Ontwerpbesluiten Unie-Verdrag; Verslag van een Mondeling Overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20072008-23490, nr. CR

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

08-02-2008

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

23490 nr. CR

07-02-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieHet antwoord van de ministerNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23490Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 51 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 490Ontwerpbesluiten Unie-VerdragCRVERSLAG VAN EEN MONDELING OVERLEGVastgesteld 7 februari 2008De vaste commissie voor de JBZ-Raad1 heeft
op 15 januari 2008 overleg gevoerd met minister Hirsch Ballin van Justitie
over:– het ontwerpbesluit tot oprichting van de Europese
politiedienst (Europol);– het ontwerpkaderbesluit over de bescherming
van persoonsgegevens die worden verwerkt in het kader van politiële en
justitiële samenwerking in strafzaken.Van dit overleg brengt de commissie bijgaand woordelijk verslag uit. De voorzitter: Ik geef de minister het woord
voor een eerste korte reactie op de twee onderwerpen die vandaag op de agenda
staan: de ontwikkeling van Europol en de stand van zaken met betrekking tot
dataprotectie.Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Het proces
van onderhandelingen over het Europol-raadsbesluit, dat de Europol-overeenkomst
moet vervangen, loopt al een tijdje. In onze ogen is het besluit een goede
zaak, omdat het belangrijk is om Europol in staat te stellen om zowel operationeel
als administratief efficiënter te werken en om eenvoud en overzichtelijkheid
te brengen in de structuren in Europees verband. Europol is aan het begin
van de jaren 90 tot stand gekomen als een product van het Verdrag van Maastricht,
maar toen ontbrak nog de mogelijkheid om Europol in de gewone rechtsvormen
van de Europese Unie een plaats te geven. Ook het feit dat de rechtsbasis
van Europol nu eenvoudiger zal zijn aan te passen, is een belangrijk voordeel.
De vragen in de brief van de commissie van 26 november jl. waren deels
gebaseerd op voorgaande versies van het raadsbesluit. Er is nu geen sprake
meer van operationele bevoegdheden voor Europol. Een aantal van de kritiekpunten
van het gemeenschappelijk controleorgaan en de European Data Protection Supervisor
is niet meer aan de orde, omdat sommige bepalingen zijn veranderd in het raadsbesluit
zoals het nu voorligt. Deze bepalingen zijn aangepast of weggelaten; aangepast
geldt voor de bepalingen over de private partijen in het nieuwe systeem voor
gegevensverwerking, weggelaten geldt voor de interoperabiliteit van databanken.
Ook staat er nog wat te doen op het vlak van de gegevensbescherming waarover
hoofdstuk 5 gaat in samenwerking met het gemeenschappelijk controleorgaan.Inmiddels zijn de lidstaten en de commissie het eens geworden over zes
hoofdstukken, namelijk de hoofdstukken 1, 2, 3, 6, 7 en 9. Hoofdstuk 4, over
de externe betrekkingen, is bijna afgerond. Wij schieten dus goed op. Een
aantal belangrijke wijzigingen waarover overeenstemming bestaat of binnenkort
zal worden bereikt, noem ik nog maar even. Het betreft de mogelijkheid dat
Europol zich bezighoudt met alle zware criminaliteit die twee of meer lidstaten
raakt. Het betreft ook de betekenis dat het niet meer om georganiseerde criminaliteit
hoeft te gaan, hoewel uiteraard de nadruk daarop zal blijven liggen. De nationale
eenheden krijgen rechtstreeks toegang tot de informatie in het Europol-informatiesysteem
over mogelijke criminele activiteiten die worden voorgenomen en tot de indexfunctie
die verwijst naar informatie in de analysebestanden. Dit heeft als voordeel
dat het de rol van de verbindingsofficieren bij Europol ontlast. Een overeenkomst
is geen vereiste meer voor samenwerking met andere EU-organisaties zoals Eurojust.
Werkafspraken zijn voortaan voldoende, behalve bij geclassificeerde informatie.
Europol krijgt een data protection officer die toezicht houdt op de naleving
van de regels voor gegevensbescherming. Een van de vertegenwoordigers van
het trio van voorzitterschappen zal voor achttien maanden voorzitter van de
raad van bestuur worden.Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Franken (CDA): Voorzitter. De CDA-fractie
onderschrijft de stap naar een raadsbesluit. Wij zijn hier bezig overeenkomstig
het Verdrag van Lissabon, waarin staat dat nationale parlementen betrokken
zullen zijn bij de evaluatie en bij het politieke – ik lees dat als
democratische – toezicht op Europol.In het raadsbesluit wordt de structuur verder uiteengezet, een structuur
om tot samenwerking te komen tussen nationale politieorganisaties gericht
op gegevensuitwisseling. Je kunt structuren regelen, maar er is ook een bepaalde
cultuur nodig om tot een werkelijke samenwerking te geraken. Aan instituties
en organisaties kan op papier worden vormgegeven, maar er is ook wederzijds
vertrouwen nodig. De mensen moeten ook met elkaar willen samenwerken en de
informatie willen doorgeven. Vroeger, toen er in Nederland nog een rijkspolitie
was, bestond het probleem dat de ene politieorganisatie bepaalde informatie
in eigen kring wilde houden om te kunnen scoren en het daarom niet doorgaf
aan anderen. Wanneer dit tussen landen plaatsvindt, kunnen allerlei competitie-elementen
een rol spelen. Ik wijs op de terroristische aanslagen die in Spanje zijn
gepleegd. Daarover was informatie in een ander EU-land aanwezig, die niet
op dusdanige wijze is doorgespeeld naar de Spaanse autoriteiten dat die daarmee
uit de voeten konden. Er is dus training nodig, en bekendheid van de contactpersonen
met elkaar en kennis over de manier waarop men met elkaar omgaat. Naast de
structuur is de cultuur dus ook belangrijk.Kan de minister vertellen hoe het zit met de parlementaire controle op
de prioriteitstelling van Europol? De antwoorden in de brief vind ik niet
altijd even helder. Deze controle zal niet meer door het Europees Parlement
geschieden. In artikel 4, lid 2a, staat het een en ander hierover. Hoe wordt
dit opgepakt?Er wordt ook gesproken van operationele taken. Wat wordt hiermee bedoeld?
De minister is hierover onduidelijk in zijn brief en spreekt zichzelf ook
enigszins tegen. Er wordt gezegd dat bij operationele taken moet worden gedacht
aan helpen en ondersteuning geven. Dat is toch meer dan ondersteuning met
betrekking tot informatieverstrekking en -verwerking? Verderop in de brief
staat dat er geen zelfstandige operationele bevoegdheden worden gegeven, maar
in het begin wordt eigenlijk aangeduid dat dit wel het geval zal zijn.Met betrekking tot de gegevensverwerking geldt dat het mooi is om bevoegdheden te hebben. Als men bevoegdheden heeft, wil men eigenlijk
altijd meer. Met bestaande bevoegdheden is vaak al een heleboel te doen wanneer
men de grenzen daarvan verkent. Ik wil in dit verband wijzen op het hanteren
van privacy enhancing technologies, waardoor men met bestaande bevoegdheden
veel meer kan doen, terwijl ook de bescherming van de burger een rol speelt.
Deze technieken zijn voor een groot deel in Nederland ontwikkeld, althans
de basis is hier gelegd. Op dat vlak kan nog wel enige zendingsarbeid worden
verricht.De politiegegevens zullen na drie jaar worden gereviewd. Deze procedure
zou moeten worden gecontroleerd. Wordt dat door de data protection officer
gedaan? Het is belangrijk dat het opschonen van registers ook daadwerkelijk
plaatsvindt.Ik zou graag nog eens horen wat nu eigenlijk een «serious crime»
is zoals bedoeld in artikel 4. In de uitlegstukken zijn wij daarover nog niet
veel te weten gekomen. Er wordt wel verwezen naar annex 1, maar daarin worden
een heleboel concrete delicten genoemd die strafbaar zijn in ons land, maar
die niet allemaal grensoverschrijdend zijn. In hoeverre speelt het grensoverschrijdende
echt een rol?De heer Hustinx, de European Data Protection Supervisor, heeft kritische
punten aangedragen. Sommige daarvan hebben een hoog niveau van abstractie,
andere zijn meer concreet, zoals de vraag hoe wordt omgegaan met particuliere
data, dus met commerciële gegevens die worden verzameld door particuliere
instellingen. Die moeten met inachtneming van bijzondere waarborgen worden
opgenomen; zij kunnen niet op dezelfde wijze worden gebruikt als gegevens
die door de politie zijn verzameld. In dat verband kan ook worden gedacht
aan niet voor een strafbaar feit relevante data, dus data die niet in relatie
tot de verdenking van een strafbaar feit zijn verzameld. Een ander punt in
dit verband betreft de koppeling met andere databases.Ten slotte een visie op de toekomst. Er is een samenwerkingsovereenkomst
gesloten tussen Europol en Eurojust, waarop wordt voortgeborduurd. Hoe denkt
de minister in dit verband over een Europees openbaar ministerie? De coördinatie
van de opsporing ligt altijd bij een openbaar ministerie. Zou dat ook op dit
niveau zo moeten zijn?Mevrouw Broekers-Knol (VVD): Voorzitter. De
heer Franken heeft een groot aantal vragen gesteld die voor een deel ook bij
mij gerezen zijn. Mij resten nog enkele concrete, specifieke vragen.Wat is het standpunt van de minister inzake de toekenning van competenties
aan ambtenaren van Europol die kunnen deelnemen aan de gezamenlijke onderzoeksteams
bij operationele acties? Is de toegang tot de informatie door partijen bestreken
door het nationale recht van deze partijen? Kan de minister bevestigen dat
het nationale recht ook geldt voor de uitwisseling van informatie nadat deze
is verkregen uit het Europol-informatiesysteem? Anders gezegd: onder welk
rechtsregime valt de verkregen informatie?Europol krijgt in de nieuwe structuur tevens de beschikking over een gegevensbeschermingsfunctionaris
die op onafhankelijke wijze toeziet op de rechtmatigheid van de gegevensverwerking.
Deze functionaris maakt deel uit van het personeel van Europol en valt rechtstreeks
onder de raad van bestuur. Is de minister van mening dat deze organisatorische
inrichting voldoende de onafhankelijkheid van de functionaris in kwestie onderstreept?De heer De Vries (PvdA): Voorzitter. Mijn
fractie heeft geen bedenkingen bij een instituut zoals Europol, maar wel zorgen.
Ik ben bij dit soort organisaties wel eens beducht – helaas werd dat
dit weekeinde bevestigd in het geval van Interpol, misschien kan de minister
daarop kort ingaan – dat zij zelf een rol gaan spelen in het stellen
van prioriteiten en dat het toezicht niet scherp en adequaat is. Wil de minister
nog eens toelichten hoe hij hiernaar kijkt? Heeft hij het vertrouwen
dat het toezicht op dit soort organisaties met betrekking tot de prioriteiten
en de werkwijze inderdaad aan de maat is en kan blijven? Het is heel belangrijk
dat dit goed gebeurt.Ik las dat het mandaat van Europol alweer is verbreed tot alle vormen
van criminaliteit en niet beperkt blijft tot de georganiseerde misdaad. Dat
neemt niet weg dat de georganiseerde criminaliteit een focus van aandacht
blijft, maar je zou zeggen dat men daar de handen al aan vol heeft. Er is
alle reden om je in Europa zorgen te maken over de ontwikkeling van de georganiseerde
criminaliteit. Ik zou wel eens willen weten wat er gebeurt als een Italiaan
de baas wordt van Europol. Wij leven op het ogenblik in een continent waar
de rechtsorde naar mijn smaak zeer ter discussie staat, waar het vertrouwen
van mensen in justitie en politie zeker niet onomstotelijk is en waar de berichtgeving
over de criminele situatie in bepaalde lidstaten buitengewoon verontrustend
is. Het zou prettig zijn als de minister de garantie kon geven dat het toezicht
op deze organisatie zodanig wordt ingericht dat in ieder geval deze Kamer,
maar ook anderen, de overtuiging kan hebben dat dit niet zomaar weer een lichaam
wordt dat zijn gang gaat en waarvan wij na verloop van tijd moeten vaststellen
dat die gang niet zo zeer behulpzaam was, maar misschien wel belemmerend en
toedekkend.De heer Peters (SP): Voorzitter. Ik sluit
mij aan bij een aantal van de reeds gestelde vragen. Ik wijs op het punt van
het toezicht dat de heer De Vries zojuist aanduidde.Ik deel de activiteiten op dit vlak altijd in in herkennen, opsporen,
bestrijden en voorkomen van ellende. Op die punten gaat de Raad een werkprogramma
maken. De minister is lid van de Raad; ik neem aan dat hij een bepaald beeld
heeft van wat hij wil inbrengen op de vier zojuist door mij genoemde punten.
Wil hij zijn insteek daarop weergeven?In de beantwoording zie ik niet goed de taak en de plaats van de nationale
parlementen. Deze worden in het antwoord wel genoemd, maar inzake de kwestie
van wie verantwoordelijk is en wie controle uitoefent, wordt met name het
Europees Parlement genoemd en slechts heel even de nationale parlementen.
Ik zou hierover graag meer toelichting hebben.De heer Engels (D66): Voorzitter. Ik sluit
mij graag aan bij de tot dusverre gestelde vragen.Mevrouw Strik (GroenLinks): Voorzitter. De
brief van de minister is uitgebreid, waarvoor dank, maar toch heb ik het gevoel
dat er af en toe een beetje langs de vragen heen wordt geantwoord. Dat is
wat onbevredigend, vandaar dat ik op een paar dingen wil terugkomen.Ik had onder andere gevraagd om een samenhangende visie op strafrechtelijke
samenwerking op EU-niveau met een duidelijke doelomschrijving en taakverdeling
tussen de verschillende organen en de verhouding tussen de instellingen. Ik
hoef die vandaag niet te krijgen, maar zou het plezierig vinden om daarop
schriftelijk een visie te krijgen.Mijn fractie is blij met de kritische houding ten opzichte van de jaarverslagen
van Europol. De minister geeft aan dat de kwaliteit zou moeten worden verbeterd.
Moeten de criteria niet worden verfijnd en de definities geharmoniseerd? In
het artikel van Van Duynen dat ik heb aangehaald, lees ik dat de informatie
van de lidstaten nauwelijks is te vergelijken omdat zij allemaal hun eigen
differentiaties hebben. Begrippen moeten meer gedirigeerd en centraal worden
gehanteerd om bruikbaar materiaal te kunnen verkrijgen. De minister voelt
niet voor een onafhankelijk onderzoek naar Europol. Zou het niet goed zijn
om na verloop van tijd te evalueren en die evaluatie van een onafhankelijke
begeleiding te voorzien? Er moet toch op een of andere manier van buitenaf
kunnen worden gekeken naar het functioneren van het agentschap.Inzake de parlementaire invloed zegt de regering dat er niets aan de hand is, omdat het EP dezelfde bevoegdheden houdt als nu het geval is. Het
punt is natuurlijk dat er in het voorstel van de Commissie meer bevoegdheden
waren toegekend, zoals de prioritering, die er nu uit zijn gehaald. Ik vind
dat niet logisch, zeker gelet op het Verdrag van Lissabon waar het EP juist
een sterkere rol gaat spelen. Als het hervormingsverdrag er straks is, krijgt
het EP ook medezeggenschap over structuur en taken. Betekent dit dat als nu
te weinig rekenschap wordt gegeven van de adviezen van het EP, de hele zaak
over een jaar wordt opengebroken omdat het EP dan wel medezeggenschap heeft
en een andere richting uit wil? Dat zou niet effectief zijn; het zou beter
zijn om nu al rekening te houden met het EP.Inzake de jurisdictie van het Hof heb ik begrepen dat het Hof met het
Verdrag van Lissabon de eerste vijf jaar na de inwerkingtreding geen rechtsmacht
heeft over besluiten die al zijn genomen in het kader van de strafrechtelijke
en politiële samenwerking. Dat zou betekenen dat als dit jaar tot oprichting
van Europol wordt besloten, het Hof de komende vijf jaar geen rechtsmacht
heeft. Klopt dat? Zo ja, is dat wenselijk? Is het in dit verband niet zinvol
om het over het jaar heen te tillen, zodat er straks een beter rechterlijk
toezicht is en wellicht ook een meer eenduidige toepassing van het nieuwe
besluit?Volgens de Europese toezichthouder bevat het ontwerpkaderbesluit over
de bescherming van persoonsgegevens een aantal te ruime mogelijkheden, met
name inzake het gebruik voor een ander doel. Dit zou tot gevolg hebben dat
het onder het niveau van de Conventie van de Raad van Europa zakt. Daarom
is gepleit voor het opnemen van een verklaring dat de toepassing van dit besluit
in overeenstemming moet zijn met de Conventie. De regering verzet zich daartegen.
Waarom? Hier gaat niet alleen «baat het niet dan schaadt het niet»
op, maar het kan ook bevorderlijk zijn voor de rechterlijke toetsing van het
besluit. Het kan dus ook in het belang zijn van de harmonisatie.Dan wil ik kort een viertal artikelen aanstippen. Artikel 11 verplicht
tot de vastlegging van verstrekking van persoonsgegevens, zodat de toezichthouder
ook de rechtmatigheid controleert. Naar onze mening zou dat moeten worden
uitgebreid naar alle toegang of overdracht van deze gegevens. Ook dat moet
adequaat kunnen worden gecontroleerd. De verstrekking aan andere landen of
aan internationale organisaties in artikel 14 biedt erg veel interpretatieruimte,
met name ten aanzien van het doel en het beschermingsniveau dat is vereist.
Er valt natuurlijk weinig meer te controleren op het moment dat de gegevens
zijn overdragen aan een derde land. Daarom pleit mijn fractie ervoor om de
criteria wat preciezer te maken. Artikel 16, lid 2, biedt heel vergaande mogelijkheden
om betrokkenen niet op de hoogte te stellen. De regering zegt een paar keer
dat dit soms nodig is in het kader van het opsporingsbelang. Mijn fractie
heeft daarvoor begrip, maar deze uitzonderingsgrond wordt hier niet gehanteerd.
Het is veel breder dan dat: er zijn meer mogelijkheden om betrokkenen niet
te informeren over de gegevensopslag of -uitwisseling. Als de verstrekkende
lidstaat het verbiedt, is het volgens de regering niet nodig om dit te vertellen
omdat er dan geen keuze is voor de ontvangende lidstaat. Ik begrijp die redenering
niet. Voor de betrokkene maakt het niet uit waarom hij niet wordt geïnformeerd.
Hij kan niets doen om gegevens te laten controleren. Waarom kan niet op EU-niveau
worden gegarandeerd dat de betrokkene wordt geïnformeerd tenzij een zwaarwegend
opsporingsbelang zich daartegen verzet? Ook zou artikel 17, lid a, het doel
van het gebruik en de opslag moeten omvatten.Mijn laatste punt betreft het moment van vaststelling van het kaderbesluit.
Het besluit is dusdanig gewijzigd door de onderhandelingen dat het Europees
Parlement eigenlijk een nieuw advies zou moeten geven. Deelt de regering die
mening? Wij zouden dan weer een aantal maanden verder zijn en al een eind
in 2008 zitten. Als het een beetje meezit, hebben wij op 1 januari 2009
een nieuw verdrag, waarin het Europees Parlement ook daadwerkelijk medezeggenschap
heeft over dit besluit. Bovendien hebben wij in de eerste pijler
al een richtlijn met meer waarborgen voor de bescherming van persoonsgegevens.
Mijn fractie vraagt zich af of het, nu wij zo dicht tegen het hervormingsverdrag
aan zitten, wel zinvol is om nu nog een besluit vast te stellen voor de derde
pijler voor politiële en strafrechtelijke samenwerking die lagere waarborgen
bevat dan de richtlijn die er al voor de eerste pijler is. Is het niet veel
zinvoller om in te zetten op aanpassing van de richtlijn van de eerste pijler
zodat die straks ook toepasbaar wordt op de politiële en strafrechtelijke
samenwerking? Dan hebben wij coherente bepalingen over dataprotectie; dat
is zeker voor strafrechtelijke samenwerking heel belangrijk. Een extra argument
is dat hier ook geldt dat de rechtsmacht van het Hof de eerste vijf jaar niet
geldt als het besluit dit jaar valt. Dit pleit ervoor om de zaak over het
jaar heen te tillen en dan te komen met een coherent instrument met betrekking
tot privacy.De voorzitter: Voor een Kamer die bestaat
uit parttime politici is er een groot aantal vragen gesteld. Ik wil daar namens
de SP-fractie nog eentje aan toevoegen over de financiering van Europol. Mij
was in de begroting opgevallen dat er, op basis van de onderuitputting in
de afgelopen jaren, voor de komende jaren een terughoudend financieel beleid
wordt gevoerd. In de brief staat juist dat het in de komende periode verder
wordt opgebouwd met de nodige middelen. Kan de minister duidelijkheid verschaffen
over hoeveel het uitgebreide Europol ons gaat kosten? Hebben wij daar nog
wel zicht op? En wie gaat het betalen?De heer De Vries (PvdA): Voorzitter, voor
de goede orde wil ik opmerken dat ik geen enkele vraag heb gesteld over het
ontwerpkaderbesluit en mij heb beperkt tot Europol, zoals vele anderen. Dat
komt omdat wij slechts een uur hebben voor dit overleg. Dit betekent dat het
onderwerp wat mij betreft niet goed kan worden besproken.De voorzitter: Wij zullen kijken of wij nog
een tweede termijn kunnen houden.Het antwoord van de ministerMinister Hirsch Ballin: Voorzitter. De heer
Franken maakte een aantal behartigenswaardige opmerkingen over structuur en
cultuur. Die zijn zeker ook waar voor de situatie rondom Europol. Sinds de
start van Europol, in de preliminaire fase van de Europese eenheid op 1 januari
1994, is er een heleboel gebeurd op dat punt. Ook zijn er steeds nieuwe lidstaten
bijgekomen die hiervan deelgenoot moesten worden. Het ontwerpbesluit tot oprichting
van Europol in de gewone EU-structuren is in zekere zin ook een voltooiing,
niet alleen van de structuur maar ook van een cultuur die het mogelijk maakt
om dit alles een plaats te geven in de Europese samenwerking. Ik wijs er bijvoorbeeld
op dat bij de start van Europol de gedachte nog heel ver weg was dat wij regelingen
konden treffen over het justitieel gezag ten aanzien van de Europese politiesamenwerking,
iets wat Nederland altijd heeft bepleit. Nu hebben wij Eurojust. Toen was
er grote weerstand tegen de gedachte dat de gewone Europese parlementaire
besluitvorming van toepassing zou zijn. Dat was een van de redenen dat destijds
de instemmingsprocedure naar het model van het Verdrag van Maastricht is geregeld,
omdat het Europees Parlement geen rol kon spelen. Ook heeft Nederland altijd
gepleit voor de rol van het Hof van Justitie van de Europese Unie, maar daartegen
bestond grote weerstand bij degenen die dachten dat Europese rechters de opsporing
dan gingen hinderen met rechtswaarborgen. In onze ogen was dat precies wat
wij nodig hadden. Cultuur- en structuurverandering staan dus niet los van
elkaar.Ook het gebruik dat wordt gemaakt van Europol, de neiging om informatie van politiediensten te delen, ontwikkelt zich in de goede richting,
dus om het te doen op een geordende manier. Er waren periodes waarin politieambtenaren
wel wisten dat Europol er was, maar het nog handiger vonden om te bellen met
een oude kameraad in een andere lidstaat die misschien zonder de procedures
in acht te nemen het een en ander kon vertellen. Ik hoef hier niet te zeggen
tot welke complicaties dat vervolgens kon leiden, ook in de opsporing. Een
geordend kader is ook vanuit het oogpunt van de rechtmatigheid van de opsporing
van groot belang.Intussen is het zeker ook belangrijk om te blijven werken aan vertrouwen
in deze en andere vormen van Europese samenwerking. Dat was het onderwerp
van de inleiding die ik begin november in Brussel heb gehouden: vertrouwen
versterken door goede procedures en door erop te letten wanneer gegevens worden
uitgewisseld. Er moet niet alleen worden gekeken wat die gegevens zijn, maar
ook hoe ze worden verkregen. Daarom zou mijn benadering van de uitwisseling
van bewijsmateriaal langs de lijnen van Europol of anderen zijn om de bestaande
regelingen aan te vullen met voorschriften hoe moet zijn gewaarborgd dat niet
onvoorzichtig conclusies worden verbonden aan de aanwezigheid van bepaalde
gegevens. De zaak-T. toont aan dat wij ook in staat en bereid moeten zijn
om erop te wijzen dat er een ingangsdatum geldt voor het gebruik van een bepaald
communicatie-instrument, in dit geval de mobiele telefoon. Dat soort dingen
zijn nodig om het vertrouwen te onderhouden. Het in stand houden van het vertrouwen
is zeer belangrijk en een van de kernpunten van onze inzet. Europese samenwerking
heeft een grote waarde voor een doeltreffende, kwalitatief hoogwaardige opsporing
en vervolging. Die komt niet vanzelf; er moeten regels zijn die het vertrouwen
onderhouden en procedures om dat te toetsen, inclusief het Hof van Justitie.
In de toespraak in november heb ik erop gewezen dat het goed zou zijn om op
dit punt aan wederzijdse evaluatie te doen en niet alleen in relatie tot de
laatst toegetreden lidstaten. Regels zijn nodig, maar er moet ook een mechanisme
zijn om het daadwerkelijk mogelijk te maken dat men er meer en meer op kan
vertrouwen. Uiteraard is er al het een en ander beschikbaar, zoals het toezichtmechanisme
van het Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele
Vrijheden. Alle lidstaten zijn daaraan gebonden; dat is voorwaarde voor toetreding.
Ik wil daarmee niet zeggen dat dit in mijn ogen voldoende is, want het moet
worden aangevuld, maar wij moeten ook niet de indruk wekken dat er op dit
punt geen mogelijkheden zijn om op te komen tegen mensenrechtenschendingen.
Die zijn er en die worden ook benut.De heer Franken heeft gevraagd naar de operationele bevoegdheden. Moet
Europol zich met name bezighouden met het analyseren van door anderen opgespoorde
en aangedragen informatie of moet het ook zelf operationeel werken? Het oorspronkelijke
voorstel ging op dat punt verder. Daarin werd gesproken van operationele acties
die moeten worden uitgevoerd in overeenstemming met de lidstaat die territoriaal
bevoegd is en van de bevoegdheid om opdrachten te verstrekken aan het gemeenschappelijk
onderzoeksteam op het punt van de eurovervalsing. Inmiddels zijn deze taken
in de door de Raad goedgekeurde teksten in hoofdstuk 1 weer verdwenen. Wij
zien Europol in de huidige situatie toch eerst en vooral als een organisatie
die nationale opsporingsdiensten moet helpen bij het uitwisselen en analyseren
van informatie en inlichtingen. Europol kan ook een ondersteunende rol spelen
bij gemeenschappelijke onderzoeksteams oftewel joint investigation teams,
vooral waar het informatiecoördinatie betreft. Dat zijn taken waarbij
Europol vanwege zijn centrale rol een toegevoegde waarde heeft in verhouding
tot de nationale opsporingsdiensten. Operationele bevoegdheden voor Europol
zoals opgenomen in het Commissievoorstel zijn vanuit dat oogpunt nu niet noodzakelijk.Dan de stand van zaken met betrekking tot de nationale en Europese parlementaire
controle op planning en activiteiten en op de initiatieven die
kunnen voortkomen uit de toepassing van het besluit. Het Europees Parlement
moet inderdaad worden geraadpleegd over de activiteiten van Europol. De prioriteiten
van Europol zijn geen formeel besluit in de zin van het Verdrag, maar betreffen
een akkoord van de Raad op de voornemens van Europol met betrekking tot de
werkzaamheden. In de toekomst zal, op basis van het Verdrag van Lissabon,
het Europees Parlement met de Raad volgens de gewone wetgevingsprocedure bij
verordening de structuur, de werking, het werkterrein en de taken van Europol
vaststellen. Die verordeningen zullen tevens inhouden hoe de activiteiten
van Europol door het Europees Parlement worden gecontroleerd. Daarbij is ook
een rol voorzien voor de nationale parlementen. Dit is allemaal te vinden
in artikel 68.2, lid 2, van het Verdrag van Lissabon.Over de wijze van financiering van de begroting van Europol is de discussie
nog gaande. Dat heeft te maken met vraagstukken op het gebied van personeelsbeleid.
De rol van de nationale parlementen en het Europees Parlement met betrekking
tot de goedkeuring van de begroting is afhankelijk van de beslissing of de
financiering van Europol door de Gemeenschap dan wel door de lidstaten zal
geschieden. In het eerste geval gaat het Europees Parlement uiteraard meebeslissen;
in het tweede geval zal de controle door de nationale parlementen worden gehandhaafd.
De budgetbevoegdheid volgt de budgetverantwoordelijkheid.De heer Franken vroeg mij hoe ik tegenover de gedachte van een Europees
openbaar ministerie sta. Het hervormingsverdrag biedt deze mogelijkheid. Er
is voldoende aanleiding om een visie te ontwikkelen op een dergelijk instituut.
Het lijkt mij het beste als ik die systematisch voorbereid, zodat het een
onderwerp van gesprek kan zijn met zowel de Eerste Kamer als de Tweede Kamer.
Op dit moment zijn wij aangesloten bij een initiatief om te komen tot versterking
van Eurojust, waarover de Kamer via de BNC-ficheprocedure wordt geïnformeerd.Mevrouw Broekers vroeg naar mijn standpunt inzake de toekenning van competenties
aan ambtenaren van Europol die kunnen deelnemen aan de gezamenlijke onderzoeksteams
bij operationele acties. De joint investigation teams volgen de regels van
de strafvordering daar waar zij hun activiteiten uitoefenen. In de gevallen
waarin een joint investigation team wordt ingeschakeld met ambtenaren van
Europol of van andere lidstaten, heeft die ambtenaar zich te voegen naar het
gezag dat volgens het recht van die lidstaat geldt. Dat is dus het territoriaal
bevoegde openbaar ministerie.Verschillende leden hebben gevraagd naar het toezicht op de gegevensbescherming.
Er bestaat een gemeenschappelijk controleorgaan dat is samengesteld uit vertegenwoordigers
van de nationale controleorganen. In Nederland is dat het College bescherming
persoonsgegevens. De data protection officer is slechts bedoeld om intern
toezicht te houden op naleving van de gegevensbescherming en kan eventuele
problemen doorverwijzen naar het gemeenschappelijk controleorgaan.De heer De Vries heeft naar aanleiding van de actualiteit een vraag gesteld
over Interpol. Ik vind dat lastig, want Interpol is een vereniging en geen
internationaal publiekrechtelijk georganiseerd lichaam. Dat betekent ook dat
er veel beperkingen gelden voor wat er met Interpol kan worden gedaan. De
structuur van Interpol is zwakker; dat was een van de redenen waarom de lidstaten
van de Europese Unie Europol absoluut niet overbodig achtten naast Interpol.
De kerntaak van Interpol is internationale signalering. Interpol heeft een
juridisch adviseur, een Nederlander op dit moment, die in het oog houdt of
de juridische bases in acht worden genomen. Eventuele ordeproblemen moeten
worden behandeld door het bestuur van deze rechtspersoon. De regeringen zitten
veel dichter op Europol. Dat loopt via de vertegenwoordigers in de raad van
bestuur van Europol. Ook in de nieuwe opzet blijft dit zo. Daarnaast is er
toezicht op Europol door middel van de prioriteitstellingen in de JBZ-raad
en is er de data protection officer. Op de activiteiten van Europol bij de
ondersteuning van nationale activiteiten, wordt toezicht gehouden door middel
van toezicht op de nationale diensten wanneer die operationeel
actief worden. Het nationale OM, om het in onze termen te zeggen, houdt hierop
toezicht. In andere landen kan het institutioneel weer anders zijn geregeld.
De gezagsstructuur van het desbetreffende land geldt.Mevrouw Strik heeft gesproken over het Hof van Justitie en de rechtsmacht
die daaraan is gegeven. Voor het acquis dat op grond van titel 4 tot stand
is gekomen, geldt inderdaad een termijn van vijf jaar. Voor mij had dat niet
gehoeven. Het was een onderdeel van het onderhandelingsproces. Het is niet
anders; meer hebben wij er niet uit kunnen halen. Na vijf jaar gaat het Hof
van Justitie die rol spelen. Voor lidstaten die zoals Nederland bij het Verdrag
van Amsterdam de rechtsmacht hebben erkend, geldt echter het huidige artikel
35 van het EG-verdrag. Dat betekent dat er voor het overige geen rechtsmacht
is gedurende de komende vijf jaar. Voor de infractieprocedure geldt die vijf
jaar voor geen enkele lidstaat. Het kon dus beter, maar het is zeker beter
dan datgene wat wij hebben.Mevrouw Strik heeft ook gevraagd naar de criteria en definities van OCTA
en verwees daarbij naar de publicaties van professor Petrus van Duynen, die
zich daar zeer mee heeft beziggehouden en er veel over schrijft. Bij het opstellen
van OCTA moeten wij er rekening mee houden dat de meeste lidstaten tot voor
kort geen ervaring hadden met het opstellen van dreigingsbeelden. Nederland
loopt met een aantal andere lidstaten voorop. Nederland zet zich uiteraard
in voor betere criteria en definities voor de informatievoorziening van OCTA.
OCTA is op dit moment echter nog in ontwikkeling. Uit de commentaren zou ik
zeker niet de conclusie willen trekken dat wij er niet mee hadden moeten beginnen,
maar juist dat het hoog tijd werd dat wij ermee begonnen en het verbeterden.Nederland baseert zich bij de inbreng voor het Europol-werkprogramma altijd
op de nationale opsporingsprioriteiten die zijn gebaseerd op het nationale
dreigingsbeeld, en daarnaast op de OCTA-prioriteiten die sinds twee jaar door
de JBZ-raad worden vastgesteld. Bestrijding van criminaliteitsvormen zoals
mensenhandel en -smokkel en drugssmokkel krijgen prioriteit. Een van onze
expliciete nationale prioriteiten is de bestrijding van mensenhandel. Ik verwijs
hiervoor naar de brief van medio december over dit onderwerp.De heer Kox heeft gevraagd hoe het staat met de financiering van Europol.
Op dit moment wordt uitgezocht wat de kosten zijn van Europol in de nieuwe
vorm. De korting op de Europol-begroting houdt inderdaad verband met onderuitputting.
De Commissie heeft echter bedragen gereserveerd voor Europol die een stuk
hoger liggen dan Europol op het eerste gezicht nodig heeft, wat een zekere
beleidsarmslag geeft. Ik heb de indruk dat vice-president Frattini voornemens
is om die te beantwoorden.De heer Franken heeft gevraagd wat een serious crime is en in hoeverre
dat grensoverschrijdend is. Ik ben aan het begin al ingegaan op de verandering
van definities. Er is geen definitie van serious crime. Wat wij met betrekking
tot Europol onder dit begrip verstaan, wordt geregeld door de lijst van criminaliteitsvormen
in de annex. Het moet hierbij altijd gaan om grensoverschrijdende criminaliteit,
hetgeen in de rede ligt gelet op aard en taak van Europol overeenkomstig artikel
3.De heer Peters heeft gevraagd naar de taken van de nationale parlementen.
Ik heb daar al iets over gezegd, namelijk over de rol die er in de nieuwe
opzet voor de nationale parlementen blijft naast die van het Europees Parlement.
Volgens artikel 69g, lid 2, wordt bepaald hoe het toezicht door het EP en
de nationale parlementen wordt geregeld. De door het Europees Parlement opgestelde
amendementen bij het raadsbesluit staan op de agenda van de volgende raadswerkgroep
van de ministers van Justitie en van Binnenlandse Zaken. Daarna komen zij
op de raadsagenda. Zij zullen dus worden meegenomen bij het vervolg van de
onderhandelingen. Het Sloveense voorzitterschap heeft dit punt geagendeerd.Nadere gedachtewisselingDe voorzitter: Wij hebben nog tien minuten
over. Het lijkt mij ondoenlijk om in die tijd de dataprotectie te behandelen.
Laten wij kijken of wij daarover een nadere afspraak kunnen maken. Dan proberen
wij nu om het onderwerp van Europol af te handelen.De heer Franken (CDA): Voorzitter. Ik had
een paar meer technische vragen gesteld over de hantering van gegevens die
worden gebruikt, waarop de minister nog niet is ingegaan. Ik herhaal nog even
het punt van de driejaarlijkse review. Staat die onder verantwoordelijkheid
van de data protection officer? Zo nee, wie doet dat wel? Waarom zou het niet
bij die functionaris horen? Een ander punt betreft de behandeling van niet
door de politiediensten aangeleverde gegevens die toch in de registers worden
gehanteerd, dus commerciële data die niet direct voor het strafrecht
relevant zijn, en de koppeling met andere databases.Mevrouw Broekers-Knol (VVD): Voorzitter. Ik
heb nog een vraag over de ambtenaren van Europol die deelnemen aan de gezamenlijke
onderzoeksteams. Hoe ver gaat de toekenning van de competenties aan deze personen?
Kunnen deze mensen bijvoorbeeld meegaan met een huiszoeking? Wat doen zij
dan precies? Als zij meegaan, zou dat op zichzelf al een bepaalde uitstraling
hebben. Door wie worden de competenties aan deze mensen toegekend? Hoe wordt
daar zicht op gehouden? Ik vind dat een belangrijk punt.De heer De Vries (PvdA): Voorzitter. Het toezicht
op Europol lijkt behoorlijk geregeld te zijn. Interpol is inderdaad een vereniging,
maar wat daar gebeurt is natuurlijk wel diep ingrijpend in politioneel en
justitieel werk. Moet de verenigingsraad op dat soort zaken toezien of is
het toch zaak dat regeringen zich daarmee bemoeien?Mevrouw Strik (GroenLinks): Voorzitter. De
minister heeft gezegd dat nog wordt onderhandeld over de vraag of Europol
via de gemeenschapsbegroting wordt gefinancierd of via de lidstaten. Wat is
het standpunt van de Nederlandse regering in deze discussie? Een ander punt
betreft de rol van het Europees Parlement. De minister heeft daarover wel
uitleg gegeven, maar mijn punt was dat die rol enigszins is verzwakt ten opzichte
van het Commissievoorstel terwijl het EP in 2009 een veel meer volwaardige
rol krijgt bij de vaststelling van de structuur van Europol. Als het EP nu
niet wordt gehoord, lopen wij dan niet het risico dat de zaak over een jaar
weer wordt opengebroken?De voorzitter: Ik zou namens de SP-fractie
graag willen weten wanneer wij enig zicht krijgen op wie uiteindelijk de financiering
gaat doen. Hangt dit nog helemaal in de lucht? Zo ja, hoe kan dat dan? Wij
zijn bezig met de opbouw en ombouw van Europol, maar als wij niet eens weten
wie het gaat betalen, zal dat ook voor de beslissingsbevoegdheid nogal wat
gevolgen hebben.Minister, u hebt nog zes minuten om uw antwoorden te geven.Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Wanneer
ik een deel van de beantwoording schriftelijk zal doen, zal dat wel lukken.
Het lijkt mij verstandig om een brief te sturen over de vragen van de heer
De Vries over Interpol. Dan wordt daar meteen een keer een heldere beschrijving
van gegeven. De vraag van de heer De Vries is in zoverre niet verrassend dat
ik merk dat er vaak wordt gedacht dat Interpol zoiets is als Europol, wat
dus niet het geval is. Interpol mag en kan ook veel minder dan Europol en
heeft in beginsel veel minder eigen kennis van feiten en zaken, zeker als
het gaat om de eigenlijke opsporingsgegevens. Daarmee wil ik
niet zeggen dat wij Interpol kunnen missen.Mevrouw Strik vroeg of de positie van het Europees Parlement tijdelijk
verzwakt is. Op het eerste gezicht is dat wel het geval, maar als je kijkt
naar de benadering en de houding van alle betrokken instanties denk ik toch
dat het tegendeel het geval zal zijn. Op dit moment bestaat de neiging om
in ieder geval niet onder te doen voor datgene wat geldt op grond van de bestaande
regels. Als het gaat om een serieus te nemen raadpleging, staat niets eraan
in de weg om ermee door te gaan. Van de kant van de Commissie zijn daar ook
enige opmerkingen over gemaakt door vice-president Frattini. Hij heeft aan
de ene kant bepleit om zo min mogelijk besluiten in limbo te laten hangen
in de overgang tussen de oude en de nieuwe structuren. Aan de andere kant
heeft hij bepleit om op het moment dat het verdrag door alle lidstaten is
goedgekeurd, zelfs al anticiperend op de inwerkingtreding, daar waar dat wenselijk
is te proberen om in de praktijk al in die richting te bewegen. De vragen
die mevrouw Strik opwerpt, zullen van een breder antwoord moeten worden voorzien
dan nu naar aanleiding van Europol het geval is. Wij moeten inderdaad niet
een ontwikkeling hebben die een dip kent voordat wij op het punt aankomen
dat Nederland altijd wenselijk heeft gevonden op het punt van parlementaire
controle en rechterlijk toezicht. Dit punt houdt uiteraard ook de staatssecretaris
voor Europese Zaken bezig. Het kan dus ook in overleg met hem nog aan de orde
komen.Particuliere gegevens van bedrijven uit de lidstaten mogen alleen aan
Europol worden geleverd via de nationale eenheden en mogen alleen worden opgeslagen
als er een relatie ligt met de informatie die al in het Europol-informatiesysteem
of in een analysebestand aanwezig is. Daarin geldt dus een beperking. Informatie
van bedrijven uit landen waarmee overeenkomsten zijn gesloten, mag alleen
via het nationale contact lopen. Ook op dit punt geldt dat zoveel mogelijk
wordt aangesloten bij de bestaande structuren. Zoals bekend, vinden wij het
wenselijk om een kaderbesluit dataprotectie te krijgen.Voor Nederland is het een voorwaarde dat de problemen worden opgelost
die er zijn ten aanzien van een aantal onderwerpen zoals de immuniteit. Ook
dat doen wij vanuit het oogpunt van verzekering van de rechtstatelijke kwaliteit
van de opsporing. Wij willen niet dat er een immuniteit is voor opsporingsambtenaren
in hun uitoefening van opsporingsbevoegdheden. Wij zijn ook van mening dat
het mogelijk moet blijven dat meer Europol-medewerkers die deelnemen aan een
joint investigation team, opdrachten aannemen van een teamleider uit een lidstaat.
Wij moeten daarvoor nog een goede juridische regeling vinden. Wij hechten
ook aan de begrotingsneutraliteit. Dat zijn de twee inhoudelijk belangrijkste
punten. De derde past in het Europees financieel beleid zoals dat sinds de
tweede helft van de jaren 90 door Nederland wordt uitgedragen. Inhoudelijk
zijn de eerste twee punten dus de belangrijkste. Ik zou persoonlijk niet rouwig
zijn om extra mogelijkheden te krijgen daar waar de ervaring is dat wij tekortschieten
in de bestrijding van ernstige grensoverschrijdende misdaad. Die discussie
zal nu verder worden gevoerd. Uiteraard blijft de Kamer daarvan op de hoogte
via de geannoteerde agenda en de verslagen.De voorzitter: Wij zijn vandaag slechts aan één
onderdeel van de agenda toegekomen. Ik stel voor dat wij in de commissievergadering
van 22 januari kijken naar een mogelijke nieuwe datum om het tweede onderdeel
te bespreken. Op de vragen die vandaag niet beantwoord zijn, krijgen wij een
schriftelijke reactie.Minister Hirsch Ballin: Op twee punten heb
ik een nader schriftelijk antwoord toegezegd. Voor het overige heb ik geprobeerd
om zo volledig mogelijk te zijn, maar mochten wij nog iets tegenkomen dat
ook schriftelijk moet worden beantwoord, dan zullen wij dat niet nalaten.De voorzitter van de commissie voor de JBZ-Raad,KoxDe griffier van de commissie voor de JBZ-Raad,Van DoorenXNoot1Samenstelling:Holdijk (SGP), Dölle (CDA), Van de Beeten (CDA), Broekers-Knol (VVD),
De Graaf (VVD), Kox (SP), (voorzitter), Essers (CDA), Sylvester (PvdA), Eigeman
(PvdA), Engels (D66), Franken (CDA), vice-voorzitter, Van Kappen (VVD), Peters
(SP), K.G. de Vries (PvdA), Haubrich-Gooskens (PvdA), Reuten (SP), Koffeman
(PvdD), Böhler (GL), Van Bijsterveld (CDA), Strik (GL), Lagerwerf-Vergunst
(CU), Duthler (VVD), Vliegenthart (SP), Kuiper (CU) en Yildirim (Fractie-Yildirim). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20072008-23490-CR.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl