De situatie in voormalig Joegoslavië; Verslag algemeen overleg over de ontwikkelingen tijdens de val van Srebrenica
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 22181, nr. 119

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

15-09-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

22181 nr. 119

05-09-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesAntwoord van de regeringOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22181Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 110 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 181De situatie in Joegoslaviënr. 119VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 5 september 1995De vaste commissies voor Defensie1 en voor
Buitenlandse Zaken2 hebben op 31 augustus 1995
overleg gevoerd met Minister Voorhoeve van Defensie en Minister Van Mierlo
van Buitenlandse Zaken over de ontwikkelingen tijdens en na de val van Srebrenica
(22 181, nrs. 109, 111 en 115).Van het gevoerde overleg brengen de commissies bijgaand verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissiesDe heer Valk (PvdA) merkte eerst op dat de incidenten van de
laatste weken de aandacht dreigen af te leiden van de grote drama's die zich
nog steeds in Bosnië afspelen. Ook kan vandaag niet voorbij worden gegaan
aan de rol van de Verenigde Naties. Pas na het derde verzoek om luchtsteun
werd op 11 juli 's middags toestemming tot luchtsteun gegeven, maar deze kwam
te laat en de omvang ervan was te beperkt. Welke contacten zijn er met de
VN geweest toen luchtsteun werd geweigerd? Is toen door de regering politieke
actie ondernomen? Zijn de harde verwijten die in de brieven te lezen vallen,
overgebracht aan de VN-gremia en welke actie zal de regering in de komende
tijd nog nemen jegens de VN?Bij hem leefden ook vragen over de relatie tussen de VN en Dutchbat. Hij
had de indruk dat de VN Dutchbat te veel «hebben laten zwemmen».
Waarom voerde generaal Janvier niet zèlf de onderhandelingen met Mladic,
in plaats van die over te laten aan overste Karremans? Overigens was de heer
Valk ervan overtuigd dat Dutchbat onder de moeilijkste omstandigheden naar
beste vermogen heeft geopereerd en de Franse kritiek op dit punt leek hem
dan ook niet terecht. Er zijn toch ook van meet af aan éénduidige
instructies geweest van de commandant van Unprofor voor de verdediging van
de safe areas? Deze waren toch niet vrij interpreteerbaar, waardoor een andere
koers gevolgd had kunnen worden als bijvoorbeeld Britse of Franse soldaten
in Srebrenica aanwezig waren geweest?De laatste weken is van diverse kanten kritiek gekomen op de rol van het
Nederlandse parlement in het besluitvormingsproces dat leidde tot de uitzending
van Dutchbat naar Srebrenica. Zo is de vraag opgeworpen of Dutchbat niet werd
uitgezonden voor een «mission impossible». De heer Valk
stond met de wetenschap van toen nog steeds achter de genomen beslissing (het
is gemakkelijk om het verleden te lijf te gaan mede wetenschap van het heden)
en wees ook op de toen aanwezige situatie: Bosnië dreigde onder de voet
te worden gelopen, de safe areas dreigden te vallen en op de Europese Top
te Kopenhagen werden 7500 manschappen toegezegd voor de beveiliging van de
veilige gebieden. Dat neemt niet weg dat het parlement de volle verantwoordelijkheid
draagt voor de indertijd genomen beslissing en hij wilde daar ook beslist
niet voor weglopen.Na de val van Srebrenica hebben zich snel een aantal incidenten aaneengeregen.
Naar aanleiding hiervan was bij hem in de eerste plaats de vraag opgekomen
hoe het mogelijk was dat de minister niet de informatie kreeg die noodzakelijk
was om goed te kunnen functioneren, zoals informatie over de verklaring van
17 juli en over de lijst met namen van weerbare mannen. De heer Valk ging
zeker niet uit van opzet, maar stelde wel vast dat er sprake is van een vorm
van nalatigheid. Heeft die te maken met de structuur van het Defensie-apparaat,
of schort er ook het een en ander aan de cultuur? Heeft de landmachtstaf wellicht
te weinig oog voor bestuurlijk-politieke verhoudingen? Wie heeft trouwens
de lijst met namen per fax ontvangen? Alleen al het feit dat deze lijst werd
gefaxt, had een bepaalde betekenis en alleen al daaruit hadden de ontvangers
moeten afleiden dat deze fax relevant genoeg was om aan de minister ter hand
te stellen. Heeft de minister al aan de betrokken ambtenaren duidelijk gemaakt
dat hier geen goed beleid is gevoerd? Dezelfde vragen kunnen worden gesteld
over de verklaring van 17 juli.Ernstig vond de heer Valk het verschil in beoordeling van de gebeurtenissen
in Srebrenica. Er is daar veel méér gebeurd dan de landmachttop
aanvankelijk wilde doen geloven; de beoordeling van de minister dat er sprake
was van genocide, is helaas maar al te waar gebleken. De geruststellende opmerkingen
van de landmachttop in Zagreb steken schril af bij de lijken van honderden
burgers die soldaat Schellens blijkens een bericht in NRC/Handelsblad langs
de kant van de weg in de enclave aantrof. Waarom is de minister niet betrokken
geweest bij de aanvankelijke verklaringen van de landmachttop en bij de voorbereiding
van de persconferentie in Zagreb? Gezien het zeer grote belang van die persconferentie
en de algemeen geldende ministeriële verantwoordelijkheid had, zo vond
hij, de minister tevoren inzage moeten hebben in hetgeen daar naar voren zou
worden gebracht. Hij wilde overigens zeker niet de indruk wekken dat er zijns
inziens sprake zou zijn van kwade trouw bij de landmachttop, maar constateerde
wel dat de opmerkingen tijdens de persconferentie in Zagreb de werkelijkheid
niet bleken te dekken.Duidelijkheid over het lot van de in Srebrenica verdwenen mannen zou sneller
bereikt zijn als direct begonnen was met het horen van de betrokken militairen.
De mededeling in de brief van 28 augustus dat pas op 4 september a.s. met
een uitgebreid onderzoek zal worden gestart, had hem verrast. Hij was ervan
uitgegaan dat uiterlijk half september al de resultaten van het onderzoek
bekend zouden zijn. Verder vroeg hij waaruit de begeleiding van oud-minister
De Ruiter en generaal b.d. Huyser zal bestaan en wat hun bevoegdheden zullen
zijn.Inmiddels is het zo goed als zeker dat 2000 à 3000 mannen in Srebrenica
zijn omgebracht. Het aantal afgezonderde mannen bedroeg echter circa 10 000.
Is al iets bekend over het lot van de overige circa 7000 mannen?Met grote verbazing had de heer Valk berichten in de krant gelezen over
klachten van VN-rapporteur Mazowiecki over gebrek aan medewerking van de kant
van de landmacht bij zijn onderzoek naar oorlogsmisdaden in Srebrenica. Zo
zou de heer Mazowiecki niet degenen te spreken hebben gekregen die hij wilde
horen. Anderzijds wordt in de brief van 28 augustus gezegd dat de medewerkers
van de heer Mazowiecki juist wel tevreden waren over de medewerking van Nederlandse
zijde. Heeft de minister zich naar aanleiding van deze berichten
in verbinding gesteld met de heer Mazowiecki, om hierover duidelijkheid te
vragen?Naar aanleiding van de gang van zaken met het filmrolletje vroeg de heer
Valk, of Defensie inderdaad volledig afhankelijk was van het toevallige bezit
van camera's bij Nederlandse soldaten. Had Dutchbat dan niet zelf de beschikking
over een fotosectie?Al met al moest hij constateren dat het Defensie-apparaat en daarmee ook
de minister butsen hebben opgelopen. De ontwikkelingen zullen de minister
in ieder geval zeker niet onberoerd hebben gelaten. De heer Valk vond overigens
zeker niet dat de positie van de minister daarmee is ondergraven. De vraag
is nu, op welke wijze hieruit lering moet worden getrokken, teneinde herhaling
in de toekomst te voorkomen. Het aanstellen van liaison-officieren tussen
de krijgsmachtdelen en de centrale organisatie leek hem een goed begin, maar
hij vroeg zich wel af of dit voldoende is. Juist het aansturen op centraal
niveau van vredesoperaties waar verschillende krijgsmachtdelen tegelijk bij
betrokken zijn, leek hem noodzakelijk en hij wees een aparte crisisstaf van
het betrokken krijgsmachtdeel, naast een centrale crisisbeheersingsstaf, dan
ook af. Hoe is de bevelsstructuur in andere landen en wat bedoelt de minister
precies met zijn opmerking in de brief van 28 augustus, dat de chef Defensiestaf
ruimere bevoegdheden moet krijgen? Denkt de minister daarbij ook aan uitbreiding
van de taak van de chef Defensiestaf tot bevelhebber van de strijdkrachten?
De heer Valk zegde in ieder geval steun toe bij maatregelen die leiden tot
een verdere integratie van de bevelsstructuur van de diverse krijgsmachtdelen.Ook de heer De Hoop Scheffer (CDA) merkte eerst op dat op dit
moment in Bosnië nog steeds veel geweld wordt gebruikt. Gelukkig is dat
voor een groot deel gelegitimeerd geweld, al komt het in feite te laat. Verder
vond hij nog steeds dat Dutchbat wat te zoeken heeft en had in Bosnië
en in het bijzonder in Srebrenica. Uit de gebeurtenissen in dit gebied moeten
zeker zowel door regering als Kamer lessen worden getrokken, maar indertijd
heeft Nederland met overtuiging, evenals vele andere landen, de beslissing
genomen om naar Bosnië te gaan, omdat het van mening was dat hetgeen
daar gebeurde, niet kon en nog steeds niet kan.Daarnaast meende hij dat het niet terecht is om teleurstelling over de
gang van zaken te projecteren op het Nederlandse bataljon dat in Srebrenica
werkzaam is geweest. De mannen en vrouwen van dit bataljon hebben daar onder
afzichtelijke omstandigheden hun werk moeten doen en hebben dat ook gedaan.
Militairen die om luchtaanvallen vroegen, hadden niet in eerste instantie
hun eigen hachje op het oog, maar vroegen dat ter bescherming van de bevolking.
In dat verband vroeg hij of de bewindslieden het eens zijn met de opmerkingen
van ambassadeur Biegman over Unprofor-officieren en over Nederlandse militairen,
vooral diens opmerking dat zij gemakkelijker omgaan met Serven dan met moslims
en diens kritiek op de opleiding van Nederlandse militairen. De heer De Hoop
Scheffer onderschreef deze opmerkingen van de heer Biegman overigens geenszins.De Kamer heeft indertijd ingestemd met het besluit om Nederlandse militairen
naar Srebrenica te sturen, hetgeen helaas in een tragedie is geëindigd,
maar de Kamer heeft een geheel andere verantwoordelijkheid dan de regering.
Voor alles dat er na dit besluit in uitvoerende zin is gebeurd, dragen de
bewindslieden en meer in het bijzonder de minister van Defensie de volledige
politieke verantwoordelijkheid. De vraag is dan ook wat de minister wist en
op welk moment, wat hij had moeten weten en of het niet beschikken over bepaalde
informatie op cruciale momenten invloed heeft gehad op zijn oordeelsvorming
en op de oordeelsvorming in de Kamer. Welk kwalitatief oordeel heeft de minister
nu over de aansturing van zijn apparaat en de informatie die hem
vanuit dit apparaat heeft bereikt?In dit verband wees de heer De Hoop Scheffer op de mededeling van generaal
Kolsteren dat de lijst met namen van 239 mannen nooit zoek is geweest. De
vraag rijst dan waarom die lijst niet eerder was opgemerkt en waarom er op
Defensie kennelijk geen kopie van is gemaakt, voordat de lijst weer werd teruggestuurd
naar Zagreb. Ook vroeg hij waarom 70 mannen niet op die lijst wilden staan.
Waarom is de lijst trouwens opgesteld door de plaatsvervangend commandant
van Dutchbat (majoor Franken) en niet door overste Karremans zelf? Dezelfde
vraag geldt voor de verklaring van 17 juli. Hoe was eigenlijk de taakverdeling
tussen majoor Franken en overste Karremans? De heer De Hoop Scheffer kon zich
overigens heel goed voorstellen dat ook in de oorlogsomstandigheden in Srebrenica
zo'n lijst is opgesteld, omdat die over leven en dood van mensen kan beslissen.
Verder vroeg hij in dit verband een verduidelijking van de stelling dat «vrijwel
alle weerbare mannen al eerder waren vertrokken».De minister heeft nu te kennen gegeven dat de verklaring van 17 juli nooit
had mogen worden opgesteld. Was het niet beter geweest, ook voor de beeldvorming
naar buiten, als de minister die verklaring totaal had gebagatelliseerd, door
erop te wijzen dat die onder extreme druk tot stand was gekomen, zodat daar
geen enkel belang aan gehecht mocht worden?Naar aanleiding van de gebeurtenissen op de persconferentie te Zagreb
vroeg de heer De Hoop Scheffer wie beschikten over een exemplaar van de tekst
die door de Legervoorlichting aan overste Karremans was aangereikt. Heeft
overste Karremans zich beperkt tot het voorlezen van dit stuk, of heeft hij
er ook zelf nog opmerkingen aan toegevoegd? De heer De Hoop Scheffer vond
dat de minister in ieder geval de tekst van dit stuk van te voren had moeten
zien. Is dat ook het geval geweest? Hoe is het verder mogelijk dat hetgeen
de minister op vrijdagavond in Londen had gezegd, op zondagmiddag nog niet
aan generaal Couzy bekend was?Wanneer en waar is precies de beslissing genomen over het moment waarop
Dutchbat de enclave moest verlaten? In kranteberichten is Dutchbat verweten
dat het niet heeft gewacht totdat vertegenwoordigers van het Rode Kruis aanwezig
waren. Het uitzwaaien van het bataljon door generaal Nicolai èn generaal
Mladic had de heer De Hoop Scheffer niet bepaald een prettig beeld gevonden.Gedurende de dagen van de crisis is de minister vrijwel permanent in de
bunker van het crisiscentrum aanwezig geweest. Die nauwe betrokkenheid is
uiteraard positief, maar hierdoor is wel in politieke zin de indruk gewekt
dat de minister aan de touwtjes trok. Volgens de brief van 28 augustus heeft
de minister ook op een bepaald moment overste Karremans de opdracht gegeven
om zich te verzetten tegen het scheiden van weerbare mannen en andere vluchtelingen.
Nog afgezien van het feit dat overste Karremans daar op dat moment helaas
weinig meer aan kon veranderen, rijzen hierdoor wel vragen over de helderheid
van de commandostructuur.Er zijn tegenstrijdige berichten gekomen over videobanden. Op wiens instructie
is eigenlijk een videoband gewist? Er zou gevoelige informatie op staan, maar
volgens een woordvoerder van Defensie stonden er ook andere belangrijke zaken
op die band.Volgens een kranteartikel zou minister Van Mierlo vanuit Indonesië
hebben gezegd dat er weliswaar verscheidene dingen zijn misgegaan, maar dat
de operatie toch zeer succesvol is verlopen; bij het terugblikken zien helaas
sommigen de dingen die wel goed zijn gegaan, niet meer in hun juiste proportie,
aldus minister Van Mierlo. Volgens ditzelfde kranteartikel zou minister Pronk
juist van mening zijn dat Nederland het minder erg maakt dan het is en dat
er sprake is van een zekere zelfgenoegzaamheid. De heer De Hoop Scheffer vroeg
hier opheldering over. Vervolgens vroeg hij of er al gebeld is met de heer Mazowiecki, om diens
kritiek op het ontbreken van medewerking aan Nederlandse zijde uit de wereld
te helpen. Juist hier is de internationale reputatie van Nederland in het
geding en voor de rechtspleging bij het VN-tribunaal is het van het allergrootste
belang dat op zo kort mogelijke termijn vast komt te staan wat er precies
is gezien. Doordat nog steeds geen onderzoek heeft plaatsgevonden, komen er
nu berichten over Dutchbatters die stellen dat er nog niemand bij hen is geweest
om hen te horen, terwijl anderen weer stellen dat het soms om oude verhalen
gaat. Heeft de minister ook overwogen de debriefing te laten geschieden door
onafhankelijke derden, dus niet door eigen mensen van Defensie? Wat is in
dezen precies de positie van de beide externe adviseurs?De heer De Hoop Scheffer vond, al met al, dat niet gesproken kan worden
van steekjes die zijn gevallen. Het gaat om nalatigheden, soms om grote. Hij
vroeg dan ook een kwalitatief oordeel over de aansturing van het apparaat,
de communicatie met het apparaat en de manier waarop het apparaat de bewindsman
van Defensie heeft geïnformeerd. Er is bijzonder veel misgegaan en daarvoor
dient politieke verantwoordelijkheid te worden genomen.De heer Blaauw (VVD) wees erop dat de commandanten van UNPF
en Unprofor op grond van resoluties van de Veiligheidsraad verantwoordelijk
zijn voor de safe areas. Bij hen ligt derhalve ook de verantwoordelijkheid
voor de veiligheid van de moslims in die gebieden. Het Nederlandse bataljon
viel onder die VN-bevelsstructuur en was één van de uitvoeringsinstrumenten
van deze commandanten. Het Nederlandse bataljon was dan ook niet alléén
belast met de daadwerkelijke verdediging van de enclave Srebrenica tegen een
aanval van de Bosnische Serviërs. Van meet af aan had ook de VVD-fractie
zich gerealiseerd, mede gezien de beperkte militaire uitrusting van het bataljon
en de gesplitste locatie, dat er bij een crisis ernstige ethische dilemma's
zouden rijzen waarvoor wellicht niet eens een oplossing te vinden zou zijn.
Op 11 juli is dat ook volledig gebleken. De bevoorrading van het bataljon
in Srebrenica was voortdurend een probleem, maar in de laatste maanden tot
de val kon van een daadwerkelijk beleg gesproken worden, zowel voor het Unprofor-bataljon
als voor de plaatselijke bevolking. Zo konden verlofgangers niet meer terugkeren.
Het resultaat was dat een in aantal verzwakt en door verminderde voorraden
ernstig belemmerd bataljon de crisis van de aanval van de Bosnische Serviërs
moest doorstaan. Ondanks pleidooien vanuit Nederland zag Unprofor lijdzaam
toe. In ieder geval heeft Unprofor nimmer krachtdadige middelen ingezet om
de wanverhouding te doorbreken.De heer Blaauw trok dan ook de conclusie dat de generaals van Unprofor
en de hoogst verantwoordelijke burger (Akashi), maar misschien ook de secretaris-generaal
van de Verenigde Naties het bataljon in Srebrenica overgeleverd hebben aan
de willekeur van de Bosnische Serviërs, in het bijzonder Mladic.De enclaves zouden mede beschermd worden door het NAVO-luchtwapen en tijdens
de crisis rond Srebrenica is ook diverse keren een beroep gedaan op dit wapen.
Op 7 juli werd een verzoek om luchtsteun afgewezen om twee redenen: de VN-staf
was van mening dat het niet nodig was (kennelijk wist die staf, ver af, het
beter) en de VN vreesden dat de inspanningen van Carl Bildt door een luchtactie
zouden worden doorkruist. Unprofor-generaal Rupert Smith liet dan ook zijn
bataljon in Srebrenica in de kou staan. Op 8 en 9 juli vlogen er NAVO-vliegtuigen
boven het gebied, maar zij kwamen niet werkelijk in actie. Op 10 juli werd
wederom een aanvraag afgewezen, nu door de UNPF-commandant in Zagreb, met
als argument dat de risico's voor de burgerbevolking wegens de invallende
duisternis te groot zouden zijn. Hoe laat is de aanvraag dan gedaan en op
welk tijdstip vond de afwijzing plaats? Ook hier moet de conclusie
zijn dat generaal Janvier het Unprofor-bataljon in Srebrenica in de kou laat
staan. Het argument over de invallende duisternis doet trouwens merkwaardig
aan, nu de luchtacties van gisteren juist bij duisternis zijn begonnen.Ten slotte werd op 11 juli de aanvraag om luchtsteun toegekend door de
UNPF-commandant, na raadpleging van Akashi. Pas om 14.42 uur vielen de eerste
bommen. Er werd echter te laat en met te weinig opgetreden. Op dat moment
waren vele Nederlandse Unprofor-militairen gegijzeld en was er het Servische
dreigement om ze dood te schieten. Terecht werd dan ook de luchtsteun gestaakt
en het initiatief dat de minister van Defensie hiertoe heeft genomen, vond
de heer Blaauw zeer te loven.In hoeverre zijn in internationaal verband initiatieven genomen door de
Minister van Buitenlandse Zaken, zowel bij de VN als elders, om het stelselmatig
veronachtzamen van Nederland, o.a. door de militaire en de civiel-politieke
leiding van Unprofor en UNPF, te redresseren? Is wel eens gedreigd de Nederlandse
deelname aan de vredesoperatie in neerwaartse zin aan te passen en, zo ja,
hoe reageerde de Contactgroep daarop? Of past het allemaal in het stelselmatig
voorbijgaan van Nederland door de Contactgroep, hetgeen ook deze week weer
is gebleken bij overleg en besluitvorming naar aanleiding van de Servische
beschietingen van Sarajevo?Uit de brief van 28 augustus blijkt dat op maandag 10 juli alle weerbare
mannen (ongeveer 15 000 mensen) uit de enclave zijn weggetrokken, daarbij
25 000 vrouwen, kinderen, ouden van dagen, gewonden en zieken achterlatend.
Dit feit werpt, zo vond de heer Blaauw, een nog schriller licht op de onmogelijke
wens dat het bataljon zich moest ontfermen over de vluchtelingen. Het lot
van het bataljon koppelen aan dat van de vluchtelingen moge zeer menslievend
zijn, maar het was in feite extra belastend bij de onderhandelingen van de
bataljonscommandant met Mladic. Het probleem van de vluchtelingen had veel
duidelijker en indringender behandeld moeten worden door Unprofor in Sarajevo,
met UNHCR en het Rode Kruis. Zowel de vluchtelingen als het bataljon zijn
in dezen echter totaal veronachtzaamd door de VN en in die context zijn de
activiteiten van de Nederlandse soldaten zeer lovenswaardig te noemen. Het
is bitter dat sommige vluchtelingen zich negatief over de Nederlandse soldaten
hebben uitgelaten, terwijl die vluchtelingen waren verlaten door hun eigen
15 000 weerbare mannen. De negatieve rapportage van de VN-rapporteur
Mazowiecki die zich baseert op verklaringen van vluchtelingen, is niet gestaafd
door feiten, maar heeft wel bijgedragen tot negatieve beeldvorming over het
Nederlandse Unprofor-bataljon. De heer Blaauw betreurde dit.Hij vond het merkwaardig dat zowel door UNHCR als Unprofor en de Bosniërs
zelf geen registratie van alle Bosniërs in Srebrenica heeft plaatsgevonden.
Hierdoor is ook zeer moeilijk vast te stellen hoeveel mensen worden vermist,
hetgeen een aanwijzing kan zijn voor de massaliteit van executies. De in opdracht
van de bataljonscommandant opgestelde lijst van 239 namen van mannelijke vluchtelingen
in het kamp Potocari komt hierdoor in een ander licht te staan. De wijze waarop
met deze lijst is omgesprongen, is betreurenswaardig, al valt het bezit daarvan
misschien niet onder de verantwoordelijkheid van de crisisstaf van de Koninklijke
landmacht.Inhoudelijk gezien meende ook de heer Blaauw dat de verklaring van 17
juli niet had moeten worden ondertekend. Menselijkerwijs gezien had hij er
echter wel begrip voor. Dat in eerste instantie aan de verklaring geen bijzondere
betekenis werd gehecht door de landmachtstaf, is in ieder geval op z'n zachtst
gezegd verbazingwekkend, en wat er daarna op 27 juli gebeurde, is zonder meer
bizar te noemen. De verklaring was verzonden naar de centrale organisatie,
maar de ontvanger was niet op de hoogte van de persconferentie. De verklaring
kwam pas in handen van de naaste ambtelijke medewerkers van de Minister van
Defensie op een moment waarop de persconferentie al ruimschoots
was gevorderd en die medewerkers besloten de minister pas ná de persconferentie
te informeren, terwijl de minister op die persconferentie juist verklaarde
dat er geen enkele verklaring was ondertekend. Het informeren van de minister
vond bovendien pas de volgende dag plaats. Hoe was zo'n gang van zaken mogelijk?Overigens had de bataljonscommandant natuurlijk nooit onderhandelingen
met Mladic moeten voeren. Ook de bataljonscommandant zelf was die mening toegedaan.
Unprofor in Sarajevo, UNPF in Zagreb en Akashi hebben ook op dit punt het
bataljon laten vallen en de bataljonsleiding in een situatie laten zitten
waarin slechts lege briefjes konden worden ingeleverd.Op de persconferenties te Zagreb op 23 juli is door verkeerde uitspraken
van de bataljonscommandant de beeldvorming over de Nederlandse Unprofor-militairen
ongunstig beïnvloed. De heer Blaauw vond dat deze persconferenties gehouden
hadden moeten worden onder de vlag en de verantwoordelijkheid van UNPF/Unprofor.
Naast de bataljonscommandant had derhalve ook een vertegenwoordiging van UNPF/Unprofor
moeten zitten, in het bijzonder generaal Janvier die trouwens ter plekke aanwezig
was. Nu de bevelhebber der landstrijdkrachten naast de bataljonscommandant
zat, later nog aangevuld door de Minister van Defensie, ontstond de indruk
dat het om een Nederlandse verantwoordelijkheid ging, maar in feite werd het
luchtmobiele bataljon toch pas op 24 juli weer opgenomen binnen de nationale
bevelsstructuur?Tijdens de 23ste juli heeft het hoofd van de afdeling Legervoorlichting
een concept-persverklaring opgesteld naar aanleiding van een gesprek met de
bataljonscommandant. Uiteraard gebeurde dat onder druk van de omstandigheden,
maar wie stelde eigenlijk de prioriteiten? De concept-verklaring is vervolgens
aangereikt aan de bataljonscommandant en tevens aan de bevelhebber der landstrijdkrachten
en de plaatsvervangend directeur voorlichting van het Ministerie van Defensie.
Hebben deze beide laatsten (gepokt en gemazeld waar het gaat om persconferenties)
het stuk wel gelezen? Zo ja, waarom is er bij hen geen belletje gaan rinkelen?De heer Blaauw stelde vast dat de Nederlandse militairen in Srebrenica
onder zeer moeilijke omstandigheden het uiterste hebben gedaan om daar waar
mogelijk hulp te bieden. Uiteraard zijn zij niet het gevecht met de Bosnische
Serviërs aangegaan. Zij zijn door de militaire en de politieke leiding
van UNPF en Unprofor behoorlijk in de steek gelaten. Aan Nederlandse zijde
zijn echter ook de nodige fouten gemaakt. Hij ging ervan uit dat de maatregelen
die nu in opdracht van de Minister van Defensie worden uitgewerkt om dit soort
fouten in de toekomst te voorkomen, met gezwinde spoed worden geformuleerd
en geïmplementeerd en betrekking zullen hebben op alle relevante niveaus.Afsluitend wierp hij nog twee vragen op. Als de blunders aan Nederlandse
zijde niet waren gemaakt, was het dan anders gelopen in voormalig Joegoslavië
in het algemeen en in Srebrenica in het bijzonder? Als UNPF en Unprofor naar
behoren gebruik hadden gemaakt van alle mogelijkheden in het mandaat, was
de val van Srebrenica dan voorkomen?Tenslotte herinnerde hij eraan dat uitzending van het Nederlandse bataljon
indertijd door de volledige Kamer is gesteund. Er zijn toen in de voorafgaande
discussies diverse punten van kritiek naar voren gebracht, maar uiteindelijk
is het besluit genomen en de VVD-fractie loopt zeker niet weg voor de verantwoordelijkheid
voor dat besluit.De heer Hoekema (D66) wees eveneens op de achtergrond waartegen
de discussie op nationaal niveau vandaag plaatsvindt: de omvangrijkste luchtacties
sinds het uitbreken van het conflict en een vitale fase in het vredesproces.
In dat kader is de Contactgroep ook bijeen geweest, overigens zonder aanwezigheid
van Nederland. De val van Srebrenica was een tragedie voor de moslimbevolking en de inspanningen
van de internationale gemeenschap. Voor Nederland is die val gaandeweg een
katterige affaire geworden. Vandaag gaat het niet om het zoeken van zondebokken
of een oefening in schuld en boete, maar om een koele en heldere analyse van
de gebeurtenissen en van de vraag wie daarvoor verantwoordelijk was. Ook moet
worden vermeden dat frustraties worden afgewenteld. Na de euforie over de
terugkeer van «onze jongens» is er de nodige kritiek in de pers
gekomen, ook van militaire zijde, waarbij o.a. is gesteld dat de politiek
een «beschaamd stilzwijgen» over dit onderwerp zou passen. De
heer Hoekema vond het echter beter om vandaag op gepaste wijze te spreken,
de verantwoordelijkheid te nemen en lessen te trekken uit de val van Srebrenica
en over de functie van de enclaves. In de brief van 28 augustus is terecht
gezegd dat Dutchbat deed wat het redelijkerwijs kon doen. Hij trok zich de
opmerking over de hand in eigen boezem steken dan ook niet aan, nu zijn kritiek
vooral betrekking had op de nasleep van de val van Srebrenica in nationaal
kader en het onvermogen van de internationale gemeenschap om méér
te doen aan de bescherming van de enclave en het helpen van het Nederlandse
bataljon dat adequaat is opgetreden.De onverdedigbaarheid van de enclave was het resultaat van de besluitvorming
in VN-verband in 1993 over de safe areas. Ook een sterkere bewapening en een
bataljon op volledige sterkte zouden niets veranderd hebben aan de onuitvoerbaarheid
van de taak om de moslims daadwerkelijk tegen militaire agressie te beschermen
en de enclave militair te beveiligen. Die weeffout in de opzet van de safe
areas heeft de internationale gemeenschap met open ogen aangebracht. De beklimming
van een tank door generaal Morillon mondde niet uit in harde garanties aan
de bevolking dat zij tot elke prijs zou worden verdedigd. Daarbij komen nog
de specifieke ligging van Srebrenica in een vallei, in een moeilijke locatie,
en de sandwich-positie van Dutchbat tussen de moslims en de Serven, twee groepen
met verschillende «agenda's». In feite waren de safe areas alleen
gebieden met een «UN-presence»; ze waren niet noodzakelijkerwijs
veilig tot elke prijs. Toch hebben Dutchbat en zijn Canadese voorganger gedurende
twee jaar veel goeds gedaan, met een grote inzet in een zeer benarde inzet,
vooral in de zin van humanitaire hulp aan de bevolking, medische zorg e.d.De heer Hoekema stelde vervolgens een aantal vragen in verband met de
val van Srebrenica. Waarom heeft generaal Mladic eigenlijk de aanval op Srebrenica
ingezet? Bestaan daar vermoedens over? Is de reden misschien het uitblijven
van een antwoord op de granaatbeschietingen begin juli? Of ligt de oorzaak
in het feit dat de enclave niet werkelijk (zoals wel was afgesproken) was
gedemilitariseerd en de moslims gewapende acties verrichtten vanuit de enclave?
Had het wellicht iets te maken met de overdracht aan het Oekraïense bataljon
die gaande was? Hadden de VN dan eind juni/begin juli redelijkerwijs méér
kunnen doen om de val van de enclave te voorkomen?Inderdaad geldt voor de luchtsteun: te weinig en te laat. Hoe heeft de
regering hierop toen gereageerd? Bevatten verder de rules of engagement de
verplichting om, als de Nederlandse blocking position zou worden aangevallen,
wel gericht terug te vuren, maar in alle omstandigheden over de hoofden van
de Serviërs heen?Als centraal punt in de discussie zag de heer Hoekema de verhouding tussen
de Nederlandse bevoegdheden en die van de VN. Welke verschillen van inzicht
waren er tussen Nederland en de VN in de dagen rond de val van Srebrenica
en hoeveel zeggenschap had Nederland daadwerkelijk over bijvoorbeeld het lot
van de vluchtelingen?Van het aanbod aan de moslims om zich te bewapenen, is volgens de brief
van 28 augustus niet volledig gebruik gemaakt door de moslims. Hoe zou het
naar verwachting zijn gegaan als dit aanbod wèl volledig zou zijn aanvaard? De Nederlandse militairen accepteerden niet een scheiding van de bevolking
in verschillende categorieën, waaronder de gelaakte categorie «weerbare
mannen», maar waren de facto wel gedwongen om het uit te voeren. Met
het oog hierop rijst de vraag of het contact tussen Karremans en Mladic niet
naar een hoger niveau getild had kunnen en moeten worden, bijvoorbeeld tussen
Janvier en Smith enerzijds en Karadzic anderzijds. Of was Mladic de facto
op dat moment de enige die aan de Servische touwen trok? Is de afvoer van
de vluchtelingen nog onderwerp van overleg geweest op hoger niveau dan het
niveau Karremans/Mladic? Wie oefende in het kamp Potocari in de dagen tussen
de val van Srebrenica en het vertrek van Dutchbat de jurisdictie uit? Hadden
de Nederlandse militairen of de VN hier nog gezag, of konden de Serviërs
toen al hun gezag laten gelden? Was overste Karremans niet tevoren op de hoogte
van de verklaring die majoor Franken heeft ondertekend? Is daar in het contact
tussen overste Karremans en generaal Mladic nooit over gesproken? Hoe is het
overigens in Zepa gegaan met het beschermen en het afvoeren van de vluchtelingen,
in vergelijking tot de gang van zaken in Srebrenica?De heer Hoekema had zeker begrip voor de behoefte bij Nederlandse militairen
om op adem te komen, na maandenlang hun taak in de enclave onder zeer moeilijke
omstandigheden te hebben uitgevoerd, maar hij had zich toch kunnen voorstellen
dat met de debriefing op een eerder moment een begin zou zijn gemaakt. In
de brief van 3 augustus wordt nog gezegd dat de debriefing half september
zal zijn afgerond, maar de brief van 28 augustus meldt dat hiermee pas op
4 september een begin zal worden gemaakt. Hoeveel van de vragenlijsten van
het tribunaal die op 22 en 23 juli te Zagreb zijn uitgereikt, zijn al ingevuld?
Hoe verhouden die zich tot andere bronnen van informatie? Verder vond de heer
Hoekema het merkwaardig dat stafleden van de commissie-Mazowiecki die zich
op 22 en 23 juli in Zagreb bevonden, op dat moment zo weinig belangstelling
hadden voor de bevindingen van de Dutchbatters, zeker gezien de kritiek die
Mazowiecki onlangs op Nederland heeft geuit. Hoe zal naar verwachting de VN-mensenrechtencommissie
reageren op het pleidooi van Mazowiecki voor een internationaal onderzoek?
Is die optie nog reëel en is er over dit punt overleg van de regering
met Mazowiecki en de VN-mensenrechtencommissie? Zelf kon de heer Hoekema pas
beoordelen of een internationaal onderzoek reëel is als hij beschikte
over de uitkomsten van de debriefings van de Dutchbatters, in samenhang met
al aanwezig materiaal, o.a. Amerikaanse luchtfoto's. Welke redenen hebben
Mazowiecki er overigens toe gebracht om te pleiten voor een internationaal
onderzoek?Er is nog steeds het punt van vermiste en verdwenen mannen. Grove schattingen
komen uit op circa 2000 doden en enige duizenden vermisten. Welke bijdrage
levert de regering aan onderzoek naar die vermissingen en verdwijningen? Biedt
Nederland ook op dit punt diensten aan UNHCR aan?De heer Hoekema meende dat het niet gaat om een dossier met steekjes en
«oenigheden», maar om een dossier met fouten, foutjes en nalatigheden.
In de brief van 28 augustus wordt ook een heldere analyse gegeven van de reeks
van fouten, nalatigheden en blunders, zoals de diverse verklaringen op 21
en 22 juli van de minister en de chef landmachtstaf over genocide, de gang
van zaken rond de persconferentie van overste Karremans in het weekeind (hetgeen
met een betere regie voorkomen had kunnen worden), de lijst met 239 namen
van vluchtelingen, de verklaring van majoor Franken en diverse voorvallen
rond beeldmateriaal. Dit soort zaken hoort niet voor te komen in een goede
Defensie-organisatie die goed wordt aangestuurd en de minister zal moeten
toezeggen dat dit in de toekomst ook zoveel mogelijk zal worden uitgesloten.
Waterdichte garanties op dit punt kan de minister nooit geven, maar welke
concrete maatregelen stelt de minister zich voor te nemen? Sommige
maatregelen hadden al veel eerder genomen kunnen worden, zoals het maken van
kopieën van stukken voor de centrale organisatie en het aanstellen van
liaison-officieren om de communicatie tussen de diverse staven en de centrale
organisatie beter te doen verlopen, alsmede het versterken van de centrale
organisatie en een grotere rol van de chef Defensiestaf. Hoe snel zal het
proces van reorganisatie van de centrale organisatie verlopen? De heer Hoekema
leek het van groot belang dat daar, met behoud van zorgvuldigheid, zoveel
mogelijk vaart aan wordt gegeven.Met de brief van 28 augustus blijven er nog enige onopgehelderde zaken
over. Is er een discrepantie tussen de waarnemingen van Dutchbatters die zijn
beschreven in de brief van 3 augustus, en de waarnemingen die het afgelopen
weekeind in NRC/Handelsblad en NOVA naar voren zijn gebracht? Of gaat het
in feite om dezelfde waarnemingen?Tenslotte leek het de heer Hoekema het overwegen waard om regelmatig te
oefenen met dit soort crisissituaties. In het verleden waren crisisbeheersingsoefeningen
vooral gericht op het onderkennen van de «vijand uit het oosten»
en het lijkt goed om de aandacht nu meer te richten op mogelijke andere crisissituaties.
Ook leek het hem zinvol, mede met het oog op het voorkomen van gijzelingen,
om meer te denken aan burden sharing, waar dat militair-technisch en operationeel
mogelijk is, al zal het in de praktijk niet eenvoudig zijn om met eenheden
uit verschillende landen een werkelijk geïntegreerde eenheid te vormen.Volgens mevrouw Sipkes (GroenLinks) waren de gruwelijkheden
die zich voordeden en nog steeds voordoen in het voormalige Joegoslavië
niet af te doen met de opmerking: het gaat ons niets aan. In dat besef had
de fractie van GroenLinks de afgelopen vier jaar, iedere keer na zeer zorgvuldige
afweging, het Nederlandse beleid op dit punt volledig gesteund, daarbij eveneens
erkennend dat dit soort activiteiten ter verdediging van de internationale
rechtsorde en opkomen voor mensenrechten daar waar ze geschonden zijn c.q.
worden, in de toekomst meer en meer een van de hoofdtaken van de Nederlandse
krijgsmacht zal worden. Meermalen had de fractie haar waardering uitgesproken
voor de wijze waarop de Nederlandse manschappen de afgelopen jaren hun moeilijke
taken uitvoerden en nog uitvoeren en die waardering staat nog steeds overeind.
Dan echter volgen de gebeurtenissen in Srebrenica, dan vinden er toch nog
massamoorden plaats, worden mensen afgevoerd met de bestemming «onbekend»,
blijkt het helemaal niet mogelijk te zijn bescherming te bieden en moeten
militairen machteloos toezien. Dan is de tijd aangebroken voor een grondige
evaluatie, voor het zoeken naar een antwoord op de vragen of de krijgsmacht
wel in staat is om die nieuwe taak (het opkomen voor de mensenrechten) daadwerkelijk
uit te voeren en of de politiek zich wel bewust is van de reikwijdte van een
dergelijke opdracht en de mogelijkheden en onmogelijkheden ervan, zeker omdat
alles over het algemeen in internationaal verband valt onder verantwoordelijkheid
van de VN.Zij gaf toe dat de door de regering verstrekte informatie zeer uitvoerig
is, maar vond toch dat op basis daarvan geen gefundeerd oordeel mogelijk is
over wat er goed was, wat niet goed en wat echt mis is gegaan. Er is immers
heel wat mis gegaan, zowel in Srebrenica als in Den Haag. Ook de door de minister
voorgestelde maatregelen lijken niet echt voldoende om met een gerust hard
met alle eventuele nieuwe uitzendingen in te kunnen stemmen.Op dit moment voert de NAVO hevige bombardementen uit en eindelijk laat
de internationale gemeenschap zien dat het haar ernst is en niet langer genocide
toestaat. Mladic vecht gewoon door en Karadzic gaat naar de onderhandelingstafel.
Er wordt nu luchtsteun gegeven die eerst niet werd gegeven omdat men bang
was dat daardoor onderhandelingen onmogelijk werden. Het is wat wrang dat
de Nederlandse commandant in Srebrenica luchtsteun vraagt van
o.m. zijn Nederlandse luchtmachtcollega's en dat hem die onthouden is. Op
het VN-hoofdkwartier werd de ernst van de situatie onderschat. Nu schijnt
de leiding van Dutchbat reeds in een vroeg stadium de minister te hebben gemeld
dat de situatie onhoudbaar en ernstig was. Wat is er met die signalen gedaan?
Is contact opgenomen met de VN? Is er al die tijd niet al te gemakkelijk van
uitgegaan dat Srebrenica onverdedigbaar was? Twee verzoeken om luchtsteun
zijn afgewezen. Betekent dat niet dat de mensen ter plekke van mening waren
dat Srebrenica niet onverdedigbaar was? Zo neen, waarom dan toch steeds bij
alle discussies wijzen op het luchtwapen?Door de vluchtelingen zijn ernstige beschuldigingen geuit over het optreden
van Dutchbat en door de heer Mazowiecki over de medewerking van het Ministerie
van Defensie. Hij heeft een onafhankelijk onderzoek gevraagd. Waarom is de
minister niet onmiddellijk op dat verzoek ingegaan en alleen in een brief
gevraagd om nadere informatie over de aard van de beschuldigingen? Mevrouw
Sipkes was van mening dat de uitgezonden militairen recht hebben op zuivering
van iedere verdenking of duidelijkheid over de beschuldigingen. Heeft de minister
inmiddels de gevraagde informatie? Zo neen, kan hij er dan voor zorgen dat
die voor het plenaire debat beschikbaar is?Hij heeft zijn medewerkers inmiddels opdracht gegeven om alle medewerking
te verlenen. Is die opdracht uitgevoerd en, zo ja, hoe? Is die niet beperkt
gebleven tot de mogelijkheid van het voeren van gesprekken op 23 juli jl.
in Zagreb, de dag van terugkomst in het kamp Pleso, waar volgens de brief
«een onoverzichtelijke situatie en een ontoereikende infrastructuur
was»?Diezelfde dag vond een voorlopige debriefing plaats. Hoe zorgvuldig was
die? Waarom was die collectief? Waarom moet zo lang worden gewacht tot de
echte debriefing plaatsvindt? Had niet heel veel van de ontstane onrust van
de afgelopen weken kunnen worden voorkomen als geen rustperiode voor de manschappen
was ingelast of heel kort was gehouden? Wat wordt de aard van de echte debriefing?
Is het het horen van getuigen of wordt ook ruimte geboden voor verwerking
van persoonlijke emoties? De debriefing wordt begeleid door de recent benoemde
twee externe adviseurs. Is dat overigens hun enige opdracht of is hen ook
gevraagd de gehele gang van zaken en met name de communicatiestoornissen te
onderzoeken?Mevrouw Sipkes maakte uit de laatste brief van de minister op dat de communicatiestoornissen
tussen de top van de landmacht en de staf van de minister al in een eerder
gestart onderzoek worden onderzocht en dat dat onderzoek alleen maar wordt
uitgebreid. Dat leek haar onvoldoende en zij zag graag een grondig en onafhankelijk
onderzoek. Er is niet alleen geklungeld met filmrolletjes, er zijn door de
staf ook ernstige beoordelingsfouten gemaakt. De lijst met namen is niet doorgegeven
en werd niet belangrijk genoeg geacht. Waarom is die lijst opgesteld? Toch
om de mannen te beschermen en later op te sporen? Aan de verklaring, onder
druk opgesteld, is ook geen bijzondere betekenis toegekend.Hoe is het mogelijk dat niet alle informatie in deze crisissituatie van
de ene naar de andere kant gaat? Dat er een communicatiestoornis is tussen
Den Haag en Srebrenica, Sarajevo en Zagreb kan nog begrijpelijk worden geacht,
maar mag toch niet voorkomen tussen twee plaatsen die zo dicht bij elkaar
liggen? In hoeverre is wat dit betreft de reorganisatie van de krijgsmacht
gelukt? Is er niet meer sprake geweest van een disfunctioneren? Zo ja, moeten
dan niet verdergaande stappen worden gezet? De landmachtstaf beoordeelde niet
alleen berichten verkeerd, maar verschilde ook publiekelijk van mening met
de eigen minister. Persverklaringen van Karremans zijn alleen niet bekend
bij de minister. Politieke uitspraken van de minister over waarschijnlijke
genocide werden hem min of meer overruled! Mevrouw Sipkes vond een onafhankelijk
grondig onderzoek naar de gang van zaken, zowel nationaal als internationaal, noodzakelijk. Vredesoperaties zullen noodzakelijk blijven.
Herstructurering van de krijgsmacht is op zich goed, want zij moet op die
toekomstige taak berekend zijn.De heer Stellingwerf (RPF) had al in een eerder overleg geconstateerd
dat het mandaat en de bewapening waarmee de internationale gemeenschap, incl.
de Nederlandse politiek, de blauwhelmen op pad heeft gestuurd volstrekt onvoldoende
zijn om adequaat en als geloofwaardige arbiter te kunnen optreden, dan wel
een klimaat te creëren waarin een politieke oplossing kan groeien. De
werkelijkheid is nog schrijnender gebleken; met de gekozen strategie werd
het zicht op een politieke oplossing van het conflict steeds kleiner, terwijl
het optreden van de internationale gemeenschap steeds ongeloofwaardiger werd.
Keer op keer moesten nieuwe strepen worden getrokken, maar als die werden
overschreden, gebeurde er niets of te weinig. In ieder geval zijn de vijandelijkheden
tot nu toe nog niet tot een einde gebracht. Die werkelijkheid moest de internationale
gemeenschap en ook de Nederlandse politiek onder ogen zien. Ook het concept
van de veilige gebieden, waaronder de voormalige enclave Srebrenica, bleek
een concept dat wel eens is getypeerd als een «mission impossible».Srebrenica, de enclave waarvoor Nederland binnen het kader van de VN een
bijzondere verantwoordelijkheid had en met name de val ervan, bracht de zwakte
van de gekozen en gelegitimeerde concepten onbarmhartig aan het licht. De
mede-verantwoordelijkheid daarvoor zullen regering en parlement onder ogen
moeten zien. De RPF-fractie voelde zich voor de in het verleden genomen besluiten
in dit kader mede-verantwoordelijk. Hoezeer in het verleden ook door haar
vraagtekens werden geplaatst bij het mandaat, de bewapening en de keuze van
de te beschermen gebieden, het kabinetsbeleid werd keer op keer ook door haar
gesteund. Die gezamenlijke verantwoordelijkheid en de uit de gebeurtenissen
te trekken lessen behoorden haars inziens in dit overleg dan ook centraal
te staan.De val van Srebrenica heeft versneld tot nieuwe inzichten geleid. Na het
concentreren van VN-eenheden kunnen woorden en daden nu in ieder geval beter
met elkaar in overeenstemming worden gebracht. De intensieve luchtaanvallen
kunnen worden gezien als een noodzakelijk uitvloeisel van de dramatische gebeurtenissen
rond Srebrenica en het Nederlandse bataljon aldaar en de bloedige aanslag
in Sarajevo van afgelopen maandag. Het is te hopen dat dit duidelijke VN antwoord
op het geweld snel tot onderhandelingen en het liefst tot vrede zal leiden.De heer Stellingwerf was ervan overtuigd dat de brieven van de regering
waarin verantwoording wordt afgelegd over de gang van zaken in de voormalige
enclave in het zoëven door hem geschetste kader moeten worden gezien.
Hij had die brieven niet gelezen met de intentie om op de kortst mogelijke
termijn zoveel mogelijk koppen te laten rollen, maar met de intentie om in
de toekomst, ondanks alle falen nu, internationale gerechtigheid in het voormalige
Joegoslavië enige vorm te laten krijgen. Daarbij mag niet om de fouten
(door sommigen terecht ook als blunders gekenschetst) heen worden gedraaid.
De regering beschrijft en erkent een vrij groot aantal en wil er op basis
van nader onderzoek ook lering uit trekken en conclusies aan verbinden. Met
name de interne communicatie en informatielijnen behoeven verbetering, opdat
dergelijke fouten in de toekomst kunnen worden voorkomen. Wel was de minister
op dit punt naar zijn mening te omzichtig waar hij stelt dat wordt bekeken
hoe het informatieproces kan worden verbeterd en waar nodig organisatorische
maatregelen zullen worden genomen. Het moet en het is nodig. Het lijkt erop
dat een soort collectieve schaamte over het debâcle Srebrenica de militaire
leiding ertoe heeft gebracht sommige zaken rooskleuriger voor te stellen dan
ze waren; het debâcle behoefde niet nog erger te worden door nog meer
publieke informatie. Wat de oorzaken ook zijn, de militaire verantwoordelijken
hebben wel blijk gegeven van een ernstig tekort aan politiek invoelingsvermogen
en dat is wel degelijk verwijtbaar. Het mag niet voorkomen dat men aan bepaalde
documenten of gebeurtenissen geen bijzondere betekenis toekent, terwijl dat
op cruciale momenten juist wel had moeten gebeuren! De minister miste daardoor
op belangrijke momenten relevante informatie. Het resultaat was dat het probleem
alleen maar ernstiger werd en de politieke commotie alleen maar groter.Alles overziende was er gegeven de situatie uiteraard weinig reden tot
vreugde voor de VN, de Nederlandse politiek en Dutchbat. Toch kon de conclusie
van de regering over Dutchbat naar de mening van de RPF-fractie volledig overeind
blijven, nl. dat de Nederlandse VN-militairen van Dutchbat ter plaatse hebben
gedaan wat met het gegeven mandaat en de beschikbare bewapening redelijkerwijs
mogelijk was en dat zij hun taken met grote inzet en motivatie hebben vervuld.
Feit blijft dat de aanwezigheid van de blauwhelmen in de loop der jaren heeft
bijgedragen aan een enorme daling van het aantal slachtoffers. De reeks incidenten
die alom voldoende breed zijn uitgemeten, doet aan die bijdrage niet af.Ook al heeft de regering in een viertal brieven antwoorden op enkele vragen
gegeven, er blijven nog voldoende vragen onbeantwoord. Wellicht zullen sommige
nooit kunnen worden beantwoord. De heer Stellingwerf vroeg zich af, hoe het
mogelijk is dat het rapport van de VN-rapporteur voor de mensenrechten aldaar
tot zulke harde conclusies kon komen over de Nederlandse medewerking waar
de minister juist het beeld schetst dat het zo goed is gegaan. Er wordt een
nogal negatief beeld geschetst van het verzet van de Bosniërs. Het lijkt
erop dat het geringe verzet van de autochtone bevolking de mate van de te
plegen weerstand van Dutchbat heeft beïnvloed. Wordt die koppeling terecht
gelegd? De bevolking was formeel ontwapend of had dat moeten zijn en zat natuurlijk
al jaren in dezelfde uitzichtloze situatie als Dutchbat en het is dan ook
de vraag of het zo gek is dat er weinig animo bestond. Is het mogelijk dat
de inspanningen ten behoeve van een veilige en snelle terugkeer van Dutchbat
in de hectische dagen na de val van Srebrenica zoveel prioriteiten hebben
gekregen dat de aandacht voor de weerbare moslim-mannen daaronder heeft geleden?
Waarom toch zo'n lange periode gelaten tussen de aankomst van Dutchbat in
Nederland en het horen van alle militairen? Had het snel kunnen beschikken
over informatie niet een veel hogere prioriteit moeten krijgen? Met die informatie
had dan wellicht sneller en adequater actie kunnen worden ondernomen inzake
het aan de kaak stellen van de ernstige schendingen van de mensenrechten.
De regering kondigt op dit punt acties aan en de RPF-fractie ging er daarbij
van uit dat het op te stellen rapport ook voor het parlement nuttige en nieuwe
informatie zal bevatten.De Kamer krijgt in het weekend nog een brief van de regering over de toekomstige
Nederlandse bijdrage in het voormalige Joegoslavië. Aan de hand daarvan
en mede op basis van de uitkomsten van dit overleg, zal volgende week dinsdag
een plenair debat plaatsvinden. De RPF-fractie zal dan haar finale standpunt
bekend maken.De heer Boogaard (AOV) zag in de val van de enclave Srebrenica
het zoveelste bewijs van onvermogen van de VN om coördinerend op te treden
in internationale conflicten. Met grote belangstelling had hij kennis genomen
van de laatste brief van de Minister van Defensie, waarbij hij toch wel enkele
kanttekeningen wilde plaatsen.De communicatie binnen het Ministerie van Defensie heeft duidelijk te
wensen overgelaten, hetgeen grote gevolgen heeft gehad voor het aanzien van
Dutchbat, het Nederlandse optreden als zodanig en de identificatie van oorlogsmisdaden,
hetgeen hij ten zeerste betreurde. Hij vond de reactie van de grootste fracties
en hun commotie over de val van Srebrenica wel enigszins halfslachtig, want
het waren immers het kabinet-Lubbers 3, het huidige kabinet-Kok
en de overgrote meerderheid van de Kamer die zich zo sterk hebben gemaakt
voor de uitzending van Nederlandse eenheden naar het voormalige Joegoslavië
zonder zich wellicht voldoende rekenschap te geven van de ernst van eventuele
consequenties.Hij vond het eveneens zeer ernstig dat de voorwaarden waaronder de uitzending
in 1993 heeft plaatsgevonden naar gebleken is volstrekt onvoldoende waren,
maar op basis van die voorwaarden is het parlement indertijd wel akkoord gegaan
met de lichte bewapening ondanks het tegengestelde advies van enige militaire
specialisten. De vergelijking met iemand die de boksring wordt ingestuurd
met de handen op de rug gebonden, dringt zich hierbij op. Hij wilde hiermee
niet zeggen dat een zwaardere bewapening de val van Srebrenica had tegen kunnen
houden, maar zij had op zijn minst Dutchbat psychologisch weerbaarder kunnen
maken en voor de tegenpartij een adequater afschrikkingsmiddel kunnen vormen.Er zijn ernstige fouten gemaakt door de Nederlandse militaire leiding.
De Minister van Defensie heeft hierover al het nodige geschreven in zijn laatste
brief, maar een aanvullende reactie is nog wel op zijn plaats.De heer Boogaard ondersteunde de grote reorganisatieplannen die op het
Ministerie van Defensie en binnen de verschillende legeronderdelen worden
uitgevoerd. Toch bleef hij van mening dat dergelijke grove communicatiestoornissen
er in grote mate toe hebben bijgedragen dat de doelstelling van Dutchbat,
de bescherming van de moslim-bevolking, niet haalbaar is gebleken. De Minister
van Defensie is niet geconsulteerd over de onderhandelingen over de voorwaarden
voor de aftocht van de moslim-bevolking. Het is bijzonder te betreuren dat
de humanitaire hulp daardoor ernstig in het gedrang is gekomen.In de toekomst moet weer met één mond worden gesproken en
wel met die van de Minister van Defensie. Hoewel eenieder zich bewust zal
zijn van de moeilijke omstandigheden waaronder Dutchbat zijn werkzaamheden
moest verrichten, plaatste hij toch vraagtekens bij de werkwijze van de minister.
Toen immers de geruchten kwamen over mogelijke massa-executies had hij toch
direct actie moeten ondernemen door de soldaten van Dutchbat direct na terugkeer
aan getuigeverhoren te onderwerpen, opdat de geruchten geverifieerd hadden
kunnen worden? Pas nu is een hernieuwd onderzoek begonnen. Kennelijk zijn
die geruchten eerst door de legerleiding afgedaan als niet serieus, maar zij
heeft daarmee wel een grote steek laten vallen.Waarom moest Nederland zo nodig in 1993 de taak van de Canadezen in Srebrenica
overnemen toen duidelijk was geworden onder welke vrijwel onmogelijke omstandigheden
deze eenheden moesten werken en geen ander land bereid was hen te vervangen?Was Nederland bij de VN inderdaad het enige alternatief? Door de recente
bombardementen van de NAVO op de Bosnisch-Servische stellingen zijn de Serviërs
kennelijk bereid weer aan de onderhandelingstafel te gaan zitten onder leiding
van Milosovic van Klein-Joegoslavië. Is de internationale gemeenschap
dan bereid zich weer de chantagepolitiek van Karadzic te laten welgevallen?Hoe lang is Nederland nog bereid mee te werken aan de uitzichtloze situatie
in Bosnië indien de Bosnische politieke leiders niet daadwerkelijk bereid
zijn om tot vrede te komen en niet primair denken aan het welzijn van de eigen
bevolking maar aan de eigen politieke macht?De heer Van den Berg (SGP) merkte op dat de grote betrokkenheid
die Nederland voelt bij het voormalige Joegoslavië niet inhoudt dat het
ook volledig verantwoordelijk is voor hetgeen daar gebeurt. Nog maar enkele
weken werd Dutchbat bijkans een heldenrol toegekend. De politieke loopbaan
van de minister kon niet meer stuk en Nederland werd alom geprezen. De situatie
van heden is vrijwel volstrekt tegenovergesteld, alsof Nederland
schuld zou hebben aan de val van Srebrenica. De minister bevindt zich in moeilijk
vaarwater en er wordt zelfs over een parlementair onderzoek gesproken. Ook
internationaal lijkt Nederland wat buiten haakjes te zijn geplaatst gezien
de recente ontwikkelingen in de Contactgroep. Het leek hem dan ook verstandig
om ondanks de aangrijpende gebeurtenissen van de laatste tijd het hoofd koel
te houden bij de beoordeling van de gang van zaken. In het beeld lijken enkele
vertekeningen voor te komen en lijken enkele aspecten wel uit het oog te zijn
verloren. De Nederlandse militairen hebben in voormalig Joegoslavië wel
onder operationele verantwoordelijkheid van de VN geopereerd. Als er al sprake
is van falen, dan zijn het primair de VN die dat moet worden aangerekend.Men moet ook goed beseffen dat er sprake is van een politieke verantwoordelijkheid
voor de uitzending van Nederlandse militairen en de besluitvorming ter zake.
Ook de SGP-fractie heeft de regering in het verleden op dit punt altijd loyaal
gesteund en draagt in die zin dus ook die mede-verantwoordelijkheid, hoewel
zij zich altijd enigszins terughoudend heeft opgesteld en kritische vragen
had over het beperkte mandaat, de beperkte bewapening en het «voortmodderscenario»
dat tijden lang is gevolgd. De verantwoordelijkheid voor een en ander ligt
dus vooral bij de politiek, internationaal en nationaal. De heer Van den Berg
zou er dan ook groot bezwaar tegen hebben als uit frustratie de neiging bestaat
om vooral het militaire apparaat als een kop van jut te gebruiken en daar
de verantwoordelijkheid voor het falen te leggen. Ook het militaire apparaat
heeft uiteraard fouten gemaakt, maar uiteindelijk en in de eerste plaats is
het een politieke verantwoordelijkheid.Ontegenzeggelijk is er sprake van falen en hier en daar zelfs van blunders,
maar ook in de brief van de minister wordt dan te snel naar het bekende middel
van een ingrijpende reorganisatie gegrepen als de panacee voor alle kwalen.
Er moet rekening mee worden gehouden dat de Nederlandse militairen van hoog
tot laag onder zeer bijzondere omstandigheden hebben moeten opereren. In dat
licht gezien moet het falen aldaar wellicht wat anders worden beoordeeld dan
een falen bij de verantwoordelijken hier, al moet, naar hij toegaf, de gang
van zaken bij de bekende persconferentie wel worden geplaatst onder de politieke
verantwoordelijkheid van de minister.Uit de pers had hij begrepen dat op 5 of 6 juni jl. overste Karremans
een dringende fax naar ook de Nederlandse politieke en militaire leiding heeft
gezonden waarin hij uitsprak dat er volgens hem op dat moment geen sprake
meer kon zijn van een behoorlijk functioneren van Dutchbat wat betreft de
militaire, noch de humanitaire taken. Wat is met die fax gebeurd? Waarom is
naderhand, ook in overleggen met de Kamer, nog steeds zo optimistisch gesproken
over de humanitaire rol die Dutchbat nog kon spelen? Schatten de militairen
het daar dan zo volstrekt anders in en, zo ja, had de minister de Kamer dat
niet duidelijker moeten maken?Ook de heer Van den Berg vond het onjuist dat zo lang met de echte debriefing
is gewacht. Is ook dat geen inschattingsfout geweest, met alle begrip voor
de menselijke benadering die de minister in zijn brief schetst?Wat wordt nu precies beoogd met de in de laatste brief van de minister
vermelde versterking van de bevoegdheden van de chef defensiestaf? Moeten
anderen dan bevoegdheden inleveren? Zo ja, in hoeverre wordt daarmee vooruit
gelopen op eventueel toekomstige nog ingrijpender wijzigingen van de organisatie?
Hij herhaalde het onjuist te vinden om met name in deze gebeurtenissen aanleiding
te zien voor een zo verstrekkende ingreep in de organisatie.Het was zijns inziens nog te vroeg voor het opmaken van de politieke balans,
over het verleden, noch over de toekomst. Het is de regering bekend dat de
SGP-fractie er al eerder op heeft aangedrongen om de Nederlandse rol in voormalig
Joegoslavië te heroverwegen en zij zou het op prijs stellen indien de
toegezegde brief duidelijkheid schept over de toekomstige Nederlandse
opstelling ter zake. Vooralsnog was haar les uit de gebeurtenissen dat er
geen sprake kan zijn van het zenden van troepen naar Gorazde.De heer Van Middelkoop (GPV) wilde met de constatering dat
ook de Kamer verantwoordelijkheid draagt voor de aanwezigheid van Nederlandse
militairen in het voormalige Joegoslavië, het mandaat en de bewapening,
niets afdoen aan de zelfstandige ministeriële verantwoordelijkheid. Die
verantwoordelijkheden, frustraties en gevoelens van schaamte mogen zijns inziens
zeker niet worden afgewenteld op de militairen die in het voormalige Joegoslavië
zijn (geweest), zoals jammer genoeg in sommige commentaren in de media van
de afgelopen weken wel eens scheen te gebeuren.Hij vernam graag een eigen afgewogen oordeel van de Minister van Defensie
over het functioneren van Dutchbat in de afgelopen zomer. In de brief staat
dat er belangrijk humanitair werk is verricht. Dat is zonder meer juist, maar
dat is toch wel erg mager nadat de minister in Zagreb de militairen heeft
voorgehouden dat zij helden waren. Dat woord «helden» had hem,
ondanks al zijn waardering voor het optreden van de Minister van Defensie,
toch enigszins gestoord, net als de euforische bejegening van de militairen
in Zagreb. Dat was zijns inziens een begin van een wat misplaatste heroïsering
van Dutchbat tegen de achtergrond van de enorme ellende waarin de Bosniërs
moesten worden achtergelaten, onverlet latend de waardering die de Nederlandse
soldaten verdienden. Was het overigens ook wel nodig om met zo'n zware delegatie
naar Zagreb te gaan?Waren de militairen naar de mening van de minister voldoende toegerust
en getraind voor de job? De Nederlandse militairen zijn opgeleid voor vredeshandhaving.
Wat zij in de loop der jaren in Bosnië hebben gedaan, heeft met vredeshandhaving
op zich niet veel meer te maken, maar is meer humanitaire hulpverlening geworden.
Daarop zal de opleiding de afgelopen jaren wel meer zijn gericht, maar achteraf
blijkt bij de beoordeling van het optreden van de militairen en hun leiding
in Bosnië dat van hen ook wordt verwacht dat ze ook als internationale
«opsporingsambtenaren» hadden moeten optreden. Zie het onderzoeksrapport-Mazowiecki,
het onvoldoende onderkennen van het belang van de lijst van namen, e.d. Hoe
fair is de kritiek die op dit punt is verwoord? Wordt militairen ook de opdracht
meegeven om te letten op mogelijke schending van mensenrechten en om die zoveel
mogelijk vast te leggen? Zo ja, moeten zij daar dan niet voor worden opgeleid
en bijvoorbeeld het onderscheid weten tussen massamoord en genocide?Hoe liggen nu precies de onderscheiden verantwoordelijkheden van de VN
(Unprofor) en de nationale minister? Het beeld ervan is nogal verwarrend.
Is de minister in formele zin verplicht verantwoording af te leggen voor het
handelen van Unprofor-militairen in die periode? Waren diezelfde militairen
toen onder dat mandaat verplicht tot in detail om niet alleen de commandant
van UNPF, generaal Janvier, te informeren, maar ook zoals is gebeurd de eigen
nationale minister?Drie keer is door of op verzoek van de minister rechtstreeks contact opgenomen
met de functionarissen die deel uitmaakten van de NV-bevelstructuur. Was dat
wijs? Is dat niet jezelf presenteren als een tweede kapitein op het schip?
Als generaal Janvier in die prangende dagen overste Karremans en zijn militairen
luchtsteun had geboden, maar ook opdracht had gegeven de safe area Srebrenica
tot het uiterste te verdedigen, had deze minister dat kunnen tegenhouden?
Aan wie moesten de Nederlandse militairen in eerste en laatste instantie gehoorzamen
in die weken? In de brief staat dat vanuit het crisisbeheersingscentrum geen
operationele bevelen aan de commandant van Dutchbat zijn gegeven, maar had
de minister daartoe wel de bevoegdheid of anders generaal Couzy? Een van de voorstellen die de minister zal uitwerken ter verbetering van
de defensie-organisatie betreft de Haagse regie van operaties. Het was de
heer Van Middelkoop niet bekend dat naast het crisisbeheersingscentrum er
ook nog eens crisiscentra van de afzonderlijke krijgsmachtdelen zijn. Dat
leek hem onwerkbaar en voor de daaruit voortvloeiende fouten en communicatiestoornissen
is deze minister wel aanspreekbaar. Hij had in ieder geval niet zoveel vertrouwen
in de gesuggereerde oplossing in de vorm van aanstelling van liaisonofficieren,
want zijns inziens moet de structuur worden veranderd. In een crisissituatie
moet met één organisatie worden gewerkt. Waarom wil de minister
daar niet toe overgaan?Het parlement vraagt in dit overleg om verantwoording voor het optreden
van Nederlandse militairen die zijn uitgezonden onder de zo vaak herhaalde
bezwering dat van onaanvaardbare risico's geen sprake zou mogen zijn. Zo geformuleerd
heeft commandant Karremans, afgezien van de zeer te betreuren dood van soldaat
Van Renssen, zijn werk uitstekend gedaan. De Nederlandse militairen zijn er
goed uitgekomen, gedebriefed en psychologisch begeleid. Dat is zeker niet
cynisch bedoeld, maar des te schrijnender is wel het immense contrast met
het decor waartegen de hele operatie zich heeft afgespeeld, een decor van
massamoord, vluchtelingenstromen, menselijke ontreddering en peilloos leed.
Dat is de militairen van Unprofor niet aan te rekenen. In de schaamte daarover
moet eenieder delen als deelgenoten van de internationale politieke gemeenschap.Ten slotte adviseerde de heer Van Middelkoop de regering niet over te
gaan tot het sturen van Nederlandse militairen naar Gorazde, omdat dat zijns
inziens zal neerkomen op het aanbieden van gijzelaars.De heer Marijnissen (SP) stelde dat daar waar de politiek en
de diplomatie falen, de wapens de regie overnemen, waarvan oorlog en niets
ontziend geweld het gevolg zijn en waarvan altijd de burgerbevolking uiteindelijk
het slachtoffer wordt. Politici dragen een grote verantwoordelijkheid: als
zij falen betalen de burgers de tol. De oorlog in het voormalige Joegoslavië
bewijst de juistheid van die stelling dagelijks. De SP heeft vanaf het begin
van het conflict op de Balkan (toen zij nog niet in de Kamer was vertegenwoordigd)
kritiek gehad op de wijze waarop de internationale gemeenschap en in het bijzonder
de Europese Unie en de VN hebben geopereerd. Enkele voorbeelden daarvan zijn
o.a. de veel vroegtijdige erkenning van Kroatië, het meewerken aan de
totstandkoming van Bosnië-Herzegovina zonder duidelijke voorwaarden waar
het gaat om de minderheden. Door de aaneenschakeling van beoordelingsfouten,
ordinair eigenbelang en permanente zelfoverschatting dragen de Europese Unie
en de VN een grote verantwoordelijkheid voor de escalatie van het geweld in
het voormalige Joegoslavië.De laatste weken is veel beroering ontstaan over allerlei al of niet vermeende
fouten en foutjes van de minister en de legerleiding. Waar mensen werken worden
fouten gemaakt, dus ook hier. De vraag is of er grote fouten zijn gemaakt
met desastreuze gevolgen waarvoor de minister en/of de legerleiding verantwoordelijk
zijn. Na lezing van de laatste brief van de minister kon de heer Marijnissen
geen andere conclusie trekken dan dat dit niet het geval is geweest. Toch
zijn er voldoende aspecten waarvan opheldering gewenst is. Hij wilde daarom
enkele vragen stellen die in dit overleg tot nu toe nog niet expliciet zijn
gesteld, maar volgens hem wel iedere keer opnieuw in commentaren ook van hier
aanwezige politici op de achtergrond hebben meegespeeld, al is de toonzetting
van de inbrengen in dit overleg wel milder dan van de commentaren in de media
van de afgelopen zes weken. Verschillende malen zijn door militairen kritische
opmerkingen gemaakt over de inschattingsfouten van de politiek bij de inzet
van Dutchbat in Srebrenica. Heeft de minister de indruk dat de legertop, het
kader en de manschappen, te allen tijde loyaal hebben meegewerkt aan de uitvoering
van de politieke besluiten of heeft de breed levende scepsis
over de haalbaarheid van de plannen ertoe geleid dat op soms misschien subtiele
wijze is bijgedragen aan het mislukken van de missie in Srebrenica? De heer
Marijnissen was die mening niet toegedaan, maar bespeurde in de eerder genoemde
commentaren zo nu en dan wel die indruk. Desgevraagd zei hij op dit moment
niet over citaten te beschikken, maar gelet op de commotie die zijn vraag
opriep, zegde hij toe daarmee in het plenaire debat te zullen komen.Voorts is regelmatig door sommigen de indruk gewekt als zou de legerleiding
er belang bij hebben om datgene wat zich na de overrompeling van Srebrenica
heeft afgespeeld toe te dekken. De gehanteerde redenering is: Dutchbat heeft
een schromelijke nederlaag geleden en door het toedekken van de ware toedracht
na de val van Srebrenica kan de schade worden beperkt. De heer Marijnissen
had die indruk zeker niet, maar vernam wel graag van de minister of hij er
naar zijn mening sprake geweest van een georganiseerde cover up waar het gaat
om de wreedheden die na de val van Srebrenica hebben plaatsgevonden. In dit
overleg is verschillende malen al dan niet expliciet geduid op het verschil
in uitspraken van generaal Couzy en die van de ministers Voorhoeve en Pronk.De politiek, in het bijzonder de Tweede Kamer, heeft een nog grotere verantwoordelijkheid
voor het mislukken van de missie in Srebrenica dan de minister. Alle partijen
die indertijd in de Kamer waren vertegenwoordigd, hebben ermee ingestemd om
Nederlandse jongens en meisjes met een onmogelijke opdracht naar Srebrenica
te sturen. Via de motie-Van Traa/Van Vlijmen heeft zij zelfs het zenden van
Dutchbat afgedwongen. Naar de mening van de SP-fractie is beveiliging van
de zogenaamde safe haven Srebrenica vanaf het begin een illusie geweest. Velen
hebben dat vroegtijdig ingezien, maar naar hen werd niet of onvoldoende geluisterd.
Het is daarom ronduit stuitend te noemen dat een aantal bewindslieden, waaronder
de Minister-President, onmiddellijk na het échec van Srebrenica alweer
wilde besluiten om troepen naar Gorazde te sturen, nota bene op een moment
waarop de Oekraïners en de Engelsen zich terugtrokken en er voor zover
de heer Marijnissen bekend was, geen officieel verzoek daartoe van de VN lag.
Er werd gesproken over het oppoetsen van het Nederlandse blazoen. Nederland
behoeft zijn blazoen niet op te poetsen, want Dutchbat heeft in Srebrenica
alles gedaan wat in redelijkheid van de mensen mocht worden verwacht. Bovendien,
sinds wanneer heeft inzet van troepen iets te maken met het oppoetsen van
blazoenen? Dat kan toch nooit een reden zijn voor het inzetten van troepen?De welhaast euforische stemming rondom de aankomst van Dutchbatters in
Zagreb had hem hogelijk verbaasd. De minister, de premier, de kroonprins en
vijf kamerleden waren aanwezig om te delen in de feestvreugde over de goede
afloop. Maar, waar waren toen de kritische geluiden?Ten slotte riep hij met name de fracties die zo'n twee jaar geleden de
voortrekkers waren op om aanstaande dinsdag in het plenaire debat te komen
met een verklaring van hun standpunt van dat moment en hoe ze daar nu op terug
kijken.De heer Verkerk sprak mede namens de heren Van Wingerden en
Hendriks. Het voormalige Joegoslavië was zijns inziens het toonbeeld
van het verschil tussen gezag en macht. Het gezag van de VN daalt en de macht
uit de loop van de verkeerde geweren stijgt. «Wij voelen ons beschaamd»
schreef een columnist in een krant, de Duitse bondskanselier zei gisteren
dat aan deze barbarij een eind moet komen en in het maandblad van het voormalig
verzet 1940–1945 stond: «Wij zagen het weer voor onze ogen gebeuren,
mannen links, vrouwen en kinderen rechts». Vervolgens stelt het blad
dat het mandaat van de VN leidt tot een volkomen afhankelijkheid
van de nukken en grillen van een modern despoot.De heer Verkerk was het eens met de opmerking van de Minister van Defensie
tijdens een speech in New York over de geloofwaardigheid van de VN. Een VN
die te veel vredesoperaties ziet mislukken, verliest haar geloofwaardigheid.
Een VN die niet wil of niet kan interveniëren om massale schendingen
van mensenrechten of genocide te stoppen, verliest evenzeer haar geloofwaardigheid.
Als de VN haar geloofwaardigheid verliest, glijdt Nederland mee de afgrond
in. Maar, is het al zo ver? Geconstateerd moet worden dat de bevelslijnen
te lang, de bureaucratie te groot, de VN-mandaten onvolkomen, de troepen te
weinig en de bewapening te licht zijn. Uiteraard bleef ook zijn waardering
overeind voor de inzet van de Nederlandse troepen, maar met de minister had
hij zorgen over gemaakte fouten. Hoe konden die worden gemaakt? In ieder geval
omdat kennelijk nog niet voldoende ervaring is opgedaan met een inzet zoals
die in het voormalige Joegoslavië. Daarbij kan zowel worden gedacht aan
de bevelslijnen naar de VN als aan de relatie met de Nederlandse militaire
top. Het is ook volstrekt nieuw en vreemd. Ook mag niet worden vergeten dat
het de eerste inzet van de NAVO in een echte oorlogssituatie sinds 1945 is.Met de opgedane ervaringen en de voorgenomen maatregelen kunnen in de
toekomst hopelijk fouten, misverstanden en missers worden voorkomen. Voor
degenen die aan de kant staan is het altijd gemakkelijk om snel te oordelen.
Heeft de minister overigens nog andere maatregelen in petto dan de al aangekondigde?
Wat is of wordt gedaan met de adviezen over de situatie in het voormalige
Joegoslavië van de militaire attachés in Belgrado? Uit een publikatie
in Vrij Nederland zou kunnen worden opgemaakt dat een aantal van hen nogal
verschillende opvattingen hebben. Antwoord van de regeringDe Minister van Defensie erkende dat dit de belangrijkste maar
ook moeilijkste vredesoperatie is waarbij Nederland betrokken is geweest,
omdat zij tot zulke ethische en politieke dilemma's heeft geleid en ook zo
tragisch is geëindigd. Het is belangrijk dat er zo'n uitgebreide discussie
aan wordt gewijd, ook om er lering uit te trekken. Het is zeker niet de laatste
discussie erover, want er komt nog een heel uitgebreid rapport.Helaas is het Joegoslavië-drama na de val van Srebrenica al enkele
bedrijven verder: Zepa is kort daarop gevallen en Kroatië heeft de Servische
enclaves in Krajina veroverd, hetgeen een vluchtelingenstroom van zo'n 200 000
mensen tot gevolg had. Afgelopen maandag is opnieuw gebleken hoe bitter de
oorlog in het voormalige Joegoslavië zich ontwikkelt, nl. toen 37 burgers
werden gedood en een veelvoud al dan niet zwaar werden gewond bij de dramatische
mortieraanval op Sarajevo. Daarop zijn sinds gisteren harde acties van de
NAVO en de rapid reaction force (RRF) van de VN gevolgd.Uit de ervaringen van de VN-eenheden in Kroatië en Bosnië moet
voor de toekomst lering worden getrokken. Om de juiste lessen te kunnen trekken
moeten de gebeurtenissen rondom de val van Srebrenica en hetgeen zich daarvoor
en daarna heeft voorgedaan in het juiste perspectief worden geplaatst en nauwgezet
worden vastgelegd. Dat vergt enige tijd. De informatie waarover de regering
thans beschikt, is ook aan de Kamer overlegd. Het rapport over de complete
debriefing kan begin oktober worden verwacht.Er is veel aandacht besteed aan incidenten en/of fouten na de val van
Srebrenica. Dat lijkt enigszins het zicht te belemmeren op het belangrijke
werk dat Nederlandse militairen in en buiten het voormalige Joegoslavië
hebben verricht en nog steeds verrichten. Sinds februari 1994 hebben in totaal
1800 Nederlandse VN-militairen in drie rotaties zich in de enclave voor
de bevolking ingezet en hebben dat tot op het laatste moment gedaan. Enkelen
van hen verloren daarbij het leven of raakten al dan niet ernstig gewond.
De Kamer is zowel in het openbaar als in vertrouwelijke briefings gestaag
geïnformeerd en het is haar dan ook al enige tijd bekend hoe moeilijk
de Nederlandse militairen het daar hebben. Zij hebben hun militaire taken
overeenkomstig de opdrachten van hogere VN-commandanten steeds goed vervuld.
Voor hun weloverwogen militair optreden als blauwhelmen is alom waardering
uitgesproken, in het bijzonder door de hoogste VN-commandant in het voormalige
Joegoslavië, generaal Janvier. Had Dutchbat in de moeilijkste dagen van
de aanval op Srebrenica fouten gemaakt, dan hadden die zeer grote consequenties
gehad en hadden de Bosnisch-Servische beschietingen een groot aantal slachtoffers
onder bevolking en ook onder de Nederlandse blauwhelmen kunnen vergen. De
Nederlandse VN-militairen hebben in Srebrenica heel veel meegemaakt. Aangrijpende
ervaringen komen steeds weer boven. Het zal tijd kosten om dat alles te verwerken.
De bewindsman achtte het daarom van groot belang dat de terugkerende Nederlandse
militairen goed worden ontvangen; zij moeten weten dat de Nederlandse samenleving
achter hen staat, ook na hun VN-missie die zo'n jammerlijke tragedie is geëindigd.In het publieke debat over Srebrenica zijn drie thema's door elkaar gaan
lopen: het uitblijven van een oplossing van het conflict in het voormalige
Joegoslavië, de rol van Dutchbat in Srebrenica en tijdens de val van
de enclave en de fouten in de defensie-organisatie die na de val zoveel aandacht
hebben gevraagd. Het leek hem goed deze thema's gescheiden te houden. Als
de communicatiefouten binnen de defensie-organisatie niet waren gemaakt, dan
had dat geen verschil gemaakt voor het lot van de bevolking in Srebrenica.
Ze hebben zeker niet de afloop beïnvloed, waarmee niet gezegd is dat
de fouten niet serieus moeten worden genomen. Ze behoren niet voor te komen,
maar als ze toch worden gemaakt, moeten corrigerende maatregelen worden genomen
om ze in de toekomst te voorkomen.Om een goed beeld te krijgen, wilde de bewindsman de goede resultaten
van de Nederlandse aanwezigheid en de gemaakte fouten op een rij zetten. Zo'n
anderhalf jaar hebben de Nederlandse VN-militairen de bevolking belangrijke
humanitaire hulp verleend. Na de verovering van de enclave op 11 juli jl.
hebben zij door hun hulp aan de radeloze vluchtelingen nog veel mensenlevens
kunnen redden. Zonder hun aanwezigheid zou het een veel groter bloedbad zijn
geworden. Dat moet goed in het oog worden gehouden als men zich de vraag stelt
wat er met Srebrenica zou zijn gebeurd als Nederland er niet naar toe was
gegaan, als daar geen VN-militairen aanwezig waren geweest en in 1994 alle
landen, dus ook Nederland, «neen» hadden gezegd op het verzoek
van de VN om de Canadezen die aldaar in een noodsituatie verkeerden af te
lossen, als de bevolking van Srebrenica een Servisch offensief had moeten
ondergaan zonder de aanwezigheid van VN-militairen die met hun zeer beperkte
middelen nog zo levensreddend hebben kunnen optreden. Hij was ervan overtuigd
dat zonder de Nederlandse aanwezigheid het al veel eerder en ook een veel
groter bloedbad was geworden.Het is ook van belang goed in het oog te houden dat de Nederlandse militairen,
helaas op één na, allen veilig in Nederland zijn teruggekeerd.
Tijdens het Servische offensief vreesde hij wel eens dat tientallen Nederlanders
zouden worden gedood. Dan was er niet zoveel aandacht besteed aan faxen, fotorolletjes
en communicatiestoornissen, maar aan de honderden niet te troosten familieleden.Natuurlijk is er ook het een en ander fout gegaan. De VN hebben de Servische
verovering niet weten te voorkomen. Militair gesproken was de enclave onverdedigbaar,
de 4000 moslimstrijders zetten het grotendeels al voor het laatste Servische
offensief op 10 juli op een lopen richting Tuzla en de Nederlandse militairen
hadden absoluut geen militaire kans! Door de langdurige blokkades
van de Bosnische Serviërs was er sinds 18 februari geen brandstof meer
binnen gekomen en moest vrijwel alles te voet worden gedaan. Omdat al vanaf
het begin de munitiezendingen en munitietestapparatuur werd geblokkeerd door
de Serviërs was op het moment van de aanval nog maar 16% van de voorgeschreven
munitie voorradig en was het antitankgeschut en de ingewikkelder apparatuur
die niet getest had kunnen worden niet meer betrouwbaar. Het was overigens
formeel gesproken ook niet de taak van de Nederlandse VN-soldaten om een aanval
af te slaan. De blauwhelmen vormden geen militaire vesting. Wie in de enclave
is geweest, weet dat dat ook niet had gekund. Zij vormden een alarminstallatie
namens de internationale gemeenschap en het ligt nu eenmaal niet aan de alarminstallatie
als van alle kanten de ramen en deuren worden ingeslagen. Nederlandse militairen
hebben niet kunnen voorkomen dat er vooral buiten de enclave grote aantal
moslimmannen gevangen zijn genomen en, maar de bewindsman vreesde, er 2000
tot 3000 door de Serviërs zijn vermoord. In elk geval zijn er afgrijselijke
oorlogsmisdaden gepleegd, misdrijven tegen de menselijkheid. Dat de VN die
niet hebben kunnen voorkomen, is een ramp die niemand in de beschaafde wereld
ooit zal loslaten. Deze ramp moeten politici, militairen, diplomaten en commentatoren
motiveren om er alles aan te doen om VN-militairen nooit meer in een zo machteloze
positie te brengen. Men mag ook niet rusten voordat de oorlogsmisdadigers
die de moordpartijen hebben begaan en de Servische politici die de oorzaak
zijn van de criminele etnische waanzin zijn berecht door het internationale
tribunaal tegen oorlogsmisdaden.Na de val van Srebrenica zijn er enkele duidelijke onvolkomenheden geweest
in de communicatie tussen enkele landmachtmilitairen en het ministerie. Deze
hebben veel aandacht gekregen, maar moeten tot hun ware proporties worden
teruggebracht. Wellicht heeft de hevige en terechte frustratie over het feit
dat de val van Srebrenica en de moord op de moslimmannen niet konden worden
voorkomen een uitweg gezocht in hevige kritiek op enkele onvolkomenheden.
Die kritiek mag, zoals verschillenden hier al duidelijk hebben gezegd, de
waardering voor de Nederlandse VN-militairen niet aantasten. Zij hebben vreselijke
ervaringen doorstaan, ervaringen die anderen zich niet kunnen voorstellen.
Vele jonge militairen hebben op sommige momenten gemeend dat hun laatste uur
had geslagen en hebben aan kleine stukjes papier hun laatste wil toevertrouwd
in de hoop dat die later zouden worden gevonden. Degenen die zoiets niet hebben
meegemaakt, hebben relatief makkelijk praten.De bewindsman was kortom de mening toegedaan dat de zaken in een reëel
perspectief moeten worden geplaatst. Nederland is een land dat van grondig
zelfonderzoek houdt, dat gewend is de puntjes op de i te zetten, alle fouten
te corrigeren en maatregelen te nemen om te voorkomen dat ze nog eens worden
gemaakt. Er is geen enkel land en geen enkele organisatie, militair of niet,
waar nooit iets mis gaat, zeker niet in een crisissituatie of in de nasleep
ervan. Nederland is een van de meer dan 30 landen die hebben deelgenomen en
nog deelnemen aan de buitengewoon moeilijke vredesoperatie in het voormalige
Joegoslavië. De VN heeft nog nooit met een moeilijker probleem als deze
vreemde mengeling van oorlog en burgeroorlog geworsteld. Toen circa 15 000
VN-blauwhelmen machteloos toekeken toen Kroatië de Servische enclaves
onder de voet liep en 200 000 mensen verjoeg, heeft dat in een groot
aantal landen niet tot hevige discussies geleid. Srebrenica was een van de
moeilijkste opgaven in het kader van de VN-vredesoperatie. Verschillende landen
die in het verleden de verantwoordelijkheid op zich hadden genomen om voor
een enclave te zorgen, zijn stilletjes afgedropen voordat «hun»
enclave ernstig in de problemen kwam. Wat dit betreft, mag men de Nederlandse
militairen zeker geen gebrek aan dapperheid verwijten, hetgeen sommige commentatoren
jammer genoeg toch hebben gedaan. Nederland heeft door de zo'n anderhalf jaar
geleden op zich genomen moeilijke taak veel internationale waardering
geoogst. Andere landen, zeker de militairen, wisten hoe moeilijk die Nederlandse
taak was. Die lof is natuurlijk snel vergeten op het moment dat het mis liep,
maar het is zeker niet misgelopen door falen van Nederlandse VN-militairen.Vervolgens ging de minister in op de acties van de NAVO en de snelle reactiemacht
n.a.v. de beschieting van Sarajevo van 28 augustus jl. waarbij 37 mensen omkwamen.Het operationeel commando over de RRF (die uiteraard ook een eigen commandant
heeft) valt onder de commandant Unprofor in Sarajevo, maar uiteindelijk onder
de commandant van de VN-vredesmacht in Zagreb. Wanneer grond- en luchtacties
plaatsvinden, vindt er uiteraard ook coördinatie plaats met andere desbetreffende
bevelhebbers. Sinds gisterennacht 02.00 uur voeren NAVO-vliegtuigen en RRF-eenheden
aanvallen uit op Bosnisch-Servische doelen. De aanleiding is de zoëven
genoemde brute mortierbeschieting door Bosnische Serviërs van de inwoners
van Sarajevo. De regering acht deze acties, waarover zij van te voren was
ingelicht en de Nederlandse marine-, luchtmacht- en landmachtleiding zeer
nauw bij de planning was betrokken, onvermijdelijk. Zij geschieden binnen
het VN-mandaat, stoelen op afspraken tussen de VN en de NAVO en hebben tot
doel de dreiging tegen de veilige gebieden te verkleinen en daardoor grotere
mogelijkheden voor humanitaire bevoorrading te scheppen en toekomstige aanvallen
op in het bijzonder Sarajevo af te schrikken. De regering hoopt dat deze acties
de partijen tonen dat het almaar doorgaan met het zinloze geweld geen zin
meer heeft. Nederlandse F16-vliegtuigen en de Nederlandse mortiereenheid van
de RRF nemen zeer actief deel aan deze internationale operatie. Het F16-squadron
in Italië is kort ervoor op volle sterkte gebracht, nl. achttien vliegtuigen.
De F16's zijn ingezet voor beschermings- en verkenningstaken en voor aanvallen
op gronddoelen en hebben onder meer een munitiedepot bij Gorazde bestookt
en geraakt. Rondom het middaguur zijn enkele foto's ontvangen die door Nederlandse
F16's zijn gemaakt van de schade. Ook heeft een Nederlandse F16 met steun
van een waarnemer op de grond een artilleriestelling bij Sarajevo gebombardeerd.
Gisteren zijn door Nederlandse gevechtstoestellen in totaal 24 bommen afgeworpen.
Dat een en ander niet zonder risico is, moge blijken uit het feit dat op de
Nederlandse F16's vijf van de schouder gelanceerde afweerraketten afgevuurd.
Ook zijn veel luchtafweerkanonnen tegen deze F16's ingezet, maar alle ingezette
Nederlandse toestellen zijn tot nu toe behouden op hun basis teruggekeerd.
De mortiereenheid heeft vanaf de berg Igman met 120 mm-mortieren Bosnisch-Servische
artillerie- en mortierstellingen bij Sarajevo bestookt en vuurden ongeveer
100 granaten af. De aan de compagnie mariniers toegevoegde mortieropsporingsradargroep
van de Koninklijke landmacht verricht daarbij bijzonder werk ook ten behoeve
van andere deelnemende landen, omdat deze groep de Servische stellingen exact
kan lokaliseren. Ook Nederlandse voorwaartse waarnemers zijn bij de opsporing
van doelen betrokken. Het is ook de bedoeling om de humanitaire transporten
die dagelijks over Igman- en ook de Kiseljak-route moeten met minder grote
risico's te kunnen laten plaatsvinden en om de bevoorrading met humanitaire
goederen voor de bevolking van Sarajevo (zo'n 350 000 mensen) te vergroten.
Dat is van groot belang, mede gezien de komende herfst- en winterperiode,
waarin die routes over het algemeen onbegaanbaar zijn.De minister hervatte vervolgens zijn toelichting op de gebeurtenissen
rond de val van Srebrenica.De bewindsman stipuleerde dat de VN van 6 juli tot de middag van 10 juli
in de overtuiging verkeerden dat het doel van het Servisch offensief beperkt
was tot de zuidelijke observatieposten, een belangrijke weg die daar liep
en een mijn die daar lag. Nog op 10 juli was er contact tussen generaal Janvier
en generaal Mladic waarin de laatste de VN verzekerde dat zijn
doelen beperkt waren tot de zuidelijke observatieposten. Welnu, dat was een
duidelijke misleiding, want nog diezelfde avond probeerde hij door te stoten
naar Srebrenica. Toegegeven moet worden dat de Bosnische Serviërs vanaf
het begin hebben gesteld dat de enclaves aan hun behoorden en dat zij deze
gebieden (waarin ook grote aantallen vluchtelingen bijeen waren gedreven)
wilden «zuiveren» van niet-Servische inwoners.Hij herhaalde dat de taak van Dutchbat meer was het fungeren als internationale
ogen en oren. Als de opdracht zou zijn geweest de verdediging van de enclave
onder alle omstandigheden, had dat alleen maar kunnen slagen onder bepaalde
voorwaarden, o.a. dat er geen grootscheeps Servisch offensief tegen de enclaves
zou plaatsvinden. De VN had adequate luchtsteun toegezegd op het moment dat
de VN-troepen in de enclaves in gevaar zouden komen. Die adequate luchtsteun
is om een aantal redenen niet verleend. De eerste was de inschatting dat het
wel niet zo'n vaart zou lopen, de tweede was dat het luchtwapen steeds moeilijker
ingezet kon worden door het zeer dichte netwerk van luchtafweersystemen van
de Bosnische Serviërs met zeer geavanceerde radars en allerlei verbindingen
met Belgrado.Een andere voorwaarde was effectief optredende moslim-eenheden die het
eigen gebied zouden verdedigen. Daarvan is geen sprake geweest. Zo'n 3000
à 4000 moslimstrijders die een rol hadden kunnen spelen hebben al op
10 juli geconcludeerd dat het hopeloos was, zich met burgers verzameld op
een van de berghellingen in het zuidwesten en richting Tuzla vertrokken. Persoonlijk
schatte de minister in dat generaal Mladic hen stond op te wachten en een
groot aantal ervan gevangen heeft genomen. Bovendien hadden de moslimstrijders
een groot gebrek aan zware wapens. Het kernprobleem van de veiligheid van
Srebrenica was dat het volledig was omringd door drie Servische brigades,
dat overal op de heuvels artilleriestellingen stonden en dat de Serven ook
in mei en juni enkele malen hun kracht hebben gedemonstreerd door beschietingen.
Zij hadden bijvoorbeeld MLRS-systemen die in korte tijd enorme aantallen raketten
kunnen afschieten en dood en verderf in het stadje Srebrenica en andere dorpjes
in de enclave hadden kunnen aanrichten. Om effectief te verdedigen hadden
de VN-luchtstrijdkrachten al die stellingen in een klap moeten aanpakken en
uitschakelen. Door de bataljonsleiding is herhaaldelijk om luchtsteun gevraagd,
maar die kwam pas aan het begin van de middag van 11 juli toen de Serven in
feite al heel ver in de enclave waren doorgedrongen en was beperkt tot het
aanvallen van enkele bewegende doelen op de grond, Servische tanks, en niet
het aanpakken van al die artilleriestellingen rondom de enclave. De luchtsteun
was dus te beperkt en te laat om werkelijk militair verschil te kunnen maken.De minister wilde hiermee niet zeggen dat als de luchtsteun vroeger zou
zijn gekomen en krachtiger zou zijn geweest het anders zou zijn gelopen. Er
had dan nog wel aan meer voorwaarden moeten zijn voldaan. Vanaf het begin
is de logistiek een groot probleem geweest door de voortdurende blokkades
en vertragingen in de aanvoer, maar vanaf januari is dat probleem alleen maar
groter geworden. Herhaaldelijk is de Kamer meegedeeld dat er geen brandstof
en voedsel meer kon worden aangevoerd. De enclave was omringd door Servische
artilleriestellingen waardoor iedere aanvoer van buiten door de Serviërs
kon worden geblokkeerd. Ook een langdurig verdedigend gevecht door de moslimtroepen
en omvangrijke luchtsteun en ook in het geval er duizenden zwaarbewapende
VN-militairen hadden gezeten, zou het naar zijn overtuiging uiteindelijk toch
verkeerd zijn afgelopen.De bewindsman merkte op dat het eerste verzoek om luchtsteun d.d. 7 juli,
o.a. is afgewezen omdat de VN een heftige negatieve Bosnisch-Servische reactie
vreesde op het moment waarop de heer Bildt met hen sprak. Veelal in vertrouwelijke
briefings aan de Kamer is gesproken over hetgeen er zou moeten gebeuren als
de positie van de enclave of van Dutchbat onhoudbaar zou worden.
Overigens is het nog de vraag of luchtsteun op het kritieke moment had geholpen,
want dat hing natuurlijk mede af van de hoeveelheid Servische troepen en vuurkracht
die zouden worden ingezet en de feitelijke Servische motieven. Hij was ervan
overtuigd dat bij een grootscheeps en volgehouden Servisch offensief de enclave
onverdedigbaar was en dat de enige vraag was hoeveel slachtoffers er zouden
vallen. Dat is een belangrijke vraag geweest voor de wijze waarop op dat Servisch
offensief is gereageerd. Degenen die rekenden op omvangrijke luchtsteun en
airstrikes op de Servische artillerie zijn eigenlijk van een koude kermis
thuisgekomen en dat heeft de val van de enclave wel verhaast. Door het steeds
dichter worden van het netwerk van luchtafweer werd het luchtwapen van de
VN ook steeds minder inzetbaar. De afgelopen dagen is dat wel wat anders en
beter door de VN aangepakt.Er waren plannen opgesteld voor evacuatie onder noodomstandigheden. Nadat
Nederland die taak op zich had genomen, zat het daar ook aan vast en kon het
die niet meer uit angst voor eventuele gevolgen opgeven. Was Dutchbat uit
Srebrenica vertrokken uit angst voor de gevolgen, dan was de bevolking zonder
meer en zonder internationale ogen en oren overhandigd aan de Bosnisch-Servische
eenheden. De enige manier om eruit te komen was dan ook de zware verantwoordelijkheid
die Nederland droeg met andere landen te delen. Herhaaldelijk heeft het daarom
ook voorgesteld de enclave te internationaliseren, maar daarvoor hebben zich
geen vrijwilligers gemeld. Vanaf maart (toen de periode van anderhalf jaar
om was) is ook geprobeerd de enclave aan een ander land over te dragen. Op
papier is dat weliswaar gelukt, maar de eerste Oekraïense groep zou op
15 juli arriveren, terwijl de enclave op 11 juli viel.Inderdaad stonden de commandanten van Dutchbat er vrijwel alleen voor.
De VN-organisatie lijkt niet op de organisatie van een groot land in oorlog,
bestaat uit verschillende echelons en verschillende instanties en in dit geval
ook een dubbele sleutel, hetgeen bij de inzet van het luchtwapen extra complicerend
is. Daarbij kwam dat de enclave zich op buitengewoon grote afstand van de
direct erboven geplaatste commandanten in Sarajevo en Zagreb bevond. Deze
waren van mening dat degene die de situatie het beste kon beoordelen toch
de commandant van Dutchbat in Srebrenica zelf was. Hij heeft enkele malen
instructies van hogerhand gekregen, maar heeft die niet altijd op een praktische
manier kunnen verwerken omdat de situatie inmiddels volledig was gewijzigd
en heeft dus naar bevind van zaken in de zich zeer snel ontwikkelende crisis
moeten optreden.Janvier of Rupert Smith hebben niet zelf met Mladic onderhandeld nadat
Srebrenica was gevallen, omdat Mladic de landing van helikopters met VN-vertegenwoordigers
gewoon verbood. Hij wenste met niemand te onderhandelen, wilde zijn orders
op zijn eigen wijze aan de blauwhelmen ter plaatse geven en zei verder niets
te maken te hebben met de VN. Pas op de dag waarop Dutchbat kon uitrijden,
21 juli, werd een VN-delegatie toegelaten. Overste Karremans heeft herhaaldelijk
vertegenwoordigers van hoog niveau gevraagd om met Mladic te onderhandelen.
Iedereen was daartoe bereid en ook generaal Nicolai uit Sarajevo heeft pogingen
ondernomen om Srebrenica te bereiken, maar hem werd eveneens de toegang ontzegd.Geen enkel ander land en geen militairen uit welk krijgshaftig land dan
ook hadden naar de stellige overtuiging van de minister de situatie beter
kunnen behandelen dan de Nederlandse militairen hebben gedaan. Hun taak was
het zijn van alarminstallatie en het waar mogelijk geven van humanitaire hulp.
In die zin hebben zij hun missie voortreffelijk uitgevoerd. Overigens werd
door de enorme problemen in de bevoorrading de inzetbaarheid van Dutchbat
vooral vanaf mei steeds kwestieuzer. Daarom is de regering ook herhaaldelijk
met bondgenoten in overleg getreden om te bezien of wellicht bevoorrading
met helikopters mogelijk was. De bewapende helikopters die dergelijke
transporten hadden moeten begeleiden, hadden dan van andere landen moeten
worden geleend. In principe werd de noodzaak daarvan wel ingezien, maar als
puntje bij paaltje moest komen, vond men het te riskant en wenste men nog
enkele weken te wachten.Het verzoek om aan de bekende verklaring mee te werken werd onverwacht
aan de plv. commandant van Dutchbat gedaan. De heer Karremans en een deel
van het bataljon was die dag ziek door het drinken van besmet water. De plv.
commandant heeft de verklaring eerst in het Engels laten vertalen, bezien
en er daarna een beperkende zin bij geschreven. De daarbij aanwezige Servische
advocaat was daartegen, omdat de hele verklaring daardoor zou worden ontkracht.
In dat licht gezien heeft de plv. commandant nadat de moslimvertegenwoordiger
dat had gedaan, zijn handtekening gezet in de overtuiging dat dit in de bedreigende
situatie van dat moment zou helpen bij het los krijgen van circa 29 lokale
medewerkers, waarvan men vreesde dat ze door de Serviërs zouden worden
doodgeschoten als Nederland zou uitrijden en deze mensen zou achterlaten.
Bovendien hadden de Nederlanders nog de zorg over zo'n 60 gewonden waarmee
al geweldig was gesold. Er was gevraagd om evacuatie per helikopter om deze
gewonden naar ziekenhuizen over te brengen, hetgeen de Serviërs hebben
geweigerd. Ook hebben zij de daarna gevraagde Rode Kruis-evacuatie geblokkeerd.
Ondertussen ging het wel steeds slechter met de gewonden en moest er haast
worden gemaakt. Onder die omstandigheden heeft men niet stilgestaan bij de
mogelijkheid dat die verklaring kon worden misbruikt door de Bosnische Serviërs.Toen de bewindsman die verklaring op 28 juli onder ogen kreeg realiseerde
hij zich direct dat zij door de Bosnische Serviërs wel eens voor een
propagandistisch doel kon worden gebruikt en heeft hij daarom direct uitgesproken
dat het een slechte verklaring is en dat zij niet had moeten worden afgegeven,
hetgeen de plv. commandant naderhand ook ruiterlijk heeft toegegeven.De betrokken verklaring is op 18 juni gefaxed als laatste bladzijde, onderaan
een rapport over allerlei andere zaken, met name over het meenemen van de
plaatselijke medewerkers, over de medische noodsituatie en over de evacuatie
van Dutchbat zelf, dus toen nog niet vaststond of en, zo ja, wanneer Dutchbat
zou kunnen uitrijden. Zij is toen wel door de landmachtstaf bekeken, maar
als eigenlijk niet relevant geacht door de beperkende toevoeging, omdat er
ook geen aandacht op was gevestigd door Dutchbat uit de enclave en omdat men
op dat moment met heel iets anders bezig was. De bewindsman gaf ruiterlijk
toe dat dit een beoordelingsfout is geweest, want men had een belletje moeten
horen rinkelen (waarom willen de Serviërs een handtekening van iemand
van Unprofor?), maar nogmaals: het was een crisissituatie waarin de prioriteiten
toch anders lagen. Naderhand is deze kwestie met de defensiestaf besproken
en is vastgesteld dat dit niet had mogen gebeuren. Overigens is de verklaring
hem wel later doorgegeven, nl. na zijn persconferentie op 27 juli. Het was
hem opgevallen dat professionele militairen die met dagelijkse operaties bezig
zijn en hun eerste zorg richten op de veiligheid van de mensen die er zitten
en op het goed verloop van de operatie, niet altijd op precies dezelfde punten
de aandacht leggen als een politicus die bij het zien van een dergelijke verklaring
zeker had gedacht dat dit wel eens een vervelende kwestie zou kunnen worden.
Maar het zijn geen politici en ook geen journalisten.Desgevraagd ontkende hij dat het beter was geweest om de verklaring als
waardeloos te beschouwen omdat zij onder druk was afgelegd. Recent is de verklaring
door de nieuwe zelfbenoemde burgemeester van Srebrenica getoond aan een Nederlands
TV-team om aan te geven dat alles correct volgens de conventies van Genève
was verlopen. Zijn bezwaar tegen de verklaring is dat de inhoud ervan onwaar
is en dat het opportuun zou zijn geweest als zij daarom ter zijde
was gelegd. Hij acht haar juridisch gezien niet geldig omdat zij onder de
druk van de omstandigheden is afgelegd.Tijdens de eerder genoemde persconferentie op 27 juli was de cruciale
vraag of de commandant van Dutchbat had ingestemd met het scheiden van mensen
in categorieën, mannen en vrouwen. Desgevraagd heeft de commandant verschillende
malen verklaard dat hij op 12 juli niets getekend heeft en ook nooit met iets
dergelijks zou hebben ingestemd. Op dat moment herinnerde hij zich niet dat
enige dagen later (17 juli) een verklaring van een andere aard door zijn plaatsvervanger
was getekend.Al met al moet worden erkend dat er sprake is geweest van stoornissen
in de communicatie. Daarover is naderhand met betrokkenen gesproken en duidelijk
gemaakt dat alles wat politiek relevant kan zijn, moet worden beoordeeld door
degenen die daarvoor verantwoordelijk zijn en dus onmiddellijk aan de centrale
organisatie moet worden doorgezonden.Een andere kwestie is de lijst van mannen uit de enclave. Toen de enclave
op 11 juli viel waren de bewapende weerbare mannen al grotendeels uit de enclave
vertrokken en naar de minister vreesde, in de fuik van Mladic gelopen. Met
de enorme vluchtelingenstroom van 25 000 mensen kwam mee een aantal mannen,
waaronder ook enkelen in de weerbare leeftijd; volgens een ruwe schatting
van de bataljonsleiding circa 5% van het totaal. Op de avond van de 11e juli
bleek dat zich ook in het Nederlandse kampement (de meeste vluchtelingen lagen
erom heen) enkele mannen bevonden en de plv. commandant stelde toen voor daarvan
een lijst te maken, omdat hij vreesde voor hun leven als de Serviërs
het kampement zouden betreden. Deze hadden immers bekend gemaakt dat zij met
zo'n 70 bewapende Servische militairen de compound wilden betreden, hetgeen
hen is geweigerd. De plaatselijke moslimonderwijzer is gevraagd een dergelijke
lijst op te stellen: 70 mannen hebben geweigerd hun naam op te geven, omdat
zij vreesden dat de lijst wel eens in verkeerde handen zou kunnen vallen,
239 hebben wel hun naam opgegeven. De plv. commandant heeft die lijst vervolgens
gefaxed naar sector north east van de commandolijn in Tuzla en naar Den Haag,
een kopie ervan verborgen en het origineel vernietigd. Vervolgens heeft hij
die kopie in Zagreb overhandigd aan de VN met het idee dat de VN met die lijst
eventueel na afloop van de deportaties kan controleren welke mensen zich wel
onder de vluchtelingen in Tuzla bevinden en welke spoorloos zijn. Formeel
gesproken is er dus niets mis gegaan, want de lijst is aangekomen waar zij
moest komen, nl. bij de VN. Pijnlijk was het wel dat op het moment waarop
de bewindsman hoorde van die lijst en om een kopie vroeg zij niet meer bij
de landmachtstaf was te vinden. Sommigen hadden wel een lijst gezien, maar
wisten niet wat ermee was gebeurd. Op dat moment was ook niet bekend dat zij
aan de VN was overhandigd. Toen de VN daarnaar werd gevraagd, dook de lijst
daar na enkele dagen zoeken op. Dat was uiteraard pijnlijk, maar gelukkig
zijn ook door deze communicatiestoornis geen risico's ontstaan. Er is hetzelfde
gebeurd als bij de verklaring: de militair die naast de fax zat heeft die
lijst die zonder voorblad en verklaring binnen kwam, gezien, maar hoorde geen
belletje rinkelen en heeft er niet aan gedacht om haar naar de centrale organisatie
of de minister te sturen.Het crisiscentrum van de landmacht wordt bemand door militairen van verschillende
niveaus, maar ook door enkele burgers. Er kan dus niet worden gezegd op welke
niveau de organisatie op die plek heeft gefaald. Er is gewoon iets misgegaan
en de betrokkenen is heel goed duidelijk gemaakt dat dit niet had mogen voorkomen
en dat alles dat ook maar enigszins gevoelig en/of politiek relevant kan zijn
onmiddellijk moet worden doorgegeven. Daarom had de bewindsman ook enkele
maatregelen getroffen om iets dergelijks in ieder geval in de nabije toekomt
te voorkomen. Het zijn nog voorlopige maatregelen, want er wordt nog nader
bezien hoe crisisoperaties het beste kunnen worden aangestuurd. Hij
had er overigens behoefte aan op te merken dat er naast deze twee fouten veel
is goed gegaan. Tijdens de crisis heeft hij niets te klagen gehad over de
informatie vanuit het situatiecentrum van de landmacht. Er was een perfecte
samenwerking tussen de landmachtstaf en het defensiecrisisbeheersingscentrum
op het ministerie. De fouten zijn gemaakt, nadat het allerergste voorbij was
en de spanning er dus enigszins af was.De bewindsman ging vervolgens in op de vragen in samenhang met de persconferentie
in Zagreb. Zijn uitspraak op de conferentie te Londen, op 21 juli, dat duizenden
mannen ontbraken en dat moest worden gesproken in termen van «massamoord»
en «genocide», was ingegeven door dit al jarenlang bestaande patroon
en door de grote zorgen die hij had over de geruchten en de ooggetuigeverslagen
van vluchtelingen die in Tuzla waren aangekomen. Ook maakte hij zich grote
zorgen naar aanleiding van de bevindingen van de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking
die namens het kabinet naar Tuzla was gegaan. Toen hij op 23 juli 's middags
in Zagreb aankwam, bleek hem dat de bevelhebber der landstrijdkrachten, die
diezelfde zaterdag de uitspraak had gedaan dat Dutchbat geen genocide, maar
alleen de lichamen van minimaal negen geëxecuteerde mannen had waargenomen,
niet op de hoogte was van de andersluidende uitspraak op de conferentie te
Londen. Vervolgens had de minister, voorafgaand aan de persconferentie, gesproken
met de bevelhebber en daarbij erop gewezen dat de uitlatingen van Nederlandse
zijde over mogelijke wandaden en oorlogsmisdaden niet zouden moeten worden
beperkt tot die daden die met eigen ogen waren gezien. Er was immers een aantal
redenen om te vermoeden dat zeer ernstige gebeurtenissen hadden plaatsgevonden.Voorafgaand aan de persconferentie in Zagreb was een overleg met overste
Karremans gepland. Dit overleg heeft echter om een aantal redenen geen doorgang
gevonden. In de eerste plaats was de situatie in Zagreb zeer hectisch en daarnaast
achtte de minister het nodig om het reeds genoemde overleg met de bevelhebber
der landstrijdkrachten te voeren. Bovendien was er 's morgens al overleg gevoerd
tussen de voorlichtingsdienst van de landmacht en overste Karremans en had
de bewindsman de instructie gegeven dat de overste zich, als commandant, op
de persconferentie diende te beperken tot een feitelijk verslag van de gebeurtenissen.
De punten die voorafgaand aan de persconferentie door de landmachtvoorlichtingsdienst
waren voorbereid en op papier aangeleverd, waren ook alleen van feitelijke
aard, met uitzondering van de opmerking over «no good guys, no bad guys».
Die opmerking wekte een volstrekt verkeerde indruk en dit werd nog verergerd
door de wijze waarop overste Karremans op de persconferentie een aantal vragen
beantwoordde. In Nederland veroorzaakte dat ook een schokeffect, want algemeen
heerste het beeld dat het ging om een strijd van zwart tegen wit, zeker gezien
de ernstige oorlogsmisdrijven die al een aantal jaren zijn begaan door de
Bosnische Serviërs.De minister merkte op dat de werkelijkheid uiteraard vele kanten kent
en sterk wordt bepaald door hetgeen mensen persoonlijk waarnemen en door de
manier waarop zij, in een crisis, emotioneel op de omstandigheden reageren.
De uitlating «no good guys, no bad guys» is ook maar half waar;
er mogen maar weinig «good guys» zijn, er zijn in ieder geval
buitengewoon veel «bad guys» in de oorlog in Bosnië. Het
oogmerk van deze uitlating van overste Karremans was om aan te geven, dat
Dutchbat op bepaalde punten veel last had gehad van het optreden van bepaalde
moslimstrijders. De minister vroeg daar nog eens de aandacht voor, zonder
daarmee iets te kort te willen doen aan het zeer trieste beeld van systematische
massamoorden op en verdrijving van moslims. Dutchbat zat al een half jaar
opgesloten in Srebrenica en enkele dagen eerder was een Nederlandse militair
om het leven gekomen doordat moslimstrijders een handgranaat gooiden naar
een Nederlandse pantserwagen op het moment dat de betrokken Nederlanders wilden
terugtrekken. Vóór de observatieposten, bemand
door acht à negen militairen, stonden Servische militairen, al dan
niet met tanks en zware wapens, terwijl achter de observatieposten moslimstrijders
klaar stonden, soms met anti-tankwapens en andere zware wapens, om op het
moment dat de Nederlanders zich wilden terugtrekken uit de observatieposten,
hen onder vuur te nemen en op die manier te dwingen in de observatieposten
te blijven. Die situatie heeft uiteraard op veel Nederlandse militairen een
uiterst wrange indruk gemaakt. Zij waren er immers voor de bescherming van
de moslimbevolking, binnen de gegeven beperkte mogelijkheden, en hun werk
bestond uit het geven van humanitaire hulp en het helpen stabiliseren van
de enclave, gemotiveerd door het dagelijks lot van de talloze jonge en oude
mensen (mannen, vrouwen en kinderen) die al jarenlang in de enclave waren
opgesloten. De bewindsman had ook in gesprekken met Nederlandse militairen
een verschil geconstateerd in hun houding ten opzichte van de bevolking (waar
zij bijzonder veel voor hebben gedaan) en hun houding ten opzichte van bepaalde
onderdelen van de moslimstrijdkrachten in Srebrenica. Hij sprak daarbij bewust
over «bepaalde onderdelen», want een groot probleem was de interne
verdeeldheid van deze strijdkrachten. De leider van deze strijdkrachten was
al een aantal maanden niet meer ter plaatse (onlangs is hij opgedoken in Tuzla)
en diverse groeperingen wilden uiteenlopende dingen. Al met al was het functioneren
van Dutchbat dan ook buitengewoon problematisch.De bewindsman vond daarom dat bij het beoordelen van het optreden van
overste Karremans rekening moet worden gehouden met een aantal aspecten, zoals
de zeer indringende ervaringen van de militairen in Srebrenica en het feit
dat overste Karremans achttien uur in een vrachtwagen had gezeten tijdens
de lange tocht van Srebrenica naar Zagreb en voorafgaand aan de persconferentie
in het geheel niet op verhaal had kunnen komen. Overste Karremans heeft achteraf
ook te kennen gegeven dat de persconferentie inderdaad niet had moeten verlopen
op de manier waarop het is gegaan. In het bijzonder betreurt overste Karremans
de indruk die door de opmerking over «good guys» en «bad
guys» is ontstaan, een indruk die hij beslist niet heeft willen wekken.
Met de opmerking over «good guys» en «bad guys» was
bedoeld aan te geven dat het niet ging om een strijd tussen «engelen
en duivels», maar dat er aan beide kanten problemen waren.De minister vond dat op dit punt een beoordelingsfout is gemaakt waar
het gaat om de politieke gevoeligheid van een dergelijke zin over «good
guys» en «bad guys» en over de manier waarop een en ander
op een persconferentie verkeerd zou kunnen lopen. Het ging hier om de zeer
stellige mening van overste Karremans en de bewindsman was op zichzelf geen
voorstander van het krachtig onderdrukken van dat soort persoonlijke meningen,
maar was wel voorstander van een scherpe grens tussen militair-operationele
en politieke uitspraken. De uitspraak over «good guys» en «bad
guys» ging over die grens heen en had dan ook niet mogen worden gedaan.Overigens moest hij op dit punt ook de hand in eigen boezem steken, omdat
hij voorafgaand aan de persconferentie geen overleg met overste Karremans
had gehad, hoewel dat wel was beoogd. Achteraf gezien moest de minister zeggen
dat hij in de ontspannen sfeer van «de Nederlanders zijn eruit»
en van blijdschap om deze 400 mensen in levende lijve terug te zien, niet
voldoende op zijn qui vive was geweest. Hij had hieruit geleerd dat ook in
zo'n sfeer toch op de kleintjes moet worden gelet, omdat er ook dan nog van
alles mis kan gaan.Aanvullend merkte hij op dat een woord als «collega» waarmee
generaal Mladic door overste Karremans is aangeduid, niet op papier stond.
Ditzelfde geldt voor de min of meer waarderende woorden over de wijze waarop
Mladic Dutchbat militair uitgemanoeuvreerd had. Daarnaast is de gang van zaken
tijdens de bewuste persconferentie tot in detail geanalyseerd,
waarbij de conclusie is getrokken dat persconferenties voortaan uitgebreider
en rustiger moeten worden voorbereid. Zoals het nu in Zagreb is gegaan, had
het niet moeten gebeuren.De minister beantwoordde hierna de vragen en opmerkingen over de kritiek
van de (voormalige) VN-rapporteur Mazowiecki. Hij was verbaasd door die kritiek.
De betrokken landmachtmilitairen die zijn benaderd door de VN-mensenrechtencommissie,
hebben hun volle medewerking gegeven aan het horen van Nederlandse militairen.
De vertegenwoordiger van de heer Mazowiecki die zich in Zagreb meldde voor
gesprekken met Nederlandse militairen, had niet een bepaald plan van aanpak.
Daarop heeft een Nederlandse militair voor deze VN-vertegenwoordiger een plan
van aanpak opgesteld, inhoudende dat 90 militairen konden worden gehoord.
Daarvoor was overigens maar een zeer korte periode beschikbaar, omdat de betrokken
militairen naar Nederland terug moesten. Dit plan is hierna uitgevoerd en
de medewerkster van de VN-commissie heeft zich hier ook zeer tevreden over
betoond.Het is mogelijk dat er later een verzoek is gekomen om nog meer militairen
te mogen horen. Inmiddels echter waren veel van die militairen al in Nederland
met hun relaties herenigd en op vakantie gegaan. Verder moet worden bedacht
dat een groot deel van het werk van de commissie-Mazowiecki het verzamelen
van ooggetuigeverklaringen van vluchtelingen in en om Tuzla betreft en het
is op zichzelf begrijpelijk dat onder die vluchtelingen een gevoel van teleurstelling
heerst over de mate waarin Unprofor hen heeft kunnen beschermen. Dat gevoel
heerst overigens bij een groot deel van de Bosnische bevolking, ingegeven
door de kloof tussen een term als «safe area» en de werkelijkheid
dat de VN nooit méér dan alleen blauwhelmen in de safe areas
heeft gehad. Daarnaast bestaat de indruk dat Servische militairen, gebruikmakend
van Nederlandse uniformen en blauwhelmen en wellicht ook witte voertuigen,
een aantal moslimvluchtelingen op de tocht vanuit Srebrenica naar het westen
hebben benaderd alsof ze VN-militairen waren, en ook vluchtelingen hebben
ingerekend en ernstig hebben mishandeld. Ook daar kan een bron van klachten
vanwege vluchtelingen liggen.In ieder geval is vanuit Nederland en de landmachtmilitairen die in Zagreb
waren, steeds ten volle medewerking gegeven aan de wensen van de VN-rapporteur
Mazowiecki. Spoedig na de val van Srebrenica had de minister een brief van
de heer Mazowiecki gekregen waarin om medewerking werd gevraagd, en hij had
die medewerking toen direct volledig toegezegd. Hetzelfde geldt voor het VN-tribunaal
dat oorlogsmisdaden onderzoekt. Hij had verder, nadat hij het rapport van
de VN-mensenrechtencommissie had gelezen, een brief aan de heer Mazowiecki
geschreven en daarin om een toelichting op de klachten gevraagd. Hij hoopte
die klachten spoedig gespecificeerd te krijgen en mochten er klachten zijn
die, na onderzoek, terecht blijken te zijn, dan wilde hij zeker ter zake actie
ondernemen. Op dit moment had hij geen redenen om te veronderstellen dat er
terechte klachten zijn geuit. Hij beklemtoonde dat hij op dit punt zeker geen
afhoudende houding innam, maar hij wilde nu eerst precies horen wat er eventueel
is misgegaan. Daarnaast is al het beschikbare materiaal over mogelijke oorlogsmisdaden
direct aan de VN-commissie beschikbaar gesteld en in het rapport van deze
commissie wordt daar ook gebruik van gemaakt. Zo gaat het bij de in dit rapport
genoemde melding van een «international observer» dat er vrachtwagens
met lijken zijn gezien, om een melding van Nederlandse militairen. Verder
zal al het materiaal dat in de komende uitgebreide debriefing wordt verzameld,
aan de commissie-Mazowiecki worden verstrekt.Hij zegde toe nog voor het komende plenaire debat in de Kamer telefonisch
contact te zoeken met de heer Mazowiecki en de Kamer daar verder over te informeren.
Overigens is er, direct na het uitkomen van het rapport van de VN-mensenrechtencommissie,
telefonisch contact geweest met de staf van deze commissie, waarbij
ook al om een specificatie van de klachten is gevraagd, maar daar kwam geen
duidelijk antwoord op; wellicht was er op dat moment telefonisch contact met
de verkeerde persoon. Hoe dat verder zij: ook de minister had er behoefte
aan, nauwkeurig van de heer Mazowiecki te horen wat deze heeft bewogen tot
de opmerking over onvoldoende medewerking vanwege Nederland. In het rapport
zelf wordt dit punt verder niet toegelicht. Er wordt wel een aanbeveling gedaan
over een afzonderlijk internationaal onderzoek naar de rol van Unprofor, maar
die aanbeveling komt niet voort uit eerdere opmerkingen in het rapport. Kennelijk
gaat het vooral om het begrijpelijke gevoel bij de heer Mazowiecki dat Unprofor
heeft gefaald. Juist met het oog hierop heeft de heer Mazowiecki trouwens
ook zijn functie neergelegd.Daarnaast is de heer Mazowiecki tijdens het afronden van zijn rapport,
half augustus, waarschijnlijk op het punt gestoten dat er nog geen uitgebreide
debriefing had plaatsgevonden. Ook de minister had op zichzelf graag gezien
dat die debriefing er al was geweest, maar bedacht moet worden dat het merendeel
van de betrokken militairen niet het gebruikelijke verlof had kunnen genieten,
dat normaliter halverwege de uitzendtermijn kan worden opgenomen, omdat vanaf
april alle transporten waren geblokkeerd. Deze militairen hadden recht op
vakantie, teneinde op verhaal te komen, en de familieleden in Nederland stonden
vaak al enige weken klaar om hun geliefden mee te nemen op vakantie, waar
zij rustig de vreselijke ervaringen konden verwerken. Het had dan ook zeker
zeer grote commotie en veel negatieve reacties gegeven als het ministerie
op dat moment eerst drie weken lang een uitgebreid onderzoek had ingesteld.
Anderzijds heeft het ministerie niet stilgezeten, want met de Dutchbatters
die debriefd konden worden in de korte periode in Zagreb, zijn gesprekken
gevoerd. Verder zijn alle militairen benaderd met de vertaalde vragenlijst
van het VN-oorlogsmisdadentribunaal.Inmiddels is de hele organisatie van de debriefing gereed. Zo zijn circa
20 debriefingsteams gevormd en zijn uitgekiende vragenlijsten opgesteld. Aanstaande
maandag wordt met de debriefing een begin gemaakt, een dag waarop alle Dutchbatters
weer terug zijn. Er kan ook snel worden gewerkt, omdat er circa twintig teams
zijn gevormd. Bij de debriefing is voorzien in de mogelijkheid van (psychologische)
hulpverlening, teneinde in te kunnen spelen op mogelijke emoties die tijdens
het debriefen naar voren komen. Van alle debriefings-gesprekken met individuele
militairen worden processen-verbaal opgemaakt die vervolgens worden geanalyseerd,
waarna een debriefingsrapport wordt uitgebracht. De minister streefde ernaar
een en ander, voorzien van zijn conclusies, begin oktober aan de Kamer toe
te zenden.De bevoegdheden van de beide externe adviseurs zijn op geen enkele manier
beperkt. Hen is gevraagd om kritisch te kijken naar de opzet en de aanpak
van het onderzoek, de vragenlijsten, de samenstelling van de debriefingsteams
e.d., en hen is ook gevraagd of zij zelf enige gesprekken willen meemaken.
Vervolgens is het de bedoeling dat zij de wijze waarop er wordt gerapporteerd,
kritisch begeleiden en uiteindelijk bij afzonderlijke brief een onafhankelijk
oordeel aan de minister kenbaar maken. Het rapport zal in het Engels worden
vertaald en beschikbaar worden gesteld aan internationale instanties die het
naadje van de kous willen weten. Hetzelfde geldt voor de brief d.d. 28 augustus
aan de Kamer.De bewindsman had niet de mogelijkheid van een onafhankelijk onderzoek
overwogen. De normale gang van zaken is dat na voltooiing van een missie een
volledige debriefing plaatsvindt in de organisatie zelf. De organisatie is
daarvoor ook ingericht. De debriefing geschiedt niet door de commandanten,
maar door anderen, terwijl bovendien deskundigen van de marechaussee en deskundigen
in sociale wetenschappen erbij zijn betrokken. Daarnaast zijn, zoals bekend,
twee externe adviseurs aangetrokken, die niet alleen over een grote juridische
expertise beschikken, maar ook in staat zijn om de operationele
aspecten van een debriefing goed te beoordelen.De minister ging hierna in op de in de brief van 28 augustus geschetste
maatregelen, zoals aanstelling van liaison-officieren en grotere bevoegdheden
voor de chef Defensiestaf bij vredesoperaties. Hij had in deze brief aangegeven,
nog geen definitieve conclusies te kunnen trekken, omdat een eventuele reorganisatie
van de aansturing van de crisisbeheersingsoperaties en de relaties tussen
de drie bevelhebbers en de centrale organisatie nog nader onderzoek behoeft.
Hij hoopte de Kamer eind oktober/begin november zijn bevindingen op dit punt
te kunnen meedelen. Overigens is een en ander in andere landen zeer verschillend
geregeld. Sommige landen hebben één gemeenschappelijk hoofdkwartier,
andere landen hebben weer een met Nederland vergelijkbare situatie met grote
eigen verantwoordelijkheden voor de drie bevelhebbers. Zelf ging hij ervan
uit dat in de huidige tijd van crisisbeheersingsoperaties, waarbij marine,
luchtmacht en landmacht vaak gezamenlijk moeten optreden, meer samenwerking
tussen de toppen van de drie krijgsmachtdelen en dus ook een meer centrale
aansturing geboden is, maar definitieve conclusies hierover had hij nog niet
bereikt.Overigens is dit ook onderwerp van gesprek in het kader van spoor één,
waarbij het gaat om een herziening van de relatie tussen de centrale organisatie
en de Haagse staven. Hij meende dat bij het bepalen van de wijze van samenwerking
tussen de bevelhebbers en de chef Defensiestaf vooral moet worden gelet op
aspecten als efficiëntie, doelmatigheid, snelheid van optreden en uiteraard
ook een goede informatievoorziening. Met het oog hierop had hij de chef Defensiestaf
al ruimere bevoegdheden gegeven, zoals aangegeven in de brief van 28 augustus.Afsluitend merkte hij op dat er na de val van Srebrenica gedurende enige
tijd een golf van soms nogal negatieve publiciteit is geweest, waarbij de
waardering voor de grote inzet van de Nederlandse VN-militairen bij een aantal
commentatoren is omgeslagen in gevoelens van schaamte en soms zelfs in beschuldigingen
dat niet adequaat zou zijn opgetreden. Daardoor werd achteraf van de militairen
het onmogelijke geëist. De diepe afkeer van hetgeen de Bosnische Serviërs
de bevolking hebben aangedaan, werd een voedingsbodem voor scherpe kritiek,
waardoor een te negatief beeld ontstond. De minister ging ervan uit dat door
de brief van 28 augustus en door zijn opmerkingen vandaag is aangetoond dat
de invulling van de VN-opdracht door de Nederlandse militairen zo goed is
geweest als menselijkerwijs van hen kon worden gevraagd. Hij had een aantal
redenen aangegeven waarom Srebrenica in een tragedie is geëindigd en
waarom de enclave onverdedigbaar was. Bij dit alles moet goed voor ogen worden
gehouden dat de Bosnisch-Servische agressie en de waanzinnige criminele politiek
van etnische zuivering de bron van deze tragedie vormen. De grotere en kleinere
fouten die na afloop van de val van Srebrenica zijn gemaakt in de Defensie-organisatie,
zijn en blijven natuurlijk verkeerd, maar zijn verklaarbaar door de omstandigheden.
Het zijn geen kapitale blunders geweest en er zijn hierdoor ook geen mensen
in gevaar gebracht. Met het oog op die fouten en vergissingen zijn passende
maatregelen genomen, naar gelang de ernst van die fouten en vergissingen.Uit het forse aandeel die de Koninklijke luchtmacht, de Koninklijke landmacht
en de Koninklijke marine dezer dagen hebben in de harde actie van de NAVO-vliegtuigen
en de snelle reactiemacht moge blijken dat de Nederlandse krijgsmacht beschikt
over prima militairen die, als het nodig is, ook harde en rake klappen kunnen
uitdelen tegen een partij die keer op keer schandelijke oorlogsmisdaden begaat.
De minister vond dat dit deze militairen tot eer strekt.Hij merkte nog op van geen enkele kant de suggestie te hebben gehoord
dat de legertop niet loyaal zou hebben meegewerkt aan de uitvoering van politieke
besluiten. Verder was hij overtuigd en doordrongen van de grote
loyaliteit waarmee steeds is meegewerkt aan de uitvoering van een bijzonder
moeilijke opdracht, ook door degenen die vanuit militair oogpunt wel eens
een vraagteken hebben geplaatst. De hele organisatie beseft dat zij verantwoordelijk
is voor de militair-operationele taken en dat politici verantwoordelijk zijn
voor de beleidsopdrachten die aan de organisatie worden gegeven. In dat verband
had hij het zeer gewaardeerd dat diverse woordvoerders vandaag te kennen hebben
gegeven dat de politici niet voor deze verantwoordelijkheid mogen weglopen.Voorts kon hij de vraag of de legerleiding zaken heeft toegedekt om schade
te beperken en of sprake is van een georganiseerde cover-up, zonder meer met
een krachtig «nee» beantwoorden. Uit alle brieven en mondelinge
inlichtingen blijkt dat het de legerleiding en alle betrokken militairen er
evenzeer als de politici om te doen is, het naadje van de kous te weten en
precies vast te stellen waar door de Bosnische Serviërs oorlogsmisdrijven
zijn begaan. Deze moeten immers worden gemeld aan internationale instanties
en hard worden vervolgd.Tenslotte zegde hij toe de nog openstaande vragen schriftelijk te beantwoorden.
Ook zegde hij toe de videoband die gisteren is opgedoken en die op de middag
van 11 juli is gemaakt door een militair die de stroom vluchtelingen zag aankomen,
ter beschikking te stellen van de Kamerleden die daar belangstelling voor
hebben. In dit verband merkte hij nog in antwoord op de vraag over een gewiste
videoband op, dat deze band is gewist omdat daar geclassificeerde informatie
op stond die niet in handen van de Serviërs mocht vallen, namelijk informatie
over de communicatie tussen de forward air controllers: de manschappen op
de grond die de NAVO-vliegtuigen naar doelen leiden. De vrees bestond dat,
als die band door de Serviërs zou kunnen worden bekeken, de betrokken
militairen gedood zouden worden.De Minister van Buitenlandse Zaken merkte eerst op dat uiteraard
alom de behoefte leeft om lessen te trekken uit de gebeurtenissen rond Srebrenica,
maar anderzijds is het niet eenvoudig om dat te doen, nu het drama in voormalig
Joegoslavië nog in volle hevigheid gaande is. Het leek hem verstandig
om, alvorens lessen te trekken, wat meer afstand te krijgen en daarmee wellicht
te wachten tot het drama werkelijk tot een afronding is gekomen. Bedacht moet
hierbij ook worden dat het fenomeen van de enclaves is ontstaan toen het Vance/Owen-plan
nog op tafel lag, terwijl daarna de situatie sterk veranderde en de enclaves
in feite vreemde eenden in de bijt werden en een onoplosbaar probleem gingen
vormen.In reactie op de vragen over de uitlatingen van ambassadeur Biegman zei
de minister dat het in het algemeen aanbeveling verdient als ambtenaren bij
het openbaar uiten van hun inzichten voorzichtigheid betrachten, vooral als
het gaat om onderwerpen waar zij in hun functie direct bij betrokken zijn.
Dit laatste is in hoge mate het geval bij ambassadeur Biegman en de bewindsman
had het dan ook wijzer gevonden als de heer Biegman het bewuste interview
niet had gegeven. Verder geldt dat de bespiegelingen in dat interview geheel
voor rekening van de heer Biegman zelf komen; hij heeft bij die gelegenheid
zijn eigen opvattingen weergegeven, niet die van de Minister van Buitenlandse
Zaken. De heer Biegman is hier ook van op de hoogte gesteld en vanmorgen had
de minister nog contact met hem gehad, waarbij de heer Biegman (die eenieder
kent als een zeer talentvol en betrokken mens, zeker waar het voormalig Joegoslavië
betreft) heeft verklaard dat de twee minuten die zijn uitgezonden, onderdeel
waren van een twintig minuten durend interview. In dat interview, aldus de
heer Biegman, had hij het zeer voor de Nederlandse militairen opgenomen en
had hij ook gesteld dat er geen sprake hoeft te zijn van een Nederlands schuldgevoel;
als er al sprake zou moeten zijn van een schuldgevoel, zou dat een gevoel
in VN-kader moeten zijn. Daarnaast heeft hij, aldus verder de
heer Biegman, in het interview proberen te verklaren waarom toch bepaalde
uitlatingen door Nederlandse militairen konden worden gedaan. De heer Biegman
betreurt het zeer dat zijn woorden kennelijk vatbaar waren voor een andere
uitleg dan hij heeft bedoeld.De verantwoordelijkheid voor het besluit om al weg te gaan uit Srebrenica
voordat geregeld was dat het Rode Kruis toegang kreeg tot plaatsen waar, naar
werd vermoed, weggevoerde mannen zouden verblijven, ligt geheel bij de leiding
van Unprofor. Unprofor wilde dat Dutchbat zo snel mogelijk vertrok uit Srebrenica,
omdat men de mogelijkheid wilde hebben om eventueel Gorazde te verdedigen
met luchtacties. Bovendien is het vertrek van Dutchbat in hoge mate gedicteerd
door Mladic. Dat neemt niet weg dat voorafgaand hieraan van Nederlandse zijde
alles in het werk is gesteld om te proberen het Rode Kruis tijdig in Srebrenica
te krijgen. Nederland stond ook op het standpunt (hoewel dit uiteraard geen
onderwerp van Nederlandse jurisdictie is) dat Dutchbat pas behoorde te vertrekken
als de bewoners van de enclave in veiligheid waren en de gijzelaars vrij waren
gekomen. Zelfs was er in het begin nog hoop dat geëist zou kunnen worden
dat de weggevoerde mannen terug zouden moeten zijn. Die hoop werd ingegeven
door het bericht dat de eerste groep mannen die was ondervraagd in het stadion,
weer was teruggekeerd.In die dagen heeft in Belgrado een overleg plaatsgevonden tussen Mladic,
generaal Smith en Milosevic, in aanwezigheid van Carl Bildt. De minister was
hiervan op de hoogte en heeft toen ook in een telefonisch contact met Bildt
gezegd dat het voor Nederland de hoogste prioriteit had dat het Rode Kruis
toegang zou krijgen tot de plaatsen waar, naar werd vermoed, de weggevoerde
mannen aanwezig zouden zijn. Bildt heeft dit punt in het overleg in Belgrado
ingebracht en daarop is toegezegd dat het Rode Kruis toegang zou krijgen,
maar deze toezegging is tot op de dag van vandaag niet nagekomen. Daarnaast
is dit punt vanwege Nederland in VN-verband aan de orde gesteld en de hierover
aangenomen resolutie refereert daar ook aan. Vervolgens echter kwam er het
al genoemde moment waarop Unprofor het om andere redenen wenselijk vond dat
Dutchbat zo snel mogelijk uit Srebrenica zou vertrekken en op dat moment was
het absoluut niet meer mogelijk om van toegang door het Rode Kruis een eis
te maken.De bewindsman sprak tegen dat er een tegenstelling zou zijn tussen hem
en de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Een neiging tot zelfgenoegzaamheid
is, zo vond hij, wel te verenigen met de constatering dat er verkeerde dingen
zijn gebeurd. Hij meende dat er zeker een neiging is om zelfgenoegzaam te
spreken over Nederland als «dat kleine dappere landje» en om diep
ontroerd te raken over de eigen prestaties, maar anderzijds is het een feit
dat er veel goede prestaties zijn geleverd waar Nederland terecht voor valt
te prijzen. In ieder geval moet de angst voor zelfgenoegzaamheid niet verkeren
in inktzwarte zelfbeschuldigingen.In Zepa was er, in vergelijking met Srebrenica, een langere waarschuwingstijd,
waardoor er voor de mannelijke bevolking veel betere mogelijkheden waren om
tijdig te vertrekken. Het overgrote deel van de mannelijke bevolking was dan
ook al vertrokken toen Zepa (dat overigens niet werd verdedigd) viel. De rest
van de bevolking is vervolgens afgevoerd naar centraal-Bosnië. Er zijn,
wat Zepa betreft, ook geen meldingen van massaslachtingen gekomen.Hij weersprak dat de Minister-President het standpunt zou hebben ingenomen
dat troepen naar Gorazde moeten worden gestuurd. In het kabinet heeft een
gedachtenwisseling plaatsgevonden over de vraag wat er op dit punt zou moeten
worden gedaan, waarbij is overwogen dat er morele commitments van de VN zijn
en dat Nederland morele commitments aan de VN heeft. De Minister-President
heeft terecht opgemerkt dat een verzoek van de VN om hulp bekeken zou moeten
worden, zoals dat met ieder verzoek om hulp gebeurt. Zelf had
de minister enige weken eerder, toen hem om een reactie werd gevraagd maar
er nog geen verzoek om hulp van de VN lag, zich afgevraagd of Nederland in
staat zou zijn om aan een dergelijk verzoek te voldoen, maar daarbij ook gezegd
zich te zullen verzetten tegen het op voorhand afwijzen van zo'n verzoek.
Hij zou het rampzalig vinden als Nederland zijn uiterst belangrijke en vaak
voorbeeldige commitment aan de VN-opdracht in voormalig Joegoslavië zou
verlaten, nu Nederland een flinke teleurstelling achter de rug heeft en er
ook fouten zijn gemaakt.Hij herinnerde er tenslotte aan, een aantal keren met de Kamer overleg
te hebben gepleegd over allerlei stappen om te pogen het steeds verder «wegzakken
van Dutchbat» te voorkomen. Zo heeft Nederland dit punt hoog opgespeeld
op de Europese top in Essen en is geprobeerd een nauwe relatie te verkrijgen
met de contactgroep, hetgeen ook is gelukt. Verder is op vrijwel iedere lunch
in EU-verband de situatie in voormalig Joegoslavië ter sprake gebracht. De voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,KorthalsDe fungerend voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse
Zaken,BukmanDe griffier van de vaste commissie voor Defensie,Teunissen XNoot1Samenstelling: Leden: Mateman (CDA), Wolters (CDA), Korthals (VVD), voorzitter,
Weisglas (VVD), H. Vos (PvdA), Van den Berg (SGP), Van Traa (PvdA), Van Gelder
(PvdA), Zijlstra (PvdA), Hillen (CDA), Valk (PvdA), Sipkes (GroenLinks), Van
Hoof (VVD), Bukman (CDA), Hoekema (D66), ondervoorzitter, Leerkes (Unie 55+),
De Koning (D66), Voûte-Droste (VVD), Van den Bos (D66), Van Ardenne-van
der Hoeven (CDA), Verkerk, Van Waning (D66), Sterk (PvdA), Van den Doel (VVD).Plv. leden: Terpstra (CDA), Beinema (CDA), Van Rey (VVD), Van Heemskerck
Pillis-Duvekot (VVD), Dijksman (PvdA), Van Middelkoop (GPV), Houda (PvdA),
Middel (PvdA), Oudkerk (PvdA), Verhagen (CDA), Woltjer (PvdA), Rosenmöller
(GroenLinks), Hoogervorst (VVD), Mulder-van Dam (CDA), Ter Veer (D66), Stellingwerf
(RPF), De Hoop Scheffer (CDA), Hessing (VVD), Scheltema-de Nie (D66), Van
der Hoeven (CDA), Van Wingerden, Roethof (D66), Rehwinkel (PvdA), Keur (VVD),
Marijnissen (SP).XNoot2Samenstelling: Leden: Beinema (CDA), Van der Linden (CDA), Blaauw (VVD),
Weisglas (VVD), Van Heemskerck Pillis-Duvekot (VVD), H. Vos (PvdA), Van Traa
(PvdA), ondervoorzitter, Verspaget (PvdA), De Hoop Scheffer (CDA), Ybema (D66),
Apostolou (PvdA), Van Middelkoop (GPV), Valk (PvdA), Sipkes (GroenLinks),
Bukman (CDA), voorzitter, Boogaard (AOV), Woltjer (PvdA), Hessing (VVD), Van
den Bos (D66), Hoekema (D66), Marijnissen (SP), Verhagen (CDA), Roethof (D66),
Rouvoet (RPF), Van den Doel (VVD).Plv. leden: Leers (CDA), Bremmer (CDA), Korthals (VVD), Van der Stoel
(VVD), Voûte-Droste (VVD), Van Nieuwenhoven (PvdA), Dijksma (PvdA),
Lilipaly (PvdA), Gabor (CDA), De Graaf (D66), Van Gijzel (PvdA), Van den Berg
(SGP), Houda (PvdA), Rosenmöller (GroenLinks), Deetman (CDA), Hendriks,
Van Oven (PvdA), Hoogervorst (VVD), Dittrich (D66), Hillen (CDA), Van Ardenne-van
der t Hoeven (CDA), Van Waning (D66), Leerkes (Unie 55+), Bolkestein (VVD). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22181-119.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl