de Euro naar verwachting geen problemen
opleveren. De facto vormt ons land al sinds 1983 een monetaire unie met Duitsland
en heeft het al die tijd het beleid van de sterke D-mark kunnen volgen. Maar
dat is geen garantie voor de toekomst. Het komt erop aan deze situatie te
behouden en te versterken. Dat stelt eisen aan het aanpassingsvermogen van
ons sociaal-economisch bestel. 2.2. De welvaartsontwikkeling16. Een veelgebruikte maatstaf om de welvaart te meten is het bruto binnenlands
product (BBP) per hoofd van de bevolking. Dit is overigens wel een gebrekkige
maatstaf omdat niet alle welvaartselementen erin tot uitdrukking komen. De
waarde van een schoon milieu of veel vrije tijd ontbreken, evenals de waarde
van buiten de markt om verrichte activiteiten. Maar het BBP per hoofd van
de bevolking geeft een redelijke indicatie van onze materiële welvaart,
dus van de mogelijkheden om goederen en diensten te verwerven,
en om goede voorzieningen – waaronder de sociale zekerheid – in
stand te houden.17. Het inkomen per hoofd van de bevolking is in de loop der jaren in
de westerse landen fors gestegen. In Nederland is dat ook het geval, maar
vanaf het begin van de jaren zeventig toch minder snel dan in de meeste andere
landen binnen de Europese Unie. Dat geldt ook ten opzichte van de landen in
Noordwest-Europa. In grafiek 2.1 is dat in beeld gebracht.18. Dat ons inkomen in de jaren zeventig minder hard groeide dan in enkele
andere landen wordt veroorzaakt door de verdere daling van de (relatief toch
al lage) participatiegraad in die jaren. Daar komt nog bij dat het aantal
gewerkte uren per werkende sinds 1979 sterker is gedaald dan in andere landen:
we zijn meer in deeltijd gaan werken. Niettemin is de achterstand in inkomen
beperkt gebleven. Dit is te danken aan het feit dat de arbeidsproductiviteit
in ons land (die altijd al hoog was) sneller is gestegen dan in andere landen.*** 19. Vanaf het begin van de jaren tachtig komt de participatiegraad geleidelijk
aan meer in de buurt van het gemiddelde van de andere landen uit grafiek 2.1.
Het aantal gewerkte uren per werknemer daalt nog steeds. Dit houdt verband
met de toegenomen deeltijdarbeid. Tegelijkertijd echter neemt de stijging
van de arbeidsproductiviteit af. Per saldo blijft vanaf medio
jaren tachtig de ontwikkeling van het BBP per hoofd van de bevolking
niet meer achter bij die in andere landen. Integendeel, recente gegevens duiden
erop dat ons land zijn in de jaren tachtig opgelopen achterstand zelfs aan
het goedmaken is, zoals ook blijkt uit grafiek 2.1. De achterstand ten opzichte
van Noordwest-Europa van 8,5 procent in 1990 is inmiddels teruggebracht tot
5,6 procent. ECONOMISCHE GROEI EN KOOPKRACHTDe gunstige ontwikkeling van het inkomen per hoofd van de bevolking ten
opzichte van andere landen in de laatste jaren is niet altijd direct zichtbaar.
Burgers zouden zich kunnen afvragen waarom een economische groei van 2,5 à
3 procent niet of nauwelijks in een koopkrachtverbetering resulteert. Met
behulp van cijfers uit deMacro Economische Verkenning 1997 kan
dit worden verklaard. In de periode 1994–1997 gaat van de gemiddelde
groei van het nationaal inkomen met bijna 3 procent ongeveer ½ procent
naar de collectieve sector, die daar vooral wordt aangewend voor de vermindering
van het vorderingentekort. Bedrijven nemen 1 procent voor hun rekening, ¼
procent gaat naar pensioenfondsen (uitgesteld loon), zodat voor de gezinnen
1¼ procent van het BBP overblijft als besteedbaar inkomen. Dit percentage
weerspiegelt een gemiddelde toename van het totale beschikbare loon- en uitkeringsinkomen
met 1¾ procent waarvan 1 procent voor rekening komt van de groei van
het aantal inkomenstrekkers. Per inkomenstrekker is de inkomensgroei dus ¾
procent. Deze bestond hoofdzakelijk uit de incidentele component bij de lonen
en de pensioenuitkeringen, die niet in de standaardkoopkrachtplaatjes tot
uiting komt. Voor de verbetering van de zichtbare koopkracht voor iedereen
resteert minder dan ¼ procent.20. Het is wenselijk dat de opgelopen achterstand in inkomen per hoofd
van de bevolking de komende jaren verder wordt ingelopen. In dat verband is
de vraag hoe we afnemende productiviteitsgroei moeten waarderen. Vormt deze
een belemmering? De wat geringere stijging van de macro-arbeidsproductiviteit
van de afgelopen jaren hoeft niet perse zorgen te baren. Het is in feite de
keerzijde van de inschakeling van veel laagproductieve arbeid, vooral in de
dienstensector. Macro-economisch gezien wordt daardoor de jaarlijkse gemiddelde
arbeidsproductiviteitsstijging gedrukt, maar daar staat een stijging van de
arbeidsparticipatie tegenover. Het is dan ook geenszins zo dat uitbreiding
van laagproductieve arbeid onze positie op de welvaartsladder nadelig beïnvloedt.
De terugkeer van inactieven in het arbeidsproces betekent immers dat ook zij,
al is het in beperkte mate, een bijdrage gaan leveren aan vergroting van de
nationale productie. Het voordeel daarvan is natuurlijk groter als het gaat
om inactieven die voordien een uitkering genoten, zodat niet alleen het economisch
draagvlak wordt verbreed (er wordt meer geproduceerd), maar tegelijkertijd
het beroep op uitkeringsregelingen (en daarmee de lasten voor burgers en bedrijven)
wordt beperkt. Een geringere stijging van de arbeidsproductiviteit op macroniveau
kan, kortom, wel degelijk samengaan met een verbetering van het inkomen per
hoofd van de bevolking.21. De lagere macro-economische productiviteitsgroei betekent dan ook
geenszins dat er iets mis is met onze concurrentiepositie. Tabel 2.1 illustreert
dat het niveau van de arbeidsproductiviteit in onze industrie (en
die is met name voor de export van belang) beduidend hoger ligt dan die van
andere landen. Cijfers over 1993 en 1994 laten zelfs nog een verdere verbetering
zien ten opzichte van ons omringende landen. Achter de geringere stijging
van de gemiddelde productiviteit schuilen dus wel degelijk voortgaande hoge
productiviteitscijfers in voor ons land belangrijke industrieën. Wel
wijst de Sociaal-Economische Raad (SER) in zijn middellangetermijnadvies op
het feit dat onze huidige sectorstructuur in de toekomst mogelijk minder kansrijk
is1 . De SER bepleit derhalve een kwaliteitsstrategie
met als belangrijkste elementen: meer investeringen in kennis en vernieuwing.***22. Natuurlijk heeft niet alleen de industrie belang bij innovatie en
productiviteitsverhoging. Ook de dienstensector heeft die nodig, temeer omdat
ook deze sector steeds meer met het buitenland moet concurreren. Maar niet
overal in de dienstensector zijn omvangrijke productiviteitsstijgingen realiseerbaar.
Met name in de van buitenlandse concurrentie afgeschermde sector zijn er tal
van activiteiten die de inzet van vrijwel uitsluitend arbeid vergen en waar
belangrijke productiviteitsverhogende innovaties moeilijk voorstelbaar zijn.
Juist daar liggen mogelijkheden voor de inschakeling van laaggeschoolde werkzoekenden,
en vanaf medio jaren tachtig hebben velen van hen hier dan ook werk gevonden.
Dit verklaart mogelijk dat de arbeidsproductiviteit in de dienstensector minder
is gestegen dan in andere Europese landen (zie tabel 2.2). Een achterblijvende
productiviteitsstijging op sectoraal niveau wijst dus niet per se op een verslechtering
van de concurrentiekracht. De oorzaak ligt immers in het inschakelen van uitkeringstrekkers
en daardoor wordt de basis voor belasting- en premieheffing juist verbreed,
terwijl ook nog eens minder uitkeringen nodig zijn. De daling van de wig die
hierdoor mogelijk is, heeft zelfs een positieve invloed op de concurrentiepositie.***23. De opgave voor de komende jaren is de arbeidsproductiviteit en de
concurrentiekracht van de marktsector te vergroten en tegelijkertijd zorg
te dragen voor inschakeling van laagopgeleiden (voor dit laatste liggen met name kansen in de meer afgeschermde sectoren). Langs beide sporen
kan een verdere stijging van het inkomen per hoofd van de bevolking worden
gerealiseerd. Nederland kan zo dichter in de buurt van het gemiddelde inkomen
van de Noordwest-Europese landen komen. De mate waarin dat het geval is, hangt
overigens mede af van onze maatschappelijke preferenties, met name van de
vraag in hoeverre meer vrije tijd de voorkeur geniet boven meer materiële
welvaart. 2.3. Arbeidsmarkt en werkgelegenheid24. Een belangrijke indicator voor de prestaties op het terrein van de
arbeidsmarkt is de groei van het aantal banen. Zoals het er nu naar uitziet,
zal de groei van de werkgelegenheid in 1995, 1996 en 1997 uitkomen op 314 000
banen. Hiermee haalt het kabinet in drie jaar tijd ruimschoots de werkgelegenheidsgroei
die in het regeerakkoord was voorzien in het behoedzame scenario voor de gehele
regeerperiode van vier jaar1 . Uit de internationale
vergelijking blijkt dat de groei van de werkgelegenheid in personen beduidend
hoger ligt dan in de ons omringende landen. Zoals grafiek 2.2 toont, bedraagt
in 1996 de werkgelegenheidsgroei in Nederland 1,8 procent; voor Europa als
geheel ligt deze groei op 0,1 procent. De werkgelegenheidsgroei ontstaat vooral
bij de handel, horeca, zakelijke dienstverlening, en de quartaire sector.
De groei van de werkgelegenheid in de quartaire sector komt overigens voor
een deel door de invoering van de 40 000-banenmaatregel. *** 25. Tegenover de internationaal gezien hoge werkgelegenheidsgroei staat
een relatief grote groei van het arbeidsaanbod. De jongste cijfers van het
CPB wijzen uit dat we in de rest van dit decennium moeten rekenen op een trendmatige
groei van de beroepsbevolking met zo'n 70 000 personen per jaar. Deze
sterke groei wordt voor een groot deel veroorzaakt doordat het aantal vrouwen
dat wil gaan werken nog steeds groeit. In andere landen ligt
de arbeidsdeelname van vrouwen al langer op een hoog niveau. Demografische
factoren zijn een tweede component in de arbeidsaanbodgroei (we hebben een
relatief jonge bevolkingsopbouw). Daarnaast maken migranten een substantieel
deel uit van de groei van de beroepsbevolking. Van de omvang van de totale
beroepsbevolking is het aandeel immigranten overigens niet hoger dan in de
ons omringende landen, en zelfs beduidend lager dan in Duitsland en Frankrijk.
Ten slotte leveren de doorgevoerde wijzigingen in de WAO en de ABW een bijdrage
aan de groei van het arbeidsaanbod. In tabel 2.3 is een cijfermatige uitsplitsing
weergegeven van de voorspelde groei voor 1997.26. Een relatief sterke stijging van het arbeidsaanbod betekent in potentie
een uitbreiding van de economische groei en dus van de werkgelegenheid. Zo
bezien leidt een hoge groei van het arbeidsaanbod niet per se tot een hogere
werkloosheid. Maar dat geldt voor de lange termijn; op korte termijn kunnen
er aansluitingsproblemen ontstaan. Voor het actuele beleid betekent de hoge
aanbodgroei in Nederland een extra opgave voor de bestrijding van de werkloosheid.*** 27. De relatief sterke werkgelegenheidsgroei gaat dus gepaard met een
stijging van de arbeidsparticipatie. De arbeidsdeelname in arbeidsjaren ligt
in Nederland met 50 procent weliswaar nog steeds laag1 (in Duitsland en de USA is de arbeidsdeelname in arbeidsjaren respectievelijk
55 en 72 procent), maar de ontwikkelingen gaan de goede kant op. Tussen 1985
en 1991 ontstonden per jaar gemiddeld 727 000 banen en gingen 615 000
banen per jaar verloren. Het jaarlijks aantal nieuwe vacatures ligt rond de
500 0002,3 . Toch daalt de werkloosheid nog altijd onvoldoende. In 1997 zijn
er naar verwachting 465 000 personen werkzoekenden zonder baan en komt
het aantal werkloosheidsuitkeringen uit op ongeveer 745 000. Om de werkloosheid
substantieel terug te dringen, moet de (toch al hoge) werkgelegenheidsgroei
nog verder worden gestimuleerd.28. De werklozen in een bepaald jaar zijn overigens niet alle dezelfde
personen als de werklozen van het jaar daarvoor. Er is een voortdurende instroom
in en uitstroom uit het werklozenbestand. Van de 100 personen die in 1992
werk zochten, waren 66 in 1994 uit het bestand werkzoekendengestroomd. Hiervan hadden 45 een baan gekregen, de overige 21 participeerden
ondertussen om verschillende redenen (zoals pensioengerechtigde
leeftijd, arbeidsongeschiktheid) niet meer op de arbeidsmarkt.1 Een deel van de personen die zowel in 1992 als 1994 werkzoekend waren,
hebben in de tussenliggende periode betaald werk verricht.29. Voor een deel is het bestaan van werkloosheid de onvermijdelijke consequentie
van de stromen op de arbeidsmarkt. Het hangt samen met het feit dat kwalificaties
van het oude en het nieuwe arbeidsaanbod niet onmiddellijk volledig aansluiten
bij bestaande en veranderende vraagpatronen.Toenemende specialisatie en grotere heterogeniteit van functies impliceren
een langere zoekduur van werklozen en grotere kans op fricties op de arbeidsmarkt
in vergelijking met het verleden. Lage werkloosheidscijfers zoals in de jaren
zestig kunnen daarom niet meer maatgevend zijn. Rekening moet gehouden worden
met blijvend hogere frictiewerkloosheid. Voor zover deze samenhangen met tijdelijke
aansluitingsproblemen en langere zoektijden is dat niet dramatisch. Zorgwekkend
is vooral de langdurige werkloosheid: het aantal mensen dat voor langere tijd
langs de kant staat. In 1995 was 53 procent van het aantal werklozen langer
dan een jaar zonder werk, 21 procent zelfs langer dan drie jaar.30. Uit het feit dat de langdurige werkloosheid op een te hoog peil blijft
mag niet onmiddellijk worden afgeleid dat het slecht gesteld is met de Nederlandse
arbeidsmarkt. De kwaliteit van de beroepsbevolking ligt op een peil vergelijkbaar
met dat in omringende landen2 . Het opleidingsniveau
van de Nederlandse (beroeps)bevolking is lager dan in de USA, Japan en Duitsland,
maar hoger dan in GB en België.31. De kwaliteit van het onderwijs wordt als goed beoordeeld3 . Het percentage afgestudeerden met een beroepskwalificatie lag in
1992 voor Nederland met 63 procent op een hoog niveau. De brutostromen op
de arbeidsmarkt (het aantal nieuwe banen) zijn vele malen groter dan de nettogroei
van de werkgelegenheid (het saldo van nieuwe en vervallen arbeidsplaatsen),
de laatste jaren gemiddeld zes keer zo groot. Dit is in die zin een goed teken
dat als er veel mutaties zijn, een individuele werkzoekende betere kansen
heeft om werk te vinden. Het aantal baanwisselingen is hoog in Nederland.
De gemiddelde baanduur is in Nederland zeven jaar. Dat is relatief kort en
vergelijkbaar met de baanduur in de USA. Zelfs als geabstraheerd wordt van
tijdelijke contracten blijft de baanduur in Nederland laag. De arbeidsmarkt
is dus flexibel in die zin dat arbeid makkelijk gerealloceerd wordt tussen
bedrijven onderling.4,5 *** 32. Flexibiliteit drukt zich dus uit in het gemak waarmee arbeid verplaatst
kan worden, maar óók in het gemak waarmee de lonen zich aanpassen.
Op macroniveau is een flexibele loonvorming noodzakelijk. Een gematigde loonstijging
kan bijdragen aan de verbetering van de internationale concurrentiepositie
van ons land. De prestaties van Nederland op dat terrein zijn gemengd. De
lonen reageren wel adequaat op verschuivingen in de werkloosheid, maar langdurige
werkloosheid heeft vrijwel geen effect op de loonvorming. Het is alsof de
groep langdurig werklozen op de arbeidsmarkt niet meer meespeelt.133. Loonflexibiliteit kan ook betekenen dat er beloningsverschillen zijn
tussen groepen of sectoren. Hier gaat het om flexibiliteit op microniveau.
De (niet marktconforme) beloningsverschillen als gevolg van insiderposities,
met andere woorden de financiële voordelen die het zittende personeel
kan behalen vanwege de wenselijke continuïteit van het productieproces,
ongeacht het aantal werklozen buiten de bedrijfspoort, zijn in Nederland relatief
klein, vooral ten opzichte van de USA. Indien de effecten van CAO's op de
loonhoogte worden opgevat als indicatie vanuit machtsposities voortvloeiende
beloningsverschillen, dat blijkt dat deze in Nederland beperkt te zijn (ze
lopen uiteen van 2 procent tot 5 procent). Dit is mede te danken aan het hoge
CAO-bereik waardoor de Nederlandse vakbonden rekening moeten houden met de
effecten van hun onderhandelingsresultaten op de werkgelegenheid in economisch
zwakkere sectoren. Overigens zijn, los van cao-effecten, de loonverschillen
(bijvoorbeeld tussen mensen met verschillende opleidingsniveaus) in Nederland
toch al relatief klein, vooral onder in het loongebouw. De loonkosten op het
laagste niveau zijn relatief hoog. Dat verklaart mede waarom een deel van
de werklozen langdurig buiten spel staat. De overeengekomen verlaging
van de loonkosten voor deze groep verbetert hun positie op de arbeidsmarkt. Moet een uiteenlopende sectorale arbeidsproductiviteitsontwikkeling leiden
tot een uiteenlopende sectorale loonontwikkeling?In een systeem van vrije loonvorming moeten loonverschillen productiviteitsverschillen
weerspiegelen. Soms wordt hieruit de conclusie getrokken dat werknemers in
sectoren met een hoge productiviteitsgroei (bijvoorbeeld in de industrie)
hogere loonstijgingen zouden moeten ontvangen dan werknemers in sectoren met
een geringe productiviteitsgroei.1 De praktijk
laat zo'n ontwikkeling evenwel niet zien: de lonen in de dienstensector zijn
in de afgelopen veertig jaar nauwelijks achtergebleven bij de lonen in de
industrie2 .Voor zo'n ontwikkeling is geen reden. In de eerste plaats niet omdat hogere
productiviteitsstijgingen niet automatisch meer loonruimte opleveren: de productiviteitsstijgingen
kunnen zich immers ook vertalen in lagere afzetprijzen3 .Vrije loonvorming leidt op den duur juist tot het verdwijnen van loonverschillen
tussen gelijksoortige arbeid, ongeacht de sectorale productiviteitsontwikkelingen.
De situatie waarin een programmeur in de dienstensector jaar in jaar uit minder
zou verdienen dan een programmeur bij een industrieel bedrijf is onhoudbaar.
Immers, na verloop van tijd zou er geen programmeur meer te vinden zijn die
in de dienstensector wil werken. Het loon voor vergelijkbaar werk in verschillende
sectoren zal daarom in het algemeen ongeveer gelijk opgaan. Mobiliteit van
werknemers zorgt ervoor dat verschillen grotendeels zullen verdwijnen. Wanneer
er toch beloningsverschillen blijven bestaan tussen gelijksoortige arbeid
in verschillende sectoren, dan zijn deze niet-marktconform.In een systeem van vrije loonvorming zullen de loonverschillen niet zozeer
bepaald worden door productiviteitsverschillen tussen sectoren,
maar door verschillende schaarsteverhoudingen tussen beroepsgroepen en
opleidingsniveaus. Als bijvoorbeeld de vraag naar programmeurs stijgt
en de vraag naar boekhouders daalt, dan zal het loon van een programmeur in beide sectoren ook harder stijgen dan dat van een boekhouder (al isdie
stijging in beide sectoren misschien niet onmiddellijk even sterk). Als de
technologische ontwikkeling de vraag naar lager opgeleiden vermindert en de
vraag naar hoger opgeleiden stimuleert, dan zal dit ook vaak tot grotere loonverschillen
leiden. De schevere inkomensverdeling is dan in beide gevallen marktconform,
hoewel dit niet wil zeggen dat de verschillen op lange termijn ook economisch
en sociaal wenselijk zijn.In het algemeen zijn alleen die loonverschillen marktconform die samenhangen
met de kwalificaties en de inzet van werknemers, of met het karakter van hun
werkzaamheden4 . Loondifferentiatie is dus geen
synoniem voor een marktconforme loonvorming, zeker niet als met loondifferentiatie
bedoeld wordt dat sectorale loonstijgingen bepaald moeten worden door verschillen
in sectorale productiviteitsstijgingen.34. Het grote probleem van de Nederlandse arbeidsmarkt is het grote aantal
langdurig werklozen. Met name laagopgeleiden, ouderen en allochtonen lijken,
eenmaal werkloos, moeilijk weer aan de slag te kunnen komen. De opgave voor
het kabinet is deze groep weer een plaats op de arbeidsmarkt te bieden.35. Er is vooruitgang. De laatste jaren is de werkloosheid onder allochtonen,
ondanks het sterk groeiende arbeidsaanbod onder deze groep, niet verder opgelopen.
En het aantal langdurig werklozen is licht gedaald. Kortingen op de afdracht
van loonbelasting en premie volksverzekeringen voor laagbetaalden en langdurige
werklozen zijn geïntroduceerd en worden benut. Met maatregelen gericht
op het creëren van extra werkgelegenheid in de collectieve sector is
al een flink aantal mensen aan het werk geholpen. Ook sociale partners besteden
nu meer aandacht aan het probleem van de langdurige werkloosheid. In de meeste
nieuwe CAO's zijn loonschalen gecreëerd op of vlak boven
het minimumloonniveau, en er zijn andere afspraken gemaakt ter verbetering
van de kansen van groepen met een moeilijke arbeidsmarktpositie. Ten slotte –
maar niet het minst belangrijk – hebben de uitvoeringsorganisaties in
de sociale zekerheid en arbeidsvoorziening meer aandacht voor activering.
Het kabinet heeft gekozen voor voortzetting en intensivering van het beleid
gericht op juist deze groepen. *** 2.4. Sociale zekerheid36. In 1996 daalt het aantal uitkeringsgerechtigden voor het eerst sinds
vele jaren. Voor 1997 wordt een verdere afname verwacht. Het aantal uitkeringsgerechtigden
onder de 65 jaar daalde reeds in 1995. Deze daling is zo sterk dat deze in
1996 en 1997 de stijging van de inactiviteit door de vergrijzing overtreft.Het aantal inactieven onder de 65 jaar is in 1996 voor het eerst sinds
1981 kleiner dan het aantal inactieven met een AOW-pensioen. In 1997 zal het
aantal inactieven jonger dan 65 jaar tot onder de twee miljoen gedaald zijn.
Hoewel de ontwikkeling de goede kant opgaat, blijft het aantal inactieven
dus hoog.De daling van het aantal inactieven jonger dan 65 jaar is toe te schrijven
aan de daling van het aantal personen in regelingen voor arbeidsongeschiktheid
en werkloosheid. De daling in de bijstand in de tweede helft van de jaren
tachtig en begin jaren negentig is in 1994 door de milde recessie
omgeslagen in een zeer lichte stijging. Voor 1996 en 1997 wordt een verdere
daling verwacht. *** 37. Volgens de Macro Economische Verkenning 1997 daalt de i/a-verhouding
in 1997 tot 78,3. Dat is lager dan de i/a-verhouding van voor de recente recessie.
En het is bijna 5 procentpunt onder het maximum dat werd bereikt in 1985.
Met deze daling onderscheidt Nederland zich van andere Europese landen. Uit
een internationale vergelijking blijkt dat de i/a-verhouding in België,
Frankrijk en West-Duitsland in de periode 1985–1992 is gegroeid met
jaarlijks 1,1, 1,4 respectievelijk 0,3 procentpunt. Hierdoor kwam de i/a-verhouding
in Nederland in 1992 lager uit dan in de drie bovengenoemde landen en week
hij niet af van het Noord-Europese gemiddelde1
. In Denemarken en Groot-Brittannië, waar de i/a-verhouding meer fluctueert,
trad aan het eind van de onderzochte periode een verslechtering op. In 1992
waren er hier ruim 80 inactieven op 100 actieven, waarmee de i/a-verhouding
in deze landen slechts weinig onder de Nederlandse i/a-verhouding uitkwam
(recentere internationaal vergelijkbare gegevens zijn niet beschikbaar).38. De relatief gunstige ontwikkeling van werkgelegenheid en inactiviteit
heeft ook consequenties voor de socialezekerheidsuitgaven. Deze uitgaven als
percentage van het bruto binnenlands product dalen sinds 1993 gestaag van
18,9 procent tot 16,1 procent in 1997. Uit tabel 2.4 blijkt dat deze uitgaven
steeds verder onder de grens blijven die in het regeerakkoord was afgesproken. 39. Ook internationaal loopt Nederland niet langer uit de pas. Uit De Nederlandse Verzorgingsstaat in internationaal en economisch perspectief blijkt dat de netto publieke uitgaven voor sociale bescherming exclusief
de uitgaven voor gezondheidszorg in Nederland (18,3 procent van het BBP) lager
zijn dan in drie van de vier Europese landen waarmee wordt vergeleken. Denemarken
(21,2 procent van het BBP), Duitsland (20,1 procent van het BBP) en Zweden
(27,9 procent van het BBP) kennenhogere uitgaven. Groot Brittannië (17,5 procent van het BBP) en de
Verenigde Staten (9,7 procent van het BBP) kennen lagere publieke uitgaven.
Daarbij past het besef dat in Nederland in tegenstelling tot genoemde landen,
de vergrijzing minder ver is voortgeschreden, maar tegelijk het sparen voor
het pensioen op een meer solide basis berust dan elders.*** 40. De gunstige ontwikkeling van volume en uitgaven is hard nodig om de
vergrijzing te kunnen opvangen. Het aantal mensen boven de 65 jaar neemt volgens
het CBS toe van 2,1 miljoen in 1996 tot circa 4 miljoen in 2035.1 De bevolking tussen de 15 en 65 jaar (de potentiële beroepsbevolking)
zal dan met 10,6 miljoen vrijwel even groot zijn als nu. De grijze druk (bevolking
van 65 jaar en ouder als percentage van de potentiëleberoepsbevolking) neemt daarmee toe van 19,5 procent in 1996 tot 37,6
procent in 2035.41. Het aantal uitkerings- en ouderdomspensioengerechtigden in procenten
van de potentiële beroepsbevolking is in Nederland relatief laag. Dat
onze i/a-verhouding toch weinig afwijkt van het gemiddelde van de andere landen
is het gevolg van onze lage netto arbeidsparticipatie (het aandeel personen
in de leeftijd 15–64 jaar dat aan het arbeidsproces deelneemt). Grafiek
2.6 laat zien dat ons land een relatief lage grijze druk kent. De komende
decennia zal dit veranderen. De vergrijzing zal in Nederland sterk toenemen.
Gunstig is wel dat de financiering van de pensioenvoorziening in Nederland
meer dan in andere landen op kapitaaldekking is gebaseerd. Daardoor is al
in sterkere mate voorzien in de financiering van de toekomstige pensioenuitgaven.*** 42. Om de lasten van de vergrijzing draagbaar te houden, moet de arbeidsparticipatie
omhoog en dus de inactiviteit onder de potentiële beroepsbevolking omlaag.
Meer economische groei en meer werkgelegenheid vergroten het draagvlak voor
de sociale zekerheid. Als de arbeidsparticipatie stijgt en gelijktijdig het
aantal inactieven jonger dan 65 jaar daalt, verminderen de socialezekerheidsuitgaven
waardoor ruimte vrijkomt voor de toenemende uitgaven door vergrijzing. 2.5. Conclusies43. Het kabinet staat voor de opgave onze concurrentiepositie op sociaal-economisch
terrein verder te versterken. Daarvoor moet de arbeidsparticipatie stijgen.
Een kwaliteitsstrategie die neerkomt op meer investeringen in kennis en vernieuwing
is hierbij een van de instrumenten.44. Moeilijke groepen op de arbeidsmarkt vormen langdurig werklozen, laagopgeleide
en oudere arbeidskrachten. Intensivering van het beleid voor deze groepen
is dus geboden. Aldus kan via de enerzijds productiviteitsverhogend beleid
en anderzijds participatieverhogend arbeidsmarktbeleid de weg worden gebaand
voor toename van de materiële (en immateriële) welvaart en groei
van de werkgelegenheid. Dat biedt ook uitzicht op een verdere daling van het
aantal uitkeringsgerechtigden onder de 65 jaar en van het beslag van de sociale
zekerheid op het nationaal inkomen. Daarmee verbetert het perspectief voor
het opvangen van de gevolgen van de vergrijzing. Daarvoor is een verdere versterking
nodig van de activerende werking van het sociale stelsel. De opgave om hierin
verbetering te brengen wordt mede ingegeven door de wens om de hoogte en duur
van de uitkeringen onaangetast te laten. HOOFDSTUK 3. KANSEN OP WERK IN GOEDE BANEN LEIDEN De noodzaak van institutionele vernieuwing 3.1. Inleiding45. Institutionele vernieuwing is een centraal thema in deze Sociale Nota.
Het arbeidsmarkt- en socialezekerheidsbeleid kan alleen slagen als de uitvoering
van de bijstand, de werknemersverzekeringen en de publieke arbeidsbemiddeling
wezenlijk verbetert. «Streng aan de poort, actief aan de uitgang»
is het adagium dat in de hele uitvoering moet doorwerken. Het kabinet staat
een uitvoeringsorganisatie voor ogen die bij het verstrekken van een uitkering
nadrukkelijk kijkt naar de mogelijkheden van werk en maatschappelijke participatie.
Een uitvoering waarin activering, kwaliteit, klantgerichtheid en maatwerk
centraal staan, en waarin onderlinge samenwerking de activering beter ondersteunt.
Dan zijn er voor werkzoekenden meer kansen op werk. Met een dergelijke uitvoeringsorganisatie
zijn we bovendien beter in staat om blijvend sociale bescherming te bieden
aan degenen die zijn aangewezen op een uitkering. Hoogte en duur van de uitkering
kunnen dan – conform de afspraken in het regeerakkoord – gehandhaafd
blijven.46. Dit hoofdstuk schetst de ingrijpende veranderingen in de uitvoering
van de bijstand, werknemersverzekeringen en arbeidsbemiddeling. We zitten
thans midden in het veranderingsproces, dat vier grote operaties omvat. Ten
eerste de nieuwe Algemene bijstandswet (ABW). Dat is een beleidsmatig
al grotendeels afgerond proces, maar de implementatie zal nog enige jaren
vergen. Verder de vernieuwing van de Arbeidsvoorzieningswet, die
naar verwachting in 1997 in werking treedt. Ten derde de herziening van de
uitvoering van de werknemersverzekeringen. Hiervoor heeft het kabinet onlangs
het wetsvoorstel OSV 1997 ingediend. Ten slotte de dwars door deze operaties
lopende procesgerichte samenwerking tussen sociale diensten, uitvoeringsinstellingen
en arbeidsbureaus.47. De hoofdlijnen van vernieuwing zijn dus getrokken. Onderdelen van
het veranderingsproces werken ook al door in de uitvoering. Maar de afronding
van de beleidsvoorstellen en vooral de implementatie vergen deze kabinetsperiode
nog bijzondere inspanningen van alle betrokken partijen. Het betreft immers
complexe wetgevingsprocessen, die ook nog moeten worden uitgevoerd. En het
gaat niet alleen om het scheppen van grotendeels nieuwe institutionele kaders,
maar ook om een cultuuromslag. In elk geval staat vast dat de uitvoeringsorganisatie
aan het eind van deze kabinetsperiode een heel andere zal zijn dan bij de
start van dit kabinet. 3.2. Uitgangspunten van institutionele vernieuwing48. Bij de uitvoering van sociale zekerheid en arbeidsbemiddeling staan
twee doelstellingen centraal. Ten eerste het bieden van bescherming en inkomenswaarborg
voor degenen die daar recht op hebben. Daarvoor is een goede bewaking «aan
de poort» noodzakelijk. Het tweede doel is dat de uitvoering de activering
bevordert en de arbeidsmarktinspanningen ondersteunt. Aan het recht op een
uitkering zijn plichten verbonden. Uitvoerders moeten bevorderen dat hun klanten
kunnen terugkeren in het arbeidsproces, waar nodig door een gerichte inzet
van instrumenten zoals scholing en uitstroompremies.49. Om uitvoeringsorganisaties beter toe te rusten voor de realisatie
van beleidsdoelstellingen, worden bij de institutionele vernieuwing de volgende uitgangspunten gehanteerd, die – in uiteenlopende vormen –
hun weerslag krijgen in de vier vernieuwingsoperaties:– De (wettelijke) taken van de uitvoeringsorganisaties moeten beter
worden toegesneden op de te realiseren beleidsdoelstellingen, vooral op het
vlak van activering en uitstroombevordering. Meer accent in de uitvoering
op activering vergt een aanpassing van de werkwijze en een cultuuromslag in
het denken en doen van uitvoerders.– Er wordt gewerkt aan een heldere en werkbare verdeling van verantwoordelijkheden
tussen de rijksoverheid en uitvoeringsorganen, en bìnnen de uitvoeringsorganisaties
zelf. Ontvlechting van functies en belangen is daarvoor nodig, evenals een
heldere visie op het vraagstuk welke taken door de verantwoordelijke organisatie
mogen worden uitbesteed en welke niet.– De aan- en bijsturing op alle bestuursniveaus wordt verbeterd,
inclusief de toezichtuitoefening. Een meer op output gerichte sturing zal
de uitvoering moeten stimuleren tot optimale prestaties.– Intensieve samenwerking tussen uitvoeringsinstellingen is onmisbaar
om de uitvoering effectiever te maken om de problemen van de klant op te lossen. Realisatie beleidsdoelstellingen50. Om uitvoeringsorganisaties beter toe te rusten voor een doelmatige
en op activering gerichte uitvoering, worden hun taken duidelijker in de wet
vastgelegd. De taken, de verdeling van verantwoordelijkheden, de bestuursstructuur
en de wijze van aansturen van de uitvoering zijn zo geformuleerd dat ze meer
waarborgen bieden dat bestuurders en uitvoerders hun taken naar behoren –
in goede onderlinge samenwerking – verrichten. Zo wordt bereikt dat
in de uitvoeringskolommen (Arbeidsvoorziening, werknemersverzekeringen, bijstand)
van bestuurder tot loketbeambte een gemeenschappelijk belang ontstaat om de
opgedragen taken waar te maken. Ook tussen de uitvoeringskolommen
dienen gemeenschappelijke doelen te bestaan.51. De nieuwe Arbeidsvoorzieningswet vereist van arbeidsbureaus
dat zij bijzondere aandacht besteden aan werkzoekenden met een grote afstand
tot de arbeidsmarkt. De socialezekerheidswetten zijn nu zo gewijzigd dat ze
beter tot uitdrukking brengen dat activering – naast inkomenswaarborg –
een kerntaak is van gemeenten en bedrijfsverenigingen. Voorts zijn in onder
meer de ABW, de WAO en de WW de eisen voor het recht op de uitkering aangescherpt,
teneinde beter te waarborgen dat alleen zij een uitkering krijgen die daar
recht op hebben. Nieuwe verantwoordelijkheidsverdeling52. Het waarborgen van een goede taakvervulling door uitvoeringsorganisaties,
vergt meer dan alleen het vastleggen van taken in de wet. Uitvoerders moeten –
zoals de WRR het uitdrukt –een «existentieel belang» hebben
bij een goede uitvoering en bij activering. Hun bestuurders dienen verantwoording
af te leggen over inhoud en kwaliteit van de uitvoering. Maar dan moet wel
volstrekt helder zijn wie voor welk onderdeel van de uitvoering bestuurlijk
verantwoordelijk is. In de uitvoeringsorganisatie zoals die zich het afgelopen
decennium heeft ontwikkeld, was dat onvoldoende het geval. Door onduidelijkheid
over hun taken en verantwoordelijkheden kunnen uitvoerders die verantwoordelijkheden
afschuiven of anders invullen. De verschillende belangen van de bij de uitvoering
van sociale zekerheid en arbeidsbemiddeling betrokken partijen, werken in
de praktijk vaak tegen elkaar in. Daarom werkt het kabinet aan een andere
verantwoordelijkheidsverdeling in de toekomstige uitvoeringsorganisatie. 53. Zo krijgt ook de eigen verantwoordelijkheid van de rijksoverheid duidelijker
gestalte. De minister is, als mede-wetgever, politiek verantwoordelijk voor
een zodanige inrichting van wetgeving en organisatie van de uitvoering, dat
de doelstellingen kunnen worden bereikt. De rijksoverheid is niet verantwoordelijk
voor de uitvoering door een individuele gemeente of uitvoeringsinstelling.
Dàt is de verantwoordelijkheid van desbetreffende bestuurders. Maar
de rijksoverheid spreekt de betrokken bestuurders aan op de naleving van de
doelstellingen in meer algemene zin, met behulp van hiervoor beschikbare instrumenten,
zoals bestuurlijk overleg en toetsing van verantwoordingsdocumenten. In die
verantwoordelijkheidsverdeling past ook niet dat de rijksoverheid deelneemt
in besturen van uitvoeringsorganen.54. De nieuwe verantwoordelijkheidsverdeling is in de uitvoering voor
een deel al zichtbaar. De Arbeidsvoorzieningsorganisatie gaat werken volgens
het «één-concern-model». De algemene directie krijgt
meer bevoegdheden voor het aansturen van de regionale directies. Op grond
van de nieuwe Arbeidsvoorzieningswet verandert de positie van de
overheid in het Centraal Bestuur voor de Arbeidsvoorziening (CBA). De vertegenwoordigers
van het rijk trekken zich terug uit het CBA en worden vervangen door kroonleden.
Met de nieuwe ABW krijgt het beginsel van medebewind – het rijk stelt
de kaders van beleid, de gemeenten vullen die nader in – duidelijker
inhoud. Binnen in de wet omschreven grenzen worden gemeenten verantwoordelijk
voor de afstemming van de bijstand op de persoon. Hierdoor kunnen ze beter
maatwerk leveren. B&W én gemeenteraad moeten meer invloed uitoefenen
op de inhoud en uitvoering van het bijstandsbeleid. Met het wetsvoorstel OSV
1997 zal de uitvoeringsorganisatie van de werknemersverzekeringen worden bestuurd
door één landelijk instituut, dat de uitvoering op contractbasis
uitbesteedt aan uitvoeringsinstellingen. Met dit wetsvoorstel wordt ook invulling
gegeven aan de afspraken in het regeerakkoord om te komen tot een regionale
uitvoering en integrale gevalsbehandeling. Betere aansturing55. Geleidelijk zal worden toegewerkt naar een andere sturingswijze. De
rijksoverheid schept vooral kaders en voorwaarden om een goede uitvoering
mogelijk te maken, en kan zich dus steeds meer beperken tot sturing op hoofdlijnen.
Dat biedt meer mogelijkheden voor het toekennen van lokale en regionale beleidsruimte
aan uitvoerders. Voor uitstroombevordering, fraudebestrijding en samenwerking
moet men inspelen op de situatie in de gemeente of regio. Op het vlak van
de uitkeringen zelf kan het kabinet slechts beperkt eigen beleid toestaan:
uitkeringsrechten moeten wettelijk gewaarborgd zijn.56. Een dergelijke wijze van aansturing biedt meer flexibiliteit om op
nieuwe en ongewenste ontwikkelingen in de uitvoering in te spelen, respectievelijk
bij te sturen. Bestuurlijk overleg en sturing door middel van financiële
prikkels worden steeds belangrijker instrumenten in de relatie tussen de rijksoverheid
en de verantwoordelijke bestuurders en lagere overheden.Het financiële belang voor een goede, op activering gerichte uitvoering
moet zo veel mogelijk daar worden gelegd waar de verantwoordelijkheid feitelijk
wordt gedragen. Bijvoorbeeld door budgettering van onderdelen van de uitvoering.
Concurrentie met derden wordt waar mogelijk bevorderd. Meer marktwerking kan
worden toegestaan als die kan bijdragen aan een goede uitvoering en de uitkeringswaarborg
niet in gevaar brengt. Daarbij hoort ook dat het rijk eisen stelt aan de financiële
doorzichtigheid van de uitvoering, zoals een verantwoordingsplicht en een
scheiding tussen publieke en private geldstromen. 57. De komende jaren zullen deze nieuwe sturingsvormen in betekenis toenemen.
De financiering van de Arbeidsvoorzieningsorganisatie zal worden gesplitst
in een basisbudget en een prestatiebijdrage. De relatie tussen de rijksoverheid
en het CBA krijgt zo een zakelijker karakter. Gemeenten krijgen een groter
financieel belang voor de uitvoering van de bijstand als in 1999 het zogeheten
toeslagenbudget naar gemeenten wordt overgeheveld. Enkele knelpunten in de
verdeling van het Gemeentefonds – waardoor gemeenten in bepaalde situaties
financieel nadeel kunnen ondervinden als bijstandsgerechtigden uitstromen –
moeten nog wel worden opgelost. Een interdepartementale werkgroep komt hiervoor
binnenkort met voorstellen.In de toekomstige uitvoeringsorganisatie van de werknemersverzekeringen
wordt van het LISV (de rechtsopvolger van de bedrijfsverenigingen) vereist
dat het de uitvoering op contractbasis onderbrengt bij uitvoeringsinstellingen.58. In deze benadering past ook de introductie van inkooprelaties. Sinds
begin dit jaar kunnen bedrijfsverenigingen en 19 van de gemeenten van het
grote-stedenbeleid diensten inkopen bij de Arbeidsvoorziening. Het kabinet
kiest voor een geleidelijke introductie van inkoopbudgetten. Dit om in de
praktijk te bezien hoe de beste wisselwerking tussen samenwerking en inkoop
kan worden gerealiseerd.59. Sluitstuk in het sturingsproces is het toezicht. Het levert informatie
op waarmee de minister verantwoording aflegt over de uitvoering van het beleid
en de bestede gelden. Zo nodig is dat aanleiding voor corrigerende acties,
zowel richting uitvoerders als wetgeving. Het toezicht wordt aangepast aan
de institutionele ontwikkelingen. Er komt meer aandacht voor de effectiviteit
van de uitvoering. Het toezicht zal meer inspelen op de interne controleprocessen
van de uitvoerende organisaties en gaat zich vooral richten op te verwachten
risico's en kwetsbaarheden in de uitvoering. Het toezicht kan in beginsel
verminderen als blijkt dat de uitvoerder de kwaliteit goed bewaakt en waar
nodig verbeteringen aanbrengt. Met verbeteringsprocessen die uitvoeringsorganisaties
in gang zetten wordt voortaan meer rekening gehouden. Toetsing op doelmatigheid
en rechtmatigheid van de uitvoering blijft onverminderd een hoofdfunctie van
het toezicht. Samenwerking60. Voor een activerende uitvoeringspraktijk is een goede samenwerking
tussen uitkeringsinstanties onontbeerlijk. Sociale diensten, uitvoeringsinstellingen
en arbeidsbureaus moeten klantgerichter werken. De klant moet zo goed mogelijk
geholpen worden: liefst met werk, en zolang dat niet mogelijk is met een uitkering.
Die wordt aangevuld met voorzieningen om het herintreden op de arbeidsmarkt
te vergroten. Daarvoor is een goede afstemming van werkprocessen tussen de
organisaties nodig, waarin de respectievelijke specialismen elkaar versterken.
Zo worden uitkeringsverstrekking en arbeidsbemiddeling beter met elkaar verbonden. 3.3. Vernieuwing in de uitvoeringsorganisatie werknemersverzekeringen 61. Rond de uitvoering van de werknemersverzekeringen spelen twee belangrijke
zaken: de ontvlechting van bestuur en uitvoering en de opzet van een nieuwe
uitvoeringsorganisatie, uitmondend in het wetsvoorstel Organisatiewet
sociale verzekeringen 1997 (OSV 1997). Ontvlechting62. Nieuwe bestuurlijke verhoudingen bij de uitvoering van de werknemersverzekeringen
vergen een scheiding tussen beleid en uitvoering. Sociale partners moeten
geen invloed kunnen uitoefenen op de uitvoering in individuele gevallen. Daartoe
is een «ontvlechtingsproces» ingezet, waardoor de uitvoering juridisch,
financieel en organisatorisch los komt te staan van de bedrijfsverenigingen.
Dit proces is vrijwel afgerond. Tussen de bedrijfsverenigingen en de uitvoeringsinstellingen
bestaan nu zakelijke relaties. Inmiddels hebben vrijwel alle bedrijfsverenigingen
meerjarige administratieovereenkomsten afgesloten met een uitvoeringsinstelling.
Het College van Toezicht Sociale Verzekeringen (CTSV) heeft de overeenkomsten
goedgekeurd. Onlangs is het wetsvoorstelOntvlechting ingediend
bij het parlement. Het bevat ook een uitbreiding van bevoegdheden van het
CTSV. Zo kan het CTSV beter toezicht uitoefenen op de uitbesteding van werkzaamheden,
binnen en buiten de holding.63. De vier erkende uitvoeringsinstellingen (GAK Nederland, GUO Uitvoeringsinstelling,
SFB Uitvoeringsorganisatie Sociale Verzekeringen en Cadans) zijn onderdeel
geworden van holdings, waarvan ook private ondernemingen deel uitmaken. Omdat
verstrengeling tussen private en publieke taken ongewenst is, zijn de erkenningscriteria
streng: zo mag de vennootschap die als uitvoeringsinstelling erkend wil worden
niet deelnemen in andere vennootschappen. Het CTSV controleert of de publieke
en private geldstromen voldoende gescheiden zijn. Nieuwe organisatie uitvoering werknemersverzekeringen64. Het kabinet wil dat de uitvoeringsorganisatie van de werknemersverzekeringen
zo wordt ingericht, dat zij beter in staat is het beroep op de werknemersverzekeringen
te beperken. Belangrijke uitgangspunten daarbij zijn: meer concurrentie in
de uitvoering, een onafhankelijke en integrale gevalsbehandeling die aansluit
op de werkzaamheden van de sociale diensten en de RBA's, een regionale uitvoering,
en ten slotte een onafhankelijk toezicht. Deze uitgangspunten leiden tot een
nieuw model voor de uitvoeringsorganisatie, dat is neergelegd in het wetsvoorstel
OSV 1997, dat het kabinet onlangs bij de Tweede Kamer heeft ingediend. Het
wetsvoorstel gaat ook in op actuele discussies over de toezichtuitoefening
op de sociale verzekeringen.65. Het model dat het kabinet voor ogen staat houdt in dat de taken van
het Tijdelijk Instituut voor Coördinatie en Afstemming (TICA) en de bedrijfsverenigingen
worden overgenomen door het Landelijk Instituut Sociale Verzekeringen (LISV).
Het bestuur van het LISV bestaat uit een onafhankelijke voorzitter, vertegenwoordigers
van werkgevers en werknemers en onafhankelijke leden. Het LISV wordt verantwoordelijk
voor de uitvoering van de werknemersverzekeringen. Het is wettelijk verplicht
om de uitvoering van de werknemersverzekeringen per (deel)sector van het bedrijfsleven
via contracten op te dragen aan erkende uitvoeringsinstellingen, die statutair
uitsluitend de uitvoering van de werknemersverzekeringen ten doel hebben.66. Het LISV krijgt de expliciete opdracht om de reïntegratie te
bevorderen. De contracten die het LISV met de uitvoeringsinstellingen afsluit
moeten afspraken bevatten over de reïntegratie-activiteiten van de uitvoeringsinstellingen.
Uitvoeringsinstellingen gaan nauw samenwerken met Arbeidsvoorziening en de
gemeenten. Het LISV draagt zorg voor een regionale indeling, die in de praktijk
aansluit op de werkgebieden van de RBA's. Om de regionale samenwerking op
het gebied van reïntegratie een impuls te geven, dient de
uitvoeringsinstelling in iedere LISV-regio ten minste één persoon
aan te wijzen die namens haar bevoegd is beslissingen te nemen over de reïntegratie
van de uitkeringsgerechtigden.67. Tot 1999 is de concurrentie beperkt, omdat tot en met dat jaar reeds
contracten zijn afgesloten met de eerdergenoemde vier uitvoeringsinstellingen.
In 1998 komt er overigens nog een vijfde uitvoeringsinstelling bij: de Uitvoeringsinstelling
Sociale Zekerheid voor Overheid en Onderwijs. Het is de bedoeling in het jaar
2000 de ruimte voor concurrentie tussen uitvoeringsinstellingen te vergroten.
Mede naar aanleiding van het advies van de regiegroep SWI (paragraaf 3.6)
zal worden beoordeeld hoe binnen het beoogde model kan worden voldaan aan
regionale samenwerking en aan een doelmatige en controleerbare uitvoering.68. Het kabinet stelt voor het bedrijfs- en beroepsleven in te delen in
38 sectoren. Het LISV kan een sector vervolgens verder onderverdelen. Per
sector of combinatie van sectoren kunnen sociale partners een rechtspersoon
oprichten, die door het LISV als sectorraad kan worden erkend. De sectorraden
adviseren het LISV over de contracten die het LISV voor hun sector(en) of
sectoronderdelen afsluit. Daarnaast adviseren de sectorraden het LISV over
de premiepercentages voor de wachtgeldfondsen en over andere sectorspecifieke
onderwerpen. 3.4. Institutionele vernieuwing van de bijstand69. De onlangs in werking getreden nieuwe Algemene bijstandswet
(ABW) is de politieke erkenning dat «Den Haag» niet meer tot in
detail kan regelen wie wanneer welke uitkering krijgt. In de nieuwe wet hebben
rijk en gemeenten een gedeelde verantwoordelijkheid voor de bijstand. Het
rijk stelt de kaders en basisnormen van de uitkering. De gemeente stemt de
bijstand af op de persoonlijke omstandigheden, door middel van een toeslag.
Daartoe moeten gemeenten een eigen bijstandsbeleid ontwikkelen. In de ABW
zijn de taken van gemeenten scherper geformuleerd. Naast de uitkeringsverstrekking
zijn activering en bestrijding van misbruik en fraude kerntaken geworden van
de gemeentelijke uitvoering. De ABW biedt hiervoor nieuwe instrumenten en
mogelijkheden.Daarmee is het proces van bijstandsvernieuwing nog niet afgerond. Twee
zaken vragen de komende jaren bijzondere aandacht: namelijk de uitbouw van
de positie van gemeenten op sociaal terrein en de implementatie van de ABW. Versterking gemeentelijk sociaal beleid70. Het kabinet wil de rol van gemeenten op sociaal terrein versterken.
Dat omvat meer dan alleen de ABW. De decentralisatie van de Wet voorziening
gehandicapten (WVG), het armoedebeleid en de ontwikkelingen rond de
bijzondere bijstand en schuldhulpverlening geven aan dat het kabinet gemeenten
meer mogelijkheden wil bieden om sociale problemen op te lossen. De gemeente
staat dicht bij de burger; bij uitstek de positie om maatwerk te leveren en
om de verschillende voorzieningen op elkaar af te stemmen. Dat is nodig, want
gemeenten worden steeds vaker geconfronteerd met meervoudige sociale en financiële
problemen van hun burgers.Gemeenten krijgen ook meer instrumenten om een eigen lokaal activeringsbeleid
te voeren. Zeker na invoering van de Wetinschakeling werkzoekenden (WIW) is sprake van een belangrijke uitbreiding van de gemeentelijke
mogelijkheden voor het scheppen van werk. Ook het grote-stedenbeleid biedt
belangrijke impulsen voor intensivering van het lokaal werkgelegenheidsbeleid.
De eerste ervaringen met de nieuwe banenplannen voor langdurig
werklozen met inzet van uitkeringsgeld, maken duidelijk dat gemeenten veel
energie stoppen in hun activeringstaak. Onderzoek1
bevestigt dat. Maar tevens blijkt dat het scheppen van werk meer energie vergt
dan veelal gedacht (zie hoofdstuk 6). Implementatie ABW71. De implementatie van de ABW verloopt niet zonder problemen. Kwaliteitsverbetering
van de werkprocessen en intensivering van de gegevensuitwisseling zijn omvangrijke
klussen die niet een-twee-drie geklaard zijn. De invoering van de nieuwe wet
loopt soms parallel aan reorganisaties bij gemeentelijke sociale diensten.
Vooral bij het aanpassen van de automatisering aan de nieuwe wet ondervinden
veel gemeenten soms behoorlijke problemen. Die zijn overigens lang niet altijd
alleen terug te voeren op de nieuwe wet. Ook de herbeoordeling van bijstandsgerechtigden
op grond van de nieuwe wet vergt het uiterste van sociale diensten.72. Een goede invoering is primair de verantwoordelijkheid van de gemeentebesturen.
Maar dat betekent niet dat het rijk zich afzijdig mag of wil houden. Integendeel.
Samen met de VNG volgt het kabinet de ontwikkelingen omtrent de invoering
nauwlettend, onder meer door regelmatig bestuurlijk overleg te voeren. Waar
dat nodig is worden voorzieningen getroffen om gemeenten behulpzaam te zijn.
Zo zal bij de toezichtuitoefening het accent komen te liggen op de verbeteringsprocessen
die gemeenten in gang hebben gezet. Voorts hebben 155 gemeenten toestemming
gevraagd om de herbeoordelingstermijn van één jaar met drie
maanden te verlengen. 3.5. Institutionele vernieuwing bij Arbeidsvoorziening73. Het wetsvoorstel Arbeidsvoorzieningswet 1996 – dat
nu bij de Eerste Kamer ligt – bevat een aantal wijzigingen ten opzichte
van de huidige wet. De rijksoverheid treedt uit het CBA-bestuur. Daarvoor
in de plaats worden drie kroonleden benoemd. Tweemaal per jaar vindt overleg
plaats tussen de minister en het CBA over de hoofdlijnen van het beleid en
de specifieke prestaties. De doelstelling van de Arbeidsvoorziening wordt
in de nieuwe wet helderder vastgelegd: het bevorderen van de aansluiting tussen
vraag naar en aanbod van arbeidskrachten op de arbeidsmarkt, in het bijzonder
door dienstverlening aan moeilijk plaatsbare werkzoekenden. De algemene directie
krijgt een aantal bevoegdheden, zoals het voorbereiden van de landelijke beleidsontwikkeling
en het aansturen van de regionale directies op beheersmatige aspecten. Hierdoor
kan zij beter aansturen en wordt bereikt dat de Arbeidsvoorzieningsorganisatie
meer als één concern opereert.74. Het op weg helpen van moeilijk plaatsbare werkzoekenden gebeurt door
middel van scholing, werkervaring, begeleiding en ten slotte: arbeidsbemiddeling
(inclusief uitzendwerk en detachering). Voor langdurig werklozen zijn speciale
budgetten beschikbaar: het deel van de rijksbijdrage voor mensen die weinig
kans op werk maken, bijdragen uit het Europees Sociaal Fonds, de inkoopbudgetten
voor 19 gemeenten van het grote-stedenbeleid en voor bedrijfsverenigingen,
en het toekomstig gemeentelijk werkfonds. Wie moeilijk bemiddelbaar
is, wordt vastgesteld door een objectieve procedure, waarbij Arbeidsvoorziening
en uitkeringsinstanties nauw samenwerken.75. Volgens de nieuwe wet voert Arbeidsvoorziening niet haar hele takenpakket
in eigen beheer uit. Ze schakelt ook derden in als dat efficiënter is.
Daarnaast gaat ze samenwerkingsverbanden aan met private intermediairs –
zoals uitzendbureaus – om werkgevers een compleet pakket van dienstverlening
aan te kunnen bieden. Zo kan Arbeidsvoorziening goede contacten met werkgevers
opbouwen en mogelijkheden creëren voor de bemiddeling van moeilijker
plaatsbare werkzoekenden die meer voorbereiding nodig hebben. Ook moeilijk
vervulbare vacatures vereisen specifieke dienstverlening.76. Het arbeidsvoorzieningsbeleid wordt straks langs verschillende wegen
aangestuurd: door afspraken tussen minister en het CBA, door wet- en regelgeving
over de inkoopbudgetten en door bestuurlijk overleg van de minister met niet
alleen het CBA, maar ook met de VNG en het LISV. Ook de ontwikkelingen in
de procesgerichte samenwerking spelen een sturende rol, omdat samenwerking
van invloed is op het functioneren van partijen. Inkooprelaties kunnen de
samenwerking ondersteunen, omdat het de verantwoordelijkheden van partijen
verheldert. Ten slotte oefent de steeds belangrijker wordende concurrentie
een sturende werking uit: ook private intermediairs kunnen immers op de «vrije
markt» moeilijk plaatsbaren bemiddelen. 3.6. Procesgerichte samenwerking77. Toeleiding naar werk moet een adequaat samenspel zijn tussen gemeente,
arbeidsbureau en uitvoeringsinstelling. De drie partijen moeten nauw samenwerken,
op basis van gemeenschappelijke uitgangspunten en met een heldere taakverdeling
wie waarvoor verantwoordelijk is. De inzet is een goede dienstverlening aan
de klant. De uitvoeringsorganisaties zijn wettelijk al verplicht om samen
te werken. Maar dat is niet voldoende. Het kabinet wil bevorderen dat de inhoud
en de inrichting van de samenwerking zo veel mogelijk «van onderaf»
gestalte krijgen. Dat is de beste waarborg voor draagvlak op de werkvloer
en op bestuurlijk niveau. Een benadering van «onderaf» is ook
flexibeler. De uitvoering moet immers adequaat kunnen inspelen op de lokale
en regionale arbeidsmarktsituatie.78. Om het samenwerkingsproces van de grond te tillen heeft het kabinet
de regiegroep Samenwerking Werk en Inkomen (SWI) ingesteld. Deze regiegroep
van TICA, CBA en VNG heeft het Startdocument Werk en Inkomen uitgebracht.
Dat biedt kaders en handvatten aan samenwerkingspartners om de werkprocessen
wederzijds af te stemmen. Inmiddels hebben ruim 50 samenwerkingsverbanden
op het Startdocument gebaseerde plannen van aanpak bij de regiegroep ingediend.
Op grond van de ingediende plannen zal de regiegroep in oktober een «Actieplan»
publiceren, dat de contouren schetst voor het formaliseren en operationaliseren
van (regionale) samenwerkingsverbanden. Voorbeeldprojecten worden opgezet
om de voorstellen van de regiegroep in de praktijk te toetsen. De regiegroep
zet consulenten in om samenwerkingsverbanden te ondersteunen. Samenwerking
in Rotterdam-AlexanderpolderIn de regio Rijnmond functioneert al enige jaren het Jupiter-project.
