Beleidsnota Biotechnologie; Verslag schriftelijk overleg over de brief van de staatssecretaris van VWS van 14 mei 2007 inzake het besluit rondom de subsidie van de stichting Erfocentrum (VWS-07-427)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27428, nr. 89

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

06-08-2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

27428 nr. 89

01-08-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamInhoudsopgaveI. VRAGEN EN OPMERKINGEN VANUIT DE FRACTIES1. Algemeen2. Motivering besluit3. Informatiebehoefte4. SubsidieafbouwII. REACTIE VAN DE STAATSSECRETARISAlgemene uitgangspunten1. Algemeen1.1 Leden van de CDA-fractie1.2 Leden van de PvdA-fractieSubsidie 2005Virtueel kenniscentrum biotechnologie1.3 Leden van de SP-fractieProcedure in 2005Procedure in 2006Procedure in 2007Alternatieve financiers1.4 Leden van de VVD-fractieProcedure en zorgvuldigheidVoorzetting en rol van de overheidSubsidiehoogte2. Motivering besluit2.1 Leden van de PvdA-fractie2.2 Leden van de SP-fractieMedisch inhoudelijke informatieAndere organisatiesVoorlichting en publiek belang2.3 Leden van de VVD-fractie2.4 Leden van de PVV-fractie3. Informatiebehoefte3.1 Leden van de CDA-fractie3.2 Leden van de PvdA-fractie3.3 Leden van de SP-fractieHulpverlenersMedisch circuit3.4 Leden van de VVD-fractie3.5 Leden van de PVV-fractie4. Subsidieafbouw4.1 Leden van de PVV-fractie
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27428Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 45 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 428Beleidsnota Biotechnologienr. 89VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEGVastgesteld 1 augustus 2007In de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport1 bestond er bij enkele fracties behoefte een aantal vragen en opmerkingen
voor te leggen aan de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
over de brief van 14 mei 2007 inzake het besluit rondom de subsidie van
de stichting Erfocentrum (VWS-07-427).De op 11 juni 2007 toegezonden vragen zijn met de door de staatssecretaris
bij brief van 31 juli 2007 toegezonden antwoorden hieronder afgedrukt.De voorzitter van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport,SmeetsAdjunct-griffier van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport,ClemensInhoudsopgaveI. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties1. Algemeen2. Motivering besluit3. Informatiebehoefte4. Afbouw subsidieII. Reactie van de staatssecretarisI. VRAGEN EN OPMERKINGEN VANUIT DE FRACTIES1. AlgemeenDe leden van de CDA-fractie hebben op zich begrip voor de afwegingen om
de tijdelijke subsidie aan het Erfocentrum te beëindigen. Tijdelijk is
immers tijdelijk. Wel vragen deze leden of er andere mogelijkheden zijn om
de activiteiten van de stichting op het huidige niveau voort te zetten. Het
kabinet geeft aan te hopen op een voortzetting van de activiteiten van het
Erfocentrum met behulp van alternatieve financieringsbronnen. Waarop is deze
hoop gebaseerd?De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
staatssecretaris van VWS over de toekomst van het Erfocentrum. Zij hebben
daarover een groot aantal vragen. Om welke redenen is destijds in 2005 subsidie
aan het Erfocentrum toegekend? Is hier sprake van een beleidswijziging? Is
de staatssecretaris van plan om de taakstelling van het Erfocentrum voort
te zetten in het nieuw op te richten Kenniscentrum Biotechnologie, dat naar
deze leden hebben vernomen ook een website is? Indien dit zo is, wat is dan
de meerwaarde van het Virtuele Kenniscentrum Biotechnologie boven het Erfocentrum?Ook de leden van de SP-fractie hebben een groot aantal vragen over het
stopzetten van de subsidie aan het Erfocentrum. Zij memoreren dat het Erfocentrum
in 2005 een plan van aanpak moest presenteren hoe het na 2007 structureel
in zijn inkomsten zou gaan voorzien. Het Erfocentrum is in juli 2005 ook met
een plan van aanpak gekomen. VWS zou op basis van dat plan afspraken maken
met het Erfocentrum over de te nemen acties en het rapporteren over de resultaten
daarvan. Begin 2007 zou een evaluatie plaatsvinden. Hoe kan het dat een gesprek
over dat plan dan pas bijna een jaar later, in maart 2006, plaatsvond? Op
28 juni 2006 heeft het Erfocentrum het ministerie verzocht de stichting
ook na 2007 te blijven subsidiëren. Na herhaaldelijk aandringen vond
hierover op 14 maart 2007 ook nog een gesprek plaats tussen het Erfocentrum
en het ministerie. Klopt het dat het Erfocentrum hierin opnieuw heeft gepleit
voor (deel)financiering uit publieke middelen? Klopt het dat door uw ambtenaren
toen is toegezegd dat de beslissing over subsidie binnen twee weken kon worden
verwacht? Zo ja, dan moeten de leden van de SP-fractie toch constateren dat
de beslissing van 10 mei niet twee maar acht weken later is gekomen en
bijna één jaar nadat het verzoek is gedaan door het Erfocentrum.
Als het Erfocentrum pas 10 mei 2007 definitief hoort dat zijn verzoek
niet wordt gehonoreerd en dat de subsidie per 1 januari 2008 vrijwel
stopt, heeft het toch wel heel kort de tijd om alternatieve financiers te
zoeken.De leden van de SP-fractie vragen waar het Erfocentrum alternatieve financiers
moet zoeken. In verband met de onafhankelijkheid lijkt het deze leden niet
goed indien het centrum een beroep moet doen op de farmaceutische industrie
of zorgverleners. Wat is de mening van het kabinet hierover? Zij begrijpen
bovendien van het Erfocentrum dat individuele zorgverzekeraars
voor zover ze er al toe genegen zijn hierbij exclusiviteit voor hun klanten
eisen. Zijn verenigingen voor beroepsbeoefenaars een volgende optie? Dat lijkt
een hele klus voor honderden aandoeningen. Zijn deze verenigingen hiertoe
genegen? Dat er wel een relatie is met de klinisch genetische centra lijkt
de leden van de SP-fractie een hele goede zaak.Alles overziende vragen de leden van de SP-fractie het kabinet de subsidie
aan het Erfocentrum structureel te maken.De leden van de VVD-fractie zetten grote vraagtekens bij het besluit van
de staatssecretaris om de subsidie voor het Erfocentrum terug te draaien.
Nergens in dit besluit komt het aspect van kenniscentrum naar voren en het
aspect dat juist de kennistechnologie en dilemma’s op het terrein van
erfelijkheid, zwangerschap en perinatale zorg en medische biotechnologie zich
snel ontwikkelen.Kan de staatssecretaris toelichten hoe de procedure inzake subsidieverlening
aan het Erfocentrum is verlopen? Feit is dat een drastisch besluit is gevolgd
op een lange periode van onzekerheid, windstilte en valse hoop. Het resultaat
hiervan kan zijn dat een belangrijk centrum als het Erfocentrum verdwijnt.
Zij hebben immers volstrekt onvoldoende gelegenheid gekregen zich hierop gedegen
voor te bereiden.Het Erfocentrum heeft op 28 juni 2006 de staatssecretaris verzocht
haar besluit te heroverwegen. Het heeft bijna een jaar geduurd voordat hierop
een reactie is ontvangen. Naar nu blijkt een verloren jaar. Vindt de staatssecretaris
dit een zorgvuldige procedure?Deelt de staatssecretaris de mening van de leden van de VVD-fractie dat
dit centrum van dusdanig belang is dat voortzetting op zijn minst moet worden
bevorderd en dat de overheid hierin op dit moment, gezien de manier waarop
met dit centrum is omgegaan en met oog op het belang van dit centrum, een
belangrijke rol speelt? Kan de staatssecretaris aangeven om hoeveel geld het
precies gaat?De leden van de PVV-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brief die de staatssecretaris van VWS heeft verstuurd aan de stichting Erfocentrum.
Deze leden delen de mening van de staatssecretaris dat er altijd duidelijkheid
is geweest over de stopzetting van de subsidiëring en steunen dan ook
het besluit van de staatssecretaris de subsidie na 2007 stop te zetten. Met
de (eenmalige) afbouwsubsidie van € 85 000 zijn de leden van
de PVV-fractie minder content. Het feit dat de stichting aangeeft dat het
zoeken en realiseren van alternatieve financiering ernstige vertraging heeft
opgelopen is volgens deze leden dan ook geheel aan de stichting zelf te wijten
en geeft aan hoe laks dan wel vanzelfsprekend de stichting met gemeenschapsgeld
omgaat. Realisatie van alternatieve financiering zal tijdrovend zijn, maar
eventuele (deel)financiering vanuit publieke middelen sluit het zoeken naar
alternatieve financiering niet uit. Wel hebben de leden van de PVV-fractie
naar aanleiding van de brief nog enkele vragen.2. Motivering besluitDe leden van de PvdA-fractie vragen welke overwegingen ten grondslag liggen
aan het eerste punt in de brief aan het Erfocentrum dat het de taak van VWS
niet is om de bevolking structureel te voorzien van medisch inhoudelijke informatie.
Als informatievoorziening over snel veranderende medische zaken, erfelijke
en aangeboren aandoeningen en medische biotechnologie geen taak is van VWS,
bij wie behoort deze taak dan wel?De leden van de SP-fractie vinden het de vraag of het verstrekken van
medisch inhoudelijke informatie (in alle gevallen) buiten de kerntaak van
het ministerie valt. Klopt het dat er andere organisaties zijn die medisch inhoudelijke informatie verstrekken en wel in de toekomst een financiële
bijdrage blijven ontvangen? Welke criteria worden daarbij aangehouden? Waarom
kan het Erfocentrum niet structureel gefinancierd worden? Gaat het hierbij
niet om een publiek belang, dat ziekteoverschrijdend is en niet om het belang
van één patiëntenorganisatie? Gaat het ook niet om meer
dan patiënten maar ook bijvoorbeeld om mensen met een zwangerschapswens?
Het gaat bovendien om informatie op een terrein waar in een hoog tempo vorderingen
worden gemaakt zoals het gebruik van stamcellen. Een terrein, waar een publieksdebat
dringend gewenst is zoals op 6 juni 2007 in de Kamer naar voren kwam
tijdens het rondetafelgesprek over de Embryowet. Het is van groot belang dat
hier deskundige en betrouwbare informatie wordt gegeven zodat mensen ook niet
te snel hoop krijgen bijvoorbeeld op het gebied van het gebruik van stamcellen.
Tijdens dit rondetafelgesprek werd ook gepleit voor voortzetting van de subsidie
aan het Erfocentrum. Het sterk toenemende belang van genetica, perinatale
zorg en medische biotechnologie voor de Nederlandse samenleving maakt een
heroverweging van de tijdelijkheid van de subsidiëring ook naar de mening
van de leden van de SP-fractie noodzakelijk.De leden van de VVD-fractie verzoeken de staatssecretaris uitgebreid uit
te leggen waarom het niet erg zou zijn als het Erfocentrum verdwijnt. Deze
leden vragen of de staatssecretaris in haar overweging heeft meegenomen dat
het Erfocentrum vraagbaak is voor medische professionals. Als het Erfocentrum
verdwijnt, wie neemt dan deze functie over, met andere woorden waar kunnen
deze medische professionals met hun specifieke en technische vragen naartoe?De staatssecretaris is van mening dat een structurele voorziening van
medisch inhoudelijke informatie niet tot de kerntaak van het departement behoort.
In dit verband vragen de leden van de PVV-fractie of de staatssecretaris wel
van mening is dat het een kerntaak van het departement is om te zorgen dat
iedere Nederlander toegang heeft tot juiste, onafhankelijke medisch inhoudelijke
informatie.3. InformatiebehoefteDe leden van de CDA-fractie zijn van mening dat mede vanwege de uitbreiding
van de diagnostiek bij de «hielprik» en de «20 weken echoscopie»
de toegankelijkheid van betrouwbare informatie over erfelijke aandoeningen
van groot belang is. Deelt het kabinet deze mening? Op welke wijze wordt de
voorlichting over erfelijke aandoeningen vormgegeven als het Erfocentrum onverhoopt
wegvalt?De leden van de CDA-fractie constateren dat VWS zich zal inzetten om de
informatievoorziening toegankelijk te maken voor de patiënt/consument.
Hoe gaat de staatssecretaris voorkomen dat nieuwe initiatieven voor voorlichting
over erfelijke aandoeningen zullen worden geïnitieerd, die vervolgens
niet zonder overheidssubsidie kunnen functioneren?De leden van de PvdA-fractie vragen of de staatssecretaris van mening
is dat in deze snel veranderende samenleving het van belang is dat mensen
juiste en kwalitatief hoogwaardige informatie op het terrein van erfelijke
en aangeboren aandoeningen en medische biotechnologie kunnen verkrijgen. Op
welke wijze voorziet de staatssecretaris de bevolking van medisch inhoudelijke
informatie op het gebied van erfelijke en aangeboren aandoeningen, alsmede
op dat van medische biotechnologie? Op welke wijze worden zorgverleners in
Nederland op de hoogte gesteld van erfelijke en aangeboren aandoeningen en
medische biotechnologie?De leden van de SP-fractie zijn het eens met het gestelde in het bezwaarschrift
van het Erfocentrum dat veel informatie van buiten het Erfocentrum
indirect van dat centrum kan komen en dat zeer belangrijk is dat de informatie
onafhankelijk en correct is. Deze leden vragen het kabinet of het klopt wat
het Erfocentrum in zijn bezwaarschrift stelt dat de basiskennis op het gebied
van de genetica bij hulpverleners in de eerste lijn volstrekt onvoldoende
is. Wat is de reactie van het kabinet hierop en wat gaat het hieraan doen?
Kan het kabinet ook ingaan op de argumenten dat niet iedereen in contact kan
treden met een klinisch genetisch centrum en dat het Erfocentrum het medische
circuit ontlast?Waar is, naar de mening van de staatssecretaris, als het Erfocentrum verdwijnt,
in Nederland de centrale plek waar kennis over erfelijkheid, zwangerschap
en perinatale zorg en medische biotechnologie wordt ontwikkeld en bijeengebracht,
waar dilemma’s worden geformuleerd en waar wordt getracht die op te
lossen, zo vragen de leden van de VVD-fractie.De leden van de PVV-fractie vragen of de informatie die tweederde van
de zoekers vindt bij alternatieve informatiebronnen juist en onafhankelijk
is.4. SubsidieafbouwDe leden van de PVV-fractie verzoeken de staatssecretaris uit te leggen
waarom er wordt gekozen voor een (eenmalige) afbouwsubsidie van € 85 000
waarover geen verantwoording hoeft te worden afgelegd. Zou de staatssecretaris
deze keuze willen heroverwegen? De stichting heeft namelijk zelf nagelaten
alvast na te denken over hoe de stichting na 2007 in haar eigen inkomsten
zou kunnen voorzien. Deze leden vragen of er wel verantwoording zal worden
afgelegd over de subsidie tot 2007? Zo neen, waarom niet? Zo ja, op welke
wijze zal deze verantwoording geschieden en wanneer kan deze verantwoording
worden verwacht?II. REACTIE VAN DE STAATSSECRETARISMet deze brief geef ik een reactie op de vragen die vanuit uw Kamer zijn
gesteld naar aanleiding van mijn brief aan het Erfocentrum (GMT/IB 2767174,
d.d. 10 mei 2007). Voordat ik inga op de beantwoording van de vragen
van de leden van diverse fracties, wil ik u aan de hand van algemene uitgangspunten
kort uitleggen waarom ik van mening ben dat het Erfocentrum niet structureel
uit de algemene middelen gefinancierd kan worden.Algemene uitgangspuntenEen van de kerntaken van VWS is er voor te zorgen dat de gezondheidszorg
toegankelijk en betaalbaar blijft. Betaalbaarheid is een voorwaarde voor de
toegankelijkheid. Om tot een toegankelijke en betaalbare zorg te komen is
het onvermijdelijk dat er keuzes gemaakt worden. Een belangrijke leidraad
hierbij is dat het departement niet tot in detail de verantwoordelijkheid
op zich moet nemen in de zorg, maar de verantwoordelijkheden vooral daar legt
waar ze horen te liggen.In de huidige discussie gaat het om het structureel aanbieden van medisch
inhoudelijke informatie op een deelgebied van de zorg, namelijk dat van de
medische biotechnologie (waaronder erfelijkheid). Het aanbieden van medische
inhoudelijke informatie is primair de verantwoordelijkheid van de zorgverlener.
VWS doet dit ook op andere terreinen niet. Het is uiteindelijk aan de zorgverlener
hoe deze de informatievoorziening georganiseerd wil hebben, waarbij ik me
goed kan voorstellen dat men dit (deels) uitbesteedt aan een organisatie als
het Erfocentrum. Dat dan vervolgens blijkt dat de zorgverleners
onvoldoende financieel bijdragen om een organisatie als het Erfocentrum in
stand te houden, is voor mij geen aanleiding om dit structureel te willen
regelen vanuit de algemene financiële middelen. Daar zijn deze middelen
niet voor bedoeld.Het bovenstaande laat onverlet dat in het belang van de volksgezondheid
en de gezondheidszorg op specifieke momenten gerichte publieksvoorlichting
nodig kan zijn. In de regel gaat het hier dan om tijdelijke maatregelen. Om
bijvoorbeeld de opzet van een (publieks)informatiecentrum te stimuleren kan
een tijdelijk subsidie, zoals deze is verleend aan het Erfocentrum, uitkomst
bieden. Maar uiteindelijk is het de verantwoordelijkheid van partijen zelf
om dergelijke informatievoorziening structureel in de sector in te bedden.Wanneer een structurele voorziening in het belang van de volksgezondheid
en gezondheidszorg noodzakelijk is én de verantwoordelijkheid niet
bij een specifieke partij ligt, dan kan (partiële) financiering van zo’n
voorziening vanuit de algemene middelen worden overwogen. Een voorbeeld hiervan
is het Voedingscentrum. Zoals ik net heb aangegeven zie ik in de huidige discussie,
dus in het kader van de medische biotechnologie, een duidelijke verantwoordelijkheid
bij de zorgverleners liggen. Het zorgstelsel in Nederland is zodanig ingericht
dat ieder die in aanraking komt met het zorgstelsel, door diens zorgverlener
op een begrijpelijke, betrouwbare en onafhankelijke wijze wordt geïnformeerd,
en zonodig wordt doorverwezen naar iemand met een deskundigheid op een specifiek
gebied.Overigens blijkt uit onderzoek (TNS NIPO, juni 2006) dat het merendeel
van diegenen die gezocht hebben naar informatie op het gebied van medische
biotechnologie (waaronder erfelijkheid), deze ook op andere plekken via het
internet weet te vinden dan bij het Erfocentrum. Het overgrote deel van diegenen
die zochten naar informatie was tevreden over de snelheid van beschikbaarheid
en de kwaliteit van de gevonden informatie. Ik wil ervoor waken alles vanuit
de overheid te willen regelen omdat er geen aanbod is vanuit één
centrale plek. In de praktijk blijken er meestal genoeg alternatieven beschikbaar.
Geen van deze alternatieven heeft tot op heden tot (dreigende) misstanden
geleid. De algemene middelen zijn niet alleen niet bedoeld, maar ook niet
toereikend om informatievoorziening op elk deelgebied structureel door de
overheid te laten financieren.In de hierna volgende beantwoording van de vragen van de verschillende
fracties, houd ik de volgorde aan van het verslag van het schriftelijk overleg
van 11 juni jl.1. Algemeen1.1 Leden van de CDA-fractieOf er andere mogelijkheden zijn om de activiteiten van het Erfocentrum
voort te zetten zal uiteindelijk afhangen van het vermogen van dit centrum
om partijen te overtuigen van de meerwaarde van zijn activiteiten en wat het
voor de betreffende partijen kan betekenen. Omdat de activiteiten van het
Erfocentrum vooral bij kunnen dragen aan een betere dienstverlening door zorgverleners
(zoals huisartsen, verloskundigen en klinisch genetici) en zorgverzekeraars,
zijn juist die partijen de voor de hand liggende partijen wat betreft structurele
financiering. Een structurele subsidie van VWS, als de genoemde partijen de
meerwaarde van deze voorziening niet zouden inzien, zou een oneigenlijk gebruik
van het subsidie-instrument inhouden.1.2 Leden van de PvdA-fractieSubsidie 2005Het antwoord op de vraag waarom in 2005 een subsidie aan het Erfocentrum
is toegekend, is gelegen in een eerdere beleidsbeslissing in een andere context.
Bij de totstandkoming van de VWS Agenda Medische Biotechnologie (oktober 2004)
is destijds de behoefte aan informatie bij het publiek gebleken op het gebied
van erfelijke aandoeningen en medische biotechnologie. Daarom is in 2004 besloten
het Erfocentrum tot en met 2007 hiervoor te subsidiëren. Deze tijdelijke
subsidie was een stimulans voor het Erfocentrum om de informatievoorziening
(verder) te ontwikkelen en daarmee een basis te creëren voor een onafhankelijke
(financiële) positie ná 2007.Virtueel kenniscentrum biotechnologieHet virtueel kenniscentrum biotechnologie is een initiatief van vijf departementen,
waaronder VWS. Het virtueel kenniscentrum biotechnologie is een bundeling
van bestaande informatie over biotechnologie op bestaande websites als onder
andere: publiekswebsite van het Centre for Society and Genomics, de websites
van het Nederlands Centrum voor Wetenschap en Technologie (Kennislink en NEMO),
Naturalis, het Erfocentrum en het Voedingscentrum. Het virtueel kenniscentrum
fungeert als een zogenaamde portal. Het virtueel
kenniscentrum biotechnologie heeft als doel reeds bestaande informatie over
biotechnologie te structureren en beter toegankelijk te maken voor een breed
publiek onder de naam www.ditisbiotechnologie.nl. Het virtueel kenniscentrum
biotechnologie genereert dus, anders dan het Erfocentrum, zelf géén
nieuwe informatie. De subsidiestop heeft alleen betrekking op het Erfocentrum
en niet op het op 14 juni geopende virtueel kenniscentrum biotechnologie.
Met mijn brief aan het Erfocentrum heb ik herhaald wat in oktober 2004 is
besloten, namelijk dat de subsidie aan het Erfocentrum na 2007 stopt.1.3 Leden van de SP-fractieProcedure in 2005De leden van de SP-fractie vragen hoe de procedure is verlopen vanaf de
aanbieding van het plan van aanpak van het Erfocentrum over diens toekomst.
De procedure is gestart in 2005, het jaar van aanbieding van het plan. Pas
in maart 2006 bleek het eerste gesprek met het Erfocentrum over het plan van
aanpak mogelijk. Dit was ruim een half jaar na het indienen van het plan,
omdat het eerst noodzakelijk was dat het Erfocentrum zijn subsidieaanvraag
voor het al lopende jaar (2005) correct afhandelde. De subsidieafhandeling
over het jaar 2005 heeft behoorlijk veel tijd gekost omdat het Erfocentrum
geen sluitende activiteitenbegroting kon leveren. Aan het Erfocentrum is mondeling
medegedeeld dat het plan van aanpak pas in behandeling kon worden genomen
nádat de subsidie voor het jaar 2005 correct was afgehandeld. De subsidie
voor het jaar 2005 is pas in de tweede helft van 2005 vastgesteld. Zeker tot
dat moment was het niet opportuun het plan van aanpak in behandeling te nemen.Procedure in 2006In het gesprek met het Erfocentrum in maart 2006 en in alle gesprekken
daarna (in de vorm van een overleg of telefonisch) is vanuit VWS aangegeven
dat het uitgangspunt, de VWS Agenda Medische Biotechnologie uit oktober 2004,
niet is gewijzigd. Dus de subsidie stopt na 2007, wanneer er geen nieuwe inzichten
zijn. In feite is het Erfocentrum er al vanaf oktober 2004 van op de hoogte
dat de subsidie eindig is. Zonder daarbij afbreuk te doen aan de eerdere beleidsbeslissing,
is in het overleg van maart 2006 met het Erfocentrum afgesproken dat verkend
zou worden of VWS een algemeen standpunt zou kunnen formuleren over de rol
van VWS in voorzieningen als publieksvoorlichting. In zo’n
standpunt zouden ook de resultaten uit de discussie die op dat moment speelde
rondom de toekomst van KiesBeter worden meegenomen. Daarnaast is aan het Erfocentrum
verzocht om aanvullende argumenten te leveren, waarom VWS een voorziening
als het verstrekken van medisch inhoudelijke informatie structureel zou moeten
financieren. Dit heeft geresulteerd in een brief van 28 juni 2006 van
het Erfocentrum.Procedure in 2007Uit de verkenning binnen VWS is gebleken dat per beleidsonderdeel de afweging
plaatsvindt of het inzetten van publieksvoorlichting door VWS het juiste middel
is. Dit is afhankelijk van het beoogde beleidsdoel en de wijze waarop dit
doel op een doelmatige wijze kan worden behaald. Belangrijk in dit geheel
is het identificeren van de primair verantwoordelijke voor de informatievoorziening
op het betreffende gebied. Verder werden de eerste resultaten van de discussie
zichtbaar over de toekomst van KiesBeter. Gedurende dit traject werd het Erfocentrum
op de hoogte gehouden van de stand van zaken.In het overleg van 14 maart 2007 is aan het Erfocentrum uitgelegd
welk resultaat de verkenning van het gebruik van publieksvoorlichting als
een structurele voorziening door VWS en de discussie rondom KiesBeter hebben
opgeleverd. Vooralsnog waren er geen nieuwe inzichten die VWS anders zouden
kunnen doen besluiten dan in oktober 2004. In ditzelfde overleg kon het Erfocentrum
geen nieuwe argumenten aandragen die een structurele subsidie uit de algemene
middelen kon rechtvaardigen. Aan het Erfocentrum is medegedeeld dat VWS zo
spoedig mogelijk haar formele besluitvorming op het verzoek tot heroverweging
kenbaar zou maken, een termijn van twee weken is daarbij echter niet genoemd.
Zoals ik al eerder aangaf, is vanaf het begin van het traject aan het Erfocentrum
steeds medegedeeld dat het uitgangspunt bleef zoals dat was in oktober 2004:
de subsidie stopt na 2007. Het Erfocentrum is er dus al een geruime tijd van
op de hoogte dat men naar alternatieven moest uitkijken, hetgeen ook blijkt
uit het ingediende plan van aanpak in juli 2005. In mijn besluit van 10 mei
2007, heb ik het Erfocentrum een subsidieafbouw toegezegd die overeenkomt
met vier maanden extra subsidie. Feitelijk betekent dit dat het Erfocentrum
formeel bijna een jaar voordat de subsidie werkelijk stopt, op de hoogte is
van de definitieve beslissing. Gezien de gesprekken die met het Erfocentrum
zijn gevoerd en de vier maanden extra subsidie ben ik het niet met de leden
van de SP-fractie eens dat het Erfocentrum heel kort de tijd heeft (gehad)
om naar alternatieve financiers te zoeken.Alternatieve financiersVoor de beantwoording van de vraag waar het Erfocentrum alternatieve financiers
moet vinden, ligt het initiatief bij het Erfocentrum. Men zal potentiële
financiers moeten weten te overtuigen van de noodzakelijke en nuttige bijdrage
van het centrum op de informatiemarkt. Partijen die volgens mij hiervoor in
aanmerking kunnen komen zijn zorgverleners (zoals de huisartsen, verloskundigen
en klinisch genetici) en zorgverzekeraars. Hierbij heeft VWS geen rol van
betekenis, dit is een zaak tussen de partijen onderling. Wat betreft de rol
van farmaceutische industrie, zorgverleners of andere partijen als alternatieve
financiers, zal het Erfocentrum zelf moeten afwegen of die de positie van
het centrum kan schaden. Ik acht het Erfocentrum zodanig professioneel dat
men de ontvangen en verzamelde informatie op waarde weet te schatten en vervolgens
de afweging weet te maken of en hoe die informatie aangeboden moet worden
aan het publiek. Ik zou graag zien dat het Erfocentrum zijn activiteiten kan
voortzetten, maar ik vind ook dat een structurele financiering uit algemene
middelen niet de juiste weg is om het Erfocentrum in stand te houden.1.4 Leden van de VVD-fractieProcedure en zorgvuldigheidVoor een uitleg over de procedure rondom de heroverweging van de eerdere
beslissing in oktober 2004, verwijs ik u naar mijn antwoord onder 1.3 (de
passages over de procedures in 2005, 2006 en 2007). Uit oogpunt van zorgvuldigheid
bij een eventuele heroverweging is besloten de resultaten van een interne
discussie rondom KiesBeter mee te nemen. Daarover is het Erfocentrum ook geïnformeerd.
Het uitgangspunt is, zoals ook steeds medegedeeld aan het Erfocentrum, de
randvoorwaarde uit oktober 2004 geweest, namelijk dat de subsidie na 2007
stopt. In feite is het Erfocentrum al een geruime tijd op de hoogte van de
beëindiging van de subsidie. Dit was ook de reden om in 2006 met het
Erfocentrum te gaan overleggen over hoe het centrum zijn toekomst zag.Voorzetting en rol van de overheidVoor de beantwoording van de vraag of het Erfocentrum zodanig van belang
is dat de voortzetting bevorderd moet worden en dat de overheid hierin een
belangrijke rol speelt, verwijs ik u naar mijn algemene uitgangspunten. Ik
vind het overigens een goede zaak dat de burger toegang heeft tot betrouwbare
informatie over erfelijkheid en medische biotechnologie. Maar nogmaals, het
is niet de taak van VWS om hier een structurele voorziening voor te treffen.
Verder is de huidige situatie zodanig dat het merendeel van de mensen die
op zoek waren naar informatie op dit gebied, deze informatie op andere plekken
vonden dan bij het Erfocentrum. Een ruime meerderheid van diegenen die de
informatie hebben gevonden, was tevreden over de snelheid van beschikbaarheid
en de kwaliteit van de gevonden informatie. Het structureel subsidiëren
van het Erfocentrum, met de kennis van het voorgaande, leidt niet alleen tot
oneigenlijk gebruik van het subsidie-instrument (zie 1.1), maar ook tot een
ondoelmatige inzet van de algemene middelen. Bovendien is het zorgstelsel
in Nederland zodanig ingericht dat ieder die in aanraking komt met het zorgstelsel
door diens zorgverlener op een begrijpelijke, betrouwbare en onafhankelijke
wijze wordt geïnformeerd.SubsidiehoogteDe afgelopen jaren heeft het Erfocentrum jaarlijks € 250 000
aan subsidie ontvangen voor het uitvoeren van zijn basisactiviteiten.2. Motivering besluit2.1 Leden van de PvdA-fractieNaar aanleiding van de vraag welke overwegingen ten grondslag liggen aan
de conclusie dat het geen taak voor VWS is om de bevolking structureel te
voorzien van medisch inhoudelijke informatie, merk ik het volgende op. VWS
is onder meer op hoofdlijnen verantwoordelijk voor de volkgezondheid, de gezondheidszorg
en de langdurige zorg voor ouderen en gehandicapten. Het beleid is er op gericht
de zorg toegankelijk en betaalbaar te houden. Van belang is dat niet alles
tot in detail geregeld wordt – dit leidt namelijk tot te veel bureaucratie –
en tot te weinig verantwoordelijkheden voor diegenen bij wie deze zouden moeten
liggen. Wanneer de overheid alles in detail zou moeten regelen terwijl de
verantwoordelijkheid bij andere partijen ligt, dan zou dat op termijn de toegankelijkheid
en betaalbaarheid van de zorg in gevaar brengen. Het verstrekken van medisch
inhoudelijke informatie is primair de verantwoordelijkheid van de betrokken
beroepsgroepen. Om een tijdelijke impuls te geven aan het beschikbaar maken
van dergelijke informatie is een tijdelijke subsidie aan het Erfocentrum ter
beschikking gesteld.Dit ontslaat de zorgverlener echter niet van zijn taak. Voor een verdere
toelichting verwijs ik u naar 1.4 (voortzetting en rol van de overheid).2.2 Leden van de SP-fractieMedisch inhoudelijke informatieZoals ik hierboven onder 2.1 en in mijn algemene beschouwing heb uitgelegd
vind ik dat het primair de taak is van betrokken beroepsgroepen om medisch
inhoudelijke informatie te verstrekken. In de beschouwing en onder 1.4 (voorzetting
en rol van de overheid) heb ik uitgelegd waarom het Erfocentrum niet in aanmerking
komt voor een structurele financiering.Andere organisatiesDe veronderstelling dat VWS wel andere organisaties structureel financiert
die medisch inhoudelijke publieksinformatie genereren is onjuist. Zoals ik
in mijn algemene beschouwing heb uitgelegd zal financiering van zo’n
structurele voorziening vanuit de algemene middelen pas aan de orde kunnen
zijn wanneer de voorziening noodzakelijk is vanwege een volksgezondheidsbelang
of gezondheidszorgbelang én de verantwoordelijkheid niet ligt bij een
specifieke partij. Mogelijkerwijs bedoelen de leden van de SP-fractie het
informatiepunt KiesBeter. De medisch inhoudelijke informatie wordt echter
niet door KiesBeter zelf gegenereerd, maar ontsluit slechts de informatie
die al op het internet aanwezig is. KiesBeter fungeert dus onder andere als
een portal, net als het virtueel kenniscentrum
biotechnologie (zie 1.2), maar dan op het gebied van zorgverzekeringen, zorg
en gezondheid.Voorlichting en publiek belangWat betreft de vragen over de rol van het Erfocentrum in relatie tot het
publieke belang, het ziekteoverschrijdende karakter, het belang van meer dan één
patiëntenvereniging en dat het behalve om patiënten ook om mensen
gaat met een zwangerschapswens, wil ik u ook verwijzen naar mijn algemene
uitgangspunten. Zoals ik heb uitgelegd ligt de primaire taak tot voorlichting
over medisch inhoudelijke zaken bij de zorgverlener. In het belang van de
volksgezondheid en gezondheidszorg kan VWS eventueel besluiten gerichte voorlichting
op te (laten) zetten. Zo vormt gerichte voorlichting een essentieel onderdeel
van het programma neonatale screening. Indien er in een ander geval dan een
zorgaanbod vanuit de overheid bijzondere (politieke, maatschappelijke of ethische)
redenen zijn om eisen te stellen aan voorlichting, dan kan worden bezien of
er ook in dat geval nog extra inspanningen moeten worden verricht. Hetzelfde
geldt voor de informatievoorziening die nodig is voor het voeren van een maatschappelijk
debat over medisch-technologische ontwikkelingen. Per geval wordt bekeken
welke organisatie het meest geschikt is om een en ander uit te voeren. Dit
is geen taak die enkel voorbehouden is aan het Erfocentrum.2.3 Leden van de VVD-fractieIk verwijs u naar mijn antwoord onder 1.4 (voorzetting en rol van de overheid)
wat betreft mijn standpunt over het voortbestaan van het Erfocentrum. Indien
het Erfocentrum als een medische vraagbaak voor de medische professie (zorgverlener)
fungeert, dan heeft het Erfocentrum een sterk argument om de zorgverlener
ervan te overtuigen om structureel financieel bij te dragen aan de activiteiten
van het centrum. Het is overigens niet de taak van het Erfocentrum om de medische
professie ongevraagd van informatie te voorzien. De subsidie is verstrekt
zodat de burger die op zoek is naar betrouwbare en begrijpelijke informatie
over de medische biotechnologie (waaronder erfelijkheid), deze ook kan vinden
bij het Erfocentrum. In ons zorgstelsel moet elke beroepsbeoefenaar
in de gezondheidszorg voldoen aan de voorwaarden die de Wet op de beroepen
in de individuele gezondheidszorg stelt. Zo dient de beroepsbeoefenaar zijn
deskundigheid op peil te houden. Dit vereist kennis van de laatste stand van
de wetenschap op zijn vakgebied, die verkregen kan worden via bijvoorbeeld
vakliteratuur, congressen of intercollegiale informatie-uitwisseling.2.4 Leden van de PVV-fractieOp de vraag of VWS het wel tot haar taak rekent dat iedere Nederlander
toegang heeft tot juiste, onafhankelijke medisch inhoudelijke informatie,
kan ik bevestigend beantwoorden. Iedereen in Nederland die in aanraking komt
met ons zorgstelsel, heeft toegang tot de juiste en onafhankelijke medisch
inhoudelijke informatie via zijn of haar zorgverlener. VWS zorgt ervoor dat
deze informatieverstrekking gewaarborgd is ons zorgstelsel, waar zorgverleners
moeten voldoen aan de vereisten die voortvloeien uit de Wet op de beroepen
in de individuele gezondheidszorg en de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst.3. Informatiebehoefte3.1 Leden van de CDA-fractieIk deel de mening van de leden van de CDA-fractie dat voorlichting rondom
de prenatale en neonatale screening (zoals 20 weken echoscopie en hielprik)
van belang is. Het RIVM coördineert deze programma’s. Het RIVM
zorgt er samen met de betrokken beroepsgroepen voor dat de (aanstaande) ouders
die deel kunnen nemen aan de screening en de betrokken beroepsgroep worden
voorzien van betrouwbare en toegankelijke informatie over de op te sporen
(erfelijke) aandoeningen. Overigens heb ik in 2005 het Erfocentrum een aparte
projectsubsidie verleend om voorlichtingsmateriaal te ontwikkelen op het gebied
van de perinatale screening. Zoals ik in mijn algemene beschouwing al aangaf
blijft het mogelijk dat in het belang van de volkgezondheid en gezondheidszorg,
het instrument van een tijdelijk project wordt ingezet om gerichte voorlichting
te realiseren. In theorie zou ook het Erfocentrum een projectvoorstel in kunnen
dienen. Per geval zal worden beoordeeld welke partij het meest geschikt voor
is voor het uitvoeren daarvan. Afgesproken wordt dan welk eindproduct moet
worden gerealiseerd, terwijl vanaf dag één duidelijk is wanneer
het project afgelopen is. Dit moet initiatieven voorkomen die zonder subsidie
niet na de ontwikkelingsfase kunnen voortbestaan.3.2 Leden van de PvdA-fractieVoor de beantwoording van de vragen van de leden van de PvdA-fractie over
de informatievoorziening op het gebied van erfelijke en aangeboren aandoeningen
en medische biotechnologie, en het informeren van zorgverleners hierover,
verwijs ik u naar mijn beantwoording onder 1.4 (voorzetting en rol van de
overheid) en 2.3.3.3 Leden van de SP-fractieHulpverlenersIk ben het niet met de veronderstelling van de leden van de SP-fractie
eens dat de basiskennis op het gebied van genetica bij de hulpverleners in
de eerste lijn (zorgverleners zoals huisartsen en verloskundigen) volstrekt
onvoldoende is. De basiskennis van deze zorgverleners zal minimaal op hetzelfde niveau zijn als de algemene informatie die vanuit het Erfocentrum
aan het publiek wordt verstrekt.Bovendien geven deze zorgverleners deskundig advies op maat en kunnen
zij zonodig verwijzen naar de specialisten van de klinisch genetische centra
of andere medisch specialisten. Mocht het toch zo zijn dat deze basiskennis
tekort schiet dan is het inrichten van een voorziening zoals het Erfocentrum,
die bedoeld is voor het publiek, niet de oplossing. Er zal dan structureel
iets moeten gebeuren op het gebied van de opleiding, na- en bijscholing van
de zorgverleners. De verantwoordelijkheid voor de opleiding van zorgverleners
en de latere na- en bijscholingen ligt respectievelijk bij de opleidingsinstituten
en de betreffende beroepsgroepen. De beroepsgroepen vervullen een belangrijke
rol in het samenbrengen van de kennis en het vertalen van die kennis in richtlijnen
waaraan de professionals zich dienen te houden. Daar waar knelpunten ontstaan,
zijn er voor deze beroepsgroepen voldoende gelegenheden om dit onder de aandacht
van VWS en de samenleving te brengen.Medisch circuitEr zijn geen signalen uit de praktijk bekend dat de belasting van het
medisch circuit op het gebied van erfelijkheidsadvisering zodanig is dat deze
door specifieke maatregelen ontlast zou moeten worden. Indien het Erfocentrum
het medisch circuit inderdaad in belangrijke mate ontlast dan zou ditzelfde
circuit zich moeten inspannen om deze voorziening in stand te houden. Het
Erfocentrum zal de partijen binnen dit circuit moeten weten te overtuigen
van de toegevoegde waarde van het centrum zodat het zijn activiteiten ook
daadwerkelijk te gelde kan maken.De vraag moet dus het aanbod creëren en niet andersom. Zoals ik al
in mijn algemene beschouwing aangaf blijkt uit onderzoek dat er naast het
Erfocentrum ook andere vindplaatsen zijn van toegankelijke informatie.3.4 Leden van de VVD-fractieDe leden van de VVD-fractie vragen waar de centrale plek zal zijn met
kennis over medische biotechnologie (waaronder erfelijkheid en perinatale
zorg), in het geval dat het Erfocentrum verdwijnt. Deze plek is in feite de
betrokken beroepsgroep. Zoals ik onder 2.4 heb uiteengezet is dit ook wettelijk
gewaarborgd. Zoals ik in mijn algemene beschouwing aangeef, blijkt in de praktijk
dat er ook voldoende andere plekken zijn waar de burger informatie kan vinden
(zoals het internet). In mijn toelichting onder 2.2 (voorlichting en publiek
belang) heb ik aangegeven hoe ik om wil gaan met voorlichting in bijzondere
situaties. 3.5 Leden van de PVV-fractieHet antwoord op de vraag of de gevonden informatie op andere plekken dan
die van het Erfocentrum juist en onafhankelijk is, moet ik u schuldig blijven
maar er is geen reden om mij daarover zorgen te maken. Het is echter onmogelijk
om alle informatie die aangeboden wordt te toetsen op juistheid en onafhankelijkheid.
Zolang er geen sprake is van dreigende misstanden binnen de volkgezondheid
en gezondheidszorg, heb ik geen redenen om te onderzoeken of de informatie
die via diverse bronnen wordt aangeboden juist en onafhankelijk is. Het voorliggende
onderwerp, de medische biotechnologie, vormt daar geen uitzondering op. Met
de huidige wet- en regelgeving binnen de gezondheidszorg zijn er genoeg voorwaarden
gecreëerd die er uiteindelijk voor zorgen dat ieder die in aanraking
komt met de zorg toegang heeft tot de juiste en onafhankelijke informatie
(zie ook 2.4). Overigens blijkt dat een ruime meerderheid van diegenen die
op zoek zijn geweest, zelf tevreden is over de kwaliteit van de gevonden informatie.
Ik verwijs u hiervoor naar mijn algemene uitgangspunten voor een nadere toelichting.4. Subsidieafbouw4.1 Leden van de PVV-fractieDe reden waarom gekozen is voor een afbouwsubsidie, hangt samen met wat
is bepaald in artikel 4:51 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb). Dit artikel
bepaalt namelijk dat bij de beëindiging van een subsidie een redelijke
termijn in acht dient te worden genomen. Zoals u kunt lezen in mijn uitleg
over de procedure (zie 1.3) is het Erfocentrum al vanaf oktober 2004 op de
hoogte van de afloop van de subsidie, namelijk met ingang van 2008. Tijdens
de diverse gesprekken met het Erfocentrum is dit herhaald, hoewel het definitieve
besluit pas in mei van dit jaar aan het Erfocentrum is medegedeeld. Over de
inhoud van de boodschap van de zijde van VWS kunnen bij het Erfocentrum geen
misverstanden zijn ontstaan. Met de formele beslissing van afgelopen mei heb
ik ook besloten om nog vier maanden extra afbouwsubsidie te verlenen (dit
komt overeen met een bedrag van € 85 000). Met deze afbouwsubsidie
is het Erfocentrum bijna één jaar vóór de definitieve
stop van de subsidie formeel op de hoogte gesteld van mijn beslissing. Met
dit besluit van mei jongstleden en het feit dat de boodschap vanaf oktober
2004 consequent naar het Erfocentrum is uitgedragen dat de subsidie na 2007
stopt, heb ik naar mijn mening voldaan aan de eis van een redelijke termijn
zoals die gesteld is in artikel 4:51 van de Awb. Ik zie geen gronden om hier
van af te wijken.De vraag of over het subsidiejaar 2007 verantwoording wordt afgelegd kan
ik bevestigend beantwoorden. Dit gebeurt door een aanvraag tot vaststelling
van de subsidie, zoals bepaald in de subsidieregeling VWS-subsidies. Het Erfocentrum
dient in dit verband ook uiterlijk 1 mei 2008 een financieel verslag
(in combinatie met een accountantsverklaring) en een activiteitenverslag in
te dienen.XNoot1Samenstelling:Leden: Van der Vlies (SGP), Vendrik (GL), Kant (SP), Blok (VVD), Ferrier
(CDA), ondervoorzitter, Joldersma (CDA), De Vries (CDA), Smeets (PvdA), voorzitter,
Van Miltenburg (VVD), Schippers (VVD), Omtzigt (CDA), Koşer Kaya (D66),
Willemse-van der Ploeg (CDA), Van der Veen (PvdA), Schermers (CDA), Van Gerven
(SP), Wolbert (PvdA), Heerts (PvdA), Zijlstra (VVD), Van Gijlswijk (SP), Ouwehand
(PvdD), Agema (PVV), Leijten (SP), Bouwmeester (PvdA) en Wiegman-van Meppelen
Scheppink (CU).Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Azough (GL), Van Velzen (SP), Neppérus
(VVD), Vietsch (CDA), Sterk (CDA), Ormel (CDA), Van Dijken (PvdA), Verdonk
(VVD), Griffith (VVD), Atsma (CDA), Van der Ham (D66), Çörüz
(CDA), Gill’ard (PvdA), Jonker (CDA), Langkamp (SP), Jacobi (PvdA),
Arib (PvdA), Kamp (VVD), De Wit (SP), Thieme (PvdD), Bosma (PVV), Luijben
(SP), Hamer (PvdA) en Ortega-Martijn (CU). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27428-89.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl