Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie; Brief minister met kabinetsreactie op Groenboek 'De leermobiliteit van jongeren bevorderen'
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST139123
 2009-2010
 
 22 112
 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de
Europese Unie
 
 
 
 
 Nr. 
 990
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 16 december 2009
 
 Hierbij bied ik u de definitieve versie van de kabinetsreactie aan op
het Groenboek «De leermobiliteit van jongeren bevorderen» dat
de Europese Commissie op 8 juli jl. publiceerde.
 
 De kabinetsreactie is naar aanleiding van het algemeen overleg dat ik
op 25 november met uw Kamer voerde op een aantal punten aangepast. De
tekst is inmiddels aan de Europese Commissie verzonden.
 
 De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 R. H. A. Plasterk 
 
 De toekomst van mobiliteit van lerenden
 Kabinetsreactie op het Groenboek «De leermobiliteit
van jongeren bevorderen»
 Inleiding
 Op 8 juli 2009 publiceerde de Europese Commissie het Groenboek «De
leermobiliteit van jongeren bevorderen».
Met het Groenboek wil de Europese Commissie een debat op gang brengen over
hoe de mogelijkheden voor Europese jongeren om hun kennis en vaardigheden
te ontwikkelen door middel van een leerperiode in het buitenland het beste
kunnen worden vergroot. De Europese consultatie op basis van dit Groenboek
loopt tot 15 december 2009. Met deze kabinetsreactie wil het kabinet
zijn bijdrage leveren aan de discussie over de toekomst van de mobiliteit
van lerenden.
 De toekomst van mobiliteit: een actueel Europees debat
 Het Groenboek haakt in op een lopend Europees debat over de toekomst van
jongerenmobiliteit. In juni 2008 verscheen het rapport Making learning mobility an opportunity for all van het door eurocommissaris
Figel’ ingestelde High Level Expert Forum on Mobility. Het Forum pleitte ervoor mobiliteit
niet te beperken tot het hoger onderwijs, maar uit te breiden naar alle jongeren.
Volgens het Forum zou een mobiliteitsscore van 50% in 2020 haalbaar
zijn, op voorwaarde dat voldoende wordt geïnvesteerd in het mainstreamen van mobiliteit. Mede op basis van dit rapport nam de
Raad in november 2008 onder Frans voorzitterschap conclusies aan over mobiliteit.
De Raad formuleert daarin de ambitie om leermobiliteit op termijn een regulier
onderdeel te maken van de opleiding van iedere jongere.
 
 Dit jaar komt mobiliteit terug in verschillende strategische documenten
als beleidsprioriteit voor de komende tien jaar. Zo werd tijdens de Ministeriële
Conferentie van het pan-Europese Bologna proces in Leuven/Louvain la Neuve
een communiqué aangenomen waarin wordt afgesproken dat in 2020 ten
minste 20% van de Europese afgestudeerden mobiel moet zijn geweest. In het zgn. Londen Communiqué dat in de aanloop
naar de Ministeriële Conferentie in mei 2007 werd aangenomen, werd mobiliteit
al gepositioneerd als one of the core elements of the Bologna
Process. In EU-verband werd in mei dit
jaar het werkprogramma «Onderwijs en Opleiding 2020» aangenomen
waarin mobiliteit als één van de vier strategische doelstellingen
wordt benoemd. Een Europese benchmark op het terrein van mobiliteit is in ontwikkeling.
 
 Vooruitblikkend zien we het Europese debat over de toekomst van de Lissabon
strategie waarbij de «kennisdriehoek» van onderwijs, onderzoek
en innovatie een prominente rol speelt. Daarnaast zullen binnen afzienbare
tijd de onderhandelingen over de nieuwe Financiële Perspectieven voor
de periode 2014–2020 van start gaan en daarmee de discussie over de
vormgeving en omvang van de verschillende Europese programma’s, waaronder
het Levenlang Leren Programma (LLP).
 
 De conclusie van deze beknopte omgevingsschets moet zijn dat de Commissie
haar consultatie op het juiste moment lanceert. Het kabinet is de Commissie
erkentelijk voor deze mogelijkheid om zijn visie over het nut en de noodzaak
van mobiliteit naar voren te brengen. 
 Leeswijzer
 Deze kabinetsreactie is als volgt opgebouwd. Allereerst wordt in hoofdstuk 1 uitgewerkt wat de effecten van mobiliteit
zijn: de meerwaarde ervan voor het individu, de maatschappij en de economie
en de aanjagende rol die mobiliteit speelt bij de internationalisering van
het onderwijs.
 
 In hoofdstuk 2 wordt vervolgens een beeld
geschetst van mobiliteit in Nederland. Aangegeven wordt dat de uitgangspositie
van verschillende categorieën jongeren heel divers is. Bovendien constateren
we dat accurate cijfers van inkomende en uitgaande mobiliteit niet voorhanden
zijn hetgeen beleidsvorming hindert.
 
 In het verlengde daarvan gaat hoofdstuk 3
in op het in Nederland gevoerde mobiliteitsbeleid. Er worden enkele elementen/cases
uitgelicht, zoals de meeneembaarheid van studiefinanciering en stagemogelijkheden
in het buitenland. Ook is er aandacht voor de sleutelrol die instellingen
spelen bij informatievoorziening over en begeleiding van mobiliteit en het
integreren van mobiliteit in de opleidingsprogramma’s. Tot slot komt
de mobiliteit van leraren aan bod.
 
 Tot slot wordt in hoofdstuk 4 gekeken naar
strategische trends op het terrein van internationalsering. Een en ander leidt
tot de conclusie dat de uitdagingen die hiermee samenhangen voor het stelsel
en de instellingen de nationale schaal te boven gaan en vragen om een Europese
aanpak. Gepleit wordt voor de uitwerking van een Europese internationaliseringsagenda
waarin zowel acties om belemmeringen weg te nemen als om mobiliteit te stimuleren
worden opgenomen. Deze Europese agenda dient gekoppeld te worden aan een financieel
instrument dat verder reikt dan beurzen voor individuele studenten, maar internationalisering
in het onderwijs in den brede ondersteunt.
 1 De effecten van mobiliteit
 Het kabinet ziet mobiliteit niet als een doel op zich, maar als een middel
om persoonlijke, maatschappelijke en economische meerwaarde te realiseren.
Daarnaast is mobiliteit een belangrijke, zo niet de belangrijkste, aanjager
van internationalisering in het onderwijs. Hierna worden deze uiteenlopende
effecten van in- en uitgaande mobiliteit uiteengezet.
 1.1 Individuele meerwaarde
 Op individueel niveau draagt mobiliteit bij aan persoonlijke en professionele
ontwikkeling. Effecten van internationale mobiliteit op individueel niveau
kunnen worden ingedeeld in persoonlijkheidseffecten, leereffecten en arbeidsmarkteffecten.
 
 Studies hebben aangetoond dat jongeren met een internationale ervaring
beter in staat zijn een studie te voltooien en om sterke persoonlijke vaardigheden
te ontwikkelen. Mobiliteit heeft een positieve
invloed op zelfstandigheid, flexibiliteit, communicatieve en crossculturele
vaardigheden. Mobiliteit zorgt voor contact met mensen uit verschillende culturen,
waar verbreding van de mentale horizon en wederzijds begrip uit voortvloeien.
 
 Naast persoonlijke ontwikkeling draagt mobiliteit ook bij aan academische
ontwikkeling van de student. De helft van de ERASMUS-studenten geeft aan een
grotere vooruitgang geboekt te hebben tijdens de buitenlandse studieperiode
dan thuis. Een ander duidelijk leereffect vormt de verwerving van taalvaardigheden.
Een verblijf in het buitenland is de beste manier om een vreemde taal werkelijk
te leren. Tegen een «onderdompeling» in een vreemde
taal kan geen enkel talencursus op. Echt Frans leer je in Frankrijk. Mobiliteit
is van onschatbare waarde voor de kennis van vreemde talen, hetgeen de sleutel
vormt tot internationaal zakendoen later.
 
 Arbeidsmarkteffecten vormen een indirect effect van mobiliteit. De relatie
tussen internationale mobiliteit en carrièrekansen kan niet één
op één gelegd worden. Wel laat onderzoek zien dat jongeren die
een periode mobiel zijn geweest duidelijker zijn in hun carrièreambities
en de buitenlandse ervaring helpt bovendien bij het vinden van de eerste baan
na het afstuderen. Werkgevers geven aan een dergelijke ervaring als een aanzienlijk
voordeel te zien. Zij ervaren «mobiele» jongeren vaak als «beter»
dan jongeren die een buitenlandse leerperiode missen.
 1.2 Maatschappelijke en economische meerwaarde
 Nederland moet het hebben van het buitenland. We hebben als relatief klein
handelsland met een open economie en cultuur grote internationale belangen.
Ons aandeel in de wereldhandel is vier keer zo groot als de omvang van onze
economie zou doen verwachten. We zijn zeer afhankelijk van internationale
handel, investeringen en samenwerking. Bedrijven en organisaties zijn ook
steeds vaker actief buiten de landsgrenzen. Op de arbeidsmarkt is daarom behoefte
aan personeel met internationale competenties, zoals taalvaardigheid, kennis
van andere landen en culturen en het vermogen om zich daaraan aan te passen.
Door gebrek aan voldoende daarmee toegerust personeel, loopt het MKB in Nederland
naar schatting 2,7 miljard euro mis. Het is daarom
belangrijk voor Nederland om voldoende aandacht te besteden aan het bevorderen
van mobiliteit, zodat jongeren steeds betere aansluiting vinden met de internationaliserende
arbeidsmarkt.
 
 Bij de meerwaarde die mobiliteit oplevert voor de Nederlandse maatschappij
en economie kan onderscheid worden gemaakt tussen uitgaande mobiliteit van
Nederlanders naar het buitenland en inkomende mobiliteit van buitenlanders
naar Nederland. Uitgaande mobiliteit kan eraan bijdragen dat de eigen beroepsbevolking
de benodigde internationale vaardigheden verwerft. Inkomende mobiliteit zorgt
ervoor dat het buitenland binnenkomt. Expertise en ervaring die (hoogopgeleide)
buitenlanders meenemen, draagt bij aan de internationalisering van de arbeidsmarkt
hier te lande en kan een kwaliteitsimpuls geven door de uitwisseling van hoogwaardige
en creatieve ideeën. Bovendien dragen beide vormen van mobiliteit bij
aan een waardevol netwerk voor Nederlandse instellingen en bedrijven waar
zij bij het internationaal zakendoen hun voordeel mee kunnen doen. Studenten
en kenniswerkers die een band hebben met Nederland fungeren als ambassadeurs
van het Nederlands onderwijs en bedrijfsleven.
 
 Wanneer specifiek naar de intra-Europese mobiliteit wordt gekeken dan
speelt ook de ontwikkeling van Europees burgerschap een rol. Dit is in elk
geval steeds een duidelijke drijfveer geweest achter Europese mobiliteitsprogramma’s
zoals het Erasmus programma. Door een periode in het buitenland te wonen en
te studeren, ervaren jongeren niet alleen «van binnenuit» hoe
het gastland in elkaar zit, maar ook «van buitenaf» wat hun eigen
land kenmerkt én wat de Europese landen onderling bindt. Vanuit deze
visie gaat het bij Europese uitwisseling, naast de academische kennis die
wordt opgedaan, om de culturele ervaring die de jongere opdoet. Een ervaring
die bepalend kan zijn voor de rest van het leven en zo indirect bijdraagt
aan vrede en veiligheid binnen Europa. 
 1.3 Mobiliteit, aanjager van internationalisering
 Internationalisering is onmiskenbaar een trend in het onderwijs en onderzoek.
Wat globalisering is voor de economie, is internationalisering voor het onderwijs
en onderzoek. Het speelveld voor kennisinstellingen is in betrekkelijk korte
tijd veranderd. Instellingen hebben meer en meer te maken met grensoverschrijdende
activiteiten en initiatieven, zoals Europese samenwerking en internationale
concurrentie. Mobiliteit van lerenden is een belangrijke, zo niet de belangrijkste,
aanjager van internationalisering.
 
 Wanneer studenten mobiel zijn, is het nodig dat de randvoorwaarden voor
deze verplaatsingen op orde zijn, dat ervoor gezorgd wordt dat onderwijssystemen
onderling compatibel zijn zodat studieresultaten erkend kunnen worden en niveaus
kunnen worden ingeschaald. Zo heeft mobiliteit geleid tot spill-over effecten
die verreikend zijn en grote impact hebben, ook op het onderwijssysteem als
zodanig. Er zijn indrukwekkende stappen gezet in de afgelopen jaren, zoals
in het hoger onderwijs de invoering van het ECTS (European
Credit Transfer and Accumulation System) en de BaMa-structuur. Binnen het beroepsonderwijs staat internationalisering
weliswaar nog in de kinderschoenen maar zal deze de komende jaren evenzeer
voor ingrijpende veranderingen gaan zorgen, zo is de verwachting. Daarbij
kan gewezen worden op EU-initiatieven als het studiepuntensysteem ECVET en
het kwaliteitszorginitiatief EQARF die op termijn hun beslag moeten krijgen.
 
 Voor de instellingen is internationalisering allereerst een mogelijkheid
om zich te onderscheiden en te profileren. De internationale oriëntatie
van een instelling en de mobiliteitsmogelijkheden binnen de opleiding worden
hoog gewaardeerd door studenten. De instelling versterkt met een internationaal
profiel als het ware haar positie op de «studentenmarkt». Daarnaast
is de internationale reputatie van een instelling steeds bepalender geworden,
denk aan de verschillende internationale rankings
en het toenemend belang dat daaraan wordt gehecht. Instellingen willen bij
de top horen en die top is nu eenmaal niet nationaal, maar internationaal.
Dit leidt tot steeds heviger concurrentie op topkwaliteit en service. Omgekeerd
krijgen instellingen die hier niet in mee kunnen komen, die onder de maat
presteren, het juist steeds moeilijker. Tot slot kan voor instellingen ook
ondernemersgeest een rol spelen bij het ontwikkelen van internationale activiteiten,
zoals het opzetten van een vestiging in een ander land (offshore onderwijs). Nederlands (beroeps)onderwijs is in die visie
een kwalitatief hoogwaardig exportproduct waarmee de afzetmarkt van een instelling
vergroot kan worden.
 
 Internationalisering heeft in het licht van deze ontwikkelingen uiteraard
ook gevolgen voor het beleid dat gevoerd wordt. Een beleidsperspectief dat
het Nederlandse onderwijs en onderzoek benadert als een gesloten systeem,
een systeem dat geïsoleerd van de buitenwereld ingericht en bestuurd
kan worden, is niet meer van deze tijd. Om die reden heeft het kabinet internationaliseringsagenda’s
uitgewerkt voor zowel het hoger onderwijs en onderzoek als het middelbaar
beroepsonderwijs. Hierin worden relevante ontwikkelingen
benoemd en prioriteiten geformuleerd met als doel het Nederlandse onderwijs
en onderzoek toekomstbestendig te maken en internationaal in positie te brengen.
Mobiliteit is één van die prioriteiten.
 
 Bij mobiliteit gaat het er zowel om Nederlandse studenten en leerlingen
de kans te geven een deel van hun opleiding in het buitenland te volgen, als
om buitenlandse studenten en leerlingen te interesseren voor een leerverblijf
in Nederland. Zowel de uitgaande als de inkomende mobiliteit drukt
een stempel op het profiel van de kennisinstelling. Bereikt mobiliteit een
bepaalde kritische massa, dan heeft zij ook impact op het primaire proces
van de instelling, het onderwijs en het onderzoek. Niet alleen voor de mobiele
studenten zelf, maar ook voor de thuisblijvers en docenten. Mobiliteit leidt
dan tot een werkelijk geïnternationaliseerde leeromgeving die uitdagend
is en jongeren optimaal voorbereidt op een toekomst in een tijdperk van globalisering.
Het is dan ook de overtuiging van het kabinet dat internationalisering–
en dus ook mobiliteit – bijdraagt aan de kwaliteit van het Nederlandse
onderwijs en onderzoek.
 2 Kenschets mobiliteit in Nederland
 2.1 Mobiliteit in Nederland: een gedifferentieerd
beeld
 In haar Groenboek richt de Commissie zich primair op jongeren in de leeftijdscategorie
van 16 tot 35 jaar. Deze groep is uiterst divers. Zelfs wanneer alleen gekeken
wordt naar «leermobiliteit», mobiliteit voor leerdoeleinden, en
de beroepsmobiliteit wordt uitgezonderd is dat het geval. Gesteld kan daarom
worden dat, beleidsmatig gezien, «de» jongere niet bestaat. Een
gemiddelde van mobiliteit onder «de» jongeren zegt dus niet zoveel.
We zullen dus preciezer moeten kijken voordat we een aanpak kunnen formuleren.
 
 In de eerste plaats gaat het Groenboek over jongeren die deelnemen aan
formeel onderwijs op verschillende niveaus. In het Nederlandse hoger onderwijs is mobiliteit reeds een gevestigd fenomeen. De uitdaging
voor de komende periode is hoe ervoor gezorgd kan worden dat mobiliteit een
regulier onderdeel van de opleiding van iedere student wordt (mainstreamen). In het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) bevindt mobiliteit zich nog in een pioniersfase. De infrastructuur
die nodig is om mobiliteit een plaats te geven is nog in ontwikkeling. De
verwachting is dat de komende tien jaar belangrijke stappen gezet zullen worden
op het vlak van internationalisering en mobiliteit binnen het mbo, maar de
situatie is op dit moment duidelijk anders dan die binnen het hoger onderwijs.
De aard van mobiliteit in het Nederlandse primair en voortgezet
onderwijs hangt af van de leeftijd van de kinderen. In de bovenbouw
van het voortgezet onderwijs (klassen 4, 5 en 6) is al meerjarige ervaring
opgedaan met uitwisseling van leerlingen. Een aanzienlijk deel van de leerlingen
in havo 4 en vwo 4 en 5 neemt deel aan dergelijke uitwisselingen. Opvallend
is ook de toenemende populariteit van tweetalig onderwijs (tto): ruim 100
van de 532 vo-scholen bieden inmiddels een internationale leerweg aan. Bij
jonge kinderen vindt fysieke mobiliteit doorgaans plaats in groepen en er
wordt geëxperimenteerd met mogelijkheden die ict kan bieden. Deze zogenaamde «virtuele
mobiliteit» kan eraan bijdragen dat interesse voor mobiliteit reeds
op jonge leeftijd wordt gewekt, zodat de jongere een buitenlandverblijf in
een latere fase van de opleiding eerder zal overwegen.
 
 Daarnaast is het zo dat de mobiliteitscijfers per discipline verschillen.
Dat geldt voor elk onderwijsniveau. Zo is in het hoger onderwijs de mobiliteit
bij de studie economie aanzienlijk hoger dan bij de studie rechten. Je zou
kunnen zeggen dat niet voor iedere opleiding mobiliteit even relevant is.
Echter, in de beroepsuitoefening krijgt iedereen op de een of andere manier
te maken met een internationale omgeving. Anders geformuleerd: er is in de
toekomst geen baan te bedenken waarbij niet gewerkt wordt in een internationale
danwel interculturele context. In sommige sectoren is deze ontwikkeling verder
dan in andere. Mobiliteit is dus in beginsel voor alle opleidingen en disciplines
relevant. 
 
 In de tweede plaats heeft het Groenboek betrekking op drie bijzondere «beroepsgroepen»:
de jonge onderzoekers, kunstenaars en ondernemers. Wanneer het gaat over jonge onderzoekers, gaat het vaak over aio’s en
onderzoekers die aan hun eerste postdoc-positie toe zijn. In Nederland hebben
aio’s een arbeidscontract en worden ze ook voor wat betreft de sociale
zekerheid en pensioenopbouw als werknemer beschouwd. In andere landen gelden
aio’s als studenten (PhD-students). Dit
verschil in status is een voorname bron van belemmeringen voor de mobiliteit.
Voor jonge kunstenaars die hun kunstopleiding
reeds hebben afgerond voert de Nederlandse overheid geen specifiek mobiliteitsbeleid. Wel erkent het kabinet de soms lastige inkomenssituatie
van kunstenaars die net zijn afgestudeerd. De Wet Werk en Inkomen Kunstenaars
(WWIK) heeft ondermeer als doel jonge kunstenaars te ondersteunen in het opbouwen
van een beroepspraktijk. Ook voor jonge ondernemers
kent Nederland geen specifiek mobiliteitsbeleid. Beleid gericht op het bedrijfsleven
sluit in de regel aan bij de levensfase van de onderneming, niet van de ondernemer.
Zo bestaan er in Nederland specifieke regelingen voor innovatieve en creatieve start-ups.
 
 In de derde en laatste plaats heeft het Groenboek betrekking op jonge vrijwilligers. Nederland kent uitsluitend beleid
voor vrijwilligerswerk als nevenactiviteit. Er zijn geen specifieke regelingen
die vrijwilligerswerk als hoofdactiviteit ondersteunen. Het beleid dat zich
richt op vrijwilligerswerk als nevenactiviteit wordt geformuleerd en uitgevoerd
door de gemeenten.
 
 Kortom: hoewel het kabinet een geïntegreerde benadering van mobiliteit
voor jongeren in beginsel toejuicht (het is beter dan dat alle subgroepen
separaat worden geadresseerd met Europese initiatieven), dient rekening gehouden
te worden met de diversiteit binnen de doelgroep, de uitgangspositie en specifieke
kenmerken van (sub)categorieën en de verschillen tussen lidstaten. Dit
vraagt in de visie van het kabinet om een beleidsmix, om maatwerk en ruimte
voor nationale differentiatie.
 
 Daarbij past wel de kanttekening dat het kabinet zich afvraagt in hoeverre
het zinvol is specifiek beleid te ontwikkelen gericht op het subsidiëren
van leermobiliteit onder jonge mensen buiten het onderwijs en onderzoek. Het
gaat hier in feite om starters op de arbeidsmarkt die een beroep kunnen doen
op de fundamentele vrijheden die het Verdrag garandeert indien zij hun beroep
in een andere lidstaat willen uitoefenen. Het
kabinet is groot voorstander van deze beroepsmobiliteit, zo worden ondernemers
(ongeacht hun leeftijd) gestimuleerd om internationaal actief te worden. De
EVD, het agentschap van de Rijksoverheid voor Internationaal Ondernemen en
Samenwerken, speelt hierbij een centrale rol.
Dit geldt evenzeer voor de beroepsmobiliteit van kunstenaars. De stichting Trans Artists verstrekt informatie aan kunstenaars overartist-in-residence programma’s en andere mogelijkheden
om in het buitenland te werken. Er zijn buitenlandateliers en reisbeurzen
bij de cultuurfondsen. Op EU-niveau zet Nederland zich in via de expertwerkgroep
kunstenaarsmobiliteit – die in het kader van de open methode van coördinatie
(OMC) op cultuurterrein is ingesteld – voor een goede aansluiting tussen
de verschillende nationale en internationale programma’s.
 2.2 Mobiliteit: we weten wat we meten
 Accurate cijfers over mobiliteitsbewegingen en -ontwikkelingen zijn nodig
om doeltreffend en gericht mobiliteitsbeleid te kunnen voeren. Om vergelijkingen
tussen landen te kunnen maken en om aan te kunnen geven of de mobiliteit van
een groep of categorie in een bepaalde periode is toe- of afgenomen is een
statistische evidence base onmisbaar. 
 
 Toch moeten we vaststellen dat we nog altijd moeten werken met onvolledige
gegevens die niet goed vergeleken kunnen worden. Zo is het gangbaar om bij
gebrek aan gegevens over de mobiliteit die plaatsvindt buiten subsidieprogramma’s
om, uit te gaan van het aantal toegekende beurzen in plaats van het aantal
jongeren dat werkelijk mobiel is. Zo wordt alleen de publiek gesubsidieerde
mobiliteit meegeteld, niet de werkelijke mobiliteit. Dat is uiteraard onwenselijk.
Uit onderzoek komt naar voren dat het hier om een significante groep gaat:
in Nederland zou 45% van de mobiele studenten geen beroep doen op een
beurzenprogramma. Deze groep van zgn. free movers buiten beeld laten levert een inaccuraat beeld
van de werkelijkheid op met alle gevolgen van dien. Door meer informatie te
verzamelen over deze categorie mobiele jongeren, kan er ook een beter beeld
ontstaan van de middelen die door private partijen worden ingezet.
 
 Wat geldt voor mobiliteit in het formele onderwijs, geldt a forteriori
voor andere in het Groenboek genoemde categorieën jongeren (jonge kunstenaars,
ondernemers en vrijwilligers): er zijn weinig gegevens beschikbaar over feitelijk
inkomende en uitgaande mobiliteitsstromen.
 
 Een volledig beeld van de mobiliteit van jongeren vanuit en naar Nederland
is dus moeilijk te geven. Op basis van de mobiliteitsstromen waarover wél
gegevens beschikbaar zijn, publiceert Nuffic in samenwerking met Europees
Platform en CINOP jaarlijks een internationaliseringsmonitor van het onderwijs
in Nederland (IMON).
 3 Mobiliteitsbeleid in Nederland
 Tegen de achtergrond van de feitelijke situatie in Nederland zoals deze
in de voorgaande paragraaf is geschetst, voert Nederland een actief beleid
dat tot doel heeft mobiliteit onder jongeren te bevorderen. Het beleid is
enerzijds gericht op het wegnemen van barrières die mobiliteit belemmeren
en anderzijds op stimuleringsmaatregelen die beogen mobiliteit een vanzelfsprekend
onderdeel van de opleiding van iedere jongere te maken. Daarbij werken overheden
en instellingen samen, elk vanuit hun eigen verantwoordelijkheden en posities.
In deze paragraaf worden enkele concrete voorbeelden gegeven die het Nederlandse
beleid karakteriseren. Achtereenvolgens wordt ingegaan op acties van het kabinet
op het terrein van studiefinanciering en stagemogelijkheden en de rol van
instellingen bij informatievoorziening en begeleiding en de inrichting van
onderwijsprogramma’s. Tot slot wordt het belang van de mobiliteit van
docenten benadrukt.
 3.1 Meeneembare studiefinanciering
 De kosten van een verblijf in het buitenland vormen een belangrijke «disincentive»
om mobiel te worden. Het al dan niet recht hebben op studiefinanciering is
in die zin een factor van betekenis. Voor studiepuntmobiliteit doet dit knelpunt
zich niet voor: een student die in het kader van de Nederlandse opleiding
een periode in het buitenland doorbrengt behoudt zijn of haar recht op studiefinanciering.
Voor diplomamobiliteit was de situatie in Nederland tot vóór
2007 anders: iemand die een hele opleiding in een ander land wilde volgen
kon geen beroep doen op Nederlandse studiefinanciering.
 
 Met de invoering van meeneembare studiefinanciering voor het hoger onderwijs
in 2007 heeft het kabinet deze specifieke financiële belemmering weggenomen.
Doordat de studiefinanciering mee kan worden genomen naar hoger onderwijs
opleidingen in de hele wereld (mits de opleiding wat kwaliteit en niveau betreft
vergelijkbaar is met een hoger onderwijs opleiding in Nederland), wordt er
een maximale keuze aan de student geboden. Door deze nieuwe regeling
hebben sinds 2007 meer studenten gebruik gemaakt van de mogelijkheid in het
buitenland te studeren. Vanaf 2010 wordt ook in het mbo de meeneembaarheid
van studiefinanciering uitgebreid; dit gebeurt in twee fasen tot de gehele
Europese Economische Ruimte (EER) en Zwitserland.
 
 In haar Groenboek stelt de Commissie voor een leidraad op te stellen met
daarin een toelichting op het geldende Gemeenschapsterrein o.a. ten aanzien
van meeneembaarheid van beurzen en leningen. Het kabinet zou een dergelijke
leidraad verwelkomen. Het zou nuttig zijn als de Commissie schetst hoe in
haar visie een nationale regeling voor de meeneembaarheid van studiefinanciering
eruit kan zien die de mobiliteit van studenten bevordert, in lijn is met het
Gemeenschapsrecht én betaalbaar is. Juist in deze tijden van economische
crisis en zorgen over de overheidsfinanciën kan deze laatste factor,
de betaalbaarheid, lidstaten ervan doen afzien om meeneembaarheid te introduceren
in hun nationale systemen. Het kabinet zou juist graag zien dat ook andere
lidstaten dergelijke regelingen zouden introduceren voor hun studenten.
 3.2 Stages in het buitenland
 Een Nederlands programma gericht internationalisering aan de hogescholen,
waarbij mobiliteit een belangrijke rol speelt, is RAAK-internationaal. Dit
is een internationale variant van het RAAK-programma (Regionale Aandacht en
Actie voor Kenniscirculatie), dat sinds november 2004 bestaat.
 
 RAAK is een stimuleringsmaatregel waarbij kenniscirculatie tussen mkb-bedrijven
en de publieke sector enerzijds en hogescholen anderzijds centraal staat.
Bedrijven en publieke instellingen kennen vaak kennisvragen, die met behulp
van hogescholen kunnen worden beantwoord. Aan de andere kant is de kennis
die afgestudeerden van die hogescholen bezitten niet meer voldoende op de
huidige arbeidsmarkt. Kennis veroudert immers steeds sneller. Afgestudeerden
moeten dan ook niet alleen over parate kennis beschikken, maar ook over methoden
die hen in staat stellen nieuwe kennis op te doen: praktijkgericht onderzoek.
RAAK brengt bedrijven en instellingen samen, waarbij studenten van hogescholen
helpen antwoorden op de kennisvragen van instellingen te vinden. En al doende
zelf hun vaardigheden te vergroten.
 
 Met de introductie van RAAK-internationaal wordt dit succesvolle concept
ook in een internationale setting mogelijk. Het doel van RAAK-internationaal
is dan ook: het creëren van ruimte voor praktische innovaties door samenwerking
en kennisuitwisseling tussen professionals uit de publieke sector of mkb’ers,
kennisinstellingen in de regio en partners in het buitenland.
 
 In het middelbaar beroepsonderwijs is een buitenlandse stage minder gangbaar
dan in het hoger beroepsonderwijs. De «Internationaliseringsagenda MBO»
markeert het belang dat OCW ook in deze sector hecht aan mobiliteit, vooral
op de niveaus 3 en 4. Instellingen vertalen dit belang in toenemende mate
in een eigen mobiliteitsbeleid. In het mbo maken stages altijd onderdeel uit
van projecten die door de onderwijsinstelling worden begeleid. Evenals in
Nederland, moet een buitenlands leerbedrijf zijn erkend door een van de kenniscentra
beroepsonderwijs – bedrijfsleven. Inmiddels zijn circa 3400 buitenlandse
leerbedrijven erkend. Ook in 2010 wordt de prijs «Beste Leerbedrijf
Internationaal» uitgereikt. Hiermee beloont het kabinet organisaties
die bijdragen aan de internationale oriëntatie van mbo’ers via
stages. Tot en met 2011 wordt in een viertal «Wereld Proeftuinen»
(Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Turkije, India) verkend hoe
de uitgaande en de inkomende mobiliteit in het mbo op een hoger plan kan worden
gebracht.
 
 RAAK-internationaal en de «Wereld Proeftuinen» profiteren
van de ervaringen van de subsidieregeling Programma Internationalisering Beroepsonderwijs
(PIB). Deze regeling, die liep van 2007 t/m 2009, was bedoeld om internationalisering
in het middelbaar en hoger beroepsonderwijs te bevorderen. Mobiliteit van
studenten en docenten is hierbij het doel, maar wel via een strategisch plan
van de onderwijsinstelling en daarbinnen centraal gedragen. Via PIB-geld zijn
circa 100 projecten gefinancierd die scholen hielpen met het uitbreiden van
hun internationale netwerk, het structureel inregelen van internationalisering
binnen de opleiding via bijvoorbeeld het opstarten van internationale opdrachten
binnen het curriculum, modules ter voorbereiding op internationale stages
en concrete stageprojecten.
 3.3 Informatievoorziening en begeleiding: de Oranje
Loper
 De onderwijs- en onderzoeksinstellingen spelen een cruciale rol bij het
verstrekken van informatie aan en het begeleiden van hun studenten wanneer
zij mobiel willen worden (uitgaand), maar ook bij de ontvangst van buitenlandse
studenten (inkomend).
 
 Dit past in het uitgangspunt dat instellingen autonoom zijn, ook op het
gebied van internationalisering. Instellingen hebben de ruimte om een eigen
internationaliseringsbeleid vorm te geven. In Nederland zien we dat instellingen
met ambitie werken aan het versterken van hun internationale profiel. Zo kan
een instelling kiezen voor een specifiek profiel (een regio, een thema) en
zich daarmee onderscheiden van andere instellingen door partnerschappen aan
te gaan, expertise op te bouwen en specifieke beurzen in te stellen. De taak
van de overheid is om de door de studenten, onderzoekers en instellingen gemaakte
keuzes te stimuleren en te faciliteren. De Gedragscode
internationale student in het Nederlands Hoger Onderwijs van de universiteiten
en hogescholen onderstreept het belang dat instellingen zelf ook hechten aan
waarborging van de kwaliteit van het aanbod.
 Ook de serviceverlening aan buitenlandse studenten wordt steeds verder
verbeterd. Om ervoor te zorgen dat (excellente) buitenlandse studenten zonder
zorgen de overstap kunnen maken naar Nederland wordt door Nederlandse instellingen
als het ware de «oranje loper» uitgerold. De «Oranje Loper
Award» die in 2009 voor het eerst door de Nuffic werd uitgereikt is
in het leven geroepen om goede voorbeelden zichtbaar te maken. De prijs is bedoeld voor de instelling die uitblinkt in de manier
waarop zij buitenlandse studenten zich welkom laat voelen in ons land en aan
de instelling waar ze te gast zijn. Voorbeelden die gepresenteerd werden lieten
een beeld zien van instellingen die de buitenlandse student vanaf Schiphol
begeleiden, die administratieve hindernissen waarmee de student geconfronteerd
kan worden (zoals verblijfsvergunningen, sociale zekerheid, huisvesting etc.)
proactief oppakken, die een sociaal programma bieden gericht op Nederland,
maar ook de andere culturen. Kortom: alles om ervoor te zorgen dat de student
zich snel thuis kan voelen. Zelfs aan de terugkeerfase wordt aandacht besteed
aangezien ervaring leert dat afgestudeerden bij terugkeer in eigen land een
omgekeerde cultuurshock kunnen ervaren.
 3.4 Mobiliteit als onderdeel van het curriculum
 Een betere inbedding van een buitenlandverblijf in onderwijsprogramma’s
kan voorkomen dat studenten afzien van mobiliteit uit angst voor studievertraging
en daarmee samenhangende negatieve financiële gevolgen. In het
kader van het Bologna proces hebben de deelnemende landen dit jaar tijdens
de Ministeriële Conferentie in Leuven afgesproken dat mobiliteitsmogelijkheden
binnen alle fasen van de studie (bachelor, master en PhD) geïntegreerd
moeten worden in de opleidingsprogramma’s en dat joint degrees en mobility windows gangbaar
moeten worden.
 
 Nederlandse onderwijsinstellingen werken in en met verschillende internationale
netwerken. Binnen deze netwerken gezamenlijke opleidingen aangeboden. De student
ontvangt dan een diploma van beide instellingen gezamenlijk. Nederlandse instellingen
waren lange tijd in het nadeel, omdat zij deze joint degrees niet konden aanbieden. Een wetsontwerp dat een wettelijke grondslag
voor joint degrees creëert werd juli dit
jaar door de Tweede Kamer aangenomen en ligt nu ter behandeling in de Eerste
Kamer.
 
 Het opnemen van een studieverblijf aan een buitenlandse partnerinstelling
bij joint degree-opleidingen spreekt voor zich.
Maar ook zonder dat er sprake is van een gezamenlijke graad behoort het opnemen
van een vast «mobiliteitsmoment» binnen curriculum tot de mogelijkheden.
Dit heeft een duidelijke signaalwerking richting de student: het is vanzelfsprekend
om mobiel te zijn. Daarmee verandert de default setting van mobiliteit van «nee, tenzij» naar «ja, tenzij».
 
 Het kabinet juicht deze ontwikkeling bij de instellingen toe. Het past
binnen de benadering dat mobiliteit voor alle jongeren toegankelijk moet zijn.
Tegelijk wil het kabinet onderstrepen dat mobiliteit een recht moet zijn,
geen plicht. De overheid zal mobiliteit bevorderen, maar niet dwingend voorschrijven.
Dat past niet binnen de vrijheid van onderwijs zoals die wordt gegarandeerd
door de Nederlandse Grondwet. Hetzelfde geldt voor de Gemeenschap: het Verdrag
biedt geen rechtsbasis voor bindende voorschriften op dit vlak en die zouden
ook politiek onwenselijk zijn.
 3.5 De docent als motivator
 De Commissie schetst in haar Groenboek hoe een enthousiaste leraar of
opleider een belangrijke «motivator» kan zijn voor jongeren om
mobiel te worden, maar voegt daaraan toe dat dit regelmatig een persoonlijke
investering vergt van de docent in kwestie die dit vaak in eigen tijd «naast
het eigenlijke werk» moet doen. Het kabinet deelt deze zorg. Docentenmobiliteit
is een instrument om de mobiliteit van jongeren te bevorderen. Immers, een
docent die zelf kan verhalen over zijn of haar ervaringen in het buitenland
is een ambassadeur voor de mobiliteit van zijn of haar leerlingen en studenten.
Mobiliteit vormt ook een verrijking van de loopbaan van de docent zelf en
draagt bij aan zijn of haar eigen professionalisering als leraar.
 
 Het is in eerste instantie een zaak van werkgever en werknemer om goede
afspraken over taken en werkdruk te maken. Voor leraren in Nederland geldt
dat zij in hun normjaartaak ruimte hebben voor professionalisering en scholing.
Scholen hebben in hun lumpsum middelen voor scholing en professionalisering.
Afspraken over de exacte invulling daarvan maakt de docent met zijn leidinggevende.
 
 Veel hoger onderwijs instellingen geven evenwel aan dat zij moeite hebben
om meer stafmobiliteit te realiseren. Daarom zal het kabinet hiervoor een
pilot ontwikkelen. Docenten in het hoger onderwijs krijgen hiermee de mogelijk
een periode met een mobiliteitsprogramma in het buitenland te doceren. De
selectie zal zich richten op excellentie. 
 
 In het primair en voorgezet onderwijs wordt mobiliteit van leraren bevorderd
door beurzen en subsidies aan leraren te verlenen via het Europese Comenius-programma
en de Nederlandse Bios-regeling (Bevordering Internationale Oriëntatie
en Samenwerking). Hiervoor schakelt het kabinet het Europees Platform in.
Jaarlijks kunnen ruim 7000 leraren hiermee aan een internationale uitwisseling
meedoen, stage lopen in het buitenland, op studiebezoek gaan en nascholing
volgen.
 4 De Europese toekomst van mobiliteit van lerenden
 Wat zijn de gevolgen op langere termijn, als mobiliteit inderdaad een
regulier onderdeel zou zijn van de opleiding van iedere jongere? Het is een
ontwikkeling met implicaties die de nationale schaal te boven gaan, waarover
Europees debat nodig is. Het brengt enorme uitdagingen met zich mee, ook voor
het stelsel en de financiering. Een aantal fundamentele uitgangspunten zal
opnieuw doordacht en herijkt moeten worden en daarvoor moeten we Europa-breed
denkkracht mobiliseren.
 4.1 Toekomstscenario’s uitdenken
 De afgelopen decennia is het speelveld voor het (hoger) onderwijs radicaal
veranderd. De structuren in het hoger onderwijs groeien langzaam naar elkaar
toe, het onderwijs wordt «internationaler», en de Europese onderwijsinstellingen
positioneren zich beter op de internationale markt en concurreren om talent.
De grotere mobiliteit en toegenomen concurrentie om talent heeft landen overigens
ook gedwongen om andere beleidsterreinen te hervormen. Belangrijke voorbeelden
hiervan zijn de toegankelijkheid voor kenniswerkers, het migratiebeleid en
het sociaal beleid. Mobiliteit krijgt een nieuwe impuls als ook op deze beleidsterreinen
overblijvende barrières worden weggenomen. Leren vormt het uitgangspunt
van mobiliteit. Alertheid op ongewenste bijeffecten, zoals illegaal verblijf,
blijft geboden.
 
 Partnerschappen van instellingen zullen in de toekomst leiden tot meer
en meer gemeenschappelijke graden en mogelijkheden om onderwijs in het buitenland
aan te bieden (offshore onderwijs). Bij deze vorm
van mobiliteit is niet de student, maar het onderwijsprogramma mobiel.
 
 Technologie biedt mogelijkheden die er voorheen niet waren en die virtuele
en fysieke mobiliteit vergroten: e-mail, skype, goedkope vluchten. Fysieke
aanwezigheid door online toegankelijkheid van informatie/kennis in veel gevallen
niet meer nodig. Dat maakt afstandleren mogelijk. Maar denk ook aan international classroom (internationalisation at home):
de leeromgeving op de thuisinstelling wordt daarbij zó ingericht dat
er een werkelijk internationaal klimaat heerst. Toekomstig Europees beleid
moet deze nieuwe context als uitgangspunt nemen. Dit vergt een omvattende
actualisering van het beleid dat totnogtoe gevoerd wordt.
 4.2 Naar een Europese internationaliseringsagenda...
 In haar Groenboek stelt de Commissie voor te komen tot een Europees partnerschap
voor mobiliteit waarbinnen de Gemeenschap, de lidstaten en het veld gezamenlijk
optrekken. Het kabinet omarmt dit voorstel. Betrokkenheid en commitment zijn
cruciaal om onze doelen te verwezenlijken. Het mainstreamen van mobiliteit vergt een actief beleid van de instellingen, ondersteund
door overheidsfaciliteiten zoals meeneembare studiefinanciering en het op
EU-niveau samenwerken bij het wegnemen van (juridische) knelpunten en het
faciliteren van zaken als erkenning, kwaliteitsborging en classificatie van
instellingen/opleidingen. Mobiliteit moet vanzelfsprekend worden. Dat betekent
niet dat gestreefd wordt naar een mobiliteitsscore van 100%,
maar wél dat op termijn iedere jongere de mogelijkheid moet hebben
om in het kader van zijn of haar opleiding een periode in het buitenland te
verblijven. Europa heeft hier zonder twijfel een belangrijke rol te spelen
bij het realiseren van deze ambitie.
 
 Nederland werkt met de internationaliseringsagenda’s aan de internationale
oriëntatie van de kennisinstellingen. Internationaliseringsbeleid is
een betrekkelijk nieuw beleid. Het is zeker voor funderend en beroepsonderwijs
in sommige opzichten zelfs onontgonnen terrein. Nu wordt de kennis opgebouwd
die kan dienen als basis voor toekomstig beleid. In andere lidstaten zal dat
niet anders zijn. De uitgangsposities zullen verschillen, maar dat neemt niet
weg dat we veel van elkaars aanpak kunnen leren.
 
 Het kabinet zou daarom willen voorstellen na te gaan of er in EU-verband
consensus bereikt kan worden over hoe internationalisering (inclusief mobiliteit)
gestimuleerd kan worden. Op basis daarvan kan op politiek niveau een omvattend
actieplan worden uitgewerkt waaraan in partnerschap en op basis van de open
coördinatiemethode (OMC) naar 2020 toegewerkt kan worden. Als zodanig
kan dit actieplan een uitwerking zijn van het werkprogramma «Onderwijs
en Opleiding 2020» waarin mobiliteit als één van strategische
hoofddoelen is benoemd. Een Europese benchmark
voor mobiliteit kan daarbij goede diensten bewijzen. Eén van de belangrijke
belemmeringen die studenten noemen bij de voorbereiding van een buitenlandverblijf,
is een gebrek aan gerichte informatie over de opleidingen in andere landen.
Het kabinet wil er daarom voor pleiten om, in aanvulling op reeds bestaande
Europese initiatieven, de haalbaarheid te onderzoeken van een toegankelijke
database met informatie over Europees opleidingsaanbod, die actief gevoed
en gebruikt wordt door onderwijsinstellingen en actief onder de aandacht wordt
gebracht bij studenten en leerbedrijven.
 
 Binnen dit kader kan beleidsleren plaatsvinden en kunnen lidstaten elkaar
aansporen om de nodige maatregelen te treffen binnen de nationale context
zoals het invoeren van meeneembare studiefinanciering. Voorwaarde daarvoor
is dat de verantwoordelijkheden voor de te bereiken doelen duidelijk worden
belegd.
 
 Ook zou op EU-niveau onderzoek gedaan kunnen worden naar toekomstscenario’s
waarbij doordacht wordt wat de gevolgen zijn van verdergaande internationalisering
voor onderwijssystemen en de financiering daarvan. Zoals in paragraaf 2.2
al werd aangegeven is er dringend behoefte aan een deugdelijke statistische evidence base. Het kabinet zou willen pleiten voor een
Europese survey naar de omvang van mobiliteitsstromen en de sociaal-economische
achtergrond van de mobiele jongeren eventueel aangevuld met gegevens over
hun ervaringen. Uiteraard moet daarbij zoveel mogelijk gebruik gemaakt worden
van reeds beschikbare gegevens en moeten de administratieve lasten voor instellingen,
docenten en jongeren zoveel mogelijk worden beperkt.
 
 Tot slot ondersteunt het kabinet het betrekken van derdelanden bij Europees
beleid gericht op mobiliteit. Gelet op de mondiale ontwikkelingen, zeker die
in Azië, is het nodig dat Europa ook op het wereldtoneel haar (concurrentie)positie
versterkt. Voor het hoger onderwijs is hiervoor het Erasmus Mundus programma
in het leven geroepen. Een «Mundus»-variant van het Leonardo da
Vinci programma voor beroepsonderwijs is in ontwikkeling. 
 4.3 ... met een bijbehorend Europees internationaliseringsinstrument
 Het werk dat in het kader van de OMC wordt verricht, dient te worden ondersteund
met een stimuleringsprogramma dat de doelen van het actieplan als uitgangspunt
heeft. Het huidige Europese Levenlang Leren Programma (LLP) moet in de visie
van het kabinet worden omgevormd tot een programma dat internationalisering
in het onderwijs centraal stelt. Daarbij is het cruciaal dat er een duidelijk
verband bestaat tussen de beleidsdoelen en de in te schakelen instrumenten.
 
 Beurzen voor individuele studenten, leerlingen en docenten vormen, net
als binnen het huidige LLP, een belangrijke pijler van dit programma. De bijdrage
die Europese uitwisselingen leveren aan het bevorderen van Europees burgerschap
staat niet ter discussie. Wel kan onderzocht worden hoe ook de Europese programma’s
meer bij kunnen dragen aan de kwaliteitsverbetering van het onderwijs. Het
is van belang dat de beschikbare middelen zó worden ingezet dat ze
een optimaal effect sorteren. Beurzen worden daarom bij voorkeur toegekend
op basis van selectie waarbij excellentie en motivatie doorslaggevende criteria
zijn.
 
 Tegen deze achtergrond acht het kabinet het denkbaar om in het kader van
de bepleite Europa-brede discussie te bezien of bij de verdeling van het geld
kwaliteitsbevordering een zwaardere rol kan krijgen. Gedacht kan worden aan
een systeem dat is opgebouwd op basis van een generiek EU-beurzenstelsel dat
uitgaat van kwaliteit met in aanvulling daarop specifieke maatwerkinstrumenten
van de lidstaten zelf.
 
 Daarnaast zou mobiliteit aantrekkelijker gemaakt kunnen worden door middel
van grotere flexibiliteit ten aanzien van de diverse vormen van buitenlands
leerverblijf. De subsidieprogramma’s moeten rekening houden met deze
variatie waarbij mobiliteit een hele studie in het buitenland kan omvatten
maar ook een intensieve cursus of een summer school; individueel of met de
hele klas. Ook hier staat de kwaliteit van de leerervaring voorop.
 
 Bij EU-beurzenprogramma’s is over het algemeen sprake van volledige
uitputting van de beschikbare middelen. Dat toont aan dat de behoefte er is.
Deze uitputting maakt ook aannemelijk dat een toename van het beschikbare
budget zal leiden tot een toename van het aantal mobiele studenten, wat in
lijn is met onze ambitie om van mobiliteit een vanzelfsprekend onderdeel van
de opleiding van iedere jongere te maken. Nederland bepleit dan ook dat het
aandeel van de budgetten in de EU-begroting voor een Leven Lang Leren bij
de volgende Financiële Perspectieven wordt vergroot.
 
 Daarbij pas overigens wel de kanttekening dat wat in economische termen
als deadweight loss wordt aangeduid zoveel mogelijk
voorkomen dient te worden: het subsidiëren van mobiliteit die ook zonder
die subsidie plaats had gevonden. Gezien het significante aantal studenten
dat naar het buitenland gaat zonder een beroep te doen op EU-beurzen is het
scenario niet ondenkbeeldig dat er weliswaar een toename in het aantal verstrekte
beurzen te zien zal zijn, zonder dat dit tot meer mobiliteit in absolute termen
leidt.
 
 Kortom: uitbreiding van de beurzenprogramma’s is nodig, maar de
uitbreiding moet wel «slim» zijn: vooral gericht op het bereiken
en over de streep trekken van groepen jongeren die goed en gemotiveerd zijn,
maar toch aarzelen over een buitenlandverblijf. Uiteraard is het geen eenvoudige
opgave om dergelijke vervangingseffecten te minimaliseren en ze zullen waarschijnlijk
nooit volledig uitgesloten kunnen worden. Het onderschrijft andermaal
het belang van goed, betrouwbaar cijfermateriaal en degelijk onderzoek.
 
 Naast de beurzen voor individuele studenten zou er geïnvesteerd moeten
worden in de «mobiliteitsinfrastructuur»: de organisatorische
capaciteit die nodig is om mobiliteit te kunnen managen. Het zou goed zijn
als op Europees niveau het opzetten van platformen tussen instellingen gericht
op internationalisering wordt gefaciliteerd, instellingen worden gestimuleerd
om gezamenlijke programma’s op te zetten en mobiliteit in curricula
op te nemen. Tot slot moet het potentieel van virtuele mobiliteit op Europese
schaal worden benut. De kansen die nieuwe generaties applicaties en (sociale)
sofware bieden kunnen bijna letterlijk werelden openen voor jongeren en sluiten
bovendien nauw aan bij hun belevingswereld.
 5 Conclusies
 – Het kabinet onderschrijft de ambitie dat op termijn alle jongeren
de kans moeten krijgen om in het kader van hun opleiding een periode in het
buitenland door te brengen. Mobiliteit is in de visie van het kabinet geen
doel op zich, maar een middel om persoonlijke, maatschappelijke en economische
meerwaarde te realiseren.
 – Mobiliteit is bovendien een belangrijke, zo niet de belangrijkste
aanjager van internationalisering in het onderwijs. Internationalisering draagt
bij aan de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs en onderzoek. Om internationalisering
te faciliteren heeft het kabinet internationaliseringsagenda’s uitgewerkt
voor het hoger onderwijs en onderzoek en voor het middelbaar beroepsonderwijs.
 – Een geïntegreerde benadering op EU-niveau van mobiliteit
van jongeren wordt in beginsel toegejuicht. Wel dient rekening gehouden te
worden met de diversiteit binnen de doelgroep, de uitgangspositie en specifieke
kenmerken van (sub)categorieën en de verschillen tussen lidstaten. Dit
vraagt om een beleidsmix, om maatwerk en ruimte voor nationale differentiatie.
 – Het kabinet vraagt zich af in hoeverre het zinvol is specifiek
beleid te ontwikkelen gericht op het subsidiëren van leermobiliteit onder
jonge mensen buiten het onderwijs en onderzoek. Het gaat hier immers in feite
om starters op de arbeidsmarkt. Hiervoor liggen maatregelen gericht op het
bevorderen van beroepsmobiliteit meer voor de hand.
 – Voor het voeren van effectief en gericht mobiliteitsbeleid is
een accurate evidence base onmisbaar. Echter,
vastgesteld moet worden dat de beschikbare gegevens onvolledig zijn. Mobiliteit
die plaatsvindt zonder subsidie ontbreekt vaak in de statistieken. Het gaat
daarbij om naar schatting 45% van de totale mobiliteit in Nederland.
 – Meeneembare studiefinanciering betekent een belangrijke reductie
van de financiële belemmeringen voor diplomamobiliteit. Het zou nuttig
zijn als de Commissie schetst hoe in haar visie een nationale regeling voor
de meeneembaarheid van studiefinanciering eruit kan zien die de mobiliteit
van studenten bevordert, in lijn is met het Gemeenschapsrecht én betaalbaar
is. Juist in deze tijden van economische crisis en zorgen over de overheidsfinanciën
kan deze laatste factor, de betaalbaarheid, lidstaten ervan doen afzien om
meeneembaarheid te introduceren in hun nationale systemen. Het kabinet zou
juist graag zien dat ook andere lidstaten dergelijke regelingen zouden introduceren
voor hun studenten.
 – Van het opnemen van een studieverblijf binnen het curriculum van
een opleiding gaat een duidelijke signaalwerking uit, namelijk dat het vanzelfsprekend
is om mobiel te zijn. Het kabinet juicht het toe als instellingen ervoor kiezen
een buitenlandverblijf in hun programma’s op te nemen. Echter, het is
niet aan de overheid en ook niet aan de Gemeenschap om mobiliteit een verplicht
karakter te geven. 
 – Docentenmobiliteit is een instrument om de mobiliteit van jongeren
te bevorderen. Mobiliteit vormt ook een verrijking van de loopbaan van de
docent zelf en draagt bij aan zijn of haar eigen professionalisering als leraar.
 – Op de langere termijn zullen de gevolgen van toenemende Europese
en mondiale mobiliteit ingrijpende gevolgen hebben, uiteindelijk ook voor
het stelsel en de financiering. Een Europees debat is nodig over die gevolgen
die de nationale schaal te boven gaan.
 – Het kabinet omarmt het voorstel van de Commissie om te komen tot
een Europees partnerschap voor mobiliteit waarbinnen instellingen, lidstaten
en Gemeenschap gezamenlijk optrekken. Het kabinet stelt voor een Europese
internationaliseringsagenda uit te werken en via de open methode van coördinatie
(OMC) hierop voortgang te maken.
 – Het huidige Europese levenlang leren programma (LLP) dient in
de visie van het kabinet te worden omgevormd tot een instrument dat de internationalisering
in het onderwijs centraal stelt. De EU-beurzenprogramma’s blijven een
belangrijke pijler binnen dit instrument. Beurzen zouden ingezet moeten worden
om die jongeren die kwalitatief goed en gemotiveerd zijn, maar toch aarzelen
over een buitenlandverblijf over de streep te trekken.
 
 
 
 COM(2009) 329, http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2009:0329:FIN:NL:PDF
 
 
 http://ec.europa.eu/education/doc/2008/mobilityreport_en.pdf
 
 
 Conclusies van de Raad betreffende de mobiliteit van jongeren, 20/21 november
2008, PB C 320 van 16.12. 2008, http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/educ/104249.pdf.
In het Engels luidt de geformuleerde ambitie: «gradually making periods
of learning abroad the rule rather than the exception for all young Europeans».
 
 
 http://www.ond.vlaanderen.be/hogeronderwijs/bologna/conference/documents/Leuven_Louvain-la-Neuve_Communiqu%E9_April_2009.pdf.
Aan het Bologna proces nemen 46 landen deel. Doel is de totstandbrenging van
een Europese Ruimte voor Hoger Onderwijs (EHEA).
 
 
 http://www.ond.vlaanderen.be/hogeronderwijs/Bologna/documents/MDC/London_Communique18May2007.pdf
 
 
 Conclusies van de Raad betreffende een strategisch kader voor Europese
samenwerking op het gebied van onderwijs en opleiding (ET 2020), 12 mei
2009, PB C 119/2 van 28.05.2009, http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2009:119:0002:
0010:NL:PDF
 
 
 In 2010 zal de Commissie hiertoe een gedetailleerd voorstel doen aan de
Raad.
 
 
 Zie bijvoorbeeld: The impact of Erasmus on European higher education:
quality, openness and internationalisation, DG EAC/33/2007 (2008) en Naar
het buitenland werkt. Onderzoek naar de arbeidsmarkteffecten van internationale
mobiliteit in het onderwijs. Leonardo da Vinci NCU NL (2000).
 
 
 Bracht, O., Engel, C., Janson, K., Over, A., Schomburg, H. and Teichler,
U. (2006) The professional Value of ERASMUS Mobility, International Centre
for Higher Education Research.
 
 
 Concurrentiepositie MKB, concurreren in een nieuw Europa, SEOR, Erasmus
universiteit Rotterdam (2005).
 
 
 Genoemde hervormingen vloeiden voort uit de Bologna verklaring van 1999,
http://www.minocw.nl/documenten/BOLOGNA_DECLARATION.pdf
 
 
 Aanbeveling betreffende de invoering van het Europees systeem voor studiepuntenoverdracht
voor beroepsonderwijs en -opleiding (ECVET), 18 juni 2009, PB C 155/11
van 8 juli 2009 en Aanbeveling tot vaststelling van een Europees referentiekader
voor kwaliteitsborging in beroepsonderwijs en -opleiding, 18 juni 2009,
PB C 155/1 van 8 juli 2009.
 
 
 «Grenzeloos Goed: Internationaliseringsagenda Hoger Onderwijs-,
Onderzoeks- en Wetenschapsbeleid», Kamerstuk 31 288, nr. 44
van 10 november 2008 en «Internationaliseringsagenda MBO»,
Kamerstuk 27 451, nr. 102 van 6 januari 2009.
 
 
 De mobiliteit binnen kunstopleidingen ligt bijzonder hoog en is in feite
al de mainstream. Hier gaat het om jonge kunstenaars die hun opleiding hebben
voltooid en starter zijn op de arbeidsmarkt.
 
 
 De redenering volgend als voor jonge ondernemers zou bijvoorbeeld evenzeer
gepleit kunnen worden voor het opzetten van separate leermobiliteitstrajecten
gericht op jonge ambtenaren.
 
 
 Voor meer informatie over het Nederlandse beleid gericht op internationaal
ondernemen, zie de Kamerbrief «Internationaal Ondernemen» van
maart 2008 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 380, nr. 1).
 
 
 Dit is in lijn met de motie Van der Ham/Leerdam, Tweede Kamer, Kamerstuk
31 482 nr. 26 van 18 december 2008.
 
 
 Eurostudent III, 2005–2008: Social and Economic Conditions of Student
Life in Europe, http://www.eurostudent.eu/publications. Het High Level Expert
Forum (zie voetnoot 2, blz. 2) verwijst naar een schatting van Eurostat waaruit
naar voren komt dat in Europa jaarlijks 550 000 HO-studenten mobiel zijn
(waarvan ca. 300 000 via Erasmus beurzen).
 
 
 Internationaliseringsmonitor van het onderwijs in Nederland 2008, Nuffic
i.s.m. Europees Platform en CINOP. Zie http://www.nuffic.nl/nederlandse-organisaties/docs/kerncijfers/internationaliseringsmonitor-van-het-onderwijs-in-nederland-2008.pdf
 
 
 http://www.minocw.nl/actueel/nieuws/35125/Gedragscode-voor-buitenlandse-studenten.html
 
 
 http://www.nuffic.nl/nederlandse-organisaties/nieuws-evenementen/nieuws-archief/2009/april/institute-of-social-studies-iss-wint-oranje-loper-award
 
 
 http://www.ond.vlaanderen.be/hogeronderwijs/bologna/conference/documents/Leuven_Louvain-la-Neuve_Communiqu%E9_April_2009.pdf.
In het Engels: «Within each of the three cycles, opportunities for mobility
shall be created in the structure of degree programmes. Joint degrees and
programmes as well as mobility windows shall become more common practice.»
 
 
 Wetsvoorstel «Versterking besturing bij instellingen voor hoger
onderwijs, de collegegeldsystematiek en de rechtspositie van studenten»,
Kamerstuk 31 821, A van 2 juli 2009.
 
 
 Conclusies van de Raad betreffende een strategisch kader voor Europese
samenwerking op het gebied van onderwijs en opleiding (ET 2020), 12 mei
2009, PB C 119/2 van 28.05.2009, http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2009:119:0002:0010:NL:PDF