Dit is een samenwerkingsverband tussen het arbeidsbureau Rotterdam-Oost en
het districtskantoor van de sociale dienst in de deelgemeente Alexanderpolder.Kenmerkend aan Jupiter is dat de «intakers» niet meer opereren
namens de sociale dienst of Arbeidsvoorziening. Ze vervullen ieder elkaars
taken. Bij de start van het project werd de intake nog door twee collega's
van de samenwerkende organisaties gezamenlijkgedaan. Door deze werkwijze werd beider specifieke kennis gebundeld. Sinds
begin dit jaar zijn de werkprocessen verder geïntegreerd. Nu voert één
Jupiter-consulent de intake-gesprekken, waarbij zowel werk als de uitkering
aandacht krijgen. De koppeling van werk en inkomen komt op deze manier duidelijk
naar voren. De scheidslijnen tussen sociale dienst en arbeidsbureau vervagen.Het Jupiter-project maakt gebruik van een door de Erasmus Universiteit
ontwikkelde «meetlat» om iemands afstand tot de arbeidsmarkt te
bepalen. Het maakt een objectieve klant-indeling beter mogelijk. De meetlat
is voorts een hulpmiddel om de consulenten te ondersteunen bij de juiste inzet
van arbeidsmarktgerichte instrumenten, en om vast te kunnen stellen waar de
kansen op werk liggen. Bovendien biedt de meetlat ook de klant snel inzicht
waar diens mogelijkheden liggen om weer aan het werk te gaan.79. De benadering «van onderaf» neemt niet weg dat het kabinet
randvoorwaarden zal stellen aan de procesgerichte samenwerking. In de eerste
plaats moeten uitvoeringsorganen samenwerken volgens bestuurlijke afspraken
over de afstemming van werkprocessen, de verdeling van verantwoordelijkheden
en over aantallen trajectplannen en plaatsingen. In het hele land moet worden
samengewerkt. «Samenwerkingsloze» gebieden zijn ongewenst. Ten
tweede is van belang dat de drie instanties zorgen voor een gemeenschappelijke –
administratieve – intake van klanten. Wie een uitkering aanvraagt en
werk zoekt moet zo veel mogelijk vanuit één adres worden geholpen.
Hiervoor is het nodig dat samenwerkingsverbanden een gezamenlijk «front-office»
tot stand brengen. Een geautomatiseerd «klant-volgsysteem» dient
de samenwerking te ondersteunen, zodat de verzamelde en geregistreerde klant-gegevens
onderling uitwisselbaar zijn.Een nadere – kwalificerende – intake is nodig om zicht te
krijgen op de inhoud van het vervolgtraject voor de werkzoekende. Ook deze
intake vindt in beginsel op één adres plaats. Hierbij speelt
de inmiddels steeds meer gangbare indeling van klantgroepen in vier fasen
een belangrijke rol. Die indeling moet – mede op grond van de ervaringen
van SWI – een geobjectiveerd en gestandaardiseerd karakter krijgen.80. De uitkomst van de procesgerichte samenwerking staat nog niet vast.
Het is immers nodig om weloverwogen in te spelen op de eisen van de uitvoeringspraktijk.
Begin 1997 brengt de regiegroep advies uit aan het kabinet. SWI zal onder
meer aangeven welke samenwerkingsvormen effectief zijn en hoe de procesgerichte
samenwerking kan worden ondersteund. Op grond daarvan zal het kabinet bezien
hoe de samenwerking verder kan worden uitgebouwd, waar eventuele regulering
nodig is en aan welke eisen de samenwerking structureel moet gaan voldoen.
Regelgeving en landelijke kaders zullen in beginsel voortvloeien uit de ervaringen
van «onderop». Samenwerking in de regio RijnstreekRBA, uitvoeringsinstellingen en de 35 gemeenten in de regio Rijnstreek
zijn op basis van het Startdocument Werk en Inkomen het Project
Samenwerking Rijnstreek (PSR) gestart. PSR is een overlegplatform voor gemeenten,
Arbeidsvoorziening en bedrijfsverenigingen. Het ingediende plan van aanpak
van deze regio is kenmerkend voor de flexibiliteit van de samenwerking die
van onderaf wordt opgezet. In het plan van aanpak zijn de algemene uitgangspunten
neergelegd. Uitgangspunten zijn onder meer klantgerichtheid en «werk
gaat boven uitkering». Het plan schrijft echter geen strak keurslijf
voor, maar biedt ruimte om in te spelen op de lokale omstandigheden. Want
de regio Rijnstreek is zeer divers.De basis van het plan van aanpak zijn het één-dossiermodel
en een uniforme fasering van klanten. De gegevens van de klant worden slechts
eenmaal opgenomen en staan ter beschikking aan alle partijen. Samenwerkers
die verder willen gaan, vinden in het plan van aanpak handvatten om ook de
administratieve intake gezamenlijk te verrichten.Hiervoor gaan enkele experimenten van start. Ten slotte biedt het plan
van aanpak een één-loketmodel, als de samenwerkingspartners
de samenwerking willen verrichten in hetzelfde gebouw. Vooral voor de grotere
gemeenten in Rijnstreek biedt dit laatste model uitkomsten; Alphen aan den
Rijn is voornemens op deze manier te gaan werken. Voor een kleine gemeente
als Zoeterwoude – met een beperkt aantal klanten – is een dergelijk
model onnodig.Op deze manier wordt bereikt dat men enerzijds in de hele regio gemeenschappelijke
uitgangspunten naleeft, maar dat er anderzijds ook voldoende aansluiting is
bij de plaatselijke situatie op de arbeidsmarkt. Om voldoende structuur tussen
de samenwerkingsverbanden te waarborgen krijgt het PSR nieuwe taken, zoals
het coördineren en adviseren van samenwerkingsprojecten en het communiceren
met de regiegroep SWI. HOOFDSTUK 4. INVESTEREN IN WERKGELEGENHEID 4.1. Inleiding81. De concurrentiepositie van Nederland moet versterkt worden. Ook moet
de arbeidsparticipatie verder stijgen. De overheid moet hiervoor de voorwaarden
scheppen. Zij moet een vertrouwenwekkend budgettair beleid voeren (paragraaf
4.2) en een fiscale structuur bieden die werkgelegenheid bevordert (paragraaf
4.3). Het afgelopen decennium heeft bewezen dat beheersing van de loonkosten
flink heeft bijgedragen aan de werkgelegenheidsgroei (paragraaf 4.4). Nederland
moet de kwaliteit van de economische structuur verbeteren. Zoals de SER aangeeft1 , zijn investeringen in de kennis- en fysieke infrastructuur
en een verbetering van de werking van de productmarkten nodig voor het bereiken
van een duurzame hogere groei (paragraaf 4.5). Maatregelen die de structuur
van het onderwijs versterken zijn hiervoor eveneens noodzakelijk (paragraaf
4.6). Voor laagopgeleiden zijn specifieke maatregelen nodig. Deze worden beschreven
in hoofdstuk 6. Alle landen van de Europese Unie kampen met een te hoge werkloosheid.
Afstemming op Europees niveau bevordert effectieve bestrijding van werkloosheid op nationaal niveau (paragraaf 4.7). 4.2. Financieel-economisch beleid82. Een noodzakelijke voorwaarde voor economische ontwikkeling en voor
groei van de werkgelegenheid is een vertrouwenwekkend macro-economisch kader.
In dat opzicht is al veel bereikt. Het beleid van de afgelopen vijftien jaar
dat gericht was op terugdringen van het financieringstekort, lastenverlichting
en versterking van de economische structuur, werpt zijn vruchten af2 .83. Het kabinet wil graag door op deze ingeslagen weg. Om te voldoen aan
de toetredingscriteria voor de EMU moet EMU-tekort verder dalen. Hierbij moet
de weg naar economische en monetaire eenwording in Europa natuurlijk niet
enkel in een budgettair perspectief worden geplaatst. Want deze integratie
biedt een kleine en open economie als die van Neder land extra kansen voor
een groei van de werkgelegenheid. Met het vervullen van de EMU-criteria investeert
Nederland dus in werkgelegenheid.Gelijktijdig moeten de lasten beperkt worden. Dit is nodig om de koopkracht
te behouden, én uiteraard om de loonkosten te beheersen en zo ook op
de korte termijn de werkgelegenheid te ondersteunen. Behoud van koopkracht
voorkomt hoge looneisen met de risico's die daarmee samengaan voor de werkgelegenheid.
De aanhoudend hoge werkloosheid rechtvaardigt dat werkgeverslasten beperkt
worden. 4.3. Mogelijkheden voor lastenverschuivingen84. Juist nu de budgettaire ruimte krap is, kan gedacht worden aan lastenverschuivingen. Want ook de structuur van de belastingheffing
is van invloed op de omvang en groei van de werkgelegenheid, zoals ook in
hoofdstuk 2 van de Miljoenennota 1997 is uiteengezet.85. De afgelopen jaren is destructuur van de belastingheffing
in veel Europese landen, waaronder Nederland, sterk veranderd. De ontwikkeling
is weergegeven in grafiek 4.1. De lastendruk op arbeid is vanaf 1980 in Europa
gemiddeld bijna 17 procent gestegen, terwijl de lastendruk op kapitaal ruim
20 procent is gedaald. De lasten op consumptie zijn vrijwel constant gebleven3 . In Nederland zijn de lasten op arbeid in die periode
ruim 12 procent gestegen, terwijl de lasten op kapitaal meer dan 11 procent
zijn afgenomen. Beide ontwikkelingen hebben zich in ons land dus
in iets mindere mate voorgedaan dan in andere Europese landen. Daarbij moet
wel vermeld worden dat de lasten op arbeid in Nederland al veel hoger waren
dan het Europese gemiddelde, terwijl de lasten op kapitaal gemiddeld lager
waren.86. De oorzaak van de veranderende «belastingmix» is waarschijnlijk
dat landen hun concurrentiepositie proberen te verbeteren door de belasting
op de mobiele productiefactor kapitaal te verminderen ten koste van hogere
lasten op arbeid. Zo ontstaat een belastingstructuur die de werkgelegenheid
afremt.*** 87. De hoge werkloosheid in Europa noopt tot een bezinning op de wijze
van belastingheffing. Om toenemende concurrentie tussen de landen te voorkomen
moeten de belastingstructuren in Europees verband worden aangepast. Het is
echter onverstandig om de lasten op arbeid naar kapitaal terug te schuiven.
Deze productiefactor kent geen Europese grenzen. Steeds gemakkelijker stroomt
kapitaal naar andere landen en werelddelen.88. Uit een recent discussiestuk van commissaris Monti blijkt dat ook
de Europese Commissie de noodzaak ziet van Europese afstemming op fiscaal
gebied, én van een andere wijze van belastingheffing1 . Eén van de opties uit het discussiestuk is een verlaging
van de lasten op arbeid, gefinancierd door een verhoging van de BTW. Op deze
wijze kan een stap gezet worden in de richting van een evenwichtige verdeling
van de belastingdruk over arbeid, kapitaal en consumptie. Door een dergelijke
lastenverschuiving kan de wig op arbeid kleiner worden, waardoor afhankelijk
van de wijze van terugsluizen de werkgelegenheid kan toenemen.89. Voor de langere termijn is het zaak te onderzoeken welke differentiatie
in de BTW-tarieven de meeste werkgelegenheid oplevert. Het CPB heeft becijferd
dat een budgetneutrale differentiatie in de BTW ter stimulering van arbeidsintensieve
productie op lange termijn extra werkgelegenheid kan opleveren, onder andere
doordat zwartwerken wordt teruggedrongen.190. Een dergelijke differentiatie vereist wel Europese afstemming. In
Brussel wordt immers besloten welke goederen en diensten onder de verschillende
BTW-tarieven vallen. Momenteel onderzoekt de Europese Commissie de werkgelegenheidseffecten
van fiscale instrumenten. Na verschijning van dit onderzoek, eind dit jaar,
zal er meer duidelijkheid bestaan over de mogelijkheden die er in Europees
verband zijn. Het kabinet zal deze optie onder de aandacht blijven brengen.91. Ook lastenverschuivingen van arbeid naar milieuvervuilende activiteiten
(«ecologisering» van de belastingheffing) kunnen de werkgelegenheid
bevorderen. Een belangrijk aspect van milieuheffingen is de schaal waarop
ze ingevoerd worden. Bij invoering in één of een aantal landen
bestaat het risico van verplaatsing van activiteiten naar andere landen. Dan
gaat bij grensoverschrijdende milieuproblemen de milieuwinst weer (ten dele)
verloren, terwijl ook de werkgelegenheid schade kan lijden. Het is daarom
van belang dat Nederland zich sterk blijft maken voor toepassing van dit soort
heffingen op zo'n groot mogelijke schaal.Toch zijn er mogelijkheden voor invoering van milieubelastingen op nationale
schaal. Daarbij kan het risico van bedrijfsverplaatsing in belangrijke mate
worden ondervangen door gerichte terugsluizing. Zoals de regulerende energiebelasting
die 1 januari dit jaar is ingevoerd. In 1998, als ook de derde tranch van
deze heffing is ingevoerd, betekent dat een verschuiving van lasten van arbeid
naar milieu van ruim twee miljard gulden. De uitdaging is om een duurzame
economische ontwikkeling tot stand te brengen, waarin economische groei, toename
van werkgelegenheid en vermindering van milieudruk gecombineerd worden. 4.4. Beheerste loonkosten92. Een beheerste stijging van lonen en loonkosten blijft onverminderd
van belang voor de groei van de werkgelegenheid: het bevordert inschakeling
van arbeid en maakt niet-rendabele activiteiten weer rendabel. Ook verschaft
het de ruimte voor vernieuwingsinvesteringen in de industrie. Lessen uit het
verleden onderbouwen de noodzaak hiertoe. Zo was de gematigde loonstijging
de belangrijkste factor voor het herstel van de werkgelegenheid in de jaren
tachtig2 .93. Een beheerste stijging van de lonen kan goed samengaan met een kwaliteitsstrategie:
het bevorderen van kennis en innovatievermogen. Het vergroot immers de financiële
ruimte van bedrijven voor onder meer onderzoeksuitgaven. Dit is zeker het
geval voor de vele bedrijven die zich nog relatief sterk richten op markten
voor minder hoogwaardige producten, waar prijsconcurrentie een belangrijke
rol speelt. Te hoge loonstijgingen zouden het overschakelingsproces naar andere
markten juist kunnen vertragen.De vrees is vaak dat een beheerste loonstijging de groei van de consumptie
afremt, waardoor vooral sectoren getroffen worden die zich richten op de binnenlandse
markt. In onderstaande box wordt uiteengezet dat deze vrees ongegrond is. 94. Begin jaren negentig hebben loonstijgingen de reële loonkosten
per eenheid product opgedreven. De arbeidsinkomensquote is in deze periode
opgelopen tot 86,2 procent in 1993. Sindsdien worden in CAO's meer gematigde
loonstijgingen afgesproken. Dit blijkt ook uit de arbeidsinkomensquote, die
gedaald is tot 83½ in 1996. Hiermee komt de arbeidsinkomensquote uit
op het gemiddelde over de afgelopen tien jaar, maar nog wel boven het laagste
niveau in deze periode. Een verdere daling van de arbeidsinkomensquote is
gewenst. Voorzichtigheid blijft dus geboden bij de loonkostenafspraken in
de CAO's.95. Het CPB raamt de gemiddelde contractloonstijging voor de markt- sector
op 2,5 procent voor 1997. Op dit moment is voor 12 procent van de werknemers
de contractloonstijging voor geheel 1997 bekend. Deze is met 1,5 procent bescheiden
in vergelijking tot de geraamde contractloon en prijsontwikkeling in 1997
(2,4 procent). Een belangrijke reden hiervoor is het tweejarig karakter van
de betreffende CAO's. In meerjarige CAO's wordt meestal de hoogste loonmutatie
het eerste jaar gegeven.Voor 88 procent van de werknemers moeten voor 1997 nog CAO-afspra- ken
gemaakt worden. Het CPB verwacht dat de overeen te komen loon- stijgingen
in ieder geval niet lager uitkomen dan de prijsontwikkeling. Loonmatiging
en consumptiegroeiDe loonmatiging in de afgelopen jaren heeft een positieve invloed gehad
op de werkgelegenheid. Maar welke invloed had de loonmatiging op de groei
van de gezinsconsumptie?De feiten wijzen erop dat loonmatiging de consumptiegroei niet belemmert,
maar juist versterkt. Uit figuur 1 blijkt dat een trendmatige daling van de
arbeidsinkomensquote samen gaat met een trendmatige stijging van de productiegroei,
en omgekeerd. Met andere woorden: loonmatiging is goed voor de groei van de
productie. De verklaring hiervoor is dat door loonmatiging de winsten van
het bedrijfsleven stijgen. Hierdoor wordt de concurrentiepositie beter en
nemen de investeringen toe, waardoor de productie eveneens kan toenemen. 
 Figuur 2 toont dat de volumegroei van de gezinsconsumptie nauw samenhangt
met de volumegroei van de productie. Wanneer de groei van het productievolume
toeneemt, volgt met een korte vertraging ook de groei van het consumptievolume.
Loonmatiging blijkt dus indirect, door verhoging van de productie, consumptiegroei
mogelijk te maken. Wel is de consumptiegroei in de jaren tachtig (loonmatiging)
iets achter gebleven bij de productiegroei, terwijl in perioden zonder loonmatiging
het omgekeerde het geval was. Het gevolg is dat de consumptiequote
(het aandeel van de consumptie in het BBP) tijdens de periode van loonmatiging
iets is gedaald.Het is echter misleidend om naar de consumptiequote te kijken.
Veel belangrijker is de ontwikkeling van het consumptievolume. Een verhoging van de consumptiequote leidt slechts tijdelijk tot een
groter consumptievolume, zoals in de jaren zeventig is gebleken. De sterke
loongroei in die jaren leidde weliswaar tot een hoge consumptiequote, maar
ook tot het inzakken van de investeringen en tot veel bedrijfssluitingen toen
het economisch slechter ging. De lage productiegroei die hiervan het gevolg
was, heeft ook de groei van het consumptievolume afgeremd.Met een meer beheerste loonstijging valt de consumptiequote meestal iets
lager uit, maar daarentegen is wel een hogere BBP-groei mogelijk. Het consumptievolume
kan zo uiteindelijk hoger uitkomen dan bij sterke loonstijgingen.De lichte daling van de consumptiequote gedurende de jaren tachtig hangt
samen met de beheerste loonstijging, maar misschien nog wel sterker met de
hoge spaarzin van de gezinnen. De toch al hoge gezinsbesparingen zijn in die
periode nog verder gestegen. Behalve demografische factoren speelt ook het
toenemende gebruik van fiscale gefaciliteerde vormen van besparingen hierbij
een rol. 4.5. Investeren in de structuur van de economie96. Werkgelegenheidsbeleid gaat een stap verder dan het scheppen van de
budgettaire en fiscale voorwaarden en het beheersen van de loonkosten. De
structuur van de economie moet gereed zijn voor devolgende decennia. Dit betekent
investeren in de fysieke, sociale en kennisinfrastructuur, waarbij ook de
milieuaspecten aandacht krijgen.97. De sterke toename van de mobiliteit leidt steeds vaker tot immobiliteit:
steeds meer plaatsen in ons land zijn moeilijk bereikbaar. Voor een economie
waarin handel, transport en distributie belangrijke plaatsen innemen, betekent
het dichtslibben van de infrastructuur een gevoelige slag. De huidige investeringen
in de Hogesnelheidslijn, de Betuwelijn, en verbeteringen in de openbaarvervoerverbindingen
en snelwegen moeten de bereikbaarheid van economisch belangrijke gebieden
verbeteren. De nota Samen werken aan bereikbaarheid presenteert
de plannen van het kabinet. Ook verbetering van de kennisinfrastructuur is
nodig. De technologische ontwikkeling is, zeker op lange termijn, de belangrijkste
motor van de economie. Het kabinet wil tevens de sociaal-economische basis
van de steden sterker te maken. Het grote-stedenbeleid is hierop gericht.
Met banen voor langdurig werklozen, die vooral in de grote steden worden ingezet.
Met extra middelen voor investeringen en met nieuwe initiatieven van de steden
zelf, zoals afgesproken in de convenanten met de grote steden. En met minder
regels om ervoor te zorgen dat in de steden meer ruimte ontstaat voor bedrijvigheid. 4.6. Investeren in onderwijs en scholing98. Het belang van onderwijs voor de economische ontwikkeling en de werkgelegenheid
is onomstreden. Internationaal onderzoek heeft aangetoond dat een goed opgeleide
beroepsbevolking bijdraagt aan een structureel hogere groei van de economie1 . Onderwijs en scholing worden bovendien belangrijker
voor de werkgelegenheid naarmate in de geïndustrialiseerde landen de
vraag naar hoogopgeleide werknemers stijgt en de werkgelegenheid van laagopgeleiden
daalt. De afgelopen twee decennia is in Nederland de werkgelegenheid van laagopgeleiden
(basisonderwijs, MAVO, LBO) met ongeveer 23 procent afgenomen. Doordat in
dezelfde periode de werkgelegenheid voor hoger opgeleiden is gestegen is het
aandeel functies voor laagopgeleiden in de totale werkgelegenheid gedaald
van 57 procent in 1977 tot 33 procent in 19912
.Naar verwachting zal dit aandeel in de toekomst nog verder dalen. Hieraan
liggen verschillende ontwikkelingen ten grondslag. Ten eerste is de technologische
structuur veranderd: routinewerk verdwijnt door automatisering, kleinere werkeenheden
ontstaan met een minder hiërarchische structuur, en het werktempo en
de aan het werk gestelde kwaliteitseisen nemen toe3
. Ten tweede dwingt de toenemende concurrentie van de lagelonenlanden, de
rijke landen ertoe meer te investeren in hoogwaardige technologie. Hierdoor
wordt het steeds belangrijker te investeren in scholing. Landen die investeren
in lager opgeleiden blijken zich gemakkelijker te kunnen aanpassen aan veranderingen
in de vraag naar goederen en diensten4 .99. De inhoud en kwaliteit van de initiële opleiding bepalen voor
een groot deel de kans op werk van de schoolverlaters. Voorkomen moet worden
dat leerlingen het onderwijs verlaten voordat ze een beroepsopleiding, minimaal
op het niveau van de basisberoepsopleiding,5
hebben afgerond. Jongeren zonder opleiding vaak geen werkDat veel laaggeschoolden en mensen met een afgebroken opleiding maar moeilijk
aan de slag komen, blijkt ook uit een aantal vraaggesprekken die het ministerie
van SZW voor de Sociale Nota 1997 heeft laten houden onder jongeren van 18
tot 27 jaar.1Van de ondervraagden zijn met name jongeren met alleen lager onderwijs
(38 procent) en LBO (33 procent) langdurig werkloos. Ruim een kwart van de
niet-werkenden is al 5 tot 10 jaar werkloos na het verlaten van de school.Karen (26 j.) alleenstaande bijstandsmoeder: «Ik heb niet echt een
opleiding. Ik zat op de huishoudschool omdat al mijn vriendinnen daar zaten.
Leuk, lachen en vervelend doen. Had ik het maar niet gedaan. Ik heb er wel
spijt van. Ik zoek nu al een tijd naar werk, maar zelfs bij AH heb je al een
Havo-opleiding nodig. Nu zeg ik tegen mijn kinderen: maak niet dezelfde fout
als je moeder. Ik heb er alles voor over om ze te laten studeren.»Corrie (22 j.), afgebroken LTS-opleiding: «Ik had het veel te druk
met winkelen en uitgaan en geen tijd om mijn school af te maken. Ik heb een
tijdje gewerkt via de JWG. Eerst in een bejaardentehuis, later in een peuterspeelzaal.
Sinds ze me daar hebben ontslagen, heb ik geen betaalde baan meer gehad.»Jongeren met een afgeronde beroepsopleiding op MBO- of HBO-niveau ondervinden
minder problemen bij het zoeken naar werk.Hellen (26 j.), verpleegkundige: «Ik heb de opleiding Verpleegkunde
A gevolgd in een academisch ziekenhuis. Die duurde vier jaar. Ik wist al aan
het begin dat ik er vervolgens kon blijven werken. Dat was gewoon ideaal.»Om aan de vraag van de arbeidsmarkt tegemoet te komen, moet het beroepsonderwijs
niet alleen beroepsvaardigheden bijbrengen, maar ook algemene vaardigheden.
Om een plaats op de arbeidsmarkt te behouden is deelname aan aanvullende scholing
gedurende de loopbaan van belang. Dit soort scholing maakt werknemers opgewassen
tegen wijzigingen in de economische structuur, wijzigingen in de organisatie
van het werk, technologische en demografische ontwikkelingen en flexibilisering
van arbeidspatronen.100. De kans op deelname aan scholing tijdens de beroepsloopbaan is niet
voor iedereen gelijk. Werknemers met een lage opleiding, oudere werknemers,
werknemers bij kleine bedrijven en werknemers met een tijdelijk arbeidscontract
nemen relatief weinig deel aan scholing. De Europese Commissie beschouwt het
als een prioriteit om scholing toegankelijk te maken voor alle bevolkingsgroepen2 . Het is belangrijk dat de overheid werkgevers en werknemers
stimuleert om te investeren in scholing. Onderwijs en scholing worden immers
steeds belangrijker voor de concurrentiepositie van een economie en voor de
werkgelegenheid.101. Daarnaast verstevigt de combinatie van scholing en werk de aansluiting
tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. Dit geldt zowel voor het initieel
onderwijs als voor scholing van werkzoekenden en werkenden. Hiermee vervagen
de grenzen tussen het initiële beroepsonderwijs, de scholing van werkenden
en van werkzoekenden en verandert de betrokkenheid van de daarvoor «traditioneel»
verantwoordelijke actoren, respectievelijk overheid, de sociale partners en
arbeidsvoorziening. Nieuwe scholingsarrangementen tussen deze actoren zijn
nodig. Hiervan zijn, naast de fiscale faciliteit om extra praktijkplaatsen
te creëren in het beroepsonderwijs, al diverse voorbeelden van. Zo wordt
in het project Technisch College vanaf het schooljaar 1996–97
op initiatief van de FME3 geëxperimenteerd
met meer praktijk in het VBO en in de MAVO. Doel is de schooluitval te verminderen
en de voorbereiding op het leerlingwezen te verbeteren. Een ander voorbeeld
is de overeenkomst die de HBO-raad en MKB-Nederland tijdens het nationale
MKB-debat onlangs afsloten. HBO-studenten kunnen daardoor hun
opleiding duaal afronden via een driejarig arbeidscontract met een MKB-bedrijf.
Een derde voorbeeld is het Regionaal Arrangement Rijmond. Hierin werken scholen,
gemeente, arbeidsvoorziening en Kamer van Koophandel samen om het rendement
van opleidingen te verbeteren en de uitval te verminderen.102. De Wet Inschakeling Werkzoekenden (WIW) die het kabinet binnenkort
naar de Tweede Kamer stuurt, biedt gemeenten ruimere mogelijkheden dan voorheen
om de combinatie van werk en scholing in te zetten voor werkzoekenden. Met
de SER1 is het kabinet van mening, dat het uitbouwen
van scholing op basis van CAO-afspraken en verdere samenwerking tussen CAO-partijen
en arbeidsvoorziening kan leiden tot effectievere scholing van werkzoekenden.103. CAO-afspraken over scholing en gebruik van Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen
(O&O-fondsen) vormen de belangrijkste manieren om scholing van werkenden
te organiseren. De kwaliteit van de CAO-afspraken over scholing, en de doorwerking
ervan in de bedrijven kan nog verder verbeterd worden. Met ESF-middelen stimuleert
de overheid sinds medio 1995 de scholing van laagopgeleide werknemers. Om
de toegang tot scholing voor bepaalde werknemers (in het MKB, ouderen, laagopgeleiden,
werknemers met flexibele contracten) te verbeteren, kunnen er specifieke CAO-afspraken
worden gemaakt, en kan de verevenende werking van O&O-fondsen verbeterd
worden. Een regeling voor loopbaanonderbreking, waarover het kabinet advies
heeft gevraagd aan de Stichting van de Arbeid, bevordert eveneens de mogelijkheden
voor scholing. 4.7. Europees investeren in werkgelegenheid104. Niet alleen Nederland moet investeren in werkgelegenheid, ook de
andere landen van de Europese Unie zijn hiertoe genoodzaakt: het gemiddelde
werkloosheidspercentage in de Europese Unie is inmiddels gestegen tot boven
de 10 procent (zie grafiek 4.2). De discussie over werkgelegenheid is met
het Witboek van de Europese Commissie2 in een
Europees kader geplaatst en vervolgens door de Europese Raden van Essen, Cannes
en Madrid uitgewerkt. Recentelijk heeft ook Commissievoorzitter Santer een
impuls gegeven aan het Europese debat over werkgelegenheid3 . Uitgangspunt daarbij is dat de lidstaten zelf primair verantwoordelijk
zijn voor hun werkgelegenheidsbeleid en dat de Unie een aanvullende rol heeft
te vervullen op dit terrein: een gezamenlijk optreden moet slechts dan overwogen
worden wanneer dat een duidelijke meerwaarde zou opleveren.De toegevoegde waarde van een Europees strategie ter stimulering van de
werkgelegenheid kan vooral gevonden worden op twee terreinen: bij het ontwikkelen
van een «gemeenschappelijk richtinggevoel» en bij het afstemmen
van het beleid van afzonderlijke lidstaten. Deze afstemming dient onder meer
ter voorkoming van negatieve beleidsconcurrentie, bijvoorbeeld op fiscaal
gebied. *** 105. Ook met het oog op de Economische en Monetaire Unie (EMU) is het
van belang de sociaal-economische pilaar te verstevigen; werkloosheid is immers
niet alleen een sociaal probleem. De EMU is een belangrijke, zij het ontoereikende
voorwaarde om voldoende groei van de werkgelegenheid te bewerkstelligen. Het
Vertrouwenspact van Santer pleit daarom voor een gecoördineerde strategie.
Binnen het kader van een macro-economisch beleid, waartoe de voorwaarden zijn
vastgelegd in het Verdrag van Maastricht, is het doel van een hoog niveau
van werkgelegenheid gediend met een coördinatie van beleid. Bovendien
is voor het proces van Europese integratie een maatschappelijk draagvlak van
groot belang. Een dergelijk draagvlak kan worden verbreed door naast het monetair-economische
beleid, ook op Europees niveau aandacht te besteden aan groei van de werkgelegenheid
en bestrijding van de werkloosheid.106. Het kabinet vindt dat aandacht voor de werkloosheid in Europa expliciet een plaats moet krijgen in het EU-Verdrag. Deze opvatting
is onder meer verwoord in het Benelux memorandum en in de brief van de minister
van SZW aan de Tweede Kamer over Europa en Werkgelegenheid1 . Tot dusverre gebeurt er al het een en ander op Europees
niveau in het zogenaamde post-Essen traject. De Europese Raad van Essen van
december 1994 heeft de lidstaten opgeroepen op een aantal terreinen acties
te ondernemen. Deze zijn: het bevorderen van investeringen in scholing en
(beroeps)opleidingen, het vergroten van de arbeidsintensiteit van economische
groei, het verlagen van de lasten op arbeid (de wig), het vergroten van de
effectiviteit van arbeidsmarktmaatregelen en het nemen van maatregelen gericht
op groepen die in het bijzonder door de hoge werkloosheid worden getroffen.107. Hiertoe is in Europees verband een procedure in het leven geroepen
waarin de lidstaten onderling informatie uitwisselen over hun nationale
werkgelegenheidsbeleid. Om dit te verdiepen, heeft het kabinet in de brief
van de minister van SZW aan de Tweede Kamer voorgesteld om in het Sociale
Hoofdstuk van het Verdrag een bepaling op te nemen waarin staat dat lidstaten
de werkgelegenheid als een zaak van gemeenschappelijk belang beschouwen en
dat zij daartoe hun beleid gericht op werkgelegenheid zullen coördineren.
In een Verklaring bij het Verdrag zou vervolgens de procedure voor deze coördinatie
nader kunnen worden omschreven. De ontwikkeling van indicatoren waarmee ontwikkelingen
in de werkgelegenheid internationaal beter vergelijkbaar worden, kan daarbij
een belangrijke rol spelen. HOOFDSTUK 5. INSPELEN OP DE NIEUWE ARBEIDSMARKT 5.1. Inleiding108. De arbeidsmarkt maakt een fase door van snelle vernieuwing. Zowel
aan de vraag- als de aanbodzijde zijn instituties, regels en gebruiken volop
in beweging. Sociaal-economische, sociaal-culturele en demografische ontwikkelingen
leiden ertoe dat arbeidstijdpatronen en arbeidscontracten aangepast moeten
worden om de behoeften van werknemers en werkgevers op elkaar af te stemmen.
Gewijzigde arbeidstijdpatronen en arbeidscontracten hebben ook een aanpassing
van het stelsel van sociale zekerheid tot gevolg en beïnvloeden de structuur
van de medezeggenschap in de onderneming. En de vergrijzing van de beroepsbevolking
dwingt ertoe beleid te voeren om ouderen in het arbeidsproces te houden. Ten
slotte leiden deze ontwikkelingen op de arbeidsmarkt ook tot het ontstaan
van nieuwe vormen van arbeid.109. In dit hoofdstuk is er aandacht voor al deze ontwikkelingen en voor
het beleid dat het kabinet voert om de vernieuwing van de arbeidsmarkt te
stimuleren. Door dat stimulerende beleid moet een economisch doelmatig en
sociaal verantwoord arbeidsbestel ontstaan, dat tegemoetkomt aan de behoeften
van zowel de vraag- als de aanbodkant van de arbeidsmarkt. 5.2. Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt110. Een belangrijke sociaal-economische ontwikkeling is de flexibilisering
van de arbeidsmarkt. De moderne economie vergt meer flexibiliteit voor een
goede benutting van kapitaalgoederen, beperking van voorraden en «just-in-time
management». De economie draait zo ongeveer 24 uur per etmaal. De (internationale)
concurrentieverhoudingen verscherpen zich, de levenscyclus van producten wordt
korter als gevolg van technologische ontwikkelingen, de voorkeuren van consumenten
zijn niet goed voorspelbaar.111. Sociaal-cultureel is er een tendens naar verdere individualisering.
Die gaat gepaard met een grotere diversiteit aan levensstijlen, andere vrijetijdsbesteding,
meer tweeverdieners en deeltijdarbeid. De arbeidsparticipatie van vrouwen
groeit sterk. Tegelijkertijd verandert de opvatting over de rol van mannen
bij opvoeding en zorg. Deze ontwikkelingen verlangen enerzijds van werkgevers
dat ze werknemers meer gelegenheid bieden voor het combineren van werk- en
zorgtaken. Anderzijds wordt van werknemers gevraagd tegenover hun werkgevers
meer flexibiliteit te tonen bij de productie van goederen en diensten. In
de nota Om de kwaliteit van Arbeid en Zorg: investeren in verlof 1 (september 1995) heeft het kabinet zijn visie
uiteengezet over de wenselijkheid en de mogelijkheden om het arbeidsbestel
zo in te richten dat het tegemoetkomt aan de behoeften van werkgevers en werknemers.112. Nog een belangrijke ontwikkeling is de «scheve» samenstelling
van de beroepsbevolking. Er is een toenemende vergrijzing van de potentiële
beroepsbevolking in combinatie met een zeer lage arbeidsparticipatie van werknemers
boven de 55 jaar. Bedrijven met relatief veel oudere werknemers worden straks
geconfronteerd met hogere loonkosten en concurrentie van bedrijven met jongere
werknemers. Handhaving van oudere werknemers in het arbeidsproces betekent
dat er een oplossing moet komen voor het probleem van de hogere loonkosten.113. Er ontstaan nieuwe vormen van arbeid. Het gebied tussen «dienstverband
voor onbepaalde tijd» en «ondernemerschap» wordt steeds
bonter van samenstelling en breidt zich uit. Steeds meer mensen werken in
niet-traditionele arbeidsverhoudingen – soms uit noodzaak, soms uit
vrije wil. Maar ook kan vanuit maatschappelijke of individuele behoeften (bijvoorbeeld
via vrijwilligerswerk of initiatief vanuit de collectieve sector) nieuwe,
marktconforme werkgelegenheid ontstaan: milieuactiviteiten, milieuvriendelijke
landbouwmethoden, particuliere zorgverlening. De uitdaging voor de komende
jaren is de behoeften van beide marktpartijen te verwerken in concurrerende
en leefbare arbeidsverhoudingen. Het kabinet schept vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid,
maar in een voortdurende dialoog met de sociale partners, de juiste voorwaarden
voor de vernieuwing van het arbeidsbestel.114. Het streven naar (gekanaliseerde) vernieuwing wordt geschraagd door
een breed onderschreven visie. Het kabinet stelt in zijn nota Flexibiliteit
en Zekerheid1 (december 1995), dat de
kern van een economisch doelmatig en sociaal verantwoord arbeidsbestel wordt
gevormd door evenwichtige, bestendige en flexibele arbeidsverhoudingen. Zo
kan voor beide contractpartijen flexibiliteit met zekerheid gepaard gaan.
Deze visie wordt door de sociale partners in hun nota Flexibiliteit en
Zekerheid2 gedeeld. In de nota Werken
aan Zekerheid gaat het kabinet in op de aanpassingen van het sociaal
stelsel die hiervoor nodig zijn. Grenzen aan flexibiliseringHoe flexibel zijn jongeren? Willen ze een vaste baan, of juist niet? Zijn
ze bereid om op onregelmatige tijden te werken, of om voor een baan te verhuizen?
In de eerder genoemde vraaggesprekken met jongeren kwamen deze vragen uitgebreid
aan de orde. Afgaande op de resultaten zijn er duidelijk grenzen aan de flexibiliseringsdrang
van jongeren.De ondervraagde jongeren hebben voor het merendeel een vaste aanstelling
en een volledige werkweek en willen dat graag zo houden. Ongeveer 20 procent
wil graag een kortere werkweek. Een wettelijk recht op deeltijd kan daarbij
een stimulans zijn.Jeroen (21 j., werkt bij een reclamebureau): «Ik werk fulltime,
maar het liefst zou ik één dag minder werken. Het weekend is
altijd zo voorbij. Als er een wettelijk recht op deeltijd komt zal ik er zeker
met mijn baas over gaan praten.»Marina (27 j., directiesecretaresse): «Ik denk dat ik van zo'n recht
wel gebruik zal maken. Al zal ik natuurlijk wel rekening houden met mijn collega's.
Maar als het zonder problemen kan, zal ik die kans grijpen. Ik zou die dag
bijvoorbeeld voor huishoudelijk werk gebruiken. Daar heb ik nu in het weekend
vaak weinig tijd voor.»Ook veranderingen in de gezinssituatie kunnen aanleiding zijn om korter
te gaan werken.Hellen (26 j., verpleegkundige): «Ik heb een vaste baan, maar binnenkort
zal ik waarschijnlijk uitzendkracht zijn. Ik ben namelijk zwanger en wil parttime
blijven werken. En halve vaste banen zijn er in het ziekenhuis nauwelijks.
Je moet keuzes maken. En je moet een kind toch veiligheid bieden als het klein
is.»Een vaste baan is voor jongeren nog steeds het ideaal. Met de stelling
«Het is voor mij niet belangrijk om een vaste baan te hebben»
was 90 procent het (zeer) oneens.Marc (26 j., rijdt op een kraanwagen): «Vroeger maakte het me niks
uit of ik een vaste baan had, maar sinds ik een eigen huis heb wel. Je weet
dan dat je inkomsten hebt om je vaste lasten te kunnen betalen.»Marina (27 j., directiesecretaresse): «Ik heb een jaarcontract,
maar zou liever een vaste aanstelling hebben. Het is plezierig dat je dan
niet iedere keer weer hoeft te praten over een verlenging van je contract.
Dat geeft toch wat spanning.»Kevin (25 j., medewerker van een cateringbedrijf): «Het is gewoon
lekker om te weten dat je volgende week ook nog kan werken. Je wordt door
de collega's bovendien anders benaderd als je een vaste baan hebt. Je bent
niet meer de uitzendkracht die overal voor te gebruiken is.»De meeste jongeren zijn bereid om 's-avonds of in het weekend te werken,
al maakt toch ook een vrij grote groep daartegen bezwaar (33 procent).Het merendeel geeft aan niet zonder meer te willen verhuizen voor een
baan. Vaak moet daar wel iets tegenover staan.Chantal (22 j., werkzaam in een videozaak): «Als het moest zou ik
voor een nieuwe baan wel naar een ander deel van het land verhuizen. Maar
dan moet het wel een hele goeie baan zijn. Hier zitten mijn vrienden en mijn
familie, dus ik zou niet zo snel mijn koffers pakken.»Vincent (27 j., oproepkracht, gedeeltelijk werkloos); «Het is een
grote stap naar een ander deel van Nederland. Er woont heel ander volk en
je laat hier een hoop achter. In eerste instantie zou ik daar nee tegen zeggen.
Maar ik kan me voorstellen dat je het na lang nadenken toch doet.»De jongeren vinden het belangrijk om te werken, maar zijn niet carrière-gericht.
De stelling «Ik vind het hebben van voldoende tijd voor mezelf, mijn
partner en de kinderen, belangrijker dan het maken van carrière»
kon op grote steun rekenen.Vincent: «Ik wil netjes 40 uur werken en een leuk inkomen hebben.
In de loop der tijd wil ik misschien weleens het vooruitzicht hebben op een
redelijke positie. Maar dat is voor mij geen prioriteit. Ik hoef geen huis
in Wassenaar. En wat moet je met geld als je geen sociaal leven hebt?»De vraaggesprekken maken duidelijk dat de jongeren weinig ambitie hebben
om zich op de arbeidsmarkt te bewegen als «de nieuwe werknemer»
die zich steeds tijdelijk verhuurt aan een werkgever. Hoe beter de baan is
die ze kunnen krijgen, hoe flexibeler ze zich zullen opstellen. Dat geldt
voor de bereidheid om onregelmatig te werken, maar nog sterker voor die om
te verhuizen. Ook veranderingen in de gezinssituatie kunnen tot een meer flexibele
opstelling leiden.Eén ding is duidelijk: flexibiliteit en zekerheid gaan hand in
hand. 5.3. Arbeidstijdpatronen115. Een van de meest in het oog springende aspecten van de nieuwe arbeidsmarkt
is de differentiatie en flexibilisering in arbeidstijdpatronen. Er is een
groeiende behoefte aan arbeidsduur en werktijden op maat: per dag, per week,
maar ook voor de gehele periode van actieve beroepsbeoefening. Flexibiliteit van de arbeidsduur116. Flexibiliteit van de arbeidsduur rond een gemiddelde («vari-tijd»)
is inmiddels voor circa 13 procent van de werknemers in CAO's afgesproken,
meestal in combinatie met arbeidsduurverkorting en een gematigde loonstijging.
Deze mix is veelbelovend en voor beide partijen aantrekkelijk: flexibilisering
en herverdeling gaan hand in hand. De gemiddelde arbeidsduur voor voltijdwerkers
daalt dit jaar weer enigszins, en wel van 38 naar 37,5 uur per week.117. Leidt arbeidsduurverkorting nu in alle gevallen tot loonkostenstijging?
Er moet echter gekeken worden naar de loonkostenstijging die zich per eenheid
product voordoet. Het effect van arbeidsduurverkorting,efficiencywinst,
de mate van herbezetting en de hoogte van de contractloonstijging bepalen
mede de ontwikkeling van de loonkosten, zoals in onderstaande box naar voren
komt. Het effect van arbeidsduurverkortingNa een decennium van stilte op het gebied van arbeidsduurverkorting (ADV),
zijn in een aantal recent afgesloten CAO's hierover weer afspraken gemaakt.
Door deze afspraken wordt de gemiddelde «voltijdse» werkweek in
Nederland opnieuw korter: van 38 uur in 1993 naar 37,5 uur in 1996. Met de
nieuwe afspraken wordt de draad uit de eerste helft van de jaren '80 weer
opgepakt, toen ADV samen met loonmatiging voor behoud en herstel van de werkgelegenheid
zorgde. Maar ten opzichte van de jaren '80 is er wel een duidelijk verschil
in vormgeving. De afspraken in CAO's laten nu veel meer ruimte voor differentiatie
en flexibiliteit per bedrijf en per werknemer: fluctuaties in het werkaanbod,
arbeidsmarktoverwegingen, de behoefte aan bedrijfstijdverlenging en wensen
van werknemers kunnen daar een rol bij spelen. Deze nadruk op maatwerk bevordert
dat ADV de werkgelegenheid ten goede komt. «Bevordert», want het
effect van ADV op de werkgelegenheid is niet te bepalen met een simpel rekensommetje
dat 5 procent verkorting van arbeidsduur 5 procent meer werkgelegenheid oplevert.
Zo'n berekening gaat uit van de verkeerde veronderstelling dat het beschikbare
werk in de economie naar believen verdeeld kan worden. Zo'n visie ontbeert
het zicht op de dynamische wisselwerkingen in de economie.Nogal wat factoren beïnvloeden het effect van ADV op de werkgelegenheid.
Het Centraal Planbureau heeft in het Centraal Economisch Plan 1996 de effecten
van ADV nog eens doorgerekend en daarbij het belang van deze factoren onderzocht.
Cruciaal voor het effect van ADV op de werkgelegenheid zijn volgens het CPB
de volgende vragen: hoeveel loon wordt ervoor ingeleverd? Blijft de productiecapaciteit
op peil? Welk effect heeft ADV op de productiviteit? En: zijn er voldoende
gekwalificeerde werkzoekenden beschikbaar om de opengevallen plaatsen op te
vangen? Uitgaande van het meest optimistische scenario leidt een verkorting
van de werkweek van 38 naar 36 uur tot een extra groei van de werkgelegenheid
met ongeveer 83 000 banen na vier jaar. Dat betekent dat 5,25 procent
arbeidsduurverkorting 1,2 procent groei van het aantal banen oplevert. Ook
in het minst optimistische scenario is er nog banengroei, zij het
alleen in de quartaire sector. Het CPB verwacht namelijk dat in die sector
alle vrijvallende arbeidsuren zullen worden omgezet in nieuwe banen.Het hangt vooral van deze factoren af in hoeverre ADV tot meer werkgelegenheid
leidt. In de CAO-onderhandelingen wordt met deze factoren sterk rekening gehouden:
waar de sociale partners ADV-afspraken maken, komen zij in de regel ook een
gematigde loonstijging overeen. Daarnaast vindt vaak een afruil plaats van
ADV met de wens van werkgevers om de bedrijfstijd te verlengen, zodat de productiecapaciteit
zelfs wordt uitgebreid. De nadruk op maatwerk, bijvoorbeeld door een gedifferentieerde
invulling voor de werknemers binnen één bedrijf, maakt het mogelijk
rekening te houden met knelpunten op de arbeidsmarkt, zoals een tekort aan
geschikte werkzoekenden.Arbeidsduurverkorting in zijn verschillende vormen (roostervrije dagen,
deeltijdwerk, loopbaanonderbreking, etc.) kan, afhankelijk van de invulling
op het decentrale niveau, bijdragen aan een hogere arbeidsparticipatie waarbij
ook arbeid en zorgtaken makkelijker te combineren zijn.118. In maart 1995 is in het bankbedrijf een driejarige CAO overeengekomen,
waarin arbeidsduur en werktijden per onderneming kunnen verschillen. Een zo
groot mogelijk behoud van werkgelegenheid is enerzijds gekoppeld aan een verkorting
van de arbeidsduur tot gemiddeld 36 uur per week, anderzijds aan een efficiënte
bedrijfsvoering en marktgerichte dienstverlening aan de cliënt, die voor
individuele medewerkers of groepen van personeel handhaving van de 40-urige
werkweek kan betekenen. De arbeidstijdverkorting moet worden uitgedrukt in
herkenbare vrije tijd en komt in overleg tussen medewerker en leidinggevende
tot stand. In de praktijk levert dit grote verschillen op in de wijze waarop
de arbeidstijdverkorting vorm krijgt. Er is een bewuste verschuiving
van indirecte medezeggenschap over werktijden door ondernemingsraad
of vakbond, naar directe medezeggenschap door de medewerker zelf.
Met de combinatie van differentiatie en maatwerk in arbeidsduur per onderneming
en uitbreiding van de bedrijfstijden, met een zeer gematigde looncomponent,
lijkt de doelstelling – een optimaal behoud van werkgelegenheid voor
het zittende personeel – ruimschoots te worden gehaald. Als gevolg van
deze combinatie van maatregelen is een herbezetting van zo'n 35 procent, ofwel
zo'n 2500 banen te verwachten. Arbeidstijdenwet119. Arbeids- en rusttijden worden geregeld in de Arbeidstijdenwet. Deze is per 1 januari 1996 (gefaseerd) ingegaan en maakt een andere
invulling van de werktijden mogelijk. Hiermee sluit de wet aan bij de behoefte
van werkgevers en werknemers aan meer flexibiliteit. De wet kent een dubbel
normenstelsel: de standaardregeling en de overlegregeling. De overlegregeling,
waarvan de normen iets ruimer zijn dan de standaardregeling, geeft werkgevers
en werknemers de ruimte om in collectief overleg afspraken te maken over de
gewenste flexibiliteit in arbeids- en rusttijden. In steeds meer CAO's wordt
uitdrukkelijk aandacht besteed aan arbeids- en rusttijden. De grote lijnen
worden meestal neergelegd in de CAO, waarna de verfijning wordt overgelaten
aan de werkgever en het medezeggenschapsorgaan. Vanaf 1 januari 1997 zal de Arbeidstijdenwet voor alle arbeidsorganisaties, mogelijk met uitzondering
van de vervoerssector, van toepassing zijn. De wet is nog te kort van kracht
om het kabinet nu al inzicht in de resultaten te geven. Deeltijdarbeid120. Deeltijdarbeid blijft een belangrijk instrument voor de herverdeling
van de arbeid. De ontwikkeling gaat gestaag door. Zowel vanuit de CAO-onderhandelingen
als de wetgeving wordt die gestimuleerd. Het aantal CAO's met bepalingen die
deeltijdwerk bevorderen is weer sterk gestegen. Op 1 juli 1996 heeft de Eerste
Kamer een wet aangenomen die een ongelijke behandeling met betrekking tot
de arbeidsvoorwaarden op basis van de arbeidsduur verbiedt, tenzij dat objectief
te rechtvaardigen is. Deze wet zal op 1 november 1996 in werking treden (Stb.
1996, 391). De Tweede Kamer heeft inmiddels een initiatief-wetsvoorstel1 van de heer Rosenmöller aangenomen. Krachtens dit
wetsvoorstel heeft de werknemer het recht zijn arbeidsduur met eenvijfde terug
te brengen, tenzij de werkgever aantoont dat zwaarwegende bedrijfsorganisatorische
belangen zich daartegen verzetten. Het initiatief-wetsvoorstel ligt op dit
moment ter behandeling in de Eerste Kamer.In het kader van het Vertrouwenspact van Santer spelen verschillende initiatieven,
waaronder de bevordering van deeltijdwerk. Dit onderwerp is thans in discussie
bij de Europese sociale partners. Ontwikkelingen deeltijdarbeidVaak wordt verondersteld dat deeltijdwerk vooral voorkomt bij laagbetaalde
banen waar weinig opleiding voor nodig is. Bij de mannen blijkt dat niet het
geval: deeltijdwerk komt in verschillende opleidingsniveaus ongeveer evenveel
voor. Bij de vrouwen is er vooral verschil te zien bij de kleinste categorie
deeltijdbanen. Van de laagopgeleide vrouwen met een baan hebben er relatief
veel een kleine deeltijdbaan (22 procent). Onder alle opleidingsniveaus bij
vrouwen is een grote deeltijdbaan (20–36 uur) favoriet.*** Verlofregelingen121. Het kabinet verwacht dat de werknemer van de toekomst steeds meer,
zij het op wisselende momenten, behoefte zal hebben aan arbeidspatronen die
het mogelijk maken om werk te combineren met andere verantwoordelijkheden.
De toenemende arbeidsmarktparticipatie van vrouwen heeft tot gevolg dat traditionele
zorgpatronen (de zorg voor kinderen, zieken en ouderen) opnieuw georganiseerd
moeten worden. Herverdeling van betaalde en onbetaalde arbeid, het stimuleren
van deeltijd, het creëren van voorzieningen voor kinderopvang en andere
vormen van uitbesteding van huishoudelijke taken zijn in opkomst en vereenvoudigen
de combinatie van arbeid en zorg. Het verruimen van verlofmogelijkheden vormt
op dergelijke voorzieningen een noodzakelijke aanvulling.122. Eigentijdse verlofarrangementen passen in het flexibele maar bestendige
arbeidsbestel waarnaar werkgevers en werknemers samen op zoek zijn. En daarbinnen
passen eveneens ruime mogelijkheden voor permanente scholing als noodzakelijke
voorwaarde voor een concurrerende marktpositie. Het aanpassen en herinrichten
van het verlofsysteem voor deze doelen is een grote maatschappelijke uitdaging.
Het kabinet heeft zich in de nota Om de kwaliteit van Arbeid en Zorg:
investeren in verlof vooral willen richten op het wegnemen van bestaande
belemmeringen in de wetgeving en het aandragen van bouwstenen voor de toekomst.
In de afgelopen periode is begonnen met de uitvoering van een groot deel van
de voornemens uit deze nota. Zo is het wetsvoorstel voor de aanpassing van
de wettelijke regeling voor ouderschapsverlof inmiddels voor advies aan de
Raad van State voorgelegd; aan de SER is advies gevraagd over de voorgenomen
wijziging van de vakantiewetgeving. Traditionele rolverdeling: praktijk
harder dan de leer.De ontwikkelingen op het terrein van arbeid en zorg hebben alles te maken
met veranderende rolopvattingen van mannen en vrouwen. De opvatting dat de
vrouw achter het aan- recht hoort en de man de kost moet verdienen heeft zijn
langste tijd wel gehad. Dat beeld komt ook naar voren uit het eerder aangehaalde
belevingsonderzoek onder jongeren.Driekwart van de ondervraagden gaf aan het (zeer) oneens te zijn met de
stelling «Ik vind dat mannen voor het inkomen en vrouwen voor de kinderen
moeten zorgen» . Van de werkende jongeren die samenwonen gaf bijna de helft aan dat beide partners
evenveel doen in het huishouden.Toch blijkt uit de vraaggesprekken ook dat opvattingen hierover niet altijd
in de pas lopen met de praktijk. Vrouwen investeren duidelijk meer in huishouden
en zorg. Als er kinderen komen gaan zij parttime werken.Mandy (21 j., pas een MBO-opleiding afgerond): «Als ik kinderen
krijg, wil ik in ieder geval niet meer fulltime werken. Ideaal is dan dat
mijn vriend en ik allebei een parttime baan hebben en de opvoeding en het
huishoudelijk werk verdelen. Maar ik denk dat het vaak niet zo werkt. Je moet
er ook het inkomen voor hebben, want met kinderen wordt het leven duurder.
Eén van de twee moet ook thuis zijn voor de kinderen, vind ik. Ik een
fulltime baan en hij thuis zie ik echter niet zitten. Wat erg eigenlijk, hé?»
, lacht ze.Marc (26 j., rijdt op een kraanwagen): «Mijn vriendin werkt ook
fulltime. Het huishoudelijk werk verdelen we. Totdat er kinderen komen. Dan
stopt zij met werken. De vrouw hoort toch de kinderen te doen. Dat doe ik
niet. Dat zie ik helemaal niet zitten. Laat mij maar een beetje handelen en
knoeien. Zij kan dat niet en ik verdien veel meer. Dan kan zij de rest van
het huishouden ook wel doen, want dan is ze toch thuis» .Het geld speelt ook bij Marina (27 j., directiesecretaresse) een rol:
«Mijn man doet nu ongeveer evenveel in het huishouden. Maar als er een
kind komt zal de rolverdeling anders zijn. Ik wil dan zeker twee jaar stoppen.
Dan wil ik bij mijn kind zijn. Mijn man heeft gezegd dat degene met de beste
baan blijft werken. Daar ben ik het mee eens. En hij heeft de betere baan.»Maar in een ander voorbeeld verdient de vrouw meer en is het resultaat
hetzelfde; zij gaat korter werken. Hellen (26 j., verpleegkundige en in verwachting):
«Na de bevalling wil ik in deeltijd gaan werken. Voor mijn man is het
moeilijker om korter te gaan werken. Hij werkt in een kleine garage, met vier
of vijf mensen. En ik hou met 50 procent ook nog een behoorlijk salaris over.
Ik neem nu al de meeste huishoudelijke taken op me. Ik denk dat vrouwen toch
ook meer dat poetserige hebben.»Hier is de redenering dus precies omgekeerd: hij kan beter niet parttime
gaan werken, omdat hij minder verdient.Dat er toch wel iets verandert in de opvattingen blijkt uit het verhaal
van Mustafa (24 j. en chauffeur): «Als het echt nodig is, doe ik alles,
bijvoorbeeld als ze ziek is. Ze zoekt nu werk. Als ze dat vindt komt er een
oppas voor de kinderen en ga ik meer doen. Ik vind niet dat dat per definitie
een taak voor de vrouw is. Ik ben niet zo ouderwets als bijvoorbeeld mijn
ouders.»Karin (26 j., alleenstaande moeder met een bijstandsuitkering) denkt nu
anders over de rolverdeling tussen man en vrouw dan vroeger: «Ik wilde
toen gewoon moeder worden en lekker het huishouden gaan doen. Ik vind vast
wel een man die voor me zorgt, dacht ik. Echt heel dom, maar ja zo ben ik
opgevoed. Nu zeg ik: het is heel belangrijk dat je als vrouw voor je zelf
kunt zorgen. Ik zou niet meer met een man kunnen leven die me geld geeft.
Echt niet. Daar ben ik veel te zelfstandig voor geworden.»Rolopvattingen wijzigen zich. Maar de praktijk blijkt vaak harder dan
de leer.123. Het kabinet heeft onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om een regeling
voor loopbaanonderbreking in Nederland te introduceren. Op grond van dit onderzoek
acht het kabinet het, binnen enkele stringente randvoorwaarden, denkbaar dat
ook in Nederland zo'n regeling wordt ingevoerd op basis waarvan werknemers
een financiële tegemoetkoming kunnen ontvangen. Het kabinet beschouwt
het vernieuwen en uitbreiden van verlofmogelijkheden en het regelen van loopbaanonderbreking
primair als de verantwoordelijkheid van de sociale partners. Daarom is in
mei 1996 aan de Stichting van de Arbeid gevraagd na te gaan hoe er meer verlofmogelijkheden
gecreëerd kunnen worden. Meer in het bijzonder is de Stichting gevraagd
wat haar opvattingen zijn over een regeling voor loopbaanonderbreking. Na
ontvangst van dit advies zal het kabinet de Kamer informeren over zijn standpunt. 124. Daarnaast onderzoekt het kabinet hoe bij echtparen een gelijkmatige
herverdeling van zorgtaken en betaalde arbeid kan worden bevorderd. Thans
is vooral voor lageropgeleide vrouwen de arbeidsparticipatie laag. Deze groep
heeft zowel een laag uurloon als een gering aantal gewerkte uren. Hun inkomen
staat dus aan twee kanten onder druk. Ook bij alleenstaande ouders zal bezien
worden hoe de combinatie van arbeid en zorg bevorderd kan worden. Het kabinet
onderzoekt hoe knelpunten kunnen worden weggenomen voor een lageropgeleide
werknemer met zorgtaken die voor de beslissing staat om uit te treden of arbeid
en zorg te combineren. Het zal hierover rapporteren in een nota Zorg
voor economische zelfstandigheid.Van VUT naar flexibele pensionering125. Er zijn nog andere vormen van flexibilisering en differentiatie in
de arbeidsduur, zoals de VUT-regelingen en flexibele pensionering. De arbeidsparticipatie
van ouderen is in de jaren 1980–1992 sterk gedaald. De meeste uitgetreden
werknemers hebben gebruikgemaakt van een arbeidsongeschiktheids- of VUT-regeling,
een minderheid van een werkloosheidsregeling. Als gevolg van het intrekken
van de zogenaamde «Ontslagrichtlijn» en de wijzigingen in de WAO,
wordt door steeds meer werknemers gebruikgemaakt van VUT-regelingen. Een relatief
steeds kleiner wordende beroepsbevolking zal dus de VUT-premie moeten opbrengen.
Dit perspectief heeft ertoe geleid dat VUT-regelingen niet meer verbeterd
worden en hier en daar zelfs sprake is van versobering. Ook is er een tendens
om VUT-regelingen om te bouwen tot flexibele pensioenregelingen. 5.4. Arbeidscontracten126. Evenwichtige, bestendige en tegelijkertijd flexibele arbeidsverhoudingen
bieden volgens het kabinet de beste waarborg voor een arbeidsbestel dat concurrerend
én maatschappelijk verantwoord is. Een goede balans tussen flexibiliteit
en zekerheid vereist zowel versoepeling als aanscherping van bestaande wet-
en regelgeving over arbeid. Datzelfde geldt voor de ordening en bescherming
die de sociale partners in hun (collectieve) contracten regelen. Dit alles
kan en moet resulteren in flexibeler arbeidscontracten voor «vast»
personeel en een betere rechtspositie voor «los» personeel, zoals
afroep- en uitzendkrachten.127. Uit het unanieme advies Flexibiliteit en zekerheid dat
de Stichting van de Arbeid op 3 april 1996 heeft uitgebracht, kan worden afgeleid
dat sociale partners en kabinet nagenoeg dezelfde visie hebben op het toekomstige
arbeidsbestel. Dat is van cruciaal belang, omdat alleen zó –
ieder vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid, maar allen gericht op één
doel – een concurrerend arbeidsbestel optimaal inhoud krijgt: een arbeidsbestel
dat flexibiliteit aan zekerheid paart. Het kabinet heeft het unanieme advies
van de Stichting van de Arbeid en de daarin opgenomen voorstellen nagenoeg
geheel overgenomen. De wetswijzigingen die nu worden voorbereid, houden met
name aanpassingen in van de regelingen van tijdelijke contracten, uitzendarbeid
en ontslagrecht. Van groot belang is, dat de visie op het toekomstige arbeidsbestel
ook in de CAO's tot tastbare resultaten leidt. Een goed voorbeeld is het convenant
voor de uitzendbranche dat in 1997 vertaald zal worden in een CAO.128. De vormgeving van de nieuwe arbeidsmarkt past ook in het voornemen
van de Stichting van de Arbeid om nog dit jaar te overleggen over onderwerpen
als scholing en ouderenbeleid, onder meer met het oog op leeftijdsbewust personeelsbeleid.
Flexibiliteit en zekerheid mogen zich niet beperken tot jongeren!
De arbeidsdeelname van ouderen vormt op dit moment een van de grootste zwakke
plekken van onze arbeidsmarkt.129. Tijdens het Nederlandse voorzitterschap zal meer duidelijkheid komen
over het Kalanke-arrest. Dit betreft de voorkeursbehandeling voor vrouwen
bij onder andere werving en selectie. De discussie, die nu hierover in Europa
gevoerd wordt, betreft de al dan niet aanwezige noodzaak tot wijziging van
de bestaande richtlijn om meer helderheid te scheppen. 5.5. De oudere werknemer130. Nederland veroudert. Het aandeel jongeren (0–15 jaar) in de
bevolking – dat de laatste decennia spectaculair is gedaald –
zal vermoedelijk niet veel verder afnemen. De vergrijzing van de beroepsbevolking
zal echter in de komende decennia toenemen. Deze toenemende vergrijzing van
de potentiële beroepsbevolking van 15–64 jaar in combinatie met
een zeer lage arbeidsparticipatie in de leeftijdscategorie boven 55 jaar heeft
een negatief effect op het volume van de beroepsbevolking. Bedrijven met relatief
veel oudere werknemers zien zich geplaatst voor het probleem van een toenemende
vergrijzing in de personeelsopbouw, waardoor een toenemende druk op de looncomponent
ontstaat en het concurrentievermogen afneemt. De arbeidsproductiviteit van
werknemers hoeft niet per se af te nemen, omdat de verminderde fysieke capaciteiten
kunnen worden gecompenseerd door hun ruimere ervaring.Op de arbeidsmarkt van de toekomst zullen jongeren gewild en schaars zijn.
Door het overaanbod van ouderen komt de beloning van een oudere werknemer
onder druk te staan. Om deze spanning in de arbeidsrelatie met oudere werknemers
weg te nemen, beraden de sociale partners zich over oplossingen. Hierbij is
ook aan de orde dat de bereidheid van oudere werknemers een stap terug te
doen (demotie) vergroot wordt door in de pensioensfeer eindloonregelingen
te vervangen door een middelloonstelsel.131. De toenemende behoefte aan flexibilisering en mobiliteit bij een
afnemende beroepsbevolking, biedt ook kansen aan de oudere werknemer. De mogelijkheden
voor werknemers boven een bepaalde leeftijd om korter te werken, nemen toe.
Daardoor ontstaat een beter uitzicht op een geleidelijke afbouw van de arbeidsloopbaan,
zodat een werknemer meer tijd krijgt voor andere activiteiten en niet voortijdig
afbrandt.132. Om werknemers zo mobiel mogelijk te maken, moeten werkgevers –
van hun kant – investeren in scholing, meer variatie bieden in werkzaamheden
en aangepaste functies, en een systematiek ontwikkelen voor op maat gesneden
beloning en pensioenen. Er is een strategie nodig om het beschikbare arbeidspotentieel
beter te benutten. De duurzame inzetbaarheid (employability) van
werknemers moet bevorderd worden. Enerzijds wordt zo bereikt dat de waarde
van de werknemers op de arbeidsmarkt wordt vergroot: hun kennis en vaardigheden
blijven op peil. Anderzijds kan een arbeidsorganisatie met flexibele, up-to-date
opgeleide werknemers sneller reageren en anticiperen op technologische ontwikkelingen
en veranderingen op de markt.133. Vooral voor oudere werknemers kan scholing de doorstroming naar andere,
minder belastende functies mogelijk maken. Het CAO-overleg en het overleg
binnen de ondernemingen kunnen ervoor zorgen dat werknemers de gelegenheid
krijgen zich voortdurend (bij) te scholen. Ook oudere werknemers moeten, in
een leeftijdsbewust loopbaanbeleid, in aanmerking komen voor
scholing. Kleine en middelgrote bedrijven die moeite hebben met dure investeringen
in scholing, kunnen de belemmeringen verminderen door samen te werken met
bedrijven binnen de branche, het aantal O&O-fondsen uit te breiden en
de inzet van die fondsen te verbeteren. Daarnaast zal de regeling van de loopbaanonderbreking,
die ook van toepassing is voor werknemers die aan scholing deelnemen, de mogelijkheden
tot scholing bevorderen.134. Naast het voorkómen van vroegtijdige uitstroom van oudere
werknemers, is bevordering van de instroom van ouderen op de arbeidsmarkt
nog steeds zeer actueel. Leeftijd blijkt nog altijd een enorme drempel te
vormen bij het vinden van een baan. Ofschoon de sociale partners zich de afgelopen
jaren hebben ingespannen om aan dit euvel zelf iets te doen, stelt het kabinet
vast dat het nog niet gelukt is leeftijdsdiscriminatie bij werving en selectie
door ondernemingen uit te bannen. Een grote groep mensen wordt de kans ontzegd
op deelname aan het arbeidsproces, om redenen die niet met hun
geschiktheid voor een bepaalde functie te maken heeft. Dit past niet in het
beleid van het kabinet, dat zich juist richt op bevordering van de arbeidsparticipatie.
Het kabinet bereidt inmiddels wetgeving voor om de werknemer zowel moreel
als juridisch te steunen wanneer die te maken krijgt met leeftijdsdisciminatie.
De Stichting van de Arbeid en de Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid is
om advies gevraagd. 5.6. Medezeggenschap135. Alle tot nu toe genoemde ontwikkelingen zijn ook van invloed op de
structuur van de medezeggenschap binnen de onderneming. Het goed functioneren
van een onderneming, bij groeiende concurrentiedruk, vergt maatwerk, flexibiliteit
en vernieuwing. Ook werknemers moeten daarbij betrokken worden. Medezeggenschap
in de onderneming draagt bij aan een evenwichtige afweging van belangen van
werknemers en werkgever, het schept een draagvlak voor besluitvorming en verbetert
de kwaliteit daarvan. Vernieuwing van de arbeidsmarkt brengt met zich mee
dat de arbeidsverhoudingen binnen een onderneming meer nadruk krijgen. Dat
betekent dat werknemers binnen een bedrijf over instrumenten moeten beschikken
om adequaat invloed uit te kunnen oefenen.136. Het kabinet constateert dat de voortschrijdende flexibilisering en
decentralisatie vragen om een gemoderniseerde wetgeving over de medezeggenschap,
en dat er nieuwe impulsen nodig zijn om medezeggenschap effectief vorm te
geven. Het wetsvoorstel tot wijziging van de Wet op de ondernemingsraden(WOR)1 , dat op dit moment in de Tweede
Kamer wordt behandeld, maakt dit mogelijk. Naast een basisniveau van bescherming
en ordening biedt de gewijzigde wet ook ruimte aan een eigen, op maat gesneden
invulling van de medezeggenschap door werknemers en werkgever.137. Enige voorbeelden van een meer decentrale en flexibele benadering
in de vernieuwde wet zijn de ondernemingsovereenkomst en de personeelsvertegenwoordiging.
Ondernemingsraad en ondernemer kunnen afspraken maken over de vorm van de
medezeggenschap in het bedrijf. Om ook in kleine ondernemingen – met
minder dan 35 werknemers – collectief overleg over de arbeidstijden
mogelijk te maken, is het model van de personeelsvertegenwoordiging geïntroduceerd.138. Ook op een andere manier houdt de nieuwe WOR rekening met decentralisatie
en flexibilisering. Werknemers die minder dan eenderde van de normale arbeidstijd
werken, tellen voortaan mee voor de verplichting van de werkgever om een ondernemingsraad
in te stellen. Vooral in de kleine ondernemingen (tussen 35 en
100 werknemers) zal dit leiden tot een uitbreiding van de medezeggenschap.139. Werknemers die gedetacheerd zijn of als uitzendkracht werken krijgen
eveneens medezeggenschapsrechten, zowel bij de onderneming waar zij te werk
worden gesteld als bij de onderneming die hen uitzendt. Bij de inlener gaat
het vooral om besluiten over de werksituatie en sociaal beleid, bij de uitlener
met name om meer rechtspositionele zaken. Bij beide werkgevers heeft deze
werknemer belang bij besluiten die de continuïteit van de respectievelijke
ondernemingen betreffen. In de huidige WOR hebben gedetacheerde werknemers
noch bij uitlener noch bij inlener medezeggenschapsrechten. Dat is onbevredigend,
te meer omdat het verschijnsel detachering en uitlening zich uitbreidt. Met
het wetsvoorstel beoogt het kabinet zowel de betrokkenheid van deze werknemers
met hun «inlenende» onderneming te vergroten als de betrokkenheid
van de werkgever en de OR met de positie van deze werknemers in het bedrijf.140. Het bedrijfsleven «internationaliseert» economisch noodzakelijk,
maar het brengt ook gebreken aan het licht in de medezeggenschap van werknemers
en in het evenwicht tussen werkgevers en werknemers. Steeds meer beslissingen
die gevolgen hebben voor werknemers, worden in andere landen genomen. Door
de territoriale begrenzing van de medezeggenschap komen werknemers buitenspel
te staan. In Europees verband is een richtlijn1
ontworpen die voorziet in vormen van transnationaal overleg tussen werkgever
en werknemers uit verschillende lidstaten. Het wetsvoorstel Wet op de
Europese ondernemingsraden2, dat onlangs
door de Tweede Kamer is aanvaard, dient om de richtlijn in de Nederlandse
wetgeving te voegen. Werknemersvertegenwoordigers bij grote Nederlandse multinationals
krijgen het recht om met hun werkgever te onderhandelen over de informatieverstrekking
en raadpleging over grensoverschrijdende kwesties in het bedrijf. Hieruit
kan de instelling van een Europese ondernemingsraad voortvloeien. Europese
ondernemingsraden kunnen ook advies- en instemmingsrechten krijgen. Maar er
kunnen ook andere afspraken worden gemaakt over het informeren en raadplegen
van werknemersvertegenwoordigers: de partijen wordt alle ruimte voor maaktwerk
geboden. 5.7. Sociale Zekerheid141. Zowel voor de sociale partners als voor de overheid, geeft het streven
naar evenwichtige flexibilisering alle aanleiding tot een herbezinning op
de sociale zekerheid. Het stelsel van sociale zekerheid zal – zo vindt
ook de Stichting van de Arbeid – beter moeten worden toegesneden op
een groeiende variatie in arbeidspatronen en onderbrekingen in het arbeidsverleden.
De sociale zekerheid is tot nu toe in relatie tot de flexibilisering van de
arbeid onderbelicht gebleven. Flexibeler arbeid roept vragen op over de inrichting
van het stelsel zelf, maar kan ook problemen geven met de administratieve
verwerking en voor de fraude(bestendigheid).142. In de nota Werken aan Zekerheid besteedt het kabinet uitvoerig
aandacht aan de relatie tussen de flexibilisering van de arbeidsmarkt en de
sociale zekerheid. Wat de WW betreft zijn er volgens het kabinet geen aanwijzingen
zijn dat die in z'n huidige vorm onvoldoende bescherming biedt aan werknemers
met een flexibele arbeidsrelatie. Gezien de signalen van verschillende kanten
dat bepaalde groepen werknemers met hun flexibele arbeidsrelatie toch onvoldoende
bescherming van de WW genieten, is het kabinet bereid om te onderzoeken of
een opbouw van WW-rechten bij kan dragen aan een betere aansluiting
bij de bedoeling van de WW. Het kabinet zal hierover in 1997 rapporteren.143. Ook onderzoekt het kabinet of de Ziektewet voor werknemers met een
flexibele arbeidsrelatie toegankelijker wordt door over te stappen van een
«weekverzekering» op een «maandverzekering». Voorts
kondigt het kabinet in Werken aan zekerheid aan dat het in een
nota aan de Kamer zal aangeven hoe de belemmeringen in de sociale verzekeringen
voor het opnemen van onbetaald verlof kunnen worden weggenomen. Tot slot kondigt
het kabinet stappen aan om ook de belemmeringen uit de pensioenregelingen
te halen als het de sociale partners zelf niet op korte termijn lukt.144. Op Europees niveau speelt de follow-up van het Barber-arrest. Als
gevolg van dit arrest en andere latere arresten van het Europese Hof is het
noodzakelijk om de richtlijn 86/378 inzake de gelijke behandeling van mannen
en vrouwen met betrekking tot de sociale zekerheid op bedrijfstak- en ondernemingsniveau
te wijzigen. Dit dossier is momenteel in behandeling bij de Sociale Raad en
kan waarschijnlijk worden afgerond tijdens het Nederlandse voorzitterschap.
 5.8. Nieuwe vormen van arbeid voor laagopgeleiden145. Nieuwe vormen van arbeid kunnen zich op verschillende manieren aandienen.
Allereerst kan nieuw werk ontstaan dat nog niet eerder bestond. Ontwikkelingen
op het gebied van technologie, milieu en zorg kunnen behoeften genereren waaruit
nieuw werk ontstaat. Te denken valt aan asbestverwijdering, nieuwe bezorg-
en adviesdiensten, stadswachten. Maar «nieuwe arbeid» kan ook
oud werk zijn dat wordt herontdekt, al dan niet in een nieuw jasje gestoken:
gescheiden afvalinzameling, stadstelevisie, de terugkeer van de conducteur
in het openbaar vervoer. En ten slotte kan het ook nog gaan om een andere vormgeving van het werk – qua organisatie, patroon of relatie.
Flexibilisering speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van nieuwe vormen
van arbeid.146. Het generieke beleid van dit kabinet, zoals lastenverlichting en
bevordering van de marktwerking, stimuleert de werkgelegenheid aan de onderkant.
Ook specifieke maatregelen zoals de experimenten met inzet van uitkeringen,
de experimenten in de schoonmaaksector, de 40 000-banenregeling en de Wet vermindering afdracht loonbelasting en premie volksverzekering leiden
tot nieuwe functies en nieuwe vormen van arbeid. Bij deze maatregelen gaat
het juist niet om méér van hetzelfde (in verband met verdringing),
maar wordt betaalde arbeid gecreëerd die voorheen niet in die vorm bestond:
door taaksplitsing en nieuwe functies binnen bestaande arbeidsorganisaties,
maar ook door het ontstaan van nieuwe beroepen en bedrijfjes. Recente wijzigingen
van de vestigingswet, de winkelsluitingswet, en het cliëntgebonden budget
in de gezondheidszorg leiden naar verwachting eveneens tot nieuwe vormen van
arbeid.147. Voor het kabinet is de uitdaging een evenwicht te vinden in een aantal
dilemma's. Nieuwe vormen van arbeid kunnen de werkgelegenheid doen groeien
en als een kans worden opgepakt. Maar ze kunnen ook op gespannen voet staan
met een adequaat beschermingsniveau voor werknemers en werkzoekenden zowel
wat inkomen, arbeidsverhoudingen en arbeidsomstandigheden als werktijden betreft.
Het zoeken naar een evenwicht tussen marktwerking en regulering leidt tot
dilemma's. Bijvoorbeeld: Is het verstandig om uitkeringen in te zetten als
(tijdelijke) loonkostensubsidies? In samenhang hiermee moet ook een balans
gevonden worden tussen het scheppen van voorwaarden voor autonome werkgelegenheidsgroei
en het creëren van banen door de overheid zelf. 148. Nieuwe arbeidsvormen en arbeid die opnieuw is ontstaan, kunnen vanuit
de (verschillende) gezichtshoeken van de belangrijkste actoren op de arbeidsmarkt
worden benaderd: de werkgever, de werknemer, de overheid. De kunst is deze
benaderingen bij elkaar te brengen en te zoeken naar een symbiose tussen nieuwe
mogelijkheden aan de vraagkant van de arbeidsmarkt en oplossingen aan de zijde
van het aanbod. Waar nodig moet het overheidsbeleid hierbij initiatieven uit
de samenleving aanvullen. HOOFDSTUK 6. MEER EENVOUDIG WERK 6.1. Inleiding149. Het aantal banen is de laatste jaren sterk gegroeid. Vooral beter
opgeleiden profiteerden van deze banengroei. Er is nog steeds een absoluut
tekort aan eenvoudige banen, waar langdurig werklozen veelal op aangewezen
zijn. Daarnaast moeten langdurig werklozen ook bij eenvoudige banen concurreren
met anderen op de arbeidsmarkt. Weinig opleiding, gebrek aan werkervaring
en sociale vaardigheden maken de afstand tot de arbeidsmarkt van langdurig
werklozen groot. Deze probleemschets wordt gegeven in paragraaf 6.2 en 6.3.Paragraaf 6.4 beschrijft de voortgang, die is geboekt met het beleid om
meer eenvoudige banen in de marktsector te creëren, waaronder nieuwe
CAO-afspraken en lastenverlichting. Ook zijn de eerste resultaten van de maatregelen
voor extra werk voor langdurig werklozen, beschreven in paragraaf 6.5, bemoedigend.
Hoe de stroomlijning van maatregelen op gemeentelijk niveau voor gesubsidieerd
werk verder zijn uitgewerkt staat in paragraaf 6.6. Tot slot wijst paragraaf
6.7 op het belang van een goede organisatie van de uitvoering met een intensieve
en professionele begeleiding van de werkzoekende in het traject op weg naar
een baan. 6.2. Meer banen150. Ondanks de sterke banengroei van de laatste jaren, blijft het nodig
dat er meer eenvoudige banen bijkomen. De jaarlijkse banengroei komt niet
volledig tot uitdrukking in een daling van de werkloosheid. Zo groeide in
1995 de werkgelegenheid met meer dan 100 000 banen terwijl de werkloosheid
in dat jaar slechts afnam met 14 000 personen, en het aantal personen
met een werkloosheidsuitkering in 1995 zelfs nog met 12 000 steeg. In
1997 zal het aantal werkzoekenden uitkomen op 465 000. Hoewel de stijging
tot 547 000 personen in 1994 hiermee is weggewerkt, blijft het niveau
van de werkloosheid hoog.151. Een oorzaak van het structureel hoge niveau van de werkloosheid is
het verschil tussen wat de arbeidsmarkt vraagt en wat werklozen kunnen bieden.
Zo heeft 35 procent van de bijstandsgerechtigden (175 000 personen) alleen
basisonderwijs genoten, terwijl voor slechts 17 procent van alle vacatures
tussen medio 1994 en medio 1995 niet meer dan basisonderwijs werd gevraagd.
Voor het overgrote deel worden deze vacatures echter bezet door mensen die
van werkkring wisselen.Behalve het opleidingspeil is ook de leeftijd van belang. De geregistreerde
werkloosheid onder jongeren tot 24 jaar is sinds juni 1995 fors gedaald, terwijl
dat onder 35-plussers stabiel is gebleven.152. Sinds 1985 is het aantal banen waarvoor geen of weinig opleiding
is vereist gelijk gebleven op circa 1,9 miljoen banen.1 Er was een lichte toename van het aantal banen waarvoor geen enkele
opleiding is vereist. Oorzaken hiervan waren onder meer de uitbreiding van
JWG en Banenpool, en de verlaging van de loonkosten van minimumloners. Het
aantal banen, waarvoor een beperkte opleiding is vereist, nam licht af. Het
aandeel laagopgeleiden (basisonderwijs, MAVO, LBO) in de totale werkgelegenheid
is hiermee fors gedaald, van 41 procent in 1985 tot 33 procent in 19952 . De werkgelegenheidsgroei in het verleden is sterk
ten goede gekomen aan de beter opgeleiden. ***153. Onder de werklozen zijn laagopgeleiden sterk vertegenwoordigd. De
vraag naar hun capaciteiten is laag. Dat vraagt om beleid gericht op werkgelegenheidsgroei
aan de onderkant van de arbeidsmarkt. In een hoogontwikkelde economie als de Nederlandse daalt de vraag naar
ongeschoold en laagbetaald werk steeds verder. Oorzaken hiervan zijn onder
meer de technologische ontwikkeling en in mindere mate de internationale handel.
De stijging van de productiviteit leidt tot een steeds welvarender samenleving,
maar die soorten arbeid dreigen te worden weggedrukt waarvan de productiviteit
achterblijft bij de gemiddelde stijging (zie box). Dat betreft niet in de
laatste plaats veel soorten eenvoudige, laagbetaalde arbeid. Veel werkzoekenden
zijn nu juist op dit soort werk aangewezen. Hun loonkosten dreigen steeds
hoger te worden in verhouding tot hun productiviteit, waardoor hun perspectief
op de arbeidsmarkt daalt. Een middel om hier iets tegen te doen is door vermindering
van de werkgeverslasten de loonkosten, op en vlak boven het minimumloonniveau,
op een sociale wijze te verlagen. Het beleid van het kabinet op dit gebied
wordt in 6.4 en 6.5 behandeld. Daarnaast kan door onder meer scholing de productiviteit
worden verbeterd. Dit vergroot tevens kansen van laagopgeleide werkzoekenden
op werk in andere segmenten van de arbeidsmarkt waar een hoger scholings-
en/of productiviteitsniveau is vereist. ONGELIJKE PRODUCTIVITEITSONTWIKKELINGNaarmate een economie zich verder ontwikkelt en steeds geavanceerdere
technieken toepast, ontstaat er een steeds grotere kloof tussen de productiviteit
van sectoren die wel van deze ontwikkeling kunnen profiteren en de productiviteit
van sectoren die dat niet kunnen. Tegelijkertijd stijgen de lonen in de verschillende
sectoren ongeveer even snel. In sectoren met geringe productiviteitsstijgingen,
bijvoorbeeld veel arbeidsintensieve diensten, kunnen loonstijgingen dan alleen
opgevangen worden met prijsverhogingen. Dit leidt ertoe dat deze diensten
naar verhouding steeds duurder worden, waardoor de vraag ernaar daalt. Het
repareren van een (eenvoudig) fototoestel blijkt vaak duurder dan aanschaf
van een nieuw toestel.Omdat dit eenvoudige werk steeds duurder wordt, wordt het steeds meer
vervangen door goedkopere alternatieven: de aanschaf van buitenlandse goederen,
doe-het-zelf activiteiten, vriendendiensten, ruil in natura of het zwarte
circuit.Anderzijds leidt toename van de gemiddelde productiviteit tot stijging
van de welvaart. We hoeven een steeds kleiner deel van ons budget te gebruiken
om dezelfde hoeveelheid te kopen van producten en diensten uit sectoren waar
de productiviteit meer dan gemiddeld stijgt. Ons ruimere budget kan gebruikt
worden voor aanschaf van de goederen en diensten die duurder worden.154. Banen scheppen is één, banen bezetten is twee. De arbeidsmarktpositie
van langdurig werklozen wordt niet alleen bepaald door het absolute tekort
aan banen in de lagere segmenten. Zij moeten om die banen concurreren met
anderen die in de ogen van werkgevers aantrekkelijker zijn. Hierdoor wordt
een deel van de banen bezet door personen die mogelijk ook elders emplooi
kunnen vinden. Het scheppen van banen in die andere segmenten is niet de enige
oplossing. Uit een analyse door de Stichting voor Economisch Onderzoek (SEO)
van vacaturevervulling op microniveau blijkt immers dat het opleidingsniveau
van sollicitanten slechts één van de factoren is bij de uiteindelijke
keuze van een werkgever (zie onderstaande box). Bij het verbeteren van de
kansen van langdurig werkzoekenden moet aandacht worden besteed aan al die
factoren. NEERWAARTSE VERDRINGING OP DE ARBEIDSMARKTHet begrip neerwaartse verdringing is niet eenduidig. Hoe vaak deze verdringing
voorkomt, is dan ook niet zonder meer te zeggen. Relevant is ook of men uitgaat
van gegevens op macroniveau of kijkt naar het verschijnsel op microniveau.In een binnenkort te verschijnen onderzoek van de Stichting voor Economisch
Onderzoek (SEO) is de omvang van verdringing op de laagste opleidingsniveaus
gekwantificeerd. Hieruit blijkt dat op de laagste functieniveaus 29 procent
van de banen bezet wordt door personen met meer dan de vereiste opleiding.
Op LBO-niveau zelfs 55 procent. Op MAVO-niveau 48 procent. Dit stemt overeen
met de CBS-cijfers. Uit de Enquête Beroepsbevolking blijkt dat in 1995
circa 30 procent van de banen in de elementaire beroepen (het laagste niveau)
werd bezet door personen met een middelbare of hogere opleiding. Voor verdringing
op micro-niveau hanteert de SEO een zeer stringente definitie.Op microniveau is volgens de SEO pas sprake van verdringing, wanneer aan
vier voorwaarden wordt voldaan:1. hoger/middelbaar opgeleiden zijn werkloos en solliciteren op een vacature
waarvoor een lager opleidingsniveau is vereist;2. gelijktijdig solliciteren ook werkzoekenden met het vereiste opleidingsniveau;3. de werkgever geeft bij de selectie de voorkeur aan degene met een hoger
opleidings-niveau, waarbij het verschil in opleidingsniveau de dominante factor
is;4. beloning, inhoud en niveau van de functie blijven daarbij gelijk.De tweede conditie acht de SEO nodig om verdringing op microniveau te
onderscheiden van andere fenomenen, zoals het ontbreken van voldoende aanbod
met het juiste opleidingsniveau. Zo heeft van de generaties onder de dertig
jaar bijna iedereen een opleidingspeil dat hoger is dan basisonderwijs (BO),
terwijl het aantal vacatures op BO-niveau wel aanzienlijk is. De derde voorwaarde
betreft verdringing door verschil in opleidingsniveau: vaak is het formele
opleidingsniveau slechts een ondergeschikt criterium en gaat het de werkgever
om andere zaken als werkervaring en sociale vaardigheden.De laatste voorwaarde acht de SEO nodig om verdringing van substitutie
te onderscheiden. Als de werkgever de voorkeur geeft aan een hoger opgeleide
en hij daarbij de inhoud en/of niveau van de functie aanpast en eventueel
bereid is een hoger loon te betalen, mag aangenomen worden dat de hoger opgeleide
in de ogen van de werkgever een betere kosten-batenverhouding heeft. Er is
dan sprake van een rationele keuze. In economische termen vindt substitutie
plaats doordat de beloningsverhoudingen in het voordeel zijn van de hoger
opgeleide.De voorwaarden twee en vier werken op MAVO- en LBO-niveau niet of nauwelijks
beperkend. Alleen voor het lageronderwijsniveau ligt dit anders. Voorwaarde
drie werkt wel sterk beperkend. De verklaring daarvoor zou zijn dat de werkgever
vaak de voorkeur geeft aan hogeropgeleiden niet vanwege de opleiding op zich
maar factoren die daarmee worden geassocieerd zoals sociale vaardigheden.Veel vragen vereisen nog nader onderzoek. Geconcludeerd kan wel worden
dat zowel een beleid gericht op «meer trek in de schoorsteen»
als specifiek gericht arbeidsmarktbeleid nodig zijn om de werkloosheid in
het laagste segment van de arbeidsmarkt te verminderen. 6.3. De afstand tot de arbeidsmarkt van langdurig werklozen155. Er moeten niet alleen meer eenvoudige banen komen op of net boven
het minimumloon, maar deze banen moeten ook meer door langdurig werklozen
worden benut. De voortdurende banengroei moet ook aan hen ten goede komen.
Het bemiddelen van langdurig werklozen naar een baan kost vaak de nodige tijd.
De afstand tot de arbeidsmarkt moet dan eerst worden overbrugd met een traject
van scholing en motivatie. Opleiding156. Een van de belangrijkste oorzaken van een grote afstand tot de arbeidsmarkt
is een ontoereikend of onvoldoende opleidingsniveau, al dan niet in combinatie
met weinig (recente) werkervaring en een «slecht» arbeidsverleden.
Onder laagopgeleiden zijn ouderen en allochtonen oververtegenwoordigd. Er
bestaat een grote discrepantie tussen het opleidingsniveau dat de markt vraagt
en het opleidingsniveau dat werklozen kunnen bieden.Gelukkig stijgt het gemiddelde opleidingsniveau van de beroepsbevolking.
Schoolverlaters hebben gemiddeld een hoger opleidingsniveau dan mensen die
met pensioen gaan. Ook het aantal starters op de arbeidsmarkt met uitsluitend
basisonderwijs of een voorbereidende beroepsopleiding daalt. LAAGOPGELEIDEN
INTERNATIONAALDe positie van laagopgeleiden op de arbeidsmarkt is niet alleen in Nederland
een probleem. Ook in andere landen is de werkloosheid onder laagopgeleiden
hoger dan onder hoogopgeleiden. Het werkloosheidspercentage onder laagopgeleiden
in Nederland wijkt niet veel af van dat in de omringende landen. Het ligt
hoger dan in Denemarken en Groot Brittannië, maar lager dan in België,
Duitsland en Frankrijk.Wel is in Nederland de participatiegraad van laagopgeleiden lager dan
in andere landen. Zowel voor mannen als voor vrouwen ligt de participatie
van hoogopgeleiden ongeveer op het niveau van de ons omringende landen. In
Nederland participeert 90 procent van de hoogopgeleide mannen en 82 procent
van de hoogopgeleide vrouwen op de arbeidsmarkt (werkenden plus werklozen,
25–59 jaar, 1994). De participatiegraad van laagopgeleide mannen is
77 procent en van laagopgeleide vrouwen 42 procent. De participatie van laagopgeleide
vrouwen is internationaal gezien erg laag. Niet-participerend zijn zowel personen
met als zonder uitkering. In Nederland zijn niet-participerende mannen vaak
WAO- of VUT-gerechtigd. Niet participerende vrouwen zijn veelal huisvrouw.Leeftijd157. De participatiegraad onder ouderen is uitermate laag. De gemiddelde
participatiegraad in Nederland is 58 procent. Maar van de personen tussen
55 en 59 jaar participeert slechts 39 procent, en van personen tussen de 60
en 64 jaar zelfs maar 11 procent. De hoge inactiviteit onder ouderen wordt
niet veroorzaakt doordat ouderen eerder dan anderen worden ontslagen. De kans
om werkloos te worden neemt namelijk af naarmate de leeftijd vordert. Maar
wie op hogere leeftijd werkloos wordt, heeft – ook als men over goede
kwalificaties beschikt – weinig kansen op een nieuwe baan. Het aandeel
langdurig werklozen onder werklozen van 45 tot 64 jaar is dan ook relatief
groot: 68 procent.Zorgelijk in dit verband is dat er in veel arbeidsmarkt-sectoren een «omslagpunt» ligt rond de leeftijd van 35 tot 40 jaar.
Voor mensen van deze leeftijd of ouder nemen de arbeidsmarktkansen sterk af.
Veel laagbetaald werk in sectoren als de horeca en levensmiddelenbranche lijkt
bijna uitsluitend nog voorbestemd voor jonge werkzoekenden. Etnische herkomst158. Het werkloosheidspercentage onder allochtonen1 was in 1995 ruim drie maal zo hoog als dat onder autochtonen (25 procent
versus 7 procent).2 Toch gaat de beweging de
goede kant op. De groei van het aantal werkenden onder allochtonen in de periode
1990–1995 is veel sterker geweest dan onder autochtonen (28 procent
tegen 7 procent).De grootste stijging van het aantal werkenden was onder de Marokkanen
(met 45 procent), gevolgd door de Surinamers (met 42 procent) en de Antillianen
en Arubanen (33 procent). Onder de Turken daalde het aantal werkenden licht.
Voor een deel is dit te verklaren doordat de groep in Nederland geboren jongeren
uit de statistiek verdwijnt door naturalisatie.Voor het opleidingsniveau is het beeld minder rooskleurig. Het gemiddelde
opleidingsniveau onder allochtonen stijgt wel, maar loopt niet in op de autochtone
bevolking.In de vier grote steden is een «etnisering» van
de onderkant van de arbeidsmarkt het sterkst zichtbaar. Van de werkenden met
alleen basisonderwijs is bijna de helft allochtoon. Van de werklozen in dezelfde
categorie bijna drie kwart.3Vooroordelen en discriminatie, het gemiddeld lage opleidingsniveau en
taalproblemen en het ruime arbeidsaanbod in het onderste segment van de arbeidsmarkt
zijn de belangrijkste knelpunten voor de inzet van allochtonen in het arbeidsproces.159. De Wet bevordering evenredige arbeidsdeelname allochtonen (WBEAA)
richt zich op het wervings- en selectiegedrag van werkgevers. Najaar 1996
verschijnt de evaluatie van de WBEAA. In het najaarsoverleg wil het kabinet
met de sociale partners afspraken maken over een samenhangend pakket maatregelen
om de effectiviteit van het arbeidsmarktbeleid voor allochtonen te vergroten.
Behalve de evaluatie van de WBEAA zijn belangrijke elementen: een follow-up
van het Minderhedenakkoord van de Stichting van de Arbeid (1990–1996)
en de toekomst van de functie bedrijfsadviseurs minderheden na 1996. Dan zal
het kabinet bepalen of aanpassingen in de wet gericht op een meer praktische
uitvoering tot betere resultaten kunnen leiden. Werkloosheid als zelfstandige factor160. Werklozen moeten bij het zoeken naar een baan concurreren met het
aanhoudend hoge aantal nieuwkomers op de arbeidsmarkt, dat veelal (schoolverlaters)
over betere kenmerken beschikt. Ondanks de sterke werkgelegenheidsgroei van
de afgelopen jaren blijft hierdoor de werkloosheid omvangrijk. Vooral de minder
kansrijken die werkloos worden, blijven langer werkloos. Zij dreigen door
gebrek aan recente werkervaring en het stigma van een lange werkloosheidsduur
tot de «harde kern» van de werkloosheid te gaan behoren.Naar schatting bijna 80 procent van degenen die de arbeidsbureaus inschrijven
als niet-werkende werkzoekende verlaat binnen twaalf maanden het bestand.
Eenmaal langdurig werkloos is deze kans nog maar 30 procent. Ongeveer de helft
van alle werklozen is langer dan één jaar werkloos. De omvang
van deze groep is sinds halverwege 1995 gelukkig aan het dalen. Hoewel de
kansen op het vinden van werk afnemen naarmate men langer werkloos is, zijn
langdurig werklozen niet per definitie kansloos.4Sociale aspecten161. Werk waarvoor weinig scholing is vereist, is lang niet altijd meer eenvoudig werk. Met name in (groei)sectoren waar de vraag naar eenvoudig
en laagbetaald werk hoog is – zoals de commerciële en publieke
dienstverlening – worden soms hoge sociale en verbale vaardigheden verlangd.
Ook de noodzaak tot een meer flexibele inzet van personeel bij veel bedrijven
doet het beroep op sociale vaardigheden toenemen. Helaas beschikken niet alle
werklozen over de sociale vaardigheden die de «moderne» arbeidsmarkt
van hen vraagt. In de scholing en begeleiding van langdurig werklozen moet
daarom juist hieraan ruime aandacht worden besteed. Doordat het kabinetsbeleid
heeft gezorgd voor meer banen voor langdurig werklozen, komt er langzaam weer
zicht op de mensen in de bestanden van het arbeidsbureau en van de sociale
dienst. Steeds vaker merken sociale diensten dat langdurige werkloosheid gepaard
gaat met sociale en medische problemen. Aanvullende hulp- en zorgtrajecten
worden steeds belangrijker om langdurig werklozen toe te rusten voor de arbeidsmarkt.
Ook omgevingsfactoren kunnen de afstand tot de arbeidsmarkt beïnvloeden.
Komt bij familie en kennissen veel werkloosheid voor, dan is de eigen kans
op werkloosheid groter. Naarmate werkzoekenden meer «netwerken»
in hun omgeving stijgen de kansen op een baan. KANSEN OP WERKHet bestand werklozen is niet homogeen. Behalve individuele verschillen
zoals opleidingsniveau, leeftijd, werkervaring en motivatie, spelen ook groepskenmerken
een rol.Kans op werk (1994, x 1000) WWABWTotaal(tamelijk)
kansrijk295260555kansarm125115140geen
sollicitatieplicht235115150Totaal
volume3554908451 Uitkeringsgerechtigden die een kans van minder dan 10 procent
op werk hebben (ABW) of die langer dan twee jaar een uitkering hebben (WW).2 Met sollicitatieplicht wordt gedoeld op de verplichting van
uitkeringsgerechtigden om zich in te spannen om een betaalde baan te verkrijgen.Bron: Eigen berekening ministerie van SZW.Bovenstaande tabel onderscheidt het bestand WW- en ABW-gerechtigden naar
hun kansen op werk. Voor de WW zijn consistente gegevens onvoldoende beschikbaar
en is als criterium de werkloosheidsduur gehanteerd. Uit globale berekeningen
van het CTSV blijkt dat de uitstroomkansen van degenen die korter dan een
half jaar in de WW zitten zeer hoog zijn, gemiddeld 50 à 60 procent.
Na het eerste half jaar neemt die kans snel af, en na twee jaar WW is die
kans gedaald tot onder de 10 procent.Voor ABW-gerechtigden is de kans op werk redelijk te benaderen via uitstroomkansen
van mensen die niet in het betreffende kalenderjaar zijn ingestroomd. Uit
het onderzoek «In en uit de bijstand»1
blijkt dat van de ABW-gerechtigden:– ongeveer 13 procent (circa 65 000) de meest kansrijken genoemd
kan worden met een uitstroomkans van meer dan 30 procent. Deze groep bestaat
vooral uit mensen met een relatief hoge opleiding, jonger dan 35 jaar en met
een sollicitatieplicht;– bijna een kwart (circa 120 000) eveneens een redelijke kans
op werk heeft (ruim 20 procent); zij worden ook tot de kansrijken gerekend.
Het gaat om ABW'ers met een sollicitatieplicht, die veelal jong en lager opgeleid
zijn of ouder (dan 35 jaar) en hoger opgeleid zijn; – ongeveer 14 procent (circa 70 000) lager opgeleid en relatief
oud is, maar wel een sollicitatieplicht heeft. Deze groep heeft een wat lagere
kans op werk (ongeveer 10 procent). In de tabel zijn ze tot de tamelijk kansrijke
groep gerekend;– ongeveer een kwart (circa 115 000) uit kansarmen bestaat.
Deze groep komt overeen met ABW'ers die tot 1996 geen sollicitatieplicht opgelegd
hebben gekregen en die zich na de invoering van de nieuwe ABW wel voor de
arbeidsmarkt beschikbaar moeten stellen;– ongeveer een kwart (115 000) van de ABW-ers ook onder de
nieuwe bijstandswet geen sollicitatieplicht opgelegd krijgt. Dit geldt bijvoorbeeld
voor mensen van 57 1/2 jaar en ouder, en voor de ouder die een kind jonger
dan 5 jaar moet verzorgen. Daarnaast kunnen bijstandsgerechtigden tijdelijke
ontheffing krijgen op individueel door de gemeenten te beoordelen gronden
van medische of sociale aard. Ook is ontheffing mogelijk bij het volgen van
noodzakelijke scholing.De tabel laat zien dat ongeveer 140 000 personen een zeer kleine
kans hebben om uit de uitkering te komen. Dit zijn met name mensen met bijstand.De groep (tamelijk) kansrijken is heterogeen van samenstelling. Zoals
reeds vermeld bestaan de meest kansrijke ABW-gerechtigden uit redelijk opgeleide
jongeren. Het onderzoek «In en uit de bijstand» geeft aan dat
deze groep zich behalve in leeftijd en opleiding ook onderscheidt in andere
zaken. In vergelijking met de andere kansrijken willen ze vaker werk, zoeken
ze intensiever, zijn ze meer optimistisch over hun eigen kansen, staan ze
relatief vaak ingeschreven bij een uitzendbureau en/of volgen ze een omscholingscursus
en stellen ze relatief lage eisen aan een toekomstige baan.Aan de andere kant van deze groep treffen we mensen die een relatief lage
opleiding hebben en ouder zijn (boven de 35 jaar). Zij bleken in 1992 relatief
minder hard te zoeken. Bovendien zijn ze niet zo optimistisch over de eigen
kansen, ze staan relatief weinig ingeschreven bij een uitzendbureau, en volgen
minder omscholingscursussen. Werving en selectie door werkgevers162. De kans op het vinden van werk wordt ook bepaald door het wervings-
en selectiegedrag van werkgevers. De werkgever moet in korte tijd een beslissing
nemen over het al dan niet aannemen van een sollicitant. Hij kan niet direct
kennis nemen van alle relevante eigenschappen van de werknemer. Zijn keuze
wordt vaak bepaald door groepskenmerken en door kenmerken die niet ter zake
doen. Bij de werving en selectie van laagbetaald personeel zijn opleiding
en werkervaring uiteraard belangrijke criteria. Toch blijkt uit onderzoek
dat onbeïnvloedbare persoonskenmerken (leeftijd, geslacht en etnische
afkomst), en beïnvloedbare kenmerken (gezondheid, sociale vaardigheden
en motivatie) de doorslag geven bij de werving en selectie van laagbetaald
personeel. Werkgevers hebben vaak een voorkeur voor jongere arbeidskrachten.
Werkgevers hebben dus voorkeuren voor bepaalde categorieën werkzoekenden.
Deze voorkeuren lijken gebaseerd op veronderstellingen van werkgevers over
de productiviteit en geschiktheid van kandidaten voor een functie. Perspectieven163. Ondanks de weerbarstigheid van de langdurige werkloosheid, is er
geen reden tot somberheid. In de praktijk blijkt dat er óók
voor langdurig werklozen kansen zijn om weer aan de slag te komen. De kansen
van langdurig werklozen en laagopgeleiden op een baan kunnen door een aantal
factoren worden vergroot. Eén van deze factoren betreft de oriëntatie
en het gedrag van de werkzoekende op de arbeidsmarkt. Actief en gericht zoeken
vergroot de kans op een baan aanmerkelijk. Dit loont des te meer nu de overheid
meer mogelijkheden heeft gecreëerd voor het ontstaan van banen op en
vlak boven het minimumloon. 164. Het kabinetsbeleid om meer (langdurig) werklozen aan de slag te krijgen,
kent de volgende hoofdlijnen:– meer banen scheppen door arbeid goedkoper te maken;– meer werk voor langdurig werklozen;– meer samenhang in regelgeving en financiering;– meer aandacht voor de uitvoering van het beleid;Deze hoofdlijnen worden hierna uitgewerkt. 6.4. Meer banen scheppen door arbeid goedkoper te maken165. Er moeten veel meer banen komen, ook op en vlak boven het niveau
van het minimumloon. Vooral in de marktsector. Speerpunten in het kabinetsbeleid
voor meer eenvoudig werk in de marktsector zijn meer banen in de laagste CAO-schalen
en lastenverlichting. Loonkosten worden zo beter in overeenstemming gebracht
met de arbeidsproductiviteit. CAO-afspraken166. Werkgevers en werknemers kunnen via CAO-afspraken meer banen creëren
voor laagopgeleiden in de schalen op en vlak boven het minimumloon. Hierover
is ook uitvoerig gesproken in het najaarsoverleg 1995. De relevante ontwikkelingen
in (grotere) CAO's zijn door de Arbeidsinspectie geïnventariseerd.1 In 15 van de 23 CAO's die in 1996 – vóór
medio april – waren afgesloten komt een laagste loonschaal voor op het
niveau van het minimumloon of vlak daarboven (tot 105 procent). In de overige
CAO's bestaan verschillende andere initiatieven voor laagopgeleiden. In het
voorjaarsoverleg 1996 zijn deze resultaten besproken. Er is sprake van een
niet onbevredigende trend, in lijn met de afspraken die in het najaarsoverleg
1995 zijn gemaakt, zij het dat er ook bedrijfstakken achterblijven. Het kabinet
ondersteunt die trend door de werkgeverslasten voor functies op of net boven
het minimumloon (nog verder) te verlagen. Lastenverlichting en afdrachtskorting langdurig werklozen167. Het kabinet heeft besloten tot een verdere inspanning om de wig voor
functies op en net boven het niveau van het minimumloon te verlagen, waardoor
eenvoudig werk gemakkelijker rendabel is te maken. De hardnekkige werkloosheid
in het laagste segment van de arbeidsmarkt geeft hier alle reden toe. In internationaal
perspectief is de wig op minimumloonniveau hoog: deze bedraagt in Nederland
gemiddeld 32 procent van de loonkosten, tegen 20 procent in Duitsland en ongeveer
18 procent in de VS en is zelfs negatief (-16 procent) in Groot Brittannië2 .Vanaf 1 januari 1996 geeft de Wet vermindering afdracht loonbelasting
en premie volksverzekering (WVA) werkgevers recht op korting op de belasting-
en premieafdracht voor werknemers die niet meer verdienen dan 115 procent
van het minimumloon. Deze vermindering lage lonen bedraagt in 1996 1185
gulden voor een volwassen werknemer die 32 uur of meer per week werkt. Voor
degenen die korter dan 32 uur werken gelden lagere bedragen (evenredig met
de arbeidsduur). Per 1 januari 1997 wordt het bedrag van 1185 gulden verhoogd
naar 2000 gulden. Deze 2000 gulden levert de werkgever een voordeel op van
bijna 6 procent op de loonkosten. Voor jongeren blijven in 1997 de bedragen
gelijk aan die in 1996: voor hen gelden leeftijdsafhankelijke kortingen, die
volgens de systematiek van de jeugdloonstaffeling van het WML zijn afgeleid
van de afdrachtskorting voor een 23-jarige in 1996. Overweging hierbij is
dat de arbeidsmarktpositie van jongeren onder de aantrekkende conjunctuur
relatief gunstig is. De bruto-loonkosten op het niveau van het minimum jeugdloon
zijn bovendien (aanzienlijk) lager dan de huidige loonkosten op minimumloon-niveau
voor 23-jarigen en ouder. 168. De WVA geeft werkgevers voorts met ingang van 1 januari 1996 de mogelijkheid
van een extra korting op de loonkosten van langdurig werklozen, de vermindering
langdurig werklozen. Via arbeidsvoorziening moet de werkgever een verklaring
aanvragen waarna hij maximaal 4500 gulden in mindering mag brengen op loonbelasting
en premie volksverzekeringen. Vanaf 1 januari 1997 geldt daarbij dat het totaal
van de vermindering lage lonen en vermindering langdurig werklozen niet meer
mag bedragen dan 6000 gulden. Voor langdurig werklozen wordt dan de werkgeverswig
op minimumloonniveau vrijwel volledig geëlimineerd.169. In de afgelopen periode is de afdrachtskorting voor langdurig werklozen
op enkele onderdelen aangepast. De doelgroep is verruimd met personen die
een jaar werkloos zijn, maar nog niet zo lang staan ingeschreven bij het arbeidsbureau.
In acht gemeenten met veel uitkeringsgerechtigden geldt de afdrachtskorting
voor mensen die tussen de zes en twaalf maanden als werkloos werkzoekende
staan ingeschreven. Het zijn de gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Den Haag,
Utrecht, Groningen, Heerlen, Arnhem en Nijmegen. Tijdelijke dispensatie minimumloon170. Om de uitstroom van werklozen met een slechte arbeidsmarktpositie
verder te bevorderen krijgen werkgever en werknemer de mogelijkheid bij het
aangaan van een arbeidsovereenkomst tijdelijk af te wijken van het wettelijk
minimumloon (minimaal 70 procent van dit loon). Werkgever en werknemer kunnen
dit afspreken bij het aangaan van een arbeidsovereenkomst als zij daarin tevens
afspraken maken over scholing en begeleiding van de werknemer. Zo kan de werknemer
toegroeien naar een normale functie met een normale productie. Deze dispensatie
duurt minimaal een half jaar en maximaal twee jaar. De contractperiode moet
ten minste twee maal zo lang zijn als de dispensatieperiode. Markt voor dienstverlening aan particulieren171. Op 1 juni 1996 is het Experiment Marktverruiming in de Schoonmaakbranche
van start gegaan. De doelen zijn: verruiming van de markt voor bedrijven in
de schoonmaakbranche en inschakeling van langdurig werklozen door de vraag
naar schoonmaakwerkzaamheden bij particulieren te bevorderen. Het experiment
is begonnen met een pilot van maximaal zes maanden in de gemeenten Rotterdam,
Eindhoven en Arnhem. In deze pilots worden reacties van consumenten en aanbieders
van schoonmaakwerkzaamheden gevolgd om inzicht te krijgen in de ontwikkelingen
in de markt voor schoonmaakwerk. 6.5. Meer werk voor langdurig werklozen De collectieve sector172. Langdurig werklozen moeten veel hindernissen nemen op hun weg naar
de arbeidsmarkt. Zij hebben vaak geen of weinig scholing en zijn daardoor
afhankelijk van dat deel van de arbeidsmarkt dat al jaren geen banengroei
meer kent. Waar zelfs sprake is van een sterk afnemend marktaandeel. De enorme
groei van de werkgelegenheid in de afgelopen tien jaar komt volledig voor
rekening van functies waarvoor meer opleiding is vereist. Daar komt nog bij
dat een groot – en groeiend – deel van die slinkende markt voor
laagopgeleiden bezet wordt door beter opgeleiden. In 1995 werd bijvoorbeeld
30 procent van de elementaire beroepen (het laagste functieniveau) bezet door
werkenden met een middelbare en hogere opleiding.1
Vacatures die passen bij het opleidingsniveau van langdurig werklozen worden
vaak eerst vervuld door mensen die van baan veranderen, vervolgens
door herintreders, kortdurend werklozen, werklozen met een hogere dan de vereiste
opleiding en pas in laatste instantie door langdurig werklozen met weinig
opleiding. Om hindernissen voor langdurig werklozen weg te nemen, heeft het
kabinet gekozen voor een uitbreiding van de collectieve sector met 40 000
functies waarvoor weinig opleiding is vereist. Deze reguliere banen (die structureel
zijn gefinancierd) zijn uitsluitend bestemd voor langdurig werklozen. Omdat
de langdurig werkloosheid geconcentreerd is in de grote en in een aantal middelgrote
steden worden hier de meeste nieuwe banen gecreëerd. Experimenten met inzet van uitkeringsgeld173. Het kabinet heeft ook experimenten mogelijk gemaakt voor het scheppen
van extra werk voor langdurig werklozen met inzet van uitkeringsgeld. Bij
deze experimenten worden de uitkeringen van langdurig werklozen maximaal twee
jaar gebruikt als loonkostensubsidie. Een groot deel van deze banen wordt
gecreëerd in de marktsector. Aan het scheppen van gesubsidieerd werk
kleven uiteraard risico's: verdringing van regulier werk, concurrentievervalsing
en verstoring van marktwerking. Daarom zijn er beperkende voorwaarden gesteld.
Bij de experimenten gaat het om het tijdelijk inzetten van de uitkering met
als doel het scheppen of verwerven van een ongesubsidieerde baan. Realisatie op lokaal niveau174. Het scheppen van de banen gebeurt op lokaal niveau. De betrokkenen
staan voor een zeer moeilijke opgave. Het gaat vaak om werk dat niet voor
het oprapen ligt, maar nog vorm moet krijgen. Werk dat ingepast moet worden
in een organisatie en een CAO. Het gaat bovendien om werk voor mensen die
al langdurig buiten het arbeidsproces staan. Zij hebben soms hun vaardigheden
en zelfvertrouwen verloren. Ze kampen soms met problemen: schulden, verslaving,
psychische problemen of sociaal isolement. Zij hebben voordat ze geplaatst
kunnen worden intensieve begeleiding nodig, mede omdat er jarenlang geen enkel
perspectief voor hen geweest is. Daarnaast is het een opgave voor al die duizenden
uitvoerders van sociale diensten en arbeidsvoorziening die de verbinding tussen
werk en werkloze tot stand moeten brengen. Tot voor kort konden zij weinig
doen voor langdurig werklozen, maar nu kunnen zij iets aanbieden. Zij moeten
hun klanten weer leren kennen. En dat in een tijd waarin hun organisatie door
veranderingsprocessen toch al onder druk staat. Dit alles kost tijd. Toch
worden de resultaten nu al zichtbaar: de realisatie van banen komt overal
goed op gang. Ter ondersteuning van het uitvoeringsproces is het project Ruim
Baan opgezet. Uit de ervaringen van Ruim Baan blijkt dat voor succesvol beleid
men er allereerst in moet slagen meer banen voor laagopgeleiden te scheppen.
Hiervoor moet de regelgeving van het kabinet eenduidig en uitvoerbaar zijn.
Ook moet de uitvoerende instantie bereid zijn extra energie in deze nieuwe
taak te steken. Samenwerking tussen uitkerende (gemeentelijke sociale diensten)
en bemiddelende (arbeidsvoorziening) instanties is van belang voor de selectie
van de juiste kandidaten. Misschien nog wel belangrijker is de inzet en motivatie
van de werkloze. Experimenten met sociale activering175. Door de nieuwe bijstandswet kunnen gemeenten experimenten opzetten
om mensen met de slechtste kansen op de arbeidsmarkt onbeloonde activiteiten
te laten verrichten met behoud van uitkering. Zo kan een sociaal isolement
worden voorkómen of doorbroken. En de nog aanwezige arbeidscapaciteit
gaat niet verloren. Deelname aan deze activiteiten kan voorwaarde
zijn voor de bijstandsuitkering, mits ze onderdeel uitmaken van een individueel
trajectplan gericht op uitstroom uit de bijstand. Hierdoor krijgt de bijstand
een meer activerend karakter. Daarnaast kan werken met behoud van uitkering
worden ingezet om sociale uitsluiting en isolement te voorkómen. Gemeenten
kunnen tot 31 december 1996 voorstellen indienen. VRIJWILLIGERSWERK IN
VOORSTTot eind dit jaar kunnen gemeenten een verzoek indienen om te experimenteren
met de bijstandswet. De gemeente Voorst heeft hiervoor als eerste toestemming
gekregen.Voorst wil «blijvers in de bijstand» stimuleren om vrijwilligerswerk
te gaan doen.Veel van deze langdurige werklozen zitten in een sociaal isolement; Voorst
wil hen sociaal activeren. Voorst wil hiertoe een premie geven voor het doen
van vrijwilligerswerk. Deelnemers moeten dit dan wel tenminste zes maanden
minimaal 12 uur per week doen. Deze premie wordt niet op de uitkering gekort.
Enkele voorbeelden van zinvol vrijwilligerswerk: activiteiten bij een instituut
voor zwakzinnigenzorg zoals zwemmen met de patiënten of uitstapjes met
hen maken, activiteiten in het ouderenwerk zoals assisteren bij de maaltijdverzorging
door «Tafeltje Dekje», voorlezen en boodschappen doen.Door het opdoen van arbeidsritme en werkervaring zetten de deelnemers
een stap naar de arbeidsmarkt. In dat geval vormt het vrijwilligerswerk een
voorbereidingsfase voor individuele trajectbegeleiding. 6.6. Meer samenhang in regelgeving en financiering176. In de afgelopen jaren zijn veel maatregelen genomen om langdurig
werklozen aan een baan te helpen, zoals JWG, Banenpool en KRA. Er zijn allerlei
afzonderlijke regelingen en geldstromen ontstaan, die voor burgers én
uitvoerders niet eenvoudig zijn. In het regeerakkoord, waarin ook de recentere
maatregelen om extra banen te creëren voor langdurig werklozen zijn aangekondigd,
is daarom tegelijk vastgelegd, dat bundeling van geldstromen en stroomlijning
en vereenvoudiging van regels noodzakelijk is. De Wet inschakeling werkzoekenden (WIW), die binnenkort wordt ingediend, geeft gemeenten nieuwe mogelijkheden
voor de reïntegratie van werklozen op de arbeidsmarkt. De WIW bundelt
de afzonderlijke regels voor gesubsidieerd werk en geeft gemeenten meer vrijheid
om maatwerk te leveren. Afhankelijk van de individuele situatie van een langdurig
werkloze werkzoekende of een werkloze jongere (tot 23 jaar) kunnen zij een
mix van de instrumenten toepassen. De WIW bestrijkt het terrein van sociale
activering, scholing en financiële incentives tot detacheringen en werkervaringsplaatsen.De WIW kent twee kerninstrumenten: de dienstbetrekking en de werkervaringsplaats.
De dienstbetrekking bestond al bij de Banenpoolregeling en de Jeugdwerkgarantiewet
(JWG). De werkervaringsplaats is voor gemeenten een nieuw instrument om werkzoekenden
bij een regu- liere werkgever met loonkostensubsidie werkervaring
te laten opdoen. De 40 000 banen in het kader van de Regeling extra werkgelegenheid
voor langdurig werklozen staat hier buiten, omdat het daarbij gaat om de creatie
van reguliere banen.177. De herziene Wet sociale werkvoorziening (WSW) is in juni
aan het parlement aangeboden. De doelgroep van de WSW zijn personen die door
lichamelijke, verstandelijke of psychische beperkingen alleen onder aangepaste
omstandigheden kunnen werken. Om de geleidelijk toenemende verdringing van
zwaarder door lichter gehandicapten tegen te gaan is de omschrijving van de
doelgroepen in de herziene WSW aangescherpt en is er een onafhankelijke indicatiestelling.
Dit verbetert de toegankelijkheid voor gehandicapten voor wie de WSW de enige
mogelijkheid is om aan het werk te komen. Mensen met een arbeidshandicap
die wel tot reguliere arbeid in staat zijn, kunnen geen beroep meer doen op
WSW-middelen. Indien het hen niet lukt een reguliere arbeidsplaats te vinden,
dan kan gesubsidieerde arbeid in het kader van de WIW een oplossing bieden.
Detachering in het kader van de WIW is dan zowel bij reguliere bedrijven en
instellingen als bij een SW-bedrijf mogelijk. Dit kan, zoals reeds in de huidige
situatie het geval is, ook het bedrijfseconomisch belang van de SW-bedrijven
dienen. De effecten van de herziening van de WSW zullen van jaar tot jaar
met de VNG worden besproken. Uitgangspunt is dat de werkgelegenheid gehandhaafd
blijft en dat de kosten voor rijk en gemeenten niet extra stijgen.178. Een nieuw instrument dat de WSW – in aanvulling op de bestaande
mogelijkheden in de arbeidsongeschiktheidswetgeving – aan gemeenten
biedt is het «begeleid werken». Een WSW'er wordt bij een reguliere
werkgever begeleid op de werkplek door een vertegenwoordiger van een professionele
begeleidingsorganisatie. De gehandicapte krijgt een CAO-loon. Met de rijkssubsidie
die de gemeente voor de WSW ontvangt, wordt het verschil opgevangen tussen
het CAO-loon plus de begeleidingskosten, en de loonwaarde van de arbeidsprestatie. 6.7. De uitvoering van het beleid179. Werklozen moeten gemotiveerd, geschoold en toegerust worden om de
nieuwe banen te bezetten. Arbeidsbureaus, scholingsinstanties, gemeenten en
private bemiddelingsinstanties hebben een sleutelrol bij de afstemming tussen
vraag en aanbod. Dat vergt niet alleen een goede structuur en een efficiënte
organisatie van de uitvoering (zie hoofdstuk 3), maar ook een intensieve en
professionele begeleiding van moeilijk plaatsbare werkzoekenden. Activerend
arbeidsmarktbeleid dat z'n waarde in de praktijk heeft bewezen, moet brede
toepassing krijgen. Bestaande onderzoeken over succesvol activerend arbeidsmarktbeleid
zijn samengevat in een paper1 . Hoe activeren?180. Langdurig werklozen hebben meer moeite bij het vinden van een baan –
ze zijn zeker niet kansloos. Uitvoerders in de sociale zekerheid en bij arbeidsbureaus
moeten de kansen van werkzoekenden met een grote afstand tot de arbeidsmarkt
benutten. Dit doen ze door trajecten te bieden van arbeidstoeleiding en -bemiddeling.
Elk traject begint met een intake en het maken van een diagnose. In deze fase
worden de kansen van een werkzoekende op de arbeidsmarkt ingeschat. Er worden
afspraken gemaakt over het te volgen traject. Een voortraject van motivering,
oriëntatie en scholing kan hiervan onderdeel uitmaken. De arbeidsbemiddeling
begint met de benadering van werkgevers. De vraag van de werkgevers is het
startpunt voor een geslaagde bemiddeling. Dit kunnen reguliere vacatures zijn,
maar ook gesubsidieerde arbeidsplaatsen. In een klantgerichte benadering van
werkgevers is van groot belang dat een vertrouwensrelatie wordt opgebouwd.
De bemiddelaar of consulent moet «meedenken» bij het oplossen
van personeelsproblemen. Zo kunnen zij tot op zekere hoogte de werkgever beïnvloeden
in zijn wervings- en selectiegedrag. Na plaatsing van een werkzoekende bij
een werkgever krijgt hij nog enige tijd nazorg.181. Elk traject vraagt om maatwerk. En uitvoerders moeten activiteiten
gericht op werkgevers en activiteiten gericht op werkzoekenden goed op elkaar
afstemmen. Niet door die activiteiten in één persoon te verenigen:
werkgevers benaderen vraagt om andere deskundigheid dan het motiveren van
langdurig werklozen. Uit evaluatie-onderzoeken naar de Wet Vermeend-Moor en
de JWG blijkt dat uitvoering door gespecialiseerde projectteams
of gespecialiseerde consulenten tot de beste resultaten leiden. De resultaten
van trajecten van arbeidstoeleiding en -bemiddeling worden sterk beïnvloed
door een persoonlijke benadering van de bemiddelaar of consulent. Werkzoekende
én werkgever moeten vertrouwen hebben in een goede afloop: voor de
werkzoekende een baan, voor de werkgever een waardevolle werknemer.182. Zoals in paragraaf 6.3. is opgemerkt, neemt de kans op een baan aanmerkelijk
toe door een actief en gericht zoekgedrag op de arbeidsmarkt. Dit geldt ook
voor een langdurig werkloze. Uitvoeringsorganen kunnen houding en gedrag van
werkzoekenden beïnvloeden. Een negatieve opstelling (bijvoorbeeld weigering
van passend werk) moet gevolgen hebben voor de uitkering. Uitvoeringsinstellingen
voor werknemersverzekeringen en gemeenten zijn dan ook bevoegd om sancties
toepassen. Vernieuwing van de uitvoeringsorganisatie en procesgerichte
samenwerking183. Vernieuwing van de uitvoeringsorganisatie en procesgerichte samenwerking
tussen uitvoeringorganen hebben als doel het vergroten van de kans op werk
voor werklozen. In hoofdstuk 3 is hierop uitgebreid ingegaan. Vernieuwing
en samenwerking moeten leiden tot een uitvoeringsorganisatie die bij het verstrekken
van een uitkering nadrukkelijk kijkt naar de mogelijkheden van de klant op
werk. Hiertoe krijgen de uitvoeringsorganen meer beleidsruimte voor uitstroombevordering
en werden ze verplicht met elkaar samen te werken. Het vergroten van hun financiële
belang bij een succesvolle uitvoering vormt daarbij een belangrijk instrument.
Het kabinet hecht waarde aan een gemeenschappelijke administratieve intake
van cliënten bij het aanvragen van een uitkering en het zoeken naar werk.
Ook acht het kabinet het van belang dat de instanties een zogeheten kwalificerende
intake gemeenschappelijk uitvoeren. Deze intake, waarbij meer de afstand van
de klant tot de arbeidsmarkt wordt gemeten, is nodig voor het vaststellen
van een traject voor arbeidstoeleiding en -bemiddeling. Conclusie184. Niet alleen het scheppen van nieuw werk kost veel tijd en inzet.
Ook het bezetten van de nieuwe banen met langdurig werklozen is arbeidsintensief.
Een persoonlijke benadering is nodig om mensen die al langdurig buiten het
arbeidsproces staan, weer aan werk te helpen. Samenwerking tussen de uitvoeringsorganen
in de sociale zekerheid en arbeidsvoorziening is daarbij een noodzakelijke
voorwaarde om meer mensen aan werk te krijgen. Het kabinet vindt de eerste
resultaten van de uitvoering van het beleid om eenvoudige banen te scheppen
en te bezetten bemoedigend, en ziet daarin een aansporing om op dezelfde weg
voort te gaan. HOOFDSTUK 7. SOCIALE ZEKERHEID 7.1. Inleiding185. Het regeerakkoord bevat een aantal ambitieuze plannen om de activerende
werking van het stelsel van sociale zekerheid te vergroten. De plannen leiden
tot een omvangrijk wetgevingspakket dat binnen de (korte) tijd van een kabinetsperiode
gerealiseerd moet worden. Hoe staat het halverwege de kabinetsperiode met
de uitvoering? Om die vraag te beantwoorden wordt in de volgende paragraaf,
conform het regeerakkoord «een tussenstand opgemaakt inzake de realisatie
van de bij de start van het kabinet overeengekomen beleid».186. Het parlement heeft inmiddels een aantal wetten (WULBZ, ANW, WW,
ABW) aanvaard. Aan andere, zoals de herziening van de uitvoeringsorganisatie,
wordt nog hard gewerkt. Ook wijzigingen in de arbeidsongeschiktheidswetgeving
moeten nog worden gerealiseerd.187. Uit de praktijk blijkt dat wetswijzigingen wel noodzakelijk maar
niet voldoende zijn voor een daling van de volumina. Veel zal afhangen van
de uitvoeringsinstanties.Het uitvoeringsbeleid is daarmee een onmisbaar onderdeel van het volumebeleid.
Daarom moet de doelmatigheid van het uitvoerings- en handhavingsproces worden
vergroot. Naarmate de uitvoeringsorganisaties erin slagen meer mensen te activeren
en reïntegreren, zijn duur en hoogte van de uitkeringen voor mensen die
er echt op zijn aangewezen beter te waarborgen. 7.2. Realisatie regeerakkoord188. Halverwege de kabinetsperiode is een aantal beleidsvoornemens vertaald
in wetgeving. De Algemene weduwen- en wezenwet(AWW) is omgezet
in een Algemenenabestaandenwet (ANW). Het
volumebeleid bij ziekte heeft geresulteerd in de Wetuitbreidingloondoorbetalingsplichtbijziekte(WULBZ).
De Algemenekinderbijslagwet is aangepast en in de AOW
is het toeslagenbeleid aangescherpt. De wet Beperkinginkomensgevolgenarbeidsongeschiktheidscriteria (BIA) is in werking
getreden. Tegelijkertijd is het reïntegratiebeleid versterkt met de wet Afschaffingmalusenbevorderingreïntegratie (AMBER). In de Werkloosheidswet (WW) zijn de referte-eisen
aangescherpt en de wet is nu meer gericht op activering. Om misbruik en fraude
tegen te gaan is inmiddels de wet Boeten, maatregelen en terug- en invordering
sociale zekerheid in werking getreden. Sinds 1 januari 1996 is de nieuwe Algemene bijstandswet (ABW) in werking getreden. Kernpunten hiervan
zijn: een vereenvoudigde normensystematiek, aanscherping van de criteria voor
de toegang tot de bijstand en meer mogelijkheden voor gemeenten om uitstroom
uit de bijstand te bevorderen en fraude te bestrijden.189. Daarmee ligt de uitvoering van het regeerakkoord wat de sociale zekerheid
betreft redelijk op schema. Het betekent ook dat er in de tweede helft van
deze kabinetsperiode nog het nodige werk wacht. Twee grote projecten zijn
nog niet gerealiseerd. Het betreft de herziening van de uitvoering van de
arbeidsongeschiktheid en van de organisatiewet Sociale Zekerheid
(OSV). Een wetsvoorstel voor de herziening van de OSV ligt bij het parlement.190. Premiedifferentiatie en marktwerking in de arbeidsongeschiktheidsverzekering
worden geïntroduceerd in het wetsvoorstel Premiedifferentiatie en
marktwerking bij arbeidsongeschiktheid (PEMBA). Het wetsvoorstel houdt
in dat de WAO-premie een volledige werkgeverspremie wordt. Over
de in het regeerakkoord aangekondigde wijzigingen in de arbeidsongeschiktheidsverzekeringen
zijn nadere afspraken gemaakt, gericht op invulling van dit onderdeel van
het regeerakkoord (brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
van 19 april 1996). De oorspronkelijke voorstellen voorzagen in de mogelijkheid
om geheel uit de WAO te stappen, het zogenaamde «opting-out».
Bij nader inzien heeft het kabinet dit heroverwogen. Aan dit systeem bleken
teveel nadelen te kleven: twijfel of er een evenwichtig duaal bestel zou ontstaan,
problemen bij het garanderen van indexering, een dermate complexe regelgeving
dat er reële afbreukrisico's zijn voor handhaafbaarheid, doelmatigheid
en rechtsgelijkheid. Kern van de nieuwe voorstellen is het aanbrengen van
een vergaand systeem van premiedifferentiatie en vrijwillige eigenrisicoperiode
in de WAO. De aangepaste wetsvoorstellen zijn inmiddels voorgelegd aan de
Tweede Kamer. Om jonggehandicapten en zelfstandigen te beschermen tegen het
intrekken van de AAW zijn de Wet arbeidsongeschiktheid jonggehandicapten (WAJONG) en de Wet arbeidsongeschiktheid zelfstandigen (WAZ)
ingediend. ALGEMENE NABESTAANDENWET ROEPT VEEL REACTIES OPDe nieuwe Algemene nabestaandenwet (ANW) die sinds 1 juli van
kracht is, heeft in de samenleving veel reacties opgeroepen. Alleen al in
de eerste helft van dit jaar meldden zich bij de telefonische publieksinformatie
van het ministerie ruim 6 000 mensen met uiteenlopende vragen over de
nieuwe wet, die de Algemene weduwen- en wezenwet (AWW) vervangt.De vragen hadden te maken met huidige en toekomstige uitkeringsrechten
en waren vaak emotioneel geladen. Veel weduwen en weduwnaars lieten weten
het zeer onrechtvaardig te vinden dat hun financiële positie door de
nieuwe wet zou verslechteren. Zij vroegen naar specifieke zaken als: «Ik
woon samen; wat heeft dit voor gevolgen?» en: «Als ik ga trouwen,
wat gebeurt er dan met mijn uitkering?» Andere mensen wilden weten:
«Als ik in de toekomst mijn partner verlies, wat houdt de ANW dan voor
mij in?» En: «Moet ik wel of niet een verzekering afsluiten, en
bij wie?» De vragen konden in het algemeen direct worden beantwoord.
Ook was er vanaf het moment van indiening van het wetsvoorstel schriftelijk
informatiemateriaal beschikbaar.Een belangrijke klacht was, dat in een aantal gevallen mensen zich niet
voor de financiële gevolgen van het overlijden van de partner kunnen
verzekeren vanwege zijn of haar gezondheidstoestand. Het aantal klachten hierover
nam in omvang toe toen in mei de voorlichtingscampagne begon. Om dit gevolg
te beperken, trof het kabinet toen de nieuwe wet in werking trad een overgangsregeling.
Deze is van toepassing op mensen die op dat moment tussen de 40 en 46 jaar
waren en van wie de partner binnen drie jaar zou overlijden. Zij zouden in
het oorspronkelijke voorstel niet onder de ANW vallen, terwijl zij vanwege
hun leeftijd wel recht op een AWW-uitkering zouden hebben gehad. Deze groep
valt nu alsnog onder de nieuwe wet.191. Hoewel veel van de maatregelen uit het regeerakkoord zijn ingevoerd,
zijn niet alle besparingen gerealiseerd. Dit is hoofdzakelijk het gevolg van
de overgangsregeling voor de ANW en van niet-structurele besparingsverliezen
door uitstel van invoering (ZW, WW, WAO en ANW). Voorts is een aantal maatregelen
gewijzigd, waardoor besparingsverliezen zijn opgetreden (WW en AOW). Bijlage
10 biedt een uitgebreid overzicht van de besparingen conform het regeerakkoord.192. Het aantal mensen dat een beroep doet op de sociale zekerheid daalt
licht. Ten opzichte van het regeerakkoord treden volumemeevallers op (onder
andere in de arbeidsongeschiktheidsregelingen). Mede als gevolg van deze meevallers
is, naar de huidige inzichten, een onderschrijding van de ijklijn
sociale zekerheid opgetreden van 1,4 miljard in 1995 en 2,4 miljard in 1998.
In bijlage 9 wordt hierop uitgebreid ingegaan.193. Desondanks zullen de ontwikkelingen in het volume alsmede de in gang
gezette beleidswijzigingen nauwlettend worden gevolgd. Aan de hand van evaluaties
en monitoring van de volume-ontwikkeling zal het beleid worden bijgestuurd. 7.3. Volumebeleid Volumeontwikkeling sociale zekerheid194. Het aantal uitkeringsgerechtigden vertoont eindelijk een dalende
lijn. De daling van het aantal uitkeringsgerechtigden beneden de 65 jaar in
de periode 1994–1996 is vooral toe te schrijven aan een vermindering
van het aantal arbeidsongeschikten en van het ziekteverzuim. De verwachte
daling in 1997 wordt vooral veroorzaakt doordat het aantal WW-uitkeringen
terugloopt.****** AAW/WAO195. Door de invoering van de wet TBA (waarin onder meer het arbeidsongeschiktheidscriterium
werd gewijzigd) op 1 augustus 1993 liep het aantal mensen met een AAW/WAO-uitkering,
voor het eerst sinds de invoering van de WAO (1967), fors terug. Het aantal
uitkeringsjaren liep van 805 000 in 1993 terug naar 752 000 in 1995.
Het aantal beëindigde uitkeringen is, mede onder invloed van de herkeuringen,
in 1995 gedaald (zie figuur 7.3). De oorzaak is een daling van de instroom
en het feit dat de groep van te herkeuren personen ouder wordt. De licht stijgende
tendens in de instroom in de arbeidsongeschiktheid, onderstreept het belang
van de PEMBA-voorstellen en de noodzaak om continu aandacht te schenken aan
beperking van de instroom. *** 196.De verwachting is dat het aantal uitkeringsjaren verder zal dalen
tot 737 000 in 1996. Na 1996 zal het aantal WAO-uitkeringen zich naar
verwachting op dit niveau stabiliseren. In de ramingen is sprake van twee
tegengestelde effecten. Enerzijds is er het neerwaartse effect van TBA/TAV
en het voorgenomen beleid van eigen risico en premiedifferentiatie en anderzijds
stijgt – op lange termijn – het aantal arbeidsongeschikten als
gevolg van de vergrijzing van de beroepsbevolking. Tot het jaar 2000 domineert
het eerste effect, daarna het tweede.Per saldo resulteert in 1997 in absolute termen een stabilisering van
het aantal WAO-uitkeringen. Gerelateerd aan de beroepsbevolking daalt het
aantal WAO-uitkeringen van 12,7 procent in 1993 naar 11,2 procent in 1997. Ziekteverzuim VEEL DISCUSSIE OVER WET UITBREIDING LOONDOORBETALING
BIJ ZIEKTE (WULBZ)Rond 1 maart, als de Wet uitbreiding loondoorbetalingsverplichting
bij ziekte (WULBZ) wordt ingevoerd, belt een recordaantal mensen naar
het ministerie. Het gaat om werkgevers en werknemers die bezorgd zijn over
de gevolgen van de nieuwe wet. De wet vervangt voor een deel de Ziektewet
en leidt ertoe dat werkgevers maximaal 52 weken tenminste 70 procent van het
loon van een zieke werknemer moeten doorbetalen.De telefoongesprekken kosten veel tijd. Zowel werkgevers als werknemers
willen in discussie treden over de zin van de wet. Bij werkgevers roept de
wet veel onbegrip op; een aantal dreigt zijn vaste werknemers te ontslaan
en alleen nog maar met tijdelijke krachten te gaan werken. Werknemers met een ziekte of handicap zijn bang
voor «selectie aan de poort».De bellers willen weten: «Wat betekent de Wulbz voor tijdelijke
arbeidskrachten, oproepkrachten en uitzendkrachten?» Ook vragen zij
zich af: «Mag er nog premie worden ingehouden op het loon van de werknemer?»
En: «Kan een contract of cao opengebroken worden zodat er in plaats
van 100 procent nog maar 70 procent hoeft te worden doorbetaald?»Vooral de laatste vraag levert – ook in de media – veel discussie
op. Om misverstanden weg te nemen geeft het ministerie extra voorlichting,
onder meer via huis-aan-huis-bladen. De staatssecretaris van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid laat via de pers weten dat de Wulbz geen verandering brengt
in cao-afspraken om het loon bij ziekte volledig door te betalen. Om risicoselectie
tegen te gaan, spreekt het kabinet zijn steun uit aan een initiatiefvoorstel
van D66 in de Tweede Kamer om in de toekomst het gebruik van aanstellingskeuringen
aan banden te leggen.197. Grotendeels als gevolg van de inwerkingtreding van de Wet terugdringing
ziekteverzuim (TZ) op 1 januari 1994 is het ziekteverzuim met 16 procent
gedaald. De nieuwe wet voorzag in de introductie van een eigen risico voor
werkgevers van twee (kleine werkgevers) of zes weken (grotere werkgevers),
gedurende welke periode werkgevers aan zieke werknemers het loon moesten doorbetalen.
De verwachte resultaten voor het ziekteverzuim zijn al in het eerste jaar
gehaald. Bij de voorbereiding van de TZ werd er rekening mee gehouden dat
er drie jaar voor nodig zouden zijn.In 1995 is het ziekteverzuim gestabiliseerd ten opzichte van 1994. Op
1 maart 1996 is de Wet uitbreiding loondoorbetalingsverplichting bij
ziekte (WULBZ) van kracht geworden. Ingevolge de WULBZ draagt de werkgever
het volledige ziekterisico van zijn werknemers. Verwacht wordt dat WULBZ zal
leiden tot een verdere vermindering van het ziekteverzuim van ongeveer 5 procent. WW198. Het aantal WW-uitkeringsjaren is in de periode 1991–1994 gestegen
van 181 000 tot 337 000. In 1995 steeg het niveau iets, tot 341 000
uitkeringsjaren waarna een lichte daling inzette. De verwachting is dat in
1996 het aantal WW-uitkeringen verder zal afnemen als gevolg van een gunstige
werkloosheidsontwikkeling en als gevolg van de verscherping van de toetredingseisen
WW, die vanaf maart 1995 van kracht zijn. In 1996 en latere jaren zal het
aantal uitkeringen uitkomen op ca. 300 000 uitkeringsjaren. Gerelateerd
aan de beroepsbevolking daalt het aantal WW-uitkeringsjaren van 5,3 procent
in 1995 tot 4,6 procent in 1997. ABW199. Vanaf 1 januari 1996 is de nieuwe Algemene bijstandswet
(ABW) van kracht, waarmee het onderscheid tussen RWW (verplicht werk te zoeken)
en ABW-sec (niet-verplicht) verdwijnt. In principe1
moet elke bijstandsontvanger voortaan passend betaald werk accepteren. Uitgezonderd
van deze plicht zijn ouders met een verzorgingstaak voor kinderen jonger dan
vijf jaar. 200. Hoewel het onderscheid tussen ABW-sec en RWW in de ABW is verdwenen
zijn de factoren die invloed uitoefenen op de ontwikkeling van het totale
bijstandsvolume ongewijzigd. Het volume ABW-sec is in de periode
1990–1995 geleidelijk gedaald van 176 000 naar 164 000. Het
volume RWW-ers is in dezelfde periode eveneens afgenomen van 354 000
tot 328 000. Voor het ABW-sec gedeelte zijn het in belangrijke mate demografische
factoren, zoals de ontwikkeling van het aantal echtscheidingen, die bijdragen
aan de dalende tendens tot het jaar 2000. Bijna de helft van de populatie
in de ABW-sec bestaat uit gescheiden personen, voor een groot deel met kinderen.201. In de volumeramingen tot en met 2000 is rekening gehouden met een
trendmatige daling van het aantal echtscheidingen. De nieuwe subsidieregeling
Kinderopvang leidt tot een grotere arbeidsinschakeling van eenoudergezinnen
(vooral vrouwen met kinderen tussen 5 en 12 jaar) en leidt daarmee tevens
tot een daling van het beroep op de bijstand.Het aantal RWW-ers daalt tot en met 1997. De gunstige werkloosheidsontwikkeling
is daarvan een belangrijke oorzaak. Daarnaast spelen de werkgelegenheidsinitiatieven
van het kabinet een rol evenals de voorgenomen invoering van de Wet inkomensvoorziening
kunstenaars in 1997. Preventie- en uitstroombeleid202. Daling van de i/a-verhouding is belangrijk voor het in stand houden
van het stelsel van sociale zekerheid op lange termijn. Om die reden zet het
kabinet extra stevig in op het beperken van de instroom in werkloosheids-
en arbeidsongeschiktheidsregelingen en het bevorderen van de uitstroom uit
deze regelingen. Bevordering van de uitstroom gebeurt door een meer succesvolle
reïntegratie van werklozen en gedeeltelijk arbeidsongeschikten op de
arbeidsmarkt. Uitkeringsgerechtigden worden sterker geactiveerd, hun arbeidsmarktpositie
wordt verbeterd en de activerende functie van uitkeringsorganen wordt versterkt. Activering van WW-ers203. Voor de Werkloosheidswet (WW) geldt dat 60 procent van
de ingestroomde werknemers erin slaagt om binnen zes maanden zelf weer werk
te vinden. Een aanzienlijk deel van de WW-gerechtigden komt echter niet of
slechts met grote moeite weer aan de slag.Om die reden is een aantal gerichte maatregelen genomen die de drempel
voor werkgevers verlagen om deze werklozen in dienst te nemen.Deze maatregelen zijn in hoofdstuk 6 besproken.204. Een belangrijke voorwaarde voor het slagen van het reïntegratiebeleid
is dat de betrokken instanties duidelijke verantwoordelijkheden en taken hebben.
De verantwoordelijkheid van bedrijfsverenigingen in de Organisatiewet
sociale verzekeringen (OSV) vastgelegd. De UVI's moeten in hun werkplannen
nadrukkelijk aandacht besteden aan integratiebeleid. In 1996 hebben de bedrijfsverenigingen
bovendien de mogelijkheid gekregen om voor moeilijk plaatsbare ontslagwerklozen
diensten in te kopen bij arbeidsvoorziening. Daarvoor heeft het TICA voor
1996 per bedrijfsvereniging een bedrag ter beschikking gesteld. In totaal
gaat het om 50 miljoen gulden. Ook in 1997, 1998 en 1999 worden inkoopbudgetten
beschikbaar gesteld. Inmiddels zijn de eerste contracten tussen de diverse
bedrijfsverenigingen en arbeidsvoorziening gesloten.205. De activerende werking van de sociale zekerheid moet worden versterkt.
Alleen burgers die echt op deze voorzieningen zijn aangewezen, moeten er ook
zekerheid aan kunnen ontlenen. Het kabinet heeft daarom het recht op een werkloosheidsuitkering
bij vrijwillige werkloosheid laten vervallen. Ook een goed en rechtvaardig
sanctiebeleid draagt bij aan activering. Door de invoering van de wet
Boeten, maatregelen, en terug- en invordering sociale zekerheid zal vanaf 1 augustus 1996 het sanctiebeleid in het kader van de WW worden
geüniformeerd en verscherpt. Als werklozen zich niet houden aan de verplichtingen
van de WW zal de bedrijfsvereniging hun uitkering gedeeltelijk of geheel,
tijdelijk of blijvend intrekken. Verwijtbare werkloosheid is in beginsel een
rede om geen uitkering toe te kennen. GRENZEN AAN SOLIDARITEITHet kabinet wil de activerende werking van de sociale zekerheid versterken.
Zo veel mogelijk mensen met een uitkering moeten weer aan de slag. Ter versterking
van de rechtvaardigheid van het sociale stelsel zouden alleen mensen een uitkering
moeten krijgen die daar werkelijk op zijn aangewezen. Hoe denken jongeren
hierover. Bestaat er bij hen een draagvlak voor solidariteit met uitkeringsgerechtigden?Uit de vraaggesprekken die voor deze Sociale Nota zijn gehouden, blijkt
dat bijna 60 procent van de werkende jongeren het terecht vindt dat ze moeten
meebetalen aan uitkeringen. Ruim 30 procent heeft daar moeite mee. In ieder
geval vinden veel jongeren dat ontvangers van uitkeringen er ook wel wat tegenover
mogen stellen.Marina (27 j., directiesecretaresse) «Ik ken mensen die een uitkering
hadden, maar totaal geen moeite deden om werk te vinden. Daar wil ik niet
aan meebetalen. Als iemand gehandicapt is of een bepaalde leeftijd heeft bereikt,
zodat hij niet meer kan werken, heb ik er geen moeite mee om premie af te
dragen. Maar iemand die jong is en kan werken, mag niet zo maar thuis blijven
zitten. Misschien is Nederland wel een te vrijgevig land, waar je een redelijk
hoge uitkering krijgt. Als dat wat minder zou zijn, moest men wel werk zoeken.»Mandy (21 j., mbo-opleiding): «Ik ben voor een sollicitatieplicht.
Anders doen veel meer mensen niks, worden ze passiever. Je ziet het bij mensen
die al lang werk zoeken. Als het steeds niet lukt, worden ze toch lakser.
Maar je moet wel proberen om een baan te vinden. Voor ouderen en alleenstaande
vrouwen met kinderen is het moeilijk. Mischien was het vroeger allemaal iets
te positief geregeld. Nu moet iedereen het met wat minder doen.»Kevin (25 j., academicus) is wat genuanceerder: «De sollicitatieplicht
gaat me te ver. Het lijkt me niet meer dan logisch dat er plichten tegenover
rechten staan. Maar de manier waarop het wordt gepresenteerd vind ik wat ongelukkig.
Het feit dat het een plicht is, impliceert dat je anders niet zou solliciteren.
Het is tot daar aan toe dat in de maatschappij werklozen min of meer als uitschot
worden gezien, maar instanties als de sociale dienst en het arbeidsbureau
zouden beter moeten weten.»Andere jongeren zijn heel wat radicaler in hun opvattingen.Chantal (22 j., medewerkster in een videozaak): «Ik wil best meebetalen
aan de uitkeringen, maar ik kan me heel erg kwaad maken over mensen die ervan
profiteren. Het klinkt heel hard, maar dan denk ik: ga maar werken voor je
centen, dat doe ik ook. En een jongere, die nog thuiswoont bij zijn ouders,
kan het wel met iets minder doen. Van mij mag een bijstandsmoeder best wat
meer ontvangen».Jeroen (21 j., werkzaam bij een reclamebureau): « Ons land is te
zorgzaam. Je kunt hier voor elk dingetje wel geld krijgen. Ik vind het onzin
dat mensen die niet willen werken een uitkering ontvangen. Daar betaal ik
ook voor en dat is niet leuk».Het meest extreem is Marc (26 j., rijdend op een kraanwagen) in zijn uitspraken:
«Werklozen kunnen ook een baan vinden. Als ze maar willen. Er is werk
zat. Dat weet ik zeker. Er zijn overal wel mensen nodig. Grondwerkers bijvoorbeeld,
maar dan moet je niet bang zijn dat je natregent. In de WW hebben ze het veel
te goed. Een heleboel mensen willen gewoon niet werken. Bij ons in de buurt
werkt iedereen.»Sommigen vinden dat het verschil tussen uitkering en salaris groter moet
worden.Vera (27 j., telefoniste/receptioniste): Veel mensen denken er tegenwoordig
een beetje te makkelijk over. Het verschil tussen een uitkering en een laag
salaris is te klein. Als ze dat veel groter maken, blijven mensen niet zo
snel meer thuis. Van mensen die helemaal gezond zijn, maar het eigenlijk gewoon
vertikken te werken omdat ze liever lui dan moe zijn, moet de uitkering omlaag,
zodat ze gedwongen worden toch te werken.'«Er is werk genoeg», meent Vincent (27 j., oproepkracht met
daarnaast een WW-uitkering), «ik kan zo in een fabriek stappen, maar
daar voel ik mezelf toch te goed voor. Daar heb je geen mbo-opleiding voor nodig. Het betaalt ook niet veel. Dan heb ik evenveel
als mijn uitkering. Waarom zou ik het dan doen? Het verschil tussen uitkeringen
en lonen zou groter moeten zijn dan nu het geval is. Dat zou mensen gemotiveerder
maken om te proberen snel aan de slag te komen.206. Volumebeleid moet zich niet beperken tot de uitstroom. Voorkomen
is immers beter dan genezen. Instroombeperking is dus noodzakelijk. Vandaar
de herziening van de referte- en jaren-eisen in de WW en de strenge bestraffing
van verwijtbare werkloosheid in de Wet Boeten, maatregelen, terug- en
invordering sociale zekerheid. Ook werkgevers worden aangesproken op
onnodige afwenteling op de werkloosheidsregelingen. De wachtgeldperiode is
opgetrokken van 8 naar 13 weken. Daarnaast onderzoekt het kabinet premiedifferentiatie
waarmee werkgevers sterker geconfronteerd worden met de kosten van het uitstoten
van personeel. Het kabinet komt binnenkort met een verkennende studie waarin
de voor- en nadelen van premiedifferentiatie zijn geïnventariseerd. Arbeidsongeschiktheid: preventie en reïntegratie207. De verantwoordelijkheid voor ziekte en arbeidsongeschiktheid moet
liggen bij degenen die risico's kunnen beïnvloeden. De arbeidsomstandigheden
in een bedrijf, de wijze waarop het bedrijf met verzuim omgaat en de manier
waarop een bedrijf problemen in het werk opvangt, bepalen voor een deel hoe
vaak ziekte en arbeidsongeschiktheid vóórkomen. De werkgever
kan op deze factoren veel invloed uitoefenen. Het kabinet legt deze verantwoordelijkheid
dan ook bij de werkgever. Hij zal meer vrijheid krijgen bij de keuze hoe hij
zich tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid van zijn werknemers wil verzekeren.Premiedifferentiatie in de publieke arbeidsongeschiktheidsverzekering
zal betekenen dat de werkgever minder hoeft bij te dragen aan de lasten die
andere bedrijven genereren. De werkgever voert zelf een arbeidsomstandigheden-
en ziekteverzuimbeleid en kiest zelf een arbo-dienst en, desgewenst, als vrijwillig
eigenrisicodrager een eigen verzekeraar. Hierdoor zal de effectiviteit van
het verzuimbeleid groter worden. Een jaar ervaring met arbodiensten leert
dat vooral de effectiviteit van het preventief ziekteverzuimbeleid verbeterd
kan worden. Voor het bedrijfsleven als geheel is een efficiëntere omgang
met het ziekte- en arbeidsongeschiktheidsrisico een belangrijk voordeel. Door
naar verhouding dalende arbeidskosten, verbetert de internationale concurrentiepositie
van het bedrijfsleven.208. De sociaal geconditioneerde privatisering van de Ziektewet en het wetsvoorstel PEMBA maken werkgevers meer alert op risico's die
werknemers lopen. Uit onderzoek van het CTSV1
blijkt dat werkgevers via medische keuringen in toenemende mate selecteren
op gezondheid. De waarde van medische keuringen voor het voorspellen van toekomstig
ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid is echter zeer beperkt, zo blijkt uit
wetenschappelijk onderzoek.2 Het kabinet vindt
een scherpere selectie van werknemers op gezondheid sowieso maatschappelijk
onverantwoord. Het zou, om maar één aspect te noemen, onrecht
doen aan voormalige arbeidsongeschikten die er vaak zeer veel voor over hebben
om weer aan het werk te gaan. Juist vanwege die instelling kunnen zij goede
werknemers zijn.Om overmatige risicoselectie door werkgevers tegen te gaan heeft het kabinet
grotendeels aansluiting gezocht bij het initiatiefwetsvoorstel-Van Boxtel3 . In de brief van 19 april 1996 aan de Tweede Kamer4 , schrijft het kabinet dat bij aanstellingskeuringen
niet met zelfregulering kan worden volstaan, maar dat er een
wettelijk kader nodig is. Ook wil het kabinet een wettelijke verbod op keuringen
voor pensioenvoorzieningen en op keuringen voor collectieve verzekeringen
die bij het aangaan of wijzigen van een arbeidscontract worden afgesloten.
De Tweede Kamer had initiatiefwetsvoorstel-Van Boxtel bij het ter perse gaan
van deze Sociale Nota in behandeling.209. Het nieuwe arbeidsongeschiktheidscriterium heeft geleid tot een grote
en waarschijnlijk structurele daling van het aantal arbeidsongeschikten. Dit
komt niet alleen door de wijziging van de regels. Mede door de Wet terugdringing
van het beroep op arbeidsongeschiktheidsregelingen (TBA) is het denken
over arbeidsongeschiktheid fundamenteel veranderd. De oude wet was op het
verleden gericht. Als iemand door ziekte of gebrek geen passende arbeid kon
verrichten, werd hij arbeidsongeschikt bevonden, en vaak bleef het daarbij.In de nieuwe systematiek is dit wezenlijk anders. Er wordt niet meer alleen
gekeken naar wat iemand met passende arbeid kan verdienen. Alle algemeen geaccepteerde
arbeid wordt bij de beoordeling betrokken. Hierbij gaat het erom welk werk
een gedeeltelijk arbeidsgeschikte nog wel kan verrichten, wat zijn capaciteiten
zijn en in welke mate hij daarmee in de toekomst inkomen kan verwerven. Pas
dan wordt vastgesteld of, en in welke mate, hij arbeidsongeschikt is.210. Dit nieuwe systeem en met name de herkeuring van bestaande gevallen,
heeft begrijpelijkerwijs veel stof doen opwaaien. Ex-arbeidsongeschikten hebben
in het algemeen een minder gunstige positie op de arbeidsmarkt. Het nieuwe
systeem zou daardoor kunnen leiden tot een verschuiving van uitkeringen: van
WAO naar WW of bijstand.Het beeld dat uit een eerste onderzoek naar voren komt, is echter minder
negatief. Zo blijkt uit een onderzoek van het CTSV1
onder herkeurden en toetredingsgekeurden dat van de 143 000 gekeurden
in 1994 er 98 000 (geheel of) gedeeltelijk aan het werk konden. Van die
groep konden 40 000 personen weer terecht bij hun eigen werkgever. Van
de overige 58 000 vonden 19 000 personen werk bij een nieuwe werkgever.De vooruitzichten van herkeurden zijn dus wel gunstiger dan gedacht werd.
Veel arbeidsongeschikten weten de weg terug te vinden naar de arbeidsmarkt.
Het kabinet vindt dit een bemoedigend teken.Voor de meerderheid van de gekeurden blijkt de (her)keuring een aanzet
te zijn geweest tot een terugkeer naar het arbeidsproces. Een strengere, gestandaardiseerde,
op objectieve criteria gebaseerde keuring geeft arbeidsongeschikten een beter
beeld van hun situatie, en biedt ook een beter inzicht in hun mogelijkheden
op de arbeidsmarkt.211. Sociaal beleid kan alleen succesvol zijn als het bijdraagt aan een
goede reïntegratie van uitkeringsgerechtigden. Het kabinet heeft het
reïntegratie-instrumentarium voor arbeidsongeschikten uit gebreid via
de wet Afschaffing malus en bevordering reïntegratie (AMBER).
De wet beoogt de weg naar de arbeidsmarkt voor personen met een arbeidshandicap
toegankelijk te maken. Zo is het toepassingsbereik van artikel 29b ZW verruimd.
Op grond van deze bepaling neemt de bedrijfsvereniging voor werknemers met
een recent arbeidsongeschiktheidsverleden bij ziekte het loondoorbetalingsrisico
over van de werkgever.212. Tot de AMBER-maatregelen behoren: AAW-werkvoorzieningen, vergoeding
van kosten van scholing of opleiding en loonkostensubsidie voor de werkgever.
Een aantal AMBER-maatregelen richt zich specifiek op gedeeltelijk
arbeidsongeschikten: proefplaatsing (werk met behoud van uitkering), scholing
met behoud van uitkering en dagloongarantie voor oudere arbeidsongeschikten. 213. Er wordt nog slechts beperkt gebruik gemaakt van deze maatregelen,
zo blijkt uit onderzoek van het CTSV.1 Het College
geeft als mogelijke verklaringen dat het uitvoeringsbeleid weinig inzichtelijk
is en dat werkgevers de instrumenten onvoldoende kennen.In de Tweede Kamer is voorgesteld het reïntegratie-instrumentarium
in één wet onder te brengen. In dit verband zijn ook de motie-Schimmel
en het TICA-advies over het wetsvoorstel AMBER van belang. De motie-Schimmel
vraagt de regering ervoor te zorgen dat direct na een besluit tot verlaging
of intrekking van de WAO-uitkering zo snel mogelijk een individueel trajectplan
voor reïntegratie wordt opgesteld. Bij de vormgeving van de aangekondigde Wet op de reïntegratie zal dit worden meegenomen. Het TICA heeft
gewezen op de gebrekkige aansluiting tussen verschillende uitkeringspecifieke
maatregelen. Het TICA noemt het probleem van de samenloop van een WAO en een
WW-uitkering. Op de ene uitkering is andere regelgeving van toepassing dan
op de andere, en ook de betrokken instanties verschillen. Het TICA legt in
zijn advies het accent op uitvoerbaarheid en het leveren van maatwerk. Dat
betekent duidelijke regeling van: individuele indicatiestelling, gekwalificeerde
intake, fase-indeling volgens de afstand tot de arbeidsmarkt, duidelijke regeling
van beslissingsbevoegdheid over toepassing van reïntegratie-instrumenten
op gevalsniveau. Komend najaar zal het TICA een integraal reïntegratieplan
presenteren.214. In de nadere afspraken ter invulling van de paragraaf over de WAO-wetgeving
in het regeerakkoord is een wet op de reïntegratie aangekondigd. Deze
wet moet de regelgeving voor de verschillende doelgroepen verhelderen en de
onderlinge samenhang tussen de maatregelen verbeteren. Uitsluitend een bundeling
van regelgeving verbetert de doelmatigheid van het reïntegratiebeleid
niet voldoende. Daarom is er vooral aandacht voor de uitvoeringsaspecten,
de gevalsbehandeling en de procesgerichte samenwerking tussen bedrijfsverenigingen,
Arbeidsvoorziening en gemeenten. Ook wordt bekeken hoe deregulering en beleidsvrijheid
voor de uitvoering binnen de budgettaire kaders te realiseren is. De hoofdlijnen
voor een wetsvoorstel zullen in 1997 voor advies worden voorgelegd aan de
SER, het TICA, het CBA en de VNG. ABW: minder instroom, meer uitstroom215. De nieuwe Algemene bijstandswet (ABW) beoogt het bijstandsvolume
terug te dringen. Er is alleen recht op bijstand als de aanvrager alle benodigde
gegevens heeft overlegd en de gemeente deze gegevens grondig heeft geverifieerd,
onder meer door gegevensuitwisseling met derden. Door deze strenge selectie
aan de poort neemt de onterechte instroom in de bijstand af.De ABW biedt de gemeente meer mogelijkheden om ervoor te zorgen dat zoveel
mogelijk bijstandsgerechtigden uitstromen naar betaald werk.Daartoe verplicht de wet de gemeente tot samenwerking met de Arbeidsvoorziening.
Tevens moet een gemeente haar activeringsbeleid in een beleidsplan verwoorden.
Het beleidsplan bevat tevens voornemens over de verstrekking van uitstroompremies
over de sancties en over de heronderzoeken.Voor de bijstandsgerechtigde zijn er voorzieningen als gesubsidieerde
arbeid, sociale activering en experimenten met inzet van uitkeringsgelden.
Ten slotte kunnen gemeenten de diensten van arbeidsvoorziening gebruiken of
inkopen. 7.4. Uitvoering216. Volumebeleid moet grotendeels gerealiseerd moeten worden door de
uitvoeringsorganisaties. Deze moeten daarom optimaal functioneren. Daarvoor
is een goed informatiebeleid onontbeerlijk. Gegevensuitwisseling217. De socialezekerheidssector kent een hoge informatie-intensiteit.
De uitvoeringsinstellingen hebben informatie nodig om de wetten uit te voeren.
Het TICA en de SVB moeten informatie hebben voor hun uitvoerende, coördinerende
en beheersende taken. Het CTSV heeft als toezichthouder informatie nodig om
een oordeel te kunnen vellen over de rechtmatigheid en doelmatigheid van de
uitvoering. De rijksoverheid heeft informatie nodig om beleid te kunnen maken.
Daarnaast moet vooral geïnvesteerd worden in gegevensuitwisseling tussen
de uitvoeringsintanties in de sociale verzekeringen, de arbeidsvoorziening
en de gemeenten.218. De wijzigingen die in de uitvoeringsorganisatie worden doorgevoerd,
bieden de mogelijkheid tot een aanpassing van de «informatiehuishouding».
Het gaat om:– het berichtenverkeer tussen werkgevers, werknemers en uitvoeringsinstellingen;– de opzet en inrichting van de verzekerdenadministratie (VZA);– het systeem van gegevensuitwisselingen en het beheer van de Gemeenschappelijke
Verwijsindex (GVI);– de informatievoorziening over de uitvoering van de sociale verzekeringen.Een betere afstemming van de administraties van uitvoeringsinstellingen
bevordert een efficiënte en effectieve uitvoering van de werknemersverzekeringen,
beperkt de administratieve lasten van werkgevers en bestrijdt en voorkomt
(witte) fraude.219. De gewenste uniformiteit en standaardisatie van de gegevensstromen
en de gegevensbestanden is nog niet bereikt, ondanks verschillende pogingen
hiertoe in het verleden. Meer sturing is dus nodig. Daartoe is door het TICA
en de Sociale Verzekeringsbank het Routeringsinstituut (Inter-)Nationale Informatie
Stromen (RINIS) gestart. Het initiatief wordt breed gedragen door de uitvoerende
partijen en door het kabinet (in het kader van Nationaal actieprogramma elektronische
snelwegen).Het RINIS coördineert de elektronische gegevensuitwisseling tussen
uitvoeringsorganen in de verschillende kolommen. Een begin is inmiddels gemaakt
met de verificatie van dienstverbandgegevens voor de uitvoering van de Kinderbijslagwet.Ook voor de bijstandsverlening is het uitwisselen van gegevens belangrijk.
De doelstellingen van de nieuwe bijstandswet noodzaken tot intensivering van
de gegevensuitwisseling. De oude ABW vereist van gemeenten dat zij gegevens
van bijstandsaanvragers controleren op juistheid bij instanties zoals het
bevolkingsregister, de belastingdienst en bedrijfsverenigingen. In de nieuwe
ABW zijn de mogelijkheden voor gemeenten verruimd om gegevens in te winnen. Fraudebestrijding in de bijstand220. De bestrijding van het misbruik van de Bijstand spitst zich toe op
de strengere selectie van het gemeentelijk fraudebeleid en het boetesysteem
dat vanaf 1 januari 1997 ook voor de bijstand zal gelden.De effectiviteit van de fraudebestrijding zal worden vergroot met de voorgenomen oprichting van het Inlichtingenbureau, waarmee gegevensuitwisseling
tussen instanties en gemeenten verbetert zodat zij witte fraude sneller kunnen
opsporen.De concrete vormgeving van het inlichtingenbureau wordt uitgewerkt door
VNG en DIVOSA in nauwe samenwerking met het ministerie van SZW.221. Zo is bij het Bijstandsakkoord1 besloten
tot instelling van zogeheten Regionale interdisciplinaire fraudeteams (RIF's).
Het Instituut voor Toegepaste Sociale Wetenschappen heeft in 1995 de bestaande
RIF's in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht onderzocht. De RIF's hebben
moeilijk op te sporen fraude aan het licht gebracht en voorstellen gedaan
om de mogelijkheden tot fraude te verkleinen.Het kabinet heeft in maart besloten in Twente één nieuw
RIF op te zetten. Het betreft een experiment met een looptijd van drie jaar. Handhaving over de grens222. Ook aan fraude/handhaving die grenzen overschrijdt, wil het kabinet
meer aandacht besteden. De nota Handhaving over de grens bij export van
uitkeringen2 geeft hiertoe een aanzet.
Het uitgangspunt van het kabinet daarbij is dat de handhaving die betrekking
heeft op feiten en gegevens uit een ander land aan dezelfde kwaliteitseisen
moet voldoen als de handhaving in Nederland. Het kabinet wil hiertoe met de
desbetreffende autoriteiten afspraken maken.De uitkering wordt in principe alleen uitgekeerd aan cliënten die
in Nederland verblijven of aan cliënten die verblijven in een land waarmee
goede handhavingsafspraken zijn gemaakt. Het kabinet zal dit standpunt de
komende tijd nader uitwerken.Om uitkeringen te kunnen verstrekken aan personen in het buitenland, en
om gegevens uit het buitenland te achterhalen en te verifiëren, moeten
gegeven ook internationaal goed en snel kunnen worden uitgewisseld. Als uitvoeringsinstellingen
zelf geen afspraken hierover kunnen maken, bijvoorbeeld met zusterorganisaties
in het buitenland, zal het kabinet dit doen. Zonodig komen er wetswijzigingen.. Aansprakelijkheid223. Fraudebeleid richt zich behalve op uitkeringsfraude ook op premiefraude.Dat vraagt soms om aanpassingen aan specifieke sectorale omstandigheden.
Het kabinet werkt momenteel aan een Wetsvoorstel opdrachtgeversaansprakelijkheid
in de confectiesector en vrijwaring in de ketenaansprakelijkheid dat
het niet afdragen van werkgeverspremies in de confectiesector moet tegengaan.Het wetsvoorstel zal binnenkort aan het parlement worden aangeboden.224. Daarnaast veranderen ook de regels voor inlenersaansprakelijkheid.
De vraag is hier wie aansprakelijk kan worden gesteld voor het niet afdragen
van premies voor «ingehuurd» personeel. De vrijwaring van inlenersaansprakelijkheid
voor afdracht van premies berustte deels op de vergunningen voor het inlenen
van personeel. Nu dat vergunningenstelsel binnenkort zal gaan vervallen3 moet er een ander vrijwaringsinstrument komen. Daarom
is besloten ook voor inleners het systeem van geblokkeerde rekeningen te gaan
gebruiken. 7.5 Oudedagsvoorziening De AOW gewaarborgd JONGEREN ONZEKER OVER OUDEDAGSVOORZIENINGIn de toekomst komt de verantwoordelijkheid voor pensioenen steeds meer
bij werkgevers en werknemers te liggen. Zijn de werknemers van de toekomst
daar nu al mee bezig? Leggen jongeren nu al wat opzij en zijn ze bereid mee
te betalen aan de oudedagsvoorziening van anderen?Van de voor SZW ondervraagde jongeren is driekwart bereid om mee te betalen
aan de AOW van de huidige 65-plussers. 15 procent van de werkende respectievelijk
19 procent van de niet-werkende jongeren vindt dat daarentegen juist onterecht.
Over de vraag of zij in de toekomst zelf nog wel recht zullen hebben op een
AOW-uitkering heerst grote onzekerheid. Sommigen zijn al bewust bezig met
hun eigen pensioenvoorziening. Anderen vinden dat een zorg voor later.Chantal (22 j., werkzaam in een videozaak): «Ik wil best premie
voor de AOW betalen, maar niet voor ouderen die over veel geld beschikken.
Die kunnen wel van hun rente leven. Ik hou m'n hart vast voor de tijd dat
ik zelf 65 ben. Van de huidige generatie 15- en 16-jarigen verwacht ik weinig
solidariteit. Ze zijn mij te egoïstisch. De kans zit er dan ook best
in dat ik straks naar mijn AOW kan fluiten.»Jeroen (21 j., werkzaam bij een reclamebureau) denkt nog niet
aan sparen voor later:«Over twee jaar kan ik deelnemen aan het pensioenfonds en dan
is dat ook goed geregeld. Ik vind dat iedereen voor zijn eigen pensioen moet
gaan zorgen. Dat past natuurlijk niet bij een verzorgingsstaat, maar het wordt
toch een beetje te gek. Er komen steeds meer ouderen, en mensen stoppen eerder
met werken. Dat is straks allemaal niet meer te betalen». De oudere
generatie van nu heeft dat allemaal niet kunnen voorzien, dus die mag rustig
AOW blijven ontvangen, als Jeroen het voor het zeggen had.Cindy (25 j., parttime PTT-er) en haar man sparen van hun salaris
om een huis te kunnen kopen, maar ook al met het oog op hun oude dag: «Je
moet gewoon doordenken. Als je 65 wordt, is het lekker een dotje geld te krijgen.
Dan kun je een caravannetje kopen of een nieuwe auto. Maar ja, je hebt kans
dat het uiteindelijk toch weinig zin heeft om te sparen. Als je zelf een klein
vermogen hebt opgebouwd, zul je in de toekomst misschien wel minder AOW ontvangen.
Dan heb je je hele leven gespaard en dan pikken ze gewoon alles weer in.»Maar het kan ook zijn dat de AOW over een aantal jaren helemaal niet
meer bestaat, aldus Cindy: «Het is nu al bar weinig. Echt gekke dingen
kunnen die oudjes er niet mee doen. Ze hebben zich hun leven lang gek gewerkt
en dan krijgen ze zo weinig.»Marc (26 j., rijdend op een kraanwagen) is het meest uitgesproken
in zijn opvattingen: «Ieder voor zich», is het motto van Marc,
«dat werkt wel, hoor. Ouderen moeten gewoon voor zichzelf zorgen. AOW-uitkeringen
kunnen wel worden afgeschaft. Beuren wij die nog als we 75 zijn? Je moet gewoon
allemaal wat voor jezelf regelen, door bijvoorbeeld iedere week wat opzij
te leggen. Klaar.»Marc bouwt overigens zelf geen pensioen op. «Als ik straks
65 ben bedenk ik wel wat. Misschien blijf ik wel gewoon tot aan mijn dood
werken. Ik heb er geen hekel aan.»225. De AOW is voor alle burgers de basispensioenvoorziening. Behoud van
een volwaardig AOW-basispensioen is daarom een uitdrukkelijke beleidsprioriteit
van het kabinet. De toenemende vergrijzing en de daarmee gepaard gaande stijging
van de AOW-uitgaven heeft het kabinet doen besluiten voorstellen te ontwikkelen
voor de houdbaarheid van een welvaartsvaste AOW op lange termijn.1 Het kabinet wijst verhoging van de AOW-leeftijd af.
Het kabinet acht het eerder van belang het draagvlak voor de AOW-premieheffing
te versterken. Dit draagvlak is momenteel beperkt tot de eerste schijf. Teneinde
het tarief in de eerste schijf niet te belasten met de voorziene stijging
van de AOW-premie, heeft het kabinet een bovengrens gesteld aan het AOW-premiepercentage.
Hierbij dient het premiepercentage 1996 als richtsnoer. Aanvullende financiering
zal plaatsvinden via bijdragen van het rijk. Daarnaast gaat het
kabinet onderzoeken of het mogelijk is het vaststellen van deze bovengrens
te combineren met een andere manier van indexeren van de eerste schijf van
de inkomstenbelasting. Aanvullende pensioenen226. Vanwege de vergrijzing dreigen kostenstijgingen bij de aanvullende
pensioenen. Hiervan kan druk uitgaan op de lonen en daarmee op de werkgelegenheid.
Het kabinet wil om deze reden stimuleren dat de kosten van de aanvullende
pensioenen worden teruggedrongen. In de nota Werken aan zekerheid
geeft het kabinet aan daartoe twee instrumenten te willen inzetten: de fiscale
faciliëring van pensioenopbouw en de verplichting tot deelname in een
bedrijfspensioenfonds.Gedacht wordt aan het beperken van de verplichtstelling en de fiscale
faciliëring tot 70 procent middelloon, op te bouwen in minimaal 35 jaar.
Voorts zijn er, met het oog op versobering, goede argumenten om verplichtstelling
van bedrijfspensioenfondsen te beperken tot het niveau van het maximum-dagloon
van de werknemersverzekeringen.227. Op het terrein van de pensioenen wordt meer verantwoordelijkheid
bij de burgers gelegd. Zo onderzoekt het kabinet samen met de Stichting van
de Arbeid (STAR) hoe het Fonds Voorheffing Pensioenen kan worden geprivatiseerd.
Meer verantwoordelijkheid bij burgers neerleggen kan ook door meer keuzemogelijkheden
te bieden. Het kabinet heeft onderzocht in hoeverre marktwerking bij de collectieve
pensioenregelingen ten aanzien van de uitvoering kan worden verbeterd.228. Om flexibiliteit en marktwerking bij de verplichtgestelde bedrijfspensioenregelingen
te bevorderen stelt het kabinet in de nota Naar meer marktwerking in
de pensioensector: flexibilisering en verplichtstelling voor de aanbevelingen
tot verruiming van het vrijstellingsregime van de STAR over te nemen. Naast
de door de STAR genoemde gronden kan een onderneming in de voorstellen van
het kabinet vrijstelling verkrijgen als de regeling van het bedrijfspensioenfonds
niet voorziet in een keuzemogelijkheid voor deelnemers tot een (actuarieel
gelijkwaardige) omruil van ouderdoms-, pre- en nabestaandenpensioen.229. Om flexibilisering ook mogelijk te maken bij pensioenregelingen ondergebracht
bij pensioenfondsen heeft het kabinet voorgesteld het werkterrein van pensioenfondsen
te verruimen van pensioenregelingen waaraan de werkgever meer dan de helft
bijdraagt tot alle pensioenregelingen die voortvloeien uit de arbeidsverhouding1 .Daarmee kunnen pensioenfondsen ook pensioenregelingen met keuzemogelijkheden
voor eigen rekening van de werknemers uitvoeren.Veel burgers hebben blijkbaar de behoefte aan het aanvullen van de wettelijke
basis in de sociale verzekeringen. Hieruit concludeert het kabinet dat burgers
ook meer invloed willen hebben op collectieve regelingen, zoals ouderdoms-,
nabestaanden- en invaliditeitspensioenen. Maar behalve meer keuzevrijheid
voor de burger vindt het kabinet ook de groepssolidariteit, die deze regelingen
weerspiegelen van belang: tussen zieken en gezonden, tussen ouderen en jongeren,
tussen vrouwen en mannen. Daarnaast hebben collectieve regelingen uiteraard
schaalvoordelen bij de uitvoering en kunnen de belangen van deelnemers ten
opzichte van de pensioenuitvoerders beter worden gewaarborgd. Het kabinet
wil hier een goed evenwicht tussen flexibiliteit en zekerheid.230. De kabinetsvoorstellen voor ombouw van VUT-regelingen bieden een
prikkel om tot meer flexibele pensioenregelingen te komen. Dit stimuleert
oudere werknemers om langer door te werken en bevordert hun arbeidsmobiliteit.
De STAR gaat momenteel na of het keuzerecht in de Pensioen- en spaarfondsenwet nadere regelgeving behoeft. Dit betreft bijvoorbeeld het tijdstip om
te kiezen voor een hoger ouderdomspensioen in plaats van het nabestaandenpensioen
of de vraag welke factoren bij de omrekening moeten worden betrokken.231. In het project Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteit
is het nut en de noodzaak van het verplichtstellen van de deelneming in beroepspensioenregelingen
onderzocht. Naar aanleiding van de uitkomsten van het onderzoek heeft het
kabinet gekozen voor handhaving van de Wet verplichte deelneming in beroepspensioenregelingen
in aangepaste vorm. Een bijstelling van die wet is in voorbereiding om in
de beroepspensioenregelingen de individuele keuzevrijheid voor zelfstandige
beroepsuitoefenaren te vergroten en tevens meer marktconforme prikkels te
introduceren. Ook worden de criteria ter beoordeling van de representativiteit
van de organisaties, die om verplichtstelling verzoeken dan wel hebben verzocht,
openbaar gemaakt. Het streven is medio 1997 een wetsvoorstel in te dienen
dat de beoogde aanpassingen vormgeeft. Toezicht pensioenen232. Voor het toezicht op de collectieve bovenwettelijke pensioenregelingen
wordt een uitbreiding van de bevoegdheden van de Verzekeringskamer voorbereid.Een studie naar het toezicht op het verzekerings- en kredietwezen is naar
aanleiding van het rapport Ybema door het kabinet toegezegd. Ten slotte ligt
bij de Tweede Kamer een wetsvoorstel om pensioenfondsen te verplichten tot
openbare verslaglegging. Daarmee worden zij gelijkgetrokken met verzekeraars.
Een wetsvoorstel ter wijziging van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek
ter zake van de jaarrekening van stichtingen en verenigingen die een onderneming
in stand houden1 voorziet daarin. HOOFDSTUK 8. ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN 8.1. Inleiding233. Het kabinet wil de doelmatigheid en doeltreffendheid van het arbeidsomstandighedenbeleid
vergroten. Kern van de aanpak is een versterking van de verantwoordelijkheid
van werkgevers en werknemers, en het verruimen van mogelijkheden voor maatwerk
op branche- en ondernemingsniveau. Uitgangspunt is daarbij dat het beschermingsniveau
onaangetast blijft: de overheid ziet erop toe dat werknemers voldoende worden
beschermd tegen de risico's op het werk. Dit hoofdstuk behandelt de voortgang
die is geboekt sinds de in de vorige Sociale Nota aangekondigde heroriëntatie
op het arbobeleid. 8.2. Doorvoering van TZ/ARBO Arbodiensten234. De invoering van TZ/ARBO (de Wet terugdringing ziekteverzuim en de gewijzigde Arbeidsomstandighedenwet) op 1 januari
1994 beoogde meer aandacht in de bedrijfsvoering te bewerkstelligen voor preventie
van uitval door ziekte, en de reïntegratie te bevorderen van verzuimende
werknemers in eigen of ander werk. Bedrijven werden verplicht een verzuimbeleid
te voeren en de risico's die de arbeid met zich meebrengt voor de veiligheid,
de gezondheid en het welzijn van de werknemers te inventariseren en te evalueren.
De werkgever is op grond van de Arbeidsomstandighedenwet verplicht
zich daarbij door een gecertificeerde arbodienst te laten bijstaan.235. De verplichting tot aansluiting bij een gecertificeerde arbodienst
wordt in twee fasen ingevoerd: per 1 januari 1996 voor een eerste groep bedrijven
met de grootste risico's en voor een tweede groep per 1 januari 1998. Het
merendeel van de bedrijven in de eerste groep is inmiddels aangesloten bij
een gecertificeerde arbodienst. Ongeveer 80 procent van de 5,6 miljoen werknemers
valt op dit moment onder een contract met een arbodienst. Uitgesplitst naar
bedrijfsgrootte voor beide fasen ontstaat het volgende beeld.*** 236. Arbodiensten zijn dus inmiddels een bekend fenomeen. Ongeveer 300
organisaties stortten zich begin 1994 op de arbodienstverleningsmarkt. De
concurrentie op de markt is groot. Daarom is voor de waarborging van de kwaliteit
certificering verplicht gesteld. In de eerste helft van 1996 zijn 188 aanvragen
voor een Certificaat Arbodienst ingediend. In 86 gevallen is dat verstrekt.
Ruim 70 aanvragen zijn nog in behandeling. Verwacht wordt dat het grootste
deel hiervan nog in 1996 zal zijn gehonoreerd. De overige aanvragen
zijn om uiteenlopende redenen ingetrokken of afgewezen.237. Certificaten Arbodienst worden verstrekt door de minister van SZW.
De beoordeling wordt uitgevoerd door het Projectbureau Certificatie Arbodiensten
(PCA), dat onderdeel uitmaakt van de directie Arbeidsomstandigheden bij SZW.
Deze taak wordt medio 1997 aan de markt overgedragen. De Branche Organisatie
Arbodiensten (BOA), opgericht door de arbodiensten zelf voor belangenbehartiging
en kwaliteitsverbetering, heeft het voortouw gekregen bij de opzet van een
privaat uitgevoerde certificeringsregeling. Binnenkort komt een technische
commissie bijeen om de nieuwe regeling te ontwerpen. Daarnaast wordt een stuurgroep
gevormd waarin belanghebbenden – onder meer werkgevers en werknemers –
zitting zullen nemen. Afgesproken is dat de wettelijke eisen aan de arbodiensten
ongewijzigd blijven.238. Tabel 1 toont duidelijk aan dat er een stijgende lijn zit in het
aantal aansluitingen bij een arbodienst. Het blijkt dat veel bedrijven in
eerste instantie de arbodienst inschakelen bij het terugdringen van het ziekteverzuim:
voor het opzetten van een verzuimregistratie, het regelen van de ziek- en
hersteldmeldingen en de verzuimbegeleiding. Dit blijft niet zonder resultaat,
zoals gemeld in het hoofdstuk over sociale zekerheid. De vraag naar diensten
in de preventieve arbosfeer blijft echter achter. Daardoor komen arbodiensten
onvoldoende toe aan de ontwikkeling van instrumenten die uitval door ziekte
kunnen voorkomen. Terwijl juist aandacht voor de preventie van verzuim door
goede arbeidsomstandigheden de essentie van het arbobeleid vormt. Het opstellen
van een schriftelijke risico-inventarisatie en risico-evaluatie is daarvoor
de schakel. Risico-inventarisatie en risico-evaluatie (RIE)239. Bedrijven zijn verplicht schriftelijk de risico's te inventariseren
en te evalueren. Op grond van die risico-inventarisatie en risico-evaluatie
stellen bedrijven een plan van aanpak op, dat als basis dient voor het arbobeleid
in de onderneming. Tabel 2 laat zien dat halverwege 1996 een ruime meerderheid
van de 100+ bedrijven aan deze verplichting voldeed.*** 240. Vooral in het midden- en kleinbedrijf kost het arbodiensten moeite
om werkgevers ervan te overtuigen dat een structurele terugdringing van het
verzuim veel inspanning vereist. Het ministerie stimuleert op verschillende
manieren het gebruik van de RIE: –door voorlichting, zoveel mogelijk
branche-specifiek – via de branche-organisatie – maar ook via
assurantietussenpersonen en loonadministrateurs; –door
ondersteuning bij het ontwikkelen van branche-modellen voor de RIE;–door
onderzoek naar onder meer de kosten en baten van arbodienstverlening, en het
bedenken van maatregelen.In de praktijk blijkt de verplichting tot het opstellen van een schriftelijke
RIE en het inschakelen daarbij van een arbodienst een onevenredig zware verplichting
voor de kleinste werkgevers. Dit zijn werkgevers bij wie door het hele personeel
in totaal niet meer dan 40 uur per week wordt gewerkt. De Commissie Arbeidsomstandigheden
van de Sociaal Economische Raad is onlangs advies gevraagd over aanpassing
van de verplichtingen voor deze groep. Arbeidsinspectie241. In 1995 heeft de Arbeidsinspectie ruim 80 000 bedrijfsbezoeken
afgelegd. In 80 procent van de gevallen vonden die inspecties plaats in het
kader van een inspectieproject. De tien onderwerpen waarvoor het meest frequent
actie moest worden ondernomen, zijn: de RIE, arbo- en verzuimbeleid, registratie
en etikettering van gevaarlijke stoffen, valgevaar, algemene beveiliging van
machines, persoonlijke beschermingsmiddelen, geluid, bedrijfshulpverlening,
opslag van gevaarlijke stoffen, en steigers. In 178 bedrijven werd in 1995
een bevel tot stillegging van de werkzaamheden gegeven. Bij 597 bedrijven
werd proces-verbaal opgemaakt. Particuliere verzekeringen242. Veel werkgevers nemen sinds de afschaffing van de ziektewet een afwachtende
houding aan tegenover herverzekering. De verzekeraars eisen wel aansluiting
bij een gecertificeerde arbodienst, maar verder worden bedrijven door de polisvoorwaarden
nauwelijks gestimuleerd om aan preventie te doen. Wel komen sociale zekerheid,
arbozorg en gezondheidszorg dichter bij elkaar. Werkgevers zijn goedkoper
uit als ze een totaalpakket aan verzekeringen afsluiten. De toename van schadeclaims
voor door het werk opgelopen ziektes, zoals asbestkanker, en hersenschade
door het werken met oplosmiddelen (zie box OPS), dwingt werkgevers meer aandacht
te besteden aan de arbeidsomstandigheden. 8.3. Het nieuwe arbobeleid243. Het kabinet heeft in zijn adviesaanvraag aan de SER, Heroriëntatie
arbobeleid en Arbowet, gevraagd hoe de doelmatigheid en doeltreffendheid
van het stelsel van arbeidsomstandigheden kan worden verbeterd. De uitgangspunten
van het kabinet zijn:–werkgevers en werknemers zijn in de eerste plaats
zelf verantwoordelijk voor de zorg voor arbeidsomstandigheden;–het huidige
beschermingsniveau voor werknemers blijft gehandhaafd;–de overheid beperkt
haar rol tot het vaststellen van randvoorwaarden: een algemene zorgplicht,
aansluiting bij een gecertificeerde arbodienst, het opstellen van een risico-inventarisatie
en risico-evaluatie, zorgen voor voldoende inbreng van werknemers;–voor
ernstige risico's op het werk – dood, letsel of blijvende gezondheidsschade –
formuleert de overheid normen. Accent op de onderneming244. Om handelingsruimte en meer mogelijkheden tot zelfregulering te scheppen,
zal de overheid de regelgeving waar mogelijk in de vorm van doelvoorschriften
gieten: het gewenste resultaat wordt voorgeschreven, niet de manier waarop
dit moet worden bereikt. Voor werkgevers vormt het grote aantal
arboverplichtingen en de daarmee samenhangende administratieve belasting een
keurslijf. Het MDW-rapport Maatwerk in bescherming1 en het rapport Van keurslijf naar keurmerk van de commissie-Kortmann2 bevestigden dat nog eens. Daarom zoekt het kabinet verder
naar deregulering of vereenvoudiging van de arboregelgeving. Deze vereenvoudiging
van regelgeving mag overigens niet ten koste gaan van de bescherming van werknemers.
Door middel van de bedrijfseffectentoets wordt de administratieve belasting
afgewogen tegen het belang van regelgeving. De deregulering moet ertoe leiden
dat werkgevers en werknemers op bedrijfstak- of ondernemingsniveau gemakkelijker
afspraken kunnen maken over het aanpakken van in de RIE onderkende risico's.
Een voorbeeld hiervan is de aanpak van hersenschade veroorzaakt door oplosmiddelen
tijdens het werk, die in de volgende box wordt beschreven. OPLOSMIDDELEN
EN HERSENSCHADE: ZOEKEN NAAR EEN OPLOSSINGDe aandoening OPS (Organisch Psycho Syndroom) is een ernstige vorm van
hersenschade, die onder meer kan ontstaan bij blootstelling aan organische
oplosmiddelen op de werkplek. Naar schatting zijn er op dit moment in Nederland
circa 2500 gevallen van OPS. In een aantal bedrijfstakken hebben de sociale
partners in convenanten en CAO-bepalingen afspraken gemaakt over vervanging
van oplosmiddelen door minder schadelijke alternatieven. Het meest concreet
is de «verfovereenkomst» uit 1993, waarin verffabrikanten en werknemers
afspraken de gezondheidsrisico's bij het verwerken van verfproducten terug
te dringen.Evaluatie van de huidige praktijk toont echter aan dat de preventie van
OPS door zelfwerkzaamheid onvoldoende van de grond komt. Zo wijzen omzetstatistieken
voor verfproducten uit dat de ingezette daling van het gebruik van oplosmiddelen
in verf stagneert.Signalen vanuit de samenleving, de vakbonden en de politiek waren voor
SZW aanleiding werkgevers, werknemers en fabrikanten uit de betrokken bedrijfstakken
alsmede gebruikers, onderzoekers, slachtoffers, bedrijfsartsen en overheden
bij elkaar te halen. Allen erkennen dat de beroepsmatige blootstelling aan
oplosmiddelen tot het ontstaan van OPS kan leiden. Partijen pleiten voor uiteenlopende
oplossingen, waarvan de meest vérgaande een verbod op het werken met
de desbetreffende stoffen is.De staatssecretaris van SZW heeft vervolgens advies gevraagd aan de Sociaal
Economische Raad over het voorstel om voor situaties met een hoog risico –
indien technisch mogelijk – een wettelijke vervangingsplicht voor oplosmiddelen
voor te schrijven. De sociale partners worden uitgenodigd zich uit te spreken
over de vraag bij welke toepassingen van oplosmiddelen een dergelijke vervangingsplicht
geboden is. Tevens is hun gevraagd hoe in de beleidsregels de stand van de
techniek kan worden vastgelegd ten behoeve van beheersmaatregelen voor de
overige situaties waar een OPS-risico bestaat.De grote inbreng van de sociale partners in dit proces zorgt voor een
optimaal draagvlak voor het uiteindelijke beleid. Dit vergroot de effectiviteit
van het beleid en vergemakkelijkt de handhaving door de Arbeidsinspectie.245. Branche-organisaties kunnen een belangrijke rol spelen in de ondersteuning
van ondernemingen die te klein zijn om zelfstandig het arbobeleid in te vullen.
Branche-organisaties kunnen ook helpen bij de ontwikkeling van branche-specifieke
modellen voor de RIE. Zij kunnen gunstige voorwaarden voor bedrijven afdwingen
door branche-contracten af te sluiten voor de ondersteuning door arbodiensten. Werknemersinbreng246. Actieve betrokkenheid van werknemers vormt een prikkel voor een goed
arbobeleid en leidt tot een evenwichtiger afweging van belangen van werkgever
en werknemers. Uit onderzoek van TNO blijkt bovendien dat werknemersbetrokkenheid
een positief effect heeft op innovatie en productiviteit in het bedrijf1 .In grote en middelgrote bedrijven met ondernemingsraden bieden de Wet op de ondernemingsraden en de Arbeidsomstandighedenwet
in het algemeen voldoende mogelijkheden voor betrokkenheid van werknemers.
Een van de voorwaarden van het nieuwe arbobeleid is dat ook in het midden-
en kleinbedrijf werknemers voldoende inbreng hebben. In de adviesaanvraag Heroriëntatie arbobeleid en Arbowet wordt de SER gevraagd zijn
oordeel te geven over de mogelijkheden voor een versterking van de medezeggenschapsstructuur
in bedrijven met minder dan 35 werknemers, en over de beste manier om die
te realiseren. Certificatie en normalisatie247. De invulling van basisnormen en doelvoorschriften, en de uitvoering
van de werkgeversplicht om voor goede arbeidsomstandigheden te zorgen, laat
de overheid in eerste instantie aan de betrokkenen zelf over. De overheid
stimuleert hiertoe, naast het maken van CAO-afspraken, het gebruik van normalisatie
en certificatie.De overheid gebruikt hiervoor het systeem van de Raad voor Accreditatie.
Alleen dan is betrokkenheid van alle belanghebbenden gewaarborgd. En alleen
dan kan het toezicht van de overheid meer op afstand gebeuren. Dit geldt voor
certificaten die door de overheid verplicht worden voorgeschreven (bijvoorbeeld
bepaalde opleidingen), maar ook voor certificaten die belanghebbenden zelf
willen hebben om aan te tonen dat zij voldoen aan bepaalde kwaliteitseisen
of aan hun wettelijke verplichtingen.248. Afspraken over certificatie en normalisatie kunnen het beste worden
gemaakt op branche-niveau. Het is van belang dat de branche-organisaties daarbij
gebruik kunnen maken van een landelijke onderzoeks- en advies-infrastructuur.
Daarom stimuleert de overheid initiatieven om deze infrastructuur zo snel
mogelijk tot stand te brengen. Toezicht en handhaving249. De nieuwe verantwoordelijkheidsverdeling in het arbobeleid stelt
andere eisen aan toezicht en handhaving. Het kabinet onderscheidt hierbij
twee benaderingen. De handhaving bij overtreding van wettelijke verplichtingen
die verband houden met ernstige risico's, blijft een overheidsverantwoordelijkheid –
via het strafrecht of bestuurlijk. Voor de andere, niet-ernstige, risico's
staat het kabinet de civielrechtelijke weg voor. Dat houdt in dat de invulling
en handhaving van deze bepalingen worden overgelaten aan werkgevers en werknemers.
Komen die er samen niet uit, dan kunnen ze een beroep doen op de rechter.
De effectiviteit van toezicht en handhaving neemt toe door deze nog meer te
richten op dié bedrijven en sectoren waar de regels niet voldoende
worden nageleefd. In de overige gevallen worden bedrijfs(tak-)gewijze steekproeven
genomen.250. De overheid wil de ontwikkelingen op het gebied van arbeidsomstandigheden
blijven volgen. Hiertoe wordt een systeem van monitoring ontwikkeld. De gegevens
voor de arbomonitor worden mede verkregen door ondervraging van werknemers
in de Enquête Beroepsbevolking (EBB) van het Centraal Bureau voor de
Statistiek. In januari 1996 is gestart met gegevens verzamelen. De eerste
arbomonitor zal in de volgende Sociale Nota worden gepubliceerd. Een aantal
voorlopige resultaten is vermeld in de box hierna. ARBOMONITORHet ministerie van SZW wil door arbomonitoring betrouwbare gegevens krijgen
over omvang en spreiding van wezenlijk bedreigende en belastende factoren
in de arbeid. De arbomonitor moet op de langere duur trendinformatie geven
ten behoeve van prioriteitsstelling en evaluatie van beleid. Deze box bevat
van enkele onderwerpen een nog beperkt aantal gegevens.Fysieke belasting Ongeveer eenderde van de WAO-intreders heeft
een ziekte of handicap die (mede) veroorzaakt is door lichamelijke belasting
in het werk. In de CBS-enquête zegt een kwart van de werknemers regelmatig
veel kracht te moeten zetten, eentiende zegt dat soms te moeten doen. In de
eenvoudigste beroepen antwoordt bijna de helft van de werknemers regelmatig
veel kracht te moeten zetten. In de hogere segmenten van de arbeidsmarkt komt
fysiek zware arbeid nauwelijks voor.Een op de drie werkenden geeft aan gezondheidsklachten te hebben als gevolg
van lichamelijke belasting in het werk. Naar waarneming van de Arbeidsinspectie
zijn er bij een op de vijf bedrijven waar sprake is van fysieke belasting
door tillen of dragen van zware lasten, onvoldoende hulpmiddelen.Geluid Het geluidsniveau waarbij men de stem moet verheffen
om zich verstaanbaar te maken, leidt op den duur tot onherstelbare gehoorschade.
Rond eentiende van de werknemers geeft aan regelmatig temidden van zo'n lawaai
te werken. In de eenvoudigste beroepen is dat voor bijna eenvijfde van de
werknemers het geval. Bij een op de vijf bedrijven waar het geluid een riskant
niveau bereikt, zijn er volgens de Arbeidsinspectie onvoldoende gehoorbeschermingsmiddelen.Tijdsdruk Het aandeel werknemers dat zegt «in hoog tempo»
te moeten werken stijgt voortdurend; in 1977 was het nog 39 procent, in 1993
al 56 procent. Uitkomst in 1996 is dat zo'n 60 procent van de werknemers te
maken heeft met werken onder hoge tijdsdruk, waarvan de helft zegt dat regelmatig te moeten doen. In de eenvoudigste beroepen meldt de helft
niet onder tijdsdruk te hoeven werken. Van de hoger opgeleiden zeggen vier
van de vijf ondervraagden hun werk onder hoge tijdsdruk te doen.Perspectief monitoring Voorjaar 1997, na een volle jaargang
gegevens verzamelen, is meer exacte informatie beschikbaar, te specificeren
naar bijvoorbeeld bedrijfstakken. In 1998 worden gegevens verzameld over werken
onder chemisch en biologisch belastende omstandigheden. De monitorresultaten
zullen mede de arbo-activiteiten bepalen van SZW, maar ook van belang zijn
voor arbodiensten en sociale partners. Internationaal kader251. Verplichtingen op Europees niveau belemmeren soms deregulering op
nationaal niveau. Afzonderlijke lidstaten hebben uiteraard beperkte mogelijkheden
om Europese regels te vereenvoudigen. Die mogelijkheden ontstaan vooral op
momenten dat Europese regels worden geëvalueerd. Zo wordt de Europese
kaderrichtlijn voor veiligheid en gezondheid op het werk nog dit jaar geëvalueerd.
Nederland zal daarbij wijzen op het effect van de richtlijn op de verdeling
van verantwoordelijkheden tussen lidstaat, werkgevers en werknemers. Nederland
zal bovendien mogelijkheden noemen voor deregulering (meer doelvoorschriften)
en administratieve lastenverlichting.252. Daarnaast zal Nederland tijdens zijn voorzitterschap van de EU het
initiatief nemen tot het opstellen van een nieuwe Richtlijn Chemische Agentia
ter vervanging van een aantal gedetailleerde richtlijnen voor gevaarlijke
stoffen op de werkplek. Onderzocht zal worden of het gebruik van andere vormen van implementatie
dan wetgeving ervoor kan zorgen dat invoering van Europese arboregelgeving
leidt tot een vermindering van de regeldruk. Follow-up SER-advies253. In de tweede helft van 1996 wordt een antwoord van de Sociaal Economische
Raad op de adviesaanvraag Heroriëntatie arbobeleid en Arbowet
verwacht. In reactie daarop zal het kabinet met voorstellen komen voor deregulering
en de invoering van een nieuwe handhavingssystematiek. Voorts wordt een aantal
wetten op arbogebied onderzocht op administratieve lastendruk: de Arbowet en de Wet Milieugevaarlijke stoffen. 8.4. Kosten en baten van arbobeleid254. Het kabinet wil met het nieuwe beleid bereiken dat de kosten en de
baten van de zorg voor arbeidsomstandigheden in de onderneming neerslaan.
De verwachting is dat de werkgever hierdoor meer aan preventie zal doen. Immers,
de baten van investeringen in arbomaatregelen en minder verzuim vallen rechtstreeks
toe aan het bedrijf.Tot nu toe is de kennis over kosten en baten van arbeidsomstandigheden
in Nederland beperkt. Internationaal is meer bekend1 . In het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld blijken de maatschappelijke
kosten van slechte arbeidsomstandigheden overeen te komen met 2 à 3
procent van het BBP2 . Het ministerie van SZW
heeft een project gestart om voor de Nederlandse situatie meer kennis over
de economische aspecten van arbeidsomstandigheden te verkrijgen. De resultaten
zullen tijdens de Europese conferentie, die Nederland in het kader van zijn
EU-voorzitterschap organiseert, in mei 1997 worden gepresenteerd.Afwegingen van kosten en baten spelen uiteraard ook een rol in de beleidsontwikkeling
en politieke besluitvorming op het gebied van arbeidsomstandigheden. Zo is
berekend welke kosten en baten «tilmaatregelen» bedrijven opleveren,
en hoe groot het effect van deze maatregelen is op de werkgelegenheid en op
de concurrentiepositie. De resultaten hiervan zijn met een aantal beleidsopties
aan de SER voorgelegd. Preventie loontUit onderzoek blijkt dat gezonder werken niet alleen tot minder verzuim
leidt, maar ook veel geld bespaart. In de publicatie Gezonder werken:
minder verzuim (NIA, 1996) wordt in een voorbeeldproject in de bouw
aangetoond dat elke geïnvesteerde gulden binnen twee jaar een rijksdaalder
oplevert: een rendement dat in de normale bedrijfsvoering in de bouw zelden
wordt gehaald. En in een ziekenhuis slaagde men erin door een geïntegreerde
aanpak van arboaspecten met elke geïnvesteerde gulden een rendement van
anderhalve gulden te halen binnen een periode van drie jaar. De winst ligt
in werkelijkheid nog hoger, want de projecten werden uitgevoerd vóór
de privatisering van de Ziektewet. De positieve effecten op de
productiviteit, de motivatie van het personeel en de kwaliteit van de producten
en dienstverlening werden evenmin meegenomen in de kosten-batenanalyse.255. De verdeling van de kosten en baten van arbeidsomstandigheden over
belanghebbenden – werkgevers, werknemers, publieke en private verzekeraars –
is van belang voor de effectiviteit van het beleid en voor het concurrentievermogen.
Zo blijkt uit De Nederlandse verzorgingsstaat in internationaal en economisch
perspectief, dat Nederland goed scoort met financiële prikkels
voor verzuimbeheersing binnen bedrijven. Nederlandse bedrijven investeren
mede daarom relatief veel in arbeidsomstandigheden. Het rendement
van deze investeringen, een lagere verzekeringspremie of minder loondoorbetaling
bij ziekte, komt in Nederland direct ten goede aan bedrijven die hun ziekteverzuim
reduceren.18.5. Geïntegreerde uitvoering256. De invoering van de Seveso II-richtlijn is een voorbeeld van regelgeving
waarbij ervaring wordt opgedaan met een geïntegreerde aanpak. De richtlijn
richt zich op bedrijven waar de kans op een ernstig ongeval met gevaarlijke
stoffen aanwezig is en op degenen die toezicht houden op de Wet milieubeheer, de Rampenweten de Arbeidsomstandighedenwet.
Op voorspraak van het ministerie van SZW is gekozen voor een aanpak waarbij
bedrijven rapporteren aan alle toezichthouders gezamenlijk, die op basis daarvan
de uitvoering op elkaar afstemmen.257. Ook in het stimuleren van combizorg (kwaliteits-, milieu- en arbozorg
op ondernemingsniveau) leidt een geïntegreerde aanpak tot synergie en
voorkomt deze aanpak veel dubbel werk. De ministeries van EZ, SZW en VROM
houden branche-organisaties en ondernemingen voor dat integratie van kwaliteitszorg,
arbozorg en milieuzorg winst oplevert.258. Naast de sociale richtlijnen is voor het beleid voor arbeidsomstandigheden
ook de economische EU-regelgeving voor producten van belang. Door eisen te
stellen aan de veiligheid van onder meer gevaarlijke machines en apparatuur
worden risico's voor werknemers zo veel mogelijk reeds bij de bron bestreden.
Veel departementen (naast SZW: EZ, VWS, VROM, LNV, V&W) zijn bij deze
regelgeving betrokken. Dat heeft geleid tot een zeer versnipperde wetgeving
en grote administratieve lastendruk voor bedrijven. Daarom heeft SZW het initiatief
genomen om onder meer de Wet op de gevaarlijke werktuigen nader
te bekijken op mogelijkheden voor stroomlijning en deregulering in het kader
van het project Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteit. HOOFDSTUK 9. INKOMENSBELEID 9.1. Inleiding259. Het kabinet streeft naar een verantwoorde ontwikkeling van de inkomensverdeling.
Daarom is in het regeerakkoord afgesproken dat koopkrachtverlies zoveel mogelijk
wordt beperkt. Mocht koopkrachtverlies onvermijdelijk zijn, dan wordt het
zo evenwichtig mogelijk verspreid over de verschillende inkomensgroepen. Ondanks
de zorg van het huidige, en vorige kabinetten, voor een verantwoorde inkomensontwikkeling
komt ook in Nederland armoede en sociale uitsluiting voor. Voorstellen om
(stille) armoede en sociale uitsluiting te bestrijden, heeft het kabinet geformuleerd
in de nota De andere kant van Nederland1
.260. In dit hoofdstuk worden deze aspecten in samenhang bekeken. Paragraaf
9.2 behandelt de koopkrachtontwikkeling in 1996 en 1997. De overzichten die
het kabinet en het Centraal Planbureau gebruiken om de koopkrachtontwikkeling
van huishoudens weer te geven worden vaak bekritiseerd. In paragraaf 9.3 komt
daarom de vraag aan de orde of de gebruikelijke koopkrachtoverzichten de werkelijke
koopkrachtontwikkeling van huishoudens goed weergeven. Paragraaf 9.4 gaat
over de gevolgen van de decentralisatie van beleid voor koopkracht. Tot slot
bespreekt paragraaf 9.5 de maatregelen die in de nota De andere kant
van Nederland werden aangekondigd. 9.2. Koopkrachtontwikkeling 1996 en 1997 Samenvatting261. Als gevolg van de gunstige ontwikkeling van de i/a-verhouding is
er in 1996 en 1997 sprake van volledige koppeling van het minimumloon, de
uitkeringen en het AOW-pensioen aan de gemiddelde contractloonontwikkeling.
Hierdoor is in beide jaren door de bank genomen sprake van koopkrachtbehoud
voor de meeste inkomensgroepen. In deze paragraaf komt de koopkrachtontwikkeling
in 1996 en 1997 aan de orde. Koopkrachtontwikkeling in 1996262. Bij de besluitvorming over de begroting voor 1996, in september 1995,
was de verwachting dat koopkrachtbehoud voor een groot aantal groepen mogelijk
was. Sindsdien hebben een aantal omstandigheden nog invloed gehad op de koopkrachtontwikkeling
voor 1996: het uitstel van de privatisering van de Ziektewet, de hogere nominale
ziekenfondspremie en de grotere stijging van de consumptiegebonden lasten
en overheidsdiensten, zoals de onroerendezaakbelasting en de afvalstoffenheffing.263. Door de voorgenomen privatisering van de Ziektewet per 1 januari
1996 zou de Ziektewetpremie voor werknemers vervallen. Het voordeel voor werknemers
werd geneutraliseerd door een daling van de overhevelingstoeslag. Door het
uitstel van de privatisering Ziektewet tot 1 maart 1996 bleef de Ziektewetpremie
voor werknemers gedurende twee maanden gehandhaafd, terwijl de overhevelingstoeslag
al per 1 januari 1996 was verlaagd. Hierdoor ontstond een inkomensnadeel voor
werknemers. In reactie daarop heeft het kabinet een eenmalige verschuiving
aangebracht tussen het werknemers- en het werkgeversdeel van de werkloosheidspremie
ten gunste van werknemers.264. De nominale ziekenfondspremie voor 1996 is door de ziekenfondsen
gemiddeld 48 gulden hoger vastgesteld dan door het kabinet was voorzien. Hierdoor
ontstond voor ziekenfondsverzekerde alleenstaanden een inkomensverlies
van 48 gulden en voor gehuwden of samenwonenden een inkomensverlies van 96
gulden. Volgens de toenmalige inzichten was de financiële ruimte in 1996
en 1997 zeer beperkt. Daarom heeft het kabinet besloten de compenserende maatregelen
zo veel mogelijk ten goede te laten komen aan de inkomensgroepen die volgens
de toenmalige inzichten in 1996 koopkrachtverlies zouden leiden en bovendien
de maatregelen toe te spitsen op de financieel meest kwetsbare groepen. Mede
naar aanleiding van overleg met de Tweede Kamer1
heeft het kabinet besloten om alleenstaanden die individuele huursubsidie
ontvangen nog in 1996 een toeslag van 50 gulden te verstrekken; meerpersoonshuishoudens
krijgen een toeslag van 100 gulden. Met ingang van het tijdvak 1997/1998 zal
de individuele huursubsidie voor alle individuele huursubsidie-gerechtigden
met deze toeslagen worden verhoogd. Eigenwoningbezitters met vergelijkbare
woonlasten komen via de woonkostentoeslag in de bijzondere bijstand in aanmerking
voor eenzelfde tegemoetkoming ter compensatie van de hogere nominale ziekenfondspremie.265. In januari maakte het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bekend
dat de gemiddelde stijging van de consumptiegebonden belastingen groter was
dan voorzien. Inmiddels is duidelijk dat de gemiddelde stijging van de consumptiegebonden
belastingen in 1996 voor gezinnen toch overeenkomt met de eerder geraamde
gemiddelde stijging. Daarom is er uit hoofde van de consumptiegebonden belastingen
ten opzichte van de eerdere ramingen geen additioneel koopkrachtverlies opgetreden.
Voor een nadere beschouwing over de ontwikkeling van de consumptiegebonden
belastingen en de lokale lasten in het bijzonder zij verwezen naar paragraaf
9.4.266. Per saldo ligt bij de huidige ramingen de koopkrachtontwikkeling
in 1996 in lijn met de verwachting ten tijde van de vaststelling van de begroting
1996. Voor de werknemer (alleenverdiener) in het traject minimum–modaal
is sprake van koopkrachtbehoud. Dit geldt ook voor de uitkeringsgerechtigden
en mensen met (alleen) een AOW-pensioen voorzover de maatregelen in de individuele
huursubsidie voor deze groep ondersteuning bieden. Koopkrachtontwikkeling 1997267. Met name door de tegenvallende grondslagontwikkeling in de afgelopen
jaren dienen de vermogens van de sociale fondsen in 1997 te worden aangevuld.
De sociale premies voor 1997 liggen daarom boven het lastendekkend niveau.
Door de voorgenomen lastenverlichting (voor gezinnen circa ¼ miljard
gulden) is er bij de huidige vooruitzichten voor veel huishoudens toch sprake
van ten minste koopkrachtbehoud in 1997. De voorgenomen lastenverlichting
betreft de volgende maatregelen: een autonome daling van het belastingdeel
van het tarief eerste schijf van per saldo 1,3 procent (rekening houdend met
de stijging van de premies volksverzekeringen daalt het tarief eerste schijf
per saldo met 0,2 procentpunt); een verhoging van het arbeidskostenforfait
van 8 procent naar 10 procent en een verhoging van het maximumbedrag van het
arbeidskostenforfait met 55 gulden (zodat de armoedeval wordt beperkt), en
ten slotte de verlenging van de tweede schijf van de loon- en inkomstenbelasting
met ongeveer 3350 gulden.268. Op het terrein van de sociale zekerheid hebben de volgende maatregelen
invloed op de koopkracht:–de volledige koppeling van minimumloon, uitkeringen
en AOW-pensioen aan de gemiddelde contractloonstijging;–de volledige
indexering van de kinderbijslag; –de aanvulling van de
vermogens van de sociale fondsen;–de invoering van geïntegreerd
middelenbeheer bij de sociale fondsen;–het terugbrengen van de referte-periode
voor de berekening van de normvermogens in het wachtgeldfonds;–eerder
getroffen maatregelen die het beroep op de sociale zekerheid beperken (die
maken een daling van de sociale premies mogelijk).269. De voor de koopkracht relevante maatregelen in de zorgsector zijn
achtereenvolgens:–de overheveling van de financiering van bejaardenoorden
van het rijk naar de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten;–de invoering
van de eigen bijdrage in het Ziekenfonds.270. De voorgenomen maatregelen van belang voor de koopkracht op het terrein
van de fiscaliteit zijn:–de gedeeltelijke fiscalisering van de AOW (mede
als gevolg hiervan blijft de AOW-premie in 1997 gelijk aan die van 1996);–de
invoering van een extra aftrek voor alleenstaanden met een AOW-pensioen;–de
tweede tranche van de, in 1996 ingevoerde, kleinverbruikersheffing op energie
(de negatieve effecten voor bedrijven worden gecompenseerd door een daling
van de overhevelingstoeslag met 0,05 procentpunt, een verhoging van de zelfstandigenaftrek
met 350 gulden en een verlaging van het tariefopstapje in de vennootschapsbelasting
met 1 procentpunt; die voor huishoudens worden gecompenseerd door een verlaging
van het belastingdeel van het tarief eerste schijf met 0,15 procentpunt);–een
verhoging van de tabaksaccijns (tabaksontmoedigingsbeleid);–een verhoging
van de accijns voor motorbrandstoffen (om het autogebruik terug te dringen:
het effect wordt gecompenseerd door een verlaging van de motorrijtuigenbelasting).271. In tabel 9.1 is de verwachte koopkrachtontwikkeling voor 1997 opgenomen.
Uit deze tabel blijkt dat bij de huidige vooruitzichten in 1997 voor veel
categorieën sprake is van ten minste koopkrachtbehoud. Specifieke maatregelen272. Hierboven zijn de maatregelen beschreven die in het gebruikelijke
koopkrachtbeeld tot uitdrukking komen. Daarnaast kunnen ook als gevolg van specifieke maatregelen inkomensgevolgen optreden die niet op elk huishouden
van toepassing zijn. Bekende voorbeelden zijn maatregelen in de individuele
huursubsidie of de wijzigingen in het huurwaardeforfait. Bijlage 14 bevat
een overzicht van deze specifieke maatregelen. Uit deze bijlage blijkt dat
er cumulatie van positieve inkomenseffecten van maatregelen binnen de individuele
huursubsidie mogelijk is voor vrij grote groepen. Van cumulatie van negatieve
inkomenseffecten van specifieke maatregelen is zowel op minimumniveau als
daar vlak boven in het algemeen geen sprake. In incidentele gevallen kan cumulatie
wèl optreden. Het gaat dan om de eventuele cumulatie van de aanscherping
van de vermogenstoets in de individuele huursubsidie met de bevriezing van
de AWW-uitkering of met het onderbrengen van 18-jarigen in het voortgezet
onderwijs in de Wet Tegemoetkoming Studiekosten (in plaats van de Wet Studiefinanciering).
In het laatste geval is alleen sprake van cumulatie als de ouders de inkomensachteruitgang
voor de betreffende (uitwonende) leerling compenseren.*** RAMING EN REALISATIE VAN DE KOOPKRACHTONTWIKKELINGDe gerealiseerde koopkrachtontwikkeling van huishoudens wijkt
dikwijls af van de geraamde. Zo bleek al in januari 1996 dat de
koopkrachtontwikkeling in dat jaar afweek van de raming op prinsjesdag in
september 1995. Oorzaken hiervan waren onder meer het uitstel van de privatisering
van de Ziektewet en de hoger vastgestelde nominale ZFW-premie. Hierna komen
mogelijke oorzaken van verschillen tussen raming en realisatie van de koopkrachtontwikkeling
aan de orde. Daaruit blijkt dat het kabinet slechts een beperkt aantal factoren
vaststelt die van belang zijn voor de koopkrachtontwikkeling van huishoudens.Wettelijk vast te stellen factorenDe koopkrachtontwikkeling wordt door een aantal factoren beïnvloed
die wettelijk worden vastgesteld en waarop het kabinet dus direct invloed
heeft. Deze factoren zijn: de hoogte van het brutominimumloon en de uitkeringen,
de hoogte van fiscale aftrekposten, belastingtarieven, premies volksverzekeringen
en de hoogte van de WAO-, de werkloosheids- en de procentuele ZFW-premie.
Meestal wijkt de definitieve vaststelling van deze factoren niet af van de
raming. Daarom ligt de oorzaak van het verschil tussen gerealiseerde en geraamde
koopkrachtontwikkeling bijna nooit bij de wettelijk vast te stellen factoren.Niet wettelijk vast te stellen factorenEen aantal factoren die dit verschil wel kunnen verklaren, vallen buiten
de besluitvorming door het kabinet. Ten eerste zijn dit wettelijke regelingen
waarvan bedrijfsverenigingen of andere instanties de premies vaststellen:
de wachtgeldverzekering en de nominale premie voor de ziekenfondsverzekering.
Daarnaast zijn er premies voor regelingen die de sociale partners met elkaar
afspreken (zoals voor pensioen en vervroegde uittreding) en die dus per bedrijfstak
kunnen verschillen. De koopkrachtberekeningen gaan dan uit van gemiddelde premies. De werkelijke hoogte van dit soort premies kunnen daardoor
afwijken van de geraamde hoogte.Bruto ontwikkelingHet kabinet stelt alleen de bruto-ontwikkeling van het minimumloon en
de uitkeringen vast. Andere bruto-ontwikkelingen, zoals de contractloonstijging
in de marktsector, stellen de sociale partners of bijvoorbeeld de pensioenfondsen
vast. Een bijstelling van de raming van de contractlonen werkt ook door in
de bruto-ontwikkeling van het minimumloon. De werkelijke bruto-ontwikkelingen
kunnen daardoor afwijken van de ramingen.Consumptiegebonden belastingen en overheidsdienstenGemeenten en waterschappen bepalen de hoogte van consumptiegebonden belastingen
en overheidsdiensten, zoals de onroerendzaakbelastingen, riool- en reinigingsrechten
en leges. Het niveau en de ontwikkeling hiervan kunnen dus per gemeente uiteenlopen.
De gemiddelde ontwikkeling van deze belastingen en diensten worden
in de koopkrachtberekeningen meegenomen via de consumentenprijsindex. Ook
voor deze belastingen en diensten geldt dat de werkelijke ontwikkeling af
kan wijken van de geraamde ontwikkeling.Overige elementenBelangrijke vaste lasten voor huishoudens zijn de woonlasten (huren, energie).
Deze lasten komen via het prijsindexcijfer in de koopkrachtontwikking van
huishoudens tot uitdrukking. Voor deze lasten geldt evenwel dat niet het kabinet
maar andere instanties (zoals woningcorporaties en energiebedrijven) de hoogte
vaststellen. Twee huishoudens met hetzelfde inkomen kunnen dus
een andere ontwikkeling van de woonlasten hebben. Daardoor kan
de koopkrachtontwikkeling van deze huishoudens gaan verschillen. 9.3. Koopkrachtoverzichten273. Koopkrachtoverzichten, zoals in paragraaf 9.2, worden vaak bekritiseerd.
Ze zouden een onvolledig beeld geven en daardoor de werkelijkheid niet goed
weergeven. Er is daarom reden kort in te gaan op de betekenis en de waarde
van de koopkrachtoverzichten zoals die het kabinet en het Centraal Planbureau
presenteren.274. De gebruikelijke koopkrachtoverzichten bevatten uitsluitend statische koopkrachtmutaties. Ze worden statisch genoemd omdat ze ervan
uitgaan dat de samenstelling van het huishouden en de inkomensbron ongewijzigd
blijven, dus dat de inkomenspositie niet verandert.Bij de berekening van de statische koopkrachtontwikkeling wordt geen rekening
gehouden met de incidentele loonontwikkeling (het effect van toeslagen, extra
periodieken en promotie), bepaalde fiscale aftrekposten (zoals giften en de
rentevrijstelling), de woonlasten van eigenaar-bewoners en specifieke maatregelen
(zoals de individuele huursubsidie, het spaarloon of de kinderopvang). Deze
elementen zijn namelijk niet op ieder huishouden van toepassing of de jaarlijkse
mutatie is verwaarloosbaar klein.De cijfers in de gebruikelijke koopkrachtoverzichten zijn bovendien gemiddelden
voor de meest representatieve inkomenscategorieën. De spreiding rond
de gemiddelden – bij de lonen, de premies, de lokale lasten of bestedingspatronen –
komt er niet in tot uitdrukking.275. In hoeverre geven de gebruikelijke koopkrachtoverzichten dan nog
een goed beeld van de feitelijke statische ontwikkeling? Uit analyse gemaakt
van gegevens over de periode 1991–1995 van een groot aantal werkelijk
bestaande huishoudens (ontleend aan een representatieve steekproef van de
Nederlandse bevolking waarin meer inkomensbestanddelen zijn opgenomen dan
in de gebruikelijke overzichten) blijkt dat de gebruikelijke koopkrachtcijfers
een goede indicatie zijn van de feitelijke statische koopkrachtontwikkeling
van huishoudens. De feitelijke cijfers laten rond het gemiddelde wel een variatie
zien, die vooral het gevolg is van verschillen in woonlasten.276. De statische koopkrachtontwikkeling veronderstelt dat de inkomenspositie
van huishoudens niet verandert. Dit is in werkelijkheid uiteraard vaak wel
zo. Dit betekent dat de statische koopkrachtontwikkeling voor individuen jonger
dan 65 jaar van relatief geringe betekenis kan zijn. Voor groepen ligt dit
uiteraard anders. Mutaties van individuen kunnen elkaar immers
compenseren: de één raakt werkloos waardoor zijn inkomen daalt,
terwijl een ander een baan vindt waardoor zijn inkomen stijgt. Voor ouderen
geeft de statische koopkrachtontwikkeling de feitelijke ontwikkeling wel redelijk
goed weer. De inkomenspositie van ouderen verandert immers niet zoveel meer. 277. De afgelopen jaren zijn verschillende bevoegdheden van de rijksoverheid
gedecentraliseerd naar lagere overheden of andere instanties (zie ook paragraaf
9.4). Een aantal van deze bevoegdheden raakt de financiële positie van
huishoudens. Voorbeelden zijn de nominale ZFW-premie, de lokale lasten, het
gemeentelijk kwijtscheldings- en inkomensondersteuningsbeleid. Van beide eerstgenoemde
elementen is het gemiddelde overigens verwerkt in de koopkrachtoverzichten.
Voor de laatstgenoemde meer specifieke elementen is dit niet het geval. Naarmate
meer bevoegdheden worden gedecentraliseerd, is uiteraard de kans aanwezig
dat de spreiding rond de gemiddelde koopkrachtcijfers groter wordt, maar dit
is geen noodzakelijke uitkomst. Zo blijkt uit onderzoek dat de relatieve verschillen
in gemeentelijke lasten de laatste tien jaar aanzienlijk zijn afgenomen.278. De conclusie is dat de gebruikelijke koopkrachtoverzichten niet voor
ieder individu of voor iedere groep exact de koopkrachtontwikkeling weergeeft.
Afwijkingen zijn vooral mogelijk bij personen onder de 65 jaar. De waarde
van de koopkrachtoverzichten ligt op een ander vlak: ze geven inzicht in het
effect van de (gemiddelde) loon- en prijsontwikkeling en van de premie- en
belastingmutaties op de gemiddelde koopkrachtontwikkeling van huishoudens.
De overzichten geven dus de directe invloed van het kabinet en
de sociale partners op de koopkrachtontwikkeling weer.De eigen invloed van de burger reikt vaak echter verder. Het vinden van
een baan heeft nog altijd de meest gunstige invloed op de koopkrachtontwikkeling. TWEEVERDIENERS EN INKOMENSVERSCHILLENNa een lange periode waarin de inkomensverschillen alsmaar kleiner werden,
is in de periode 1985–1994 een lichte toename in de inkomensongelijkheid
te zien. Uit de sterke toename van het aantal tweeverdieners (vanaf 1990 95 000
per jaar) zou afgeleid kunnen worden dat dit een belangrijke oorzaak is van
toenemende inkomensverschillen.Grote tweeverdieners zijn echter met name jongeren met op dat moment nog
een laag gemiddeld inkomen (zie grafiek). Vanaf het moment dat er kinderen
worden geboren werkt van de tweeverdieners meestal één van beide
partners in deeltijd waardoor weinig «dubbele» inkomens blijven
bestaan. Onder de jongeren van 18–24 jaar is het inkomen van tweeverdieners
nog 51 procent hoger dan dat van alleenverdieners. Onder de groep van 35–44
jaar is dit verschil nog maar 24 procent. Tweeverdienerschap zorgt daardoor
niet voor grotere maar juist voor kleinere inkomensverschillen onder de samenwonenden
(alleen- en tweeverdieners). De inkomensverschillen van alle huishoudens met
een hoofd beneden de 65 jaar (dus inclusief de alleenstaanden) blijken door
tweeverdienerschap iets groter te worden.1 Het toenemend aantal tweeverdieners is slechts één van
de ontwikkelingen die van invloed zijn op de groter wordende inkomensverschillen
in de periode 1985–1994. Zo is ook het aantal alleenstaanden sterk gestegen.
Alleenstaanden hebben vaak een laag inkomen en zijn relatief vaak afhankelijk
van een sociale uitkering. Verder speelt ook de relatief hoge inkomenstoename
van zelfstandigen en personen met inkomen uit vermogen (met vaak een hoog
inkomen) een rol. 9.4. Decentralisatie van beleid en koopkracht279. De afgelopen jaren zijn verschillende bevoegdheden van de rijksoverheid
gedecentraliseerd naar lagere overheden of andere instanties. Hierdoor is
de directe invloed van het kabinet op de koopkrachtontwikkeling
verminderd, want een aantal van deze bevoegdheden raakt de financiële
positie van huishoudens. Hierna komt een aantal van dergelijke gedecentraliseerde
bevoegdheden aan de orde. Dit zijn achtereenvolgens de nominale ZFW-premie,
de lokale lasten en het gemeentelijk inkomensondersteuningsbeleid. In de gebruikelijke
koopkrachtoverzichten zijn de gemiddelde nominale ZFW-premie en de gemiddelde
lokale lasten verwerkt. Het gemeentelijk inkomensondersteuningsbeleid bestaat
uit specifieke regelingen. Specifieke regelingen zijn niet op ieder huishouden
van toepassing en komen daarom niet in het gebruikelijke koopkrachtoverzicht
tot uitdrukking.280. De nominale ZFW-premie bestaat uit een rekenpremie en een opslagpremie.
Het kabinet stelt de rekenpremie vast en de ziekenfondsen de opslagpremie.
De opslagpremie is onder meer bedoeld om concurrentie tussen de individuele
fondsen te bevorderen. Hierdoor kunnen er verschillen ontstaan in de (ontwikkeling
van de) nominale premie bij de verschillende fondsen. In de periode 1992–1995
traden er echter nauwelijks verschillen op in de nominale ZFW-premie.
In 1996 varieert deze premie tussen 325 gulden en 361 gulden per persoon per
jaar. In de koopkrachtberekeningen wordt uitgegaan van de gemiddelde premie
van 342 gulden. Hierdoor kunnen individuele huishoudens een inkomensvoordeel
of -nadeel ondervinden van maximaal 19 gulden per volwassen verzekerde. Voor
sociale minima betekent dit een koopkrachtvoordeel of -nadeel van maximaal
0,15 procent.281. Gemeenten hebben een grote vrijheid in het vaststellen van hun tarieven
voor de onroerendezaakbelasting. De lokale milieuheffingen zijn maximaal kostendekkend.
Als gevolg van onder meer verschillen in fysieke omstandigheden, financiële
mogelijkheden, kosten van afvalverwerking en -verwijdering, kunnen de tarieven
tussen gemeenten onderling en waterschappen onderling in een aantal gevallen
aanzienlijk uiteenlopen1 . Sinds 1990 zijn de
lokale lasten opgenomen in het prijsindexcijfer. Daarmee komen ze ook tot
uitdrukking in de koopkracht. Bij deze berekening wordt uitgegaan van de gemiddelde lasten. Uit analyses blijkt dat de lokale lastenstijging
voor de minima hierin vrij goed tot uitdrukking komt2 .Wel kan de lastenontwikkeling in een bepaalde gemeente afwijken van de
gemiddelde lastenontwikkeling zoals die in het prijsindexcijfer is opgenomen.
Dan wijkt de koopkrachtontwikkeling van de mensen in die gemeente uit dien
hoofde af van de door het CPB en de ministeries gepresenteerde koopkrachtcijfers
voor de betreffende categorie. Hoewel de spreiding in de lasten tussen de
verschillende gemeenten aanzienlijk is, is er wel sprake van een tendens naar
een kleinere variatie3 . Dit blijkt uit een
analyse naar 23 gemeenten met meer dan 100 000 inwoners (zie tabel 9.2).*** 282. Uit tabel 9.2 blijkt dat de relatieve verschillen in de gemeentelijke
lasten in de grootste gemeenten afnemen. De lasten in de gemeente met de laagste
lasten zijn als percentage van het gemiddelde tussen 1985 en 1996 gestegen,
terwijl de lasten in de gemeente met de hoogste lasten als percentage van
het gemiddelde dezelfde periode zijn gedaald. Dit impliceert dat de inkomenseffecten
uit hoofde van verschillende ontwikkelingen in de gemeentelijke lastendruk
minder zullen divergeren dan voorheen het geval was. Uit de herverdeling van
het Gemeentefonds vloeit voort dat deze ontwikkeling zich de komende jaren
waarschijnlijk zal voortzetten. 283. In de nota Lokale lastendruk geeft het kabinet aan langs
welke weg het kabinet samen met de VNG het niveau en de verdeling van de lokale
lasten wil beïnvloeden. Het betreft onder andere de invoering van twee
vormen van tariefsdifferentiatie in de onroerendezaakbelasting (OZB). Ten
eerste krijgen gemeenten de mogelijkheid om, binnen bepaalde grenzen, de tarieven
voor woningen en niet-woningen verschillend vast te stellen. Verschillen in
waarde-ontwikkeling met gevolgen voor de lastendrukverhouding tussen beide
categorieën kunnen aldus enigszins worden gemitigeerd via de OZB-tarieven.
Ten tweede is een ingroei variant in de OZB aangekondigd. Gemeenten krijgen
hiermee de mogelijkheid om schoksgewijze lastenstijgingen geleidelijker te
doen verlopen. Naast deze maatregelen gaat het kabinet de komende jaren de
ontwikkeling van de lokale lasten monitoren. Tevens wordt een onderzoek uitgevoerd
naar de mogelijkheden om tariefsdifferentiatie bij de riool- en reinigingsrechten
te bevorderen. Verder zal aan de hand van de resultaten van een thans lopend
onderzoek naar de reële besteding van thans beschikbare middelen voor
de bijzondere bijstand bezien moeten worden hoe kan worden voorkomen dat actieve
gemeenten die zich daadwerkelijk inzetten voor de armoedebestrijding hierbij
tegen financiële tekorten oplopen. Over de bevindingen en gevolgen voor
de inzet van het instrument van de bijzondere bijstand zal voorjaar 1997 door
het kabinet worden gerapporteerd.284. Vanzelfsprekend heeft ook inkomensondersteuningsbeleid van gemeenten
invloed op de inkomenspositie van huishoudens. Vanwege het specifieke karakter
van dergelijk beleid worden de inkomensconsequenties ervan niet meegenomen
in de gebruikelijke koopkrachtoverzichten. Het gaat vooral om de volgende
zaken:–Bijzondere bijstand: voor personen die door bijzondere omstandigheden
met noodzakelijke bestaanskosten worden geconfronteerd waarin zijn of haar
inkomen niet voorziet. Bijzondere bijstand wordt bijvoorbeeld als gift of
lening toegekend bij de vervanging van duurzame gebruiksgoederen. Dit jaar
zijn enkele gemeenten ook overgegaan tot uitkering van een koudetoeslag.–Woonlasten-
en waarborgfondsen: voor huishoudens met relatief hoge woonlasten en voor
huishoudens met problematische schulden.–Reductieregelingen op sociaal-cultureel
terrein: veel gemeenten geven huishoudens met een laag inkomen de mogelijkheid
om tegen gereduceerd tarief of gratis gebruik te maken van sportieve, culturele,
educatieve en recreatieve activiteiten. Dit gebeurt vaak in de vorm van een
kortingspas of via een declaratieregeling.–Kwijtschelding van lokale
lasten: dit komt hierna specifiek aan de orde.Het financiële voordeel kan voor bepaalde huishoudens oplopen tot
enkele honderden guldens. Daar de effecten van dergelijk beleid zeer divers
zijn en van jaar tot jaar per huishouden zullen verschillen, is het niet mogelijk
daaraan verdere cijfermatige invulling te geven.285. De kwijtscheldingsnorm is met terugwerkende kracht tot 1 januari
1995 verruimd van 90 procent tot 95 procent van de bijstandsnorm en wordt
per 1 januari 1997 verder verruimd naar 100 procent (zie ook paragraaf 9.5).
Kwijtschelding van lokale lasten betekent een inkomensvooruitgang voor burgers
en dus een verbetering van de inkomenspositie. Dit kan oplopen tot enkele
honderden guldens en dus tot enkele procenten koopkracht voor de sociale minima.286. Uit onderzoek blijkt dat burgers van gemeenten met hoge tarieven
relatief vaak gebruik maken van de mogelijkheid tot kwijtschelding1 . Er is een positief verband tussen de hoogte van de
tarieven en de mate van kwijtschelding. De verruiming van de kwijtscheldingsnorm
zal naar verwachting leiden tot een drukverschuiving vanwege
de derving van inkomsten bij gemeenten en waterschappen. Deze gederfde inkomsten
zijn gestegen van 0,27 procent van de totale belastinginkomsten van gemeenten
in 1994 naar 0,77 procent in 1996. Ook de waterschappen verwachten een verdubbeling
of verdrievoudiging van de gederfde inkomsten. 9.5. Bestrijding armoede en sociale uitsluiting De andere kant van Nederland287. In de nota De andere kant van Nederland1 heeft het kabinet voorstellen gedaan om armoede en sociale uitsluiting
terug te dringen. Bij de behandeling van deze nota in de Tweede Kamer (maart
1996) bleek er een breed politiek draagvlak te zijn voor deze voorstellen.
De actiepunten die genoemd zijn in de nota, zijn inmiddels uitgevoerd of worden
voorbereid. De Kamer zal hierover begin 1997 een voortgangsrapportage ontvangen.288. Bij armoede en sociale uitsluiting is sprake van een cumulatie van
achterstanden op het gebied van gezondheid, wonen, kennis, werk en inkomen.In deze paragraaf komt een aantal hoofdlijnen van het beleid van armoedebestrijding
aan bod: de beheersing van de woonlasten, de aanpak van problematische schulden
en het stimuleren van het gebruik van voorzieningen. Verder wordt aandacht
geschonken aan de voorgestelde sociale conferentie en de Armoede-monitor.
Bevordering van participatie, ook een hoofdlijn van armoedebestrijding, is
in eerdere hoofdstukken besproken. Beheersing woonlasten289. Door een relatief sterke toename van de woonlasten is het vrij besteedbare
inkomen de afgelopen jaren onder druk komen te staan. Zo is voor alleenstaanden
met een minimuminkomen de nettohuurquote (na aftrek van huursubsidie) gestegen
van gemiddeld 23 procent in 1985 tot gemiddeld 28 procent in 1995. Het aantal
minima met huurquotes boven de 30 procent is aanzienlijk gestegen. Ongeveer
50 000 huishoudens die huursubsidie ontvangen, hebben een nettohuurquote
boven de 30 procent.290. Voor de bestrijding van armoede is essentieel dat de huren slechts
gematigd stijgen en dat er voldoende betaalbare woningen zijn. Woningbouwcorporaties
hebben de taak voor voldoende goedkope woningen te zorgen. De individuele
huursubsidie (IHS) is het instrument voor het betaalbaar huisvesten van huishoudens
met een laag inkomen. Het kabinet heeft in de Armoedenota voorstellen gedaan
om de IHS effectiever in te zetten. Deze sluiten aan op een algemener pakket
van maatregelen voor de IHS-gerechtigden uit de Beleidsbrief IHS2 . Een aantal maatregelen is al op 1 juli 1996 ingegaan
zoals de indexering van de kwaliteitskortingsgrenzen en de aanpassing van
de alleenstaandentabel in de IHS, waardoor alleenstaanden met een inkomen
tot 115 procent van het minimumloon huursubsidie kunnen krijgen. Dit vermindert
in deze mate de zogenaamde armoedeval.291. Door kwijtschelding van lokale lasten hebben gemeenten en waterschappen
de mogelijkheid de stijging van deze lasten voor de zwakste groepen op te
vangen. Per 1 januari 1995 kunnen gemeenten en waterschappen een ruimer kwijtscheldingsbeleid
voeren. De kwijtscheldingsnorm voor gemeentelijke heffingen bedraagt maximaal
95 procent van de bijstandsnorm in plaats van 90 procent. Uit
een evaluatie1 blijkt dat 86 procent van de
gemeenten en 28 procent van de waterschappen gebruik heeft gemaakt of gaat
maken van de verruimingen. Door verhoging van het kwijtscheldingspercentage
is de doelgroep van dit beleid aanmerkelijk uitgebreid, met name met bijstandsklanten
met hoge woonlasten. Op grond van de evaluatie heeft het kabinet besloten
de maximum kwijtscheldingsnorm per 1 januari 1997 te verhogen naar 100 procent. Inkomensondersteuningsbeleid292. Verschillende gemeenten hebben plannen in voorbereiding voor een
samenhangende aanpak van armoede. In de Armoedenota is aangekondigd dat gemeenten
meer mogelijkheden krijgen om huishoudens met een laag inkomen financieel
te ondersteunen. Gemeenten hoeven financiële hulp niet langer in alle
gevallen individueel te bepalen, maar mogen aan groepen mensen die in de zelfde
omstandigheden verkeren financiële ondersteuning bieden. Dit is gemeenten
meegedeeld in een nieuwe circulaire gemeentelijk inkomensondersteuningsbeleid
van juni 1996. Categoriale inkomensondersteuning kan bijvoorbeeld worden geboden
voor de aanschaf van duurzame gebruiksgoederen aan mensen die al geruime tijd
van een minimuminkomen moeten rondkomen. Ook de bijzondere bijstand zal binnenkort
categoriaal verstrekt mogen worden. Een voorstel tot wijziging van de Algemene bijstandswet is aan het parlement aangeboden. Aanpak van schuldproblemen293. Naar schatting 150 000 tot 200 000 huishoudens hebben ernstige
financiële problemen. Uit recent onderzoek2
blijkt dat 35 procent van de bijstandsontvangers schulden maakt. De belangrijkste
oorzaken van problematische schulden zijn: een onverwachte terugval in het
inkomen door bijvoorbeeld werkloosheid of echtscheiding, gedragsproblemen
(bijvoorbeeld gokverslaving) en een structurele onevenwichtigheid tussen inkomen
en (vaste) lasten. De mogelijkheden om mensen met schulden te helpen zijn
beperkt. Vaak wachten schuldenaars te lang met het zoeken van hulp bij de
schuldhulpverlening. Bovendien is de situatie meestal complex: schulden gaan
dan samen met een verslaving of met psycho-sociale problemen.294. In juli 1994 heeft de Commissie-Boorsma advies uitgebracht over de
vormgeving van een integraal schuldenbeleid. Mede op basis van dit advies
heeft het kabinet inmiddels verschillende maatregelen genomen om de schuldenproblematiek
terug te dringen. Het wetsvoorstel Schuldsanering Natuurlijke Personen, op grond waarvan schuldsanering met tussenkomst van de rechter kan
worden afgedwongen, is in behandeling bij de Eerste Kamer. Begin mei 1996
heeft het Landelijk Platform Integrale Schuldhulpverlening een handreiking
gepresenteerd aan gemeenten en andere schuldhulpverlenende organisaties. Centraal
in deze handreiking staan de inhoud en organisatie van schuldhulpverlening
en de mogelijkheden voor een multidisciplinaire aanpak. In de handreiking
wordt onder meer gewezen op het belang van een Centraal Meldpunt, waarin de
bij de schuldhulpverlening betrokken organisaties zoals de gemeentelijke kredietbank,
de sociale dienst en het algemeen maatschappelijk werk samenwerken. Dit meldpunt
heeft tot taak de schuldsituatie van cliënten te inventariseren (inclusief
achterliggende sociale aspecten) en op basis daarvan een hulpverleningsplan
op te stellen.295. Uit een recent onderzoek van de Rijksconsulenten Sociale Zekerheid3 naar het schuldenbeleid van gemeenten blijkt dat inmiddels vrijwel alle gemeenten budgetbeheer en -begeleiding bieden aan huishoudens
met schulden. Daarnaast kunnen burgers vrijwel overal gebruik maken van schuldsaneringsregelingen,
saneringskredieten, borgstellingen vanuit de bijstand of speciale fondsen.
Probleem is nog dat schuldproblemen te laat worden gesignaleerd. Ook de samenwerking
tussen sociale diensten, gemeentelijke kredietbanken en het maatschappelijk
werk kan beter. In 1997 zal een tweede meting plaatsvinden.Een integrale aanpak van schulden wordt door experimenten ondersteund.
Het ministerie van SZW subsidieert vijf regionale experimenten. Bij twee gaat
het om het opzetten van een regionaal samenwerkingsverband voor het vroegtijdig
signaleren van schulden. In twee gemeenten betreft het de bevordering van
een preventieve aanpak door betere voorlichting en doorverwijzing. Het vijfde
project bestrijdt grensoverschrijdende schulden. De effectiviteit van voorzieningen296. Inkomensondersteunende voorzieningen – zoals de Bijzondere
Bijstand – bereiken de doelgroepen nog onvoldoende. Onderzoek in Rotterdam
en Nijmegen1 laat zien dat dit zogenoemde «niet-gebruik»
ruim 50 procent kan bedragen. Oorzaken hiervan liggen in de regelgeving (te
veel en te ingewikkelde regels), bij de uitvoering (ondoorzichtige aanvraagprocedure,
onvoldoende afstemming tussen uitvoeringsinstanties, inadequate voorlichting)
en bij de klant (schaamte, onbekendheid met regels).297. Niet-gebruik van voorzieningen wordt mede veroorzaakt door het aantal
en de complexiteit van inkomensafhankelijke regelingen. Harmonisatie van regelingen
is dus gewenst. Door de inkomensbegrippen in verschillende regelingen op elkaar
af te stemmen kunnen ze efficiënter worden uitgevoerd. De inkomensvaststelling
voor de ene regeling kan dan ook worden gebruikt voor de vaststelling van
het recht op uitkering op grond van een andere regeling. Een interdepartementale
werkgroep moet voorstellen voor harmonisatie ontwikkelen. Het gaat daarbij
om afstemming van inkomensafhankelijke regelingen en eigen bijdragen en om
beheersing van de cumulatie van eigen bijdragen. De werkgroep brengt in 1997
verslag uit.298. Ook de afstemming tussen instanties die belast zijn met inkomensondersteuning
en maatschappelijke dienstverlening kan beter. Een werkgroep van gemeentelijke
vertegenwoordigers en SZW onderzoekt hoe de werking van inkomensondersteunende
voorzieningen kan worden verbeterd. Daarbij kijkt de werkgroep zowel naar
de organisatie van de uitvoering (bijvoorbeeld één loket) als
naar de werkwijze (meer klantgericht werken). De werkgroep brengt najaar 1996
hierover rapport uit.299. Het gebruik van voorzieningen kan ook worden gestimuleerd door voorlichting.
Algemene voorlichting (Postbus 51) is hiervoor minder geschikt: de doelgroep
is divers en het beleid verschilt per gemeente. Een landelijke werkgroep van
gemeentelijke voorlichters heeft een model ontwikkeld dat gemeenten op een
flexibele wijze kunnen inzetten. In het model zijn specifieke acties opgenomen
voor doelgroepen als ouderen, allochtonen en bijstandscliënten. Het voorlichtingsmodel
wordt op regionale bijeenkomsten toegelicht. Sociale conferentie en monitoring300. Met de Armoedenota heeft het kabinet het vraagstuk van armoede en
sociale uitsluiting hoger op de maatschappelijke en politieke agenda geplaatst. De in de Armoedenota aangekondigde sociale conferenties moeten leiden
tot nieuw beleid en initiatieven voor de aanpak van armoede en sociale uitsluiting.
De eerste sociale conferentie wordt 31 oktober 1996 gehouden. Door organisaties
van uitkeringsgerechtigden van meet af aan te betrekken bij de opzet en invulling
van de sociale conferenties wordt voldaan aan de wens van de Tweede Kamer
om cliëntenparticipatie te bevorderen.Met de voorgestelde «Armoede-monitor» wordt op een systematische
wijze het inzicht in de armoede-problematiek vergroot. De resultaten van de
monitor worden gepubliceerd in een Jaarrapport Armoede en Sociale Uitsluiting dat dit najaar voor het eerst wordt uitgebracht. Het jaarrapport brengt
omvang, duur, oorzaken en effecten van armoede in kaart, en het geeft de kansen
om in of uit een armoedesituatie te komen. Ook besteedt het rapport aandacht
aan de relatie tussen financiële en sociale problemen en het gebruik
van voorzieningen op het terrein van inkomen, werken, wonen, onderwijs en
gezondheidszorg. Verder worden in het jaarrapport beleidseffecten en thematische
studies opgenomen die als achtergrondinformatie kunnen dienen voor de sociale
conferenties.  BIJLAGEN     INTERNATIONAAL    1Kerngegevens internationaal108    ARBEID    2Bevolking en beroepsbevolking1133Werkgelegenheid115 4Werkloosheid116 5Vacatures1186Kerngegevens doelgroepen arbeidsmarkt119     SOCIALE
ZEKERHEID    7Exploitatie-overzichten sociale zekerheid1217.1Exploitatie-overzichten sociale verzekeringen121 7.2Exploitatie-overzichten
sociale voorzieningen125 7.3Vermogens sociale fondsen1298Financiële ontwikkeling sociale zekerheid130 9Bijstelling
raming financiële ontwikkeling sociale zekerheid136 10Voortgang
ombuigingen sociale zekerheid140 11Volume sociale zekerheid14412Premies sociale verzekeringen148 13Uitgaven
sociale zekerheid149     LOON EN INKOMEN    14Cumulatie van beleidsmaatregelen met inkomensgevolgen15415Lonen, loonkosten, prijzen en koopkracht163     AFKORTINGEN    16Lijst met afkortingen164BIJLAGE 1KERNGEGEVENS INTERNATIONAALTabel 1.A. BBP per hoofd van de bevolking in de EU-landen,
USA en Japan (gecorrigeerd voor prijsverschillen, uitgedrukt in ECU's)  1970198019901991199219931994Nederland2 5267 65414 83215 52116 14416 44217 317België2 2897 57815 17416 18117 29117 90618 800Denemarken2 5317 48315 30216 47416 64517 74119 143Duitsland2 6388 39017 04616 07117 08017 12418 326Finland2 8467 91216 21015 54713 76114 49915 099Frankrijk2 5378 09316 11417 16317 60317 32118 140Griekenland1 2524 4538 4299 0209 6059 98210 561Ierland1 2654 28610 43411 31912 23712 77614 171Italië2 1627 29214 90215 91616 46516 12417 086Luxemburg3 1148 21621 19122 94024 12725 74226 979Oostenrijk3 0518 84316 64717 36517 11217 77018 829Portugal1 1294 0208 6839 70510 40610 93511 591Spanje1 6005 05910 97012 03312 20212 34912 654Groot-Brittannië2 3126 80814 53314 69915 40915 70116 442Zweden3 7979 24817 01116 88115 69615 59016 230        EU 122 2467 10114 57715 09115 73515 80016 538EU 152 3127 20414 86815 36815 94515 91316 680USA2 7259 07920 54521 17322 44222 75123 928Japan1 5516 01316 27317 75618 71918 90419 264Bronnen: Eurostat, Volkswirtschaftliche Gesamtrechnungen ESVG, Aggregate,
1970–1993 en Eurostat, Statistics in Focus 1996 nr. 1. Tabel 1.B. Gemiddelde jaarlijkse feitelijke arbeidstijd,
werknemers (uren per jaar)  198819931988199319881993  deeltijd voltijd totaal Nederland7588171 7851 7881 4771 452België9099411 7151 7111 6261 597Duitsland9168501 7821 7391 6721 592Frankrijk9901 0001 8161 7901 7191 676Groot-Brittannië8007891 9701 9531 7031 669       EU 129109211 8171 7971 7031 669Bron: Eurostat, Statistics in Focus, 1995 nr. 4. Tabel 1.C. Werkzame personen naar gemiddelde feitelijke
arbeidstijd per week (incl.deeltijd)  198319881994198319881994198319881994  mannen vrouwen totaal Nederland41,938,038,129,126,025,237,733,632,9België42,140,940,636,634,633,440,238,637,6Duitsland42,742,040,935,435,133,539,939,337,8Frankrijk42,442,341,636,835,935,040,139,538,6Groot-Brittannië44,245,144,430,230,630,638,538,938,2          EU 1242,842,541,934,634,633,739,739,538,5Bron: Eurostat, Labour force survey. Tabel 1.D. Werkzame personen naar aandelen deeltijd  198319881995198319881995198319881995  mannen vrouwen totaal Nederland6,814,516,750,257,767,321,230,437,3België2,02,02,819,723,429,28,19,813,6Duitsland1,72,13,630,030,633,812,613,216,3Frankrijk2,53,45,120,123,828,99,712,015,6Groot-Brittannië3,35,57,742,144,244,319,021,924,1          EU2,73,95,225,728,131,38,19,816,0Bron: Eurostat, Labour force survey. Tabel 1.E. Bruto participatiegraad in OESO-landen  19801985199019911992199319941995 in procenten van de bevolking 15–64 jaarNederland5856585960606161België6261626263636363Duitsland6867697170696969Frankrijk6866676767676767Groot-Brittannië7475777675757574Verenigde Staten7173767677777777Japan7273747576767677         EU6665676767666666OESO-Europa6765666666666666OESO-totaal6969707070707070Bron: OESO, Economic Outlook 59, Paris juni 1996. Tabel 1.F. Netto participatiegraad in OESO-landen  19801985199019911992199319941995 in procenten van de bevolking 15–64 jaarNederland5551555656565657België5754565656555556Duitsland6662656664646364Frankrijk6560616160595960Groot-Brittannië7066727068676868Verenigde Staten6667727171717273Japan7070737474747474         EU6561646161595959OESO-Europa6561646160595959OESO-totaal6967706868686868Bron: OESO, Economic Outlook 59, Paris juni 1996/bewerking SZW. Tabel 1.G. Gestandaardiseerde werkloosheid in OESO-landen  1980–'841985–'89199019911992199319941995 gemidd.gemidd.%Nederland9,99,57,57,05,66,26,86,5België11,310,27,27,27,78,69,69,4Duitsland5,66,34,84,24,67,98,48,2Frankrijk7,910,18,99,410,311,612,311,6Groot-Brittannië10,39,76,98,810,110,49,68,7Verenigde Staten8,26,15,66,87,56,96,05,5Japan2,42,62,12,12,22,52,93,1         EU8,99,98,18,59,410,911,411,0OESO-Europa––––––––OESO-totaal7,57,16,16,87,58,07,97,5Bron: OESO, Economic Outlook 59, Paris juni 1996. Tabel 1.H. Groei van de werkgelegenheid in OESO-landen  1980–'89
gemiddeld19901991199219931994199511996119971 procentuele mutatie per jaar  Nederland0,73,02,61,60,7– 0,11,51,21,2België0,01,40,1– 0,4– 1,1– 0,70,4– 0,10,3Duitsland0,43,02,5– 1,8– 1,8– 0,7– 0,2– 0,90,2Frankrijk0,21,00,0– 0,6– 1,40,31,1– 0,30,2Groot-Brittannië0,60,4– 3,1– 2,4– 0,80,70,60,31,0Verenigde Staten1,71,3– 0,90,71,52,31,61,11,1Japan1,12,01,91,10,20,10,10,10,4          EU0,41,60,0– 1,5– 1,8– 0,30,60,00,5OESO-Europa0,51,60,1– 1,0– 1,40,10,80,30,8OESO-totaal1,11,50,10,1– 0,10,91,00,60,91) raming. Bron: OESO, Economic Outlook 59, Parijs juni
1996. Tabel 1.I. Groei van het arbeidsaanbod in OESO-landen ---1980–'89
gemiddeld19901991199219931994199511996119971 procentuele mutatie per jaar  Nederland1,02,02,01,61,91,01,01,11,1België0,20,80,80,70,90,40,30,00,1Duitsland0,82,21,7– 0,7– 0,50,1– 0,40,20,2Frankrijk0,60,50,60,40,20,90,30,20,4Groot-Brittannië0,80,1– 0,6– 0,6– 0,4– 0,4– 0,50,00,5Verenigde Staten1,71,60,41,40,81,41,01,01,1Japan1,21,81,91,10,60,40,30,20,3          EU0,81,10,6– 0,3– 0,10,20,10,30,4OESO-Europa0,91,00,50,10,00,50,30,50,6OESO-totaal1,31,40,80,80,60,90,70,70,81) raming. Bron: OESO, Economic Outlook 59, Parijs juni
1996. Tabel 1.J. I/A-verhouding (inactieven/actieven)  1980198519901992Nederland0,670,840,820,82België0,800,981,041,06Denemarken0,720,740,770,80 Duitsland0,780,860,850,88Frankrijk0,620,750,820,85 Groot-Brittannië0,620,750,690,81Bron: J.de Voogd e.a., Inactivity/Activity ratios. A descriptive analysis
for six European countries. NEI/SZW, juni 1996. Tabel 1.K. Verdeling van de werkgelegenheid naar sector
(1993), procentuele aandelen  landbouwmijnbouwindus-trienuts-bedrijvenbouwhandel,
horecatransportzakel. dienstenoverige dienstenonbekendtotaalNederland14,00,117,8 0,76,017,36,310,834,72,3100België12,60,220,2 0,86,617,06,99,235,
31,3100Duitsland13,10,630,4 0,96,416,95,88,827,00,0100Frankrijk5,10,319,6 0,96,816,96,410,433,50,0100Groot-Brittannië2,2 26,22    71,63  100Verenigde Staten2,70,616,4 1,06,122,05,410,934,90,0100Japan5,90,123,7 0,59,922,46,18,522,30,4100            EU5,3 29,02    61,03  100OESO-Europa9,8 28,2     58,03  100OESO-totaal6,6 27,62    64,03  1001) 1992 2) incl. mijnbouw, nutsbedrijven en bouw
 3) handel/horeca, transport en dienstverlening Bron: OESO, Labour
force statistics. Tabel 1.L. De bruto uitgaven sociale bescherming van de
EU-landen in procenten van het BBP1 1970198019851990199119921993Nederland20,830,131,732,232,433,033,6België18,528,029,327,027,427,027,6Denemarken19,528,727,829,831,032,033,2Duitsland21,428,828,426,928,830,131,0Finland13,118,624,626,131,135,4–Frankrijk19,225,428,827,628,429,230,9Griekenland10,89,715,416,115,716,316,3Ierland13,220,623,619,520,621,321,4Italië20,019,422,624,124,625,725,8Luxemburg16,626,523,422,123,323,524,9Oostenrijk18,822,4–26,727,328,2–Portugal5,712,914,215,017,117,818,3Spanje13,018,220,020,621,722,924,0Groot-Brittannië16,421,524,322,725,327,027,8Zweden18,832,033,335,837,640,0–        EU 1217,024,326,025,326,626,827,81) Inclusief ziektekosten, aanvullende ouderdomspensioenen
en administratiekosten. Bron: Eurostat, Ausgaben und Einnahmen des Sozialschutzes
1980–1993 (1995) en Eurostat, Basisstatistieken. Tabel 1.M. Netto publieke en private uitgaven sociale
bescherming in procenten van het BBP, 1993  Inclusief
gezondheidszorg Exclusief gezondheidszorg   bruto
publiek1netto2 publiekprivaatTotaalbruto
publieknetto2 publiekprivaatTotaal Nederland30,225,15,030,123,418,33,021,3België27,3nb1,9nb19,8nb1,0nbDenemarken31,026,81,728,425,421,20,521,7Duitsland28,326,64,431,021,820,12,122,2Groot-Brittannië23,423,24,727,917,717,53,521,0Zweden38,034,12,937,031,827,91,629,5Japan12,4nbnbnb7,4nbnbnbVS15,615,511,927,49,89,74,414,1nb=niet beschikbaar 1) Cijfers gebaseerd op OECD-bronnen.
Door definitieverschillen wijken OECD-cijfers af van Eurostat cijfers. De
OECD publiceert uitsluitend publieke sociale uitgaven (inclusief uitgaven
t.b.v. de sociale zekerheid van ambtenaren), terwijl Eurostat ook uitgaven
door bedrijven meeneemt (zoals de VUT). Daarnaast is de OECD-definitie t.a.v.
activerende maatregelen ruimer dan de Eurostat-definitie. 2) Netto
uitgaven zijn de bruto uitgaven verminderd met de daarover geheven belasting
en premies Bron: OECD, Social expenditure statistics of OECD member countries,
1996, p. 19; M. Einerhand e.a., Sociale zekerheid: stelsels en regelingen
in enkele Europese landen 1995,VUGA, p. 45; Finansmisteriet, Budgetreport,
Copenhagen, 1995; W. Adema en M. Einerhand, Social costs: the public/private
dimension (nog te verschijnen). N.B. Schattingen van belasting en premies
zijn gebaseerd op diverse bronnen uit verschillende jaren. Deze cijfers zijn
vooralsnog als indicatief te beschouwen. Momenteel verzamelt een werkgroep
van verschillende landen in samenwerking met de OECD internationaal vergelijkbare
cijfers, waarbij ook naar fiscale uitgaven en indirecte belastingen wordt
gekeken. Tabel 1.N. Gemiddelde en marginale wig, 1993  gemiddelde wigmarginale
wig  minimum-loonmodaal2
x modaalminimum-loonmodaal2 x modaal Nederland324448595460België354757576370 Denemarken274154626070Duitsland204142505336 Frankrijk263847515556Griekenland343538353745 Ierland203442274952Italië394650545555 Luxemburg– 72436853955Portugal273138294251 Spanje263441294449Groot-Brittannië– 162933744044New York193741423951 Texas173233373040Californië183336383347Bron: CPB, Replacement rates. A transatlantic view (sept. 1995). BIJLAGE 2BEVOLKING EN BEROEPSBEVOLKINGTabel 2a Bevolking 15–64 jaar naar geslacht, leeftijd,
etniciteit en onderwijsniveau, 1987–1995 (jaargemiddelden) x 1 000
personen  198719881989199019911992199319941995totaal10 02410 10710 16810 22810 29410 34910 42010 47310 498           mannen5 0715 1155 1485 1825 2195 2505 2955 3175 329vrouwen4 9534 9925 0205 0465 0755 0995 1255 1565 169          15–24 jr2 4472 4162 3662 3112 2552 2082 1532 1002 01225–34 jr2 4072 4402 4752 5062 5382 5582 5832 5932 60735–44 jr2 2142 2622 2972 3352 3482 3292 3172 3352 36145–54 jr1 5761 6051 6451 6861 7571 8501 9622 0142 07055–64 jr1 3811 3841 3841 3891 3961 4031 4141 4301 448          autochtonen9 1869 2199 2619 2909 3119 3319 3409 3409 391allochtonena8388889079389821 0181 0801 1331 107wv Turken98102122131145163158170142Marokkanen6778829088110112115112Over. Midd. Zeeb667261667673718087Surinamers162157158163183163183194186Antillianen252633333440454345Overigen420453451455456469511531534          BO–––1 9341 8551 7721 7131 6481 556MAVO–––1 1001 1231 0991 1061 1201 111LBO–––1 8891 8471 8151 7581 7511 718HAVO/VWO–––668676735724716670MBO–––3 0003 1303 1503 2593 3043 390HBO–––1 1231 1841 2561 3211 3631 442WO–––473463507529557592a. Personen niet geboren in Nederland of met de niet-Nederlandse nationaliteit.
 b. Algerijnen, Grieken, Italianen, (ex-)Joegoslaven, Portugezen, Spanjaarden,
Tunesiërs. Bron: CBS, Enquête Beroepsbevolking. Tabel 2b Beroepsbevolking 15–64 jaar naar geslacht,
leeftijd, etniciteit en onderwijsniveau, 1987–1995 (jaargemiddelden)  198719881989199019911992199319941995 x 1 000 personen totaal5 7435 8675 9296 0636 1896 2966 4066 4666 596          mannen3 7633 7973 8253 8653 9123 9673 9994 0144 067vrouwen1 9802 0702 1042 1982 2772 3302 4072 4522 529          15–24 jr1 1621 1481 1121 0851 0551 02498894589425–34 jr1 7401 7961 8341 9021 9612 0022 0532 0562 09735–44 jr1 5341 5841 6231 6721 7111 7161 7241 7531 80145–54 jr9269599881 0311 1051 1901 2811 3361 41655–64 jr380380373373357363361377389          autochtonen5 2975 3975 4445 5635 6705 7615 8265 8595 986allochtonena446470485499519536580608610wv Turken434851626269687262Marokkanen263031333338374647Over. Midd. Zeeb424440384642434552Surinamers857787879892108117117Antillianen141517182022262426Overigen236259259261260273298304306          BO–––709670651613604585MAVO–––429454456469467467LBO–––1 0981 0931 0711 0411 0301 010HAVO/VWO–––291311338330351349MBO–––2 2032 3132 3292 4192 4532 539HBO–––8879379951 0611 0681 120WO–––412403449468483513           in % van de overeenkomstige bevolkingctotaal57,358,058,359,360,160,861,561,762,8          mannen74,274,274,374,675,075,675,575,576,3vrouwen40,041,541,943,644,945,747,047,648,9          15–24 jr47,547,547,046,946,846,445,945,044,425–34 jr72,373,674,175,977,378,379,579,380,435–44 jr69,370,070,771,672,973,774,475,176,345–54 jr58,859,860,161,262,964,365,366,368,455–64 jr27,527,527,026,925,625,925,526,426,9          autochtonen57,758,558,859,960,961,762,462,763,7allochtonena53,252,953,553,252,952,753,753,755,1wv Turken43,947,141,847,342,842,343,042,443,7Marokkanen38,838,537,836,737,534,533,040,042,0 Over. Midd. Zeeb63,661,665,657,660,557,560,656,359,8Surinamers52,549,055,153,453,656,459,060,362,9 Antillianen56,057,751,554,558,855,057,855,857,8Overigen56,256,557,457,457,058,258,357,357,3          BO–––36,736,136,735,836,737,6MAVO–––39,040,441,542,441,742,0LBO–––58,159,259,059,258,858,8HAVO/VWO–––43,646,046,045,649,052,1MBO–––73,473,973,974,274,274,9HBO–––79,079,179,280,378,477,7WO–––87,187,088,688,586,786,7a. Personen niet geboren in Nederland of met de niet-Nederlandse nationaliteit.
 b. Algerijnen, Grieken, Italianen, (ex-)Joegoslaven, Portugezen, Spanjaarden,
Tunesiërs. c. Dit is bruto arbeidsparticipatie. Bron: CBS, Enquête
Beroepsbevolking. BIJLAGE 3WERKGELEGENHEIDTabel 3a Werkzame beroepsbevolking 15–64 jaar naar
geslacht, leeftijd, etniciteit, onderwijsniveau en arbeidsduur per week, 1987–1995
(jaargemiddelden)  198719881989199019911992199319941995 x 1 000 personen totaal5 2575 3785 4775 6445 7905 8855 9255 9206 063          mannen3 5363 5643 6193 6863 7323 7813 7713 7473 814vrouwen1 7211 8141 8581 9582 0572 1052 1542 1722 249          15–24 jr1 0091 00598797395092787181977625–34 jr1 5961 6451 6931 7731 8351 8771 9031 8771 92535–44 jr1 4181 4581 5031 5611 6061 6011 5981 6091 65945–54 jr8709069339781 0541 1291 2081 2551 33055–64 jr365364361359345352345360373          autochtonen4 8985 0005 0835 2335 3605 4375 4525 4365 574allochtonena359378394411430448473484489wv Turken333435444550495043Marokkanen171918222326213232Over. Midd. Zeeb353834344138373640Surinamers595565677675869295Antillianen101013151618211920Overigen205222229229229241259255259          BO–––610578564517501491MAVO–––383408410421411413LBO–––1 0231 0211 000953932916HAVO/VWO–––256276306289308307MBO–––2 1092 2202 2272 2942 3032 388HBO–––8448929461 0071 0061 055WO–––388386424439449481          12–19 uur33536236338739936037238742520–34 uur8638929379781 0661 0751 1261 1821 263>=35 uur4 0524 1244 1774 2794 3244 4514 4284 3514 375           in % van de overeenkomstige bevolkingctotaal52,453,253,955,256,256,956,956,557,8          mannen69,769,770,371,171,572,071,270,571,6vrouwen34,736,337,038,840,541,342,042,143,5          15–24 jr41,241,641,742,142,142,040,539,038,625–34 jr66,367,468,470,872,373,473,772,473,835–44 jr64,064,565,466,968,468,769,068,970,345–54 jr55,256,456,758,060,061,061,662,364,355–64 jr26,426,326,125,824,725,124,425,225,8          autochtonena53,354,254,956,357,658,358,458,259,4allochtonen42,842,643,443,843,844,043,842,744,2wv Turken33,733,328,733,631,030,731,029,430,3Marokkanen25,424,422,024,426,123,618,827,828,6 Over. Midd. Zeeb53,052,855,751,553,952,152,145,046,0Surinamers36,435,041,141,141,546,047,047,451,1 Antillianen40,038,539,345,547,145,046,744,244,4Overigen48,849,050,850,350,251,450,748,048,5          BO–––31,531,231,830,230,431,6MAVO–––34,836,337,338,136,737,2LBO–––54,255,355,154,253,253,3HAVO/VWO–––38,340,841,639,943,045,8MBO–––70,370,970,770,469,770,4HBO–––75,275,375,376,273,873,2WO–––82,083,483,683,080,681,3a. Personen niet geboren in Nederland of met de niet-Nederlandse nationaliteit.
 b. Algerijnen, Grieken, Italianen, (ex-)Joegoslaven, Portugezen, Spanjaarden,
Tunesiërs. c. Dit is netto arbeidsparticipatie. Bron: CBS, Enquête
Beroepsbevolking. BIJLAGE 4WERKLOOSHEIDTabel 4a Werkloze Beroepsbevolkinga naar geslacht,
leeftijd, etniciteit en onderwijsniveau, 1987–1995 (jaargemiddelden)  198719881989199019911992199319941995 x 1 000 personen totaal498490452419400411481547533          mannen226233206179180186228266253vrouwen259257246240220225253280281          15–24 jr1541431251121059711712611825–34 jr14415214112812512615018017135–44 jr11612611911210611512614314245–54 jr56535552516173828655–64 jr151612141311161716          autochtonen399397361330310323374423412allochtonenb879291899088107123122wv Turken101417181618182220Marokkanen91013111012171415Over. Midd. Zeec775–556912Surinamers262221202117212422Antillianen–5–––––56Overigen323532323232414947          BO–––10093869610394MAVO–––464646485654LBO–––757171879894HAVO/VWO–––363532404242MBO–––9493102126151151HBO–––434549546365WO–––241724283432           in % van de relevante beroepsbevolking totaal8,58,37,66,96,46,57,58,48,1          mannen6,06,15,44,64,64,75,76,76,2vrouwen13,112,411,710,99,79,710,511,411,1          15–24 jr13,212,511,210,310,09,511,813,313,225–34 jr8,38,47,76,86,46,27,38,78,235–44 jr7,68,07,46,66,16,77,38,27,945–54 jr6,05,55,65,14,65,15,76,16,155–64 jr3,94,23,23,83,43,04,44,54,1          autochtonen7,57,46,65,95,55,66,47,26,9allochtonenb202019181716182020wv Turken232931292728283132Marokkanen353742333032443032Over. Midd. Zeec171415–1110142023Surinamers312925232219202119Antillianen–33–––––2123Overigen131312121212131615          BO–––14,013,713,415,717,116,1MAVO–––10,710,110,110,212,011,6LBO–––6,86,66,68,59,59,3HAVO/VWO–––12,011,39,512,412,312,0MBO–––4,34,04,45,26,15,9HBO–––4,84,84,95,15,85,8WO–––5,85,25,66,27,06,2a. Personen zonder werkkring of met een werkkring van minder dan 12 uur
per week die zèlf actief zoeken en beschikbaar zijn voor een werkkring
van minstens 12 uur per week. b. Personen niet geboren in Nederland of met
de niet-Nederlandse nationaliteit. c. Algerijnen, Grieken, Italianen, (ex-)Joegoslaven,
Portugezen, Spanjaarden, Tunesiërs. Bron: CBS, Enquête Beroepsbevolking. Tabel 4b Geregistreerde werklozena naar geslacht,
leeftijd, etniciteit, onderwijsniveau en duur inschrijving, 1987–1995
(jaargemiddelden)  198719881989199019911992199319941995 x 1 000 personen totaal456453407358334336415486464          mannen278281244209190195240283260vrouwen178173163149145141175203204          15–24 jr–1321098574761001048925–34 jr–14613711611211314216915935–44 jr–99938984859712011745–54 jr–615556525264798555–64 jr–1513131310111414          autochtonen–363320276254256316372348allochtonenb–918782808098114116wv Turken–1722212118212626Marokkanen–910121011131413Over. Midd. Zeec–754546810Surinamers–2016161415182118Antillianen–65444677Overigen–3129262621353843          BO–––108958996117102MAVO–––343130394441LBO–––706063839090HAVO/VWO–––202122273030MBO–––707778101128126HBO–––353435434947WO–––201720242828          < 1 jr–2061871601581712272422171 – <2 jr–797058545873101892 – <2 jr–4642383330374958>=3 jr–12210910189787894101           in % van de relevante beroepsbevolking totaal7,97,76,95,95,45,36,57,57,0          mannen7,47,36,45,44,94,96,07,06,4vrouwen9,08,37,86,86,36,17,38,38,1          15–24 jr–11,59,87,87,07,510,111,110,025–34 jr–8,17,46,15,75,66,98,27,635–44 jr–6,25,85,34,94,95,66,96,545–54 jr–6,45,55,44,74,45,05,96,055–64 jr–4,03,63,53,62,93,13,83,6          autochtonen–76554566allochtonenb–1918161515171919wv Turken–3642343326323642Marokkanen–3131353130363128Over. Midd. Zeec–151410139151719Surinamers–2619181516161815Antillianen–3827222019233027Overigen–1211101010111214          BO–––15,214,213,715,719,417,4MAVO–––7,96,86,68,39,48,8LBO–––6,45,55,98,08,78,9HAVO/VWO–––6,96,86,58,28,58,6MBO–––3,23,33,34,25,25,0HBO–––3,93,63,54,14,64,2WO–––4,94,24,55,15,85,5a. Personen ingeschreven bij een arbeidsbureau, geen betaald werk hebbend
voor 12 uur per week of meer en beschikbaar zijn voor een werkkring van 12
uur per week of meer. Of men zèlf actief naar werk zoekt is geen criterium.
 b. Personen niet geboren in Nederland of met de niet-Nederlandse nationaliteit.
 c. Algerijnen, Grieken, Italianen, (ex-)Joegoslaven, Portugezen, Spanjaarden,
Tunesiërs. Bron: CBS, Statistiek geregistreerde werkloosheid. BIJLAGE 5VACATURESTabel 5a Vacatures en moeilijk vervulbare vacatures naar
bedrijfstak, beroepstak, gevraagd opleidingsniveau en bedrijfsgrootte per
30 september, 1990–1995  vacatures x 1 000wv
moeilijk vervulbaar in %  19901991199219931994199519901991199219931994totaal10587583439554743351820ontstaana674635587399418504–    vervulda663655616423414489–                bedrijfstak            landbouw452211384465–43delfstoffenwinning000000–––––industrie28181157105146371919nutsbedrijven111101911142025bouw121053357365654052handel23221599134441282115transport442123433229106banken1311857134139281925ov.diensten181614810103934331413            beroepstak            wetenschappelijk17151179–4742372523leidinggevend22122–4540432533administratief1110856–2524171113commercieel99645–3633272418dienstverlenend1210945–464037811overig5338191011–3554512127            opleidingsniveau            BO94201–544842–10MAVO10151084–353428107LBO31261369–5651492129HAVO/VWO32212–2522181010MBO3225181012–5246372217HBO129858–4740382826WO22111–4447403350            bedrijfsgrootte            1–9 werknemers32281691217514741232010–99 werknemers3528181011185448401928>=100 werknemers3830241417213834281412            specifieke categorieën            vacatures voor:            schoolverlaters4237221212––––––>=20 uur8669452531––––––a. Stroomcijfers (optelsom van de 4 kwartalen tussen de meetdata). 
Bron: CBS, Vacature-enquête. BIJLAGE 6KERNGEGEVENS DOELGROEPEN ARBEIDSMARKTTabel 6a kerngegevens doelgroepen arbeidsmarkt 1990 en
1995   totaalvrouwenjongerenminder- hedenongeschooldenParticipatie      1990bevolking 15–64 jaar10 2285 0462 3114171 934 beroepsbevolking6 0632 1981 085200709 participatiegraad59,3%43,6%46,9%48,0%36,7%       1995bevolking 15–64 jaar10 4985 1692 0124851 556 beroepsbevolking6 5962 529894252585 participatiegraad62,8%48,9%44,4%52,0%37,6%       mutatiebevolking 15–64 jaar2,6%2,4%– 12,9%16,3%– 19,5% beroepsbevolking8,8%15,1%– 17,6%26,0%– 17,5% participatiegraad3,6%5,4%– 2,5%4,0%0,9%       Werkgelegenheid      1990Werkzame beroepsbevolking5 6441 958973148610 netto participatiegraad55,2%38,8%42,1%35,5%31,5%       1995Werkzame beroepsbevolking6 0632 249776190491 netto participatiegraad57,8%43,5%38,6%39,2%31,6%       mutatieWerkzame beroepsbevolking7,4%14,9%– 20,2%28,4%– 19,5% netto participatiegraad2,6%4,7%– 3,5%3,7%0,0%       Werkloosheidsniveaus      1990Werkloze beroepsbevolking41924011253100 geregistreerde werkloosheid (GWL)3581498553108 GWL, > 1 jaar ingeschreven19773283171 aandeel langdurig werklozen55,0%49,0%32,9%58,5%65,7%       1995Werkloze beroepsbevolking5332811186394 geregistreerde werkloosheid (GWL)4642048964102 GWL, > 1 jaar ingeschreven247106244162 aandeel langdurig werklozen53,2%51,8%26,8%64,8%60,5%       Werkloosheidspercentages      1990werkloosheidspercentage6,9%10,9%10,3%26,5%14,1% GWL-percentage5,9%6,8%7,8%26,5%15,2%1995werkloosheidspercentage8,1%11,1%13,2%25,0%16,1% GWL-percentage7,0%8,1%10,0%25,4%17,4%Jongeren: tot en met 24 jaar. Ongeschoold: maximaal basisonderwijs. 
Minderheden: Turken, Marokkanen, Surinamers, Antillianen en Arubanen. Bron:
CBS, Enquête beroepsbevolking en statistiek Geregistreerde Werkloosheid. Tabel 6b Overlap tussen doelgroep en arbeidsmarkt, 1995  VrouwenJongerenMinderhedenOngeschooldenTotaalprocentuele aandelen bevolking 15–64 Vrouwenx19,24,616,0100Jongeren49,2x5,917,4100 Minderheden49,024,3x44,8100Ongeschoolden53,122,413,9x100 Totaal49,219,24,614,8100      procentuele aandelen beroepsbevolking Vrouwenx16,83,67,3100Jongeren47,7x5,09,0100 Minderheden36,317,9x30,7100Ongeschoolden31,613,713,3x100 Totaal38,313,63,88,9100      procentuele aandelen werkloze beroepsbevolking Vrouwenx20,88,014,3100Jongeren49,4x13,618,7100 Minderheden35,925,5x41,3100Ongeschoolden42,723,527,7x100 Totaal52,622,111,817,6100Toelichting: Omdat iemand tot meerdere doelgroepen tegelijkertijd kan
behoren (of tot geen enkele) tellen de aandelen niet op tot 100. De tabel
is zo opgezet dat hij in twee richtingen is te lezen, een voorbeeld: In het
blok werkloze beroepsbevolking staat in de regel «Vrouwen» in
de kolom «Jongeren» het getal 20,8. Dit betekent dat 20,8 procent
van de werkloze vrouwen jonger is dan 25 jaar. Uit dezelfde regel valt af
te lezen dat 8 procent van de werkloze vrouwen behoort tot een minderheidsgroep.
 Kolomsgewijs is te zien dat het aandeel jongeren in de groep werkloze vrouwen
(20,8%) kleiner is dan het aandeel jongeren in de groep minderheden (25,5%).
 Jongeren: tot en met 24 jaar. Ongeschoold: maximaal basisonderwijs. Minderheden:
Turken, Marokkanen, Surinamers, Antillianen en Arubanen. Bron: CBS, Enquête
beroepsbevolking. BIJLAGE 7.1. EXPLOITATIE-OVERZICHTEN SOCIALE VERZEKERINGEN 1994–2001 Tabel 7.1A. Overzicht sociale verzekeringen 1994 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWAWWVUTIWAAWWAOZWWgfAWfVVAWBZZFWKPZWAZTotaalPremies31 7474 8264 291015 1949 0958 2191 4526 38218225 12611 4651 2930119 270Inkomensoverdrachten Rijk610234– 526– 115001 40004412 87313904 453Inkomensoverdrachten Bedr0000– 2100000002605Onderlinge Betalingen0067000927109459001 6854103 289Saldo Interest24424155– 57038316295– 126103– 50– 741901 010                Totaal baten31 9974 8514 51423014 7179 0189 4621 8568 11628525 51715 9491 5180128 027                Uitkeringen/Verstrekkingen32 5534 6223 522013 3787 7148 5001 4628 02820824 57515 4991 3200121 380Onderlinge Betalingen0178111083056040425886444037503 289Administratiekosten404174620851506687355678134768924805 146                Totaal Lasten32 9574 9743 695015 0598 7809 5912 0759 57026525 05116 4281 3730129 815                Besparingen– 960– 123819230– 342238– 129– 219– 1 45420466– 4791450– 1 788                Wettelijke Premie14,121,852,300,006,5510,602,950,723,300,208,556,351,000,00 Aandeel
Werknemers14,121,850,850,006,5510,601,000,362,000,008,551,200,500,00 Aandeel
Werkgevers0,000,001,450,000,000,001,950,361,300,200,005,150,500,00 Tabel 7.1B. Overzicht sociale verzekeringen 1995 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWAWWVUTIWAAWWAOZWWgfAWfVVAWBZZFWKPZWAZTotaalPremies32 5454 6994 624013 8237 9759 1961 3638 42117625 45310 6991 2570120 229Inkomensoverdrachten Rijk61011– 775– 11000003044 66810504 210Inkomensoverdrachten Bedr0000– 2100000002605Onderlinge Betalingen0063000590102633001 5454102 974Saldo Interest1541816502434179273– 143143– 90– 69280717                Totaal baten32 7054 7184 8521113 0517 8999 9651 7388 91131925 66716 8431 4570128 135                Uitkeringen/Verstrekkingen33 4534 6063 628012 6137 2869 0011 2418 23336525 88415 6241 3370123 270Onderlinge Betalingen0106150055856243323487220037402 974Administratiekosten402171620902438678347687146098845005 244                Totaal Lasten33 8554 8843 840014 0738 28610 1101 8229 79239926 49316 5451 3910131 488                Besparingen– 1 150– 1661 01211– 1 022– 387– 147– 84– 881– 80– 826298660– 3 359                Wettelijke Premie14,551,802,580,006,309,402,900,744,400,108,858,351,000,00 Aandeel
Werknemers14,551,800,910,006,309,401,000,372,200,008,851,100,500,00 Aandeel
Werkgevers0,000,001,670,000,000,001,900,372,200,100,007,250,500,00 Tabel 7.1C. Overzicht sociale verzekeringen 1996 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWAWWVUTIWAAWWAOZWWgfAWfVVAWBZZFWKPZWAZTotaalPremies33 7254 3355 035014 8837 2295 7502 6939 32724819 81815 5161 7050120 265Inkomensoverdrachten Rijk6101– 629– 100000005 62110505 005Inkomensoverdrachten Bedr00000000000026026Onderlinge Betalingen003100087168264001 6594102 250Saldo Interest10942070– 182128295– 205105– 126– 63350392                Totaal baten33 8404 3405 279114 2367 1505 8653 1569 38635319 69222 7331 9120127 938                Uitkeringen/Verstrekkingen34 9634 5963 642112 5997 1406 6592 8687 85836619 88120 9941 7850123 351Onderlinge Betalingen0184131061545612823239667037502 250Administratiekosten406178630857496496465558142961 0085404 890                Totaal Lasten35 3694 9583 836114 0718 0927 2833 5658 81244720 17722 0391 8440130 491                Besparingen– 1 529– 6181 4370165– 942– 1 418– 409574– 94– 485694680– 2 553                Wettelijke Premie15,401,702,700,006,707,950,551,004,500,147,357,001,000,00 Aandeel
Werknemers15,401,700,900,006,707,950,150,502,250,007,351,650,500,00 Aandeel
Werkgevers0,000,001,800,000,000,000,400,502,250,140,005,350,500,00 Tabel 7.1D. Overzicht sociale verzekeringen 1997 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWANWVUTIWAAWWAOZWWgfAWfVVAWBZZFWKPZWAZTotaalPremies36 1524 4965 593015 0148 0537 9002 3939 27828525 11016 1801 7780132 232Inkomensoverdrachten Rijk351101– 642– 990000166 10810505 842Inkomensoverdrachten Bedr00000000000026026Onderlinge Betalingen0070000130215001 6024201 997Saldo Interest50– 92640– 11– 90279– 181139– 145– 47420371                Totaal
baten36 5534 4885 864114 3617 9457 9002 8029 31242424 98123 84319940140 468                Uitkeringen/Verstrekkingen36 6624 5263 732112 9557 1957 3322 1527 30735723 74521 2701 8600129 583Onderlinge Betalingen01871300621416521334537040401 997Administratiekosten415177690883551523327653143021 0295705 000                Totaal Lasten37 0774 8903 931114 4598 1627 9002 6928 30540824 04722 7891 9210136 580                Besparingen– 524– 4021 9330– 98– 21701101 007169341 0547303 888                Wettelijke Premie15,401,652,850,006,358,450,001,104,300,158,856,901,000,00 Aandeel
Werknemers15,401,650,950,006,358,450,000,552,150,008,851,350,500,00 Aandeel
Werkgevers0,000,001,900,000,000,000,000,552,150,150,005,550,500,00 Tabel 7.1E. Overzicht sociale verzekeringen 1998 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWANWVUTIWAAWWAOZWWgfAWfVVAWBZZFWKPZWAZTotaalPremies39 1723 9473 8500020 3567 7042 0129 36026925 04616 6251 9041 135131 380Inkomensoverdrachten Rijk3511000– 4570000296 26310506 292Inkomensoverdrachten Bedr00000000000026026Onderlinge Betalingen005001 9500136148001 6034203 885Saldo Interest84– 925700– 20297– 73110620640753                Totaal baten39 6073 9374 1120021 8477 7042 4459 43537925 08124 5112 1411 135142 336                Uitkeringen/Verstrekkingen38 3353 2083 7660018 1417 1981 9826 63634524 76622 7962 0001 110130 284Onderlinge Betalingen0139139002 10003031 068690375253 885Administratiekosten41618370001 322506390635144421 01564875 142                Totaal Lasten38 7513 5303 9750021 5637 7042 6758 33942825 20823 8482 0691 222139 311                Besparingen856409137002840– 2301 096– 49– 12766372– 873 025                Wettelijke Premie16,601,451,940,000,008,000,001,004,200,148,606,901,008,51 Aandeel
Werknemers16,601,450,920,000,000,000,000,502,100,008,601,350,500,00 Aandeel
Werkgevers0,000,001,020,000,008,000,000,502,100,140,005,550,508,51 Tabel 7.1F. Overzicht sociale verzekeringen 1999 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWANWVUTIWAAWWAOZWWgfAWfVVAWBZZFWKPZWAZTotaalPremies40 2173 6733 9500019 0828 0162 0669 37627626 05617 0242 0101 191132 937Inkomensoverdrachten Rijk3511000– 453000006 30710306 309Inkomensoverdrachten Bedr00000000000026026Onderlinge Betalingen005001 7800137146001 6034403715Saldo Interest105– 22570030284711017150640995                Totaal baten40 6733 6724 2120020 4128 0162 4879 52938626 07225 0842 2471 191143 982                Uitkeringen/Verstrekkingen39 2723 1283 8450018 1297 4971 9816 68235325 57723 6862 1001 164133 415Onderlinge Betalingen0136141001 98802881 023680395263 715Administratiekosten42218271001 290519362619144671 02068875 120                Totaal Lasten39 6943 4464 0570021 4078 0162 6318 32443526 04424 7452 1731 277142 250                Besparingen97922615500– 9950– 1441 205– 49283397401 732                Wettelijke Premie16,501,301,940,000,007,300,001,004,100,148,756,901,008,73 Aandeel
Werknemers16,501,300,920,000,000,000,000,502,050,008,751,350,500,00 Aandeel
Werkgevers0,000,001,020,000,007,300,000,502,050,140,005,550,508,73 Tabel 7.1G. Overzicht sociale verzekeringen 2000 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWANWVUTIWAAWWAOZWWgfAWfVVAWBZZFWKPZWAZTotaalPremies39 9903 5134 0500019 9808 0122 3218 22128326 86517 9632 1111 220134 530Inkomensoverdrachten Rijk3511000– 450000006 40910306 413Inkomensoverdrachten Bedr00000000000026026Onderlinge Betalingen005001 8330138126001 6144603 762Saldo Interest1133257000028244110171506401 039                Totaal baten40 4543 5174 3120021 3638 0122 7418 39139326 88226 1362 3491 220145 770                Uitkeringen/Verstrekkingen40 3733 0823 9230018 1177 50219986 84836126 41924 6162 2001 193136 631Onderlinge Betalingen0134144002 00802861 049680406273 762Administratiekosten42718372001 282510365631144791 03068905 152                Totaal Lasten40 8003 3994 1390021 4078 0122 6498 52844326 89825 6862 2741 310145 545                Besparingen– 34611817300– 44092– 137– 50– 1645076– 90225                Wettelijke Premie15,901,201,940,000,007,450,001,103,500,148,756,901,008,74 Aandeel
Werknemers15,901,200,920,000,000,000,000,551,750,008,751,350,500,00 Aandeel
Werkgevers0,000,001,020,000,007,450,000,551,750,140,005,550,508,74 Tabel 7.1H. Overzicht sociale verzekeringen 2001 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWANWVUTIWAAWWAOZWWgfAWfVVAWBZZFWKPZWAZTotaalPremies41 5223 1864 1530020 3568 0042 3828 42829126 94717 7752 2121 274136 530Inkomensoverdrachten Rijk3511000– 450000006 51210206 515Inkomensoverdrachten Bedr00000000000026026Onderlinge Betalingen005001 8400140127001 6274703 786Saldo Interest1113257000029141110131506401 040                                Totaal baten41 9843 1904 4150021 7468 0042 8138 59640126 96026 0642 4511 274147 897                Uitkeringen/Verstrekkingen41 4042 9294 0030018 4387 5021 9986 84636926 87926 3262 3001 245138 939Onderlinge Betalingen0127147002 03802851 045700416283 786Administratiekosten43418474001 295502365640144801 03068905 176                Totaal Lasten41 8383 2404 2240021 7718 0042 6488 53145327 35926 0972 3741 364147 901                Besparingen146– 5019100– 25016565– 52– 399– 43377– 90– 4                Wettelijke Premie16,001,051,940,000,007,400,001,103,500,148,506,901,009,14 Aandeel
Werknemers16,001,050,920,000,000,000,000,551,750,008,501,350,500,00 Aandeel
Werkgevers0,000,001,020,000,007,400,000,551,750,140,005,550,509,14 BIJLAGE 7.2. EXPLOITATIE-OVERZICHTEN SOCIALE VOORZIENINGEN 1994–2001 Tabel 7.2A. Overzicht sociale voorzieningen 1994 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWRwwABW
excl. RwwIOAWIOAZWWVTWJWGBanen-poolsExperi-mentenVVUWIKBIAWAJONGWVGTotaalUitkeringen/Verstrekkingen3 0136 8646 5814 247414881608237346081000022 481Sociale lasten464030419619405448700100001 160Administratiekosten352148341349225075000100001 291Overige lasten1 090000010047003400001 171                  Totaal lasten4 9197 0127 2254 7924559817373324150117000026 103                  Staartpost00000000000000000Restituties/Anticumulatie756000000000000000756Overige baten1 279924000000000000002 203Bijdragen gemeenten12701 0291 1016514004300000002 379Rijksbijdragen2 7576 0886 1963 6913908417372894150117000020 765                  Totaal baten4 9197 0127 2254 7924559817373324150117000026 103Tabel 7.2B. Overzicht sociale voorzieningen 1995 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWRwwABW
excl. RwwIOAWIOAZWWVTWJWGBanen-poolsExperi-mentenVVUWIKBIAWAJONGWVGTotaalUitkeringen/Verstrekkingen3 0126 6536 4444 0324079006203373196140000022 015Sociale lasten43501791121130396662000000907Administratiekosten352144345416225086000100001 371Overige lasten1 090000010061390400001 194                  Totaal lasten4 8896 7976 9684 5604409907454644206145000025 488                  Staartpost00000000000000000Restituties/Anticumulatie755000000000000000755Overige baten1 2792 102000000000000003 381Bijdragen gemeenten12701 0071 1736414005400000002 439Rijksbijdragen2 7284 6955 9613 3873778407454104206145000018 913                  Totaal baten4 8896 7976 9684 5604409907454644206145000025 488Tabel 7.2C. Overzicht sociale voorzieningen 1996 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWRwwABW
excl. RwwIOAWIOAZWWVTWJWGBanen-poolsExperi-mentenVVUWIKBIAWAJONGWVGTotaalUitkeringen/Verstrekkingen3 1446 4525 0405 4954251010663312386229230505022 325Sociale lasten418024526721504358710000001 128Administratiekosten352149258465235091000100001 344Overige lasten1090000010068470600001 213                  Totaal lasten5 0046 6015 5436 2274691120797438504229305005026 010                  Staartpost00000000000000000Restituties/Anticumulatie730000000000000000730Overige baten12790000000000000001 279Bijdragen gemeenten12707861 4276816006000000002 484Rijksbijdragen2 8686 6014 7574 800401960797379504229300505021 517                  Totaal baten5 0046 6015 5436 2274691120797438504229300505026 010Tabel 7.2D. Overzicht sociale voorzieningen 1997 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWRwwABW
excl. RwwIOAWIOAZWWVTWJWGBanen-poolsExperi-mentenVVUWIKBIAWAJONGWVGTotaalUitkeringen/Verstrekkingen3 1176 353010 144443101064030539334413715705022 031Sociale lasten4210051222504155710044001 135Administratiekosten35216507022450520001244001 329Overige lasten1 0900000100811440400001 320                  Totaal lasten4 9806 518011 358489113073344160834417996505025 816                  Staartpost9078023992010– 146002100423Restituties/Anticumulatie883000000000000000883Overige baten1 2790000000000000001 279Bijdragen gemeenten127002 1227016007000000002 405Rijksbijdragen2 6016 44008 99741095072338560234417976405020 825                  Totaal baten4 9806 518011 358489113073344160834417996505025 816Tabel 7.2E. Overzicht sociale voorzieningen 1998 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWRwwABW
excl. RwwIOAWIOAZWWVTWJWGBanen-poolsExperi-mentenVVUWIKBIAWAJONGWVGTotaalUitkeringen/Verstrekkingen3 0256 387010 0824299906093333841685711251 789023 506Sociale lasten599005492350412732004811801406Administratiekosten3521650717256054000026916601520Overige lasten10900000100951270000– 5601257                  Totaal lasten5 0666 552011 348477111070445554316851011422 017027 689                  Staartpost2021910– 111– 16– 40– 30– 46– 4000– 1– 8– 97040Restituties/Anticumulatie9770000000000000– 3740603Overige baten1 2790000000000000001 279Bijdragen gemeenten127002 1577217008300000002 456Rijksbijdragen2 4816 36109 30242198073441858316851021502 488023 311                  Totaal baten5 0666 552011 348477111070445554316851011422 017027 689Tabel 7.2F. Overzicht sociale voorzieningen 1999 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWRwwABW
excl. RwwIOAWIOAZWWVTWJWGBanen-poolsExperi-mentenVVUWIKBIAWAJONGWVGTotaalUitkeringen/Verstrekkingen3 0996 381010 2914501020610383387402751591 925023 903Sociale lasten6140056124604131330041012501 449Administratiekosten35216507182660520000291217501 535Overige lasten109000001001011160000– 5901 249                  Totaal lasten5 1556 546011 57050011507035155364021081812 166028 137                  Staartpost30630803– 12– 30– 24– 49– 3600– 1– 8– 730411Restituties/Anticumulatie9770000000000000– 3780599Overige baten1 2790000000000000001 279Bijdragen gemeenten127003 3067417008700000003 612Rijksbijdragen2 4666 23808 26143710107274775724021091892 617022 236                  Totaal baten5 1556 546011 57050011507035155364021081812 166028 137Tabel7.2G. Overzicht sociale voorzieningen 2000 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWRwwABW
excl. RwwIOAWIOAZWWVTWJWGBanen-poolsExperi-mentenVVUWIKBIAWAJONGWVGTotaalUitkeringen/Verstrekkingen3 1786 368010 544471108061137639750801591 930024 227Sociale lasten629005742660403133004912601 478Administratiekosten35216507222760510000311318001 547Overige lasten109000001001011160000– 5301 255                  Totaal lasten5 2496 533011 8405241210702508546501151812 183028 507                  Staartpost4084110184– 3– 10– 12– 40– 27001– 5– 250891Restituties/Anticumulatie9790000000000000– 3830596Overige baten1 2790000000000000001 279Bijdragen gemeenten127003 3227718008700000003 631Rijksbijdragen2 4566 12208 3344501040714461573501141862 591022 110                  Totaal baten5 2496 533011 8405241210702508546501151812 183028 507Tabel 7.2H. Overzicht sociale voorzieningen 2001 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWRwwABW
excl. RwwIOAWIOAZWWVTWJWGBanen-poolsExperi-mentenVVUWIKBIAWAJONGWVGTotaalUitkeringen/Verstrekkingen3 2636 429010 837465114062237940400381722 005024 728Sociale lasten64600590256040313400210130011 514Administratiekosten35216507282760500000161418701 545Overige lasten1 09000001001001160000– 5501 252                  Totaal lasten5 3516 594012 155517127071251055400561962 267029 039                  Staartpost5115130372610– 1– 31– 19002– 22401 376Restituties/Anticumulatie9790000000000000– 3830596Overige baten1 2790000000000000001 279Bijdragen gemeenten127003 3477518008700000003 654Rijksbijdragen2 4556 08108 436436108071345457300541982 626022 134                  Totaal baten5 3516 594012 155517127071251055400561962 267029 039Opmerkingen bij bijlage 7.2:– Staartpost (loon- en prijsbijstelling) geeft het verschil in lasten
bij constante en lopende lonen en prijzen (en premies).– Restituties zijn terugbetalingen van in vorige jaren te hoog vastgestelde
voorschotten. In de totaaltelling van de sector sociale voorzieningen zijn
de anticumulatiebetalingen niet opgenomen, daar deze bedragen ook al in de
sector sociale verzekeringen (AAW/WAO) opgenomen zijn.– Overige baten zijn opbrengsten van verkopen in WSW-dienstverbanden,
DSM-bijdragen aan de VVU-regeling en kas-transactieverschillen bij de AKW.– De Bijdragen gemeenten bevat bij Rww, ABW-rest, IOAW en IOAZ naast
het 10-procentsaandeel in de uitvoering van de regeling ook de administratiekosten;
bij de WSW het gemeente-aandeel in het nadelig saldo van de dienstverbanden.– De Rijksbijdragen, gesommeerd met de Restituties/Anticumulatiebetalingen
vormen de bedragen die ten laste komen van de begroting van het ministerie
van SZW. BIJLAGE 7.3. VERMOGENS SOCIALE FONDSEN, ULTIMO 1994–1997
BEDRAGEN IN MILJOENEN GULDENS 1994199519961997 aanwezigbenodigdvermogens-overschotaanwezigbenodigdvermogens-overschotaanwezigbenodigdoverschotaanwezigbenodigdoverschotAOW6 3055 7115945 1515 893– 7423 6236 166– 2 5433 0994 144– 1 045AWW/ANW60039720343438945– 184396– 580– 586240– 826Totaal SVB6 9056 1087975 5856 282– 6973 4396 562– 3 1232 5134 384– 1 871             AAW3 4862 7587282 4182 598– 1802 5792 57632 4812 312169WAO1 5519306211 165878287222858– 6365695– 690AWf– 2 303941– 3 244– 3 1831 031– 4 214– 2 608952– 3 560– 1 601650– 2 251Totaal Tica2 7344 629– 1 8954004 507– 4 1071934 386– 4 1938853 657– 2 772             ZFW– 2 441– 580– 1 861– 1 658– 457– 1 201– 966– 472– 49492– 641733AWBZ1 4062 127– 7215792 127– 1 548942 158– 2 0641 029922107Totaal Zfr– 1 0351 547– 2 582– 1 0791 670– 2 749– 8721 686– 2 5581 121281840             Centrale fondsen8 60412 284– 3 6804 90612 459– 7 5532 76012 634– 9 8744 5198 322– 3 803             Wgf4 2533 5257283 9183 5983204 3092 9631 3464 3201 6712 649ZW-omslagleden1 5871 537501 3641 381– 17000000Totaal Wgf/ZW5 8405 0627785 2824 979– 3034 3092 963– 1 3464 3201 671– 2 649             Totaal14 44417 346– 2 90210 18817 438– 7 2507 06915 597– 8 5288 8399 9931 154BIJLAGE 8FINANCIËLE ONTWIKKELING SOCIALE ZEKERHEID 1995-2001 (horizontale
toelichting)Inleiding en uitgangspuntenHet meerjarenbeeld van de uitgaven en de ontvangsten in de sociale zekerheid
in de periode 1995–2001 wordt onderstaand weergegeven. Dit beeld sluit
aan bij de MEV 1997 inzake de macro-economische grootheden (lonen, prijzen,
werkgelegenheid en werkloosheid). Voor de jaren na 1997 hebben de cijfers
een technisch karakter.De volume-ontwikkeling in de sociale zekerheid laat voor het
eerst sinds vele jaren in 1996 een daling zien. De verwachting is dat deze
daling zich zal voortzetten in 1997. Deze gunstige volume-ontwikkeling komt
tot uitdrukking in de i/a-verhouding en wel in versterkte mate wegens de gunstige
ontwikkeling van het aantal actieven. Deze verhouding daalt naar verwachting
van 80% in 1996 tot 78,3 in 1997 ruim beneden de 82,6% in het kader van de
WKA. De volumeontwikkeling in de onderscheiden regelingen is opgenomen in
bijlage 11.De ontwikkeling van de gemiddelde uitkering in de sociale zekerheidsregelingen
wordt beïnvloed door de koppeling van het minimumloon en de sociale uitkeringen
aan de contractloon-ontwikkeling. Deze koppeling wordt voor 1997 – evenals
1996 – volledig toegepast. Voor het jaar 1998 is als technische veronderstelling
de halve koppeling conform het regeerakkoord aangehouden; voor de jaren daarna
is als technische veronderstelling van volledige koppeling uitgegaan.Tevens zullen wijzigingen in het belastingregime, de premies en de overhevelingstoeslag
de uitgaven sociale zekerheid beïnvloeden via met name de netto-netto-koppeling
en de af te dragen werkgeverspremies over de uitkeringen. Zo leiden de Pemba-voorstellen
per 1 januari 1998 – via een herschikking in de (premie)tarieven –
tot een daling van de gemiddelde AOW- en ABW-uitkering. Hiermee is rekening
gehouden in het middellange-termijn-beeld. Uitgaven sociale verzekeringenIn onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van het uitgavenbeeld
in de sector sociale verzekeringen voor de jaren 1995–2001. Tabel 8A. Uitgaven sociale verzekeringen per wet, 1995–2001
(mln. gld.)  1995199619971998199920002001demografische regelingenAOW33 85535 36837 07738 75039 69440 80041 838AWW/ANW4 8844 9584 8903 5303 4463 3983 240VUT3 8393 8353 9303 9744 0574 1404 225totaal42 57844 16145 89746 25447 19748 33849 303        ziekte- en arbeidsongeschiktheidsregelingenAAW14 07314 07114 4590000WAO8 2868 0928 16221 56321 40621 40721 770WAZ0001221127813101364 ZW1 01117 2827 9007 7048 0168 0128 004totaal32 47029 44530 52130 48830 70030 72931 138        werkloosheidsregelingenWgf1 8223 5662 6922 6752 6312 6492 648AWf9 7928 8128 3048 3408 3248 5288 531VV398447408428435443452 totaal12 01212 82511 40411 44311 39011 62011 631        ziektekostenregelingenAWBZ26 49320 17724 04725 20826 04426 89827 359ZFW16 54522 03922 78923 84824 74525 68626 097KPZ1 3901 8441 9222 0692 1732 2742 374totaal44 42844 06048 75851 12552 96254 85855 830        Totaal uitgaven sociale verzekeringen131 488130 491136 580139 310142 249145 545147 902w.v.        - uitkeringen/verstrekkingen123 270123 351129 583130 284133 415136 631138 939- onderlinge betalingen2 9742 2501 9973 8853 7153 7623 786- administratiekosten5 2444 8905 0005 1415 1195 1525 177De uitgaven voor de demografische regelingen nemen toe met
bijna 4% in de periode 1995–1998 en in latere jaren met gemiddeld bijna
2%. Voor de onderscheiden regelingen is de ontwikkeling als volgt aan te geven.
Het gemiddelde uitkeringsniveau in de AOW is – naast de indexering conform
de WKA – verhoogd in verband met het geleidelijk optrekken van de gereduceerde
ZFW-premie over de AOW-uitkeringen tot het algemeen geldende niveau in de
periode 1995–1998 op grond van de wet van Van Otterloo (brutering).
Het gaat om een effect van 1,5% per jaar. De gemiddelde volumestijging in
de AOW bedraagt ruim 1% per jaar. In de raming van de AOW-uitgaven
is voorts rekening gehouden met de verkorting van de overlijdensuitkering,
de afschaffing van de uitzonderingspositie van samenwonende bloedverwanten
en de effecten van fraudebestrijding.Wat betreft de AWW/ANW is sprake van een daling van de uitgaven.
Dit wordt in belangrijke mate veroorzaakt doordat vanaf 1998 ook de uitkeringen
van bestaande gevallen inkomensafhankelijk zijn.De uitgaven voor de VUT zijn voor de verschillende jaren berekend
op 3,8 à 4,2 miljard. Het betreft een raming van de VUT-regelingen
voor de fondsen in de sector bedrijven. Conform de Nationale Rekeningen van
het CBS vallen de VUT-regelingen die via pensioenfondsen lopen (bijvoorbeeld
ABP) niet onder de sector sociale verzekeringen, evenmin als de VUT-uitkeringen
die rechtstreeks door de werkgever worden voldaan.De ziekte- en arbeidsongeschiktheidsuitgaven nemen de komende
jaren gemiddeld toe met 0,5% per jaar; dit is mede bepaald door de financiële
effecten van het regeringsbeleid. Voor de onderscheiden regelingen is de ontwikkeling
als volgt aan te geven. Bij de AAW/WAO zijn de ingevoerde TAV-
en TBA-wetten van belang. Het totale volume AAW/WAO laat mede hierdoor –
uitgaande van een behoedzame raming – een dalend verloop zien
van 752.000 uitkeringsjaren in 1995 tot ongeveer 738 000 uitkeringsjaren
in 1997. Tezamen met de nominale ontwikkelingen resulteert een gematigde uitgavenontwikkeling.
Vanaf 1 januari 1998 is gerekend met de invoering van de Pemba-voorstellen.
Vanaf die datum is uit dien hoofde een aparte verzekering voor zelfstandigen
(WAZ) relevant en de uitkering voor vroeggehandicapten (Wajong) wordt vanaf
1 januari 1998 gefinancierd uit rijksmiddelen in plaats van premies. De AAW
wordt gelijktijdig opgeheven.Bij de ZW zijn de TZ/ARBO-maatregelen en de privatisering van
de Ziektewet vanaf 1 maart 1996 van belang. Door deze maatregelen is het beroep
op deze regeling gedaald. Door een groeiende werkgelegenheid stijgt daarentegen
het aantal zieken. Het totale aantal uitkeringsjaren loopt per saldo licht
af van 306 000 uitkeringsjaren in 1995 tot 303 000 uitkeringsjaren
in 1997. In het kader van de privatisering ZW worden overigens de uitkeringslasten
voor 57 000 zieken (vangnet) vanaf 1 maart 1996 via de WW gefinancierd.Voor de werkloosheidsregelingen wordt een gunstig verloop in
de uitgaven geraamd. Het relevante volume voor de verzekeringen AWf en Wgf
daalt van 341 000 uitkeringsjaren in 1995 naar 272 000 uitkeringsjaren
in 1997. Ook in de meerjarenraming tot en met 1999 is rekening gehouden met
een verdere volumedaling. Rekening houdend met de aanpassingen van de uitkeringsniveaus
resulteert een dalend danwel gelijkblijvend uitgavenbeeld. In het lastenbeeld
1996 is overigens rekening gehouden met de financiering van de vangnetvoorziening
Ziektewet vanaf 1 maart 1996 en een éénmalige financiering van
de staartverplichtingen ZW via de werkloosheidsregelingen.Bij de ziektekostenregelingen nemen de uitgaven in de periode
1995–1997 fors toe. Hierbij is overigens rekening gehouden met een overheveling
van enkele onderdelen (zoals geneesmiddelen) van AWBZ naar ZFW en particuliere
verzekeringen per 1 januari 1996 en een overheveling van de verzorgingstehuizen
van de rijksbegroting naar de AWBZ per 1 januari 1997. Een uitgebreide toelichting
op de ontwikkeling van de uitgaven en de ontvangsten van de zorgsector wordt
gegeven in het door het ministerie van VWS samengestelde Jaaroverzicht Zorg.
Kortheidshalve zij hiernaar verwezen.De onderlinge betalingen laten een fluctuerend beeld zien.
In de periode 1995–1997 dalen de onderlinge betalingen mede door het
vervallen van de werkgeverspremie ZW wegens de privatisering per 1 maart 1996.
Door de Pemba-voorstellen laat het beeld vervolgens in 1998 een stijging zien
wegens de invoering van een (gedifferentieerde) werkgeverspremie WAO.De administratiekosten sociale verzekeringen zijn voor de verschillende
jaren berekend op ongeveer 5 miljard. Rekening is gehouden met een besparing
op de uitvoeringskosten ten bedrage van 0,3 miljard per 1 maart 1996 als gevolg
van de privatisering van de Ziektewet. Voor de periode 1997-2001 blijven de
administratiekosten vrijwel stabiel. Ontvangsten sociale verzekeringenIn onderstaande tabel wordt een beeld gegeven van de inkomstenontwikkeling
voor de sociale verzekeringen in de periode 1995–2001. Tabel 8B. Ontvangsten sociale verzekeringen per categorie,
1995–2001 (mln. gld.)  1995199619971998199920002001Premies120 229120 266132 232131 380132 936134 530136 530        Rijksbijdrage4 2105 0055 8426 2926 3096 4136 515wv Rijksbijdrage AOW  345345345345345Rijksbijdrage IW etc18887766Bijdrage WSW (anticumulatie)–885–729–741–457–453–450–450Rijksbijdrage ZFW2 000       Ziektekostenregelingen3 0775 7266 2306 3976 4106 5126 614        Interest7173923717539951 0391 040        Totaal ontvangsten125 156125 663138 445138 425140 240141 982144 085* Ontvangsten exclusief onderlinge betalingen en inkomensoverdrachten
bedrijvenUit bovenstaande tabel blijkt dat de uitkeringen inzake de sociale verzekeringen
voornamelijk uit premiemiddelen worden gefinancierd. Wegens de
ontstane vermogenstekorten ultimo 1996 zijn de premiepercentages en de premiemiddelen
in 1997 verhoogd om te bereiken dat deze tekorten in de komende drie jaar
worden weggewerkt. De gewenste verhoging in premiepercentages en premiemiddelen
is gemitigeerd doordat de vermogensnormen bij de centrale fondsen vanaf 1
januari 1997 – conform de voornemens inzake het gebundeld middelenbeheer
(zie toelichting aan het slot van deze bijlage) – neerwaarts zijn aangepast.De inkomsten van de fondsen inzake de sociale verzekeringen bestaan voor
een klein deel uit rijksbijdragen. Voorzien is in een rijksbijdrage
AOW in 1997 ten bedrage van 345 miljoen op transactiebasis. Deze rijksbijdrage
dient ter stabilisatie van het AOW-premiepercentage in 1997 ten opzichte van
1996. In de meerjarencijfers is technisch rekening gehouden met een vaste
rijksbijdrage.Daarnaast worden er ten laste van de SZW-begroting rijksbijdragen toegekend
aan de IW (tot 1997) en aan een aantal fondsen wegens de regeling voor gemoedsbezwaarden
inzake de premieheffing.De AAW/WAO-uitkering voor WSW-werknemers wordt bij de voorzieningen geboekt
maar via een inkomensoverdracht van de AAW/WAO (negatieve rijksbijdrage) aan
de WSW uit premiemiddelen gefinancierd. De omvang van deze negatieve rijksbijdrage
neemt af wegens de invoering van de Pemba-voorstellen per 1 januari 1998;
de inkomensoverdracht aan de WSW in verband met de AAW/WAO-uitkering voor
de vroeggehandicapten komt dan te vervallen aangezien deze uitkeringen direct
ten laste van de rijksbegroting komen.De rijksbijdragen voor de zorgfondsen zijn relatief het omvangrijkst.
Deze komen ten laste van de VWS-begroting en bedragen ruim 3 miljard. Vanaf
1996 zijn laatstgenoemde rijksbijdragen opwaarts bijgesteld. Voor een toelichting
zij verwezen naar het Jaaroverzicht Zorg. Uitgaven sociale voorzieningenIn onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de ontwikkeling
van de uitgaven in de sociale voorzieningen in de jaren 1995–2001. Tabel 8C. Uitgaven sociale voorzieningen per wet, 1993–2000
(mln. gld.)  1995199619971998199920002001        Bijstandsregelingen11 52811 77111 35811 34811 56911 84012 155Sociale werk- en arbeidsvoorziening5 8346 1756 3736 2326 2466 3086 415Inkomensvervangende en aanvullende regelingen1 2841 3831 4013 4513 6663 7123 820Kinderbijslagregeling6 7976 6016 5176 5526 5466 5326 594Overig458016610711011555         Totaal25 48726 01025 81627 69028 13828 50829 039        waarvan:       - uitkeringen/verstrekkingen23 21023 53823 35224 76325 15425 48125 979- sociale lasten9071 1271 1351 4071 4481 4791 515- administratiekosten1 3711 3451 3291 5201 5351 5471 545In de jaren 1996–1998 laten de bijstandsuitgaven een
daling zien hetgeen wordt veroorzaakt een daling van het aantal bijstandsgerechtigden.
In de jaren daarna zal naar verwachting dit aantal weer enigszins toenemen.
Deze ontwikkeling wordt mede veroorzaakt door een aantal (voorgenomen) beleidsmaatregelen,
zoals bijvoorbeeld de ANW. In de nominale sfeer is rekening gehouden met de
volledige koppeling in 1996 en 1997 en de halve koppeling in 1998. De nominale
ontwikkeling in 1998 ten opzichte van 1997 wordt overigens gunstig beïnvloed
door effecten op het belasting- en premiebeeld uit hoofde van de Pemba-voorstellen.
Bij de sociale werkvoorziening (WSW) en de regelingen inzake gesubsidieerde
arbeid (JWG, Banenpools en de Experimenten activering uitkeringsgelden) is
sprake van een stijgende uitgavenontwikkeling in de periode 1995–1997.
Voor de middelange termijn is sprake van een gematigde ontwikkeling; de uitgaven
voor de experimenten nemen overigens af.De uitgaven van de inkomensvervangende en aanvullende regelingen omvatten de Toeslagenwet, de IOAW en IOAZ. Hieronder zijn thans ook
de nieuwe regeling beperking inkomensgevolgen arbeidsongeschiktheidscriteria
(BIA) en de aparte voorziening voor vroeggehandicapten (Wajong) opgenomen.
De stijging in 1998 wordt voornamelijk veroorzaakt door de introductie van
de Wajong.De kinderbijslagregeling laat tot en met 1997 ten gevolge van
de verschillende maatregelen in het kader van het regeerakkoord een dalend
uitgavenverloop zien. Rekening is gehouden met een volledige koppeling van
de kinderbijslagbedragen aan de prijsontwikkeling in 1997.De categorie overig omvat de uitgaven voor de regelingen ex-mijnwerkers,
de voorziene wet inkomensvoorziening kunstenaars (WIK) en de regeling sociaal
vervoer AWBZ-instellingen (WVG). De uitgaven voor de WIK nemen toe tot het
jaar 2000. Voorts is rekening gehouden met een afnemend beroep op de regeling
van ex-mijnwerkers wegens de beëindiging van de nieuwe instroom. Geïntegreerd middelenbeheerTot op heden werd steeds separaat naar de diverse geldstromen van de collectieve
sector gekeken (met name rijk en sociale verzekeringen), ondanks het feit
dat deze stromen een nauwe relatie met elkaar hebben. Door deze partiële
benadering resulteert er - bedrijfsmatig bezien - voor de collectieve sector
een sub-optimale uitkomst, in het bijzonder wanneer bij een normale rentestructuur
gelijktijdig sprake is van uitzettingen met een korte looptijd en leningen
met een lange looptijd. Bundeling van geldstromen en middelenbeheer van diverse
onderdelen van de collectieve sector (rijk, sociale fondsen, andere zelfstandige
bestuursorganen) maakt efficiency-winsten mogelijk. Ten eerste kan voor de
collectieve sector als geheel een structureel rentevoordeel
worden behaald en is minder vermogen nodig, doordat liquiditeiten binnen de
collectieve sector worden gesaldeerd. Ten tweede treden schaal- en concentratievoordelen
op doordat gelijksoortige activiteiten, die thans bij het rijk, de sociale
fondsen en andere zelfstandige bestuursorganen apart worden verricht, worden
geconcentreerd bij de schatkist.De regering wil daarom dat de volksverzekerings- en de werknemersverzekeringsfondsen
een rekening-courant-verhouding met het rijk aangaan, en zal tevens nagaan
welke andere zelfstandige bestuursorganen daarvoor in aanmerking komen. Van
belang is, dat de beheerders van genoemde fondsen zelf de volledige beschikkingsmacht
over de liquide middelen behouden en evenmin wijziging wordt aangebracht in
hun verantwoordingsverplichting. De regering zal daarom in goed overleg met
de betrokken besturen nagaan hoe langs deze weg de rationalisering van het
middelenbeheer in de collectieve sector tot stand kan worden gebracht. BIJLAGE 9BIJSTELLING RAMING FINANCIËLE ONTWIKKELING SOCIALE ZEKERHEID
1995–2000 (verticale toelichting)InleidingDe uitgavenramingen voor de sociale zekerheid zoals opgenomen in de Sociale
Nota 1996 behoeven bijstelling op grond van sindsdien beschikbaar gekomen
realisatiegegevens, van gewijzigde verwachtingen voor de komende jaren op
basis van nieuwe berekeningen van het CPB en door bijstellingen met betrekking
tot voorgenomen maatregelen. Hierbij zijn dezelfde uitgangspunten gehanteerd
als genoemd in de inleiding bij bijlage 8. Dit houdt onder meer in dat de
cijfers voor 1998 en latere jaren een technisch karakter hebben. Bijstellingen uitgaven sociale verzekeringenIn onderstaande tabel zijn de bijstellingen verwerkt voor de uitgaven
sociale verzekeringen. Tabel 9A. Bijstellingen uitgaven sociale verzekeringen,
1995–2000 (miljoenen guldens)  199519961997199819992000Uitgaven SN 1996128 512128 141128 579130 405134 255137 669       Bijstelling SN 199721006 0045 0214 2804 114waarvan       demografische regelingen4015362 2962 7242 3722 556ziekte- en arbeidsong. regelingen–665–410153–1 298–1 673–2 097werkloosheidsregelingen196–17407106164240ziektekostenregelingen-332993 4703 7843 7843 784administratiekosten103–308–322–295–367–369       Uitgaven SN 1997128 514128 241134 583135 426138 535141 783Bij de demografische regelingen valt de opwaartse bijstelling
met 400 à 500 miljoen op in periode 1995–1996. Deze bijstelling
is voornamelijk veroorzaakt door een hogere realisatie van de uitgaven bij
de VUT-regelingen welke bijstelling ook optreedt voor de jaren na 1996. Daarenboven
zijn vanaf 1997 de uitgaven opwaarts aangepast in verband met de omzetting
van een halve in een hele koppeling voor 1997 en gewijzigde veronderstellingen
ten aanzien van de lastenverlichting werkgevers. De oorspronkelijk veronderstelde
franchise in de werkgeverspremie ZFW voor 1997 en latere jaren is vervallen
hetgeen via de netto-netto-koppeling leidt tot hogere bruto AOW-uitgaven.
Verder zijn een aantal wetswijzigingen aangenomen bij de parlementaire behandeling
van de ANW- en AOW-voorstellen waardoor de uitgaven enigszins opwaarts zijn
aangepast.Bij de ziekte- en arbeidsongeschiktheidsregelingen zijn de
volume-ontwikkelingen neerwaarts aangepast mede op basis van realisatiegegevens
1995. Deze effecten hangen samen met de herkeuringen van arbeidsongeschikten
welke de komende periode naar verwachting zullen afzwakken. Uitgaande van
behoedzame uitgangspunten is om deze reden de volumeraming voor de komende
jaren opwaarts aangepast. Tevens is rekening gehouden met de volledige in
plaats van halve koppeling voor 1997, invoering Wet uitbreiding loondoorbetalingsverplichting
bij ziekte (WULBZ) op 1 maart 1996 in plaats van 1 januari 1996 en één
jaar uitstel van de voorgenomen integratie van de AAW/WAO tot 1 januari 1998.
De aparte voorziening voor vroeggehandicapten (Wajong) is – in afwijking van de raming in de Sociale Nota 1996 – bij de voorzieningen
ondergebracht. Dit verklaart de neerwaartse bijstelling vanaf 1 januari 1998.Bij de werkloosheidsregelingen zijn in de loop van het afgelopen
jaar de volume-ramingen opwaarts bijgesteld in samenhang met een neerwaartse
aanpassingen in de Rww. Tegelijk is de gemiddelde WW-uitkering verlaagd ten
opzichte van de eerdere raming en is een éénmalige meevaller
opgetreden in 1996 als gevolg van de genoemde vertraging van de invoering
van WULBZ. Hierdoor is namelijk de overheveling van de vangnetvoorziening
van ZW naar WW in 1996 lager uitgevallen dan eerder werd geraamd.Bij de ziektekostenregelingen is de uitgavenraming opwaarts
bijgesteld. De voorziene overheveling van de verzorgingstehuizen van de rijksbegroting
naar de AWBZ leiden tot een forse opwaartse bijstelling vanaf 1997. Een uitgebreide
toelichting op de ontwikkeling van de uitgaven in deze sector wordt gegeven
in het door het ministerie van VWS samengestelde Jaaroverzicht Zorg.De administratiekosten zijn neerwaarts aangepast voornamelijk
op grond van de uitvoeringsgegevens. Bijstelling uitgaven sociale voorzieningenIn de hiernavolgende tabel zijn de bijstellingen in de uitgavenramingen
sedert de Sociale Nota 1996 opgenomen voor de via de rijksbegroting gefinancierde sociale voorzieningen.Tabel 9B. Bijstellingen uitgaven sociale voorzieningen,
1995–2000 (miljoenen guldens)  199519961997199819992000Uitgaven SN 199625 58126 54525 97827 20327 88328 316       Bijstelling SN 1997–93–535–162486254191waarvan       bijstandsregelingen–545–1 084–905–2 096–2 497–2 504sociale werk- en arbeidsvoorziening559607564419389313inkomensvervangende- en aanvullende regelingen–83–88261 9512 1442 202kinderbijslag–15–22111011065overig–952152102108115        waarvan
bijstelling sociale lasten–20–72256761782796waarvan bijstelling adm. kosten–1111–64747175       Uitgaven SN 199725 48826 01025 81627 68928 13728 507In de bijstandsregelingen is sprake van een forse neerwaartse
bijstelling in de uitgaven voornamelijk als gevolg van het inboeken van volumemeevallers.
Voor 1997 en latere jaren zijn de meevallers gesaldeerd met opwaartse bijstellingen
in de nominale sfeer aangezien in de raming geen rekening meer is gehouden
met de eerder veronderstelde franchise in de werkgeverspremie ZFW en het uitstel
van de invoering van de Pemba-voorstellen. Ook de volledige in plaats van
halve koppeling in 1997 leidt tot hogere uitgaven. In de raming is voorts
rekening gehouden met (het uitstel van) voorgenomen maatregelen die leiden
tot ramingsbijstellingen in de ABW/Rww, zoals bijvoorbeeld de invoering van
de Wet inkomensvoorziening kunstenaars.In de sfeer van de sociale werk- en arbeidsvoorziening (WSW, JWG,
Banenpools en Experimenten activering uitkeringsgelden) zijn de uitgaven
per saldo opwaarts bijgesteld. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door een ramingsbijstelling in de WSW. De uitgaven-cijfers van de sociale
werkvoorziening zijn in de Sociale Nota 1996 niet aangepast aan de toen bekende
realisatie-cijfers. Thans is dit wel gebeurd op basis van de beschikbare jaarcijfers
over 1994. Deze bijstelling hangt samen met de hogere bijdragen van derden.
De omvang van de rijksbijdrage is door deze uitgavenbijstelling niet beïnvloed,
omdat deze immers is gebudgetteerd. De JWG-uitgaven dalen door een lager volume;
deze volumedaling is een gevolg van de thans voorziene lagere werkloosheid.
Bovendien dalen de JWG-uitgaven doordat thans rekening is gehouden met de
afdrachtskorting in het kader van de wet vermindering afdracht loonbelasting
en premie volksverzekeringen (WVA).De inkomensvervangende- en aanvullende regelingen (TW, IOAW, IOAZ,
BIA en Wajong) laten in 1998 een forse stijging van de uitgaven zien.
Deze uitgavenstijging is veroorzaakt door het onderbrengen van de regeling
voor vroeggehandicapten (Wajong) bij de voorzieningen in plaats van de verzekeringen.
Voorts is het volume van de IOAW en IOAZ neerwaarts aangepast, onder andere
op basis van uitvoeringsgegevens en de lagere werkloosheid.De uitgaven voor de kinderbijslagregeling zijn opwaarts bijgesteld,
met name als gevolg van de volledige in plaats van de eerder veronderstelde
halve koppeling van de kinderbijslagbedragen aan de prijsontwikkeling 1997.De overige regelingen (VVU, WVG en WIK) vertonen een stijging
wegens de ingevoerde vervoersvoorziening voor gehandicapten in een AWBZ-instelling
(WVG) en het wetsvoorstel inkomensvoorziening kunstenaars (WIK). Uitgavendruk in % BBPAls gevolg van de bijstellingen in de uitgavenramingen, alsmede van een
gewijzigde ontwikkeling van het nationale inkomen, ontwikkelt de uitgavendruk
sociale zekerheid zich momenteel anders dan vorig jaar werd geraamd. In de
hiernavolgende tabel is de ontwikkeling van de uitgavendruk weergegeven zoals
in de Sociale Nota 1996 en thans is berekend. Tabel 9C. Bijstellingen uitgavendruk sociale zekerheid
(exclusief ziektekosten) 1995–2000 (%BBP)  199519961997199819992000Uitgavendruk      Sociale Nota 199617,216,815,915,415,114,6Sociale Nota 199717,316,716,115,415,014,5Verschil0,0–0,10,20,1–0,1–0,1veroorzaakt door:       uitgaven sociale verzekeringen0,00,00,40,20,10,0uitgaven sociale voorzieningen0,0–0,10,00,10,00,0noemereffect0,00,0–0,2–0,2–0,2–0,1Uit bovenstaande tabel blijkt dat de uitgavendruk enigszins opwaarts is
bijgesteld voor 1997 en 1998. Voor andere jaren is sprake van een daling danwel
stabilisatie. Regels budgetdiscipline sociale zekerheidConform de geldende begrotingssystematiek dient de huidige raming van
de uitgaven sociale zekerheid te worden afgezet tegen het normatieve kader (de ijklijn). In onderstaande tabel 9D wordt aangegeven op
welke wijze de ijklijn sociale zekerheid is aangepast. Tabel 9D. De aanpassingen van de ijklijn sociale zekerheid
(exclusief ziektekostenregelingen) sinds de Sociale Nota 1996; in miljarden
guldens.  1995199619971998     IJklijn conform Sociale Nota 199697,999,698,599,2Aanpassingen      Financieringsverschuivingen0,00,33,12,5 Overboekingen0,70,80,70,8 Bijstelling
pBBP0,00,60,30,3           IJklijn relevant
voor Sociale      Nota 199798,7101,2102,6102,8Uit bovenstaande tabel blijkt dat de ijklijn voornamelijk is aangepast
wegens financieringsverschuivingen. Het gaat bijvoorbeeld om een éénmalig
effect in 1997 wegens het uitstel van de Pemba-voorstellen en het elimineren
van de eerder in de cijfers verwerkte tranches lastenverlichting via de werkgeverspremie
ZFW in 1997 en 1998. Voorts hebben er een aantal overboekingen plaatsgevonden
tussen de verschillende budgetdisciplinesectoren. Verder is de ijklijn overeenkomstig
de systematiek van het reële uitgavenkader aangepast voor bijstellingen
in de prijsontwikkeling van het BBP.In onderstaande tabel 9E worden de uitgaven sociale zekerheid (exclusief
ziektekostenregelingen) vergeleken met de ijklijn uit bovenstaande tabel. Tabel 9E. Confrontatie van de feitelijke uitgaven en de
normatieve ijklijn sociale zekerheid; in miljarden guldens.  1995199619971998Totale uitgaven Sociale Nota 1997 (tabel 9A/9B)154,0154,3160,4163,0Niet-relevante uitgaven      Ziektekostenregelingen44,444,048,751,1 Bovenwettelijke uitkeringen SN 19978,68,07,97,8 Gemeentelijke bijdragen etc. SN 19973,73,83,73,7     Relevante uitgaven Sociale Nota 199797,398,5100,1100,4IJklijn Sociale Nota 1997 (tabel 9D)98,7101,2102,6102,8     Onderschrijding ijklijn–1,4–2,7–2,6–2,4waarvan      volumebijstellingen–1,4–3,7-4,6–4,1 (aanpassing) maatregelen0,41,30,80,5 volledig koppeling 1996 en 19970,00,41,31,6 premiebeeld en overig nominaal–0,7–0,9–0,5–0,7 overig0,30,20,40,4Uit bovenstaande tabel blijkt dat er naar de huidige inzichten een onderschrijding
resulteert van 2,6 miljard in 1997. Tevens maakt deze tabel duidelijk dat
deze onderschrijding meer dan volledig wordt veroorzaakt door volume-meevallers. BIJLAGE 10VOORTGANG OMBUIGINGEN SOCIALE ZEKERHEID(bedragen in miljoenen guldens)In dit overzicht zijn de ombuigingsvoorstellen vanaf de Miljoenennota
1990 tot en met het regeerakkoord opgenomen. Na het regeerakkoord zijn geen
nieuwe ombuigingen ingeboekt. Voor de maatregelen uit de jaren tachtig zij
verwezen naar de Sociale Nota 1995.De genoemde bedragen zijn de besparingen die gerealiseerd worden in de
structurele situatie. Het jaar waarin de structurele besparingen worden bereikt
verschilt per maatregel. De genoemde datum is de datum waarop de maatregel
ingaat.  Structurele
besparingen  IngeboektGerealiseerdDatum1. Miljoenennota 1990       – inkomensvoorziening
jongere werklozen485 a)  – jeugdwerkgarantiewet135135–b)– loonkostenreductieregeling minimumloonniveau2002001-4-1990– verhaal kosten bijstand2001551-8-1992 –
terugdringing ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheidP.M.–1-3-1992– wet arbeid gehandicapte werknemers 1601601-1-1990Totaal opbrengst1 180650 a. Na regeerakkoord is deze maatregel vervangen door een andere maatregel.b. De jeugdwerkgarantiewet is niet, zoals voorzien, per 1 juli 1990 ingevoerd.
Via een verlenging van de Tijdelijke voorziening gemeentelijke werkgelegenheidsinitiatieven
voor jongeren werden echter toch besparingen gerealiseerd in de Rww en de
AKW.  Structurele
besparingen  IngeboektGerealiseerdDatum2. Miljoenennota 1991       – herziening
uitkering jongvolwassenen1381131-8-1993 – jeugdwerkgarantiewet
(JWG)1142101-1-1992 – Sofi-nummer bij gemeenten40401-9-1992– herziening AWW980zie punt 3  – herziening
dagloonberekening sociale zekerheid82651-7-1991 –
versnelde AAW-keuring ABP-verzekerden  35351-3-1992Totaal opbrengst1 389463   Structurele
besparingen  IngeboektGerealiseerdDatum 3.
Miljoenennota 1992 (inclusief Tussenbalans)       – beperking
loondoorbetalingsverplichting ZW tot 70%2552551-1-1994 –
ten laste van vakantie brengen van ziekteverzuim3150 a)1-3-1992– eerste zes weken ziekteverzuim ten laste van de werkgever00 a)1-1-1994– gedragseffecten tgv. bovengenoemde maatregelen1 2001 200 a)1-1-1994– extra kosten werkloosheid– 425– 425 a)1-1-1994– minder administratiekosten tgv. bovengenoemde maatregelen3003001-1-1994    – aanpassing begrip passende arbeid in arbeidsongeschiktheidsregelingen3 510b)1-8-1993– invoering leeftijdsafhankelijkheid in arbeidsongeschiktheidsregelingen1 6004 830
b)1-8-1993 – gedragseffecten tgv. bovengenoemde maatregelen560b)1-8-1993– extra kosten werkloosheid– 1 050b)1-8-1993– gedragseffecten van maatregelen uit najaarsoverleg 19901 6501 7501-3-1992– aanscherping Wet ketenaansprakelijkheid40401-7-1992– efficiëntere uitvoering sociale verzekeringen285–––
aanpassing uitkering 3%4904551-1-1992 – verhoogde
opbrengst anticumulatiebaten WSW80601-1-1992 –
efficiëntere uitvoering WSW70401-1-1992 –
verscherping handhavingsbeleid uitvoeringsorganen2552551-1-1992– herziening AWW1 115zie punt 4  –
versnelde AAW-keuring ABP-verzekerden  35 
351-3-1992 Totaal opbrengst10 2858 795 a) Er is van uitgegaan dat de maatregelen op den duur de aangegeven besparingen
genereren.b) Er is van uitgegaan dat alle maatregelen samen de aangegeven besparingen
genereren.  Structurele
besparingen  IngeboektGerealiseerdDatum4. Miljoenennota 1993 (inclusief novemberbrief 1992 en Voorjaarsnota
1993)       – beperking AOW-uitkering 70/30 tot 50/501901901-2-1994– aanscherping misbruik- en fraudebestrijding (task force)533228 a)1-1-1994– ontkoppeling 19939009001-1-1993 –
bevriezing AKW-index 1 januari 19931201201-1-1993 –
bevriezing AKW-index 1 juli 199320201-7-1993 –
aanscherping inkomenstoets IOAW/IOAZ150  – herziening
AWW (ANW)1 370zie punt 6 Totaal opbrengst3 1481 458 a) Het tot dusverre gerealiseerde deel.  Structurele
besparingen  IngeboektGerealiseerdDatum5. Miljoenennota 1994       – bevriezing
AKW 19941401401-1-1994 – Herinrichting ABW3803801-1-1996– uitvoeringsplannen gemeenten1601601-1-1996– aanvullende fraudemaatregelen3202201-1-1994– maatregelen WW a)3202611-3-1995 –
bevriezing uitkeringen 19944104101-1-1994 –
geen intensivering AKW85851-1-1994 – 1%-taakstelling
en compensatie DI3700  – vervallen subsidie leerlingwezen
JWG  40  401-1-1994 Totaal
opbrengst2 2251 696 a) In het regeerakkoord van 1994 is een intensivering van de WW-maatregelen
opgenomen.  Structurele
besparingen  IngeboektGerealiseerdDatum6. Regeerakkoord 1994       – ontkoppeling
uitkeringen 19957208561-1-1995– halve indexering
voor de uitkeringen 1996 t/m 19982 580–  –
bevriezing AKW in 19951451451-1-1995 – halve
indexering AKW in 1996 t/m 1998228–  –
aanpassing AKW1 4801 4941-1-1995 –
intensivering maatregelen WW (incl. sancties)3503111-3-1995–
AOW-pakket a)9451 7151-7-1996 – wijziging
AWW1 5401 3941-7-1996 – privatisering
ZW6006001-3-1996 – minder administratiekosten
tgv. bovengenoemde maatregel3003001-3-1996 –
wijzigingen WAO 750  – Totaal
opbrengst9 6386 815 a) in plaats van het afhankelijk maken van de jongere-partner-toeslag
van het inkomen van de oudere partner, bestaat het AOW-pakket thans uit intensivering
fraudebestrijding SVB, verkorten overlijdensuitkering en afschaffen uitzonderingspositie
van bloedverwanten 2e graad alsmede het afschaffen van de partnertoeslagen
in 2015 (waardoor de structurele besparingsopbrengst fors is toegenomen). BIJLAGE 11 VOLUME SOCIALE ZEKERHEID, 1980–2001 Tabel 11A. Volume-ontwikkeling van de sociale verzekeringen
(x 1000 uitkeringsjaren) Categorie19801981198219831984198519861987198819891990199119921993199419951996199719981999200020011. Algemene Ouderdomswet:                      – 100 % uitkering512520525523522–––––––––––––––––– 90 % uitkering–––––––0.50.50.50.50.50.50
.50.50.50.50.50.50.50.50.5– 70 % uitkering7687868018188328468648749139701029108010971112109010481008973969966970974  w.v. partner < 65 jaar––––––––2772115162172180154110652719131313  overigen––––––––886898914918925932936938943946950953957961– 50 % uitkering–––––9359569829809579279029109219651031109711521181120912291251  w.v. partner < 65 jaar–––––1711741801531086218922974121161171178180183  overigen–––––7647828028278498658849019199369579769911010103110491068                       Totaal1280130613261341135417811820185618931927195619822007203320552079210521252150217521992225                       2. Algemene Nabestaandenwet:                                             Bestaande
gevallen                      Weduwen:16516516616816916816616516316216116015915815615514713081685750– w.v. hoge pensioenen3837353331302826242221201919181816148631  lage pensioenen12712813113513813813813913914014014014013913813113111673625449 Weduwnaars:––––––––02224273031333433281814128– w.v. hoge pensioenen––––––––05556666643210  lage pensioenen––––––––01719222425272827241512118Nieuwe
gevallen:                       Weduwen––––––––––––––––51826364448–
w.v. hoge pensioenen––––––––––––––––13571011  lage
pensioenen––––––––––––––––41521293537 Weduwnaars:                158101111–
w.v. hoge pensioenen––––––––––––––––012233  lage
pensioenen––––––––––––––––146888  Wezenpensioenen3333333332222222222222                       Totaal168168169171172171169168166186187189191191191191188183135131127119                       3. Kinderbijslagwetten:                      – aant. huishoudens
met 1 kind607636639632635636661746721705681676681680682673669667667668671674– aant. huishoudens met 2 kinderen937956961962961951924846822801779770768765763773770770772777782787– aant. huishoudens met 3 kinderen374368366363366365343254256254254258261264267270272273277281285290– aant. huishoudens met 4 kinderen137126122121122122108606261626464656666676768697072– aant. huishoudens met 5 en meer kinderen1191039793939178333434333232323431302928272626                       Totaal2174218921852171217721652114193918951855180918001806180618121813180818061812182218341849                       4. Regelingen inzake Vervroegde                      Uittreding (VUT):11121416202124283436394548515250484542393737                       5. Invaliditeits- en Ouderdomsfonds:                      – Invaliditeitsrenten373430262320171513117–––––––––––– Ouderdomsrenten (IW)468435403372344314283252225199130–––––––––––– Weduwen- en wezenrenten1911801681571471361261151059564––––––––––– – Overig22212018151513136–––––––––––––                       Totaal718670621573529485439395349305201–––––––––––                       6. Ziektewet 1):                      – Omslagleden244231218209211206219232245262291294289292174171108130133140139139– Overige verzekerden6257545149515248495455524849116135122116117112112112                       Totaal306288272260260257271280294316346346337341290306230246250252251251                       7. Arbeidsongeschiktheidswetten:                      – WAO463476483492502510516521530536548564568569556520506506587576566564– AAW145158165171180188197204210222230237237236233232231232––––w.v. ABP-verzekerden364449536067717576818384858177757474––––Zelfstandigen384141414142434546505155535352484848––––Vroeggehandicapten5760636668697476808389939598100104105107––––Overigen141312111110988875544543––––                       Totaal608634648663682698713725740758778801806805789753737738587576566564                       8. Wet Arbeidsongeschiktheidsverzekering Zelfstandigen (WAZ):––––––––––––––––––52525354                       9.
Werkloosheidswet:                      – Wgf223943393028243031282634374853451047673717175 – AWf47738081675649108143146138147173224284296284256248242244244                       Totaal WW69112123120978473138174174164181210272337341388332321313315319                       10. Vorstverlet (VV)51010339101110152234444444Bron: Tica, SVB en Ctsv.1 Aantal dagen waarover een uitkering is verstrekt gedeeld
door 261 dagen. Tabel 11B. Volume-ontwikkeling van de sociale voorzieningen
(x 1000 uitkeringsjaren) Categorie1980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995199619971998199920002001                       1. Wet werkloosheidsvoorziening8613921924521317414864160––––––––––––                       2. Wet Inkomensvoorziening Oudere en gedeeltelijk Arbeidsongeschikte
werkloze Werknemers (IOAW)–––––––131618181717181920212122232424                       3. Wet Inkomensvoorziening Oudere en gedeeltelijk Arbeidsongeschikte
gewezen Zelfstandigen (IOAZ)––––––––12333344455555                       4. Wet Arbeidsongeschiktheidsvoorziening Jonggehandicapten (Wajong):––––––––––––––––––109112113115                       5.
Wet Sociale Werkvoorziening1747678798280787778798283858686868787888888886. Jeugdwerkgarantiewet/Tijdelijke Voorziening GemeentelijkeWerkgelegenheidsinitiatieven
voor Jongeren (TV-GWJ, JWG)1–––––––––5776121622232527303030                       7. Banenpools1––––––––––4616162023232323232323                       8. Beeldende Kunstenaarsregeling33333321––––––––––––––                       9. VUT-regeling ex-mijnwerkers (VVU)0111112222222111100000                       10. Wet eenmalige uitkering––224331453537422290––––––––––––––                       11. Eenmalige uitkering aan zelfstandigen–––6365463218––––––––––––––                       12.
Wet Inkomensoorziening Kunstenaar (WIK)1–––––––––––––––––66663                       13.
Experimenten activering uitkeringsgelden1–––––––––––––––1142011300                       14.
Beperking inkomensachteruitgang gevolgen arbeidsongeschiktheidscriteria (BIA)1––––––––––––––––049121212                       15.
Toeslagenwet2:                      w.v. ZW–––––––112222223000000AAW–––––––132124222222232222222222232323AAW/WAO–––––––305255525048484744454445444342 WW–––––––121114141520243129373333323232Overig–––––––125555552222222                       Totaal TW–––––––568710095949710210710010610110210110099                       16. Algemene Bijstandswet3:                      A. Niet krachtens
rijksgroepsregelingen:                      1. Periodieke algemene bijstand aan thuiswonenden                      – beneden 65 jaar112123136152167180179179178178176175174170167164480460474475479485– 65 jaar en ouder181713988891011121212141413131414141515 2. Periodieke bijstand
aan elders verzorgden                       – in bejaardenoorden 104105107108108–––––––––––––––––– overigen1817177553333444444466777                        Totaal niet krachtens
rijksgroepsregelingen252262273276288193190191191192192191190188185181498485500502507513B. Krachtens rijksgroepsregelingen:                      Periodieke
algemene bijstand aan:                       – werkloze werknemers801091652503493944053983933853543243073073193280–––––– zelfstandigen1111111111111111111111– overigen8899821–––––––––––––––                        Totaal krachtens rijksgroepsregelingen89118175260358397407399394386355325308308320329111111                       Totaal bijstand341380448536646590597590585578547516498496505510498481495497502508Bron: CBS en SZW.1 In personen.2 Door het ontbreken van TW-informatie begin 1987 zijn hier voor 1987
de ultimo-standgegevens gepresenteerd.3 Jaargemiddelden (x 1000). BIJLAGE 12 PREMIES SOCIALE VERZEKERINGEN 1980–1997 (IN PROCENTEN
VAN DE PREMIEGRONDSLAG) Categorie198019811982198319841985198619871988198919901991199219931994199519961997*AOW10,2510,6011,0511,6511,6511,7011,3511,7511,5010,8014,3014,0514,3514,0014,1314,5515,401540AWW/ANW1,351,251,451,351,451,401,351,251,301,201,251,101,151,201,851,801,701,65AKW2,001,901,854,683,953,953,552,651,920,000,000,000,000,000,000,000,000,00AAW4,204,955,305,006,506,055,706,206,206,201,151,802,752,706,556,306,706,35AWBZ3,203,053,304,453,954,254,254,554,555,205,405,807,307,508,558,857,358,85                   ZW1 – wn (omslagleden)1,001,001,001,001,001,001,001,001,001,201,201,201,201,201,001,000,160,00– wg6,406,355,405,085,265,855,254,954,805,256,157,156,454,902,001,900,400,00WAO2 – wn7,0510,4010,7517,2517,6016,0015,0514,4013,3011,0012,1512,0012,5011,7510,609,407,958,45– wg7,057,956,253,651,500,150,050,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,00AWf1 – wn0,2250,8752,604,102,452,301,250,701,302,400,650,600,851,452,002,202,132,15– wg0,2250,3751,400,000,000,250,850,701,301,001,451,000,851,451,352,202,382,15Wgf1 – wn0,410,410,400,450,450,500,520,570,580,560,510,370,370,400,350,350,650,55– wg0,410,410,400,450,450,500,520,570,580,560,510,370,370,400,350,350,650,55ZFW – wn4,054,304,554,904,854,604,805,055,103,153,052,851,201,301,201,101,651,35– wg4,054,304,554,904,854,604,805,055,104,954,854,955,155,055,154,755,355,55                   VUT1 – wn0,150,050,050,140,170,350,330,410,460,370,400,670,600,851,000,900,900,95– wg0,450,300,300,620,680,750,830,931,051,011,101,261,201,451,401,551,801,90 VV1 –
wn0,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,00– wg0,300,300,300,300,300,300,290,290,290,290,250,200,250,150,100,100,150,15                   WAO-franchise (in gld.)356749194919191919191929598999999100102                   Nominale ZFW-premie (gld.)4–––––––––156186226198198198198342227Nominale AWBZ-premie (gld.)4–––––––––––813013314711000                   Fictieve premie AAW––––––––––5,806,156,606,405,756,205,555,20Fictieve premie AWBZ––––––––––4,604,854,905,005,855,554,454,70Overhevelingstoeslag––––––––––10,4011,0011,5011,4011,6011,7510,009,90                   Premiegrenzen (gld.):                  – Volksverzekeringen546 40048 75057 05061 15062 85063 20063 75064 55065 25065 90042 12342 96642 96643 26743 26744 34945 32545 960– Werknemersverzekeringen3235243253262262262262262263263266274282286286286289294– Ziekenfondswet3132138142152156157159161162164166171178185190193195198                   Premieheffing ZFW:                  Franchise ZFW werkgever
(gld.)3–––––––––––––––54––Marginaal premiepercentage–––––––––––––––7,25––                   Premieheffing AWf:                  Franchise AWf werkgever
(gld.)3––––––––––––––––100102Marginaal premiepercentage––––––––––––––––5,544,95                   Grens overhevelingstoeslag––––––––––66 85068 70071 50074 45076 35076 35077 35078 550Heffingsvrije voet––––––––––4 5684 6605 2255 7695 9256 0747 0037 102 Verzekeringsloongrens ZFW40 25042 30043 35046 55047 85048 10048 50049 15049 65050 15050 90052 30054 40056 65058 10058 95059 70060 650Bronnen: CBS, CPB en SZW.1 Gemiddeld bedrijven2 Marginaal premiepercentage3 Per dag4 Per volwassene, per jaar5 Per jaar* Raming BIJLAGE 13 UITGAVE SOCIALE ZEKERHEID 1980–1995 Tabel 13A. Overzicht naar aard van de voorziening (bedragen
in miljoenen guldens) Categorie1980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995A. Sociale verzekeringen73 20878 22183 38284 42684 66186 20887 93690 44693 27392 219105 502112 784120 986126 960126 909128 598– ouderdom19 82720 84722 21222 63722 88924 09425 08825 64826 29327 29032 11433 65735 33836 59336 53537 542– nabestaanden2 4622 5492 6652 6922 6872 6922 7152 6822 9403 1324 2904 5014 7824 8124 7944 778– kinderbijslag7 1227 1857 4557 5627 6307 6717 2615 7125 892––––––––
werkloosheid2 3473 7824 2733 9763 2052 8972 8304 4844 5934 5344 7085 7346 7008 68710 82810 858– arbeidsongeschiktheid13 86714 82415 91516 23216 51916 22016 59317 09417 43217 80020 99822 18923 02223 15822 45921 285– loonderving door ziekte7 4647 2337 1216 9506 9437 0767 6107 8748 5439 47311 39811 61511 86912 0769 2339 659– ziektekosten20 11921 80123 74124 37724 78825 55825 83926 95227 58029 99031 99435 08839 27541 63443 06044 476                 B. Sociale voorzieningen10 75413 39917 48720 98421 49418 82018 24717 25216 83120 84821 13321 28021 83521 70622 41921 273– kinderbijslag–––––––––5 8566 0886 3286 7376 8117 0236 513– arbeidsongeschiktheid––––––– 434442444450453482432532534– werkloosheid3 3564 9978 43511 56512 39111 74911 3009 2428 4777 8157 5577 1477 1737 1427 5447 133– sociale werkvoorziening1 6771 8281 8321 9751 7491 8791 9022 7332 8302 8352 9843 0983 2463 3383 3463 319– bijstand, exclusief Rww4 5235 2345 8346 1546 1014 1033 9733 8024 0573 8984 0544 2544 1973 9833 9743 774– beeldende kunstenaarsregeling118116133114109857472––––––– – gezinshulp en gezinsverzorging1 0801 2241 2531 1761 1441 0049981 0341 023–––––––                 C. Regelingen voor overheidspersoneel4 9544 8724 7044 7544 7674 8384  8435 4335 6126 0236 6146 6236 8637 1257 0267 173– kinderbijslag––––––––––––––––– werkloosheid- en vervroegde uittreding8508708409209229239711 2851 4541 9052 0262 0952 2892 6152 5412 835– ziekte + ziektekosten3 8803 8203 6843 6603 6883 7663 7374 0224 0384 0064 4854 4454 4844 4234 4044 262– pensioenen en wachtgelden19717116816114413612411410798938784817570– aparte regelingen voor militairen271112131313111213141066666                 D. Totaal pensioenverzekeringen11 93512 61114 35015 55516 82417 35218 47919 41420 30321 47422 89524 39826 68229 02830 99832 297                 E. Totale uitgaven voor sociale zekerheid inclusief
pensioenverzekeringen100 851109 103119 923125 719127 746127 218129 505132 545136 019140 564156 144165 095176 366184 819187 352189 341                 F.
Totale uitgaven voor sociale zekerheid exclusief pensioenverzekeringen88 91696 492105 573110 164110  922109 866111 026113 131115 716119 090133 249140 697149 684155 791156 354157 044                 G. Totale uitgaven, exclusief pensioenverzekeringen, in
procenten van het bruto binnenlands produkt26,4027,3528,6228,9127,7126,2725,3725,6825,3024,5725,8025,9326,4426,9125,5124,73Bron: Nationale Rekeningen CBS Opmerkingen bij tabel 13A. A. Sociale
verzekeringen De uitgaven sociale zekerheid zijn het totaal van uitkeringen,
administratiekosten, overdrachten aan het Fonds Voorheffing Pensioenverzekering
en afkoopsommen. De onderlinge betalingen zijn hierbij niet inbegrepen bij
de sociale verzekeringen. B. Sociale voorzieningen Voor deze uitgaven is
de CBS- definitie gehanteerd, met andere woorden inclusief loonbelasting,
sociale lasten werknemers en werkgevers en uitvoeringskosten. C. Regelingen
voor overheidspersoneel Deze uitgaven hebben dezelfde definitie als die van
de sociale voorzieningen. D. Pensioenverzekeringen De uitgaven pensioenverzekeringen
zijn het totaal van pensioenen, toeslagen, premies aan levensverzekeringsmaatschappijen
en sociale-verzekeringsorganen en administratiekosten. Tabel 13B. Overzicht per sociale verzekeringswet (bedragen
in miljoenen guldens) Categorie1980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995Algemene Ouderdomswet19 39820 32721 57621 83221 90623 09523 92924 39124 86125 66029 68531 05132 37933 23632 95133 853 Vervroegde
Uittredingsfondsen2313354706408238379971 0991 2811 5012 0652 4632 9473 3353 5843 689Invaliditeitswet19818516616516016216215815112936414312200                 – Totaal ouderdom19 82720 84722 21222 63722 88924 09425 08825 64826 29327 29032 11433 65735 33836 59336 53537 542                 Algemene Weduwen- en Wezenwet2 4622 5492 6652 6922 6872 6922 7152 6822 9403 1324 2904 5014 7824 8124 7944 778                 – Totaal nabestaanden2 4622 5492 6652 6922 6872 6922 7152 6822 9403 1324 2904 5014 7824 8124 7944 778                 Kinderbijslagwet voor loontrekkenden––––––––––––––––Algemene Kinderbijslagwet7 1227 1857 4557 5627 6307 6717 2615 7125 892–––––––                 – Totaal kinderbijslag7 1227 1857 4557 5627 6307 6717 2615 7125 892–––––––                 Werkloosheidswet2 1633 4203 8643 8373 0532 4712 2843 8764 5344 5074 6605 3636 5368 55810 45010 713Risico-fondsen184362409139152426546608592748371164129378145                 – Totaal werkloosheid2 3473 7824 2733 9763 2052 8972 8304 4844 5934 5344 7085 7346 7008 68710 82810 858                 Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering7 7497 6617 7317 3636 8716 1175 9046 7716 9286 9577 7558 1328 4128 3198 1997 710Algemene Arbeidsongeschiktheidswet6 1187 1638 1848 8699 64810 10310 68910 32310 50410 84313 24314 05714 61014 83914 26013 575                 – Totaal arbeidsongeschiktheid13 86714 82415 91516 23216 51916 22016 59317 09417 43217 80020 99822 18923 02223 15822 45921 285                 Ziektewet7 4647 2337 1216 9506 9437 0767 6107
8748 5439 47311 39811 61511 86912 0769 2339 659                 – Totaal loonderving door ziekte7 4647 2337 1216 9506 9437 0767 6107 8748 5439 47311 39811 61511 86912 0769 2339 659                 Ziekenfondswet-verplicht7 3507 8958 4958 6128 6478 80213 21215 21615 58614 78515 67817 26915 09015 79416 49216 435Ziekenfondswet-vrijwillig1 8051 9912 1952 2602 1382 249646–––––––––Ziekenfondswet-bejaar-den/Goodwillfonds2 7673 0933 4003 4973 6603 800973233533393939393939Ziekenfondswet-aanvullend72617866634136494953526060946372Dienst Geneeskundige Verzorging Politie139153166175177172176182189182196202201202213223Afzonderlijke
regelingen (IZA en IZR)7808509199429669831 0151 0601 1111 0921 1041 2031 1231 1301 2021 215Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten7 2067 7588 4888 8259 1379 5119 78110 42210 61013 84514 92516 31522 76224 37525 05126 492                 – Totaal ziektekosten20 11921 80123 74124 37724 78825 55825 83926 95227 58029 99031 99435 08839 27541 63443 06044 476                 Totaal uitgaven sociale verzekeringen73 20878 22183 38284 42684 66186 20887 93690 44693 27392 219105 502112 784120 986126 960126 909128 598Bron: Nationale Rekeningen CBS Tabel 13C. Overzicht van de uitgaven pensioenverzekeringen
(bedragen in miljoenen guldens) Categorie1980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds4 8275 1465 9746 4176 8757 1597 6288 1288 4858 7989 2149 62610 28710 80910 96411 502                 Voorzieningen pensioen militairen1 0781 1471 2491 3011 3151 2721 2911 2271 2571 2621 2611 3771 4221 4391 4091 553                 Stichting Administratie Indonesische pensioenen176176180178164158153147140134130126139131122116                  Pensioenfonds produktschappen
voedselvoorziening18202526273031323131313537373734                 Spoorwegpensioenfonds248251269283263266261292294305321331350363355347                 Pensioenkas Algemeen Mijnwerkersfonds187192191192187188191185185183185190200203207213                 Bedrijfspensioenfondsen1 1761 3341 5051 6681 8041 9662 1652 3882 5382 6002 8293 0993 4043 7484 1524 496Ondernemingspensioenfondsen1 4051 6051 8272 0702 3382 4922 8973 1423 3343 5823 9324 1924 5514 9265 1665 290                 Fonds Voorheffing Pensioenverzekering––––112399121212121616                 Collectieve pensioenvoorziening levensverzekeringsbedrijf2 8202 7403 1303 4203 8503 8203 8603 8704 0304 5704 9805 4106 2807 3608 5708 730                 Totaal pensioenverzekeringen11 93512 61114 35015 55516 82417 35218 47919 41420 30321 47422 89524 39826 68229 02830 99832 297Bron: Nationale Rekeningen CBS Tabel 13D. Overzicht van de uitgaven voor de sociale voorzieningen
(bedragen in miljoenen guldens) Categorie1980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995Kinderbijslag
kleine zelfstandigen––––––––––––––––                 Wet Werkloosheidsvoorziening2 1163 3295 8437 2316 2634 7133 9571 66936374105––––                  Wet Sociale Werkvoorziening1 6771 8281 8321 9751 7491 8791 9022 7332 8302 8352 9843 0983 2463 3383 3463 319                 Beeldende Kunstenaarsregeling118116133114109857472–––––––                 Rijksgroepsregeling werkloze werknemers1 2401 6682 5924 3346 1287 0367 3197 2617 6577 2016 8956 5736 5766 5266 8856 489                 Algemene Bijstandswet excl. Rww4 5235 1795 7035 9625 6683 7123 6203 7693 8563 8344 0364 2544 1973 9833 9743 774                 Algemene Kinderbijslagwet–––––––––5 8566 0886 3286 7376 8117 0236 513                 Toeslagenwet–––––––434553555563566602540665667                 Wet Inkomensvoorziening Oudere en Gedeeltelijk Arbeidsongeschikte
Werkloze Werknemers––––––24312325381381385385416429419                 Wet Inkomensvoorziening Oudere en Gedeeltelijk Arbeidsongeschikte
Gewezen Zelfstandigen–––––––– 2148637692929792                 Wet eenmalige uitkering–5513119240434530751671––––––                 Eenmalige uitkering aan zelfstandigen––––29464628346318–––––                 Gezinsverzorging en gezinshulp1 0801 2241 2531 1761 1441 0049981 0341 023–––––––                 Totaal sociale voorzieningen10 75413 39917 48720 98421 49418 82018 24717 25216 83120 84821 13321 28021 83521 70622 41921 273Bron: Nationale Rekeningen CBS Tabel 13E. Overzicht van de regelingen voor overheidspersoneel
(bedragen in miljoenen guldens) Categorie1980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995Doorbetaling
salaris overheidspersoneel en interimregeling ziektekosten ambtenaar3 8803 8203 6843 6603 6883 7663 7374 0224 0384 0064 4854 4454 4844 4234 4044 262                 Kostwinners- en inkomstenvergoedingen militairen215556756784–––––                 Kindertoelage overheidspersoneel––––––––––––––––                 Pensioenen en wachtgelden voormalig overheidspersoneel overzeese
gebiedsdelen19717116816114413612411410798938784817570                 Wachtgeldregeling overheidspersoneel6606807308208248038601 2591 4131 8611 9652 0182 2222 5352 4892 768                 Vervroegde uittredingsregelingen t.l.v. het Rijk19019011010098120111264144617767805267                 Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening militairen 1)6678766666666666                 Totaal uitgaven voor regelingen overheidspersoneel4 9544 8724 7044 7544 7674 8384  8435 4335 6126 0236 6146 6336 8637 1257 0267 173Bron: Nationale Rekeningen CBS 1 Bron: Jaarverslagen van de
bedrijfsvereniging voor de overheidsdiensten. BIJLAGE 14CUMULATIE VAN BELEIDSMAATREGELEN MET INKOMENSGEVOLGEN1. InleidingVerschillende beleidsmaatregelen hebben financiële gevolgen voor
sommige huishoudens zonder dat deze worden weerspiegeld in het algemene koopkrachtbeeld.
Het is belangrijk ook zicht te houden op de inkomensgevolgen van dergelijke
maatregelen en op de mate van cumulatie van inkomenseffecten voor bepaalde
groepen huishoudens.Daartoe wordt in deze bijlage, in aanvulling op het generieke koopkrachtbeeld
zoals behandeld in hoofdstuk 9, een overzicht gegeven van voorgenomen beleidsmaatregelen
op rijksniveau voor 1997 die specifieke inkomensgevolgen genereren.Verschillende soorten maatregelen blijven hier buiten beschouwing. De
eerste groep bestaat uit maatregelen die tot uitdrukking komen in het generieke
koopkrachtoverzicht via mutaties in de premie- en belastingsfeer of via het
prijsindexcijfer voor de gezinsconsumptie. Dit geldt onder andere voor gemeentelijke
heffingen, tariefstijgingen openbaar vervoer (gemiddelde tariefsverhoging
van 2,5%), de regulerende energieheffing en de daaraan gekoppelde terugsluis,
de verhoging van de omroepbijdragen met f 2,- per jaar, en de gemiddelde
huurstijging.Een tweede groep betreft maatregelen die niet tot (meetbare) inkomenseffecten
in 1997 leiden, of waarvan de precieze invulling nog niet bekend is.Te denken valt aan de zogenaamde «C+2»-maatregel die inhoudt
dat instellingen in het wetenschappelijk onderwijs en in het hoger beroepsonderwijs
per 1-9-1997 de vrijheid krijgen om zelf de hoogte van het collegegeld te
bepalen, voor die studenten die langer studeren dan de nominale cursusduur
plus twee jaar. De inkomenseffecten van deze maatregel zijn nog onbekend.Inkomenseffecten van de wijzigingen in de regeling betreffende de aftrek
van werkelijke arbeidskosten zoals geformuleerd in het wetsvoorstel «Technische
herziening loon- en inkomstenbelasting» en van de wijzigingen ten aanzien
van het huurwaardeforfait zijn eveneens moeilijk te geven. In het eerste geval
gaat het om een aantal versoepelingen en aanscherpingen van de aftrekbare
kosten in verband met de verwerving van inkomsten uit arbeid. Het betreft
met name belastingplichtigen die thans reeds gebruik maken van de werkelijke
kostenaftrek (ongeveer 250 000). De optredende inkomenseffecten zijn
sterk individueel bepaald en mogelijk incidenteel van aard (bijvoorbeeld in
het geval van de beperkte genormeerde aftrek van de kosten van verhuizing).Per 1 januari 1997 zal het percentage van het huurwaardeforfait worden
verlaagd van 2,8 naar ca. 2,1 van de waarde in bewoonde staat (1,25% van de
WOZ-waarde). Daar staat tegenover dat het stelsel van waardeklassen komt te
vervallen en de eigen woning gewaardeerd moet worden op grond van de wet WOZ.
Per saldo is er budgetneutraliteit. Het vervallen van de waardeklassen en
het verlagen van het forfaitpercentage leiden tot een verschuiving in de inkomensposities
binnen de huidige waardeklassen. Als belastingplichtigen de waarde van de
eigen woning in eerdere jaren steeds correct hebben opgegeven, zijn de inkomenseffecten
per saldo in het algemeen positief. De maatregelen betreffen ongeveer 3 miljoen
belastingplichtigen. Ook van de Nieuwe Algemene Bijstandswet (NABW) zijn in algemene zin geen
inkomenseffecten te geven, omdat deze afhangen van de invulling die gemeenten
geven aan het toeslagenbeleid. Voor degenen die op het moment van de inwerkingtreding
(1-1-1996) reeds een bijstandsuitkering ontvingen (bij benadering 490 000),
worden de wijzigingen in de uitkeringssystematiek eerst met ingang van 1997
geëffectueerd.Deze wijzigingen houden voor personen van 21 jaar en ouder in dat gemeenten
meer beleidsruimte krijgen om de uitkering te laten aansluiten bij de werkelijke
bestaanskosten. Hiertoe wordt de landelijke norm voor deze bijstandgerechtigden
verlaagd met 20%. De veronderstelling daarbij is dat de betrokkene de kosten
volledig met een ander kan delen. Wanneer dit niet of niet geheel het geval
is, kan de gemeente een toeslag verstrekken van maximaal 20%. Afhankelijk
van het gemeentelijk toeslagenbeleid, kan als gevolg van de nieuwe wet in
individuele gevallen de uitkering lager uitvallen dan op grond van de oude
wet. Ook voor jongeren in de leeftijd van 18 tot 21 jaar is het moeilijk inkomenseffecten
te voorspellen van deze nieuwe wet.1De afbouw van de overgangstabellen (overgangsrecht in verband met wijziging
van de IHS per 1-7-1992) en de indexering van de kwaliteitskorting in de IHS
blijven eveneens buiten beschouwing. Deze maatregelen genereren in 1997 slechts
geringe (minder dan ¼%) of verwaarloosbare inkomenseffecten.Ook de verruiming van de mogelijkheden voor gemeenten en waterschappen
om kwijtschelding van belasting te verlenen aan burgers, behoort tot deze
groep. De geplande verhoging van het kwijtscheldingspercentage van 95 procent
naar 100 procent van de bijstandnorm per 1-1-1997, geeft slechts aan welk
percentage gemeenten maximaal kunnen kwijtschelden. Gemeenten zijn vrij van
dit percentage af te wijken, waardoor nog geen uitspraak te doen valt over
de eventuele inkomenseffecten in 1997.Tenslotte zijn nog te noemen de voorgenomen maatregelen op het terrein
van de studiefinanciering voor MBO-studenten, waarvan de vormgeving nog niet
bekend is.Een derde groep maatregelen die buiten beschouwing zijn gelaten genereren
geen inkomenseffecten voor «bestaande» gevallen. Voor «nieuwe»
gevallen kan immers niet direct van inkomenseffecten gesproken worden.Tenslotte is een vierde groep te onderscheiden: maatregelen die op minder
dan 10 000 huishoudens betrekking hebben zoals de Wet Inkomensvoorziening
voor Kunstenaars (WIK) die naar verwachting op 1-1-1997 in zal gaan. Kunstenaars
die in principe voor bijstand in aanmerking komen, kunnen dan maximaal vier
jaar een uitkering krijgen ter hoogte van 60% van het voor hen geldende bijstandsniveau
zonder sollicitatieplichtig te zijn. Bijverdiensten zijn mogelijk tot 115%,
zonder dat er gekort wordt op de uitkering. Verwacht wordt dat in 1997 circa
5 000 kunstenaars (met name schoolverlaters) een beroep zullen doen op
deze regeling.De Tijdelijke wet beperking inkomensgevolgen arbeidsongeschiktheidscriteria
(BIA) kent vooralsnog eveneens een beperkte doelgroep. De BIA is in 1997 naar
verwachting op 4000 personen van toepassing.Tot slot dient te worden opgemerkt dat de weergegeven inkomenseffecten
gemiddelden zijn. Dit betekent dat voor individueel betrokkenen wier situatie
of inkomen sterk afwijkt van de «gemiddelde» situatie of het «gemiddeld»
inkomen voor de betrokken groep, de inkomenseffecten eveneens van de gepresenteerde
cijfers kunnen afwijken. 12. De beleidsmaatregelen met inkomenseffecten nader beschouwd Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en MilieubeheerNet als in voorgaande jaren is de stijging van de trendhuren via de normhuurcompensatie gemitigeerd voor IHS-ontvangers met een minimuminkomen
(circa 800 000, waarvan 200 000 ouderen). Voor het tijdvak 1996/1997
bedraagt de normhuurcompensatie 2%. Deze wordt per 1-7-1997 alsnog verlengd
in het kader van de compensatie voor de regulerende energieheffing. In 1997
levert de normhuurcompensatie een positief effect van f 72,-. Het koopkrachteffect
bedraagt voor de minima minder dan ½%; voor bejaarden met een klein
aanvullend pensioen – voor wie de normhuurcompensatie eveneens geldt –
is het effect procentueel gering. Minima die geen normhuurcompensatie ontvangen,
kunnen voor bijzondere bijstand in aanmerking komen. Het Gemeentefonds zal
hiertoe extra financiële middelen krijgen.Ook de voorstellen voor een nieuwe wet IHS, zoals deze aan de Raad van
State zijn voorgelegd, zouden in het algemeen positieve inkomenseffecten voor
IHS-gerechtigden genereren. In dit kader zijn de volgende voorstellen te noemen:– de aanpassing normering IHS-regeling die betrekking
heeft op bijna 900 000 IHS-gerechtigden (voor het tijdvak 1996/1997).
Als de nieuwe wet wordt ingevoerd, zouden afhankelijk van de besluitvorming,
IHS-gerechtigden op minimum- en bovenminimaal-niveau er in 1997 gemiddeld
circa ¼% op vooruit gaan. Voor sommige bejaarden zou de nieuwe normering
zelfs tot een inkomenseffect van 13/4% à 2½%
kunnen leiden;– de aanscherping van de vermogenstoets in de IHS, kan
wanneer de wet per 1-7-1997 zou worden doorgevoerd, tot gevolg hebben dat
afhankelijk van de besluitvorming tussen de 80 000 en 120 000 huishoudens
het recht op huursubsidie verliezen. Dit zou in 1997 tot een koopkrachtverlies
van maximaal circa – 4% kunnen leiden voor huishoudens met een
minimuminkomen (en vermogen) en maximaal circa – 3% voor huishoudens
met een bovenminimaal inkomen (en vermogen).Koopkrachtreparatie in 1996 en 1997 via de IHS heeft betrekking
op alle IHS-gerechtigden. Voor een deel zijn deze maatregelen al in hoofdstuk
9 behandeld, maar aangezien het om specifieke inkomenseffecten gaat worden
ze hier volledigheidshalve vermeld.Voor het tijdvak 1996/1997 zijn binnen de IHS maatregelen getroffen om
de tegenvallende inkomensontwikkeling in het begin van 1996, als gevolg van
de hoger uitgevallen nominale ZFW-premie, te compenseren. Besloten is tot
een tegemoetkoming van f 50,- voor alleenstaanden die IHS ontvangen en
een toeslag van f 100,- voor meerpersoonshuishoudens (inkomenseffect
van gemiddeld ¼% op jaarbasis voor alleenstaanden en meerpersoonshuishoudens).
De toeslag wordt in het tijdvak 1996–1997 uitgekeerd via een cheque
aan diegenen die in het tijdvak 1995/1996 eveneens huursubsidie ontvingen.
Met ingang van het tijdvak 1997/1998 zal de IHS-bijdrage structureel worden
verhoogd met deze toeslag.Eigenwoningbezitters met vergelijkbare woonlasten als IHS-gerechtigden
kunnen via de woonkostentoeslag in de bijzondere bijstand voor eenzelfde compensatie
in aanmerking komen.Voor alleenstaanden is in de huidige systematiek sprake van een vrij forse
stijging van de normhuur bij inkomens boven het niveau van de voor een alleenstaande
geldende bijstandsuitkering. Bij een inkomen op het niveau van het minimumloon
wordt zelfs in het geheel geen bijdrage meer verstrekt. Door
dit verloop van de «normhuurlijn» bij alleenstaanden worden de
extra inkomsten bij het aanvaarden van werk, voor een belangrijk deel weer
teniet gedaan door het verlies aan huursubsidie. Om deze redenen is een verlaging van de normhuren voor alleenstaanden onder de 65 jaar over
de hele linie vanaf bijstandsniveau per 1-7-1996 doorgevoerd. Deze maatregel
vloeit voort uit de nota «De andere kant van Nederland. Over preventie
en bestrijding van stille armoede en sociale uitsluiting» en is erop
gericht de problematiek van de armoedeval voor alleenstaanden onder de 65
te verlichten. In totaal zullen circa 100 000 huidige IHS-gerechtigden
een hogere bijdragen ontvangen. Dit levert voor 1997 een positief inkomenseffect
van gemiddeld +3/4% op bovenminimaal niveau (f 240.-
op jaarbasis). Daarnaast ontstaan er nieuwe rechthebbenden omdat ook alleenstaanden
met een belastbaar inkomen tot 115% van het belastbare minimumloon, (althans
bij hogere huren), nog voor huursubsidie in aanmerking komen. Onderwijs Cultuur en WetenschappenPer 1-9-1997 wordt het voltijd-collegegeld – op voorwaarde
dat voldoende voortgang is geboekt met de verbetering van de kwaliteit en
de studeerbaarheid van het hoger onderwijs – in het wetenschappelijk
onderwijs en het hoger beroepsonderwijs met f 175,- verhoogd naar f 2575,-.
Deze maatregel heeft gevolgen voor 132 000 studenten in het wetenschapelijk
onderwijs (w.o.) en 230 000 in het hoger beroepsonderwijs (h.b.o.). WSF-gerechtigden
(Wet Studiefinanciering) uit de lage en midden inkomensgroepen krijgen de
collegegeldverhoging volledig gecompenseerd in de aanvullende beurs. De overige
WSF-gerechtigden in het w.o. (84 100) en het h.b.o.(129 200) hebben
de mogelijkheid deze verhoging te compenseren in de vorm van een ouderinkomen-onafhankelijke
rentedragende lening. In de praktijk blijkt dat de studerenden hier niet altijd
gebruik van maken. Ingeval de verhoging door hun ouders wordt gefinancierd,
treedt vanaf circa 1,1 * modaal een inkomenseffect op van ruim –1/2%.Voor lesgeldplichtigen in het (voortgezet) speciaal onderwijs ((v) s.o.)
tot en met 19 jaar en voor lesgeldplichtigen in het voortgezet onderwijs (v.o.)
en het (kort) middelbaar beroepsonderwijs ((k) m.b.o.) die voor aanvang van
het cursusjaar 16 jaar zijn (in totaal 483 500 leerlingen) wordt het lesgeld voor '97/'98 geraamd op f 1526,-. Dit betekent een verhoging
van f 29,- ten opzichte van het voorgaande schooljaar. Ook hier geldt
voor WSF-gerechtigden dat inkomenseffecten afwezig zijn vanwege een verhoging
van de aanvullende beurs met hetzelfde bedrag of door de mogelijkheid tot
het aangaan van een ouderinkomen-onafhankelijk lening. Ook voor leerlingen
die in aanmerking komen voor een tegemoetkoming in de studiekosten op basis
van de WTS heeft deze maatregel geen inkomenseffect.Overwogen wordt om met ingang van het cursusjaar 1997/1998 de ingangsdatum
van lesgeldplicht te vervroegen voor studerenden in het (v.)s.o., in het v.o.
en het (k.)m.b.o. die in de loop van het cursusjaar 16 jaar worden, met het
oog op gelijkheid in de klas. Thans bestaat de lesgeldplicht voor
leerlingen aan voltijdsdagonderwijs-instellingen indien zij vóór
1 augustus de leeftijd van 16 jaar hebben bereikt.De ouders/verzorgers van circa 174 000 leerlingen zullen worden geconfronteerd
met deze maatregel, en wel éénmalig. Deze inkomenseffecten worden
gemitigeerd voorzover betrokkenen recht kunnen doen gelden op de Wet Tegemoetkoming
Studiekosten (WTS). De overige ouders en verzorgers van ruim 100 000
lesgeldplichtigen gaan in het cususjaar 1997/1998 gemiddeld f 763,- (bij
het vigerende lesgeld tarief) betalen. Een deel van deze groep betaalt het
laatste kwartaal van 1997 al f 381,50 aan lesgeld (overeenkomen
met een inkomenseffect voor 1997 van bijna –1% op modaal niveau). De
hoogte van het lesgeld wordt vastgesteld naar rato van het aantal kwartalen,
dat als 16-jarige voltijds-dagonderwijs wordt gevolgd (minimaal f 381,50
maximaal f 1 144,50).Een andere maatregel gericht op gelijkheid in de klas is de volgende:
Met ingang van 1-1-1997 worden leerlingen in het voortgezet onderwijs en het
(voortgezet) speciaal onderwijs van 18 jaar en ouder, die voorheen onder de
WSF vielen, ondergebracht in de WTS, net als hun klasgenoten van
jongere leeftijd. Voor (de ouders/verzorgers van) leerlingen die thans worden
bereikt door de huidige wet zijn – gedurende de beperkte periode, dat
de regeling van toepassing is, namelijk vanaf het 18e jaar tot aan het beëindigen
van de opleiding de inkomenseffecten uiteenlopend. Zij hangen samen met het
inkomen van de ouders/verzorgers, de schoolsoort, de vraag of de betrokkene
uit- of thuiswonend is en van het type ziektekostenverzekering.Naar verwachting treden voor circa 51 000 leerlingen inkomenseffecten
op. Het is de vraag of dit effect tot een inkomenseffect op huishoudensniveau
te herleiden is, aangezien het niet waarschijnlijk is dat de ouders van de
huidige WSF-gerechtigden die ondergebracht gaan worden in de WTS de kinderen
hiervoor financieel compenseren. Mocht dit wel het geval zijn dan resulteren
voor gezinnen met een belastbaar inkomen onder de f 65 000,- over
de hele linie negatieve effecten, (afhankelijk van de schoolsoort) variërend
van – f 2154,- tot – f 3475,- (– 8 à – 13%)
op minimumniveau en van -f 1723,- tot -f 3043,- per jaar (– 4½
à – 83/4%) rond modaal uitgaande van
een thuiswonend zfw-verzekerd kind. Deze inkomensgevolgen zijn toe te schrijven
aan het feit dat voor deze groep studerenden de basisbeurs en aanvullende
beurs van de WSF hoger zijn dan de daarvoor in de plaats komende WTS-tegemoetkoming,
bestaande uit een basistoelage en een tegemoetkominging in de directe studiekosten
en de vergoeding van het lesgeld. Daarenboven wijken de inkomensgrenzen van
de WTS af van die in de WSF. Voor uitwonenden leerlingen (16% van de totale
groep) zijn de negatieve inkomenseffecten nog iets groter.Daar waar volgens de WSF systematiek geen recht bestaat op aanvullende
beurs treedt die inkomensachteruitgang niet op, maar is sprake van een vooruitgang,
omdat de giftdelen in de WTS voor deze groep hoger liggen dan in de WSF (immers
alleen basisbeurs voor deze groep). Voor huishoudens met een leerling op het
vwo of op de havo enerzijds of met een leerling in het speciaal onderwijs
anderzijds en een belastbaar inkomen rond de f 65 000 treden positieve
inkomenseffecten op van circa f 900,- respectievelijk f 65,- op
jaarbasis (inkomenseffect van maximaal circa 2% respectievelijk ¼%).
Voor huishoudens met een belastbaar inkomen van meer dan f 65 000,-
bedraagt het positieve effect f 1023,- (bijna +13/4%
voor 2*modaal). Bij deze maatregel zij aangetekend dat in de meeste gevallen niet het
volledige jaareffect van toepassing is omdat de regeling begin 1997 ingaat,
het schooljaar dan al een aantal maanden bezig is en de meeste leerlingen
in deze categorie niet langer dan 1 (school)jaar binnen deze regeling vallen.Tenslotte is een wetsvoorstel ingediend waardoor de effecten van de vereenvoudiging
van de berekening van de aanvullende beurs worden beperkt voor
studerenden met ouders in de tariefgroepen 4 en 5. Voor deze ouders wordt
een hogere kortingsvrije voet voorgesteld (f 30 000,- in plaats
van f 23 000,-), met terugwerkende kracht tot 1996. Het gaat om
ongeveer 30 000 WSF-gerechtigden voor wie de aanvulllende beurs als gevolg
van de hogere kortingsvrije voet over het algemeen zal stijgen. De maximale
stijging bedraagt f 163,– per maand (f 1960,- per jaar)2. Voor 10 000 studerenden die al een maximale aanvullende beurs
ontvingen 1verandert er niets. De overige 20 000 studerenden gaan er per maand
gemiddeld f 69,- op vooruit ( f 828,- per jaar). Wanneer de maatregel
ingang vindt per 1-1-1997 en de verrekening over 1996 in 1997 wordt uitgekeerd
kan het bedrag verdubbeld worden. DefensieIn het kader van het veteranenbeleid is een wettelijke regeling in voorbereiding
voor de zogenaamde «2–5 jaar»-uitkering. Het
gaat om een eenmalige bruto uitkering van f 1000,- voor dienstplichtigen
en reserveplichtigen die in de periode 1936–1962 langer dan de gebruikelijke
periode van twee jaar hebben gediend (maar korter dan 5 jaar) en/of gedurende
die periode – deels – in voormalig Nederlands Indië hebben
gediend. De maatregel is bedoeld als erkenningsmaatregel voor veteranen van
WO-II en/of Nederlands Indië en zal naar verwachting in 1997 uitgekeerd
worden aan ongeveer 80 000 65+-ers. Afhankelijk van het huishoudensinkomen
kan een inkomenseffect van 2½% voor een gehuwde bejaarde tot circa
3½% voor een alleenstaande op minimumniveau resulteren. Wanneer aanvullend
pensioen wordt genoten liggen de inkomenseffecten lager. FinanciënEen onderdeel van de voorgenomen fiscaal-technische herziening van de
loon- en inkomstenbelasting c.a. is een wijziging van de geschenkenregeling. Vanaf 1 januari 1997 zijn in geld uitgekeerde geschenken van de werkgever
aan de werknemer niet meer tot een maximum van f 300,-onbelast. Wel blijven
geschenken in natura onbelast. Het gaat hier om een regeling die geen deel
mag uitmaken van het overeengekomen loon. Er moet derhalve sprake zijn van
vrijgevigheid van de werkgever. Regelingen terzake waarover afspraken zijn
gemaakt met de werkgever vallen volgens de huidige wet reeds buiten de vrijstelling.
Hierin wordt geen verandering voorgesteld. Indien geschenken ook in de toekomst
in geld uitgekeerd worden, behoeft dit volgens het voorziene wetsvoorstel
niet tot belastingheffing bij de werknemer te leiden omdat de werknemer een
«lump-sum»-regeling kan treffen met de belastingdienst. Voor zover
er inkomenseffecten optreden zijn deze sterk individueel bepaald en mede afhankelijk
van gedragseffecten.Per 1-1-1997 wordt de rente-aftrek voor concumptief krediet
beperkt. Uiteindelijk mag iedere belastingplichtige maximaal f 5.000,-(gehuwden
f 10.000,-) aan betaalde persoonlijke verplichtingenrente op het belastbaar
inkomen in mindering brengen. Voorheen was aan deze aftrek geen maximum gesteld.
Het voorstel voorziet in een overgangsregeling van twee jaar, waardoor in
1997 een maximum geldt van f 10.000,- per belastingplichtige. Hypotheekrente
ten behoeve van de eigen woning is geen persoonlijke verplichtingenrente en
valt derhalve niet onder dit regime. Ook voor een aantal andere renten is
het plafond niet van toepassing, zoals renten in verband met schulden volgens
de WSF en renten van schulden, aangegaan in het kader van de buitengewone
lasten. De wijziging heeft betrekking op excessieve rente. Sociale Zaken en werkgelegenheidOp grond van de nieuwe Algemene Nabestaanden Wet (ANW), die
per 1-7-1996 is ingaan, krijgen weduwen en weduwnaars alleen recht op een
nabestaandenuitkering als zij kinderen onder de 18 jaar te verzorgen hebben,
of arbeidsongeschikt zijn, of voor 1950 zijn geboren, of tussen 1950 en 1-7-1956
geboren zijn en de partner voor 1-7-1999 is overleden. Deze
nieuwe wet wordt gekenmerkt door een beperktere groep rechthebbenden en de
introductie van een inkomenstoets.De uitkering bedraagt maximaal 90% van het minimumloon voor nabestaanden
met kinderen onder de 18 jaar. Deze uitkering is opgebouwd uit een inkomensafhankelijk
deel van maximaal 70% van het minimumloon voor nabestaanden en een inkomensonafhankelijk
deel van 20% van het minimumloon voor halfwezen onder de 18. Ook verzorgers
van een halfwees onder de 18 kunnen aanspraak maken op deze 20% uitkering.Oude gevallen behouden hun uitkering op grond van de AWW. Wel wordt voor
mensen met kinderen onder de 18 de AWW-uitkering van 100% van het minimumloon
bevroren totdat het niveau van 90% is bereikt. Het gaat hierbij om circa 18 000
weduwen en weduwnaars die er als gevolg van deze bevriezing in 1997 ongeveer – 3/4% (halfjaarseffect) op achteruit gaan. De inkomenstoets
gaat voor bestaande AWW-ers per 1-1-1998 in. Volksgezondheid, Welzijn en SportBewoners van verzorgingshuizen (circa 120 000) krijgen met ingang
van 1-1-1997 te maken met een nieuwe eigen bijdrage regeling. De bestaande
eigen bijdrage regeling op grond van de Wet op de Bejaardenoorden wordt vervangen
door een eigen bijdragenregeling op grond van de Overgangswet Verzorgingshuizen.
De nieuweeigen bijdragenregeling is inkomensafhankelijk,
analoog aan de huidige eigenbijdragenregeling in de AWBZ. De maximale eigen
bijdrage bedraagt f 3450,- per maand. In tegenstelling tot de huidige
regeling is er geen vermogenstoets, waardoor bewoners die thans interen op
hun vermogen dit na 1-1-1997 niet langer behoeven te doen. Bewoners die thans
uit eigen inkomen de volledige verzorgingsprijs betalen behoeven in de nieuwe
regeling maximaal slechts 90% van de verzorgingsprijs te betalen.In totaal gaat het om ongeveer 120 000 bewoners, voor wie de nieuwe
regeling gemiddeld genomen een positief effect heeft van f 10,- per maand
bij een minimum inkomen (¾% inkomenseffect voor alleenstaanden) tot
f 80,- per maand bij de hogere inkomens (+2¼% koopkrachteffect
voor een AOW-gerechtigde met een aanvullend pensioen van f 30 000).
Overigens zijn bewoners van verzorgingshuizen vrijgesteld van de eigen bijdragenregeling
in het kader van de ZFW, welke eveneens per 1-1-1997 wordt ingevoerd en als
zodanig in het generieke inkomensbeeld is verwerkt. 3. ConclusiesDe weergegeven maatregelen kunnen worden onderscheiden in incidentele,
tijdsgebonden en structurele maatregelen. Voorts is een onderscheid naar minima
en bovenminimale inkomens aangebracht.Een voorbeeld van de eerste categorie is de eenmalige «2–5-jaar»-uitkering
voor veteranen die voor circa 80 000 65-plussers een positief inkomenseffect
genereert. Negatieve inkomenseffecten uit hoofde van de maatregelen op het
terrein van het consumptief krediet (15 000 belastingplichtigen) en de
geschenkenregeling (1,8 miljoen belastingplichtigen) kunnen eveneens, zij
het voor sommigen in meer en voor anderen in mindere mate, incidenteel van
aard zijn.Onderwijsmaatregelen zijn leeftijdsgebonden en daarmee tijdsgebonden maatregelen;
huishoudens kunnen gedurende enkele jaren eventuele inkomenseffecten ondervinden.Maatregelen in de WSF worden voor de lage en midden-inkomensgroepen gecompenseerd
in de aanvullende beurs. De overige WSF-gerechtigden hebben
de mogelijkheid deze verhoging te compenseren in de vorm van een ouderinkomen-onafhankelijke
rentedragende lening. Wanneer men verkiest van deze mogelijkheid geen gebruik
te maken en de ouders van 215 000 studenten de verhoging van het collegegeld
zelf zouden compenseren, ontstaat een inkomenseffect vanaf ruim modaal een
inkomenseffect van circa – ½% op.De gevolgen van veranderingen in de IHS zijn meer structureel van karakter.
Wanneer tot invoering van de nieuwe wet IHS wordt overgegaan, zouden afhankelijk
van de besluitvorming voor verreweg de meeste IHS-gerechtigden in 1997 (circa
700 000 à 800 000 huishoudens) positieve inkomenseffecten
resulteren. Uitzondering hierop vormt het beleidsvoornemen tot aanscherping
van de vermogenstoets in de IHS, waardoor er voor circa 100 000 huidige
IHS-ers forse negatieve inkomenseffecten zouden optreden (van maximaal circa – 4%)
omdat zij, vanwege de omvang van het eigen vermogen, niet meer voor huursubsidie
in aanmerking komen. Met deze maatregel wordt een verdere vergroting van de
doelmatige inzet van subsidies beoogd.Op het terrein van de sociale zekerheid heeft het uitstel van de inwerkingtreding
van de ANW (nu per 1-7-1996) tot gevolg dat circa 18 000 weduwen en weduwnaars
in 1997 hiervan nog een inkomenseffect ondervinden en wel van – 3/4% als gevolg van de bevriezing van de uitkering voor bestaande
AWW-ers.Voor wat betreft de mate waarin inkomenseffecten kunnen cumuleren voor
bepaalde groepen huishoudens, is allereerst de cumulatie van positieve inkomenseffecten
in de IHS te noemen. Voor huishoudens op minimumniveau die en normhuurcompensatie
genieten en voordeel ondervinden van de nieuwe normering kunnen, afhankelijk
van de besluitvorming, de betreffende inkomenseffecten cumuleren tot +3/4% (circa 550 000 à 600 000 huishoudens
(65-)). Voor IHS-gerechtigde alleenstaanden met een inkomen boven het bijstandsniveau
(100 000) kan cumulatie tot gemiddeld +1% optreden door de combinatie
van een positief inkomenseffect van de nieuwe normering enerzijds en de verlaging
van de normhuren voor alleenstaanden anderzijds. Voor sommige bejaarden zou
cumulatie van de normhuurcompensatie en de effecten van de nieuwe normering
tot bijna +3% kunnen optreden.Verder is over het algemeen geen sprake van cumulatie van maatregelen
in de IHS met maatregelen op het terrein van onderwijs. De inkomensklassen
waarvoor inkomenseffecten optreden, sluiten elkaar immers uit. Uitzondering
hierop vormen in 1997 de mogelijk negatieve inkomenseffecten van de vervroeging
van de lesgeldplicht (circa 35 000 leerlingen, met eventueel inkomenseffect
van bijna – 1% op huishoudensniveau) en de inkomenseffecten van
het onderbrengen van 18-jarigen in het voortgezet onderwijs in de WTS (in
plaats van de WSF). Het gaat om circa 51 000 leerlingen, met inkomenseffecten
die wanneer gerelateerd aan het inkomen op huishoudensniveau variëren
van +2% tot – 13% voor thuiswonende studenten, zoals aangeduid
in de hoofdtekst. De maatregel zal overigens over het algemeen niet langer
dan 1 schooljaar financiële gevolgen hebben, aangezien een 18+-er naar
verwachting binnen afzienbare tijd het voortgezet onderwijs verlaat.Beide maatregelen bewerkstelligen meer gelijkheid in de klas in die zin
dat leerlingen in één klas niet meer afhankelijk van de leeftijd
een toelage uit hoofde van de WSF ontvangen dan wel een tegemoetkoming in
de studiekosten indien het gezamelijke belastbaar inkomen van de ouders onder
de f 50 274,- ligt.Het is overigens onwaarschijnlijk dat de twee genoemde maatregelen in
negatieve zin cumulerenen binnen één huishouden. Ervan uitgaande dat de helft van de ruim 50 000 voorheen WSF-gerechtigde
leerlingen in het voorgezet onderwijs hun aanvullende beurs verliezen, gaan
circa 25 000 leerlingen er financieel op achteruit. Wanneer het inkomensverlies
dat door de leerling wordt ondervonden door de ouders gecompenseerd wordt,
hetgeen alleen voor uitwonende leerlingen voor de hand ligt (bij benadering
4 000 leerlingen) ontstaan negatieve inkomenseffecten variërend
van circa – 12½% tot – ¾% (voor havo en
vwo-leerlingen).Voor ouderen is mitigering van het negatieve inkomenseffect als gevolg
van het verlies van huursubsidie door de aanscherping van de vermogenstoets –
ingeval de nieuwe wet IHS per 1-7-1997 wordt doorgevoerd – mogelijk
wanneer men in 1997 tevens een «2–5-jaar»-(veteranen)uitkering
ontvangt. Wanneer echter binnen de groep van 18 000 huidige AWW-ers (van
wie de uitkering in 1997 bevroren wordt) cumulatie zou optreden met de eerdergenoemde
aanscherping van de vermogenstoets, zou in indivuele gevallen een inkomenseffect
tot maximaal circa – 5% kunnen resulteren.Concluderend is er – bij invoering van de nieuwe wet IHS en afhankelijk
van de verdere besluitvorming – cumulatie van positieve inkomenseffecten
van maatregelen binnen de IHS mogelijk voor vrij grote groepen. Van cumulatie
van maatregelen met negatieve inkomenseffecten (groter dan – ¼%)
is zowel op minimum als op bovenminimaal niveau in het algemeen geen sprake.
Dit behoudens enkele incidentele gevallen, zoals ten eerste de eventuele cumulatie
tot maximaal circa – 5% op minimumniveau van effecten van de aanscherping
van de vermogenstoets (onder de veronderstelling dat de nieuwe wet IHS per
1-7-1997 wordt ingevoerd) en de cumulatie met de effecten van de bevriezing
van de AWW-uitkering te noemen (op bovenminimaal inkomensniveau kunnen de
gecumuleerde effecten geringer zijn). Ten tweede is onder dezelfde veronderstelling
cumulatie tot circa – 15% mogelijk op minimumniveau en bovenminimaal
niveau voor individuele gevallen, ingeval de vermogenstoets in combinatie
met het onderbrengen van 18-jarige in het voortgezet onderwijs in de WTS (in
plaats van de WSF) binnen één huishouden optreden (alleen onder
de veronderstelling dat de ouders de inkomensachteruitgang voor de betreffende
(uitwonende) leerling compenseren).Voor beide mogelijkheden is het aannemelijk dat deze slechts zeer incidenteel
kunnen voorkomen en hooguit een aantal honderden gevallen kunnen betreffen. BIJLAGE 15LONEN, LOONKOSTEN, PRIJZEN EN KOOPKRACHT (procentuele mutaties)  1987198819891990199119921993199419951996*1997*lonen, loonkosten en prijzen                       consumentenprijsindex
(1)– 1,00,51,12,53,13,22,62,72,02,252,5«afgeleide («geschoonde») cpi (2)»– 1,60,62,12,42,62,42,22,31,61,752,25            nominaal contractloon marktsector (3)0,80,81,42,93,54,33,11,81,41,52,5reële contractloon marktsector (4=3–1)1,80,30,30,40,41,10,5– 0,9– 0,6– 0,80,0bruto wettelijk minimumloon (incl. vak.bijslag)(5)0,30,20,01,83,13,10,70,00,01,4nb            loonsom per werknemer marktsector (6)1,61,10,83,04,44,12,92,41,30,53,0arbeidsproduktiviteit (7)– 0,12,03,02,00,90,4–0,14,10,10,51,75arbeidskosten per eenheid produkt (8=6–7)1,7– 0,9– 2,21,03,53,73,0–1,71,20,01,25            prijspeil produktie marktsector (9)0,91,81,71,21,61,41,31,50,30,751,75reële arbeidskosten (10=6–9)0,7– 0,7– 0,91,82,82,71,60,91,0– 0,251,25reële arbeidskosten per eenheid produkt             (11=10–7=8–9)0,8– 2,7– 3,9– 0,21,92,31,7–3,20,9– 0,8– 0,5loonkosten per eenheid produkt verwerkende             industrie Nederland
(in gld) (12)2,5– 2,2– 2,81,63,74,71,7– 6,0– 0,6– 1,251idem, concurrende landen (in gld) (13)– 2,20,83,4– 0,46,01,11,1–1,0– 4,72,751,25verbetering concurrentiepositie in termen van             loonkosten (14=13–12)– 4,73,06,2– 2,02,3– 3,6– 0,65,0– 4,14,00,5            koopkracht                       modale werknemer (exclusief
incidenteel)1,51,12,12,40,20,50,6– 0,40,90,00,5minimum plus1,31,11,10,70,01,40,8– 0,60,70,00,5minimumuikeringsgerechtigde met kinderen0,90,50,21,5– 0,20,1– 0,4– 2,1– 0,2– 0,50,0minimumuikeringsgerechtigde zonder kinderen1,2– 0,20,21,4– 0,40,0– 0,4– 2,0– 0,4– 0,50,0            invloed collectieve lasten op koopkracht modale werknemer marktsector– 0,90,92,31,9– 0,5– 0,90,00,21,40,250,25nb = niet beschikbaar * = raming Bronnen:– CPB: MEV 1997.– SZW. BIJLAGE 16LIJST VAN AFKORTINGEN AAfAlgemeen
Arbeidsongeschiktheidsfonds AAWAlgemene ArbeidsongeschiktheidswetABPAlgemeen Burgerlijk Pensioenfonds ABWAlgemene BijstandswetAIQarbeidsinkomensquote AKfAlgemeen KinderbijslagfondsAKWAlgemene Kinderbijslagwet a.m.v.b.algemene maatregel
van bestuur AnwAlgemene Nabestaandenwet AofArbeidsongeschiktheidsfondsAOWAlgemene Ouderdomswet arbo-arbeidsomstandigheden-
(o.a. Arbowet) AVValgemeen verbindend verklaring van CAO-bepalingenAWBZAlgemene Wet Bijzondere Ziektekosten AWfAlgemeen
Werkloosheidsfonds AWWAlgemene Weduwen- en Wezenwet   BBPbruto
binnenlands produkt (marktprijzen) BBSBijdrageregeling Bedrijfstakgewijze
Scholing Werkenden BIAWet beperking inkomensachteruitgang arbeidsongeschiktheidscriteriumBOBasisonderwijs BVBedrijfsvereniging BVGBedrijfsvereniging
voor de gezondheid, geestelijke en maatschappelijke belangen BVLBijdrageregeling
Vakopleiding Leerlingwezen BWBurgerlijk Wetboek   CAOcollectieve
arbeidsovereenkomst CBACentraal Bestuur voor de ArbeidsvoorzieningCBBCentra voor Beroepsoriëntatie en Beroepsuitoefening CBSCentraal
Bureau voor de Statistiek CECCentraal Economische Commissie CEPCentraal
Economisch Plan (van het CPB) COBCommissie Ontwikkeling Bedrijven
(van de SER) COSZCommissie Onderzoek Sociale Zekerheid CPBCentraal
Planbureau CtsvCollege van toezicht sociale verzekeringen CVCentra
Vakopleiding   DetamBedrijfsvereniging voor de detailhandel,
ambachten en huisvrouwen DivosaVereniging van directeuren van
overheidsorganen voor sociale arbeid   EBBEnquete beroepsbevolking
(van het CBS) EIMEconomisch Instituut voor het Midden- en kleinbedrijfEMUEuropese Economische en Monetaire Unie EREmancipatieraadESBEconomisch Statistische Berichten ESFEuropees Sociaal
Fonds (van de EU) EUEuropese Unie EurostatStatistisch
bureau van de EU EZMinisterie van Economische Zaken   FOZFinancieel
Overzicht Zorg FVPFonds Voorheffing Pensioenverzekering FvwFinanciele
verhoudingswet   GABGewestelijk Arbeidsbureau GAKGemeenschappelijk
Administratiekantoor GBKGemeenschappelijk beleidskader g+g-sectorgepremieerde
en gesubsidieerde sector GMDGemeenschappelijke Medische DienstGSDGemeentelijke Sociale Dienst GUOGezamenlijk UitvoeringsorgaanGWFGemeentelijk Werkfonds GWLgeregistreerde werkloosheid  HAVOHoger Algemeen Vormend Onderwijs HBOHoger
Beroepsonderwijs   i/a-verh. Het aantal inactieven met een
uitkering gedeeld door het aantal actieven IBInkomstenbelastingICCKInterdepartementale Commissie inzake Coördinatie en KostenbeheersingIHSIndividuele Huursubsidie ILOInternationale ArbeidsorganisatieIOAWWet Inkomensvoorziening Oudere en gedeeltelijk Arbeidsongeschikte
Werkloze Werknemers IOAZWet Inkomensvoorziening Oudere en gedeeltelijk
Arbeidsongeschikte gewezen Zelfstandigen IOFInvaliditeits- en
Ouderdomsfonds ISMOInterdepartementale Stuurgroep Misbruik en
Oneigenlijk gebruik IVAInstituut voor ArbeidsmarktvraagstukkenIWInvaliditeitswet IZAInstituut Ziektekostenvoorziening
Ambtenaren IZRInterprovinciale Ziektekostenregeling   JWGJeugdwerkgarantiewet  KBKoninklijk Besluit KLOZKontaktorgaan Landelijke
Organisaties van Ziektekostenverzekeraars KPZKontaktcommissie
Publiekrechtelijke Ziektekostenregeling voor Ambtenaren KRAKaderregeling
Arbeidsinpassing KRSKaderregeling Scholing KRUKaderregeling
Uitzendarbeid   LBLoonbelasting LBOLager BeroepsonderwijsLIWLiquidatiewet Invaliditeitswetten LisvLandelijk
instituut sociale verzekeringen LVOLandelijke Veranderingsorganisatie
ABW   MAVOMiddelbaar Algemeen Vormend Onderwijs MBOMiddelbaar
Beroepsonderwijs MEVMacro Economische Verkenning (van het CPB)MKBmidden- en kleinbedrijf MLTMiddellange termijnMNMiljoenennota M&Omisbruik en oneigenlijk gebruik   NEINederlands Economisch Instituut NIANederlands
Instituut voor Arbeidsomstandigheden NIBUDNederlands Instuut voor
Budgetonderzoek NIPGNederlands Instituut voor Praeventieve Gezondheidszorg
(van TNO) NLNederland nAbwnieuwe Algemene bijstandswetNNINetto nationaal inkomen (marktprijzen) nOSVnieuwe
Organisatiewet Sociale Verzekering NRNationale Rekeningen   OC&WMinisterie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen OESO/OECDOrganisatie voor
Economische Samenwerking en Ontwikkeling O(H)ToverhevelingstoeslagOSAOrganisatie voor Strategisch Arbeidsmarktonderzoek OSVOrganisatiewet
Sociale Verzekering   PEMBAWet Premiedifferentiatie en marktwerking
bij arbeidsongeschikheidsverzekeringen PBOPubliekrechtelijke Bedrijfs
Organisatie PGGMPensioenfonds voor Gezondheid, Geestelijke en
Maatschappelijke belangen PPIpremieplichtig inkomen (premiegrondslag)  RBARegionaal Bestuur voor de Arbeidsvoorziening RCORaad
van de Centrale Ondernemingsorganisaties RINISRouteringsinstituut
(Inter)nationale Informatiestromen ROARegeling Opvang AsielzoekersROAResearchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt RwwRijksgroepsregeling
werkloze werknemers   SBIStandaard Bedrijfsindeling (van het
CBS) SCPSociaal en Cultureel Planbureau SEOStichting
voor Economisch Onderzoek SERSociaal-Economische Raad SNSociale
Nota SofiSociaal-fiscaal nummer SPAKSpecifieke AfdrachtskortingSSWBSubsidieregeling Scholing van Werknemers in het BedrijfslevenSTARTStichting Uitzendbureau Arbeidsvoorziening Stb.StaatsbladStcrt.Staatscourant SVBSociale Verzekeringsbank SVrSociale
Verzekeringsraad SWSociale werkvoorziening SWISamenwerking
Werk en Inkomen SZWMinisterie van Sociale Zaken en WerkgelegenheidSZQSociale zekerheidsquote   TAVWet Terugdringing
Arbeidsongeschiktheidsvolume TBAWet Terugdringing Beroep op de
Arbeidsongeschiktheidsregelingen TEStarief eerste schijf in de
Loon- en Inkomenstenbelasting TfToeslagenfonds TicaTijdelijk
instituut voor coordinatie en afstemming TWToeslagenwet TWVATripartite
Werkgroep Volumebeleid Arbeidsongeschiktheidsregelingen TZWetsvoorstel
Terugdringing Ziekteverzuim   USZOUitvoeringsinstelling Sociale
Zekerheid voor Overheid en Onderwijs UVIUitvoeringsinstelling  VBOVoorbereidend beroepsonderwijs VKVerenigd
Koninkrijk VNVerenigde Naties VNGVereniging voor Nederlandse
Gemeenten VSVerenigde Staten van Noord-Amerika VUTRegeling
inzake Vervroegde Uittreding VVVorstverlet VVSVrouwen
Vakscholen VVUVrijwillige Vervroegde Uittredingsregeling voor
ex-mijnwerkers VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en SportVZAVerzekerdenadministratie   WABWWet Arbeid Buitenlandse
Werknemers WAGGSWet Arbeidsvoorwaarden Gepremieerde en Gesubsidieerde
sector WAGWWet Arbeid Gehandicapte Werknemers WAJONGWet
arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten WAMWet AanpassingsmechanismenWAOWet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering WAZWet
arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandigen WBAWet Bevordering
Arbeidsinpassing WBEAAWet bevordering evenredige arbeidsdeelname
allochtonen WBOWoningbehoeftenonderzoek (van het CBS) WEPWerkervaringsplaatsWgfWachtgeldfonds WIGBWerkgroep Informatie-uitwisseling
GAB's – Bedrijfsverenigingen WIKWet inkomensvoorziening
kunstenaars WIWWet inschakeling werkzoekenden WKAWet
Koppeling met Afwijkingsmogelijkheid WMLwettelijk minimumloon;
ook: Wet minimumloon en minimum vakantiebijslag WOWetenschappelijk
onderwijs WRRWetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid WSFWet
op de Studiefinanciering WSWWet Sociale Werkvoorziening WULBZWet
uitbreiding loondoorbetalingsverplichting bij ziekteWVAWet Vermindering
Afdracht loonbelasting en premie volksverzekering WVGWet Voorziening
Gehandicapten WWWerkloosheidswet WWVWet WerkloosheidsvoorzieningWZBWerkzoekenden zonder baan   ZBOZelfstandig
bestuursorgaan ZfrZiekenfondsraad ZFWZiekenfondswetZWZiektewetXNoot1De Nederlandse verzorgingsstaat in internationaal en economisch perspectief, ministerie van SZW, Den Haag 1996.XNoot1SER,Sociaal-Economisch Beleid 1996–2000, Den Haag 1996.XNoot1De groei van de werkgelegenheid wordt op dit moment gemeten in banen van
meer dan 12 uur per week, ten tijde van het regeer-akkoord werd gekeken naar
alle banen (ook die van minder dan 12 uur in de week). De groei van de werkgelegenheid
in het regeerakkoord (350 000 banen van meer dan 1 uur in de week) komt
overeen met 275 000 banen van meer dan 12 uur in de week.XNoot1De hier gepresenteerde participatiecijfers zijn afkomstig uit de Employment
Outlook van de OESO en betreffen 1994.XNoot2De baancreatie per jaar ligt hoger dan het aantal ontstane vacatures,
onder andere doordat werkgelegenheidsgroei onder zelfstandigen niet in het
aantal ontstane vacatures tot uitdrukking komt.XNoot3 Bron: F.A.G.den Butter, «Werk, ander werk ..... of geen werk?», Economisch Bulletin 27/4, 1996.XNoot1R. Kunnen, W.C.M. Praat, H.R.M. Smulders, A.M. de Voogd-Hameling, J.P.M.
Vosse, J.M. van Werkhooven, Trendrapport van aanbod van arbeid 1995, OSA-rapport nr 21, Den Haag, 1995. XNoot2Zie hoofdstuk 3 in De Nederlandse Verzorgingsstaat in internationaal
en economisch perspectief, ministerie van SZW, Den Haag 1996.XNoot3Beter dan de kwaliteit van het onderwijs in Denemarken en de USA, gelijk
aan de kwaliteit van het onderwijs in het GB, Japan en Duitsland.XNoot4Zie ook L. Broesma en P. A. Gaultier, 1995, «Vernietiging en creatie
van banen in de industrie», ESB, 5 augutus 1995.XNoot5Een relatief korte baanduur geeft overigens niet altijd een zuivere indicatie
van de mobi- liteit. In Nederland speelt de – in vergelijking tot andere
landen – sterke werkgelegenheids- groei een rol (meer nieuwe banen betekent
 meer korte banen).XNoot1Zie ook: ministerie van SZW, De Neder- landse Verzorgingsstaat in
internationaal en economisch perspectief, Den Haag 1996, hoofdstuk
2.XNoot1Zie bijvoorbeeld Lede, C.J.A. van, «Werk boven inkomen: wensdroom
of werkelijkheid?», ESB 4 oktober 1995;Fase,
M.M.G. en Winder, C.C.A., «Productie, werkgelegenheid en loonontwikkeling
in Nederland: toetsing van de wetten van Verdoorn en Baumol», Kwartaalbericht DNB, september 1995.XNoot2Fase en Winder, op. cit.XNoot3Zie Zalm, G., Mythen, paradoxen en taboes in de economische politiek, Amsterdam 1990, blz. 11.XNoot4Hartog, J., R. van Opstal en C.N. Teulings, «Loonvorming in Nederland
en de Verenigde Staten», ESB 8 juni 1994.XNoot1Voogd, J.de, N.B.J.G. 't Hoen, M. Arents en J.T. Booij, Inactivity/Activity
ratios: a descriptive analyses for six European countries, SZW/VUGA,
Den Haag 1996.XNoot1CBS, Bevolkingsprognose 1995, Maandstatistiek bevolking, januari
1996.XNoot1Nyfer, Uitkeringen voor werk: werk voor gemeenten, Den Haag
1995.XNoot1SER, Sociaal-Economisch beleid 1996–2000, Den Haag 1996.XNoot2Zie ook het recente landenexamen van de OECD over de Nederlandse economie,
OECD, Economic Surveys Netherlands 1996, Parijs 1996.XNoot3De lastendruk is voor alle categorieën bere- kend door de belastingopbrengst
te delen door de belastinggrondslag.XNoot1Zie Europese Commissie, La fiscalité dans l'union Européenne, Brussel 20 maart 1996. XNoot1Nultarief voor bestedingen geleverd oor bouwnijverheid, horeca, zakelijke
dienstverlening, reparatie en overige tertiaire diensten geleverd aan gezinshuishoudingen,
buitenlandse toeristen en de overheid. Verhoging van het tarief in de overige
sectoren met 2 procent-punten (Kamerstukken II, 1987/88, 20 200, XIII,
nr. 92).XNoot2Zie bijvoorbeeld: CPB, De werkgelegenheid in de jaren tachtig, werkdocument
41, Den Haag 1991.XNoot1Barro, R.J. en X. Sala-I-Martin, Economic Growth, McGraw-Hill,
New York 1995.XNoot2CBS, Tijdreeks arbeidsrekeningen 1969–1993. Ramingen van het
opleidings- niveau, een tussenstand, tabel 1, 1996; CBS, Arbeidsrekeningen
1995, 1996.XNoot3SER, Commissie Economische Deskundigen, Arbeidsmarkt, informatietechnologie
en internationalisering, Den Haag 1996. OECD, Technology, productivity
and job creation, analytical report, Parijs 1996.XNoot4Nickell, S.J., en B. Bell, «Changes in the Distribution of Wages
and Unemployment in OECD Countries», American Economic Review,
86, 1996, pp 302–308.XNoot5In de Wet Educatie en Beroepsonderwijs (WEB) wordt niet meer gesproken
van MBO en leerlingwezen. De WEB onderscheidt vijf soorten beroepsopleiding.
Deze opleidingen zijn verdeeld over vier kwalificatieniveaus. De opleidingen
zijn te volgen in twee leerwegen, de beroepsopleidende leerweg (vergelijkbaar
met het MBO), en de beroepsbegeleidende leerweg (vergelijkbaar met het leerlingwezen).XNoot1In deze Sociale Nota zijn vijf boxen opgenomen met de ideeën van
jongeren over een aantal onderwerpen op het beleidsterrein van het ministerie
van SZW. Deze boxen zijn gebaseerd op een aantal vraaggesprekken dat onderzoeksbureau
Research voor Beleid voor het ministerie hield. Het bureau vroeg 373 jongeren
via een telefonische enquete naar hun opinie over werken, zorgen, arbeidsmarkt
en sociale zekerheid. In vervolg daarop zijn met 14 van hen interviews gehouden.
Doel was inzicht te krijgen in hoe de beroepsbe- volking van de komende deccennia
over dit soort zaken denkt. Dit onderzoek is gepubliceerd als Zevenbergen,
R.G. van, C.van der Werf en T.Groenendijk, Jongeren willen zekerheid
maar geen huis in Wassenaar, een opinie en belevingsonderzoek, Research
voor Beleid, Leiden 1996.XNoot2Europese Commissie, Onderwijzen en leren, naar een cognitieve samenleving, Witboek over onderwijs en opleiding, Brussel 1995.XNoot3Vereniging FME, vereniging van onder- nemingen in de metaal-, elektronica-
en elektrotechnische industrie en aanverwante sectoren.XNoot1SER, Advies Sociaal-economisch beleid 1996–2000, Den
Haag 1996, pagina 184.XNoot2Commissie van de Europese Gemeenschappen, Groei, concurrentievermogen,
werkgelegenheid. Naar de 21e eeuw: wegen en uitdagingen, Brussel 1993.XNoot3Europese Commissie, Actie voor de werkgelegenheid in Europa. Een
vertrouwenspact, Brussel 1996.XNoot1Kamerstukken II 1995/96, 24 609 nr. 46.XNoot1Kamerstukken II 1994/95, 24 332.XNoot1Kamerstukken II 1995/96, 24 543.XNoot2Stichting van de Arbeid, publicatienr. 2/96, 3 april 1996.XNoot1Kamerstukken II 1995/96, 23 216.XNoot1Kamerstukken II 1995/96, 24 615.XNoot1Richtlijn nr. 94/45/EG van 22 september 1994 inzake de instelling van
een Europese ondernemingsraad of van een procedure in ondernemingen of concerns
met een com- munautaire dimensie ter informatie en raad- pleging van de werknemers
(PB nr. L 254/ 64).XNoot2Kamerstukken II 1995/96, 24 641.XNoot1CBS, Enquête Beroepsbevolking 1995, Voorburg 1996.XNoot2CBS, Tijdsreeks arbeidsrekeningen 1969–1993. Ramingen van
het opleidings- niveau, een tussenstand, tabel 1, 1996.XNoot1Onder allochtonen worden hier verstaan de vier grootste groepen van het
integratie- beleid minderheden: Turken, Marokkanen, Antillianen, Surinamers.XNoot2De arbeidsmarktkansen verschillen echter sterk tussen de allochtone bevolkingsgroepen.
Van de Turken en Marokkanen was in 1995 32 procent werkloos. In datzelfde
jaar was 20 procent van de Surinaamse en Antilliaans/ Arubaanse beroepsbevolking
werkloos.XNoot3Bron: SCP, De beklemde stad, maart 1996.XNoot4Zo blijkt dat het grootste deel van de bijstandspopulatie uit de tweede
helft van de jaren tachtig inmiddels is verdwenen uit de bestanden van de
sociale diensten.XNoot1Andel, H.G. van, en Y.B. Bommeljé, In en uit de bijstand;
de positie van bijstandscliënten en de factoren die uitstroom bevorderen, VUGA reeks, juni 1996. Het onderzoek heeft betrekking op 1992. Op
basis hiervan zijn de aantallen geactualiseerd naar 1994.XNoot1Arbeidsinspectie-SZW, CAO-afspraken 1996:een eerste interimrapportage, Den Haag 1996.XNoot2Replacement Rates: a transatlantic view, CPB werkdocument
80, Centraal Planbureau, Den Haag, 1995, tabel 13. XNoot1CBS, Enquête beroepsbevolking 1995, Voorburg, 1996.XNoot1NEI, Succes- en faalfactoren van activerend arbeidsmarktbeleid,
Rotterdam, juli 1996. Dit paper is voorgelegd aan een forum van praktijkdeskundigen,
zoals consulenten van arbeidsvoorziening en sociale diensten, docenten van
scholingsinstituten, particuliere bemiddelaars, branchevertegenwoordigers.
 Paragraaf 6.7 is voor een groot deel gebaseerd op het paper en op de praktijkbijeenkomst.XNoot1Men kan ontheffing krijgen van de sollici- tatieplicht op medische of
sociale gronden.XNoot1CTSV, Risicoselectie op de Nederlandse arbeidsmarkt, Rijswijk
1995.XNoot2NIPG/TNO 1993; RIVM 1994; Gezondheids- raad, Keuren en voorspellen (1994).XNoot3Wet op de medische keuringen, Kamerstukken II 23 259.XNoot4Kamerstukken II 1995/96, 23 259, nr. 18.XNoot1CTSV, Risicoselectie op de Nederlandse arbeidsmarkt, Rijswijk
1995.XNoot1CTSV, Toepassing van reïntegratie- instrumenten voor gedeeltelijk
arbeids- ongeschikten, Rijswijk 1996.XNoot1Kamerstukken II 1993/1994, 22 545, nr. 14, bijlage I.XNoot2Kamerstukken II 1995/96 17 050, nr. 199.XNoot3Aangekondigd in de nota Flexibiliteit en Zekerheid, ministerie
SZW, Den Haag 1996.XNoot1Nota Werken aan zekerheid, ministerie van SZW, Den Haag 1996.XNoot1Kamerstukken II 1995/1996, 24 697.XNoot1Kamerstukken II 1995/1996, 24 255.XNoot1MDW Rapport Maatwerk in bescherming (juni 1995) en brief van
11 juli 1995 van de Staatssecretaris van SZW (Kamerstukken II 1994/1995, 24 036,
nr. 8).XNoot2CTW Rapport Van keurslijf naar keurmerk, wetgevingsbeleid voor veilig
en gezond werk (CTW 94/12: 15 september 1994).XNoot1Dhondt S, Vaas F. Innovatie en Arbeid, VUGA, Den Haag 1996.XNoot1Koning, J. de, M.A. Spierings en C.Th. Zandvliet Economische aspecten
van arbeidsomstandigheden, VUGA, Den Haag 1996.XNoot2Davies N.V., P. Teasdale, The costs to the British Economy of Work
Accidenst and Work-related ill health, Health and Safety Executive,
Sudbury, United Kingdom 1994.XNoot1De Nederlandse verzorgingsstaat in internationaal en economisch perspectief, ministerie van SZW, Den Haag 1996.XNoot1Kamerstukken II 1995/96, 24 506, nr. 1.XNoot1Motie Noorman-Den Uyl, Bakker, Kamerstukken II 1995/96, 24 400 
nr. 48.XNoot1CBS, Sociaal-Economische Maandstatistiek, juli 1994.XNoot1Zie voor een uitgebreide analyse de nota Lokale lastendruk.
Deze nota, een onderzoek naar hoogte, ontwikkeling en verschillen in lokale
lasten, is op 17 september 1996 door de staatssecretaris van Financiën
en de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken aan- geboden aan de Tweede Kamer.XNoot2SCP, Sociale en Culturele Verkenningen 1996, Rijswijk 1996,
blz. 89.XNoot3Zie ook: Ettema, W.J.M., Maandstatis- tiek Financiënwezen 94/8, Den Haag 1994. XNoot1Nieboer, N.E.T., E. Smid en C.van der Werf, Kwijtscheldingsbeleid
van gemeenten en waterschappen, Research voor Beleid, Leiden 1996.XNoot1Kamerstukken II 1995/96, 24 506, nr. 1.XNoot2Kamerstukken II 1995/96, 24 506, nr. 1.XNoot1Nieboer, N.E.T., E. Smid en C. Van der Werf, Kwijtscheldingsbeleid
van gemeenten en waterschappen,Research voor beleid, Leiden 1996.XNoot2SGBO, Van Andel H.G. en Y.B. Bommeljé, In en uit de bijstand;
de positie van bijstand- cliënten en factoren die de uitstroom bevor-
deren, Den Haag, 1996.XNoot3Gemeentelijke schuldhulpverlening, minis- terie van SZW, Den
Haag 1996.XNoot1Smolenaars, E. en W.J.H. van Oorschot, «Minimabeleid kampt met effectiviteits-
probleem», in Sociaal Bestek, nr. 5, 1993.XNoot11Voor jongeren, die geconfronteerd worden met de invoering van de NABW
en reeds een bijstandsuitkering ontvingen (uit- dan wel thuiswonend), worden
in de NABW de landelijke genormeerde uitkeringen afgeleid van het kinderbijslagniveau.
Hiermee wordt een goede aansluiting op de ouderlijke onderhoudsplicht bereikt.
Het onderscheid tussen uit- en thuiswonende jongeren vervalt. In die gevallen
waarin de voorgestelde bijstandsnormen niet toereikend zijn om in de noodzakelijke
bestaanskosten te voorzien, dient de betrokkene een beroep te doen op de ouderlijke
onderhoudsplicht. Wanneer een dergelijk beroep niet mogelijk is, kan de gemeente
aanvullende bijstand in de vorm van bijzondere bijstand verlenen. De inkomenseffecten
voor de groep jongeren tot 21 jaar zijn dan ook in hoge mate afhankelijk van
de mate waarin een beroep gedaan kan worden op de ouderlijke onderhoudsplicht
en van de bijzondere bijstand. In totaal krijgen minder dan 7000 jongeren
in 1997 met deze overgang te maken.XNoot12Bij deze positieve inkomenseffecten dient te worden aangetekend, dat zij
een deel van de negatieve effecten uit 1996 uit hoofde van de afschaffing
van de tariefgroepensystematiek (bij de bepaling van de hoogte van de aanvullende
beurs) repareren. Deze negatieve effecten zijn niet meegenomen in het overzicht
voor 1996, omdat SZW vorig jaar niet over de benodigde gegevens beschikte.
Het gaat evenwel om vrij forse aantallen en bedragen. Circa 86 000 studenten
(bijna 40% van de totale populatie) ontvangen in 1996 als gevolg van deze
maatregel een lagere aanvullende beurs. De overige 133 000 studenten
ondervinden op basis van de afschaffing tariefgroepensystematiek geen of een
positief inkomenseffect. Ongeveer de helft van de eerst ge-noemde groep studenten,
ontvangt naar schatting gemiddeld f 300,- minder aanvullende beurs op
jaarbasis. Nog eens 25 000 studenten ontvangen op jaarbasis gemiddeld
f 900,- minder aanvullende beurs. Voor de overige 15 000 studenten
is de verlaging per jaar nog groter. Voor de studenten ontstaan inkomenseffecten
zodra de ouders de ouderlijke bijdrage niet of onvoldoende verhogen. Daarnaast
heeft iedere WSF-gerechtigde de mogelijkheid een ouderinkomen-onafhankelijke
lening aan te gaan. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25002-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl