Het Nederlands buitenlands beleid ten aanzien van Latijns-Amerika en de Cariben; Verslag van een Algemeen Overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST134031
 2008-2009
 
 29 653
 Het Nederlands buitenlands beleid ten aanzien van Latijns-Amerika en
de Cariben
 
 
 
 
 Nr. 
 8
 VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
 Vastgesteld 20 augustus 2009
 De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken
en de vaste commissie voor Economische Zaken
hebben op 9 juni 2009 overleg gevoerd met minister Verhagen van Buitenlandse
Zaken, minister Koenders voor Ontwikkelingssamenwerking en staatssecretaris
Heemskerk van Economische Zaken over:
 
 – de brief van de minister van Buitenlandse Zaken
d.d. 23 februari 2009 met de actualisering van de Latijns-Amerikanotitie
(29 653, nr. 6).
 
 Van dit overleg brengen de commissies bijgaand stenografisch verslag uit.
 
 De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
 Ormel
 De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
 Timmer
 De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
 Van der Kolk-Timmermans
 
 
 
 Voorzitter: Ormel
 
 
 Griffier: Van der Kolk-Timmermans
 
 
 Aanwezig zijn zeven leden der Kamer, te weten: Boekestijn, Ferrier, Van
Bommel, Ormel, Ortega-Martijn, Van der Staaij en Waalkens,
 
 en minister Verhagen van Buitenlandse Zaken, minister Koenders voor Ontwikkelingssamenwerking
en staatssecretaris Heemskerk van Economische Zaken.
 
 De voorzitter: Ik heet de ministers van Buitenlandse
Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking van harte welkom. Wij zijn nog in
afwachting van de staatssecretaris van Economische Zaken, maar wij zullen
alvast beginnen. Alvorens het woord te geven aan de eerste woordvoerder, moet
ik melden dat de woordvoerder van de VVD-fractie, de heer Boekestijn, ons
helaas om acht uur moet verlaten wegens dwingende omstandigheden. De woordvoerder
namens de ChristenUnie, mevrouw Ortega-Martijn, is geen lid van deze vaste
commissie. Ik neem aan dat de commissie er geen bezwaar tegen heeft dat zij
namens de ChristenUnie het woord voert en heet mevrouw Ortega van harte welkom
om hier het woord te voeren.
 Voor dit overleg staat drie uur gepland, maar dat was in de verwachting
dat ook de Caribennotitie hieraan zou zijn toegevoegd. Deze notitie wordt
echter op een later tijdstip behandeld en ik kan mij dan ook voorstellen dat
wij wat eerder klaar zijn. Ik stel een spreektijd in eerste termijn voor van
maximaal zes minuten.
 
 De heer Boekestijn (VVD): Voorzitter. We hebben
het vandaag over Latijns-Amerika. Daar hebben we het niet zo vaak over, maar
vandaag wel. Latijns-Amerika is voor Nederland niet het belangrijkste continent.
Historisch is onze positie, afgezien van de Cariben, niet erg pregnant. Ons
land had daar in de zestiende eeuw wel enige invloed, maar veel minder dan
Portugal of Spanje. Ook voor de export zijn die betrekkingen betrekkelijk
mager. Van onze export gaat bijna 70% naar de EU, 7% naar Azië,
5,4% naar Amerika en 1,6% naar Latijns-Amerika. De vraag werpt
zich dus op of dit een continent is waar we ons op moeten concentreren. Sterker
nog: als je iets wilt doen aan de hervorming van het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid
en echt iets zou willen doen aan versnippering, kun je jezelf de vraag stellen
of we dat eigenlijk daar wel moeten doen.
 Mijn fractie is van mening dat wij de ontwikkelingsrelatie met Latijns-Amerika
zouden moeten afbouwen. Wij vinden het prima dat Buitenlandse Zaken probeert
de mensenrechten te bevorderen, zo goed en zo kwaad als dat kan. Het is ook
mooi dat de staatssecretaris in de lokale private sector mooie dingen doet,
maar of wij nu echt moeten doorgaan met Guatemala, Nicaragua, Bolivia en Colombia
is toch de vraag. Welke argumenten zou hij daarvoor kunnen hanteren? In de
eerste plaats hebben we de ontwikkelingsrelatie met Brazilië, Equator,
El Salvador en Honduras al afgebouwd. Met Suriname wordt de relatie veranderd.
In de tweede plaats heeft Zuid-Amerika in vergelijking met Afrika relatief
veel middeninkomenslanden, maar zeker ook lage-inkomenslanden zoals Nicaragua
en Bolivia. In dit continent zijn echter geen humanitaire rampen of hongersnoden
en het per capita inkomen van bijvoorbeeld Bolivia is nog steeds vier keer
zo hoog als dat van de Democratische Republiek Congo. Het is echt een rijker
gebied.
 Nog een argument om het niet meer te doen, ervan afgezien dat je tegen
versnippering wilt zijn, is dat Zuid-Amerika relatief weinig grondstoffen
heeft in vergelijking met Afrika. Wat wij nu leren in Afrika is dat juist
het hebben van grondstoffen een oorzaak is van corruptie. Het corruptiepotentieel
wordt daar veel groter door. Zuid-Amerika staat er dus gewoon beter voor.
 De welvaart in Zuid-Amerika is zeer ongelijk verdeeld. Dat is het grootste
probleem van het continent. Hulp aan landen met een zeer ongelijke inkomensverdeling
is natuurlijk intrinsiek lastig. Verder is Nederland maar een kleine speler:
5,7% van ons budget gaat naar Latijns-Amerika en 32,7% naar
sub-Sahara Afrika. Zou het niet beter zijn om dat percentage voor sub-Sahara
Afrika te verhogen?
 Het laatste argument is dat goed bestuur zich maar zeer moeilijk laat
exporteren. Dat blijkt uit elk evaluatieonderzoek. In onze ontwikkelingssamenwerkingsprojecten
ligt het accent op dat goede bestuur. Ik heb het gevoel dat we daarmee toch
niet zulke spectaculaire resultaten behalen. Heel beeldend was Nicaragua;
dat was natuurlijk een «Pronkerfenis» waar de minister voor Ontwikkelingssamenwerking,
wijs als hij is, besloten heeft om te straffen omdat partijen van verkiezingen
waren uitgesloten. Ik vond het heel wijs dat de minister dat deed.
 Ik heb een aantal vragen, waarbij ik de minister van Buitenlandse Zaken
niet zal overslaan. Mijn eerste vraag is of de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
de algemene begrotingssteun aan Nicaragua zal hervatten. Wat zijn de effecten
die wij behaald hebben op goed bestuur? De brief is wat dat betreft toch wel
heel algemeen gesteld. Dat is ook een vraag aan de minister van Buitenlandse
Zaken. Toen ik studeerde, las ik NRC Handelsblad altijd heel nauwgezet en
was ik altijd zeer onder de indruk van de columns van de heer Heldring. De
heer Heldring was altijd heel kritisch over mensenrechten en het idee dat
je democratie kunt exporteren. Ik weet niet wat er mis is gegaan, maar opeens
bevond ik mijzelf in het parlement. De minister van Buitenlandse Zaken heeft
de mond altijd vol van mensenrechten. Dat begrijp ik, want ik ben liberaal
en ik ben dat met hem eens. Maar het is zo ongeveer het allermoeilijkste buitenlands
beleid dat je kunt voeren. In de brief wordt heel positief gesproken over
het bevorderen van de mensenrechten in Latijns-Amerika, maar kan de minister
van Buitenlandse Zaken ons vertellen wat we daar nu eigenlijk mee bereikt
hebben? Ik bedoel dat niet cynisch. Ik stel een open vraag, want dat staat
namelijk helemaal niet in de brief.
 Mijn laatste vraag gaat over de bestrijding van terrorisme, illegale drugs
en wapenhandel. Dat is heel belangrijk, zeker in Guatemala en Colombia. Mijn
vraag aan de minister voor Ontwikkelingssamenwerking is of dit ook met ODA-gelden
gebeurt of dat daar andere potjes voor worden gebruikt.
 
 Mevrouw Ferrier (CDA): Voorzitter. Het CDA
heeft een compleet tegenovergestelde visie op het belang van Latijns-Amerika
aan die van de VVD-fractie. Latijns-Amerika is voor Nederland van belang,
omdat er op allerlei terreinen kansen liggen, niet alleen voor het bedrijfsleven,
maar ook op het gebied van onderwijs. Daarnaast, in een snel veranderende
wereld kan Latijns-Amerika een interessante partner zijn voor Nederland en
Europa vanwege de vele banden die er zijn – al meer dan 400 jaar zijn
er relaties tussen beide continenten – en culturele overeenkomsten.
Bovendien betekent het feit dat er straks Nederlandse gemeenten in de regio
liggen dat we baat hebben bij rust en stabiliteit in die regio. Mijn fractie
vindt het dan ook een slechte zaak dat we nu pas na vijf jaar weer spreken
over het beleid dat Nederland formuleert ten aanzien van dit belangrijke continent.
 We begrijpen dat we er lang op moesten wachten, omdat er van alles afgestemd
moest worden aangaande de notitie over Latijns-Amerika. Ik moet toch zeggen
dat de notitie teleurstellend weinig concreet en voortvarend is en dat terwijl
er toch zoveel signalen zijn dat men zich er in Nederland zeer breed van bewust
is dat Latijns-Amerika voor ons een belangrijk continent is, behalve misschien
de fractie van de VVD en de heer Boekestijn. Op het niveau van de regering
zijn er bezoeken van bewindslieden over en weer. Dat zijn vruchtbare bezoeken,
zoals staatsbezoeken en handelsmissies, maar ook zijn de jaarlijkse bijeenkomsten
van de SER, El Encuentro Latino Europeo inmiddels bekend. Dat zijn momenten
waarop steeds meer naar voren komt hoe belangrijk het is dat de
samenwerking tussen Nederland, Europa en Latijns-Amerika wordt versterkt.
Op het niveau van de volksvertegenwoordiging is een samenwerkingsverband opgericht
tussen parlementariërs uit Europa en parlementariërs uit Latijns-Amerika
om gericht samen te werken, bewust van de gedeelde belangen die we hebben.
Dat samenwerkingsverband is hier in de oude zaal opgericht.
 Nederland behoort in veel Latijns-Amerikaanse landen tot de grootste investeerders.
Nederland biedt Latijns-Amerika toegang tot Europa en is als handelspartner
voor het continent belangrijker dan Rusland, Oost-Europa en India samen. Er
zijn redenen genoeg om met heel concrete voorstellen te komen. Die zijn nog
niet zozeer in de notitie vermeld, maar mijn fractie heeft wel een aantal
suggesties op dat gebied. Wat mijn fractie betreft, moeten wij op een andere
manier tegen Latijns-Amerika aankijken en wel omdat deze regio voor Nederland
belangrijk is op de prioritaire beleidsterreinen van voedsel, klimaat en Amazones.
 In Colombia zijn er plannen uitgewerkt voor een substantiële pilot
ten aanzien van de aanplant van suikerpalmbossen, gemengde bossen die binnen
korte tijd voedsel en economische ontwikkeling opleveren, onder andere in
de vorm van werk door de ethanolproductie. Bovendien komen deze bossen het
milieu ten goede door het vasthouden van grond en het bevorderen van regen.
De fractie van het CDA is van mening dat deze pilot ook echt van start moet
gaan. Het zou zonde zijn als we de kennis die we hiermee kunnen opdoen, zouden
mislopen. Kan de minister voor Ontwikkelingssamenwerking toezeggen dat deze
pilot binnenkort van start gaat? In deze pilot zit veel kennis uit Wageningen.
Nederlandse kennis en kunde worden enorm gewaardeerd in Latijns-Amerika. Ik
denk in dit verband aan de food- en agrisector. Er is heel veel belangstelling
voor samenwerking met Wageningen, zoals werd bevestigd tijdens het recente
staatsbezoek van de president van Chili. Inmiddels is er een afdeling van
Wageningen in Brazilië die enorm veel gezag heeft opgebouwd, maar toegang
tot financiële middelen is vaak een probleem, vooral wat betreft cofinanciering
voor gezamenlijke activiteiten. Mijn fractie begrijpt dit niet, zeker nu landbouw
terug is op de ontwikkelingsagenda. Graag krijg ik hierop een reactie. Het
mag duidelijk zijn dat de CDA-fractie pleit voor een offensief kennisbeleid
richting Latijns-Amerika.
 Klopt het dat een beurs veel gemakkelijker is aan te vragen en bovendien
veel goedkoper is voor een aanvrager uit een partnerland? Naar de mening van
mijn fractie zou het goed zijn dat beurzen om in Nederland te kunnen studeren
gemakkelijk toegankelijk zijn voor een bredere groep uit Latijns-Amerika die
daar belangstelling voor heeft. Immers, de mensen die hier gestudeerd hebben,
blijken vaak de beste ambassadeurs voor Nederland te zijn en die kunnen we
daar goed gebruiken. Ik denk in dit verband ook aan de uitwisseling van wetenschappers
en onderzoekers. Op EU-niveau zijn er science agreements met Latijns-Amerikaanse
landen, zoals Brazilië, Mexico, Chili en Argentinië. Daar liggen
enorme kansen voor wederzijdse versterking van de kenniseconomie. Hoe zetten
we daarop in?
 Versterking van kennis is ook een antwoord op het toenemende geweld in
Latijns-Amerika, geweld dat vooral gerelateerd is aan drugshandel en criminaliteit.
We zien met zorg wat er gebeurt in Mexico. Dat land wordt enorm getroffen
door de illegale drugshandel. De notitie zegt er niets over. Hoe kan Nederland
bijdragen aan een effectieve aanpak van dat toenemende geweld? Denken we aan
wat er bijvoorbeeld in Guatemala gebeurt met CI CIG, witness protection?
Is dat de kant die we willen uitgaan? Of ziet Nederland andere manieren?
 Je ziet hoe belangrijk dat is omdat jongeren in Latijns-Amerika enorm
belangrijk zijn en een belangrijk deel uitmaken van die gigantische vitaliteit
van dat continent. Jongeren moet je daar een toekomstperspectief kunnen bieden.
Nederland zou daaraan een bijdrage kunnen leveren. Vaak is de
criminaliteit het enige toekomstperspectief voor de jongeren. Zij sluiten
zich aan bij organisaties zoals de FARC of zij gaan de drugshandel in. Er
zou specifiek moeten worden ingezet op jongeren, gericht op werkgelegenheid.
Welke mogelijkheden ziet de regering daarvoor?
 Mensenrechten en straffeloosheid zijn terecht een speerpunt van het beleid
van de regering. Hier moet een politieke dialoog gevoerd worden, omdat je
ziet dat de politieke wil ontbreekt. Ik denk aan de naleving van de aanbevelingen
van de waarheidscommissie in Peru. Ik denk evenzeer aan het beschermen van
mensen die slachtoffer zijn geworden van gewapende conflicten in landen zoals
Colombia en Guatemala. Zolang de politieke wil er niet is, zal er niets gebeuren.
Wat zijn de criteria op grond waarvan de politieke dialoog gevoerd wordt?
 Zijn er op dat brede terrein van mensenrechten prioriteiten gesteld? Ik
wijs in dit verband op de inheemse bevolking en vrouwen. Grote zorgen heeft
mijn fractie over de mensenrechtensituatie in Venezuela. Oppositieleiders
wordt het daar onmogelijk gemaakt deel te nemen aan verkiezingen. Human Rights
Watch is het land uitgezet. Gouverneurs en burgemeesters van de oppositie
krijgen geen geld meer. Media worden geïntimideerd. Het gaat hier nota
bene om een buurland van Nederland. Wat is de inzet op deze imploderende democratie?
Het is geen buurland, maar ook in Guatemala is sprake van een dergelijke situatie.
 Terecht zijn er maatregelen ten aanzien van Nicaragua genomen en is de
steun bevroren – collega Boekestijn sprak er ook al over – maar
hoe moet het nu verder?
 Ten slotte heb ik een vraag over de handelsovereenkomsten aan de staatssecretaris
van Economische Zaken. De verwachte overeenkomst tussen de EU en LAC is er
nog steeds niet. Waarom duurt het zo lang? Het EU-Mercosur handelsverdrag
wordt nergens in de brief genoemd. De onderhandelingen daarover liggen al
jaren stil. Is het de inzet van de regering om daarin verandering te brengen?
De effecten van de financieel-economische crisis slaan hard toe in Latijns-Amerika.
De Inter American Development Bank zegt dat er nog groei is, maar dat het
hollend achteruit gaat ook doordat de remittances teruglopen. Veel in de notitie
genoemde middeninkomenslanden zullen binnenkort weer lage-inkomenslanden worden.
Hoe kijkt de regering daartegenaan?
 
 De heer Boekestijn (VVD): Ik bewonder het
enthousiasme van mevrouw Ferrier. Ik begrijp dat heel goed, want ik ben zelf
ook gefascineerd door het continent. Nederland is echter een heel kleine speler
vergeleken bij bijvoorbeeld Spanje, dat een veel grotere rol speelt. Bovendien
zijn de problemen in Latijns-Amerika minder groot dan in sub-Sahara Afrika.
Waarom zouden we niet minder versnipperen en ons daarop concentreren waar
wij een verschil zouden kunnen maken?
 
 Mevrouw Ferrier (CDA): Het is ontzettend belangrijk
dat de heer Boekestijn naar Latijns-Amerika gaat. Ik hoop ook echt dat onze
volgende reis in het kader van ontwikkelingssamenwerking naar Latijns-Amerika
gaat. Het is een continent dat Nederland ongekende kansen biedt en ik hoop
dat hij die dan ook ziet. Hij zal zien dat de problemen van Latijns-Amerika
niet zomaar een-op-een vergelijkbaar zijn met die in sub-Sahara Afrika, maar
dat ze daarom niet minder belangrijk zijn. De inzet van het Nederlandse ontwikkelingsbeleid
om straffeloosheid aan te pakken is zo vernieuwend dat Nederland daar geweldig
veel gezag mee opbouwt. De heer Boekestijn onderschat de statuur van Nederland
in geheel Latijns-Amerika. Hij noemt Nederland een klein landje, maar als
hij in Latijns-Amerika rondloopt, zal hij ervaren dat door de Latijns-Amerikanen
Nederland als een belangrijke partner wordt beschouwd door wie de mensen in
Latijns-Amerika niet in de steek willen worden gelaten.
 
 De heer Waalkens (PvdA): Voorzitter. Collega
Ferrier heeft uitgesproken de notitie teleurstellend te vinden. Vervolgens
maakte zij een opsomming van alle kansen en gaf zij aan hoe een public private
partnership kan worden opgezet waarin de rol van de overheid faciliterend
zou kunnen zijn en dan niet alleen vanuit de OS-relatie maar ook vanuit de
handelsrelatie en als natie die zich wil bemoeien met het versterken van de
democratie. Om die reden wil ik beginnen met het kabinet een compliment te
maken met deze notitie en deze update van het beleid inzake Latijns-Amerika.
Niet alleen in de notitie maar ook in de daden komt de politieke kant van
ontwikkelingssamenwerking, het buitenlands beleid en het handelsbeleid aan
de orde. Ik wijs in dit verband op het stopzetten van de hulp aan Nicaragua.
Ook de politieke dialoog, zowel bilateraal als in Europees verband, geeft
duidelijk aan dat Nederland zijn steentje bijdraagt aan verbetering van de
mensenrechten, waaronder vrouwenrechten, de transparantie in het democratisch
proces en de aanpak van straffeloosheid.
 We kunnen constateren dat het percentage ODA voor Latijns-Amerika de afgelopen
jaren is afgenomen, mede vanwege de verhoging van ODA voor sub-Sahara Afrika.
Dat is logisch. Afrika dreigde het verloren continent te worden, maar Latijns-Amerika
mag niet het vergeten continent worden. In 2007 leefden 190 miljoen mensen
in armoede, van wie een kleine 100 miljoen in extreme armoede. De voortdurende
ongelijkheid tussen mensen is de grootste oorzaak van stagnerende groei. Daaroverheen
komt de kredietcrisis, die ook Latijns-Amerika hard zal treffen. Wij willen
dan ook graag van de staatssecretaris horen in hoeverre hij de effecten van
de kredietcrisis op Latijns-Amerika kan beoordelen. Latijns-Amerika is een
continent in al zijn diversiteit, in al zijn verscheidenheid, maar we moeten
ook naar de effecten kijken van de gevolgen van de financiële en economische
crisis.
 De heer Boekestijn heeft opgemerkt dat Latijns-Amerika een continent is
waar weinig grondstoffen zijn. Hij bedoelt wellicht delfstoffen, want er komt
namelijk een wassende stroom grondstoffen uit Zuid-Amerika waar de wereld
in al haar naïviteit naar zit te kijken. Deze grondstofstromen gaan voorbij
aan aspecten zoals mensenrechten, de ecologische verantwoordelijkheid die
we met elkaar moeten nemen en de effecten van de rijzende productie van grondstofstromen
in het Amazonegebied. Mijns inziens moet je je daar terecht zorgen over maken
en kun je Latijns-Amerika niet overlaten aan de speculanten omdat je tegen
versnippering bent. In meerdere artikelen in NRC Handelsblad hebben we kunnen
lezen hoe de grondposities worden opgekocht door de landen die hun grondstoffen
willen veiligstellen in Zuid-Amerika. Over de inzet wil ik de regering toch
een paar vragen stellen.
 De Round Table for Sustainable Soy is mondiaal aan de gang. De uitkomsten
daarvan worden door sommigen beoordeeld als teleurstellend, maar aan de andere
kant is het weer een stap in het proces van het verduurzamen van de grondstofstromen.
Ik had ook graag een beoordeling van de staatssecretaris van Economische Zaken
op dit punt: hoe beoordeelt hij de uitkomsten van dit soort gesprekken? Tijdens
het bezoek van president Lula van Brazilië vorig jaar is een MoU getekend
over de handelsovereenkomsten tussen Brazilië en Europa, maar meer specifiek
op Nederland gericht. De Kamer heeft erop aangedrongen de Cramercriteria,
de duurzaamheidscriteria in de handelsrelatie, leidend te laten zijn voor
de groeiende handelscontacten. Wat komt daarvan terecht? Wat zijn onze vooruitgeschoven
posten die proberen die duurzaamheidscriteria te laten «meelopen»
met de handelsrelaties?
 De Verenigde Naties hebben een groot project in het Andesgebergte voor
het beschermen van de biodiversiteit. Mij is ter ore gekomen dat dit een groot
project is waarin 300 mln. dollar is gestort om de inheemse bevolking in het
Andesgebied bestaansrecht te geven. Wat is de stand van zaken van dat project
en is daar Nederlandse betrokkenheid bij? Misschien overvraag ik het kabinet
hiermee, maar dat hoor ik later wel.
 Ik kom bij de straffeloosheid. We hebben op onze vooruitgeschoven posten,
de ambassades, een forse inzet op de versterking van het juridische systeem.
Ik zou graag een overzicht krijgen van de wijze waarop onze ambassades zich
daarin positioneren, vooral met betrekking tot het Colombiaanse beschermingsprogramma
voor slachtoffers en getuigen. Daarbij wordt ingezet op transparantere procedures
voor de beoordeling van de aanvragen om bescherming.
 In de notitie mis ik de rol van de Verenigde Staten in relatie tot Latijns-Amerika.
Ik weet niet wat de reden daarvan is, maar kan het kabinet een beoordeling
geven van de inzet van de nieuwe administratie van de Verenigde Staten in
de LAC-regio?
 Mijn laatste punt betreft de economische positie en het IMF. We zien in
toenemende mate dat men onder aanvoering van Chavez zegt het IMF helemaal
niet meer nodig te hebben en zijn eigen fondsen te regelen. Brazilië
is met een eigen overheidsfinanciering bezig om bijvoorbeeld de vleesindustrie
te bedienen met leningen. Hoe kijkt het kabinet aan tegen private fondsen,
staatsfondsen die naast het IMF en de World Bank operationeel zijn? Hoe wordt
ook in onze relatie gekeken naar de conditionaliteit met het verstrekken van
leningen op dit punt?
 
 De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Tot onze
spijt is de notitie over het Caribisch gebied niet op tijd afgekomen.
 
 Minister Verhagen: Omdat het over het Caribisch
gebied gaat, is het ook noodzakelijk om afstemming te krijgen met de andere
Koninkrijksdelen. In afwachting van hun goedkeuring is de brief nog niet naar
de Kamer gestuurd. Juist omdat het hun eigen regio betreft, acht ik het van
groot belang dat ook de andere Koninkrijksdelen hiermee kunnen instemmen.
Formeel heeft de heer Van Bommel gelijk, maar ik wilde het wel even in deze
context plaatsen.
 
 De heer Van Bommel (SP): Ik heb alle begrip
voor de achtergrond hiervan. Mijn fractie is echter van mening dat het Caribisch
gebied en Latijns-Amerika alles met elkaar te maken hebben. De partnerschappen
die in het Caribisch gebied gezocht worden en die ook noodzakelijk zijn, moet
je met elkaar in samenhang beschouwen. In die zin spijt het me alleen maar
dat de brief er niet is. Wat dat betreft, is de inzet wel dezelfde.
 We spreken nu over de geactualiseerde versie van de Latijns-Amerika notitie.
Daarin gebruikt de regering een aantal kwalificaties voor de eigen positie:
die van makelaar, de staatssecretaris, die van bruggenbouwer, de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking, en die van kritische partner in de politieke
dialoog met Latijns-Amerika, de minister van Buitenlandse Zaken. Dat zijn
prachtige kwalificaties en we horen de bewindslieden straks wel of zij het
eens zijn met de personele invulling. Het toont wel aan wat de inzet van Nederland
is in dit deel van het buitenlands beleid. Mijn fractie kan deze inzet overigens
steunen. Zo sluit de Nederlandse regering vooral aan bij Brazilië, omdat
Nederland daarbij direct gewin heeft. Op bladzijde 4 wordt ook onomwonden
gesteld dat Brazilië en Mexico in deze eeuw nog zullen uitgroeien tot
de grootste economieën van de wereld. De regering ziet hoe dan ook belang
bij deze landen. Nederland zoekt ook voordeel en gewin en de door Nederland
gekozen weg is daarmee verklaarbaar. De SP deelt de koers op dat vlak, maar
vreest dat de woorden «bruggenbouwer» en «ontwikkeling»
te lichtvaardig worden gebruikt. Ik zal dat nader toelichten, maar ik zou
graag van het kabinet de toezegging krijgen dat het dat verder gaat uitwerken.
Of zijn de bewindslieden van mening dat dit geen onderdeel moet zijn van de
bilaterale betrekkingen, maar onderdeel van de betrekkingen tussen de EU en
Latijns-Amerika en de EU en het Caribisch gebied? Is Nederland vooral bilateraal
actief om de Nederlandse belangen veilig te stellen of proberen we
dat ook in een groter verband te bekijken? Ik neem aan dat het laatste het
geval is, maar ik hoor graag de reactie van de bewindslieden op dat punt.
 Er wordt gesproken over de modellen van economische ontwikkelingen. Een
van de centrale kwesties is dat de bestrijding van armoede amper grote vooruitgang
boekt. Op pagina 8 van de notitie meldt de regering dat er in 2007 190
miljoen Latijns-Amerikanen in armoede leefden, van wie 79 miljoen in extreme
armoede. De armoede treft vooral vrouwen en inheemse volkeren. Dat zijn, ondanks
de vooruitgang van de laatste tien jaar, nare cijfers en de wereldwijde economische
crisis die ook Latijns-Amerika raakt, maakt het er niet beter op. De regering
ontsnapt er niet aan dat het probleem van de armoede de destabiliserende factor
is. Nederland moet dat inzicht vooropstellen. Het probleem hierbij is dat
het een zaak is voor de millenniumontwikkelingsdoelen en de vijf bilaterale
partnerlanden van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Hoe ziet de
Nederlandse regering deze spanning: aan de ene kant eigenbelang in samenwerking
met Brazilië en Mexico, aan de andere kant de ontwikkelingsrelatie die
op het bordje van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking ligt? Ik zal
hier enkele nadere aanduidingen op geven.
 0p 29 april jongstleden heeft mijn fractie nog vragen gesteld over
het associatieakkoord van de Europese Unie met Latijns-Amerika. Dat er problemen
zijn met de regionale akkoorden met Latijns-Amerika werd afgelopen vrijdag
nog eens pijnlijk duidelijk toen er meer dan vijftig doden vielen in Peru.
Indianen hadden de weg geblokkeerd uit protest tegen de voorgenomen wetten
van de nationale regering die de weg vrijmaken voor buitenlandse investeringen
in oliewinning en mijnbouw in het Peruaanse Amazonegebied waar inheemse volkeren
leven. Het is een van die klassieke problemen bij dit soort projecten. Deze
wetten komen voort uit het vrijhandelsakkoord dat Peru met de Verenigde Staten
heeft. De indiaanse volkeren zijn daarbij niet geconsulteerd, zoals het ILO-verdrag
169 wel voorschrijft. De bloedige onderdrukking is bovendien disproportioneel
en een grove schending van de mensenrechten. Deelt de regering die opvatting?
Dit probleem – grote schendingen van de mensenrechten – kan ook
niet uitgesloten worden bij de akkoorden die de EU met de Andeslanden en Midden-Amerika
wil afsluiten. Immers, zoals de voorstellen voor de associatieakkoorden nu
voorliggen, zijn deze nog neoliberaler, hebben de hoofdstukken over mensenrechten
en arbeidsrechten een niet-bindend karakter en zijn er geen sanctiemogelijkheden.
Bovendien ontbreekt het aan controle op de implementatie van mensenrechtenverdragen.
Mijn vraag aan de regering is dan ook of zij bereid is om een associatieakkoord
zonder een bindende mensenrechten- en arbeidsrechtenclausule met concrete
mechanismen voor monitoring gericht op implementatie van deze clausules niet
te ondertekenen. Dat is de politieke vraag. Ik krijg hierop graag een helder
en ondubbelzinnig antwoord.
 Daarnaast zou ik graag een helder antwoord krijgen op de vraag wat nu
het standpunt is van de Nederlandse regering over opname van controversiële
clausules in de associatieakkoorden, zoals de «most favoured nation»-
en de «standstill»-clausule. Pleit Nederland ervoor dat deze clausules
niet worden opgenomen? Zo ja, op welke manier gaat het dat doen? Als het dat
niet wil, waarom dan niet?
 Ik kom te spreken over de modellen voor politieke ontwikkelingen. De tweede
centrale kwestie gaat over politieke verandering, zeggenschap, emancipatie
en de toegang tot grondstoffen, maar ook over de modellen van politieke verandering.
De notitie is hoopgevend, maar niet volledig duidelijk over de koers inzake
het bruggen bouwen en de wijze waarop de kritische dialoog wordt gevoerd.
Met wie wordt de brug gebouwd en waarheen? Wat is het meest kritische aspect
tegenover wie? Wat wordt Latijns-Amerika vergund wat betreft de eigendom van
grondstoffen zoals gas en olie? Deze kwesties raken aan de machtsverhoudingen.
Venezuela doet een interessante poging om dit dilemma op te lossen. De SP
waardeert de neutrale wijze waarop de regering de ontwikkelingen
in Venezuela beziet. De regering onderscheidt een meer sociaaldemocratisch
model, namelijk Brazilië, en het Bolivariaanse model. Venezuela doet
in het kader van het laatstgenoemde model een poging de economische vooruitgang
te organiseren en te delen, en tevens de politieke macht te delen met de achtergestelde
bevolking. Dat is een gedurfde poging die steun verdient en op meer belangstelling
zou mogen rekenen dan de welwillende woorden op bladzijde 6 en 7 van de notitie,
zeker ook omdat deze aanpak school maakt en zich voor de Nederlandse staatsgrens
afspeelt, althans die van het Koninkrijk. Wat bedoelt de regering in dit verband
met «bruggen bouwen»? Bij «kritische dialoog» kunnen
we ons ook wel wat voorstellen, maar hoe zal een brug worden gebouwd met Venezuela?
Hoe zal in dit verband een brug worden gebouwd met Bolivia? De vorige minister
van Buitenlandse Zaken ontving Evo Morales van Bolivia, maar hoe gaat het
verder? Wil de minister ook een brug trachten te slaan tussen Morales en de
rijke bovenlaag, die niet met Morales wil delen? Zo ja, op welke manier? Indien
de minister dat niet wil, waarom niet?
 Op de onlangs gehouden Top der Amerika’s in april in Trinidad verraste
president Obama de aanwezigen met de volgende uitspraak: «Tijdens mijn
presidentschap zal er geen inmenging in de binnenlandse aangelegenheden plaatsvinden.»
Hoe duidt de Nederlandse regering deze uitspraak? Is dat wellicht een opschorting
van de Monroeleer? Op welke wijze ziet de regering de Amerikaanse Latijns-Amerikapolitiek?
Deelt zij de mening dat er sprake is van een beleidswijziging – als
we dat nu al kunnen zeggen – en hoe beoordeelt de regering die? Ik merk
op dat de rol van de Verenigde Staten ontbreekt in deze notitie. Dat is ook
door de vorige spreker geconstateerd. Dat is interessant genoeg, maar eerder
al stuitten we op de volgende passage: Nederland, de EU en Latijns-Amerika
zijn partners in het bevorderen van de stabiliteit, de bestrijding van het
terrorisme en illegale drugs- en wapenhandel in de regio. Ten eerste is het
opvallend dat de Verenigde Staten hier niet genoemd worden, terwijl juist
de Verenigde Staten een eindeloze oorlog tegen drugsbaronnen voeren. Kan de
minister toelichten waarom de VS buiten beeld worden gelaten? Ten tweede wordt
al vele jaren oorlog tegen drugshandelaren c.q. terroristen gevoerd. Colombia
is daarvan het voorbeeld en een reële beoordeling van de resultaten van
dit conflict ontbreekt, zeker als we weten dat Nederland deelneemt in het
Forward Operating Location programma. Dat programma loopt al tien jaar en
de vraag is gerechtvaardigd wat het heeft opgeleverd. Is het zinnig om op
deze manier door te gaan? Dient deze wijze van opereren de gewenste veiligheid
en stabiliteit? Mijn fractie wil graag voorstellen om op dit punt, de relatie
van Nederland met en zijn betrokkenheid bij dat programma, tot een brede evaluatie
te komen, zodat we ook kunnen bepalen hoe wij daar in de toekomst verder mee
moeten gaan. Ik krijg hierop graag een reactie van het kabinet.
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter.
Enige tijd geleden was ik op een bijeenkomst hier in de Kamer waarin werd
herdacht dat het 400 jaar geleden is dat het Twaalfjarig Bestand werd afgesloten
en Nederland door andere landen als zelfstandige natie werd erkend, onafhankelijk
van Spanje. Voor landen in Latijns-Amerika heeft het aanmerkelijk langer geduurd
voordat ze onafhankelijk van Spanje werden. Het moeilijke proces van solide
staatsvorming heeft zich sinds de negentiende eeuw ontwikkeld en de twintigste
eeuw was voor Latijns-Amerikaanse landen een eeuw van veel staatsgrepen, revoluties
en tegenrevoluties. In de eenentwintigste eeuw zien we het beeld van herwonnen
democratieën maar ook kwetsbare democratieën, zoals in het beleidsstuk
dat wij vandaag bespreken terecht wordt gezegd. Ook de SGP-fractie vindt het
van grote waarde om met dit belangrijke continent goede relaties te hebben.
Het staat soms beduidend minder in de schijnwerpers dan andere
continenten, maar gelet op de grote armoede en de blijvende onveiligheid,
maar ook de grote handelspotenties en de bestrijding van drugs- en wapenhandel
vinden wij die relaties met dit continent ook van groot belang.
 Wij zijn positief over deze geactualiseerde beleidsnotitie, maar het gaat
wel om een notitie die precies drie jaar geleden aan de Eerste Kamer is toegezegd.
Waarom heeft dit zo lang geduurd? Laat ik de complimenten van de heer Waalkens
verbinden met de kritische opmerkingen van mevrouw Ferrier; het is goed dat
deze beschrijving er ligt. Het is een overzicht van wat er allemaal gebeurt,
maar ik heb ook wel een beetje het kritiekpunt dat het op een groot aantal
thema’s toch wel op een redelijk abstract niveau blijft steken waarvan
je wel graag een heldere concretisering zou willen zien: wat gebeurt er nu
precies aan het bestrijden van straffeloosheid en de invulling van de kritische
dialoog met de overheden? Ik lees over het belang van aanpak van geweld tegen
meisjes en vrouwen, maar ik zie geen duidelijke vertaling in beleidsintenties.
Er wordt gezegd dat meer aandacht moet worden geschonken aan mensenrechtenverdedigers,
maar ik ben er benieuwd naar hoe dat er precies zal uitzien. Er wordt meer
aandacht gevraagd voor inheemse rechten, maar wat gaat er dan gebeuren? Kortom,
wij zouden graag een concreter actieprogramma willen zien waarin consequente
acties aan die fraaie beleidsintenties worden verbonden.
 Als ik het geheel tot me laat doordringen en het ook nog eens naast eerdere
beleidsstukken over Latijns-Amerika leg, valt het op dat deze notitie vooral
beschrijvend van aard is. Heeft dit hele proces van updaten ook nog nieuwe
beleidsimpulsen gegeven en tot nieuwe initiatieven geleid? Ik denk ook aan
kansen voor de landbouw, uitwisseling van kennis op het terrein van klimaat
en energie. Zijn er nu echt ook nieuwe initiatieven of beleidsimpulsen op
dit punt? Omdat het hier om een update gaat, is de vraag ook interessant wat
het Nederlands beleid in de afgelopen jaren heeft opgeleverd, bijvoorbeeld
ten aanzien van mensenrechten. De notitie biedt weinig inzicht daarin, maar
het is wel interessant om te weten als je verder wilt, als je het beleid wilt
verversen. Wat zijn nu eigenlijk de resultaten van de inzet van de afgelopen
jaren? Welke activiteiten waren zinvol en welke niet? Welke financiële
stimulansen hebben gewerkt en welke niet? Welke kritische dialoog sloeg aan
en welke niet? Ik vind het jammer dat ik daarover niet meer heb gehoord. Misschien
kunnen de bewindslieden hierop ingaan en zeggen wat werkte en wat niet, ook
in het beleid van de achter ons liggende jaren.
 Onderwerpen zoals goed bestuur, mensenrechten en het tegengaan van straffeloosheid
vinden wij belangrijke beleidsprioriteiten, juist op dit continent. Een betere
samenleving begint met het verbeteren van de veiligheid. Er zijn ongelooflijk
grote handelspotenties in deze landen die belemmerd kunnen worden door onveiligheid
en door straffeloosheid. Er is geen investeringsklimaat waarin de aanwezige
mogelijkheden gemakkelijk benut worden. Verbetering van de veiligheid is dan
ook niet alleen in het belang van de inwoners, maar ook van de handelsperspectieven.
 Flinke delen van Latijns-Amerika kampen met talloze gewapende conflicten
terwijl adequate berechting helaas vaak uitblijft. We zijn het er allemaal
over eens dat het absoluut noodzakelijk is dat die trend wordt doorbroken.
De notitie schenkt vanzelfsprekend ook aandacht aan die problematiek, maar
hoe krijgt bijvoorbeeld de kritische politieke dialoog over straffeloosheid
en dergelijke nu precies gestalte? Is er geen sterkere coördinatie te
bewerkstelligen met het maatschappelijk middenveld op dit terrein? Kan Nederland
niet meer bijdragen aan het versterken van het justitiële apparaat en
adequate rechtshandhaving?
 Van groot belang voor de vredesopbouw bijvoorbeeld in Colombia is een
goede integratie van ex-strijders om te voorkomen dat zich weer nieuwe groeperingen
vormen of oude spilfiguren verdergaan met criminele activiteiten. Hoe beoordeelt
de regering de voortgang hierin?
 Over nieuwe initiatieven gesproken, een mooi initiatief in de afgelopen
tijd met steun van Nederland vond ik de gedeelde verantwoordelijkheid, waarbij
werd aangegeven hoe cocaïneproductie een onvoorstelbaar grote schade
heeft toegebracht aan het tropisch regenwoud, met alle gevolgen van dien voor
onder andere het klimaat. Voor iedere gram cocaïne die op de markt wordt
gebracht, verdwijnt vier vierkante meter tropisch regenwoud. Dat is onvoorstelbaar.
Het is heel goed dat allerlei mensen in Europa die gezellig wat cocaïne
snuiven zich ook druk maken over eerlijke koffie en zo, maar zij zouden ook
moeten weten dat voor ieder grammetje cocaïne vier vierkante meter tropisch
regenwoud verdwijnt. Dat mag ook wel krachtiger worden uitgedragen. Hoe staat
het met de bestrijding van drugssmokkel op operationeel gebied, samen met
Colombia? Ik doel in dit verband op de inzet van recherche en marechaussee.
Ik hoop dat zij niet worden getroffen door de bezuinigingen op politie en
dergelijke in die zin dat het blauw op straat alleen hier wordt behouden.
Wij zien graag deze inzet volledig gehandhaafd en eerder nog wordt uitgebreid.
 Ik wil tot slot nog een klein punt aanstippen. De laatste zin van paragraaf 4,
bladzijde 10, van de beleidsnotitie stopt na de woorden «Een aantal
landen zoals Colombia en Guatemala is nog in een proces verwikkeld waarin».
Wat is het einde van deze spannende zin?
 
 De voorzitter: Die zin is in de Bermudadriehoek
verdwenen!
 
 Mevrouw Ortega-Martijn (ChristenUnie): Voorzitter.
We spreken vandaag over een continent dat heel sterk in ontwikkeling is. Wat
de ChristenUnie betreft, gaat het hier om een samenwerkingspartner met een
enorme potentie en een natuurlijke bondgenoot op het mondiale toneel, voor
Europa en voor Nederland in het bijzonder. Juist op dit continent wordt de
meeste vooruitgang geboekt in het realiseren van de millenniumdoelen, wat
inspirerend kan zijn voor de armoedebestrijding elders. Tegelijkertijd is
Latijns-Amerika nog steeds het continent met de grootste inkomensongelijkheid.
Er wordt nauwelijks voortgang geboekt met het eerste millenniumdoel, te weten
een halvering van het aantal mensen dat in armoede leeft. Dit rechtvaardigt
wat de ChristenUnie betreft een blijvende, gerichte inzet op de armoedebestrijding
en ontwikkeling in Latijns-Amerikaanse partnerlanden van Nederland.
 De notitie is verder vrij beschrijvend, zoals eerdere sprekers ook al
hebben opgemerkt, en bevat weinig concrete voornemens. Uit de brief spreekt
weliswaar veel ambitie – de ChristenUnie onderschrijft die – maar
wij vragen ons af hoe de minister deze ambities wil realiseren.
 In algemene zin wordt gesteld dat schending van mensenrechten en straffeloosheid
in veel landen nog ernstige vraagstukken zijn, maar een inhoudelijke toelichting
ontbreekt. Het is niet helemaal duidelijk of Nederland de afgelopen jaren
prioriteiten heeft gesteld in het bevorderen van de mensenrechten in Latijns-Amerika
en in hoeverre resultaten zijn geboekt. In de toelichting op de implementatie
van het Nederlandse beleid van 2004 tot heden wordt over mensenrechten slechts
gezegd dat niet-partnerlanden in toenemende mate gebruikmaken van het mensenrechtenfonds,
waarbij niet wordt vermeld welke activiteiten met name financieel worden ondersteund
en waarom. Is de minister bereid dit alsnog inzichtelijk te maken?
 Ook geeft het kabinet in deze notitie aan speciale aandacht te zullen
besteden aan de bescherming van mensenrechtenverdedigers. Dat is een welkome
toezegging die helaas niet verder is geconcretiseerd. Op welke wijze zal de
minister hieraan invulling geven? Is de minister bijvoorbeeld bereid om de
ambassades, die overigens meer geld hebben gekregen, hierin te adviseren of
zelfs te sturen? In de Latijns-Amerika notitie worden mensenrechten en goed
bestuur als een van de beleidsprioriteiten aangegeven. Hierbij ligt de nadruk
heel sterk op het versterken van juridische systemen met speciale aandacht
voor de mensenrechten. Het punt van goed bestuur wordt onderbelicht
in de notitie, terwijl het voor de ChristenUnie de sleutel is tot economische
groei en sociale cohesie. Onderkent de minister het belang van goed bestuur
juist in deze regio? Op welke manier is de minister van plan dit de komende
jaren op te pakken en welke visie heeft hij hierop?
 Het Associatieverdrag tussen de Europese Unie en Centraal-Amerika lijkt
nabij. De volgende onderhandelingsronde is van 6 tot 10 juli in Brussel.
Wellicht is dit de laatste en kan eind juli de beslissing vallen. Een vast
onderdeel van de onderhandelingen is echter de sustainability impact assessment,
de SIA. Deze verschijnt echter pas in augustus. Op welke manier kan de Europese
Commissie deze SIA nog gebruiken? Immers, het grootste deel van de onderhandelingen
zal al gedaan zijn. Met een tussentijdse SIA wordt in de onderhandelingen
niets gedaan. Ik krijg hierop graag een reactie van de minister. Welke rol
ziet hij nog weggelegd voor de SIA?
 Voorts is het van belang dat in de associatieakkoorden van Europa met
enerzijds Centraal-Amerika en anderzijds de Andeslanden goede en bindende
clausules inzake mensen- en arbeidsrechten worden opgenomen, waarbij met name
de implementatie wordt gewaarborgd door gedegen mechanismes van monitoring.
Kan de minister aangeven in hoeverre de implementatie gewaarborgd kan worden?
In welke mate is de minister van plan hier actief op toe te zien? Is hij bereid
om het associatieakkoord in ieder geval af te keuren wanneer dit er niet of
onvoldoende in komt te staan? Ratificatie is namelijk niet voldoende; het
gaat juist ook om de implementatie. Hier zijn talloze voorbeelden van te vinden,
zoals het gebrek aan bescherming van vakbondsleden bijvoorbeeld door de overheid
in Colombia. De FNV heeft hiervoor vooral de aandacht gevraagd.
 Ook mijn fractie heeft een vraag over de onderhandelingen tussen de EU
en Mercosur. In de brief staat heel duidelijk dat dit hoort in het rijtje
van lopende onderhandelingen, maar ons bereiken berichten dat de onderhandelingen
feitelijk al jaren stilliggen. Kan de minister de stand van zaken op dit punt
aangeven?
 Een ander groot vraagstuk is de onveiligheid in verschillende regio’s,
vooral in verband met drugshandel en criminaliteit. De vorige sprekers hebben
het hier al over gehad en ik wil hier slechts enkele vragen over stellen.
Graag hoor ik van de minister op welke manier Nederland momenteel het antidrugsbeleid
in deze landen ondersteunt en welke visie de regering heeft op eventuele verdere
ondersteuning op dit punt voor de komende jaren.
 
 Minister Verhagen: Voorzitter. Ik dank de
leden van de Kamer voor hun inbreng. Laat ik vooropstellen dat het feit dat
zowel staatssecretaris Heemskerk als minister Koenders als ikzelf deze brief
ondertekend hebben, voortkomt uit de wens tot een integrale benadering van
Latijns-Amerika. We willen juist niet alles in hokjes en alles het een na
het ander bekijken. Ik zal verder ingaan op het belang van de regio, juist
voor de verwezenlijking van het mondiale beleid. Een aantal woordvoerders
heeft daar al over gesproken en de aandacht gevestigd op de potentie die samenwerking
met deze regio met zich brengt, juist om bepaalde zaken die wij van belang
vinden ook in het multilaterale systeem te kunnen realiseren. Ik zal ingaan
op de relatie met een aantal landen en ingaan op het versterkte belang van
de Europese Unie als hefboom om dat te bereiken. Minister Koenders zal ingaan
op het OS-beleid in Latijns-Amerika en met name op de omvorming naar de politieke
ontwikkelingssamenwerking, waardoor veel meer aandacht kan worden besteed
aan drugsbestrijding en goed bestuur dan in het traditionele beleid. Staatssecretaris
Heemskerk neemt het economische perspectief voor zijn rekening. Over de Cariben
ontvangt de Kamer nog een aparte brief. Met de Kamer vind ik het jammer dat
we dat niet gezamenlijk kunnen bereiken, want ik ben het met de heer Van Bommel
eens dat het juist ook in deze regio van belang is. Gelet echter
op het feit dat wij eraan hechten dat de Nederlandse Antillen en Aruba daarbij
betrokken worden en daarmee kunnen instemmen, moeten wij daarop wachten.
 Aan het adres van mevrouw Ferrier merk ik op dit voor een tussenbrief
helemaal niet mager te vinden. Het is een appreciatie waar haar appreciatie
tegenover staat. Goede en intensieve betrekkingen met Latijns-Amerika en de
Cariben zijn in ons belang, in het belang van de partners in Europa en in
het belang van Latijns-Amerika zelf. Onze wereld verandert heel snel; wij
hebben verschuivende machtsverhoudingen, waarin juist het zoeken van nieuwe
bondgenoten en landen waarmee we gezamenlijk kunnen optrekken in toenemende
mate van belang wordt. Juist als wij onze doelstellingen willen verwezenlijken,
hebben we die partners die een besef hebben van gedeelde waarden meer dan
ooit tevoren nodig. Dan gaat het over doelstellingen met betrekking tot het
versterken van de internationale rechtsorde, de mensenrechten en de hervorming
van de Verenigde Naties – de Bretton Woodsinstellingen – waarover
ook de Kamer heeft gesproken. Het gaat om gemeenschappelijke uitdagingen,
mede gelet op de financieel-economische crisis en het feit dat de universaliteit
van de mensenrechten onder druk staat. Er is sprake van gemeenschappelijke
uitdagingen ten aanzien van klimaatveranderingen, energie en duurzaamheid.
Latijns-Amerika is daarbij een natuurlijke partner vanwege historische, culturele
en economische banden en, zoals ik al zei, de gemeenschappelijke waarden.
Als mensen vragen wat het buitenlands beleid, het ontwikkelingssamenwerkings-
en het handelsbeleid allemaal voor zin hebben, wil ik nog even refereren aan
de tijd dat ik politiek actief werd. Dat was de tijd van de dictaturen en
de burgeroorlogen. Ons hele land was van hoog tot laag en van jong tot oud
betrokken bij wat er op dat continent gebeurde, vooral om de mensenrechten
te verbeteren en om een einde te maken aan de militaire dictaturen Ons land
heeft juist in het ondersteunen van mensenrechtengroeperingen en steun van
jonge democratieën een staat van dienst waardoor wij een entree hebben
in dat continent. Ik ben blij dat de democratie op dit continent juist sterker
geworteld is dan ooit tevoren. Het heeft een stem gegeven aan groeperingen
die van oudsher werden uitgesloten.
 De heer Boekestijn heeft gevraagd wat het effect nu is van wat wij allemaal
doen. Om te beginnen, vind ik het een misvatting dat NRC Handelsblad hier
de maat der dingen is, net zozeer als ik het een misvatting vind dat De Telegraaf
de maat der dingen is. Ik hoop dat de heer Boekestijn meer gelezen heeft dan
alleen die krant, zelfs in zijn studietijd en met alle respect voor de grijze
eminentie de heer Heldring. Zoals ik al zei, dertig jaar geleden waren het
landen die instabiel waren met gewapende opstanden en met repressie en uitbuiting.
De samenwerking in al die dertig jaar heeft juist in veel landen stabiliteit
en democratie gebracht. Die samenwerking is breed geweest, waarbij ontwikkelingssamenwerking,
buitenlands beleid en natuurlijk de handelsbetrekkingen een rol hebben gespeeld,
juist om die stabiliteit en democratie ook handen en voeten te geven. Ik spreek
in dit verband over Chili, Peru, Argentinië, Brazilië, Nicaragua,
Colombia enzovoorts. Dan zeg ik helemaal niet dat alles koek en ei is en dat
er niets te verbeteren valt, maar om te suggereren dat al datgene waarvoor
landen wereldwijd zich hebben ingespannen nutteloos is geweest, is volstrekt
onjuist.
 
 De heer Boekestijn (VVD): Dat is toch een
beetje te gemakkelijk, minister!
 
 Minister Verhagen: Nee, dat is niet gemakkelijk.
Ik vind het juist te gemakkelijk om te suggereren dat het allemaal maar een
rotzooitje is en dat het allemaal zinloos is wat we doen. Dat vind ik nu te
gemakkelijk.
 
 De heer Boekestijn (VVD): Dat heb ik niet
gezegd. Ik zal een heel simpele vraag stellen. Laten wij een land als Brazilië
nemen, een land met een grote toekomst. Zou de minister hier
de stelling willen verdedigen dat Brazilië door interventie van het Westen
er nu zo voorspoedig voorstaat? Dat heeft men in Brazilië in hoge mate
zelf gedaan.
 
 Minister Verhagen: Ik heb verschillende keren
met president Lula en met mijn collega van Buitenlandse Zaken gesproken en
als zij zelf zeggen dat de inspanningen van de Europese Unie en de inspanningen
van een land als Nederland erbij geholpen hebben, wie ben ik dan om dat te
betwijfelen? Het is wel heel gemakkelijk om dat allemaal te zeggen, maar uiteindelijk
zijn het de landen zelf die verantwoordelijk zijn en die het moeten doen.
Dat kwam vanmiddag ook ter sprake toen wij het over de Balkan hadden. Wij
kunnen ondersteuning en assistentie geven en hervormingen stimuleren, maar
juist die ondersteuning en die betrokkenheid geven niet alleen steun aan de
mensen die het willen doen, maar kunnen ook dat zetje geven voor voldoende
draagvlak in het land om die hervormingen door te kunnen voeren. Feit is dat
wij met Brazilië in toenemende mate gelijk optrekken bij de Mensenrechtenraad,
de discussies over de G20, in het financieel-economische beleid en bij de
vraag hoe de relatie met de EU-LAC-landen vorm moet worden gegeven. Ook zoeken
wij toenadering bij het tegengaan van protectionisme. Dat kan omdat wij een
bepaalde relatie hebben door het buitenlands beleid, het ontwikkelings- en
het handelsbeleid. Om die reden zoeken wij elkaar ook in toenemende mate op.
Als alles bij voorbaat al zinloos is, kunnen we de discussie heel kort voeren.
Dan besparen wij het geld en geven dat aan sub-Sahara Afrika of aan –
zoals de PVV zegt – onze ouderen of aan onze wegen die we niet mogen
aanleggen van de milieubeweging. Dat is allemaal prachtig, maar wij proberen
in ieder geval een aantal ontwikkelingen te steunen, zodat ook onze eigen
belangen daarmee gediend zijn. Wij hebben namelijk belang bij stabiliteit,
bij het respect voor mensenrechten en bij een goed bestuur. Wij hebben ook
een belang bij handelsbetrekkingen, juist ook met deze regio. Ondanks het
feit dat aanzienlijke vooruitgang is geboekt, zijn er nog schendingen van
mensenrechten en zien we nog onveiligheid, straffeloosheid, geweld en drugscriminaliteit.
Dat zijn inderdaad nog ernstige problemen, die wij ook in deze brief benoemen
in verband met Colombia en Guatemala. Laten wij elkaar niets wijsmaken over
wat er op dit moment in Guatemala aan de hand is. Daar dreigt inderdaad een
situatie waarbij we gemakkelijk achterover kunnen leunen omdat het ons pakkie-an
niet is. Daar wordt het in ieder geval niet beter van. Wij proberen toch iets
bij te dragen, opdat die problemen het hoofd wordt geboden. Wij proberen ons
constructief en, waar nodig, kritisch op te stellen. Dat doet collega Koenders
als het gaat over Colombia en Guatemala, juist om op dit punt een verandering
te bewerkstelligen. Hij zal daar nog nader op ingaan. Wij proberen door middel
van het mensenrechtenfonds de binnenlandse dialoog op gang te brengen, instituties
te versterken, een bijdrage te leveren aan de verbetering van de rechten van
minderheden, vrouwen, kinderen en mensenrechtenverdedigers. Er wordt gevraagd
wat we dan hebben. Als ik de Kamer verschillende notities stuur, moet ik er
toch van kunnen uitgaan dat we het niet elke keer dubbelop moeten doen? We
moeten toch ook letten op dat tropisch regenwoud dat niet alleen vernield
wordt door de cocaproductie, maar ook door het drukken van papier? Als ik
de Kamer een rapportage over de mensenrechten stuur waarin al die activiteiten
vanuit het mensenrechtenfonds ook met betrekking tot Latijns-Amerika worden
beschreven en in een bijlage worden vermeld, dan weet de Kamer dat en hoef
ik ze niet apart nog eens in de LAC-brief te sturen. In 2008 hebben wij in
twaalf landen in Latijns-Amerika 58 projecten ondersteund uit het mensenrechtenfonds.
De mensenrechtenambassadeur is verschillende keren naar de regio gegaan. Als
de Kamer die notitie erbij wil bespreken, heel graag. Terecht wijzen de leden
op het belang ervan, maar wij hebben de Kamer de informatie daarover verstrekt.
Wij hebben daar ook de mogelijkheid toe, juist vanwege de speciale
positie die Nederland heeft en vanwege het feit dat wij Koninkrijksbanden
met de Nederlandse Antillen en Aruba hebben. Daardoor werken we ook met veel
landen in de regio samen op die terreinen. Ik ga dadelijk nog in op de specifieke
vragen van de heer Van Bommel over de EU en de mensenrechten. Door die samenwerking
met landen in de regio kunnen wij niet alleen op dit punt activiteiten ontplooien,
maar ook op andere terreinen. Wij werken ook nauw samen met de Verenigde Staten
in de regionale maritieme samenwerking in de bestrijding van de internationale
misdaad, de drugscriminaliteit et cetera. Wij spelen daarbij een actieve en
belangrijke rol, juist vanwege onze ligging als Koninkrijk in dat gebied.
Venezuela en Colombia nemen deel aan deze samenwerking.
 De heer Van Bommel vraagt waarom wij niets hebben gezegd over de Verenigde
Staten. Toen deze brief naar de Kamer ging, zat Obama er net een week en was
er nog niet veel bekend over wat de nieuwe administratie ten aanzien van Latijns-Amerika
voor ogen had. Dat speelde natuurlijk wel mee. Er is echter ook ten aanzien
van Latijns-Amerika duidelijk sprake van een nieuw beleid. De nieuwe administratie
in de VS realiseert zich heel goed dat de afgelopen jaren de spanningen tussen
de VS en Latijns-Amerika te ver waren opgelopen. Obama heeft in de eerste
drie maanden verschillende malen aangetoond dat hij een nieuwe koers wil varen,
een koers die meer respect toont en die juist ook kijkt naar waar hij partners
kan vinden. Dat geldt ook hier. Juist als het gaat over de drugsproblematiek
in verschillende landen, of dat nu geldt voor Mexico of voor andere landen,
zie je dat er een bepaalde medeverantwoordelijkheid door de VS naar voren
wordt gebracht. Ik wijs in dit verband op de Summit of the Americas in Trinidad
en op de Organisatie van Amerikaanse Staten. Ik heb de indruk dat de regionale
aanpak op dit punt ten aanzien van Latijns-Amerika een wijziging zal laten
zien.
 
 De heer Van Bommel (SP): Ik wil een heel concrete
vraag stellen over drugsbestrijding in Latijns-Amerikaanse landen waar de
Amerikanen en indirect ook Nederland bij betrokken zijn. Heeft de minister
de indruk dat de inzet van Obama is om ook op dat punt tot een andere relatie
met Latijns-Amerikaanse landen te komen? Op dat onderdeel gaat er wel veel
fout en zijn de resultaten uit het verleden zeer mager. Om die reden ben ik
van mening dat er een evaluatie moet komen van de, weliswaar indirecte, Nederlandse
betrokkenheid daarbij.
 
 Minister Verhagen: De samenwerking op het
punt van de FOL’s is er meer op gericht om zicht te krijgen op illegale
stromen en het aanpakken van de criminaliteit. Op dat punt verwacht ik in
ieder geval geen wijziging, want die zul je moeten blijven bestrijden. Wij
pakken ook drugshandelaren aan en op verzoek van de Kamer treden wij actiever
op tegen drugshandelaren in Afghanistan. Op dat punt verwacht ik dus geen
wijziging. In antwoord op de tweede vraag moet ik zeggen dat ik het te vroeg
vind. De regering van de Verenigde Staten besteedt wel expliciet aandacht
aan initiatieven om burgers te vrijwaren van drugsbendes en/of terreurbendes,
maar ik vind het nog te vroeg om te stellen dat de Verenigde Staten een andere
koers varen. Je ziet wel dat de Verenigde Staten veel meer een luisterend
oor en meer aandacht hebben, ook voor Latijns-Amerika. In de nieuwe begroting
is $ 320 mln. uitgetrokken voor democratisering van het westelijk halfrond.
Dat richt zich op een gebied. De Verenigde Staten stellen zich dus niet alleen
meer op als partner, maar stellen ook financiële middelen beschikbaar
die in lijn zijn met de wijze waarop wij opereren. Collega Koenders zal daarover
nog het een en ander zeggen.
 Bij de maritieme samenwerking en in de bestrijding van de misdaad spelen
landen als Venezuela en Colombia juist samen met ons een rol. Dat is ook waarover
met name de heren Van Bommel en Waalkens spraken. Het is evident dat wij goede
betrekkingen nastreven. Venezuela is het grootste buurland van
het Koninkrijk, maar goede betrekkingen nastreven wil niet zeggen dat ik kritiekloos
ben. Ik maak me zorgen over recente ontwikkelingen in het land zelf. De dalende
olieprijs zal consequenties hebben voor de sociale programma’s in het
land. Ik maak mij echter met name zorgen over de toenadering van Chavez tot
Iran. Dat vind ik een zorgelijke ontwikkeling en dat hoef ik niet onder stoelen
of banken te steken. Maar ik vind het wel van belang dat je het gesprek aangaat
en dat we de dialoog, ook vanuit de Europese Unie, met Venezuela juist over
deze en andere zaken voortzetten. Als je niet praat, kom je er helemaal niet
in. Dat is ook de reden waarom ik erop aandring dat wij toegang hebben tot
bewindslieden en departementen in Venezuela, ook vanuit onze ambassades.
 Ook over Colombia maak ik me natuurlijk zorgen. Al jarenlang is er een
slepend intern conflict, zijn er schendingen van de mensenrechten en is er
grootschalige cocaproductie. Het is echter belangrijk om het gesprek met beide
landen aan te gaan en om goede betrekkingen te onderhouden. Dat wil niet zeggen
dat je ze niet aanspreekt op tekortkomingen of op je zorgen op die punten.
Tegelijkertijd is het evident dat ook daar de Europese Unie een steeds belangrijkere
plaats inneemt, juist als het gaat over het verwezenlijken van onze doelstellingen.
 
 Mevrouw Ferrier (CDA): Ik ben het zeer met
de minister eens dat het juist in die landen zo van belang is om het gesprek
gaande te houden. Je hebt al die zorgelijke ontwikkelingen in de relatie met
Iran en er is een imploderende democratie ten aanzien van mensenrechten. Terecht
zegt de minister dat ook de EU erbij is betrokken, maar wat zijn nu de prioriteiten
in zo’n politieke dialoog? Hoe werkt die en wat wordt er bereikt op
dat gebied?
 
 Minister Verhagen: Wellicht is het nog het
belangrijkst om bepaalde ongewenste ontwikkelingen niet te laten plaatsvinden.
Een vingerwijzing naar bepaalde regio’s moet gevolgd worden door bepaalde
daden. Onze politiek ten opzichte van Venezuela blijft in principe ongewijzigd
in die zin dat het voor ons van belang is om goede betrekkingen te houden.
We willen de zaak daar niet laten escaleren. Chavez en ook het parlement zijn
democratisch gelegitimeerd. Er vinden veel volksraadplegingen plaats. Ik ben
geen voorstander van referenda, maar we moeten toch constateren dat op dit
moment een versnelling plaatsvindt, ook van zijn zogenaamde Bolivariaanse
revolutie. Daar komt wetgeving tot stand die de rol van de staat in de politiek
en de economie vergroot. Frequent vinden nationalisaties plaats, waarbij ook
niet duidelijk is of de eerder ingezette lijn van compensatie wordt voortgezet.
Zo’n nationalisatie komt het investeringsklimaat niet ten goede, wat
natuurlijk op dat moment wel weer een punt van zorg is waar je aandacht voor
vraagt, zeker als je het over de bredere betrekkingen hebt. Die zorgen breng
je aan de orde als wordt gesproken over democratisering, respect voor mensenrechten
en nationalisaties. Dat zijn punten van zorg, evenals de rol die zij spelen
in de regio en in de richting van Iran. Dat zijn elementen die je aan de orde
stelt in zo’n dialoog.
 Dat doe je ook als Europese Unie. De heer Van Bommel vroeg of in de Unie überhaupt
aandacht wordt besteed aan de mensenrechten. Juist ook bij associatieakkoorden
zullen mensenrechten een centrale plaats innemen. Onze inzet en die van de
Europese Unie is een essentiële en juridisch bindende mensenrechtenclausule
die van toepassing is op dat hele associatieakkoord met opschortende werking
bij ernstige schendingen van mensenrechten. We tekenen dat associatieakkoord
met een mensenrechtenclausule.
 Aan het adres van mevrouw Ferrier zeg ik dat tegelijkertijd en juist in
die politieke dialoog een belangrijke rol is weggelegd voor bespreking van
die mensenrechtenzaken, ook als die nog niet formeel door VN-instituties of door de ILO zijn aangekaart. Ten slotte is ook in het vrijhandelsakkoord
een passage inzake de naleving van fundamentele arbeidsnormen opgenomen. Enerzijds
is er dus een openstelling van de markt, waarop staatssecretaris Heemskerk
nog nader zal ingaan en anderzijds is er wel degelijk ook aandacht voor de
mensenrechten.
 
 De heer Van Bommel (SP): Het zit natuurlijk
allemaal vast op de wijze waarop naleving van de mensenrechten kan worden
gecontroleerd door Europa als partner in het associatieakkoord en de vraag
of er ook voldoende duidelijk gemaakt kan worden dat er een praktijk is die
Europa op dit punt geloofwaardigheid geeft. Ik vraag me bijvoorbeeld in zo’n
concreet geval als Peru af, waarover de onderhandelingen zijn, of je kunt
voortgaan dan wel of je op een gegeven moment de onderhandelingen moet opschorten
omdat er sprake is van schendingen van de mensenrechten. Om die reden heb
ik de minister gevraagd daarover een oordeel uit te spreken. De Europese Unie
heeft meer associatieakkoorden met nogal wat delen van de wereld, bijvoorbeeld
in het Midden-Oosten. Daar is de mensenrechtenparagraaf eigenlijk altijd de
paragraaf waar wij over spreken, omdat er aan de ene kant van de tafel gedacht
wordt dat er evident sprake is van schending van de mensenrechten en er aan
de andere kant van de tafel niet de bereidheid wordt getoond om die mensenrechtenparagraaf
in te roepen en vervolgens op basis daarvan te handelen.
 
 Minister Verhagen: Dat is absoluut niet waar.
Ik ben dat niet met u eens.
 
 De heer Van Bommel (SP): Maar geeft u dan
concrete voorbeelden!
 
 Minister Verhagen: Geeft u een concreet voorbeeld!
 
 De heer Van Bommel (SP): Ik noem Peru, maar
we hebben het altijd over het Midden-Oosten ...
 
 Minister Verhagen: Er is op dit moment geen
associatieakkoord. Daar zijn we juist over aan het onderhandelen.
 
 De heer Van Bommel (SP): Zeker, daarom vraag
ik ook of zo’n kwestie van schending van de mensenrechten, waar volgens
mij evident sprake van is, kan leiden tot een standpunt van Nederland dat
die onderhandelingen moeten worden opgeschort.
 
 Minister Verhagen: Indien wij nu een akkoord
hadden met een mensenrechtenclausule, sluit ik niet uit dat die opgeschort
zou zijn. Ik wil daar een oordeel over hebben en ik wil een beoordeling hebben
van de situatie. Die stel je niet eenzijdig vast; dat doe je onder andere
in de Mensenrechtenraad en in de VN. Ik sluit absoluut niet uit dat zo’n
akkoord juist op dit punt opgeschort zou worden indien het een akkoord was
met een mensenrechtenclausule. Juist de regionale associatieakkoorden en de
mensenrechtendialoog die daar altijd onderdeel van is, zijn een methode om
een einde te maken aan de schending van de mensenrechten, los van de bevordering
van de mensenrechten door middel van financiële ondersteuning. Daar zit
het punt niet. Het is een algemene discussie over de vraag wanneer je een
dergelijk instrument inzet en welk instrument het meest effectief is. Gelet
op het feit dat wij zo’n clausule in dat associatieakkoord willen hebben,
sluit ik die mogelijkheid niet bij voorbaat uit. Integendeel, anders hoef
je die clausule niet op te nemen.
 In een eerdere reactie op de inbreng van mevrouw Ferrier is al even aangestipt
dat Latijns-Amerika aan mondiaal gewicht wint. Dat is gewoon het geval. Brazilië
en Mexico zullen in de loop van deze eeuw uitgroeien tot de grootste economieën
in de wereld en hun rol als mondiale spelers zal groeien. Ik
wees al even op het feit dat je met landen als Brazilië ook gezamenlijk
wilt optrekken, juist in dit kader. Brazilië heeft bijvoorbeeld een sleutelrol
in de Dohaontwikkelingsronde om de discussie over de WTO weer nieuw leven
in te blazen. Argentinië en Brazilië hebben de mogelijkheid om als
lid van de G20 mede sturing te geven aan de hervormingen van het internationale
financiële bestel. Dat zijn natuurlijk indicaties daarvan, evenals de
rol die de regio zal en wil spelen in de klimaatonderhandelingen. Dat is buitengewoon
belangrijk. We zien dat de regio de hoogste groei van de laatste 25 jaar heeft
doorgemaakt sinds 2004. Miljoenen mensen ontworstelen zich aan extreme armoede.
Een land als Chili behoort binnenkort tot de groep van rijke landen. De heer
Boekestijn schetste een aantal landen die juist omlaag gingen, maar een land
als Chili behoort binnenkort tot de rijke landen. Tegelijkertijd hebben we
nog een lange weg te gaan. Nog 200 miljoen mensen leven in armoede, van wie
75 miljoen in extreme armoede. Er is inderdaad in veel landen een te grote
ongelijkheid en met name door de financiële crisis kan er een terugval
komen in bepaalde landen die het nu redelijk doen.
 Vanuit dat belang hebben wij samen met die landen gewerkt, juist in het
internationale financiële veld, in het internationale WTO-veld en in
de klimaatonderhandelingen. De banden met vele landen zijn aangehaald, juist
met landen die geen OS-partnerlanden zijn. Wij zien zeker ook op basis van
de recente bezoeken – het staatsbezoek van president Lula en de bezoeken
van minister van Buitenlandse Zaken Amorim aan Nederland, en de bezoeken van
premier Balkenende en minister Eurlings aan Brazilië – een versterking
van de bilaterale relatie gedurende deze kabinetsperiode. Naar mijn mening
krijgen wij nu een brede samenwerking, juist met Brazilië in buitenlandse
politieke onderwerpen, in bilateraal economisch beleid, biobrandstof, cultuur
en cultureel erfgoed. Dat is ook de reden dat zowel staatssecretaris Heemskerk
als staatssecretaris Timmermans een bezoek aan Brazilië heeft gebracht.
Hetzelfde geldt voor andere landen. Wij hebben recentelijk een staatsbezoek
van de president van Chili aan Nederland gehad, waardoor ook extra samenwerking
op het gebied van onderwijs en landbouw tot stand is gekomen. Dit kabinet
is dus actiever, juist om die bilaterale contacten aan te halen.
 Het laatste element waar we vanuit het ministerie helaas in Latijns-Amerika
in toenemende mate aandacht aan moeten schenken, is de consulaire bijstand.
Dat is geen consulaire bijstand omdat iemand een paspoort verloren heeft of
omdat iemand in Cuba merkt dat hij niet kan pinnen en dus geen geld meer heeft,
maar bijstand aan een stijgend aantal gedetineerden. Zij zitten in vaak buitengewoon
moeilijke omstandigheden. Die gevangenissen zijn absoluut geen pretje, maar
juist op het punt van drugscriminaliteit zitten veel Nederlanders in de gevangenissen
in Latijns-Amerika. Met een aantal landen is inmiddels een WOTS-verdrag gesloten
of in onderhandeling, op basis waarvan gedetineerden na hun vonnis hun straf
in Nederland kunnen uitzitten. Maar ook dit element van buitenlands beleid,
consulaire bijstand, vraagt in toenemende mate om extra aandacht van onze
kant.
 
 Minister Koenders: Voorzitter. Voor Ontwikkelingssamenwerking
blijft Latijns-Amerika een zeer belangrijk continent. Ik ben het dan ook graag
eens met de woorden die daarover door mevrouw Ferrier en de heer Waalkens
zijn uitgesproken. Ik zal een paar korte algemene opmerkingen maken en daarna
specifieker ingaan op de vragen over Ontwikkelingssamenwerking en de partnerlanden.
 Het lastige als je over Latijns-Amerika spreekt in een nota is dat het
een ongelooflijk divers continent is. Of je nu over Haïti, een van de
armste landen ter wereld, spreekt of over Brazilië, dat een van de BRIC-landen
is en overigens zeer hard wordt getroffen door de internationale economische
crisis, je praat over totaal verschillende landen. Natuurlijk is er deels
een gezamenlijke geschiedenis, maar deels is die ook heel divers. Toen ik in Colombia was, is het mij zelfs opgevallen dat er twee binnenlanden
zijn. De heer Van der Staaij kent het land heel goed en weet dat daar twee
werelden zijn en misschien wel meerdere. Bogota is echt wat anders dan wanneer
je aan de Amazone zit. Dat betekent enorme bestuurlijke problemen voor die
landen.
 Het is ook een continent waar enorme veranderingen hebben plaatsgevonden
op het terrein van de democratie. Tegelijkertijd is nu de grote uitdaging
voor Latijns-Amerika om die democratie ook zodanig te consolideren en te verdiepen
dat mensen de positieve consequenties zien als het gaat om publieke goederen
als milieu, maar zeker als het gaat om inkomensverdeling. Daar ben ik het
zeer met de heer Van Bommel eens. Het is volstrekt duidelijk dat het grootste
probleem in Latijns-Amerika de ongelijkheid is en dat die vervolgens ook allerlei
consequenties heeft op het terrein van milieu en van bestuur.
 Dit vertaalt zich politiek in een ingewikkelde samenwerkingsrelatie die
wij ook in onze partnerlanden zien. In Bolivia hebben we in feite een regering
die niet zozeer uit traditioneel links bestaat, maar uit een combinatie van
inheemse actiegroepen, sociale bewegingen en milieubewegingen. Het is veel
meer dan een politieke partij. Het is ook een beweging die daar aan de macht
is, terwijl je in Colombia moet praten over een traditionele politieke structuur
van conservatieven en liberalen, en er in Nicaragua en Guatemala nog heel
andere dingen aan de orde zijn. Het is dus van belang om de diversiteit te
benadrukken.
 Dat betekent dat voor Ontwikkelingssamenwerking een landenspecifieke benadering
echt essentieel is. Dat blijkt ook uit de manier waarop wij onze programma’s
hebben ingezet. Een aantal dingen zijn essentieel voor Ontwikkelingssamenwerking.
De risico’s van de groeimodellen zijn niet gediverificeerd en soms zeer
eenzijdig. Dat zie je vooral in de armere landen. In de tweede plaats zie
je democratieën die nog enorm veel stappen te maken hebben, verschillende
in verschillende landen. Ongelijkheid is een kernprobleem. Ik wil het enorme
risico van de toename van geweld erbij noemen. Om die reden zal ik dadelijk
ook iets zeggen over juridische samenwerking en straffeloosheid. Het gaat
niet alleen om geweld tegen vrouwen, maar meer in het algemeen ook om parallelle
structuren, vooral in Guatemala maar tot op zekere hoogte ook in Colombia,
die langzaam maar zeker deel worden van het staatsapparaat. Dat maakt het
voor Ontwikkelingssamenwerking lastig om daarmee samen te werken, terwijl
er soms geen alternatief is. Dat is lastig, to say the least.
 Aan het adres van de heer Boekestijn wil ik opmerken – hij is niet
meer aanwezig, maar toch even for the record – dat onderontwikkeling
niet noodzakelijkerwijze aan vaste continenten is verbonden. Colombia is het
tweede land ter wereld als het gaat om interne vluchtelingenstromen. Dat is
de realiteit; net na Sudan. Inderdaad ga je in «mindere» landen
zitten als een continent als geheel verbetert. Daardoor is er relatief een
verschuiving geweest van onze officiële ontwikkelingssamenwerking in
de richting van Afrika. Die is 80%, maar dat betekent niet dat er in
de rest van de wereld, Azië en Latijns-Amerika, om die reden geen ontwikkelingsproblemen
zouden kunnen zijn. Daarom hebben wij die op vijf partnerlanden geconcentreerd,
terwijl andere landen eruit zijn gehaald, waaronder natuurlijk Brazilië.
Het zou gek zijn als we daar gaan zitten. Dat is toch niet uit te leggen aan
de Nederlandse belastingbetaler. Er zijn andere landen waar we minder kennis
van zaken hadden of waar we om andere reden zijn weggegaan, bijvoorbeeld Peru.
 Ook eigen belangen zijn aan de orde. Ik wijs in dit verband op het probleem
van de fragiele staten, waar wij bijvoorbeeld wat betreft de drugsproblematiek
een medeverantwoordelijkheid hebben. Het interessante van de speech van president
Obama was dat hij zei dat wij een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het
drugsprobleem hebben. Dat vond ik interessant. Het is een gigantisch moeilijk
oplosbaar probleem,maar er zit zowel aan de consumenten- als
aan de producentenkant een probleem. Dit betekent dat er aan beide kanten
verantwoordelijkheid ligt, dus ook in de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking.
Ik zal dadelijk een aantal specifieke voorbeelden daarvan noemen.
 Daarnaast hebben we nog een heel specifiek probleem waar mevrouw Ortega
op wees, namelijk met betrekking tot specifieke groepen die achtergesteld
zijn. Dat is in principe natuurlijk de inheemse bevolking. Dat is een typisch
Latijns-Amerikaans probleem. In Guatemala, waar we actief blijven, zien we
dat de inheemse bevolking nauwelijks enige rechten heeft, misschien wel in
formele zin maar zeker niet in informele zin. In het parlement is er nauwelijks
een Indígena vertegenwoordigd. Dat is de realiteit.
 Er is dus een forse bilaterale agenda voor Ontwikkelingssamenwerking,
maar dat betekent niet – zo zeg ik in de richting van mevrouw Ferrier –
dat we in andere landen niets doen. Ik wijs op het MFS-stelsel, hoewel dat
beperkender zal werken, maar er zijn nog steeds belangrijke programma’s
in verschillende landen. Dat geldt natuurlijk zeker voor de Europese Unie
en de Verenigde Naties. De Kamer heeft ingestemd met de lijst partnerlanden.
 Tot zover mijn inleidende opmerkingen waarom we daar zijn, waarom we daar
ook blijven en waarom we er op een aantal nieuwe manieren van ontwikkelingssamenwerking
werken. Ook de public-private partnerships zijn essentieel in ons werk. Dat
doen wij bijvoorbeeld om de elementen die de heer Waalkens en mevrouw Ferrier
hebben genoemd, in het bijzonder de enorme noodzaak om het tropisch bos te
beschermen voordat het te laat is. Dat heeft enorme urgentie. We zien wat
er gebeurt als je dat niet doet. Het valt mij op dat de kracht van ontwikkelingssamenwerking
is dat je milieu, lokale inkomensontwikkeling en bescherming van biodiversiteit
in één geheel moet nemen. Dat doe je soms via het opzetten van
samenwerking op het terrein van het milieu als geheel, zoals wij in Colombia
doen. Daar moet je echt het milieuministerie helpen, omdat men in alle provincies
gaat werken. Waar de heer Van der Staaij terecht op wees, is het probleem
van de relatie tussen drugs en de vernietiging van het tropische regenwoud.
Nederland is daar zeer bij betrokken om dat tegen te gaan. We hebben onze
nek uitgestoken voor het Macarenaproject, dat in feite een groot natuurgebied
in Colombia is en waar nu precies dat andere Colombia heel goed gekarakteriseerd
is. De staat was daar afwezig, maar de staat is er ook nooit aanwezig geweest.
Het is een vrij groot natuurgebied waar de FARC heel lang gezeten heeft, maar
ook andere groeperingen en waar links en rechts drugs zijn geteeld door verschillende
bewegingen. De ideologieën hebben allemaal maar weinig met de realiteit
te maken in Colombia; het gaat gewoon om vechten, drugs en illegale handel.
Zo simpel ligt het. Het is een strijdgebied geweest tussen diverse organisaties.
Nederland heeft de nek uitgestoken en gezegd dat wij in dit gebied samen met
de Colombiaanse overheid behoren te werken om te bezien hoe we dat gebied
kunnen beschermen en alternatieve inkomsten kunnen genereren voor de bevolking
daar. Het is een heel specifiek maar ook heel lastig project, omdat het met
drugsbestrijding te maken heeft en met een overheid waar heel veel problemen
mee zijn. Colombia en de Colombiaanse regering onder Uribe zijn buitengewoon
populair; populairder dan ooit vanwege het feit dat er veiligheid gecreëerd
is, maar als die veiligheid niet snel wordt gebalanceerd met ontwikkeling,
zullen de groeperingen die nu gedemobiliseerd worden – Nederland heeft
wat betreft de paramilitairen daarmee geholpen – vervolgens weer nieuwe
banen zoeken of zeggen dat ze vroeger in ieder geval drugs hadden en nu niets.
Nederland is op het terrein van de aanwezigheid van een geloofwaardige overheid
samen met projecten zeer actief. Wij hebben onze nek daarvoor uitgestoken,
maar ik heb nu gezegd dat wij er alleen dan mee door kunnen gaan als er andere
donoren bij komen, omdat je wel een zeker gewicht in de schaal
moet leggen om die aanwezigheid van de overheid als geloofwaardig en accountable
te maken.
 Daar zit trouwens ook het belang van derde landen. Je bent daar geen aparte
factor in de zin van een derde partij, maar een ontwikkelingsorganisatie.
Een betrouwbaar land als Nederland kan daar een brugfunctie vervullen, omdat
het vertrouwen in de overheid zeer begrijpelijk nog niet bestaat en iedereen
eigenlijk af wil van de strijdgroeperingen, maar wel met een overlevingsprobleem
zit: hoe kom ik aan mijn volgende maaltijd en aan mijn volgende baan? Dat
is het type voorstellen waarmee Nederland integraal wil werken aan ontwikkeling,
milieu en inderdaad ook drugsbestrijding. Dat is een lastig probleem, omdat
we weten dat drugsbestrijding bijna nooit goed werkt. Als je de resultaten
ziet van het vorige Amerikaanse beleid in Colombia, zie je dat het bijna niets
oplevert. Men gaat de coca weer ergens anders planten en het probleem verplaatst
zich van de ene kant van Colombia naar de andere kant, of het gaat naar Peru.
Dat zijn de bekende communicerende vaten. Je zult aan beide kanten, consumptie
en productie, moeten werken.
 Ik zal de vragen over de meer specifieke punten wat sneller langslopen.
Ik ben het zeer oneens met de fractie van de VVD. Juist de kern van onze samenwerking
in Latijns-Amerika is gericht op goed bestuur. Dat is nu de essentie van wat
daar moet gebeuren. Er zijn gigantische moderniseringsproblemen die te maken
hebben met inheemse volken, ongelijkheid en met sociale problemen. Die moeten
in de kern wel door die landen zelf worden opgelost. Uiteraard, en daarom
zijn er ook landen waar we niet zo veel ontwikkelingssamenwerking geven, maar
wel juist op die kansen. Ik wijs in dit verband op Guatemala. Guatemala is
een arm land, maar zou veel meer kunnen doen voor zijn eigen bevolking. De
belastingvoet is nog steeds maar 10%. In elk land is het dan onmogelijk
om gezondheidszorg en onderwijs op te zetten. Dat betekent dat onze werkzaamheden
daarop gericht zijn, ook met politieke beïnvloeding met het NIMD. Dat
is geen partijpolitiek, maar wel bedoeld om voor consensus te zorgen over
bijvoorbeeld de akkoorden die in Guatemala gesloten zijn en juist gericht
zijn op verhoging van de belastingvoet.
 In Bolivia werken we met NIMD en Hivos in intergouvernementeel verband
via IDEA aan de enorme uitdaging van de nieuwe grondwet. Ik ben een enorm
voorstander van de beweging die president Morales heeft gemaakt over die grondwet,
maar er zijn twee grote risico’s. De eerste is de relatie tussen individuele
en collectieve rechten – inheemse rechten collectief en bijvoorbeeld
het individuele recht van vrouwen – en de tweede is de relatie tussen
staat en markt. Ook daar is duidelijk dat in Latijns-Amerika het oude neoliberale
model van de Washingtonconsensus echt ten grave is gedragen, maar dat betekent
niet dat er een oplossing is voor de goede verhouding tussen staat en markt.
In Bolivia is dat een risico. Ik zie ook dat de private investeringen worden
afgeschrikt. Dat is niet goed. Daar zitten dus allerlei punten met betrekking
tot bestuur die niet actief door Nederland worden beïnvloed, maar waarover
de dialoog wordt versterkt. Het is niet aan ons om daar onze eigen modellen
op te leggen.
 Uiteraard is er ontwikkeling van de private sector in de vijf partnerlanden
en in Peru, voor zover het ontwikkelingssamenwerking betreft. Wat betreft
Peru is dat een afspraak die wij met het ministerie van Economische Zaken
gemaakt hebben. Dat geldt ook voor de PSI, waarop de staatssecretaris van
Economische Zaken wellicht zal ingaan.
 Het beurzenprogramma vind ik heel essentieel. Het is geconcentreerd op
de partnerlanden, met instemming van de Kamer. Daar zullen wij ons aan houden.
Daarbinnen zijn wij met die landen overeengekomen waar precies de «skill
gaps» zitten, zodat men zich kan concentreren op bepaalde opleidingen
in Nederland. Ik vind dat een mooie vernieuwing van het beleid. De voorstellen
gaan via de ambassade naar Nuffic en je zou kunnen zeggen, dat wij een delegatie
aan Nuffic hebben geven. Mevrouw Ferrier noemde in dit verband
milieu, goed bestuur en goede gezondheid en ook daarvoor worden de opleidingen
verzorgd.
 Ik wil toch tegenspreken dat er niet concreet wordt gehandeld tegen straffeloosheid
en geweld tegen vrouwen. Natuurlijk bespreken we hier een algemene notitie,
maar daaronder hangt het beleid van Ontwikkelingssamenwerking in de vier partnerlanden.
In de juridische samenwerking lopen wij naar mijn mening voorop. Een aantal
leden van deze Kamer, onder wie in ieder geval mevrouw Ferrier, heeft ervoor
gepleit om in landen waar de soevereiniteit op het terrein van internationale
misdaad kwetsbaar is de public prosecutors, de publieke aanklagers, te helpen.
Dat geldt voor Guatemala, waar de parallelle structuren bijna te groot zijn
voor die overheid. Iedereen die in Guatemala is geweest, weet wat een verschrikkelijk
beroep die mensen hebben. Zij krijgen gewoon een telefoontje als zij met een
corruptiezaak bezig zijn met de mededeling dat het misschien interessant is
om te horen waar hun kinderen op het ogenblik lopen. Dat is de realiteit.
We hebben in Guatemala te maken met het grootste aantal moorden per hoofd
van de bevolking ter wereld. Er is nu een groot probleem met de president
van Guatemala, die beschuldigd wordt van het vermoorden van iemand. Het mooie
is dat juist omdat het onderdeel is van een politieke strijd die volgens mij
onoplosbaar is binnen de soevereiniteit van Guatemala, in samenwerking met
de Verenigde Naties, met een van de grootste steunpunten in Nederland, een
onderzoek wordt gedaan en de zaak hopelijk wordt opgelost. Hetzelfde doen
wij als het gaat om straffeloosheid in gerechtigheid, waarheidsvinding en
verzoening in Colombia. Ook daar werken we natuurlijk in een heel andere context.
Nederland hanteert hier als uitgangspunt dat gerechtigheid onmisbaar is voor
duurzame vrede. We zijn daar bezig met ondersteuning op het terrein van gerechtshoven
en tribunalen, maar ook internationale niet-gouvernementele organisaties zoals
het International Centre for Transitional Justice en het Institute for Historical
Justice and Reconciliations. Het particuliere kanaal speelt een belangrijke
rol in de organisatie.
 Ik wil in dit kader ook nog een opmerking maken naar aanleiding van de
vragen van de heer Van der Staaij over de demobilisatie van oud-strijders.
Inmiddels zijn circa 46 000 strijders gedemobiliseerd. 35 000 zijn
afkomstig van de collectieve demobilisatie van de paramilitairen van de AUC,
de Autodefensas Unidas de Colombia. De rest van de populatie, die met de dag
groeit, bestaat uit individueel gedemobiliseerden ofwel gedeserteerden van
diverse illegaal gewapende groeperingen, zoals FARC en de ELN. Diversen onder
hen hebben nieuwe illegale gewapende groeperingen gevormd die zich concentreren
op de handel in verdovende middelen. De recidive is dus ongeveer 10%
tot 30%. Dat is nog veel te veel. Het is wel goed dat we die 70%
gezamenlijk een nieuwe toekomst geven, maar hier zie je dat we in een gesprek
met president Uribe kritisch zijn geweest en hebben gezegd dat zo’n
veiligheidsagenda wel prima is, maar dat je je bijna in je eigen staart bijt
als die niet gebalanceerd wordt met de ontwikkeling, omdat de jongeren anders
geen andere toekomst hebben. Wij zijn een van de eerste landen van de internationale
gemeenschap die betrokken zijn bij de Colombiaanse demobilisatie-, ontwapenings-
en re-integratieprogramma’s. Daar gaan we mee door, maar we kijken er
wel kritisch naar, vooral als het om de paramilitairen gaat. Op dat gebied
zijn er ook zorgelijke ontwikkelingen, evenals op het terrein van de mensenrechten
naar aanleiding van de zogenaamde «falsas positivas». Het leger
moest optreden tegen gewapende groeperingen en moest daar bepaalde doelen
halen. Het grote risico daarvan is dat ook mensen gewoon werden neergeschoten
die helemaal niets met die beweging te maken hadden. Dat is een zeer ernstige
zaak die zowel door de minister van Buitenlandse Zaken als mijzelf is opgebracht
in gesprekken met de Colombiaanse autoriteiten.
 Nederland werkt zeer specifiek en aandachtig aan het belangrijke punt
van geweld tegen vrouwen. Wij zijn een van de grotere financiers van het Trustfund van Unifem to end sexual violence against women. We doen
dat heel concreet in specifieke landen. In Nicaragua is vooral preventie van
seksueel en huiselijk geweld aan de orde. Daar werken we zowel met het parlement,
het Fondo de Crédito Rural en het ministerie van gezondheidszorg. Daar
ligt ook de nadruk op gezondheid en seksuele en reproductieve rechten, inclusief
het voorkomen van en aandacht voor hiv en seksueel overdraagbare ziektes.
Dat is er ook op andere terreinen met veel verschillende organisaties voor
dat enorme risico van het toenemende huiselijke geweld in dat deel van Latijns-Amerika.
Dat geldt overigens ook voor enkele andere delen.
 Dit brengt mij op de begrotingssteun aan Nicaragua. Wij hebben die inderdaad
bevroren. De belangrijkste reden daarvan is het frauduleuze verloop van de
lokale verkiezingen in 2008. Daardoor is afbreuk gedaan aan wat ik een fundamenteel
principe vind dat ten grondslag ligt aan begrotingssteun. Die steun hebben
wij daarom in 2008 al tot de helft teruggebracht en in 2009 hebben we het
hele bedrag bevroren. Ik zie op dit moment geen reden om op dat standpunt
terug te komen. Dat kan alleen op basis van vertrouwenwekkende maatregelen
van de Nicaraguaanse overheid. Met mevrouw Ferrier vind ik het wenselijk dat
wij contact blijven houden met de regeringen in dat gebied, dus ook met die
van Nicaragua. Die dialoog is inderdaad belangrijk, maar we zullen dus eerst
moeten zien dat de democratische spelregels gewaarborgd worden, bijvoorbeeld
het ongestoorde verloop van verkiezingen, verkiezingswaarneming, nieuwe leden
van de kiesraad, rehabilitatie van eerder uitgesloten politieke partijen en
dergelijke. Wij zullen dit standpunt dus regelmatig evalueren. Het is interessant
om te zien dat in het economische beleid van Nicaragua een veel positievere
invalshoek zit vanuit het IMF, maar ook vanuit de Amerikaanse regering. Wij
blijven in ieder geval vooralsnog op dit standpunt staan.
 
 Mevrouw Ferrier (CDA): Ik ben dat geheel met
de minister eens en wij steunen hem dan ook in het opschorten van de contacten
met de regering, maar de CDA-fractie heeft wel zorgen over de humanitaire
situatie in Nicaragua. Nu zie je ook het belang en de kracht van de inzet
via het maatschappelijk middenveld. Op zo’n plek waar de regering niet
actief kan zijn, willen wij de bevolking niet in de steek laten. Kan de minister
aangeven wat de inzet is vanuit het Nederlands maatschappelijk middenveld
op de civil society in Nicaragua, die het op dit moment toch ook bepaald niet
gemakkelijk heeft?
 
 Minister Koenders: Ik heb daarover uitvoerig
met het maatschappelijk middenveld gesproken, bijvoorbeeld met de organisatie
van stedenbanden met Nicaragua die veel op het terrein van gezondheid en andere
sociale dienstverlening doen. Wij zijn tot de conclusie gekozen dat het juist
van belang is dat de overheid en het maatschappelijk middenveld beter coördineren
wat ze doen. Het is een samenspel waarin de een de ander niet zomaar wat oplegt,
maar waarin goed wordt gecoördineerd wat er wordt gedaan. Het maatschappelijk
middenveld was daar zeer toe bereid. Wij werken samen op belangrijke punten
als seksuele en reproductieve rechten, ook in de strijd tegen het verbieden
van therapeutische abortus en in een aantal zaken die de democratisering in
Nicaragua betreffen. Wij kijken waar de verbindingen het best kunnen worden
gelegd. Met welke onderdelen van de overheid ben je nog wel in staat om met
gezondheidszorg te werken, maar niet via begrotingssteun? Op een heel ander
terrein, bijvoorbeeld het geweld tegen vrouwen, kunnen wij bijvoorbeeld weer
heel goed werken met de politie van Nicaragua. Die heeft een zeer progressieve
vrouwelijke commandant die een van de meest populaire personen van heel Nicaragua
is en heel veel doet aan community policing. Je kan dus zeggen dat wij op
alle fronten in nauw overleg met de mensen die daar werken bezig zijn om de
schade zo veel mogelijk te beperken, maar men zal daar zelf toch
ook veranderingen moeten oppakken.
 Dan de vrouwenrechten meer in het algemeen. Ik heb al gezegd dat wij in
Nicaragua, net als in Guatemala, de gezondheidssector ondersteunen via allerlei
verschillende organisaties. U kunt de overzichten zien die het ministerie
van Buitenlandse Zaken daarvan heeft.
 De heer Waalkens bracht nog een zeer belangrijk punt op, namelijk de problematiek
van milieu, landbouw en de situatie in Latijns-Amerika. Het is niet eenvoudig
om dat onder een noemer te brengen. Ik denk dat Nederland eigenlijk een van
de weinige donoren is die actief met de milieubeweging, maar ook met de milieuministeries,
in die landen werken. Het is inderdaad vaak nog steeds een vergeten terrein.
Op het ministerie van milieu in Suriname werken bijvoorbeeld maar een paar
mensen, maar Suriname heeft zo ongeveer nog het grootste bos ter wereld, dat
behouden moet blijven. Je moet daar dus niet alleen met projecten werken,
maar ook met de institutionele capaciteit van nationale regeringen, juist
om straks veel meer geld te kunnen binnenhalen. Als er straks een klimaatverdrag
is en je hebt een goed ministerie van milieu dat weet wat er op dat punt te
doen is, dan kun je via CDM’s maar ook via andere projecten veel binnenhalen.
Ik heb u gezegd dat er in Colombia veel gebeurt op het terrein van milieu,
ook in relatie tot drugs. Bolivia komt misschien het dichtst bij datgene waar
de heer Waalkens over sprak: naast ondersteuning van het integrale waterbeleid
en het nationale meerjarenplan ten aanzien van biodiversiteit, bosbouw en
milieu in Bolivia werken wij aan het beschermen van nationale parken en het
tegengaan van illegale houtkap. Ik heb daar een project bezocht dat heel goed
werkt. Toen ik daar kwam, dacht ik dat het niet zo veel zou voorstellen. Men
doet iets met de noten die men in het oerwoud vindt, maar dat is een enorme
exportmarkt. Die noten zitten zelfs in de Leonidas bonbons. Het is een van
de weinige mogelijkheden om een stuk bos af te zetten, goed te beheren, vrij
te laten in de opbouw van biodiversiteit en zo de inheemse bevolking te helpen
met heel interessante exportmarkten. Nederland is daar zeer actief en ik vind
dat een van de meest interessante projecten.
 In Guatemala hebben wij het inderdaad heel moeilijk. Bij mijn vorige bezoek
moest ik publiekelijk uitspreken dat het leven van de minister van milieu
in gevaar zou kunnen zijn. De illegaliteit en de criminaliteit zijn daar zo
groot dat het platbranden van bossen, hetzij voor drugstransporten, hetzij
voor houtkap, heel vaak voorkomt. Het is een zaak van mensenrechten om ervoor
te zorgen dat mensen daartegen beschermd kunnen worden.
 De suikerpalm maakt onderdeel uit van een van de milieuprogramma’s
in Colombia. In samenwerking met Eco Integration International en het Colombiaanse
ministerie van landbouw, milieu en defensie hebben wij de ontwikkeling van
een pilotproject suikerpalm gesteund. Eventuele toekomstige Nederlandse steun
voor die uitvoering zal afhankelijk zijn van twee dingen: dat de Colombiaanse
overheid het nog als een prioriteit ziet en eraan meebetaalt en van de mate
waarin de Nederlandse regering nog fondsen heeft om tot steun over te gaan.
Ik wijs u erop dat wij op dit moment een bezuinigingsdoelstelling hebben van
ongeveer 400 mln., waardoor ik voor heel veel landen een uitgavenstop heb
moeten instellen. Voorlopig kunnen geen nieuwe financieringen worden gestart.
Dat hoeft niet altijd zo te blijven, maar het is wel een overweging waar ik
helaas mee geconfronteerd ben.
 
 Staatssecretaris Heemskerk: Voorzitter. Ik
dank de leden voor de vragen die mij zijn gesteld. Ik dacht dat het mevrouw
Ferrier was die zei dat Nederland er in het Latijns-Amerikaanse continent
goed op staat en ik kan dat alleen maar onderschrijven. Daarom hebben de minister-president,
de minister van Verkeer en Waterstaat, de minister voor Ontwikkelingssamenwerking,
collega Timmermans en ikzelf het afgelopen jaar diverse landen
bezocht. Ik kan u zeggen dat je in twee dagen in Brazilië meer lacht
dan in drie weken met al die Chinezen. Het is dus een plezier om er te zijn.
Toen ging het er erg goed, nu jammer genoeg wat minder. Op het journaal van
zes uur hoorde ik dat nu ook Brazilië formeel in een recessie zit omdat
het voor het tweede achtereenvolgende kwartaal in de krimp zit.
 Er zijn mij drie verschillende zaken voorgelegd: de economische crisis,
biobrandstof en soja. Daarnaast zijn er vragen gesteld over de handelsovereenkomsten.
In mijn voorbereiding had ik ook al antwoorden opgesteld over het WK voetbal
in 2014 dat in Brazilië plaatsvindt, maar daarover zijn nu net geen vragen
gesteld, ondanks het feit dat Nederland zich sneller dan het ooit Brazilië
is gelukt, heeft gekwalificeerd voor het WK in 2010. U wilt blijkbaar niet
weten welke kansen een WK op de exportmarkt biedt.
 Wat zijn de effecten van de economische crisis in Latijns-Amerika? De
eerste orde-effecten vielen wel mee. De binnenlandse vraag bleef redelijk,
de banken waren niet zo slecht gekapitaliseerd en zaten ook niet in al die
toxic assets als de Amerikaanse. De eerste klappen vielen dus wel mee, maar
de tweede klappen zijn wel degelijk aangekomen. Je ziet dat de vraag naar
de exportproducten is afgenomen en dat het financiële effect van de kapitaalmarkten
op Latijns-Amerika toch wel fors is. Ik ben niet zo heel erg bezorgd over
handelsprotectionisme, maar wat wij nog kunnen krijgen op het terrein van
indirect financieel protectionisme, namelijk dat de grote financiële
spelers zich terugtrekken op de rijke westerse thuismarkten met alle gevolgen
van dien voor de directe investeringen en kredietverlening daar, kan wel heel
fors aankomen. Een paar dollar verschil komt in dat soort landen natuurlijk
veel harder aan dan in Nederland. Nederland heeft ook te maken met forse effecten
van de crisis, maar ik ben bepaald niet optimistisch over de ontwikkelingen
en de gevolgen van de financiële crisis op de wat kortere termijn in
Latijns-Amerika. Voor de wat langere termijn zie je wel dat landen als Mexico
en Brazilië heel ver kunnen komen en als het ware bijna op goud zitten.
Denk aan wat er in Brazilië aan olievoorraden gevonden is. Er kan daar
dus nog heel veel. Een opmerking tijdens mijn bezoek aan Brazilië die
mij is bijgebleven kwam van een van de bazen van Unilever daar: het gaat relatief
goed – de groei was toen 5% – maar eigenlijk zou Brazilië
de ambitie moeten hebben om tot 8% te komen, want pas bij dat soort
groeicijfers haal je de mensen echt uit de armoede naar het onderwijs, in
de gezondheidszorg. Dat is misschien een wat calvinistische opmerking. Als
je daar iedere avond een Caipirinha drinkt, denk je al gauw: 5%, het
zal wel goed zijn. Maar toch zou een schepje bovenop de ambitie wel een goede
zaak zijn. Daar dragen internationale normen en investeerders aan bij. Op
de langere termijn zie ook ik dus wel degelijk kansen.
 Een van de producten waar Brazilië heel veel van verwacht is biobrandstof.
Naar aanleiding van het bezoek van president Lula is er een Memorandum of
Understanding gesloten. Daar heeft vervolgens nog een debat met de Kamer over
plaatsgevonden. Collega’s Van der Hoeven en Cramer hebben u toegezegd
dat de duurzaamheidscriteria, de Cramerlcriteria, een belangrijke rol zouden
spelen bij de verdere uitwerking van dat MoU. De heer Waalkens vroeg hoe het
daarmee staat. Er is regelmatig contact geweest met Brazilië op ambtelijk
niveau, maar er is eigenlijk weinig voortgang geboekt. Afgesproken is dat
er in september weer een seminar over duurzaamheid zal worden georganiseerd
in Nederland. In december is de SG van Economische Zaken nog in Brazilië
geweest om over die criteria te spreken. Aan Braziliaanse zijde is niet al
te veel enthousiasme te bespeuren over de duurzaamheidscriteria die wij hanteren.
Ze zijn voor ons echter wel van belang, dus zetten wij daarop in.
 De heer Waalkens vroeg nog naar de Round Table over verantwoorde sojaproductie.
Daarover is beter nieuws te melden, want zo’n anderhalve week geleden
is er overeenstemming bereikt over de principes en de criteria voor duurzame
sojaproductie met een groot aantal leden van de Ronde Tafel.
Het aantal leden is zelfs gestegen van 30 naar 170. Het compromis kon op brede
steun van de leden rekenen, zij het dat Aprosoja het niet eens was met het
voorgestelde compromis en zich heeft teruggetrokken. Dat is jammer, want het
is een van de grootste verenigingen van sojaproducenten. Wij gaan nu de criteria
testen en ook de certificering verder uitwerken. Er wordt gekeken naar financiële
compensatie voor producenten die bereid zijn om ontbossing tegen te gaan.
Ook dat wordt verder uitgewerkt via het initiatief Duurzame Handel van collega
Koenders en ik begrijp dat het volgende week donderdag geagendeerd is voor
een algemeen overleg met de LNV-commissie.
 Mevrouw Ferrier vroeg waarom het toch zo lang duurt eer de handelsovereenkomsten
worden getekend. De onderhandelingen tussen de Europese Unie, de Andeslanden
en Centraal-Amerika zijn in een ver gevorderd stadium. Deze maanden zijn er
weer twee onderhandelingsrondes. Dat gaat dus snel, maar ook goed. De Europese
Commissie heeft in 2007 mandaat gekregen voor een veelomvattend akkoord en
verlaging van de tarieven, harmonisatie van de veterinaire regels, non-tarifaire
maatregelen en commitment aan sociale, milieu- en duurzaamheidsontwikkeling.
Binnen de Mercosur gaat het wat minder goed. Er zijn grote onderlinge meningsverschillen.
Ik ben het met zowel collega Verhagen als collega Koenders eens dat Brazilië
op het wereldtoneel echt een zeer constructieve rol speelt. Dat doet het ook
in de Mercosur. Wij hebben ook een strategisch partnerschap gelanceerd. Bijvoorbeeld
bij de WTO-onderhandelingen die ik juli verleden jaar mocht voeren, was de
Braziliaanse minister van Buitenlandse Zaken Amorim een van de meest bevlogen
en betrokken ministers om een en ander vlot te trekken. Ik begrijp dat de
huidige minister van Handel minister van Transport wordt. Ik kan u zeggen
dat velen in het onderhandelingsproces daar blij mee zullen zijn, ook omdat
Mandelson tegenwoordig binnenlandse politiek doet, en denken dat de onderhandelingen
verder vlot zullen verlopen. Wie weet komt het er dus nog van. Nederland heeft
er in ieder geval grote belangen bij en Europa speelt er ook een constructieve
rol in.
 De heer Van Bommel vroeg hoe wij de most favoured nationsclausule duiden.
Wereldwijd is er een uitdijend netwerk van free trade agreements. Met deze
clausule slaan eventuele voordelen die met derden bereikt worden terug op
degenen die al eerder zo’n akkoord hebben bereikt. Daarmee zijn die
clausules en de free trade agreements bouwstenen voor verdere multilateralisering,
zij het dat het natuurlijk het allermooiste is als je het uiteindelijk weet
te verankeren in een wereldwijde deal via de WTO en dat is dan ook onze eigenlijke
inzet.
 Mevrouw Ortega vroeg hoe het zat met de sustainability impact assessments
die een rol zouden moeten spelen bij de onderhandelingen tussen de Europese
Unie en Centraal-Amerika. Is dat final report niet te laat gezien het feit
dat het allemaal zo voortvarend gaat? Zo’n assessment is een vast onderdeel
van de onderhandelingen, zoals wij de Kamer al hebben gezegd in de beantwoording
van Kamervragen van de heren Van Bommel en Irrgang op 12 mei. De Commissie
heeft 8 april 2009 een draft interim report gepubliceerd. Er wordt nu
gewerkt aan een draft final report met beleidsaanbevelingen. De verschijningsdatum
van dat vrijwel finale rapport is gepland voor de onderhandelingsronde in
juli. De Commissie organiseert nog een openbare bijeenkomst en biedt ook de
mogelijkheid om commentaar te leveren op dat vrijwel finale rapport. Daardoor
zal de uiteindelijke versie van de studie op tijd verschijnen om door de hoofdonderhandelaars
te worden betrokken bij de onderhandelingen.
 
 De heer Van Bommel (SP): De clausule van most
favoured nation is wel degelijk een omstreden clausule. Het toekennen van
handelsvoordelen kan de regionale integratie tegengaan en kan ook de zuid-zuidhandel
als zodanig negatief beïnvloeden. Ik begrijp dus niet dat de staatssecretaris
deze clausule alleen maar vanuit die kant wil bekijken en de omstreden kant ervan niet wil beoordelen. Ik heb hem bovendien nog gevraagd
naar de standstillclausule waardoor tarieven niet verhoogd mogen worden. Dat
beperkt in ieder geval de mogelijkheden van landen in die regio, terwijl er
op delen van de markten wel degelijk aanleiding toe kan zijn. Dat het een
omstreden clausule is, staat niet alleen voor mij vast, maar ook voor vele
ngo’s in de regio.
 Ten slotte heb ik nog een vraag gesteld over associatieakkoorden met Andeslanden
en landen in Centraal-Amerika omdat de bindende mensen- en arbeidsrechtenclausules
niet voor de hele handelspilaar gelden, maar alleen voor de duurzame ontwikkeling.
Ze zijn als zodanig wel opgenomen in de handelspilaar, maar niet voor de hele
handelspilaar. Dat is bezwaarlijk, het is niet breed genoeg.
 
 De voorzitter: U moet er geen tweede termijn
van maken. Het moet bij een vraag blijven.
 
 De heer Van Bommel (SP): De vraag was of de
staatssecretaris bereid is om zich daartegen te verzetten.
 
 Staatssecretaris Heemskerk: De Commissie onderhandelt
binnen het mandaat dat zij van de lidstaten heeft gekregen. Ik ben het helemaal
met de heer Van Bommel eens dat het van belang is om zuid-zuidhandel tot stand
te doen komen. Onze primaire inzet is altijd om dat via een wereldwijde overeenkomst
van de WTO te doen die vooral in het voordeel moet zijn van de ontwikkelingslanden.
Soms gunnen de landen elkaar het licht niet in de ogen en is dat de reden
dat de onderhandelingen met Europa staken. Denk maar aan het beroemde voorbeeld
van de bananen. Wij zijn daar door onderlinge fricties nog steeds niet uit.
Ons uitgangspunt is allereerst de WTO. Free trade agreements met een most
favoured nationclausule kunnen helpen om, als er een voordeel gegeven wordt
aan een derde, dat ook terug te laten slaan op alle anderen.
 Van een standstill is geen sprake. Net als onder het APS-plus zullen de
mensenrechten ook onder de associatieakkoorden een centrale plaats innemen.
De inzet van beide partijen is, een essentiële en bindende mensenrechtenclausule
op te nemen die van toepassing is op het gehele associatieakkoord met opschortende
werking bij ernstige schending van de mensenrechten. Daarnaast is onder het
associatieakkoord in de politieke dialoog een belangrijke rol weggelegd voor
de bespreking van mensenrechtenzaken die nog niet formeel door de ILO en VN-instituties
zijn aangekaart. Tot slot is ook in het vrijhandelsakkoord een passage opgenomen
inzake de naleving van fundamentele arbeidsnormen.
 
 De heer Van Bommel (SP): Dit was het antwoord
op de andere vraag, niet op standstill. Dat is niet zo erg, want ook dit is
een belangrijk punt. Wil de staatssecretaris hiermee nu zeggen dat wanneer
die afspraak gemaakt wordt, de mensenrechtenclausule bindend is voor de hele
handelspilaar? Ik heb in ieder geval andere informatie. Anders moet hij het
mij maar schriftelijk verder verklaren.
 
 De voorzitter: Ik verzoek de heer Van Bommel
om de staatssecretaris even de tijd te geven om dat na te gaan. Laten wij
ondertussen beginnen met de tweede termijn, dan kan de staatssecretaris deze
vraag in zijn tweede termijn nader beantwoorden.
 
 Mevrouw Ferrier (CDA): Voorzitter. Ik dank
de bewindslieden zeer voor hun beantwoording. Ik kan mij erg vinden in de
typeringen die zij alle drie gegeven hebben van Latijns-Amerika en met de
vergelijking die minister Verhagen maakte van de situatie nu wat democratie
betreft met enkele decennia geleden. Dat is inderdaad een wereld van verschil.
Ik werd aangesproken door de diversiteit die minister Koenders onder woorden bracht, diversiteit binnen een land qua inkomen maar ook qua bestuurssituatie.
Ik kon mij sterk vinden in het beeld dat de staatssecretaris gaf, namelijk
dat je in twee dagen Brazilië erg veel kan lachen en dat je, als je ’s
avonds aan een cachaça of een Caipirinha zit, wel eens kan denken dat
5% groei ook best aardig is.
 Ik heb de brief niet gelezen als een tussenbrief, maar als een update
van het Latijns-Amerikabeleid waar wij drie jaar geleden om gevraagd hebben.
Vandaar mijn behoefte aan concrete voornemens, criteria en onderwerpen voor
de politieke dialoog om de politieke wil ten aanzien van democratisering,
mensenrechten en straffeloosheid aan de orde te stellen. In Latijns-Amerika
hebben wij inderdaad te maken met een overgang van een ontwikkelingsrelatie
naar een meer buitenlands beleid, een meer diplomatieke relatie. Daarom is
het ook heel goed dat wij hier «interdepartementaal» praten. Het
gaat nu om het zoeken naar andere vormen van betrokkenheid. Ik heb al aangegeven
dat voor mijn fractie onderwijs, het delen van kennis en kunde, heel belangrijk
is, met name op de gebieden van voedsel en de agrisector. Ik heb gezegd dat
de toegang tot financiële middelen vaak problematisch is. Kan daar misschien
nog iets over gezegd worden en ook nog iets over het beurzenbeleid? Natuurlijk
ga je je richten op de partnerlanden, maar tegelijkertijd ontloop je ontzettend
veel kansen om de kennis en kunde van Nederland uit te dragen waar zoveel
behoefte aan is. De prijs voor een beurs vanuit een partnerland of een niet-partnerland
is naar mijn informatie wel erg groot. Ik zou de minister dan ook willen vragen
om daar toch nog eens naar te kijken.
 Ten slotte nog de suikerpalmbossen. De pilots zijn nog niet gestart, maar
staan op het punt om gestart te worden. Uit betrouwbare bron weet ik dat het
commitment, ook financieel, van de Colombiaanse regering pal overeind staat.
Ik wil de minister dan ook vragen of hij kan toezeggen dat hij al het mogelijke
in het werk zal stellen om die pilots van start te laten gaan. De informatie
die daaruit voort kan komen, is van wezenlijk belang voor tal van zaken waarmee
wij in Latijns-Amerika gezamenlijk winst kunnen boeken, zoals klimaat, voedsel
en economische groei.
 
 De heer Waalkens (PvdA): Voorzitter. Het laatste
pleidooi om met die pilots, in ieder geval van de suikerpalm, kennis op te
doen, onderschrijf ik.
 Ik heb nog een punt met betrekking tot protectionisme als gevolg van de
financiële crisis. De staatssecretaris heeft gezegd dat de financiële
crisis op korte termijn een harde klap gaat uitdelen, ook in Latijns-Amerika.
Als je kijkt naar de reacties van bijvoorbeeld Argentinië op het gebied
van protectionisme, en daarbij alle speculaties in grondstoffen neemt, dan
denk ik dat wij daar toch zeer beducht voor moeten zijn. In een plenair debat
komen wij nog over protectionisme te spreken en dan kom ik hier graag op terug.
 De PvdA-fractie vindt het jammer dat met het MoU met Brazilië weinig
voortgang wordt geboekt. De Kamer heeft gesteld dat die duurzaamheidscriteria
essentieel zijn. Ik weet dat Wageningen hierbij betrokken is. Wij moeten op
dit punt toch echt voortgang maken.
 
 De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Om te
beginnen stem ik in met de inleiding van de minister van Buitenlandse Zaken
in reactie op de bijdrage van de VVD. Volgens mij is de laatste decennia wel
aangetoond dat daadwerkelijke betrokkenheid bij de ontwikkeling van een land,
deels uit eigenbelang, deels uit het belang van die partner en de ontwikkeling
in de regio, toch de enige manier is om effectief te zijn in de sfeer van
mensenrechten. Op geen andere manier kun je dat beter dan door die relatie
aan te gaan om ook in moeilijke tijden met elkaar in gesprek te blijven en
te kijken waar je elkaar tot wederzijds voordeel kunt zijn.
 Toch blijf ik zitten met mijn kritiek op de overeenkomsten die nu in een
vergevorderd stadium zijn. De uitleg van de staatssecretaris van de most favoured
nationclausule is volgens mij maar een deel van het verhaal. Als er
sprake is van een relatie waarin men elkaar dwars wil zitten, kan dat natuurlijk
hinderlijk zijn, maar als er sprake is van een goede relatie en er dus ook
handelsvoordelen worden geboden, dan schrijft die most favoured nationlclausule
voor dat die dan ook aan de Europese Unie moeten worden geboden. Dat kan dan
een hinderpaal zijn bij het bevorderen van de regionale markt, van zuid-zuidhandel.
Dat wordt door betrokken organisaties in ieder geval ook gezien als een lastig
punt van dat most favoured nationbegrip. Ik vraag daar nogmaals aandacht voor.
 Ik neem aan dat nog even op dat standstill wordt teruggekomen net als
op het aspect van het algemeen bindend zijn van de mensenrechtenclausules
voor de hele handelspilaar. Ik heb daar echt andere informatie over, maar
feit is wel dat de Kamer op achterstand zit, omdat de onderhandelingsmandaten
niet openbaar zijn. Wij kunnen daar geen kennis van nemen en wij moeten ons
daarom verlaten op wat wij van ngo’s horen.
 Ten slotte nog de forward operating locations. Mijn vraag was er niet
op gericht om te komen tot een uitspraak met betrekking tot verandering van
het Nederlandse beleid als zodanig. Ik stel alleen vast dat wij met dat Nederlandse
beleid steun geven aan een veel groter project waarvan ik mij afvraag of dat
de afgelopen jaren wel effectief is gebleken. Mogelijk moeten wij toch eens
denken aan een evaluatie, niet zozeer van de Nederlandse bijdrage daaraan,
maar in wat bredere zin. Ik vraag de regering daar steun voor uit te spreken.
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Ik wil graag
beginnen met alle bewindslieden te danken voor hun beantwoording. Ook ik onderschrijf
van harte waarmee de minister van Buitenlandse Zaken is begonnen, namelijk
waarom wij in Latijns-Amerika zijn en er ook blijven. Het is goed dat een
aantal onderwerpen waarover ik in eerste termijn heb gesproken – waaronder
inzet voor gedemobiliseerden, bestrijding van geweld tegen vrouwen –
door de beantwoording nog wat meer kleur hebben gekregen. De minister van
Buitenlandse Zaken gaf aan dat ook meer concrete vertalingen in bijvoorbeeld
de brief over mensenrechten te vinden zijn. Dat is waar, maar laat ik dan
zeggen dat ik het van de oude notitie wel zo charmant vond dat er aan het
eind nog duidelijke resultaatsgebieden en actiepunten werden genoemd. Dat
blijft voor mij toch een aantrekkelijke vorm om te kunnen zien waar een en
ander concreet in uitmondt.
 Of je nu over ontheemdenproblematiek spreekt, over milieuvragen of over
rechten voor de inheemse bevolking, je ziet heel vaak dat door de inzet van
allerlei landen veel normen zijn gesteld en er soms heel goede regels zijn,
maar dat het vervolgens aankomt op de implementatie ervan op al die terreinen.
Dat vraagt voortdurende aandacht. De minister voor Ontwikkelingssamenwerking
refereerde er ook aan. Ik heb een van de kabinetsleden in Colombia horen zeggen
dat het land groter is dan de staat. Dat was een kernachtige beschrijving
van het probleem dat daar werd ervaren.
 Over de politieke dialoog over de straffeloosheid heb ik gevraagd welke
rol de regering ziet voor het maatschappelijke middenveld en hoe de coördinatie
daarmee verloopt.
 Wat betreft de Nederlandse inzet op het terrein van drugs sprak de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking over de Amerikaanse aanpak, die volgens hem
toch weinig effect heeft gesorteerd. Wij zetten ons jarenlang geïntegreerd
in de milieuprogramma’s in om tot vermindering van het verbouwen van
drugs te komen door de bevolking alternatieven te bieden. Heeft dat nu grote
effecten gehad? Zien wij van die benadering wel resultaten?
 De staatssecretaris sprak over de reizen van verschillende kabinetsleden
naar Latijns-Amerikaanse landen en het plezier dat ook in Brazilië is
beleefd. Ik heb hem goed begrepen dat dit niet de redengeving van de reizen
was, maar wel een prettige bijkomstigheid. Ik vind het wel een mooie illustratie
van het grote sociale kapitaal, de mensen in dit continent, de
bewonderenswaardige veerkracht die ze vaak ook onder moeilijke omstandigheden
vertonen. Daar is nog niet over gesproken, maar ik vind het belangrijk om
hierop te wijzen.
 Ten slotte, voorzitter, weet ik nog steeds niet hoe die zin op bladzijde
tien eindigt.
 
 De voorzitter: Dat blijft nog even een mysterie.
 
 Mevrouw Ortega-Martijn (ChristenUnie): Voorzitter.
Ook ik wil de bewindspersonen danken voor de heldere uiteenzetting. Voor mij
is het duidelijk geworden wat dit kabinet allemaal in Latijns-Amerika doet
en dat het in ieder geval heel enthousiast bezig is met de invulling van hun
portefeuilles; dat is goed om te horen.
 Ik heb nog twee vragen die niet zijn beantwoord. De eerste gaat over de
associatieakkoorden. Ik verneem graag van de staatssecretaris op welke manier
de implementatie wordt gewaarborgd.
 De tweede vraag betreft de mensenrechten, al heeft de minister daar al
heel veel over gezegd. Ik wil toch nog graag een toelichting op de bescherming
van de mensenrechtenverdedigers. Hoe zet Nederland zich daar actief voor in?
 
 Minister Verhagen: Voorzitter. Ik dank de
leden van de Kamer voor hun bijdrage in tweede termijn en de algemene appreciatie
die daaruit sprak.
 Ik ga eerst in op de effectiviteit van het beleid in relatie tot de forward
operating locations en breder, het beleid ter bestrijding van drugscriminaliteit
waarin Nederland een rol speelt. Ik maak dit een beetje los van de specifieke
projecten die via OS met name in Colombia plaatsvinden en waar collega Koenders
nog steeds mee doende is. Je moet natuurlijk altijd kijken hoe beleid kan
worden verbeterd en hoe effectiever kan worden opgetreden tegen bijvoorbeeld
drugscriminaliteit. Als echter de onderliggende veronderstelling is dat wij
niet meer met onze kustwacht actief hoeven te zijn in het Caribisch gebied
omdat dat toch niet zo effectief is, dan ben ik het daar volstrekt niet mee
eens. Een ding is wel zeker. Als wij daar niet meer de drugsstromen dan wel
de smokkel controleren en proberen tegen te gaan, dan is het free for all.
 
 De heer Van Bommel (SP): Maar die suggestie
heb ik in ieder geval niet gedaan!
 
 Minister Verhagen: Wij zetten de kustwacht
juist in om die drugssmokkel tegen te gaan. Natuurlijk zullen wij samen met
onze partners bezien hoe wij de drugscriminaliteit en de smokkel zo effectief
mogelijk kunnen aanpakken. Daartoe ben ik natuurlijk altijd bereid, maar niet
om onze kustwacht terug te trekken uit die gebieden. Ik ben blij dat de heer
Van Bommel daar niet op doelde, want het onderscheppen van drugstransporten
is natuurlijk wel van groot belang.
 De heer Van der Staaij vond het charmant – ik vond dat een charmante
omschrijving – dat de resultaten en de actiepunten in de vorige brief
expliciet vermeld stonden. Ik kan mij daar wel iets bij voorstellen, want
dat maakt wat gemakkelijker inzichtelijk wat wij gedaan hebben, waarmee wij
bezig zijn en wat wij in de komende periode gaan doen. Ik zeg graag toe dat
ik dit meeneem in de komende Caribenbrief.
 Laat ik mevrouw Ortega twee voorbeelden geven, namelijk Guatemala en El
Salvador. Via de EU worden bepaalde zaken op het gebied van schending van
mensenrechten geselecteerd; dat zijn natuurlijk wel de ernstigste. Vervolgens
worden die door onze ambassadeurs bij het openbaar ministerie van Guatemala
aangeleverd en volgen zij ook de rechtsgang. In El Salvador worden bijvoorbeeld
processen bijgewoond door onze ambassade die gevoerd worden tegen mensen die
wij zien als mensenrechtenverdedigers. Hiermee wordt de autoriteiten duidelijk gemaakt dat de ambassade deze mensen steunt en ook nauwgezet volgt
wat er met hen gebeurt. Je probeert mensenrechtenverdedigers een bepaalde
vorm van protectie te bieden door een bepaalde vorm van erkenning, publiciteit
en aandacht via de Nederlandse ambassades. Projecten die deze mensen zelf
opzetten en die wij in het kader van verdediging van de mensenrechten van
belang vinden, worden ook door ons gesteund. Wij doen dat in Latijns-Amerika
niet anders dan in andere landen. In 2008 heeft een vrouw uit Congo de Nederlandse
mensenrechtenprijs, de Mensenrechtentulp, gekregen. Dat heeft twee effecten.
Het eerste is dat mensen in Congo weten dat wij achter hen staan als het gaat
om mensenrechten en dat degene die deze prijs heeft gekregen door alle aandacht
ook een bepaalde vorm van bescherming krijgt. De autoriteiten zullen haar
niet zo snel durven aanpakken. Het tweede is dat wij hiermee haar werk ondersteunen,
in dit geval het opkomen voor vrouwen die het slachtoffer zijn geworden van
seksueel geweld gedurende de strijd.
 Het is evident dat de situatie qua mensenrechten bijvoorbeeld in Colombia
zeer ernstig is. Denk aan de positie van de inheemsen, van de afro-Colombianen
en van mensenrechtenverdedigers en vakbondsleiders. Wij spreken daar Colombia
intensief op aan, zowel bilateraal – collega Koenders heeft dit specifiek
aan de orde gesteld toen hij in die regio was – als via de Europese
Unie en de G27. Ook hier geldt dat zo’n mensenrechtendialoog tussen
de Europese Unie en een land als Colombia effectief is, omdat daarin concrete
gevallen met naam en toenaam worden genoemd. In Colombia ondersteunen wij
de nationale commissie voor genoegdoening en verzoening ook financieel, de
re-integratie van gedemobiliseerden en paramilitairen, waarover de heer Koenders
al sprak, en mensenrechten-ngo’s, zodat ze hun werk kunnen voortzetten.
Door deze voorbeelden zult u wel een beeld hebben gekregen van hoe wij beleid
omzetten in concrete acties.
 
 Minister Koenders: Voor mij resteren nog vier
vragen en ik zal maar beginnen met de moeilijkste, namelijk die van de heer
Van der Staaij. Na consultatie van mijn ambtenaren heb ook ik geprobeerd een
oplossing te vinden voor de zin die niet eindigde. Mede in het licht van de
enorme hoeveelheid papier die over het algemeen in de Tweede Kamer wordt verspreid,
zou ik willen voorstellen om die zin maar te schrappen en als niet geschreven
te beschouwen. Dat lijkt mij in ieder geval de verstandigste oplossing.
 Natuurlijk zijn wij in discussie met het maatschappelijke middenveld in
eigenlijk alle landen van Latijns-Amerika en Centraal-Amerika. Via onze ambassade
in Guatemala zijn er dagelijks contacten met de Fundación Myrna Mack,
die zeer actief is in de strijd voor mensenrechten en mensenrechtenverdedigers.
Natuurlijk zijn wij ook bezig met semioverheidsinstellingen en ons eigen NIMD.
Dit betekent dat eenieder vanuit eigen kracht – het particuliere kanaal
en de overheid – probeert synergetisch te werken in Guatemala om te
proberen op deze belangrijke punten als straffeloosheid en onderdrukking antwoord
te geven. Er is dus coördinatie, uiteraard ook op het niveau van de ambassade,
maar heel regulier. Dat geldt ook voor de grote problemen in de mijnbouw.
Wij hoeven daarin niet altijd eenzelfde positie in te nemen; iedereen heeft
zijn eigen verantwoordelijkheid. Maar wij hebben daar bijvoorbeeld wel kunnen
bemiddelen tussen het Canadese bedrijf en de lokale bevolking. Helaas is dat
niet zo goed afgelopen, want dat Canadese bedrijf wilde niet meewerken.
 Als het gaat om de normen en, nog belangrijker, de implementatie ervan,
ben ik het helemaal met de heer Van der Staaij eens. Over het algemeen gaat
het met de normstelling goed en zijn de wetten ook wel goed, maar zit het
hem in de implementatie; daar zitten wij dan ook vooral op.
 Ik weet niet of de vraag over de beurzen terecht aan mij is gesteld. Zoals
u weet, zijn die beurzen bestemd voor de meest kwetsbare landen. Een eventueel
verzoek tot uitbreiding zou mijns inziens aan de minister van Onderwijs
moeten worden gesteld. Wij hebben afgesproken om het echt alleen tot de partnerlanden
te beperken.
 Ten slotte de suikerpalm. Ik ben graag bereid om dat te bezien en om dat
als het ook maar enigszins kan te doen. Ik zal dat dus buiten onze bezuinigingen
laten. Het gaat ook niet om een heel groot bedrag. Het is inderdaad een goede
methode om breedschaliger incentives te krijgen.
 
 Staatssecretaris Heemskerk: Voorzitter. Ik
heb van de aankondiging van de heer Waalkens inzake het protectionismedebat
goede nota genomen. Daar zullen wij dan verder spreken over het verschil tussen
financieel protectionisme en handelsprotectionisme. Je ziet natuurlijk handelsmaatregelen
die in de kern protectionistischer zijn; daar rapporteert de WTO over. Ik
denk echter dat de effecten van het sluwere financieel protectionisme veel
harder zullen aankomen in de allerarmste regio’s en veel lastiger te
bestrijden zijn.
 De heer Waalkens zei dat de duurzaamheidscriteria voor de Tweede Kamer
heel belangrijk zijn. Dat is mij bekend, maar ik wijs er wel op dat hoe harder
deze criteria verankerd zijn, hoe lastiger de onderhandelingen worden. U kunt
volgens mij niet en snelheid eisen en een keiharde toezegging als het gaat
om die duurzaamheidscriteria. De traagheid wordt veroorzaakt door ons harde
vasthouden aan die criteria.
 De heer Van Bommel heeft gelijk dat de verwijzing in het handelsdeel van
het associatieakkoord naar de mensenrechtenclausule niet bindend is, maar
hij gaat daarbij voorbij aan het feit dat in het politieke samenwerkingsdeel
van het associatieakkoord wel een bindende clausule wordt opgenomen ten aanzien
van mensenrechten die ook een opschortende werking inhoudt. Er is dus sprake
van een heel duidelijke band tussen de handelssamenwerking en de politieke
samenwerking en daarmee is het een pakket.
 De clausule van meest begunstigde landen; dat is in de kern wat de WTO
is. Je mag niet discrimineren tussen de een en de ander. Het kan natuurlijk
ook in het voordeel van de Latijns-Amerikaanse landen werken als een overeenkomst
wordt gesloten met bijvoorbeeld Zuid-Korea, dat dan vervolgens een overeenkomst
met de VS sluit die gunstiger is. Dan slaat die gunstiger overeenkomst ook
terug op Latijns-Amerika. Dit principe werkt dus de positieve kant op. Onze
inzet is primair om het alomvattend te doen via de WTO. Nederland loopt echt
voorop in Europa en Europa redelijk in de wereld om van de WTO een asymmetrisch
pakket te maken, waardoor de allerarmste landen er veel meer op vooruitgaan
dan de rijkere landen. Bovendien staat deze clausule niet in de weg dat er
asymmetrische afspraken kunnen worden gemaakt, rekening houdend met de verschillende
mate van ontwikkeling.
 De heer Van Bommel vroeg wie nu het meest profiteert van die standstillclausule.
Als de een er ten opzichte van de ander heel erg op achteruitgaat, zal er
echt geen akkoord komen. Er zal voor beide landen dus iets in moeten zitten.
Het wordt niet afgedwongen. Alleen als beide partijen erop vooruitgaan en
ermee instemmen, zal er een afspraak gemaakt worden.
 Ten slotte de vraag van mevrouw Ortega. Hoe wordt de implementatie van
die associatieakkoorden geborgd? Waarschijnlijk zal er een bilaterale commissie
EU-Andeslanden komen die de implementatie gaat monitoren. De EU-vertegenwoordiging
ter plekke ondersteunt de implementatie en de ILO monitort de afspraken op
het terrein van de arbeidsrechten.
 Toezegging
 De minister van Buitenlandse Zaken zal in de Caribennotitie ingaan op
resultaten en actiepunten.
 
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP), Wilders (PVV), Waalkens
(PvdA), Çörüz (CDA), Ormel (CDA), voorzitter, Ferrier (CDA),
Van Velzen (SP), De Nerée tot Babberich (CDA), Haverkamp (CDA), Blom
(PvdA), Eijsink (PvdA), Van Dam (PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD),
Irrgang (SP), Knops (CDA), Boekestijn (VVD), Voordewind (ChristenUnie), Pechtold
(D66), ondervoorzitter, Ten Broeke (VVD), Van Raak (SP), Gill’ard (PvdA),
Thieme (PvdD) en Peters (GroenLinks).
 Plv. leden: De Wit (SP), Van der Vlies (SGP), De Roon (PVV), Vermeij (PvdA),
Omtzigt (CDA), Spies (CDA), Aasted Madsen-van Stiphout (CDA), Jasper van Dijk
(SP), Ten Hoopen (CDA), Jonker (CDA), Boelhouwer (PvdA), Leerdam (PvdA), Arib
(PvdA), Neppérus (VVD), Lempens (SP), Schermers (CDA), Griffith (VVD),
Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Koşer Kaya (D66), Van
Beek (VVD), Gesthuizen (SP), Samsom (PvdA), Ouwehand (PvdD), Vendrik (GroenLinks)
en Van Miltenburg (VVD).
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik (CDA), Vendrik (GroenLinks),
Ten Hoopen (CDA), Spies (CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen (SP), Aptroot
(VVD), Smeets (PvdA), Samsom (PvdA), Timmer (PvdA), voorzitter, Irrgang (SP),
Jansen (SP), Biskop (CDA), ondervoorzitter, Ortega-Martijn (ChristenUnie),
Blanksma-van den Heuvel (CDA), Van der Burg (VVD), Graus (PVV), Zijlstra (VVD),
Besselink (PvdA), Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD), Vos (PvdA), De Rouwe (CDA)
en Elias (VVD).
 Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Jan Jacob van Dijk (CDA), Sap (GroenLinks),
Van Vroonhoven-Kok (CDA), Aasted Madsen-van Stiphout (CDA), Koşer Kaya
(D66), Ulenbelt (SP), Blok (VVD), Boelhouwer (PvdA), Kalma (PvdA), Kraneveldt-van
der Veen (PvdA), Karabulut (SP), Luijben (SP), De Nerée tot Babberich
(CDA), Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Atsma (CDA), Dezentjé
Hamming-Bluemink (VVD), Nicolaï (VVD), Van Dam (PvdA), Gerkens (SP),
Thieme (PvdD), Heerts (PvdA), Uitslag (CDA) en Weekers (VVD).