Rijksbegroting van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen voor het jaar 1997; Verslag algemeen overleg over brief van 13-1-1997 inz. bestuurlijke krachtenbundeling en vereenvoudiging bekostiging primair onderwijs
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25000-VIII, nr. 95

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

29-04-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25000-VIII nr. 95

11-04-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25000-VIIIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 48 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 000 VIIIVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar
1997nr. 95VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 11 april 1997De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen1 heeft op 27 februari 1997 overleg gevoerd met staatssecretaris Netelenbos
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over haar brief van 13 januari
1997 inzake bestuurlijke krachtenbundeling en vereenvoudiging bekostiging
primair onderwijs(25 000-VIII, nr. 66).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieVolgens mevrouw Liemburg (PvdA) kwam de staatssecretaris met
haar brief ogenschijnlijk tegemoet aan de moties die zij namens haar fractie
tijdens de laatste begrotingsbehandeling heeft ingediend (25 000-VIII,
nrs. 29 en 30) maar er leken haar nog wel enkele addertjes onder het gras
te zitten. In het begin haalt de staatssecretaris haar motie op stuk nr. 30
nog wel correct aan waar het woord «voorlopig» tussen haakjes
is geplaatst. Tijdens de begrotingsbehandeling is duidelijk aangegeven dat
die haakjes de politieke vertaling waren van het feit dat je ook in de politiek
nooit nooit moet zeggen, maar in ieder geval is die lumpsumbekostiging toen
wel een heel eind vooruitgeschoven. De staatssecretaris zegt de motie over
te nemen, maar aan het eind van haar brief zijn de haakjes om «voorlopig»
verdwenen en wordt het jaartal 2001 genoemd als moment waarop die lumpsumbekostiging
weer wordt bezien. Zij kon zich voorstellen dat zo'n moment er inderdaad komt,
maar zij denkt dan meer aan de termijn die wordt gehanteerd bij de prognoses
voor nieuwe scholen, dus zo'n vijftien jaar. In de motie werd er immers ook
voor gepleit om beter de mogelijkheden van het formatiebudgetsysteem te benutten
en de komende jaren zal de energie daarop moeten zijn gericht. Het verheugde de PvdA-fractie dat het kabinet zich in de notitie duidelijk
uitspreekt tegen institutionele schaalvergroting, want in de praktijk blijkt
niet altijd aan de eis van schoolnabij onderwijs te worden voldaan. Hierover
kan uitgebreid verder worden gesproken bij de discussie over het instandhoudingsbeleid
van scholen die op 13 maart a.s. is gepland.De Kamer heeft bij motie uitgesproken zich niet te willen vastleggen op
één getalsnorm. De staatssecretaris komt hieraan in zoverre
tegemoet dat nu wordt gesproken over verschillende criteria, zoals 2000 leerlingen,
10 scholen, 80 fte, maar komt dat in de praktijk niet vaak op hetzelfde neer? Het nadeel van zulke getalscriteria zonder rekening te houden met specifieke
omstandigheden is dat naar die criteria wordt toegewerkt. In de notitie wordt
ingegaan op de mogelijkheden om tot schaalvergroting te komen en op de voordelen
daarvan, maar die voordelen zullen wegvallen als de bestuurlijke krachtenbundeling
niet aan een regio is gebonden. Dat regionale aspect nu ontbreekt bij de gestelde
criteria.Het is goed dat extra inspanningen in termen van tijd en geld worden ondersteund,
maar dan wel in het perspectief dat het daarna beter zal gaan. Ook bij deze
stimuleringsmaatregel vreesde mevrouw Liemburg dat scholen zo gebiologeerd
zijn door het bedrag wat in het vooruitzicht wordt gesteld dat zij vergeten
dat een fusieproces heel veel tijd en energie kost. Het kabinet kiest nadrukkelijk
niet voor verhoging van de vergoeding voor administratie, bestuur en beheer.
Er wordt echter steeds meer van scholen gevraagd en zij vroeg zich dan ook
af, of die vergoeding dan wel ongewijzigd kan blijven.De notitie is stellig over de noodzaak van stimulering, minder stellig
over de risico's. Waarom wordt het risico niet genoemd dat deze stimulans
op den duur toch zal kunnen leiden tot institutionele schaalvergroting, hetgeen
in ieder geval de PvdA-fractie niet wenselijk acht? Moeten in een eventuele
fusieovereenkomst geen afspraken worden gemaakt over de medezeggenschap van
het personeel en de ouders? Ze worden wel als risicofactoren genoemd en juist
voor de risico's zijn in deze notitie geen waarborgen opgenomen.Wel is genoemd, echter zonder er consequenties aan te verbinden, het risico
van het door elkaar lopen van verschillende samenwerkingsverbanden. Als deze
bestuurlijke krachtenbundeling waarvan wordt verwacht dat die zich volgens
denominatieve lijnen zal plaatsvinden daar nog bij komt, ontstaat er toch
een heel ingewikkeld stelsel van verbanden.Mevrouw Liemburg memoreerde vervolgens het artikel in Binnenlands Bestuur,
waarover al schriftelijke vragen zijn gesteld, over de moeilijkheid voor gemeenten
om hun openbaar onderwijs te verzelfstandigen, terwijl die mogelijkheid toch
nadrukkelijk in de notitie wordt genoemd.Ten slotte ondersteunde zij de voorgestelde monitoring, hoewel zij zich
afvroeg of er nog wel een weg terug is als die monitoring daartoe aanleiding
zou geven.De heer Koekkoek (CDA) begon zijn inbreng met het uitspreken
van complimenten voor dit beleidsvoornemen van de staatssecretaris. Ook het
kabinet wil geen verdere institutionele schaalvergroting, maar blijkens de
notitie inzake richtingvrije planning moet volgens het kabinet de laatste
school van een bepaalde richting na tien jaar wel verdwijnen, hetgeen toch
ook een vorm is van institutionele schaalvergroting. Het is verstandig dat
het kabinet voorlopig afziet van lumpsumbekostiging. Het wil bestuurlijke
krachtenbundeling stimuleren. Als het bij stimuleren blijft, kan de CDA-fractie
daarmee instemmen, maar het moet geen dwang worden, ook niet via een omweg,
bijvoorbeeld door ontoereikende bekostiging! Het kabinet biedt twee varianten –
een besturenfusie of een federatie van besturen – en stelt dat federatieve
samenwerking ook interzuilaire samenwerking mogelijk maakt, maar een federatie
is niet zomaar een vrijblijvende vorm van samenwerking en zal zeker een vergaande
vorm moeten zijn wil men voor de premie in aanmerking komen. Als men al interzuilair
wil samengaan dan is een besturenfederatie feitelijk alleen maar geschikt
voor een samenwerkingsschool. Met andere woorden: de mogelijkheden zijn beperkt!
Er zijn verschillende voordelen van bestuurlijke krachtenbundeling: voor een
mogelijke bundeling van formatieruimte, voor de mobiliteit van het personeel,
wachtgelders kunnen sneller worden ingeschakeld. In dit verband rijst wel
een vraag naar de vereenvoudiging van de bekostiging, nl. of wel een apart
schoolprofielbudget, een apart budget voor nascholing, een aparte ADV-BAPO-ruimte
moeten blijven bestaan. Uiteraard hebben ze alle een doel, maar het zou best
wel makkelijk zijn voor schoolbesturen, ook samenwerkende, als
die binding van de budgetten er niet was. Volgens de staatssecretaris zijn
er op dit moment dertien formatiecategorieën. Wellicht dat deze budgetten
kunnen worden meegenomen in het zoeken naar mogelijke vereenvoudiging.De stimuleringsbijdrage is een bijdrage in aanloopkosten en is dus niet
structureel. De gestelde criteria bieden voldoende mogelijkheden om aan verschillende
omstandigheden en situaties tegemoet te kunnen komen. De staatssecretaris
denkt aan een vaste premie van ten hoogste f 150 000, maar zou een
differentiatie geen aanbeveling verdienen? Bijvoorbeeld een vaste voet en
vervolgens een leerlingafhankelijk bedrag met een maximum van zo'n 3 ton?Er wordt een voorbehoud gemaakt van een budgetplafond waarna de premie
lager wordt. Moeten scholen niet bij voorbaat weten waar zij aan toe zijn?
Het gaat toch niet aan dat scholen besluiten tot bestuurlijke samenwerking,
denken daarvoor een bepaalde premie te krijgen, maar die premie uiteindelijk
lager uitvalt?De heer Koekkoek erkende het risico van bestuurlijke krachtenbundeling
dat het bestuur te ver van de scholen komt, maar dat kon zijns inziens goed
worden opgevangen door schoolcommissies. Is de staatssecretaris het ermee
eens dat hoe meer de krachten bestuurlijk worden gebundeld en er derhalve
meer verantwoordelijkheid bij de autonome scholen en besturen kan worden gelegd,
hoe minder er behoefte zal bestaan aan lokaal onderwijsbeleid?Als de stimuleringsbijdrage blijkt te werken, welke gevolgen worden daaraan
dan vervolgens verbonden? Zullen die verenigde schoolbesturen dan worden verplicht
om hun verantwoordelijkheid voor de wachtgelden op zich te nemen? Wordt in
de bekostiging met die bestuurlijke krachtenbundeling rekening gehouden?De heer Cornielje (VVD) memoreerde dat de VVD-fractie tijdens
de begrotingsbehandeling al heeft aangegeven dat de voor de bestuurlijke krachtenbundeling
gereserveerde middelen, oplopend tot 60 mln., haars inziens het beste zouden
kunnen worden besteed aan administratie, beheer en bestuur, want op dat terrein
is er immers sprake van een tekort van circa 140 mln. Toen is ook gesteld
dat die middelen wel onder het beslag lagen van de CAO-onderhandelingen. Nadat
de staatssecretaris had toegezegd met een nadere uitwerking van de bestuurlijke
krachtenbundeling te komen, heeft de VVD-fractie het desbetreffende amendement
ingetrokken. De VVD-fractie had er toch de voorkeur aan gegeven om de beheer-
en bestuursfunctie te versterken; scholen moeten immers participeren in «samen
naar school», in lokaal onderwijsbeleid, enz., enz. Bovendien moeten
ze ook samenwerken om wachtgeldverplichtingen te voorkomen.De VVD-fractie erkende dat de huidige voorstellen een verbetering zijn
in vergelijking met het oorspronkelijke voorstel met de 2000-norm. Er wordt
nu een keuze geboden tussen 2000 leerlingen, 10 scholen of 80 fte, maar het
leidt nog niet tot optimale flexibiliteit op verschillende terreinen. Heeft
de staatssecretaris na de begrotingsbehandeling nog nader overleg gevoerd
met de besturenbonden en/of de vakorganisaties? Zo ja, tot welke resultaten
heeft dat geleid? Als de besturenbonden akkoord gaan met deze maatregel –
dat blijkt zo'n beetje uit de onderhavige brief – dan legt dat anderzijds
toch de verplichting op om op het terrein van administratie, beheer en bestuur
een toontje lager te zingen?Besturenbonden en vakorganisaties lijken te kiezen voor bestuurlijke krachtenbundeling
en niet voor besturen- of instituutfusie. De VVD-fractie was het met dat laatste
eens, want het basisonderwijs moet ook op het platteland bereikbaar blijven.
De staatssecretaris wijst terecht op enkele voordelen; de kern van de samenwerking
ligt op het personele vlak. Het levert geen problemen op als de krachtenbundeling
plaatsvindt binnen het bijzonder onderwijs, maar tussen het bijzonder en het
openbaar onderwijs is het thans nog niet mogelijk, ook niet in
federatief verband. Daartoe moeten nog mogelijkheden worden onderzocht, maar
daarbij moet natuurlijk wel worden bezien of die dan ook betrekking kunnen
hebben op het personeelsaspect.Als de bestuurlijke krachtenbundeling doorgaat, zal het openbaar onderwijs
in ieder geval versterkt moeten worden en bij elkaar versterking moeten zoeken.
De staatssecretaris oppert daarvoor de WGR-constructie waarvan in het verleden
wel heel weinig gebruik is gemaakt. In dat verband zou de heer Cornielje graag
ook nog willen noemen de mogelijkheden van de stichtingsvorm en de openbare
rechtspersoon die het ook mogelijk maken om bovengemeentelijk samen te werken.De VNG bepleit ook de mogelijkheid dat gemeenten in hun hoedanigheid van
schoolbestuur contractueel een binding aangaan en concrete afspraken maken,
een ietwat lichtere vorm dan de WGR. Past dat binnen het huidige wettelijke
kader?De VVD-fractie maakte zich met de staatssecretaris ernstig zorgen over
de positie van het openbaar onderwijs en het is een goede zaak dat daaraan
nadrukkelijke aandacht wordt besteed. De staatssecretaris wijst ook op de
risico's wat betreft de rol van de ouders. De VVD-fractie is groot voorstander
van een grote betrokkenheid van de ouders, vooral bij het basisonderwijs.
Als het bestuur op grote afstand komt, moeten de ouders wel andere mogelijkheden
krijgen om er sterk bij betrokken te blijven. De staatssecretaris onderkent
dat, maar moet nog wel een concrete uitwerking aandragen, wellicht bij de
Wet medezeggenschap onderwijs. Hetzelfde geldt overigens voor de medezeggenschap
van het personeel.De indruk kan ontstaan dat de consequenties van deze bestuurlijke krachtenbundeling
onvoldoende doordacht zijn. Monitoring biedt dan geen oplossing. Terecht vroeg
mevrouw Liemburg of er nog wel een weg terug was. Mede daarom vroeg de heer
Cornielje of de definitieve stimuleringsmaatregel nog ter finale beoordeling
aan de Kamer wordt voorgelegd.Wat de vereenvoudiging van de bekostiging betreft, sloot hij zich kortheidshalve
aan bij de opmerkingen van mevrouw Liemburg.Ook mevrouw Lambrechts (D66) was verheugd dat het de staatssecretaris
niet gaat om institutionele fusies en dat er sprake is van een vrije keuze
tussen ofwel bestuurlijke dan wel federatieve samenwerking. De voorkeur van
de D66-fractie gaat in ieder geval uit naar federatieve samenwerking, omdat
de voordelen op twee wezenlijke punten voor de toekomst zo het best te behouden
zijn; grootschaligheid voor zaken die nu eenmaal een grotere schaal vragen –
personeelsbeleid, wachtgeldverplichtingen, materiaal – en het behoud
van de voordelen van de kleinere schaal, zoals zeggenschap over onderwijs
op de eigen school, hetgeen goed is voor de diversiteit van het onderwijs
en voor ouders die toch graag iets te kiezen hebben en/of graag iets te zeggen
hebben over het onderwijs op de scholen waarop hun kinderen zitten. Redenen
genoeg voor een voorkeur voor het wat minder vergaande model van de federatieve
samenwerking, ook al omdat zo meer voor een stap voor stap benadering wordt
gekozen en de weg terug gemakkelijker is dan bij bestuurlijke dan wel uiteindelijk
institutionele fusie is. Het sprak mevrouw Lambrechts ook aan dat niet voor
één getalscriterium is gekozen, maar in dit geval voor drie.Naast enkele financiële vragen, waarover deze ochtend al uitvoerig
is gesproken, had de D66-fractie ook op andere punten nog wel enkele vragen.
Dergelijke stimuleringsregelingen kunnen scholen verleiden tot overhaaste
keuzes voor samenwerking, samengaan, die niet echt gericht zijn op inhoudelijke
meerwaarde, maar meer voortkomen uit geldnood.Met de heer Koekkoek vroeg zij zich af, of het niet mogelijk is enige
differentiatie in de stimuleringsregeling op te nemen, opdat ook minder dan
10 scholen, 2000 leerlingen of 80 fte ervoor in aanmerking zouden kunnen
komen als het althans gaat om een bepaalde vorm van krachtenbundeling.Federatieve fusie wordt nogal eens als optie overgeslagen omdat die in
eerste instantie bewerkelijker lijkt, maar toch vooral omdat het onbekender
is. Het zou de overheid een zorg moeten zijn dat de diversiteit in stand blijft
en dat de besturen bereikbaar en beïnvloedbaar zijn door ouders. In het
geval van federatieve samenwerking, waarbij scholen wat betreft de onderwijskundige
inrichting voor het grootste deel toch zelfstandig zullen blijven, zal daarvan
meer sprake kunnen zijn dan bij ver weg gelegen grote schoolbesturen. Is de
staatssecretaris dan ook bereid meer bekendheid te geven aan dat federatieve
samenwerkingsmodel? Dat heeft niet alleen democratische voordelen, maar ook
voordelen waar het gaat om interzuilaire en meer op gebied gerichte samenwerking,
zeker voor het basisonderwijs. Ook was mevrouw Lambrechts van mening dat het
federatieve samenwerkingsverband vrijwel de enige mogelijkheid is om de wat
kleinere scholen uiteindelijk toch zelfstandig te laten doorfunctioneren.Geldt deze stimuleringsregeling ook voor besturen die het basisonderwijs
en het voortgezet onderwijs hebben gebundeld?De heer Rabbae (GroenLinks) vroeg de staatssecretaris aan te
geven wat haar einddoel is. Zij stelt weliswaar institutionele schaalvergroting
te willen stoppen, maar hij kon zich niet aan de indruk onttrekken dat de
onderhavige voorstellen uiteindelijk zullen leiden tot institutionele schaalvergroting.
Als enkele scholen tot een besturenfusie zouden besluiten en daarna tot een
algehele fusie willen komen, kan dat toch niet meer worden teruggedraaid?
Hij maakte zich daar grote zorgen over, temeer omdat men over het algemeen
toch al is teruggekomen van de in de zeventiger jaren zo beleden schaalvergroting
op andere terreinen, zoals het bedrijfsleven en omdat hij vreest dat deze
tendens zal leiden tot regionale scholen met ongewenste gevolgen voor het
onderwijs op lokaal niveau. Daarenboven bestaat er nog grote onduidelijkheid
over de toekomstige bestuurlijke structuur en zou het gevaarlijk zijn als
die schoolregionalisering niet «gedekt» wordt door een bestuurlijke
regionalisering.Uiteraard kon ook hij de voordelen van schaalvergroting op diverse terreinen
niet ontkennen, maar in de praktijk is toch meermalen gebleken dat die ook
tot grote problemen kan leiden waar het gaat om de kwaliteit van de school,
de korte afstanden tussen bestuur en school en directie. Er zal weliswaar
binnenkort nog uitvoerig worden gesproken over de rol van het onderwijs bij
het overbrengen van waarden en normen en hij heeft toch het gevoel dat de
onderhavige tendens in strijd kan komen met datgene wat de Kamer graag in
de scholen willen pluggen om de kwaliteit van de scholen als entiteit te versterken.
Daarom geeft hij de voorkeur aan het federatieve samenwerkingsmodel, maar
ook dat biedt geen afdoende garanties. Hij signaleert enkele dilemma's –
de druk op de scholen, de financiële voordelen, de wachtgeldproblematiek –
waarvoor hij evenmin dé oplossing kan aangeven, maar vraagt zich af
of de politiek zich straks niet zal tegenkomen en moet constateren dat toch
niet de helemaal juiste weg is gevolgd.Voorts was de heer Rabbae ervoor bevreesd dat soort eigen soort zal zoeken.
Het was hem bekend dat sommige kleine scholen al bezig zijn met het zoeken
naar partner, maar die krijgen vrijwel geen gehoor. Vaak zijn het financieel
gezien geen sterke scholen, hebben zij over het algemeen oudere leerkrachten,
hebben zij weinig ouderbijdragen, bieden zij, ook principieel, minder aan
de leerlingen en de grotere scholen willen hen er eigenlijk gewoon niet bij
hebben. Is dan niet het gevaar groot van een soort tweedeling tussen krachtige
scholen die wel bereid zijn om met elkaar mee te gaan en zwakkere scholen
die zich niet bij die krachtige scholen kunnen aansluiten en derhalve op elkaar
zijn aangewezen? Wat de verschillende criteria betreft, sloot hij zich aan bij de opmerkingen
van mevrouw Liemburg.Welke argumentatie ligt er achter het bedrag van f 150 000?
Als het aantal scholen dat meedoet groter is, wordt de premie lager, maar
zou dan ook hier niet de marktwerking moeten gelden?De heer Van der Vlies (SGP) sprak zijn respect uit voor alle
besturen van grote én kleine scholen die ten koste van hun vrije tijd
veel werk hebben verzet in het belang van de scholen en hun leerlingen. Mede
daarom verzette hij zich met nadruk tegen een soort meewarigheid die hij wel
eens bespeurt als het gaat om de kleine scholen en hun besturen. Veel deskundigheid
wordt ingehuurd c.q. ingekocht en veel besturen zijn daar best adequaat mee
bezig. Er lijkt hem daarom alle reden te zijn, zo niet op principiële
dan toch zeker op praktische gronden, om de autonomie met een gerust hart
bij de besturen te laten. De SGP-fractie is en blijft van mening dat de besturen
autonoom zijn en dat hen geen verplichtingen tot fuseren of federeren kunnen
worden opgelegd. De vraag is dan of de besturen via een andere weg kunnen
worden verplicht of dat via bepaalde andere wegen druk kan worden uitgeoefend
om een bepaalde weg te gaan. Bij een proces van vrijwillige schaalvergroting
wordt dat al gauw standaard voor bekostigingsnormen en komen de kleine scholen
op die manier op achterstand, hetgeen ook een indirecte druk tot schaalvergroting
kan betekenen. Naar de mening van de heer Van der Vlies zouden de bekostiging,
de regelgeving en het beleid zodanig moeten zijn dat scholen die aan de stichtingsnorm
voldoen en boven de opheffingsnorm blijven adequaat moeten kunnen functioneren,
dus met vervangingsregeling, enz.Hij stemde er van harte mee in dat de staatssecretaris heeft afgezien
van verdere institutionele schaalvergroting en dat er in ieder geval voorlopig
wordt afgezien van de lumpsumbekostiging.Hij stemde in met de opmerkingen over de getalsmatige criteria en vroeg
zich af, of de Kamer dat nu wel bedoelde toen zij om versoepeling vroeg. Ook
hem leek een zekere staffeling wel aanbeveling verdienen.Er zijn ook enkele criteria van inhoudelijke aard, zoals een geïntegreerd
personeels- en werkgelegenheidsbeleid, mobiliteitsbeleid en materieelbeleid
en verantwoordelijkheid voor elkaars wachtgelders. Wat blijft er in de bestuurlijke
krachtenbundeling dan nog over van de eigen bevoegdheid maar ook de eigenheid
van de deelnemende besturen? Is er dan in feite geen sprake van één
werkgever?Over eventuele mengvormen van openbaar en bijzonder had de heer Van der
Vlies in ander verband al zijn kritiek geuit en bovendien zal daarover nog
kunnen worden gesproken bij het wetsvoorstel inzake de samenwerkingsschool.Waarom overweegt de staatssecretaris ook een bijdrage voor al bestaande
samenwerkingsverbanden? Het is toch een stimuleringsbijdrage?Ten slotte sloot hij zich aan bij de vraag over de openbare scholen. Als
daar gekozen wordt voor fusie betekent dat een constructie binnen de WGR en
kan de afstand wel eens verder zijn dan hetgeen in het wetsvoorstel nieuwe
bestuursvormen openbare scholen is geregeld, de art. 82-commissie, enz. Overigens
wijst ook het VNG in zijn commentaar daarop.De heer Schutte (GPV) was mede namens de RPF-fractie verheugd
dat institutionele fusie niet op het programma staat, maar dat mag ook niet
via een omweg het geval zijn. Hij erkende dat samenwerking tussen scholen
goed is, maar dan voorzover en zolang de voordelen overwegend zijn.In de notitie wordt gesteld dat bestuurlijke samenwerking in het belang
van de scholen is en dat zij het belang kennelijk hebben onderkend omdat er al veel samengewerkt wordt. In een aantal gevallen doen scholen
dat niet en over het algemeen zal dat toch als reden hebben dat zij de nadelen,
de bezwaren van een samenwerking laten overwegen. In de notitie wordt dat
in dergelijke gevallen met «risico's» aangeduid, terwijl hij meer
de termen «voordelen» of «bezwaren» wil gebruiken.
Risico's kunnen vaak gemakkelijker worden ondervangen, bijvoorbeeld met geld,
terwijl de bezwaren toch meer de structuur en inhoud betreffen. Volgens de
staatssecretaris kan de grotere afstand tussen bestuur en ouders worden ondervangen
door de instelling van schoolcommissies. Dat kan wel een hulpmiddel zijn,
maar het onderscheid tussen wat het centrale bestuur en wat de schoolcommissies
doen, is nogal gekunsteld. Bij het bestuur zijn de ouders niet of nauwelijks
betrokken, bij schoolcommissies wel. Waar de grens tussen de taken en bevoegdheden
wordt gelegd, is natuurlijk van belang voor de rol van de ouders, vooral waar
voor de vorm van een vereniging is gekozen.Als er nu een reële afweging is gemaakt van voor- en nadelen, wat
is dan de rechtsgrond om tot een stimuleringsbijdrage te komen? Bovendien,
in welk perspectief moet deze maatregel worden gezien? Is het op termijn hoe
dan ook absoluut noodzakelijk dat er grotere eenheden komen? Zo ja, dan kan
toch niet zo vrijblijvend te werk worden gegaan? Zo neen, moet dan niet de
vraag worden gesteld of het wel zo wenselijk is dat er in de toekomst alleen
nog maar besturen zijn van zo'n tien scholen? Met andere woorden, wil men
een algemeen model van grote, eventueel interzuilaire schoolbesturen met een
zekere vorm van delegatie van taken naar schoolcommissies? Als daarop nog
geen eenduidig antwoord kan worden gegeven, moet toch zeer voorzichtig te
werk worden gegaan met die stimulering.De heer Schutte sloot zich vervolgens aan bij de opmerkingen over de drie
getalscriteria. Sommige zijn voor sommige gebieden en/of sommige richtingen
te hoog, waardoor het gevaar ontstaat dat er samenwerkingsvormen ontstaan,
al zijn het lichte, met meer nadelen dan voordelen. Vandaar dat hij zich ook
aansluit bij het pleidooi voor nog meer differentiatie.Binnen de gemeenten is vaak al sprake van een bestuurlijke bundeling en
die behoeft dan ook niet meer gestimuleerd te worden. Vervolgens kan men over
de gemeentegrenzen heenkijken met de WGR, maar op andere punten wil men daar
nu juist van af. Zal de regeling in de praktijk dan niet vooral werken voor
het bijzonder onderwijs en dan ook nog voor bepaalde richtingen daarvan die
wat gemakkelijker samenwerkingsverbanden kunnen aangaan?Waar het gaat om de uitvoering van de stimuleringsregeling wordt in de
notitie gesproken over een regeling in te voeren begin 1997. Welk karakter
zal die krijgen? Wordt dat een brief, een ministeriële regeling, of nog
iets anders? Antwoord van de regeringDe staatssecretaris wilde allereerst het misverstand wegnemen
dat zij onder druk van de Kamer afziet van verdere institutionele schaalvergroting,
want vanaf het begin van deze regeerperiode heeft zij gezegd dat zij in het
basisonderwijs na «toerusting en bereikbaarheid» geen institutionele
schaalvergroting meer wil! Er zijn tot nu toe zijn 1360 zelfstandige scholen
verdwenen en er is nu een gespreid net van basisschoolvoorzieningen over het
hele land. Zij was er niet zo bevreesd voor dat bestuurlijke fusie op den
duur ook kan leiden tot institutionele schaalvergroting, want er zijn natuurlijk
ook nog de ouders en het personeel die daarover het een en ander te zeggen
hebben. Met name in het basisonderwijs is schoolnabijheid heel erg belangrijk,
vaak belangrijker zelfs dan denominatie. Bovendien speelt de wijze van bekostiging
een rol, want de vaste voet en de bekostiging per school geven scholen een prikkel om zelfstandig door te gaan. Aangezien deze factoren ook
een belangrijke rol zullen spelen bij de aanstaande discussies over groepsgrootte,
zegde de bewindsvrouwe toe de Kamer nog eens een uitwerking voor te leggen
van de bekostiging per school.Er wordt al heel lang een discussie gevoerd over de kleinschaligheid in
het basisonderwijs, waardoor vergroting van de autonomie erg moeilijk is.
Vanaf het moment dat over mogelijkheden daartoe is gesproken op basis van
de nota Scholen op weg naar 2000 is een relatie gelegd tussen bestuurlijke
kracht en de autonomie en is bezien of dat moest worden opgelegd of afgedwongen
of beter kon worden gestimuleerd. De besturenorganisaties hebben zo'n twee
jaar geleden zelf verzocht om bestuurlijke samenwerking te premiëren.
Vervolgens kwam vanuit de vakorganisaties de gedachte om daarvoor de zogenaamde
AKneS-middelen te gebruiken. Vanuit personeelsbeleid zijn sterke besturen
van belang omdat dat zal leiden tot minder wachtgelders, minder werkloosheid
en een betere opvang van fluctuaties in het leerlingenbestand. Bestuurlijke
samenwerking is zonder meer in het belang van het basisonderwijs, federatief
of gefuseerd. Door de bekostiging per school, zullen de besturen zelf die
afweging moeten maken. Tegen het voordeel van die sterkere besturen staan
natuurlijk ook nadelen, zoals de grotere afstand tussen school en bestuur,
maar daarom wordt bij de uitwerking ook voor bestuurscommissies per school
gepleit. De stichtingsvorm hoeft daarbij geen problemen op te roepen, want
het grootste schoolbestuur in Nederland, het OMO, is ook een vereniging die
bestuurscommissies kent en daar werkt het toch heel goed. Dat alles neemt
niet weg dat het verstandig is om de zeggenschapsstructuur op deze ontwikkeling
te toetsen. Overigens wordt dit stimuleringsbeleid uiteraard ook gemonitord,
waarbij in de jaarlijkse rapportage zal worden aangegeven het aantal samenwerkende
besturen, de inhoudelijke afstemming op «weer samen naar school»,
op het lokaal onderwijsbeleid, enz. Het streefdoel is natuurlijk een omvang
waarin de scholen redelijk hun autonomie kunnen beleven en een redelijk goed
personeelsbeleid kunnen voeren en daar mag de overheid best geld voor over
hebben. Om te zien of dat doel realistisch is, zal er een goede monitoring
moeten plaatsvinden, ook om te bezien of de voorlichting goed is verlopen.De staatssecretaris vond wel degelijk dat zij uitvoering had gegeven aan
de motie waarin werd verzocht om niet van één getalsnorm uit
te gaan. Naast het criterium van 2000 leerlingen, worden nu ook de criteria
10 scholen en 80 fte gehanteerd. Er zijn heel veel scholen met minder dan
185 leerlingen. Als 10 van dergelijke scholen willen samengaan, dan geldt
deze regeling dus ook. Scholen met «gewogen» leerlingen hebben
relatief veel personeel en dan komen die 80 fte ook in een ander daglicht
te staan. In haar brief wordt weliswaar nog van de oude regeling uitgegaan,
maar door de GOA is de weging uit de basisformatie gelicht en dat zal in de
uitwerking nog moeten worden verwerkt.In de richting van mevrouw Lambrechts merkte zij nog op dat onder deze
regeling geen gecombineerde besturen van primair en voortgezet onderwijs vallen
en dat van staffeling onder meer is afgezien omdat dat eerder zal leiden tot
heel grote bijdragen. Met kleinere bijdragen is het de vraag of wel wordt
bereikt wat wordt beoogd. Het gevaar dat grote eenheden zich zullen opsplitsen
om zo tweemaal de bijdrage te ontvangen zag zij niet, want het beleid bevatte
haars inziens voldoende stimulansen om niet kleiner te worden, kijk maar naar
de wachtgeldproblematiek.Inderdaad zijn niet meer middelen beschikbaar dan in het voorstel is aangegeven.
In overleg met de besturenorganisaties die zoals uit het overleg van december
nog is gebleken de uitwerking ondersteunen, zijn de ramingen opgesteld. Tot
2001 zullen naar verwachting sowieso 45,75 mln. nodig zijn. Er is dan nog
een buffer over, waardoor er alsnog een beroep op de regeling kan worden gedaan.
Echter ieder jaar zal worden bezien of de geraamde middelen voldoende zijn.
Het blijft de bedoeling om uit te gaan van een bijdrage van f 150 000.
Blijkt het niet voldoende te zijn, dan zal naar additionele middelen moeten
worden gezocht of zal de bijdrage navenant moeten worden verlaagd, maar vooralsnog
ging de staatssecretaris ervan uit dat de planning voldoende ruimte biedt.Vervolgens merkte zij op dat de uitwerking in een beleidsregel zal worden
opgenomen die de Kamer vooraf krijgt voorgelegd.Dat scholen die nu al zoveel samenwerken als met deze maatregel wordt
beoogd eveneens de bijdrage krijgen, vond zij niet meer dan terecht, ook al
is het een stimuleringsregeling. Er moeten overigens ook nog afspraken worden
gemaakt over de resultaten die moeten worden geboekt, want grote besturen
zijn niet per definitie beter dan kleinere.Bestuurlijke krachtenbundeling in het openbaar onderwijs zou haars inziens
ertoe leiden dat er gemakkelijker met de gemeenten kan worden gecommuniceerd
met eenduidiger woordvoering. In de praktijk laten daarom veel denominaties
zich al vertegenwoordigen.Er wordt van uitgegaan dat veel besturen ervoor zullen kiezen om denominatief
te gaan samenwerken, maar interzuilaire samenwerking is niet van de premie
uitgesloten, maar ook dat is een keuze voor de besturen. Gezamenlijk personeelsbeleid
blijft echter voorwaarde.Niet alleen het ministerie zal de nodige aandacht besteden aan de voorlichting,
want voor een goede keuze zal men toch moeten weten wat de verschillende modellen
inhouden, maar dat zullen de organisaties ongetwijfeld ook doen.Toen verleden week in de Kamer de kwestie-Limburg aan de orde was, had
de bewindsvrouwe al toegezegd dat zij in het kader van de samenwerking tussen
openbaar en bijzonder onderwijs voornemens is om naast het wetsvoorstel samenwerkingsschool
te komen met voorstellen om ook de bestuurlijke samenwerking mogelijk te maken,
dus federatieve samenwerking. De CDA-fractie heeft al duidelijk gemaakt daarvoor
niets te voelen, maar de verdere discussie kan worden gevoerd als die voorstellen
aan de orde komen.Kijkend naar de mogelijkheden van bestuursvormen in het openbaar onderwijs,
kunnen gemeenten voor verschillende manieren van bestuurlijke krachtenbundeling
kiezen. Sommige gemeenten zijn groot genoeg en hebben die besturen vaak al
gebundeld. Voor andere gemeenten bestaat ook nog de mogelijkheid van een gemeenschappelijke
regeling, hoewel daarvan weinig gebruik wordt gemaakt. Ook biedt de stichtingsvorm
nog een extra mogelijkheid. In die zin kan dan ook niet worden gezegd dat
deze regeling met name op het bijzonder onderwijs is gericht.In de richting van de heer Rabbae merkte zij op dat ervoor moet worden
opgepast om te denken dat groot altijd wil zeggen normloos of onveilig. Als
enig land in de EU heeft Nederland veel wetenschappelijk onderzoek gedaan,
onder andere dat van het ITS, waaruit blijkt dat zo'n relatie er niet is.
Wel moet anonimiteit op grote scholen worden voorkomen en moeten grote scholen
zich kleinschalig aan de leerling manifesteren.Dat aan het slot van de notitie het woord «voorlopig» niet
tussen haakjes is geplaatst, is een vergissing, maar er zal op enig moment –
zo ongeveer het eind van de volgende regeerperiode – toch moeten worden
bezien of het niet verstandig is om tot lumpsumbekostiging over te gaan. Het
idee is zeker niet definitief afgeblazen, al is heel duidelijk geworden dat
het voorlopig niet aan de orde is en eerst het FBS wordt vereenvoudigd. Nadere gedachtewisselingHet leek mevrouw Liemburg (PvdA) van belang dat de voorwaarden
heel duidelijk in de beleidsregel worden uitgewerkt, want een landelijke fusie
van algemeen bijzondere Daltonscholen zag zij niet direct als een van de wenselijkheden.
Zij was het met de heer Schutte eens dat als het openbaar onderwijs de kans
niet grijpt het inderdaad meer een maatregel is ten gunste van
het bijzonder onderwijs, maar als de gemeenten – vele hebben toch wel
zo'n tien scholen – i.c. het openbaar onderwijs het goed aanpakken,
biedt deze maatregel een enorme kans voor de versterking van het openbaar
onderwijs.Zij bleef het ten slotte onverstandig vinden om het jaartal 2001 te noemen,
al was zij het ermee eens dat er zeker nog een moment zal moeten komen waarop
de lumpsumbekostiging nader moet worden bezien, maar om dat al over vier jaar
te doen, leek haar echt te vroeg.De heer Koekkoek (CDA) had begrepen dat bij de monitoring onder
andere zal worden gelet op de relatie met «weer samen naar school»
en het lokaal onderwijsbeleid, maar wat is nu precies de bedoeling? Moet neutraal
worden vastgesteld wat het verband is, of is het de bedoeling dat bestuurlijke
krachtenbundeling, lokaal onderwijsbeleid en «weer samen naar school»
met elkaar moeten gaan sporen? Het laatste zou hij volstrekt afwijzen.Vanwege de eisen die worden gesteld, o.a. één personeelsbeleid,
was federatieve samenwerking zijns inziens niet meer dan een variant op de
samenwerkingsschool en daartegen hebben diverse fracties al eerder bezwaren
aangevoerd.De heer Cornielje (VVD) herhaalde zijn waarschuwing voor een
bestuurlijke lappendeken en vond het goed dat de staatssecretaris heeft benadrukt
dat de eenheid van bekostiging de school blijft, waardoor in ieder geval die
echte grootschaligheid kan worden voorkomen.Hij had begrepen dat de staatssecretaris na de begrotingsbehandeling nog
met de besturenbonden heeft gesproken en dat die ook met dit voorstel hebben
ingestemd.Hij wees op het voorstel van de VNG om ook lichte samenwerkingsvormen
tussen gemeenten mogelijk te maken. Kan zoiets wel binnen het huidige wettelijke
kader?Het is terecht dat de discussie over lumpsumbekostiging op enig moment
terugkomt, maar ook hij zou dat jaartal liever geschrapt zien, want als het
blijft staan, zal niet te voorkomen zijn dat men ernaar toe werkt.Mevrouw Lambrechts (D66) herhaalde dat het ideale perspectief
van haar fractie toch is die interzuilaire gebiedsgebonden samenwerking, juist
om de kleinschaligheid en zelfstandigheid van scholen zoveel mogelijk in stand
te kunnen houden. Op termijn zou dat kunnen toegroeien naar schooldistricten
naar Canadees model.Het FBS is overigens zo slecht nog niet al lijkt het op het eerste gezicht
ingewikkeld, maar als het toch vereenvoudigd moet worden, dan mag dat zeker
niet tot allerlei onbedoelde herverdeeleffecten leiden.Tegen het opnemen van het jaartal had zij op zich niet zo'n bezwaar.De heer Rabbae (GroenLinks) vroeg wanneer naar de mening van
de staatssecretaris gelet op haar visie moet worden ingegrepen, c.q. moet
worden bijgesteld in wat blijkens de monitoring is ontstaan.De heer Van der Vlies (SGP) onderstreepte de opmerking dat
de eenheid van de bekostiging de school blijft, maar uit de beantwoording
had hij toch opgemaakt dat naar de mening van de staatssecretaris een bestuur
met 80 fte een optimale bestuurskracht zou hebben. Maar, een school met 186
leerlingen en 7,4 fte, heeft die in de visie van de staatssecretaris nog wel
toekomst?De heer Schutte (GPV) zegde toe de uitwerking te zullen toetsen
aan de vraag of de stimulans tot interzuilaire samenwerkingsverbanden niet
als een oneigenlijke stimulans zal uitwerken, waarbij hij met
name denkt aan richtingen die in een bepaalde regio klein zijn.De voorgestelde regeling zal zijns inziens in vrijwel alle grote en middelgrote
gemeenten er vrijwel automatisch toe leiden dat openbare scholen voor de stimuleringsbijdrage
in aanmerking komen.De staatssecretaris had geen standpunt ingenomen waar het gaat
om de afstand tussen fuserende of samenwerkende scholen. Dat is aan de besturen,
maar er zal sowieso één personeelsbeleid moeten worden gevoerd
en dat zal al een beperkende factor zijn, want het personeel zal op alle scholen
inzetbaar moeten zijn en de afstand kan dan geen reden zijn om dat te weigeren.Het was haar ook niet te doen om ontwikkelingen in de richting van de
zogenaamde schooldistricten. Het Nederlandse onderwijsbestel is totaal anders
dan het Canadese bestel.Het noemen van het jaartal 2001 kan twee verschillende kanten opwerken.
In 1998 komt er een nieuwe regering en wellicht is het verstandig om nu al
vast te leggen dat pas in 2001 de lumpsumbekostiging mag worden heroverwogen.
Zij hechtte eraan dat jaartal aan te geven, ook al omdat de dan zittend regering
eraan kan worden gehouden.Dat de monitoring neutraal zal plaatsvinden sprak volgens haar voor zich.Hoewel bestuurlijke samenwerking dat ene personeelsbeleid inhoudt, een
samenwerkingsschool en bestuurlijke federatieve samenwerking kon haars inziens
zeker niet onder één noemer worden gebracht. Zij verwees in
dat verband naar de BIGI-discussie in de BVE-sector.Lichtere vormen van samenwerking zijn eveneens mogelijk, want de federatie
behoeft geen rechtspersoon te zijn. Er kunnen dan afspraken worden gemaakt
over dat te voeren gemeenschappelijke personeelsbeleid, want dat blijft voorwaarde.Op haar eventuele ingrijpen wilde zij niet ingaan. Het is een stimuleringsmaatregel
waarvoor besturen al dan niet kunnen kiezen.Een school met 7,4 fte met één bestuur heeft het bij de
complexiteit van de relatieve autonomievergroting en het te voeren personeelsbeleid
zeker niet gemakkelijk, zeker niet gelet op de toekomstige discussie over
wachtgelders, maar ook daarvoor kan een bestuur kiezen.Waar de heer Schutte sprak over interzuilaire samenwerking veronderstelde
de bewindsvrouwe dat hij daar samenwerking tussen openbaar en bijzonder bedoelde,
want de andere komt al veelvuldig voor en is geen zaak voor de overheid.Ten slotte merkte zij nog op dat op dit moment 64 gemeenten al aan het
criterium voldoen en dat deze gemeenten 47% van de leerlingen hebben en 50%
van de formatie. In de 560 andere gemeenten zal men dus moeten gaan samenwerken.De voorzitter van de commissie,M. M. H. KampDe griffier van de commissie,Roovers XNoot1Samenstelling: Leden: Beinema (CDA), Van der Vlies (SGP), Van Nieuwenhoven
(PvdA), M. M. H. Kamp (VVD), voorzitter, De Cloe (PvdA), Janmaat (CD), Van
Gelder (PvdA), ondervoorzitter, Van de Camp (CDA), Mulder-van Dam (CDA), Hendriks,
Rabbae (GroenLinks), Jorritsma-van Oosten (D66), De Koning (D66), Koekkoek
(CDA), J.M. de Vries (VVD), Liemburg (PvdA), Stellingwerf (RPF), Lambrechts
(D66), Rijpstra (VVD), Cornielje (VVD), Cherribi (VVD), Dijksma (PvdA), Sterk
(PvdA), Van Vliet (D66) en Bremmer (CDA). Plv. leden: Reitsma (CDA), Schutte (GPV), Lilipaly (PvdA),
Klein Molekamp (VVD), Valk (PvdA), Poppe (SP), Duivesteijn (PvdA), Ten Hoopen
(CDA), Van der Hoeven (CDA), Verkerk (AOV), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks),
Bakker (D66), Van 't Riet (D66), De Haan (CDA), Van Heemskerck Pillis-Duvekot
(VVD), Rehwinkel (PvdA), Leerkes (Unie 55+), Versnel-Schmitz (D66), Essers
(VVD), Korthals (VVD), Passtoors (VVD), Huys (PvdA), Van Zuijlen (PvdA), Verhagen
(CDA) en Lansink (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25000-VIII-95.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl