Vaststelling begroting Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2008; Brief van de Ministers van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, voor Wonen, Wijken en Integratie, van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-20 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31200-VIII, nr. 152

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

26-02-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

31200-VIII nr. 152

15-02-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamProblematiekVerantwoordelijkheidsverdelingNieuw te bouwen scholen/renovatieBestaande scholenDoelstellingenBestuurlijke samenwerkingAanvullende maatregelenOndertekeningBIJLAGE 1Visie op het binnenmilieu van basisscholen1 Aanleiding2 Problematiek2.1. Kwaliteit van het binnenmilieu2.2 LuchtkwaliteitCO2-concentratieNieuw te bouwen scholen/renovatieBestaande scholenLuchtkwaliteit in schoollokalen2.3 Stoorgeluid2.4 Klimaat in lokalen in de zomerperiode3 Oplossingsrichtingen4 Ambitie5. Aanpak verbetering kwaliteit van het binnenmilieu
basisscholen5.1 ConvenantAgenderingNaleving en toezichtBouwproces: architecten en installatietechnici in vroeg
stadium betrekkenRichtlijnen voor ontwerp en bouwToolkitPrestatie van mechanische ventilatieStimulering5.2 Initiatieven van rijksoverhedenAdviesvraag aan de GezondheidsraadWet- en regelgevingToezichtBewustzijnsbevorderingKennisopbouwBIJLAGE 2Resultaten van onderzoek1. Onderzoek naar CO2 gestuurde ventilatiesystemen
(TNO, juli 2006)2. Onderzoek gericht op mogelijke relatie tussen
ventilatie in een klaslokaal en de cognitieve prestaties van leerlingen (TNO,
jan 2007)3. Vooronderzoek methodiek, verbetering ventilatie
basisscholen (GGD, juni 2007)4. Literatuurstudie scholen en kindercentra: binnenmilieu,
gezondheid, leerprestaties (TU Delft, juni 2007)5. Onderzoek naar de kwaliteit van het binnenmilieu
op basisscholen (LBP, juli 2007)6. Overeenkomsten tussen onderzoeken naar binnenmilieu
in basisscholen en woningen7. Kompas programma Frisse Scholen
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31200-VIIIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 55 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 200 VIIIVaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 200828 089Gezondheid en milieunr. 152BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEER, VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE, VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN
EN SPORT EN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 15 februari 2008Het bewerkstelligen van een gezonde en veilige leefomgeving voor kinderen
is één van de speerpunten van dit kabinet. Een belangrijk aspect
hierbij is het binnenmilieu op basisscholen dat een invloed heeft op de gezondheid
en de leerprestaties. De aandacht in de samenleving voor de kwaliteit van
het binnenmilieu op scholen is de afgelopen jaren fors toegenomen. Met grote
regelmaat is aandacht gevraagd voor de kwaliteit van het binnenmilieu. Om
goed te kunnen leren en goed les te kunnen geven worden er (bouwtechnische)
eisen gesteld aan het schoolgebouw. Docenten en leerlingen ondervinden last
van (te hoge dan wel te lage) temperatuur of klagen over gebrekkige ventilatiemogelijkheden.
Verder ondervindt men geluidshinder. De verontreinigingen van het binnenmilieu
met onder andere ziektekiemen en allergenen kunnen leiden tot (verergering
van) gezondheidsklachten. Daarom hechten ook in internationaal verband de
EU en de WHO groot belang aan een verbetering op dit punt omdat de negatieve
effecten hiervan op de gezondheid in brede zin waarschijnlijk groter zijn
dan of vergelijkbaar zijn met de gezondheidseffecten die worden veroorzaakt
door verontreiniging van de buitenlucht.In juli 2006 heeft de minister van OCW1 schriftelijk
aangekondigd dat het kabinet u een kabinetsvisie op het binnenmilieu van basisscholen
zal sturen. Deze toezegging is in januari 2007 door de minister van VROM herhaald2. Daarbij is tevens melding gemaakt van de diverse onderzoeken
die door de rijksoverheid zijn ontplooid om de problematiek aangaande binnenmilieu
op basisscholen in kaart te brengen. Deze brief geeft invulling aan die toezegging.ProblematiekIn de afgelopen periode zijn onderzoeken uitgevoerd waaruit geconcludeerd
kan worden dat de kwaliteit van het binnenmilieu in basisscholen te wensen
overlaat voor wat betreft de aspecten: luchtkwaliteit tijdens het stookseizoen,
(stoor)geluid en de temperatuur in de lokalen in de zomerperiode. De oorzaak
ligt in gebouwtechnische aspecten (onder andere te weinig ventilatievoorzieningen
en zonwering) en in het onvoldoende gebruiken van aanwezige voorzieningen.
Leerkrachten zijn zich onvoldoende bewust van de problematiek. Verder blijkt
uit de recente onderzoeken dat een aanzienlijk percentage van de nieuw gebouwde
basisscholen bij oplevering niet voldoet aan de eisen voor ventilatie zoals
die zijn opgenomen in het Bouwbesluit. Naleving van deze voorschriften door
het bouwbedrijfsleven en handhaving door de gemeenten laat te wensen over.De problematiek rondom binnenmilieu staat natuurlijk niet op zichzelf,
het heeft een relatie met klimaat en energie en een integrale aanpak van deze
problematiek is dan ook gewenst.VerantwoordelijkheidsverdelingFeitelijk ligt de kwaliteit van het leef- en leerklimaat op basisscholen
in handen van gemeenten en schoolbesturen:• Het schoolbestuur is verantwoordelijk en aanspreekbaar voor de
kwaliteit van het binnenmilieu in school. Het schoolbestuur is juridisch eigenaar
van het schoolgebouw.• Gemeenten bekostigen naast de nieuwbouw ook de aanpassingen aan
de «buitenkant» van de scholen. Daarnaast is de opdrachtgever,
waaronder de gemeente verantwoordelijk voor het privaat toezicht bij de realisatie
van de bouw bij renovatie en nieuwbouw.Het leefklimaat van de leerling is geen verantwoordelijkheid van een specifiek
ministerie. Vanuit verschillende invalshoeken voelen de ministeries van VROM
(milieu en gezondheid, klimaat, bouwtechnische aspecten, energiebesparing
in gebouwde omgeving), OCW (onderwijs), VWS (gezondheid) en SZW (arbeidsomstandigheden)
zich betrokken bij de oplossing van de problematiek.Nieuw te bouwen scholen/renovatieVoor het afvoeren van verontreinigingen in de binnenlucht wordt beleidsmatig
en in de lijn van een advies van de Gezondheidsraad van 1984, een maximale
CO2-concentratie van 1200 ppm als referentie gehanteerd. Deze vormt
de basis van de nieuwbouweisen in het Bouwbesluit. Nieuw te bouwen en gerenoveerde
scholen moeten bij oplevering voldoen aan deze nieuwbouweisen.Bestaande scholenVoor bestaande scholen gelden de bouwtechnische voorschriften voor de
bestaande bouw (opgenomen in het Bouwbesluit). Deze eisen zijn echter niet
gerelateerd aan de CO2-concentratie van 1200 ppm en zijn het strikte
minimum waar bij onderschrijding burgemeester en wethouders het treffen van
voorzieningen kunnen opleggen. Voor het voldoen aan deze eisen volstaat in
vele gevallen het kunnen openen van een raam. Alle scholen in het LBP-onderzoek
voldeden hieraan.DoelstellingenHet kabinet is van mening dat een verbetering van het binnenmilieu in
basisscholen voor de aspecten luchtkwaliteit, stoorgeluid en temperatuur daar
waar nodig wenselijk is. Kinderen brengen immers een belangrijk deel van hun
jeugd verplicht door in schoolgebouwen.Het kabinet zal zich samen met betrokken partijen inzetten, binnen een
integrale aanpak zoals hierboven geschetst, voor het realiseren van de volgende
doelstellingen, waarbij in overleg met betrokken partijen tussendoelstellingen
zullen worden vastgesteld:• Binnen een periode van 5 jaar is een bewustwordingsproject inclusief
het bieden van handelingsperspectief voor alle basisscholen met natuurlijke
ventilatie afgerond. Het bewustzijn onder leerkrachten en leerlingen is vergroot
(elke school heeft een informatiepakket, een CO2-meter en een beknopt
bouwtechnisch advies gekregen, waarbij tevens aandacht is voor de samenhang
met energetische advisering). Concrete (basisschool)situaties waar de kwaliteit
van het binnenmilieu is verbeterd, zullen omgevormd worden tot «best
practices» waarin getoond wordt op welke wijze de problematiek is aangepakt.
De ambitie is om in deze periode niet alleen bewustwording van het probleem
te creëren maar ook de problematiek, zoveel als mogelijk is, voortvarend
aan te pakken.• Een maximaal geluidsniveau van ventilatievoorzieningen in het klaslokaal
wordt in de voorschriften van het Bouwbesluit opgenomen. Binnen een periode
van 15 jaar, zijnde de periode waarbinnen via de «natuurlijke renovatiecyclus»
aanpassingen worden verricht, is het achtergrondgeluid in elk schoollokaal
niet hoger dan 35 dB(A), noch als gevolg van buitengeluid, noch als gevolg
van het mechanische ventilatiesysteem.• Binnen een periode van 15 jaar, zijnde de periode waarbinnen via
de «natuurlijke renovatiecyclus» aanpassingen worden verricht,
voldoet de luchtverversing in elk lokaal aan het kwaliteitsniveau zoals dat
thans in de nieuwbouweisen van het Bouwbesluit is verwoord. Dit heeft als
resultaat dat de voorzieningen zodanig zijn dat een maximale CO2-concentratie
van 1200 ppm realiseerbaar is.• Binnen een periode van 15 jaar, zijnde de periode waarbinnen via
de «natuurlijke renovatiecyclus» aanpassingen worden verricht,
is de temperatuur in elk schoollokaal in de zomer beheersbaar.Uitgangspunt bij de bovengenoemde doelen is dat ten minste bij het treffen
van maatregelen aangesloten wordt bij natuurlijke aanpassingsmomenten (energiebesparingsmaatregelen,
renovatie, aanpassingen en groot onderhoud) die gemeenten en schoolbesturen
hebben opgenomen in gezamenlijke plannen. Overigens komen de maatregelen in
het kader van energiebesparing niet ten laste van de huidige reserveringen
voor binnenmilieu basisscholen. In het kader van Klimaatakkoord Gemeenten
en Rijk zal nog worden bezien hoe energiebesparing in openbare gebouwen (inclusief
scholen) binnen de huidige financiële middelen mogelijk gemaakt zou kunnen
worden.Elke school komt in principe eenmaal per 15–20 jaar in aanmerking
voor groot onderhoud/renovatie. Hoewel hiervoor geen geoormerkte geldstroom
meer naar de gemeenten vloeit, gaat het kabinet ervan uit dat gemeenten en
scholen een dergelijke «natuurlijke renovatiecyclus» volgen. Dit
betekent dat elke school binnen een periode van 15–20 jaar de gelegenheid
heeft om bouwkundige maatregelen te treffen om de kwaliteit van het binnenmilieu
te verbeteren. Uiteraard kunnen wenselijk of noodzakelijk geachte maatregelen
eerder dan de natuurlijke aanpassingsmomenten worden uitgevoerd. Inmiddels
hebben verscheidene gemeenten en scholen activiteiten gestart
om de kwaliteit van het binnenmilieu te verbeteren.Bestuurlijke samenwerkingUit het vorenstaande blijkt dat schoolbesturen en gemeenten een belangrijke
rol spelen bij de verbetering van het binnenmilieu in basisscholen. Aanpassing
van de wetgeving door de nieuwbouweisen ook van toepassing te verklaren op
bestaande schoolgebouwen is niet haalbaar vanwege:• ingrijpendheid (hogere kwaliteitseisen zouden dan wettelijk per
direct voor alle bestaande gebouwen gelden);• verkregen rechten en mogelijke strijdigheid met het recht op eigendom
zoals vastgelegd in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens;• financiële consequenties.Omdat de gewenste verbeteringen niet zijn af te dwingen met het huidige
wettelijk kader, hebben partijen aangegeven te komen tot een convenant waarin
heldere afspraken op bestuurlijk niveau over de diverse rollen en taken worden
opgenomen om de gezamenlijke doelstellingen te realiseren.De VNG en het primair onderwijs hebben aangegeven deel te zullen nemen
aan dit initiatief. Het primair onderwijs zal vertegenwoordigd worden door
de PO-raad in oprichting. Bezien wordt of ook de architecten, bouwfysici en
installatieadviseurs betrokken kunnen worden. Streven is het convenant in
het najaar 2008 in werking te laten treden.In het convenant worden ondermeer onderwerpen uitgewerkt als agendering
van de problematiek en oplossing bij gemeenten en schoolbesturen en het verbeteren
van het toezicht tijdens renovatie en nieuwbouw. Ook de monitoring van de
voortgang van de diverse maatregelen om de doelstellingen te realiseren zal
onderdeel van het convenant zijn,Aanvullende maatregelenOp gemeentelijk en provinciaal niveau zijn reeds diverse initiatieven
van start gegaan om de kwaliteit van het binnenmilieu te verbeteren waarbij
ook aandacht is voor de relatie met energiebesparing. Deze initiatieven zijn
zowel gericht op voorlichting aan docenten over de noodzaak van goede ventilatie
als op het doorvoeren van (bouwtechnische) verbeteringen. Via organisaties
zoals SenterNovem wordt informatie verstrekt over energiebesparing in relatie
tot de verbetering van het binnenmilieu. Ten behoeve van ontwerpers en installateurs
wordt er gewerkt aan de herziening van de Nederlandse Praktijkrichtlijn «Ventilatie
van schoolgebouwen». Ondanks deze inspanningen is de kwaliteit van het
binnenmilieu nog onvoldoende en zijn aanvullende maatregelen nodig.Naast het eerder genoemde convenant gaat de overheid starten met de volgende
initiatieven gericht op bewustwording, stimulering, toezicht en kennis. Dit
om de problematiek bij alle betrokkenen onder de aandacht te brengen, zodat
partijen vervolgens kunnen overgaan tot het nemen van adequate maatregelen.• Verbetering van de bewustwording van docenten
en leerkrachtenBinnen een periode van vijf jaar wordt elke basisschool, waarbij sprake
is van natuurlijke ventilatie, bezocht door de GGD met de ééndagsmethode,
gericht op bewustwording van de leerkrachten en leerlingen. De bezoeken worden
gecombineerd met een beknopt bouwtechnisch advies. Tevens wordt een CO2-meter beschikbaar gesteld. Via het Centrum Gezond Leven (CGL) van
het RIVM worden scholen benaderd met een integrale gezondheidsboodschap. Het
kabinet vindt het van belang dat ook het thema binnenmilieu hierbij
aanhaakt. In het verleden is hiermee al ervaring opgedaan in het kader van
de «Ga voor Gezond»-scholencompetitie en het Frisse Scholenproject.• StimuleringsregelingHet ministerie van OCW geeft alle scholen in het primair onderwijs een
eenmalige financiële bijdrage voor het realiseren van aanpassingen die
het binnenmilieu verbeteren. Deze bijdrage kan voorzien in de aanschaf van
buitenzonwering, of het doorvoeren van kleine bouwkundige ingrepen.• ToezichtHet ministerie van VROM wil de naleving van de regelgeving, de kwaliteit
van de vergunningverlening en het toezicht op de bouw van woningen en basisscholen
verhogen door de komende jaren het binnenmilieu de nodige aandacht te geven.
Door de VROM-Inspectie zullen gemeenten hierbij in hun wettelijke taak worden
ondersteund (compliance assistance). Voorts zal met de Vereniging Bouw- en
Woningtoezicht Nederland worden overlegd om het aspect ventilatie een overeenkomstige
aandacht te geven in de handhavings- en toetsingsprotocollen van de vereniging.
Met de VNG vindt overleg plaats om te bezien hoe door onderlinge samenwerking
van gemeenten de kennis en kunde gemeenschappelijk kan worden ingezet om een
meerwaarde in het toezicht en handhaving op dit onderwerp te kunnen realiseren.• Kennisopbouw en onderzoekDe expertise op het gebied van het binnenmilieu zal de komende jaren verder
opgebouwd worden. Hierbij zal ook aandacht worden gegeven aan dwarsverbanden
zoals die met kennis op gebied van klimaatverandering en energie. Landelijke
ondersteuning van de professionals en (wetenschappelijke) kennisontwikkeling,
-borging en -ontsluiting worden vormgegeven. In het kader van het beleidsthema
milieu en gezondheid zijn bij het RIVM reeds het Centrum Gezondheid en Milieu
(CGM) en het Kennis- en Informatiepunt Milieu & Gezondheid (KIP M&G)
ingericht1.Ook wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor de juridische verankering
van kwaliteitseisen voor het binnenmilieu bij aanpassing, vernieuwing, groot
onderhoud enzovoort, van schoolgebouwen.Naast de bovengenoemde activiteiten hebben de betrokken ministers onlangs
een adviesaanvraag bij de Gezondheidsraad ingediend om een aantal kennislacunes
op te vullen. Zo is gevraagd welke mogelijke factoren die voorkomen in het
binnenmilieu risicovol zijn voor de gezondheid en leerprestaties van kinderen.
Tevens is gevraagd welke concentratie- en advieswaarden voor de kwaliteit
van het binnenmilieu in basisscholen wenselijk zijn. Dit advies wordt eind
2008 verwacht.Deze brief beschrijft een visie op deze problematiek op hoofdlijnen. Een
onderbouwing en nadere detaillering vindt u in bijlage 1. De kabinetsvisie
is gestoeld op het wettelijk kader en onderzoeken die recent zijn uitgevoerd.
Een korte toelichting hierop is gegeven in de bijlagen 2 en 3.De reikwijdte van deze kabinetsvisie betreft het binnenmilieu in basisscholen
en niet die in het voortgezet onderwijs, (naschoolse) kinderopvang of in tijdelijke
bouw. Het kabinet gaat zich de komende tijd oriënteren op de problematiek
in deze verblijfsruimten voor kinderen. Over de gezondheidskundige kwaliteit
van woningen heeft u recentelijk een beleidsvisie ontvangen van de ministers
van WWI en VROM. Er heeft afstemming plaatsgevonden en waar mogelijk worden
acties in gezamenlijkheid aangepakt.Met de hierboven geschetste aanpak gaat het kabinet de kwaliteit van het
binnenmilieu in basisscholen daadwerkelijk verbeteren. Dit is uiteraard alleen
te realiseren als alle betrokken partijen in de komende periode intensief
gaan samenwerken. Het kabinet neemt hiertoe het initiatief.De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,J. M. CramerDe minister voor Wonen, Wijken en IntegratieC. P. VogelaarDe staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,S. A. M. DijksmaDe minister van Volksgezondheid, Welzijn en SportA. KlinkBIJLAGE 1Visie op het binnenmilieu van basisscholen1 AanleidingEr zijn diverse signalen in de samenleving geweest waaruit bezorgdheid
sprak over de kwaliteit van het binnenmilieu op Nederlandse basisscholen.
Deze zijn onder andere geuit in de media en hebben geleid tot kamervragen1. Diverse organisaties plegen inmiddels inspanningen om
verbetering te realiseren op dit terrein.In het actieprogramma Gezondheid en Milieu 2002–2006 (TK 2001–2002,
28 089, nr. 2) is al aandacht besteed aan een gezond binnenmilieu
in gebouwen, als onderdeel van het verminderen van gezondheidseffecten door
milieufactoren. Met het aanbieden van de eindrapportage van het Actieprogramma
in december 2006 aan de Tweede Kamer, is het programma beëindigd2. Begin 2008 verschijnt de kabinetsnota Nationale Aanpak
Milieu en Gezondheid waarin binnenmilieu één van de speerpunten
zal zijn. Hierin zal gemeld worden dat jaarlijks aan de Tweede Kamer wordt
gerapporteerd over de uitvoering van de activiteiten zoals benoemd in deze
brief.In de afgelopen periode zijn door de rijksoverheid diverse onderzoeken
uitgevoerd en initiatieven genomen om inzicht te krijgen in de problematiek
omtrent de kwaliteit van het binnenmilieu op scholen3:• Onderzoek naar CO2 gestuurde ventilatiesystemen (TNO,
juli 2006) en aansluitend onderzoek gericht op de mogelijke relatie tussen
ventilatie in een klaslokaal en de cognitieve prestaties van leerlingen (TNO,
januari 2007);• Schaalvergroting van de GGD-pilots naar een landelijke aanpak met
ventilatieadvies-op-maat (GGD, juni 2007);• Literatuurstudie scholen en kindercentra: binnenmilieu, gezondheid,
leerprestaties (TU Delft, juni 2007);• Onderzoek naar de kwaliteit van het binnenmilieu op basisscholen
(Lichtveld Buis & Partners, juli 2007);• Project «Frisse scholen» onder het KOMPAS-programma
(2006–2008)De genoemde onderzoeken laten zien dat de kwaliteit van het binnenmilieu
te wensen overlaat, en wel op de volgende aspecten: luchtkwaliteit tijdens
het stookseizoen, stoorgeluid en het klimaat in de lokalen in de zomerperiode.
In de bijlage 2 is een korte samenvatting gegeven van die onderzoeksresultaten.Op basis van de resultaten is in deze kabinetsvisie verwoord op welke
wijze tot een daadwerkelijke verbetering van de kwaliteit van het binnenmilieu
op basisscholen gekomen kan worden.2 Problematiek2.1. Kwaliteit van het binnenmilieuDe kwaliteit van de binnenlucht wordt vaak gerelateerd aan de hoeveelheid
kooldioxide (CO2) die in de binnenlucht aanwezig is. De hoeveelheid
CO2 wordt uitgedrukt in ppm (parts per million) oftewel in liters
CO2 per miljoen liter lucht. Mensen produceren bij de ademhaling
CO2. Omdat CO2 relatief gemakkelijk te meten is, wordt
de hoeveelheid CO2 in de lucht als maat gebruikt voor de mate van
luchtverversing om de verontreiniging door alle stoffen aanwezig in het binnenmilieu,
af te voeren.2.2 LuchtkwaliteitCO2-concentratieVoor het afvoeren van verontreinigingen in de binnenlucht wordt beleidsmatig
en in de lijn van een advies van de Gezondheidsraad van 1984, een maximale
CO2-concentratie van 1200 ppm als referentie gehanteerd. Op basis
van de CO2-productie van leerlingen en onderwijzer, de grootte
van de ruimte en het aantal leerlingen in die ruimte kan de capaciteit van
ventilatievoorzieningen die nodig is om onder de grenswaarde te blijven, worden
berekend.De CO2-concentratie van 1200 ppm is geen gezondheidskundige
grenswaarde, maar een waarde gerelateerd aan geurhinder waarbij CO2
een maatstaf is voor de noodzaak om te ventileren. Er zijn relaties aangetoond
tussen de mate van ventilatie in een leslokaal en de cognitieve leerprestaties
en de gezondheid van de leerlingen. Het TNO-onderzoek heeft aangetoond dat
de prestaties voor de onderdelen taal en rekenen van leerlingen in goed geventileerde
lokalen beter zijn dan in een gemiddeld lokaal op de basisschool.De GGD hanteert een lagere grenswaarde voor de CO2-concentratie
als maatstaf voor ventilatie onder het motief dat hierdoor minder kans optreedt
voor het overdragen van infectieziekten via de lucht. Om (wetenschappelijke)
helderheid te krijgen heeft het kabinet een adviesaanvraag ingediend bij de
Gezondheidsraad of er (gezondheidskundige) redenen zijn om de CO2-referentie
te heroverwegen. Het kabinet ziet op dit moment geen reden om de beleidsmatig
gehanteerde CO2-concentratie bij te stellen.Nieuw te bouwen scholen/renovatieDe CO2-concentratie van 1200 ppm vormt als grenswaarde de basis
van de nieuwbouweisen in het Bouwbesluit. Nieuw te bouwen en gerenoveerde
scholen moeten bij oplevering voldoen aan deze nieuwbouweisen. In het LBP-onderzoek
voldeed 65% van de lokalen die na de inwerkingtreding van het Bouwbesluit
zijn gebouwd, niet (meer) aan de nieuwbouweisen1.
Het knelpunt hierbij is de ventilatie die onvoldoende capaciteit heeft om
een maximale concentratie van 1200 ppm te realiseren. Ook blijkt het stoorgeluid
zowel van buiten als van eventueel aanwezige mechanische ventilatie hierbij
een knelpunt.Verder blijkt uit onderzoek dat er bij nieuwbouw op het moment van oplevering
zelden door de gemeente of het schoolbestuur wordt gecontroleerd of de ventilatie
daadwerkelijk voldoet aan de eisen in de vergunning, en daarmee aan die in
het Bouwbesluit.Bestaande scholenEr zijn bouwtechnische voorschriften voor de bestaande bouw (opgenomen
in het Bouwbesluit). Deze eisen zijn echter niet gerelateerd aan de CO2-concentratie van 1200 ppm en zijn het strikte minimum waar bij onderschrijding
burgemeester en wethouders het treffen van voorzieningen kunnen opleggen.
Voor het voldoen aan deze eisen volstaat in veel gevallen het kunnen openen
van een raam. Alle scholen in het LBP-onderzoek voldeden hieraan.Het kabinet is echter van mening dat het wenselijk is dat in de leslokalen
in basisscholen de CO2-concentratie beneden 1200 ppm blijft. Kinderen
brengen immers een belangrijk deel van hun jeugd verplicht door in schoolgebouwenLuchtkwaliteit in schoollokalenAfgezet tegen deze referentiewaarde komen in de lucht in de klaslokalen
te hoge CO2-concentraties voor: in het door LBP uitgevoerde onderzoek bleek in bijna 90% van de onderzochte leslokalen de CO2-concentratie hoger te zijn dan 1200 ppm, en wel gedurende ruim 40%
van de lestijd. De oorzaak ligt in gebouwtechnische aspecten (te weinig ventilatievoorzieningen)
en in het onvoldoende gebruiken van aanwezige voorzieningen.Doordat CO2 een stof is zonder geur of temperatuur, is het
voor leerkrachten lastig om zich bewust te zijn van een hoge CO2-concentratie.
Beschikbare ventilatievoorzieningen worden daardoor niet altijd gebruikt.
Daarnaast zijn koude, tocht en stoorgeluid van buiten redenen om ze niet te
gebruiken. De bewustwording van leerkrachten kan worden vergroot, met een
gunstige uitwerking op de CO2-concentratie. Dit is gebleken in
het onderzoek van de GGD.2.3 StoorgeluidVolgens het door LBP uitgevoerde onderzoek heeft geen enkel lokaal met
natuurlijke toevoer van ventilatielucht een geluidwering van de gevel van
20 dB(A) of meer bij de wettelijk vereiste ventilatie via ramen en/of ventilatieroosters,
hetgeen wel een wettelijke verplichting is. In de helft van alle lokalen bedroeg
het geluidniveau in de lokalen meer dan 35 dB(A). De ervaren geluidshinder
leidt ertoe dat ventilatievoorzieningen minder goed worden gebruikt. Naast
buitenlawaai is ook het geluid van mechanische ventilatiesystemen storend.2.4 Klimaat in lokalen in de zomerperiodeIn bijna tweederde van de lokalen in het LBP-onderzoek is de temperatuur
in de zomerperiode minder goed beheersbaar. Ook leerkrachten beoordelen veel
lokalen (40%) op dit punt als onvoldoende. De oorzaken liggen in onvoldoende
zonwering, in onvoldoende mogelijkheden om te «spuien» en bij
een plat dak in onvoldoende isolatie van het dak.3 OplossingsrichtingenVoor de verbetering van de kwaliteit van het binnenmilieu is een combinatie
nodig van bouwtechnische maatregelen en gedragsverandering. Het gaat uitdrukkelijk
om de combinatie: onderzoek heeft aangetoond dat elk van de afzonderlijke
sporen onvoldoende waarborg biedt voor een voldoende verbetering.• Bouwtechnische maatregelenVoor ventilatie is het bouwtechnisch nodig dat lokalen voldoende ventilatievoorzieningen
hebben om een maximale CO2-concentratie te realiseren van 1200
ppm. Door te voldoen aan de nieuwbouweisen in het Bouwbesluit kan dit worden
gewaarborgd. Hierbij is aandacht nodig voor het voorkomen van tocht. Voor
het voorkomen van stoorgeluid is het nodig ventilatievoorzieningen te realiseren
die samengaan met een goede geluidwerendheid van de gevel en is het nodig
dat mechanische ventilatiesystemen niet meer geluid produceren dan 35 dB(A).
Voor het tegengaan van te hoge temperaturen in het klaslokaal liggen de oplossingen
in het aanbrengen van zonwering aan de buitenkant van het lokaal, verbetering
van de spuivoorzieningen in de gevel en isolatie van het dak. Bij het nemen
van energiebesparende maatregelen dient aandacht te zijn voor het waarborgen
van de kwaliteit binnenmilieu bij het nemen van energiebesparende maatregelen.• GedragsveranderingNaast bouwtechnische maatregelen is het nodig dat de ventilatievoorzieningen
ook gebruikt worden zoals ze zijn bedoeld. Hiertoe is het nodig dat leerkrachten
zich beter bewust worden van de problematiek en eraan denken ramen en andere
voorzieningen te gebruiken.4 AmbitieHet kabinet is van mening dat een verbetering in het binnenmilieu van
scholen voor de aspecten luchtkwaliteit, stoorgeluid en temperatuuroverschrijding
wenselijk is. Kinderen brengen immers een belangrijk deel van hun jeugd door
in schoolgebouwen en het is dan ook zaak om de kwaliteit van het binnenmilieu
daar waar nodig te verbeteren.Het kabinet zal zich samen met betrokken partijen inzetten voor het realiseren
van de volgende doelstellingen, waarbij in overleg met betrokken partijen
tussendoelstellingen zullen worden vastgesteld.• Binnen een periode van 5 jaar is een bewustwordingsproject inclusief
het bieden van handelingsperspectief voor alle basisscholen met natuurlijke
ventilatie afgerond. Het bewustzijn onder leerkrachten en leerlingen is vergroot
(elke school heeft een informatiepakket, een CO2-meter en een beknopt
bouwtechnisch advies gekregen, waarbij de samenhang met energetische advisering
in ogenschouw is genomen). Concrete (basisschool)situaties waar de kwaliteit
van het binnenmilieu is verbeterd zullen worden omgevormd tot «best
practices» waarin getoond wordt op welke wijze de problematiek is aangepast.
De ambitie is om in deze periode niet alleen bewustwording van het probleem
te creëren maar ook de problematiek, zoveel als mogelijk is, voortvarend
aan te pakken.• Een maximaal geluidsniveau van ventilatievoorzieningen in het klaslokaal
wordt in de voorschriften van het Bouwbesluit opgenomen. Binnen een periode
van 15 jaar, zijnde de periode waarbinnen via de «natuurlijke renovatiecyclus»
aanpassingen worden verricht, is het achtergrondgeluid in elk schoollokaal
niet hoger dan 35 dB(A), noch als gevolg van buitengeluid, noch als gevolg
van het mechanische ventilatiesysteem.• Binnen een periode van 15 jaar, zijnde de periode waarbinnen via
de «natuurlijke renovatiecyclus» aanpassingen worden verricht,
voldoet de luchtverversing in elk lokaal aan het kwaliteitsniveau zoals dat
thans in de nieuwbouweisen van het Bouwbesluit is verwoord. Dit heeft als
resultaat dat de voorzieningen zodanig zijn dat een maximale CO2-concentratie
van 1200 ppm realiseerbaar is.• Binnen een periode van 15 jaar, zijnde de periode waarbinnen via
de «natuurlijke renovatiecyclus» aanpassingen worden verricht,
is de temperatuur in elk schoollokaal in de zomer beheersbaar.Uitgangspunt bij de bovengenoemde doelen is dat ten minste bij het treffen
van maatregelen aangesloten wordt bij natuurlijke aanpassingsmomenten (energiebesparingsmaatregelen,
renovatie, aanpassingen en groot onderhoud) die gemeenten en schoolbesturen
hebben opgenomen in gezamenlijke plannen. Overigens komen de maatregelen in
het kader van energiebesparing niet ten laste van de huidige reserveringen
voor binnenmilieu basisscholen. In het kader van Klimaatakkoord Gemeenten
en Rijk zal nog worden bezien hoe energiebesparing in openbare gebouwen (inclusief
scholen) financieel mogelijk gemaakt zou kunnen worden. Elke school komt in
principe eenmaal per 15–20 jaar in aanmerking voor groot onderhoud/renovatie.
Hoewel hiervoor geen geoormerkte geldstroom meer naar de gemeenten vloeit,
gaat het kabinet ervan uit dat gemeenten en scholen een dergelijke «natuurlijke
renovatiecyclus» volgen. Dit betekent dat elke school binnen een periode
van 15–20 jaar de gelegenheid heeft om bouwkundige maatregelen te treffen
om de kwaliteit van het binnenmilieu te verbeteren.5. Aanpak verbetering kwaliteit van het binnenmilieu
basisscholenUit onderzoek is gebleken dat ruim 50% van alle onderzochte leslokalen
niet het gewenste kwaliteitsniveau hebben van de nieuwbouweisen uit het Bouwbesluit.
Het is daarom noodzakelijk dat er bouwtechnische aanpassingen worden gedaan
in de scholen. Renovatie van scholen biedt een natuurlijk investeringsmoment
om dit mee te nemen. Daarnaast dient er toezicht te zijn tijdens de renovatie
en nieuwbouw om te zorgen dat er gebouwd wordt volgens de wettelijke eisen.Naast bouwtechnische maatregelen is het belangrijk dat de voorzieningen
die er zijn, ook gebruikt worden zoals bedoeld. Hiervoor is bewustwording
noodzakelijk.Deze aanpak wordt vormgegeven middels enerzijds een convenant en anderzijds
ondersteunende initiatieven van de rijksoverheid. Deze worden hieronder toegelicht.5.1 ConvenantOmdat schoolbesturen en gemeenten een belangrijke rol spelen bij de verbetering
van het binnenmilieu in basisscholen en de gewenste verbeteringen niet zijn
af te dwingen met het huidige wettelijk kader, neemt het kabinet het initiatief
tot een convenant met betrokken actoren. De VNG en het primair onderwijs hebben
aangegeven deel te nemen aan dit initiatief. Het primair onderwijs zal vertegenwoordigd
worden door de PO-raad in oprichting. Bezien wordt of ook de architecten en
installateurs betrokken kunnen worden. Streven is het convenant in het najaar
2008 in werking te laten treden.Voor het formuleren, implementeren en uitvoeren van het convenant zal
een stuurgroep worden ingericht waarin alle deelnemers zijn vertegenwoordigd.De volgende onderwerpen zullen ten minste in het convenant worden uitgewerkt:AgenderingHet binnenmilieu wordt momenteel niet noodzakelijkerwijs meegenomen met
renovaties en nieuwbouw. Het is daarom nodig dat dit onderwerp op de agenda staat op het moment van renovatie of nieuwbouw bij de gemeenten en schoolbesturen. Informatie met een
uiteenzetting van de noodzaak en tips/aandachtspunten (m.b.t. kleine aanpassingen,
renovatie en nieuwbouw) zal daartoe naar gemeenten en schoolbesturen moeten
worden gebracht. Ook zullen er afspraken gemaakt worden om er voor te zorgen
dat binnenmilieumaatregelen bij renovatie en nieuwbouw worden opgenomen in
de plannen. Een plek waarin dit op bestuurlijk niveau zijn beslag kan krijgen,
is de gemeentelijke nota gezondheidsbeleid. Op grond van de Wet collectieve
preventie Volksgezondheid (Wcpv) is elke gemeente verplicht om elke vier jaar
zo’n nota te maken. Hierin worden de speerpunten van het lokale gezondheidsbeleid
aangegeven. Veel gemeenten zijn op dit moment bezig middels deze nota hun
gemeentelijke gezondheidsbeleid vorm te geven. Anderen zullen dit pas weer
over vier jaar doen. Aangezien een goed aanpak een van een lange adem is (15–20
jaar), is de nota een instrument dat het mogelijk maakt te monitoren hoe het
beleid en de uitvoering op lokaal niveau verloopt en moet worden bijgesteld.Naleving en toezichtUit het onderzoek naar de kwaliteit van het binnenmilieu van scholen (LBP)
kwam naar voren dat ook nieuwe(re) scholen niet voldoen aan de nieuwbouweisen
uit het Bouwbesluit. Naar alle waarschijnlijkheid voldoen scholen reeds bij
oplevering van nieuwbouw of vernieuwing vaak niet aan de gestelde wettelijke
eisen. Om hierin verbetering aan te brengen zijn maatregelen in de hele bouwketen
noodzakelijk. De werkzaamheden met betrekking tot naleving en toezicht bij
de aanvraag van de vergunning, en die tijdens en na de afronding van de (ver)bouwwerkzaamheden
worden duidelijk geformuleerd zodat eenieder weet wie waarop aangesproken
kan worden. Zo is de verantwoordelijkheid voor de uitvoering op de bouwplaats
en in het verlengde hiervan de wenselijkheid van privaat toezicht op de bouw
in zijn algemeenheid verduidelijkt in een wijziging van de Woningwet per 1 april
2007: de opdrachtgever is verantwoordelijk voor de kwaliteit van het bouwwerk
dat hij realiseert. In dat verband is het belangrijk dat schoolbesturen hun
rol als opdrachtgever goed invullen en in het programma van eisen duidelijke
criteria formuleren ten aanzien van de kwaliteit van het binnenmilieu, waarbij
het Bouwbesluit het minimumniveau geeft. Er dienen competente adviseurs ingeschakeld
te worden voor het installatietechnische ontwerp. Verder is toezicht op de
uitvoering belangrijk. Een optie is dat een toezichthouder tijdens de bouw
wordt aangesteld. Ook hoort daarbij dat bij de oplevering metingen worden
uitgevoerd om te controleren of aan de geëiste prestaties is voldaan.
In de opleveringskeuring wordt gecheckt of alles daadwerkelijk voldoet aan
de voorschriften, met name de capaciteit van de mechanische ventilatie. Ook
is het bijleveren van een duidelijke gebruiksaanwijzing plus onderhoudsinstructie
een aandachtspunt.Bouwproces: architecten en installatietechnici in vroeg
stadium betrekkenBetrokkenheid van de expertises van architecten en installatietechnici
in het beginstadium (indienen van de aanvraag, formulering van programma van
eisen) is noodzakelijk. Dit om te waarborgen dat er voldoende aandacht is
voor het binnenmilieu in de aanvraag en het Programma van Eisen, en om zowel
de bouwtechnische als de installatietechnische invalshoek mee te nemen. Om
dit te bereiken kan het nodig zijn dat architecten en installatietechnici
meer bekend raken met de problematiek en de oplossingsrichtingen. Daarnaast
zijn er wellicht (financiële) prikkels nodig om deze expertises in een
vroeg stadium bij de bouwplannen te betrekken.Richtlijnen voor ontwerp en bouwEr zullen richtlijnen worden geïnitieerd voor renovatie/nieuwbouw.
Deze zijn schoolbestuurders behulpzaam om te bepalen welke maatregelen genomen
moeten worden op het moment van renovatie of nieuwbouw. Ze zullen ingaan op
ventilatie, stoorgeluid en temperatuurbeheersing; dit zowel voor de situatie
waarin natuurlijk wordt geventileerd als waarin dit gebeurt met mechanische
ventilatie. Ook zal er een relatie gelegd worden met energiebesparing; enerzijds
de energiezuinigheid van apparatuur en anderzijds het kwaliteitsbehoud van
het binnenmilieu bij het aanbrengen van energiebesparende maatregelen.ToolkitEen Toolkit wordt opgesteld waarmee slimme, eenvoudig
toe te passen oplossingen kunnen worden ontwikkeld voor o.a.:• het tegengaan van tocht en koude in combinatie met voldoende ventilatiecapaciteit;• het tegengaan van stoorgeluid van buiten in combinatie met voldoende
ventilatiecapaciteit; hierbij moet tevens rekening gehouden worden met energiebesparing
en brandveiligheid;• vernieuwende ventilatieconcepten: ventilatiesystemen met voldoende
capaciteit en mechanische systemen die tevens zeer weinig stoorgeluid veroorzaken;
hierbij wordt de relatie met energiebesparing, fijn stof en allergene/giftige
stoffen meegenomen;• zonwering;• hygiëne: schoonmaak van de scholen.Prestatie van mechanische ventilatieOm het stoorgeluid van buiten te verminderen en tevens voldoende ventilatiecapaciteit
te behouden, zal mechanische ventilatie (al dan niet in combinatie met ramen
die open kunnen) in toenemende mate een belangrijke rol kunnen spelen in basisscholen.
Voorwaarde daarbij is dat er systemen op de markt zijn die minder geluid produceren.
Onderzoek heeft uitgewezen dat het belangrijk is dat de mechanische ventilatiesystemen:• voldoen aan de gestelde eisen bij oplevering;• goed ingeregeld zijn;• niet meer dan 35 dB(A) stoorgeluid produceren;• goed onderhouden worden (schoonmaak) en goed te onderhouden zijn
(ontwerp);• storingen automatisch gemeld worden.Hiertoe zullen afspraken gemaakt worden met de installatiebranche. Tevens
wordt een maximaal geluidsniveau van ventilatievoorzieningen in het klaslokaal
in de voorschriften van het Bouwbesluit opgenomen.StimuleringBesproken wordt met de deelnemende organisaties in het convenant of en
op welke wijze er eventueel stimulering nodig is. Er wordt gedacht aan mogelijke
stimulering van innovatieve ontwikkelingen, namelijk van «slimme»
en eenvoudig te realiseren oplossingsrichtingen. Hierbij zal de verbinding
met energiebesparende maatregelen gelegd worden.Daarnaast is het momenteel mogelijk gebruik te maken van een subsidieregeling
voor de totstandkoming van een arbocatalogus.5.2 Initiatieven van rijksoverhedenTer ondersteuning van een dergelijk convenant zal op rijksniveau de volgende
initiatieven worden genomen, waarvoor de bijbehorende financiële middelen
worden vrijgemaakt.Adviesvraag aan de GezondheidsraadGeconstateerd is dat er nog kennislacunes aanwezig zijn als het gaat om
het binnenmilieu op basisscholen. Vandaar dat onlangs een adviesaanvraag is
ingediend bij de Gezondheidsraad. Er is gevraagd om op basis van (internationale)
expertise aan te geven welke stoffen en andere factoren (zoals straling, temperatuur,
geluid, dieren e.d.) die voorkomen in het binnenmilieu op scholen risicovol
voor de gezondheid en de cognitieve leerprestaties kinderen. In het verlengde
hiervan is gevraagd of CO2 (maatstaf voor ventilatie) een goede
indicator is voor deze binnenmilieufactoren. Tevens is gevraagd of er (gezondheidskundige)
redenen zijn om de CO2-concentratiewaarde van 1200 ppm waarop de
ventilatievoorschriften in het Bouwbesluit zijn gebaseerd, te heroverwegen.
Tot slot is de Gezondheidsraad gevraagd in hoeverre advieswaarden zijn te
geven voor niet-inhaleerbare binnenmilieufactoren, waaronder temperatuur,
geluid en licht.Wet- en regelgevingOnderzoek naar de wenselijkheid en mogelijkheden voor de juridische verankering
van kwaliteitseisen voor het binnenmilieu bij aanpassing, vernieuwing, groot
onderhoud enz, van schoolgebouwen.ToezichtDe VROM-Inspectie zal in 2008 extra inzetten op handhaving om erop toe
te zien dat nieuwbouw aan de wettelijke minimumeisen ten aanzien van gezondheid
en energiebesparing voldoet. Met de gemeenten zullen hierover
afspraken gemaakt worden, die onder andere ook metingen van de gerealiseerde
ventilatiecapaciteit zullen inhouden.BewustzijnsbevorderingVia het CGL van het RIVM worden scholen benaderd met een integrale gezondheidsboodschap.
Onderdeel hiervan is dat binnen een periode van vijf jaar elke basisschool
wordt bezocht door de GGD met de ééndagsmethode, gericht op
bewustwording van de leerkrachten en leerlingen. De bezoeken worden gecombineerd
met een beknopt bouwtechnisch advies. De ministeries van VROM en VWS/GGD ontwikkelen
een uitbreiding van het huidige project in die richting.De basisscholen in Nederland ontvangen na het bezoek door de GGD een CO2-meter zodat zij op regelmatige basis in de diverse leslokalen de CO2-concentraties kunnen meten.KennisopbouwDe expertise op het gebied van het binnenmilieu zal de komende jaren verder
opgebouwd worden. Hierbij zal ook aandacht worden gegeven aan dwarsverbanden
zoals die met kennis op gebied van klimaatverandering en energie. Landelijke
ondersteuning van de professionals en (wetenschappelijke) kennisontwikkeling,
-borging en -ontsluiting wordt vormgegeven. In het kader van het beleidsthema
milieu en gezondheid zijn bij het RIVM reeds het Centrum Gezondheid en Milieu
(CGM) en het Kennis- en Informatiepunt Milieu & Gezondheid (KIP M&G)
ingericht.BIJLAGE 2Resultaten van onderzoekIn deze bijlage staan de conclusies uit de onderzoeken en projecten die
in de afgelopen periode zijn uitgevoerd op het gebied van het binnenmilieu
van basisscholen. Ook wordt vermeld wat de overeenkomsten zijn tussen de resultaten
van onderzoek bij basisscholen en bij woningen. De volledige onderzoeksrapporten
zijn te vinden op www.vrom.nl.1. Onderzoek naar CO2 gestuurde ventilatiesystemen
(TNO, juli 2006)Het onderzoek betreft de zgn. vraaggestuurde ventilatiesystemen: bij meting
van een te hoge CO2-concentratie treedt de ventilatie automatisch
in werking of wordt de ventilatie opgevoerd. Uit het onderzoek bleek dat de
kwaliteit van binnenlucht hiermee aanzienlijk verbetert, maar dat de onderzochte
ventilatiesystemen vooralsnog tot geluidsoverlast leiden.2. Onderzoek gericht op mogelijke relatie tussen
ventilatie in een klaslokaal en de cognitieve prestaties van leerlingen (TNO,
jan 2007)Op één school is onderzoek gedaan in 3 klaslokalen met leerlingen
uit groep 7 en 8. Op twee dagen zijn de cognitieve prestaties van de leerlingen
beoordeeld zowel onder de standaard oplopende CO2-concentraties
(de ramen en deuren zoveel mogelijk gesloten in het lokaal), als bij de situatie
van vraaggestuurde ventilatie waarbij de CO2-concentratie is ingesteld
op een waarde beneden de 1200 ppm. De leerlingen hebben diverse testen uitgevoerd
in beide situaties (met en zonder vraaggestuurde ventilatie), zowel in de
ochtend als in de middag, zonder dat zij wisten of er sprake was van een regulier
ventilatiesysteem dan wel van vraaggestuurde ventilatie.Uit dit onderzoek blijkt dat de prestaties voor rekenen en taal van leerlingen
in goed geventileerde lokalen beter zijn dan in een gemiddeld lokaal op de
basisschool. De onderzochte leerlingen maken minder fouten in de reken- en
de taaltest als zij gedurende de dag in een klaslokaal zitten dat goed geventileerd
wordt.3. Vooronderzoek methodiek, verbetering ventilatie
basisscholen (GGD, juni 2007)• Eéndagsmethode In dit vooronderzoek
hebben 23 GGD’en samen 87 scholen bezocht volgens de zgn. ééndagsmethode.
De ééndagsmethode bestaat uit vier stappen. De eerste stap is
het vooroverleg met de gemeente, waarin gemeenten worden geïnformeerd
over het onderzoek en hen de mogelijkheid wordt geboden om scholen voor te
dragen voor deelname. In de tweede stap vindt de selectie van de scholen plaats.
Scholen waar mechanische ventilatie aanwezig is of scholen die op korte termijn
een verbouwing hebben gepland, worden uitgesloten van het onderzoek. In de
derde stap vindt het bezoek aan de school plaats. Dit bezoek bestaat uit een
beoordeling van het binnenmilieu, het opstellen van een advies-op-maat, een
voorlichting voor directie en docenten en het aanbieden van hulpmiddelen aan
de school. Als laatste stap vindt er nazorg plaats. Het bezoek aan de school
wordt geëvalueerd en de gemeente ontvangt een terugkoppeling.• Bewustwording onvoldoende voor goede ventilatie In naar schatting 80% van de onderzochte scholen voldoet
de binnenlucht niet aan de advieswaarden van de GGD’en. Bewustwording
van het belang van een gezond binnenmilieu en verandering van
het ventilatiegedrag zorgt voor verbetering van het binnenmilieu in scholen,
maar het wordt er niet optimaal mee. Ongeveer de helft van de docenten geeft
aan dat door tocht of koudeklachten niet voldoende geventileerd kan worden.
Voor verdere verbetering van het binnenmilieu zijn dan ook bouwkundige aanpassingen
van de ventilatievoorzieningen en de inrichting van het schoolgebouw nodig.• Eendagsmethode geschikt voor verhogen bewustwording De GGD’en en de scholen zijn over het algemeen tevreden over
de methodiek van de ééndagsmethode. De helft van de docenten
vindt dat ze een adequater ventilatiegedrag hebben en bij de meerderheid is
de bewustwording toegenomen. Ook de kwaliteit van het binnenmilieu verbetert
aanzienlijk in de vier weken na de ééndagsmethode. Het percentage
lestijd dat de CO2-concentratie hoger dan 1400 ppm is, neemt met
ongeveer de helft af: van gemiddeld 36% overschrijding in de twee weken
vóór de ééndagsmethode naar gemiddeld 18%
overschrijding in de vier weken ná de ééndagsmethode.4. Literatuurstudie scholen en kindercentra: binnenmilieu,
gezondheid, leerprestaties (TU Delft, juni 2007)• Internationale literatuurstudie In
de literatuurstudie is de nationale en internationale literatuur over de relaties
tussen binnenmilieu, gezondheid en leerprestaties voor Nederlandse scholen
en kindercentra bestudeerd. Er is gekeken naar zowel de kwaliteit van het
binnenmilieu, als naar de effecten op de gezondheid en leerprestaties. Algemene
lijn uit de bestudeerde literatuur is wel dat de aandacht voor het binnenmilieu
op scholen noodzakelijk is.• CO2 als indicator Kinderen
zijn zelf vaak een belangrijke bron van ziektekiemen, allergenen, fijn stof
etc. Het grote aantal personen per kubieke meter lucht en de vaak gebrekkige
ventilatie zorgen ervoor dat het binnenmilieu in lokalen ongunstig wordt beïnvloed.De relatie tussen CO2-concentraties en gezondheidseffecten
toont aan dat CO2-concentraties bruikbaar zijn als matstaf voor
emissies van humane bronnen.De CO2 waarde in scholen is vaak en gedurende een langere periode
hoger dan 1200 ppm. De binnentemperaturen op scholen zijn vaak (veel) hoger
dan wenselijk wordt geacht.• Onvoldoende onderbouwing gevonden voor de directe
relatie tussen binnenmilieu en gezondheid Er is nauwelijks iets bekend
over de relatie tussen binnenmilieu en gezondheid. Er kan niet zonder meer
gesteld worden dat gezondheidsklachten rechtstreeks veroorzaakt worden door
een slecht binnenmilieu. Omdat ventilatie het meest prominente probleem is,
wordt de nadruk gelegd op ventilatie en ontbreekt voldoende inzicht in de
potentiële effecten van andere kenmerken op de gezondheid of leerprestaties.
Er zijn indicaties gevonden dat beter ventileren onder praktijkomstandigheden
effect heeft op het verbeteren van leerprestaties. De effecten van temperatuur,
geluid, licht, akoestiek en spraakverstaanbaarheid zijn nauwelijks onderzocht.• Oplossingsrichtingen Het verbeteren
van het binnenmilieu door het verminderen van het aantal kinderen per lokaal,
het dragen van kleding die alleen op school wordt gedragen en intensieve schoonmaak
zijn effectief gebleken.5. Onderzoek naar de kwaliteit van het binnenmilieu
op basisscholen (LBP, juli 2007)De voornaamste knelpunten blijken:• Luchtkwaliteit: deze is onvoldoende in het stookseizoenIn 88% van de leslokalen blijkt de CO2-concentratie
meer dan 1200 ppm te bedragen, en wel gedurende gemiddeld 41% van de
lestijd. De oorzaak is een tekortschietende ventilatie.• Voldoen de lokalen aan de wettelijke eisen?Leslokalen gebouwd vóór 1992 voldoen weliswaar alle aan
de wettelijke eisen, maar deze zijn niet gerelateerd aan een (voldoende) kwaliteit
van het binnenmilieu. De lokalen gebouwd ná 1992 voldoen deels aan
de eisen die gesteld zijn in de nieuwbouweisen van het Bouwbesluit: 35%
voldoet en 65% van deze lokalen voldoet niet1. Het knelpunt is de (veelal mechanische) ventilatie die onvoldoende
capaciteit heeft.Van de lokalen gebouwd vóór 1992 voldoet ongeveer 50%
niet aan de nieuwbouweisen uit het bouwbesluit. Dit niveau is wettelijk niet
verplicht voor deze lokalen, maar wel noodzakelijk om een voldoende kwaliteit
van de ventilatie te waarborgen.• Worden de voorzieningen gebruikt zoals bedoeld?Met name in lokalen met een natuurlijk ventilatiesysteem (ramen en/of
ventilatieroosters) worden voorzieningen niet altijd gebruikt. Tocht (koudeklachten)
en buitengeluid zijn hiervoor de belangrijkste redenen. De aard en uitvoering
van met name de ramen (op lage hoogte, niet fijnregelbaar) zijn oorzaken van
de tocht- en koudeklachten.• Stoorgeluid: van buitenlawaai en geluid van
het ventilatiesysteemBij geopende ventilatievoorzieningen bedraagt de geluidwering van de gevel
gemiddeld 15 dB(A).In bijna de helft van de lokalen met mechanische ventilatie had het achtergrondgeluid
een niveau boven de normaliter gehanteerde grenswaarde van 35 dB(A), in 18%
van de lokalen zelfs meer dan 40 dB(A). Leerkrachten hebben aangegeven hiervan
hinder te ondervinden.• Voldoen de lokalen aan de wettelijke eisen?Geen van de lokalen met een bouwvergunning van na 1982 voldoet aan de
eisen die sinds die tijd gelden voor de geluidwering van de gevel (20 dB(A)).Voor het achtergrondgeluid van mechanische ventilatie zijn geen wettelijke
eisen vastgesteld.• Welk effect heeft het niet voldoen aan (wettelijke) eisen op het
gebruik?In circa een derde van de lokalen met natuurlijke ventilatie treedt hinder
op van buitengeluid. In circa een kwart van deze lokalen is dit geluid een
reden voor het niet gebruiken van ramen of ventilatieroosters.• Klimaat zomerperiode: slecht beheersbaarIn tweederde van de lokalen is de temperatuur in de zomer minder goed
beheersbaar. Leerkrachten geven in 40% van de lokalen aan dat zij het
comfort in de lokalen ’s zomers onvoldoende vinden en het vaak te warm
hebben.6. Overeenkomsten tussen onderzoeken naar binnenmilieu
in basisscholen en woningenIn de eerder aangehaalde beleidsvisie over de gezondheidskundige kwaliteit
van woningen woningen zijn de resultaten van een drietal onderzoeken naar
het binnenmilieu in woningen beschreven. De belangrijkste overeenkomsten
tussen de resultaten van de onderzoeken in woningen en basisscholen zijn:• Een aanzienlijk percentage van de basisscholen en woningen voldoet
niet aan de eisen m.b.t. de ventilatie zoals opgenomen in het Bouwbesluit
nieuwbouw;• De naleving van deze bepaling door het bouwbedrijfsleven en handhaving
door de gemeenten laat sterk te wensen over;• Een hoog percentage van de ventilatiesystemen in zowel basisscholen
als woningen veroorzaakt geluidsoverlast (> 35 dB(A)) waardoor de systemen
niet of onvoldoende worden ingesteld.7. Kompas programma Frisse ScholenOm tot energiebesparing en CO2-reductie in de gebouwde omgeving
te komen, voert SenterNovem in opdracht van VROM het uitvoeringsprogramma «Kompas:
energiebewust wonen en werken» uit. Naast de woningbouw zijn de onderwijssector,
de zorgsector en kantoorgebouwen belangrijke sectoren binnen het programma.
Het Frisse Scholen-project binnen dit programma loopt al een aantal jaren.
In 2006 is veel aandacht besteed aan het agenderen van de problematiek van
het binnenmilieu en energiebesparing. Voor de jaren 2007 en 2008 richt het
programma zich op het aangrijpen van natuurlijke momenten (namelijk bouw,
verbouw en beheer) om het energiegebruik te verminderen en het binnenmilieu
te verbeteren. Activiteiten die binnen het Frisse scholen-project in 2007
en 2008 worden uitgevoerd, zijn:• Meten, documenteren, adviseren en publiceren over nieuwbouwprojecten;• Opstellen en uitproberen van een programma van eisen om te komen
tot een Frisse school;• Ontwikkelen en samenstellen van 500 Frisse blikken met publicaties,
CO2-meter, GGD-contact, maatwerkadvies e.d.;• Ontwikkelen van diverse soorten demonstratieprojecten;• Project Ga voor gezond en Check it out;• Helpdesk en specifieke website Frisse scholen: (www.senternovem.nl/kompas/frisse_scholen/index.asp);• Netwerken met o.a. GGD en VNG.Binnen dit programma wordt een integrale benadering benadrukt waarbij
energiebesparing en het binnenmilieu tot hun recht komen. Primaire doelgroep
binnen het Frisse-scholen project zijn schoolbesturen en onderwijsambtenaren.XNoot1Tweede Kamer 2005–2006, brief OCW, 30 300 VIII, nr. 262.XNoot2Tweede Kamer 2006–2007, brief VROM, 30 300 VIII, nr. 94.XNoot1het CGM is opgericht ter ondersteuning van de GGD en specifiek de Medisch
MilieuKundigen, het KIP MenG is opgericht ter ondersteuning van de overheid.XNoot1Tweede Kamer 2005–2006; nr. 566 en 695.XNoot2Brief TK 2006–2007, 28 089, nr. 17.XNoot3Deze onderzoeken zijn geïnitieerd door de ministeries van VROM (DGWWI,
DGM, VROM-Inspectie), OCW, VWS en SZW.XNoot1Voor scholen die zijn gebouwd vóór de inwerkingtreding van
het Bouwbesluit, gold vanaf 1987 de NEN 1089. Het kwaliteitsniveau hiervan
is in 1994 in het Bouwbesluit geconsolideerd. De scholen die hierna zijn gebouwd,
moesten bij oplevering voldoen aan de nieuwbouweisen uit het Bouwbesluit.XNoot131% van alle onderzochte schoollokalen zijn na 1992 gebouwd. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31200-VIII-152.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl