Jaarverslag Ministerie van Economische Zaken en Diergezondheidsfonds 2016
Staten-Generaal — Kamerstuk Overig
Datum: 2017-05-17 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Vergaderjaar 2016-2017
 Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Kamerstukken
 
 
 
 34 725
 XIII
 
 Jaarverslag en slotwet Ministerie van Economische Zaken en Diergezondheidsfonds 2016
 
 
 Nr. 1
 JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN (XIII) EN DIERGEZONDHEIDSFONDS (F)
 Aangeboden 17 mei 2017
 
 
 
 
 Gerealiseerde uitgaven van EZ verdeeld over de beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 mln). De totale uitgavenrealisatie over 2016 bedraagt € 5,1 mld.
 
 
 
 Gerealiseerde ontvangsten van EZ verdeeld over de beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (bedragen x € 1 mln). De totale ontvangstenrealisatie over 2016 bedraagt € 3,2 mld.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Inhoudsopgave
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 A.
 
 
 
 
 ALGEMEEN
 
 
 
 
 5
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening
 
 
 5
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 Leeswijzer
 
 
 8
 
 
 
 
 
 B.
 
 
 
 
 BELEIDSVERSLAG
 
 
 
 
 10
 
 
 
 
 
 
 3.
 
 
 Beleidsprioriteiten
 
 
 10
 
 
 
 
 
 4.
 
 
 Beleidsartikelen
 
 
 32
 
 
 
 
 
 
 11
 
 
 Goed functionerende economie en markten
 
 
 32
 
 
 
 
 
 
 12
 
 
 Een sterk innovatievermogen
 
 
 38
 
 
 
 
 
 
 13
 
 
 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 46
 
 
 
 
 
 
 14
 
 
 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 58
 
 
 
 
 
 
 15
 
 
 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
 
 
 71
 
 
 
 
 
 
 16
 
 
 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 75
 
 
 
 
 
 
 17
 
 
 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 
 
 89
 
 
 
 
 
 
 18
 
 
 Natuur en regio
 
 
 96
 
 
 
 
 
 
 19
 
 
 Toekomstfonds
 
 
 105
 
 
 
 
 
 5.
 
 
 Niet-beleidsartikelen
 
 
 110
 
 
 
 
 
 
 40
 
 
 Apparaat
 
 
 110
 
 
 
 
 
 
 41
 
 
 Nominaal en Onvoorzien
 
 
 114
 
 
 
 
 
 6.
 
 
 Bedrijfsvoeringsparagraaf
 
 
 115
 
 
 
 
 
 C.
 
 
 
 
 JAARREKENING
 
 
 
 
 118
 
 
 
 
 
 
 7.
 
 
 Departementale verantwoordingsstaat
 
 
 118
 
 
 
 
 
 8.
 
 
 Samenvattende verantwoordingsstaat baten-lastenagentschappen
 
 
 119
 
 
 
 
 
 9.
 
 
 Jaarverantwoording baten-lastenagentschappen per 31 december 2016
 
 
 120
 
 
 
 
 
 
 Agentschap Telecom (AT)
 
 
 123
 
 
 
 
 
 
 Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
 
 
 133
 
 
 
 
 
 
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
 
 
 141
 
 
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
 
 
 153
 
 
 
 
 
 10.
 
 
 Saldibalans
 
 
 164
 
 
 
 
 
 11.
 
 
 WNT-verantwoording 2016 – Ministerie van Economische Zaken
 
 
 178
 
 
 
 
 
 D.
 
 
 
 
 JAARVERSLAG DIERGEZONDHEIDSFONDS (F)
 
 
 
 
 186
 
 
 
 
 
 
 12.
 
 
 Beleidsverslag Diergezondheidsfonds
 
 
 186
 
 
 
 
 
 13.
 
 
 Bedrijfsvoeringsparagraaf Diergezondheidsfonds
 
 
 204
 
 
 
 
 
 14.
 
 
 Jaarrekening Diergezondheidsfonds
 
 
 206
 
 
 
 
 
 15.
 
 
 Saldibalans Diergezondheidsfonds
 
 
 207
 
 
 
 
 
 E.
 
 
 
 
 BIJLAGEN
 
 
 
 
 209
 
 
 
 
 
 
 Bijlage 1: Toezichtrelaties en Zelfstandige Bestuursorganen en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
 
 
 209
 
 
 
 
 
 Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek
 
 
 220
 
 
 
 
 
 Bijlage 3: Externe inhuur
 
 
 241
 
 
 
 
 
 Bijlage 4: Europese geldstromen
 
 
 243
 
 
 
 
 
 Bijlage 5: Rapportage burgerbrieven 2016
 
 
 255
 
 
 
 
 
 Lijst van afkortingen
 
 
 257
 
 
 
 
 
 
 
 
 A.
 ALGEMEEN
 
 
 
 
 1.
 AANBIEDING VAN HET JAARVERSLAG EN VERZOEK TOT DECHARGEVERLENING
 
 
 AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal.
 
 Hierbij bied ik, mede namens de Staatssecretaris van Economische Zaken, het departementale jaarverslag van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) over het jaar 2016 aan, alsmede het jaarverslag met betrekking tot de begroting van het Diergezondheidsfonds (F) over het jaar 2016.
 Onder verwijzing naar de artikelen 63 en 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van Economische Zaken decharge te verlenen over het in het jaar 2016 gevoerde financiële beheer.
 Ten behoeve van de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot dechargeverlening is door de Algemene Rekenkamer als externe controleur op grond van artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001 een rapport opgesteld. Dit rapport wordt separaat door de Algemene Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de bevindingen en het oordeel van de Rekenkamer met betrekking tot:
 
 
 a.
 het gevoerde financieel beheer en materieel beheer;
 
 
 b.
 de ten behoeve van dat beheer bijgehouden administraties;
 
 
 c.
 de financiële informatie in de jaarverslagen;
 
 
 d.
 de betrokken saldibalansen;
 
 
 e.
 de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering;
 
 
 f.
 de in de jaarverslagen opgenomen informatie over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering.
 
 
 Bij het besluit tot dechargeverlening dienen verder de volgende, wettelijk voorgeschreven, stukken te worden betrokken:
 
 
 a.
 het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2016;
 
 
 b.
 het voorstel van de slotwetten dat met de onderhavige jaarverslagen samenhangt;
 
 
 c.
 het rapport van de Algemene Rekenkamer met betrekking tot het onderzoek van de centrale administratie van ’s Rijks schatkist en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;
 
 
 d.
 de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer met betrekking tot de in het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2016 opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk over 2016, alsmede met betrekking tot de Saldibalans van het Rijk over 2016 (de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 83, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001).
 
 
 
 Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de betrokken slotwetten zijn aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
 
 
 
 
 De Minister van Economische Zaken,
 
 
 H.G.J.
 Kamp
 
 
 
 
 
 Dechargeverlening door de
				Tweede Kamer
 Onder verwijzing naar artikel 64 van de
				Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van de Tweede Kamer der
				Staten-Generaal dat de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot
				dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
				genomen in de vergadering van
 
 De Voorzitter van de
				Tweede Kamer,
 
 Handtekening:
 
 Datum:
 
 
 Op grond van artikel 64, tweede lid van
			 de Comptabiliteitswet 2001 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige
			 jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter
			 behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
 
 
 Dechargeverlening door de
				Eerste Kamer
 Onder verwijzing naar artikel 64 van de
				Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van de Eerste Kamer der
				Staten-Generaal dat de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot
				dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
				genomen in de vergadering van
 
 De Voorzitter van de
				Eerste Kamer,
 
 Handtekening:
 
 Datum:
 
 
 Op grond van artikel 64, derde lid van
			 de Comptabiliteitswet 2001 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige
			 jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring,
			 doorgezonden aan de Minister van Financiën.
 
 
 
 
 
 
 
 2.
 LEESWIJZER
 
 De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:
 
 
 1.
 Opbouw jaarverslag;
 
 
 2.
 Ondergrenzen toelichtingen;
 
 
 3.
 Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens;
 
 
 4.
 Groeiparagraaf;
 
 
 5.
 Motie Schouw.
 
 
 
 
 1.
 Opbouw jaarverslag
 
 Dit jaarverslag bevat een beleidsverslag, een jaarrekening, het jaarverslag van het Diergezondheidsfonds (DGF) en diverse bijlagen. Deze bevatten informatie over de in 2016 gerealiseerde beleidsresultaten en de budgettaire realisatiegegevens van het Ministerie van Economische Zaken (EZ) en het DGF.
 Het onderdeel beleidsprioriteiten van het beleidsverslag betreft de verantwoording over de beleidsagenda uit de EZ-begroting 2016. Naast het Nederlands EU-voorzitterschap worden in het beleidsverslag de andere prioriteiten van EZ voor 2016 toegelicht. Dit gebeurt langs de drie lijnen vernieuwen, verduurzamen en verbinden. Vernieuwen, omdat ruimte voor innovatie en vernieuwing in brede zin cruciaal is voor economische groei. Verduurzamen, omdat groei niet ten koste mag gaan van onze toekomstige welvaart in brede zin. Verbinden, omdat goed beleid alleen in constructieve dialoog en samenwerking met stakeholders tot stand komt.
 De beleidsartikelen in dit jaarverslag hebben dezelfde opzet als de begroting 2016. Dit betekent dat de beleidsartikelen conform de Rijksbegrotingsvoorschriften van «Verantwoord Begroten» zijn opgesteld. Elk beleidsartikel bevat een paragraaf beleidsconclusies waarin voor de belangrijkste instrumenten een oordeel wordt gegeven over de uitvoering van het beleid in het afgelopen jaar. In beleidsartikel 14 (Een doelmatige en duurzame energievoorziening) is net als in de begroting 2016 een totaaloverzicht opgenomen van alle maatregelen van alle ministeries ten behoeve van het energieakkoord.
 De bedrijfsvoeringparagraaf doet verslag van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZ en van het DGF.
 De jaarrekening bestaat uit de departementale verantwoordingsstaat, de samenvattende verantwoordingsstaat inzake de agentschappen, de jaarverantwoordingen van de agentschappen, de saldibalans en de WNT-verantwoording.
 Het jaarverslag van het DGF bestaat uit een beleidsverslag (inclusief een bedrijfsvoeringsparagraaf) en een jaarrekening (verantwoordingsstaat DGF en een saldibalans). De apparaatsuitgaven voor de uitvoering van het DGF zijn deels opgenomen bij het moederdepartement (beleidsartikel 16).
 De volgende bijlagen zijn opgenomen: Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO’s) en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT’s), afgerond evaluatie- en overig onderzoek 2016, Europese geldstromen, externe inhuur, rapportage burgerbrieven 2016 en een lijst van afkortingen.
 
 
 
 2.
 Ondergrenzen toelichtingen
 
 Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven, ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde begroting 2016 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de onderstaande tabel.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omvang begrotingsartikel
 (stand ontwerpbegroting)
 in € mln
 
 
 Beleidsmatige mutaties
 (ondergrens in € mln)
 
 
 Technische mutaties
 (ondergrens in € mln)
 
 
 
 
 
 
 
 < 50
 
 
 
 1
 
 
 2
 
 
 
 
 
 => 50 en < 200
 
 
 
 2
 
 
 4
 
 
 
 
 
 => 200 en < 1.000
 
 
 
 5
 
 
 10
 
 
 
 
 
 => 1.000
 
 
 
 10
 
 
 20
 
 
 
 
 
 In sommige gevallen, waar politiek relevant, worden ook posten toegelicht beneden deze ondergrenzen.
 
 
 
 3.
 Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens
 
 Het jaarverslag bevat zowel financiële als niet-financiële gegevens (kengetallen en indicatoren). Deze gegevens zijn aan verschillende controlenormen onderhevig. De controle van financiële informatie is gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de Comptabiliteitswet 2001 en de Rijksbegrotingsvoorschriften 2017 (RBV). De controle van beleidsinformatie en informatie over de bedrijfsvoering is gebaseerd op normen zoals deze voortvloeien uit de RBV. Van een aantal indicatoren zijn de realisatiegegevens over 2016 nog niet bekend.
 
 
 
 4.
 Groeiparagraaf
 
 Tijdens het WGO jaarverslag van 7 juni 2016 heeft de Minister van EZ toegezegd om begrotingsmutaties zo vroeg mogelijk aan de Kamer voor te leggen en dit zo veel mogelijk in de suppletoire begroting en de Veegbrief te doen. Aan deze toezegging is voldaan. In de Veegbrieven zijn de begrotingswijzigingen ten opzichte van de 2e suppletoire begroting 2016 opgenomen (TK, 34 550 XIII, nr. 126; EK, 34 550 XIII, C; TK, 34 550 XIII, nr. 130 en EK, 34 550 XIII, D). De budgettaire verwerking van de aangekondigde begrotingswijzigingen zijn verwerkt in de Slotwet 2016.
 
 
 
 5.
 Motie Schouw
 
 In juni 2011 is de motie Schouw ingediend en aangenomen. Deze motie zorgt er voor dat de landenspecifieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale begrotingen. Voor de beleidsterreinen van EZ is één specifieke aanbeveling gedaan. Het gaat voor EZ om investeringen in onderzoek en ontwikkeling. Dit is toegelicht in het beleidsartikel 12 (Een sterk innovatievermogen) onder het onderdeel beleidsconclusies («R&D als percentage van het bbp»).
 
 
 
 
 
 
 B.
 BELEIDSVERSLAG
 
 
 
 
 3.
 BELEIDSPRIORITEITEN
 
 Inleiding
 In 2016 werkte het Ministerie van Economische Zaken (EZ) via een breed pakket aan maatregelen aan een duurzame verbetering van onze economie. Dit in samenwerking met maatschappelijke organisaties, het bedrijfsleven, kennis- en onderwijsinstellingen, medeoverheden en met de Europese en andere internationale partners.
 Het EU-voorzitterschap van Nederland in de eerste helft van 2016 heeft de mogelijkheid geboden om onderwerpen als de interne markt voor producten en diensten, het gemeenschappelijk landbouwbeleid en betere regelgeving verder te brengen. Naast het Nederlands EU-voorzitterschap zullen in dit beleidsverslag de andere prioriteiten van EZ in 2016 worden toegelicht. Dit gebeurt langs de drie lijnen vernieuwen, verduurzamen en verbinden. Vernieuwen, omdat ruimte voor innovatie en vernieuwing in brede zin cruciaal zijn voor economische groei. Verduurzamen, omdat groei niet ten koste mag gaan van onze toekomstige welvaart in brede zin. Verbinden, omdat goed beleid alleen in constructieve dialoog en samenwerking met stakeholders tot stand kan komen.
 
 
 1.
 Gunstige cijfers
 
 De Nederlandse economie heeft in 2016 een solide groei genoteerd van 2,2%. Daarmee vormt 2016 het derde jaar van herstel na de crisis. Het bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking heeft zich inmiddels weer hersteld tot het niveau van voor de crisis. Er was sprake van een breed gedragen herstel. Door een positief consumentenvertrouwen, de prijsgroei op de woningmarkt en de koopkrachtwinst van huishoudens nam de consumptie met 1,7% sterk toe. De bedrijfsinvesteringen kwamen door hun gestage toename weer op het langjarig gemiddelde te liggen. De toename van de uitvoer met 3,4% lag boven de groei van de wereldhandel. Deze goede cijfers vonden hun weerslag op de arbeidsmarkt: in het afgelopen jaar is de werkloosheid het snelst gedaald in tien jaar tijd. Eind 2016 daalde de werkloosheid onder de half miljoen (5,4% van de beroepsbevolking).
 
 
 
 2.
 Voorzitterschap Europese Unie (EU)
 
 Nederland heeft in de eerste helft van 2016 tijdens het voorzitterschap van de EU belangrijke boodschappen, zoals regionale samenwerking en betere werking van de interne energiemarkt, onder de aandacht gebracht. Zo heeft de Europese Commissie voorgesteld een miljard euro beschikbaar te maken voor een Quantum Flagship, een grootschalig Europees onderzoeksprogramma voor quantumtechnologie.
 Met de ondertekening van de Noordzeeverklaring is een verdere impuls gegeven aan de energiesamenwerking tussen de Noordzeelanden. Ook op het gebied van telecom zijn er definitieve akkoorden over roaming en het vrijmaken van frequenties voor mobiele communicatie (700 MHz band) gesloten. Daarnaast is er een slag gemaakt met innovatie-vriendelijke regelgeving, de introductie van de Innovation Deals en zijn er tijdens de ruimtevaartconferentie afspraken gemaakt om in nauwe samenwerking toekomstig beleid vorm te geven.
 Tevens heeft Nederland onder het voorzitterschap de discussie gestart in Europa over het verbreden van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) naar een Gemeenschappelijk Landbouw- en Voedselbeleid en zich ingezet om antibioticaresistentie aan te pakken. De Nederlandse inzet heeft geleid tot ambitieuze Raadsconclusies om het gebruik van antibiotica in de humane en veterinaire sector te verminderen.
 
 
 
 3.
 Vernieuwen
 
 Een van de belangrijkste pijlers van een duurzaam verdienvermogen van Nederland is de capaciteit om te vernieuwen. Zowel om economische groei aan te jagen als om maatschappelijke uitdagingen het hoofd te kunnen bieden. Het beleid van het kabinet is erop gericht geweest hiertoe de randvoorwaarden nog verder te versterken. Dit heeft het kabinet gedaan door de ontwikkeling van innovatie en kennis actief te stimuleren, de digitale economie dwarsdoorsnijdend op verschillende vlakken te versnellen, randvoorwaarden voor ondernemers op orde te brengen. Ook is het natuurbeleid vernieuwd.
 Innovatie
 Nederland is in 2016 voor het eerst leidend in Europa op het gebied van innovatie. Enkele voorbeelden van de bevordering van innovatie en kennis zijn de samenvoeging van de fiscale regelingen WBSO en RDA (thans WBSO), de verandering van TKI (Topconsortia voor Kennis en Innovatie)-toeslag naar PPS (Publiek-Private Samenwerking)-toeslag, waardoor deze nu makkelijker is aan te vragen, de eerste tender van het Toekomstfonds en de bundeling van krachten binnen de Toegepast Onderzoeksorganisaties (TO2), met de reorganisatie bij ECN/TNO en het Dutch Food Institute.
 Mission Innovation
 Nederland trad toe tot Mission Innovation, de internationale coalitie van landen die binnen vijf jaar hun publieke investeringen in energie-innovatie willen verdubbelen. Dit lidmaatschap helpt om de Nederlandse ambities op klimaatgebied kosteneffectief te realiseren, onze kennis en concurrentiepositie te versterken en Nederlandse oplossingen te positioneren in een sterk geglobaliseerde energiemarkt.
 Digitale economie
 De afgelopen jaren zijn op verschillende vlakken acties ondernomen om de digitalisering te versnellen. Een kleine greep uit de maatregelen:
 
 
 –
 In 2013 zijn de publiek-private doorbraakprojecten ICT gestart om het ICT-gebruik te vergroten en veelbelovende innovatieve ICT-toepassingen op te schalen. In 2016 heeft dit geleid tot de afronding van de volgende programma’s: MKB Innoveert, Open Data, Massaal Digitaal, Informatieplatformen in Topsectoren, Ondernemingsdossier, Big Data, Zorg&ICT en Energie&ICT.
 
 
 –
 Om verdere digitalisering in de industrie te versnellen is in kader van de Smart Industry aanpak een actieagenda Standaardisatie opgesteld.
 
 
 –
 Om de mogelijkheden van big data innovatie te benutten is het publiek-private programma Commit2Data gestart. Dit is een cross-sectoraal en meerjarig programma voor big dataonderzoek en innovatie.
 
 
 –
 Er is een publiek-privaat consortium gestart om te experimenteren met supersnelle draadloze 5G-technologie in Noord-Groningen, onder meer voor innovatieve toepassingen voor zorg, landbouw en mobiliteit. Dit is mede mogelijk gemaakt door EZ, de Economic Board Groningen, bedrijven, kennis- en onderwijsinstellingen.
 
 
 –
 Om te voorzien in de toenemende vraag naar personeel met ICT-vaardigheden heeft het Team ICT samen met het veld een ICT-Human Capital Actieagenda opgesteld. Een resultaat is dat in de Regio Utrecht aanbieders van ICT-opleidingen (WO, HBO, MBO) zijn gaan samenwerken om het onderwijsaanbod meer te richten op het opleiden voor big data professionals.
 
 
 Ook de komende jaren blijft het kabinet zich inzetten om de digitalisering van de economie te stimuleren. Deze ambities zijn opgenomen in de Digitale Agenda. Bij de totstandkoming van deze agenda hebben tientallen organisaties hun kennis en inzichten met EZ gedeeld. Zij hebben de relevantie van deze agenda voor de digitalisering van Nederland versterkt.
 Randvoorwaarden voor ondernemen
 Ondernemers staan aan de basis van economische groei en vernieuwing. Belangrijke onderdelen hierin vormen de vermindering van regeldruk, het versterken van de mogelijkheden om digitaal zaken te doen, toegang tot financiering te vergemakkelijken en zeker te stellen dat ondernemers op een eerlijke manier met elkaar kunnen concurreren. De belangrijkste acties die hiertoe zijn ondernomen zijn onderstaand te vinden.
 Vermindering regeldruk en meer ruimte voor innovatie
 In 2016 heeft het kabinet grote stappen gezet waardoor de ambitieuze doelstelling –het structureel verminderen van regeldruk voor bedrijven, burgers en professionals met € 2,5 mld – gehaald gaat worden. Een belangrijk onderdeel van de regeldrukaanpak vormt het programma Ruimte in Regels. Dit programma zet zich in om een goed en actueel overzicht te geven van de belemmeringen van ondernemers die innovatieve investeringen beperken. Vanaf de start van het programma tot eind 2016 heeft Ruimte in Regels 306 belemmeringen opgepakt, waarvan het programma 53% heeft afgerond. In de bouw is bijvoorbeeld gekeken naar de mogelijkheden om belemmeringen in normering en certificering in de bouw weg te nemen.
 De Bedrijfseffectentoets is aangevuld met een vraag over het effect van de voorgenomen regelgeving op innovatie, zodat hierop kan worden getoetst voordat de wetsvoorstellen in de ministerraad komen. Tevens is het Integraal Afwegingskader (IAK) uitgebreid met informatie over instrumenten waarmee wetgeving flexibeler, toekomstbestendiger en innovatievriendelijker kan worden gemaakt. Het gaat hierbij specifiek om doelregulering, experimenteerruimte en «right to challenge».
 Digitaal zakendoen
 Het afgelopen jaar zijn verschillende stappen gezet om het digitaal zaken doen met de overheid te stimuleren:
 
 
 –
 Er is een impuls gegeven op het gebied van het e-factureren door leveranciers van de rijksoverheid hier verplicht gebruik van te laten maken. De verwachting is dat Nederland hiermee versneld over gaat op e-factureren en daarmee eerder profiteert van de voordelen (€ 1 mld besparingen) die daar aan verbonden zijn.
 
 
 –
 Er zijn stappen gezet met betrekking tot de uitvoeringswet eIDAS (elektronische identificatie en vertrouwensdiensten) die een veilige publieke en private onlinediensten en elektronische handel binnen Europa als doel hebben. Ook regelt eIDAS het grensoverschrijdend gebruik van elektronische identificatiemiddelen en vertrouwensdiensten tussen de lidstaten van de EU.
 
 
 –
 Micro-ondernemingen en kleine rechtspersonen dienen vanaf het boekjaar 2016 de jaarrekening elektronisch in bij de Kamer van Koophandel (KvK) via Standard Business Reporting. Dit vermindert de papieren rompslomp voor deze ondernemers. Voor middelgrote rechtspersonen is deze verplichting vanaf het boekjaar 2017 ingegaan.
 
 
 Toegang tot financiering
 Een groot deel van de negen acties ten aanzien van MKB uit het aanvullend actieplan MKB-financiering van 2014 is in 2016 uitgerold. Dit om de financieringsmarkt te versterken door meer aanbod van risicokapitaal, meer alternatief financieringsaanbod en een beter werkende markt met meer transparantie. Met de uitwerking van de acties zal € 2,7 mld aan financiering in de markt beschikbaar komen.
 Daarnaast zijn financieringsknelpunten zichtbaar met betrekking tot transitieopgaven zoals in de energie en verduurzaming. Het Nederlands Investerings Agentschap (NIA) is sinds 2015 actief om ook deze aan te pakken, door Nederlandse bedrijven en investeringsprojecten beter aan te sluiten op private en Europese financieringsbronnen zoals het Europees Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI). In de Miljoenennota 2017 is aangekondigd dat het kabinet besluiten zal nemen om de export uit en investeringen in Nederland nog verder te stimuleren, door de capaciteit en middelen op het snijvlak van publiek en privaat beter te organiseren. Op 10 februari 2017 heeft het kabinet daarvoor de oprichting van de Nederlandse financierings- en ontwikkelingsinstelling Invest-NL aangekondigd.
 Concurrentie bevorderen
 Per 1 juli 2016 is zowel de wet verhoging boetemaxima ACM als de aangepaste boetebeleidsregel ACM in werking getreden. Doelstelling van de wet is het vergroten van de afschrikkende werking van de ACM-boetes. Voor alle overtredingen die de ACM kan beboeten is het absolute boetemaximum verdubbeld van € 450.000 naar € 900.000. Kartelboetes zijn bovendien afhankelijk geworden van de duur van de overtreding en alle boetemaxima worden verdubbeld in geval van recidive.
 Per 1 juli 2016 is de Aanbestedingswet 2012 gewijzigd ter implementatie van drie aanbestedingsrichtlijnen. De gewijzigde wet voorziet in maatregelen om de toegang van ondernemers tot overheidsopdrachten te verbeteren, de lasten te verminderen en meer ruimte te bieden voor het realiseren van strategische doelstellingen bij opdrachten (zoals innovatie en duurzaamheid). Door een betere e-overheidsdienstverlening en verlaging van de administratieve lasten zijn ondernemers minder tijd en geld kwijt.
 Landbouw meer richten op hoogwaardige producten en kennis en innovatie
 In september 2016 is de Kamer geïnformeerd over de toekomst van de agrarische export. Om duurzaam geproduceerde Nederlandse kwaliteitsproducten sterker te positioneren op de wereldmarkt werkt EZ samen met de sector onder meer aan de ontwikkeling van kwaliteitslabels, waarmee «Made in Holland», komt te staan voor betaalbare, hoogwaardige producten. Verder komen kennis, innovatie en technologie centraal te staan tijdens toekomstige handelsmissies. Ook krijgen start-ups en innovatieve agro-bedrijven een vaste plek binnen economische missies. Daarnaast zullen technologische matchmakingsmissies voor bedrijven, onderzoeksinstituten en technologiecentra geïntroduceerd worden.
 Groen Ondernemersklimaat en Onderwijs
 Het rapport Groen onderwijs in beweging – opgesteld naar aanleiding van de motie Van Meenen – is aangeboden aan de Tweede Kamer. Daarnaast is de Ontwikkelagenda Groen onderwijs 2016–2025: Investeren in Groene Groei aangeboden aan te Tweede Kamer. Deze agenda richt zich op investering in een vitaal onderwijssysteem voor een krachtige groene sector.
 In 2016 zijn kennis- en innovatieprogramma’s tot stand gebracht waarin maatschappelijke opgaven centraal staan. Samen met de topsector Agri&Food en Tuinbouw en Uitgangsmaterialen zijn 80 nieuwe Publiek-Private Samenwerking-projecten tot stand gebracht voor toegepast onderzoek. De projecten hebben een totale omvang van ongeveer € 150 mln. Extra focus kreeg de innovatieagenda High Tech to Feed the World waardoor acht innovatieve PPS’en met een totale investering van € 16 mln met bedrijven uit de topsectoren Hightech, Agrifood en Tuinbouw zijn gerealiseerd in deze programmeringsronde.
 Op de Wageningen Campus zijn startups en investeerders bijeen gebracht voor succesvolle deals en netwerken. Om startende ondernemers te ondersteunen bij het opschalen is € 12 mln beschikbaar gesteld voor twee SEED Capital fondsen van en voor ondernemers in de Agri-Horti-Food. Diverse private investeerders zijn aangesloten die deze bijdrage verdubbelen waardoor minstens € 24 mln risicokapitaal beschikbaar komt voor innovatieve startups in deze sectoren.
 Rijksnatuurvisie
 De opgave uit de Rijksnatuurvisie is om te komen tot een natuurinclusieve samenleving, waarin ondernemers en burgers in hun handelen rekening houden met natuur. Het Ministerie van EZ heeft een vernieuwende aanpak gevolgd vanuit een stimulerende en faciliterende rol. Samen met regionale en lokale overheden zijn plannen («bidbooks») gemaakt om (natuur)gebieden te ontwikkelen tot Nationale Parken «nieuwe stijl» (toeristisch-recreatieve ontwikkeling, met behoud van de natuurwaarden) en deze (inter)nationaal te promoten. Door de publieksverkiezing «Mooiste natuurgebied van Nederland» is ook de samenleving hierbij nauw betrokken. De voornemens uit de Rijksnatuurvisie zijn met de provincies verder uitgewerkt in de agenda Tweede Natuur met daarin initiatieven voor natuurinclusief ondernemen op het terrein van onder meer landbouw, drinkwater, financiële sector, infrastructuur en sport/recreatie. Tevens is de wet natuurbescherming per 1 januari 2017 in werking getreden.
 
 
 
 4.
 Verbinden
 
 Verbinding is de basis voor vernieuwing. Vernieuwing komt voort uit nieuwe verbindingen, de combinatie van bestaande kennis in nieuwe producten en diensten. Dit vraagt om de verbinding van kennis, mensen, faciliteiten en geld. Hierin ligt de rol van de overheid want verbindingen en de hiermee samenhangende synergie komen niet vanzelfsprekend tot stand. Met bijvoorbeeld de energiedialoog en de voedselagenda werd hierop ingezet.
 Energiedialoog
 In 2016 kwam het kabinet met het Energierapport waarin het kabinet zich committeert om ook na de periode van het Energieakkoord vast te houden aan de afspraak om de CO2-uitstoot in 2030 met ten minste 40% en in 2050 met 80–95% terug te dringen op Europees niveau. Dit rapport vormde de aanleiding om de Energiedialoog met burgers, bedrijven kennisinstellingen, andere overheden en maatschappelijke organisaties te starten om zo te komen tot een gedragen uitwerking van de energietransitie. Deze energiedialoog is vastgelegd in een officieel verslag en heeft een veelheid en een rijkheid aan ideeën en initiatieven opgeleverd1TK, 2016–2017, 30 196, nr. 484. Het was daarmee een belangrijke inbreng voor de Energieagenda.
 Voedselagenda
 In 2016 is de uitvoering gestart van de Voedselagenda, die het kabinet eind 2015 in reactie op het WRR-advies Naar een voedselbeleid naar de Kamer heeft verzonden. Het gesprek met de samenleving – met maatschappelijke partijen, maar ook met geïnteresseerde burgers – is van start gegaan met de uitgave van een essaybundel, Aan Tafel!, waarin tien opinieleiders uit de voedselwereld hun visie op de toekomst van het voedselsysteem uiteen zetten. In de loop van 2016 is het voedseldebat onder de titel Aan Tafel! voortgezet op verschillende locaties, uitmondend in een groot publieksevenement op Wereldvoedseldag in Rotterdam.
 In samenwerking met bedrijfsleven, instellingen en NGO’s is op specifieke onderdelen uitwerking gegeven aan de Voedselagenda: Zo is bijvoorbeeld samen met het Ministerie van VWS een impuls gegeven aan de voedseleducatie door het programma Jong Leren Eten. Met de Alliantie Verduurzaming Voedsel en enkele koplopers is gewerkt aan het vergroten van transparantie in de voedselketen. Daarnaast worden maatschappelijke initiatieven gericht op versterking van de productie en consumptie van groente en fruit (nationaal actieplan groenten en fruit), Dutch Cuisine en Green Protein Alliance ondersteund. Eind 2016 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de voortgang en de ambities van de Voedselagenda. De uitwerkingen van de voedselagenda zijn begin 2017 uitgebreid aan de orde gekomen tijdens de voedseltop.
 StartupDelta 2020
 Onder de naam StartupDelta 2020 is onder leiding van special envoy Constantijn van Oranje de succesvolle StartupDelta aanpak voortgezet. Vele partijen, publiek en privaat, werken hierin samen aan het verder professionaliseren van het startup ecosysteem in Nederland.
 Techniekpact
 De monitor Techniekpact en de derde voortgangsrapportage Techniekpact van 30 juni 2016 hebben laten zien dat de aanpak van het Techniekpact inmiddels goede resultaten oplevert. Zo is er een grote betrokkenheid van het bedrijfsleven. Al meer dan 2.000 bedrijven zijn actief in het beroepsonderwijs via de verstrekking van beurzen in (circa honderd) Publiek-Private Samenwerking-projecten of door het beschikbaar stellen van faciliteiten, machines en vakkrachten. De cijfers tonen daarnaast een positieve trend wat betreft stijgende instroom in technische opleidingen. Hiermee is het overkoepelende doel van een instroom van vier op tien studenten in technische opleidingen in 2020 binnen bereik. Zo volgt in het MBO 31% van de studenten een technische opleiding (gelijk aan het percentage in 2013/14), het aandeel instromende studenten bètatechniek steeg in het hoger beroepsonderwijs van 20% in 2013/14 naar 24% in 2015/16 en in het wetenschappelijk onderwijs is het percentage in drie jaar gestegen van 34% naar 36% in 2015/16.
 Stedelijke concurrentiekracht
 In 2016 zijn in acht city deals partnerschappen aangegaan met coalities van steden en stedelijke regio's. Daarmee zorgt EZ voor verbinding van publieke en private partijen om de concurrentiekracht van steden te bevorderen en daarmee groei, innovatie en leefbaarheid te stimuleren.
 Retailagenda
 EZ werkt met alle stakeholders van de retailsector – gemeenten, provincies, vastgoed, vakbonden, financiers, MKB-Nederland en de sector zelf – aan de uitvoering van de twintig afspraken die in de Retailagenda zijn gemaakt. Zo wordt er aan vitale winkelgebieden en het versterken van de verdienkracht in de sector gewerkt. In 2016 zijn 84 retaildeals met 119 gemeentes en alle provincies gesloten. Inzet is om de overcapaciteit van 20% van het winkelvloeroppervlak terug te dringen en overbodige plancapaciteit te schrappen.
 ECN en TNO bundelen krachten energie-innovatie
 In 2016 is het besluit genomen dat Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) en TNO hun krachten bundelen voor energie-innovatie. Sterke kennisinstituten zijn een basisvoorwaarde voor een gezonde kenniseconomie. Nederland beschikt over kennisinstituten die op mondiaal niveau aanzien genieten. Daardoor worden ze een nog aantrekkelijkere partner voor het (inter)nationale bedrijfsleven om gezamenlijk te investeren in onderzoek en ontwikkeling. Dat levert Nederland kennis, banen en inkomsten op. ECN wordt gesplitst waarbij het onderzoek naar duurzame energievoorziening en de nucleaire energieactiviteiten uit elkaar worden gehaald.
 Mijnbouwwet
 In 2016 zijn de wijzigingen van de Mijnbouwwet door zowel de Eerste als Tweede Kamer behandeld. Deze wijzigingen hebben voor een groot deel betrekking op de aanbevelingen van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) naar aanleiding van de aardbevingen in Groningen. Er zijn meer randvoorwaarden gesteld aan de veilige winning van de bodemschatten. Zo is veiligheid voor omwonenden rond mijnbouwactiviteiten beter geborgd. De wijzigingen zijn per 1 januari 2017 in werking getreden.
 Nationaal Coördinator Groningen (NCG)
 Het kabinet heeft toegezegd met voorstellen te komen om de publieke regie van NCG te versterken. Daarom is in 2016 een wetsvoorstel opgesteld waarin de positie van NCG wordt versterkt en NAM op grotere afstand komt te staan van de afhandeling van schade en de uitvoering van de versterkingsoperatie. Dit wetsvoorstel is voor advies voorgelegd bij de Raad van State. Daarnaast bemiddelt de NCG sinds 1 januari 2016 in zogenoemde complexe schadegevallen. Per mei 2016 zijn de arbiters aardbevingsschade gestart en hebben inmiddels in enkele tientallen gevallen uitspraak gedaan waar de NAM zich aan verbindt. In Groningen ligt een meerjarige opgave voor het rijk en de regionale besturen. De NCG voert hierop publieke regie, aan de hand van het Meerjarenprogramma Aardbevingsbestendig en Kansrijk Groningen. Per kwartaal rapporteert de NCG uitgebreid aan onder meer de Tweede Kamer over de voortgang van het Meerjarenprogramma.
 
 
 
 5.
 Verduurzamen
 
 De groei van welvaart is alleen duurzaam als in de behoeftes van de huidige generatie wordt voorzien zonder het vermogen van toekomstige generaties aan te tasten om in hun behoeftes te voorzien. Bij de inzet van EZ om het Nederlandse groeivermogen te versterken is duurzaamheid dan ook een belangrijke randvoorwaarde. Dit raakt aan verschillende facetten van beleidsterrein van EZ, zoals de transitie naar een duurzame energievoorziening en de verduurzaming van het agrocomplex.
 Energietransitie
 Nederland staat voor een grote opgave om de transitie te maken naar een duurzame energievoorziening. De afgelopen jaren heeft het kabinet voortvarend stappen gezet in deze transitie. Dit vroeg onder andere om aanpassing van wet- en regelgeving. Zo zijn in de evaluatie van de Warmtewet ruim twintig knelpunten vastgesteld. Deze zijn verwerkt in de nieuwe Warmtewet, gericht op een betere werking van de markt voor warmtelevering en bescherming van de warmteconsument. Na de internetconsultatie in de zomer is het voorstel voor de nieuwe Warmtewet eind 2016 voor advies naar de Raad van State gestuurd.
 Het door de Eerste Kamer afwijzen van het wetsvoorstel STROOM noopte tot aanvullende wetgevingstrajecten. TenneT is aangewezen als netbeheerder op zee en knelpunten om windparken op land te realiseren zijn weggenomen. Deze wet is op 1 april 2016 in werking getreden. In december 2016 is het wetsvoorstel Voortgang energietransitie aan de Tweede Kamer aangeboden, waarmee overige relevante wijzigingen uit het wetsvoorstel STROOM alsnog kunnen worden vastgelegd. Verder werden de tarieven voor de Wet opslag duurzame energie voor 2017 vastgesteld ter dekking van de uitgaven voor de stimulering van duurzame energieproductie (SDE+).
 Ook in de reductie van gaswinning uit het Groningerveld zijn belangrijke stappen gezet. Het kabinet beperkt de gaswinning uit het Groningenveld de komende vijf jaar tot 24 miljard kubieke meter per jaar. Er wordt in een nieuw winningsplan voor Groningen gestreefd naar een zo vlak mogelijke winning met zo min mogelijk schommelingen. Alleen in koude winters en als het strikt noodzakelijk is, mag extra gas worden geproduceerd.
 Op het gebied van energiebesparing zijn in 2016 de doelen uit het Energieakkoord binnen bereik gekomen. Hiertoe zijn aanvullende maatregelen aangekondigd waarmee het doel van 100 PJ gehaald kan worden. Ten aanzien van de gebouwde omgeving is er een akkoord bereikt over een taakstellend convenant tussen energieleveranciers, installateurs, netbeheerders en overheid om 10 PJ energiebesparing in 2020 te realiseren.
 Het bovenstaande illustreert slechts een klein deel van de inzet die er de afgelopen jaren is gepleegd door burgers, ondernemers en overheden om de verduurzaming van onze energievoorziening te realiseren. Deze inzet heeft tot belangrijke resultaten geleid. In de Voortgangsrapportage 2016 van de Borgingscommissie Energieakkoord van eind 2016 werd geconcludeerd dat alle doelen van het akkoord binnen bereik zijn. Uit de Nationale Energieverkenning (NEV) 2016 die in oktober 2016 aan de Tweede Kamer werd aangeboden, blijkt dat het aandeel hernieuwbare energie in Nederland (zeer) sterk zal stijgen: van 4,5% in 2013 naar 15,9% in 2023. De succesvolle aanpak rond windenergie op zee heeft dankzij het nieuwe tendersysteem geleid tot de lage prijs van 7,27 eurocent per kilowattuur (kWh), oftewel circa 8,7 eurocent per kWh inclusief de kosten van de netwerkaansluiting. Daarmee is de kostenreductie van 40%, die in tien jaar gerealiseerd zou moeten worden, al bereikt. Ook wordt in alle sectoren van de economie actief beleid voor energiebesparing gevoerd, met als resultaat dat Nederland jaarlijks 1,5% energiebesparing realiseert. De evaluatie van het Energieakkoord en de NEV 2016 illustreren het succes van de aanpak van het Energieakkoord. Het Energieakkoord heeft bijgedragen aan een versnelling van de energietransitie en er zijn resultaten geboekt waarvan het zeer aannemelijk is dat die anders niet of later zouden zijn bereikt.
 De afgelopen jaren zijn de eerste stappen gezet in de energietransitie maar de doelen van het klimaatakkoord van Parijs vragen dat Nederland ook in de toekomst meters zal maken. In de Energieagenda heeft het kabinet een helder en ambitieus perspectief geschetst voor de transitie naar een betrouwbare, betaalbare, veilige en CO2-arme energievoorziening op een kosteneffectieve wijze. De energietransitie is alleen te realiseren als burgers, bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en alle overheden hieraan bijdragen en samenwerken. Een breed pakket aan maatregelen wordt ingezet om dit te bereiken. Het kabinet zet in op een geleidelijke en dus tijdige energietransitie, bijvoorbeeld met een nieuwe routekaart voor wind op zee en het terugdringen van het gebruik van aardgas.
 Verduurzaming in het agrocomplex
 Op 21 november 2016 heeft de Staatssecretaris in reactie op het SER-advies Versnelling duurzame veehouderij aangegeven dat een regisseur wordt benoemd die samen met de veehouderijsectoren en partijen zoals de UDV (Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij) een platform inricht om de verduurzaming van de veehouderij te versnellen. In oktober 2016 hebben de Alliantie Verduurzaming Voedsel (AVV) en de UDV voor de komende vier jaar het netwerk MeatNL opgezet. Het doel van MeatNL is om de ontwikkeling van duurzame vleesconcepten te versnellen en de afzet hiervan te vergroten.
 In 2016 is de vergroening van het GLB nader ingevuld: de landschapselementen zijn onder de vergroening gebracht en er is een nieuw duurzaamheidscertificaat geïntroduceerd (vezelhennep).
 Daarnaast zijn belangrijke stappen gezet om de nationale fosfaatproductie in de melkveehouderij te beheersen. Tegelijkertijd met de behandeling van de wijziging van de Meststoffenwet, is het voorstel voor Wet grondgebonden groei melkveehouderij behandeld. Hiermee wordt de algemene maatregel van bestuur verantwoorde groei melkveehouderij (AMvB Grondgebondenheid) omgezet in wet. Deze wet maakt groei van bedrijven met melkvee mogelijk, mits de toename van de fosfaatproductie gebeurt op basis van voldoende grond in gebruik bij het bedrijf.
 Weidegang
 Door Stichting Milieukeur (SMK) is de Maatlat Duurzame Veehouderij (MDV) aangepast om weidegang op melkveebedrijven te stimuleren. Per 1 januari 2016 kunnen de fiscale regelingen MIA en Vamil worden toegepast voor duurzame melkveestallen voorzien van weidegang volgens de MDV. Door EZ is een bedrag van € 1 mln toegezegd om weidegang te stimuleren via projecten als Nieuwe Weiders van Stichting Weidegang en «Wei en Maatschappij», dat door het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) zal worden uitgevoerd.
 Varkensketen
 Op 23 juni 2016 is het actieplan vitalisering varkenshouderij aangeboden. De aanpak in het actieplan is gebaseerd op bouwen aan ketensturing, innovatie, kostenreductie en mestverwerking. Op 2 november 2016 hebben de Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV), Rabobank en EZ de Coalitie vitalisering varkenshouderij opgericht. Hiermee is formeel de uitvoering van het actieplan gestart.
 Antibioticaresistentie (AMR)
 De Publiek-Private Samenwerking tussen overheid, veehouderijorganisaties en de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde (KNMvD) heeft in de periode 2009 – 2015 geresulteerd in een vermindering van het antibioticumgebruik in de dierhouderij met ruim 58%. In oktober 2016 organiseerde Nederland in Rotterdam de ministeriële conferentie over de Global Health Security Agenda (GHSA). In deze one health conferentie stond het belang van multisectorale samenwerking centraal bij de aanpak van besmettelijke ziekten (inclusief zoönosen) en AMR.
 Dierenwelzijn
 Samen met andere lidstaten zijn de voorbereidingen getroffen voor de oprichting van het Europees Platform dierenwelzijn (oprichting is voorzien begin 2017). Zo is dierenwelzijn opgenomen in het Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO)-convenant kleding en textiel en heeft er een evaluatie hondenhandel plaats gevonden. Daarnaast hebben verschillende sectoren samen met de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) een hitteprotocol opgeleverd voor transport van dieren tijdens hoge temperaturen.
 De NVWA
 De NVWA ziet toe op de naleving van de regelgeving op het gebied van onder andere voedselveiligheid, dierenwelzijn, natuur en visserij. In het voorjaar van 2016 is het opdrachtenpakket van het Ministerie van EZ aan NVWA en het in 2013 ingezette Plan van Aanpak doorgelicht. Dit heeft geleid tot een aanpassing van het meerjarig financieel kader voor de NVWA. In het najaar van 2016 is een internationale vergelijking verschenen van de keurings- en toezichtskosten van de NVWA en is het NVWA-retributiestelsel getoetst aan het rijksbrede kader Maat Houden. Het onderzoek heeft niet tot majeure wijzigingen in het retributiestelsel geleid.
 Beleidsregel Mededinging en Duurzaamheid
 Op 5 oktober 2016 is de aangepaste beleidsregel mededinging en duurzaamheid gepubliceerd. De beleidsregel geeft de ACM richtlijnen hoe duurzaamheidsinitiatieven beoordeeld kunnen worden. Deze beleidsregels dienen ook rekening te houden met de voordelen voor toekomstige generaties. Hierdoor wordt de ruimte voor duurzaamheidsinitiatieven vergroot. Bovendien schept de beleidsregel meer duidelijkheid over de mogelijkheden van samenwerking binnen de Mededingingswet in het kader van duurzaamheid.
 
 
 Realisatie beleidsdoorlichtingen periode 2010–2016
 
 Realisatie beleidsdoorlichtingen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 Naam artikel
 
 
 2010
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2017
 
 
 Wanneer gepland
 
 
 Geheel artikel?
 
 
 Behandeling in Tweede Kamer
 
 
 
 
 Nr. 
 
 
 Naam artikel en eventueel artikelonderdeel
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Jaartal
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 11
 
 
 
 Goed functionerende economie en markten
 
 
 
 x
 
 
 
 
 
 
 x
 
 
 
 2015
 
 
 Ja
 
 
 Schriftelijke vragen met antwoorden (TK, 30 991, nr. 32) betrokken bij EZ-begrotingsbehandeling 2017.
 
 
 
 
 
 12
 
 
 
 Een sterk innovatievermogen
 
 
 x1Gecombineerd met de Brede Heroverweging Innovatie en toegepast onderzoek.
 
 
 
 
 
 
 x2De beleidsdoorlichtingen van artikel 12 en 13 zijn gezamenlijk uitgevoerd.
 
 
 
 
 2015
 
 
 Ja
 
 
 Schriftelijke vragen met antwoorden (TK, 30 991, nr. 26) betrokken bij EZ-begrotingsbehandeling 2016.
 
 
 
 
 
 13
 
 
 
 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 
 
 
 
 
 x
 
 
 
 
 2015
 
 
 Ja
 
 
 Schriftelijke vragen met antwoorden (TK, 30 991, nr. 26) betrokken bij EZ-begrotingsbehandeling 2016.
 
 
 
 
 
 14
 
 
 
 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 x3Gecombineerd met de Brede Heroverweging Energie en klimaat.
 
 
 
 
 
 x
 
 
 
 
 
 2014
 
 
 Ja
 
 
 Schriftelijke vragen met antwoorden (TK, 30 991, nr. 20) betrokken bij AO Energie.
 
 
 
 
 
 16
 
 
 
 Concurrerende, duurzame en veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 
 
 
 
 
 x4Gecombineerd met het IBO Agro-, visserij- en voedselketens.
 
 
 
 
 2014
 
 
 Ja
 
 
 Schriftelijke vragen en antwoorden (TK, 30 991, nr. 27) betrokken bij EZ-begrotingsbehandeling 2016.
 
 
 
 
 
 17
 
 
 
 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 
 
 
 
 
 
 x
 
 
 
 
 
 2014
 
 
 Ja
 
 
 Schriftelijke vragen met antwoorden (TK, 30 991, nr. 15) betrokken bij EZ-begrotingsbehandeling 2015.
 
 
 
 
 
 18
 
 
 
 Natuur en regio
 
 
 x5Gecombineerd met de Brede Heroverweging Leefomgeving en Natuur.
 
 
 
 
 
 
 x6Gecombineerd met de OECD Territorial Review of the Netherlands.
 
 
 
 
 2015
 
 
 Ja
 
 
 Schriftelijke vragen met antwoorden (TK, 30 991, 30) betrokken bij AO Natuur/Ecologische Hoofdstructuur.
 
 
 
 
 
 19
 
 
 
 Toekomstfonds
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2020
 
 
 Ja
 
 
 N.v.t.
 
 
 
 
 
 Voor het meerjarenoverzicht is uitgegaan van de artikelindeling zoals deze van toepassing was tot en met 2016. Voor een toelichting op de afgeronde evaluaties in 2016 (en de beschikbare hyperlinks) wordt verwezen naar bijlage 2 «afgerond evaluatie- en overig onderzoek».
 De meerjarenplanning beleidsdoorlichtingen is opgenomen in de EZ-begroting 2017 conform een nieuwe artikelindeling (TK, 34 550 XIII, nr. 2). Deze meerjarenplanning is terug te vinden op de website Rijksbegroting.nl, zie: 2017 – XIII Economische Zaken – Planning beleidsdoorlichtingen – Rijksbegroting.nl.
 Belangrijkste conclusies beleidsdoorlichtingen 2014–2016 en beleidsacties
 Beleidsdoorlichting artikel 11 Goed functionerende economie en markten
 De beleidsdoorlichting van artikel 11 is grotendeels intern EZ uitgevoerd en is in april 2016 naar de Tweede Kamer gestuurd (TK, 30 991, nr. 31). Uit de doorlichting komt naar voren dat de instrumenten die vallen onder artikel 11 in de regel doelgericht en doelmatig zijn. Het deel van de doorlichting dat ziet op de onderlinge samenhang van het beleid is uitgevoerd door een extern onderzoeksbureau. Zij concludeert dat de verschillende beleidsinstrumenten ook in samenhang bijdragen aan een goed functionerende economie en goed functionerende markten. Er zijn relatief weinig gebieden waarop de verschillende instrumenten met elkaar conflicteren. Het extern bureau doet desondanks een beperkt aantal aanbevelingen. Die zijn overgenomen door de organisaties waar de aanbevelingen op zijn gericht. Zo hebben de ACM en TenderNed aangegeven te herkennen dat de onderlinge coördinatie versterkt kan worden om een optimale balans te vinden tussen het mededingingsperspectief en aanbestedingsperspectief, en neemt de ACM de aanbevelingen rolvast te blijven ter harte. Het kabinet houdt hierbij de vinger aan de pols.
 Het extern bureau heeft daarnaast geconstateerd dat een evaluatie naar samenhang van het beleid minder eenduidig kan plaatsvinden wanneer er te veel instrumenten onder een begrotingsartikel vallen die niet altijd logisch gepositioneerd zijn. De onderzoekers merken in dit verband op dat de positionering van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) onder een beleidsartikel met een vrij algemeen doel – zoals artikel 11 – het CBS mogelijk tekort doet. Het kabinet heeft aangegeven begrip te hebben voor deze constatering van de onderzoekers. Sinds 2013 wordt echter een vernieuwde wijze van begrotingspresentatie gehanteerd, onder de naam «Verantwoord Begroten» (VB). Kern van deze werkwijze is om begrotingen compact en overzichtelijk te houden. In het licht hiervan past het niet om het aantal artikelen van de EZ-begroting uit te breiden en het CBS in een apart artikel onder te brengen.
 
 In deze beleidsdoorlichting zijn ook beleidsopties geformuleerd waarbij er 20% minder (of meer) middelen beschikbaar zijn. Hieruit blijkt dat alle posten onder artikel 11 op dit moment reeds te maken hebben met verschillende taakstellingen (Rutte I, Lenteakkoord en Rutte II). Dit leidt ertoe dat nu al zeer kritisch wordt gekeken naar de uit te voeren werkzaamheden. Veel efficiencywinsten worden reeds behaald, waardoor verdere ombuigingen alleen mogelijk zijn door het schrappen in wettelijke taken.
 De beleidsdoorlichting is gebaseerd op een aanzienlijk aantal eerder uitgevoerde evaluaties van verschillende beleidsinstrumenten die vallen onder artikel 11 van de EZ-begroting. In de meeste gevallen zijn hierin aanbevelingen gedaan. Voor de opvolging van deze aanbevelingen wordt verwezen naar de afzonderlijke beleidstrajecten.
 
 Beleidsdoorlichting artikel 12 en 13
 Deze beleidsdoorlichting is in mei 2015 naar de Tweede Kamer gestuurd (TK, 30 991, nr. 23). In grote lijnen komt de achtergrondstudie tot de conclusie dat het beleid economisch adequaat wordt onderbouwd (legitiem), dat de meeste instrumenten effectief zijn (doeltreffendheid is vastgesteld) en de uitvoering van het beleid doelmatig is geweest («kleine doelmatigheid»). Over de «macro doelmatigheid» (wegen de totale kosten van het beleid op tegen de totale baten, of kunnen de doelen goedkoper bereikt worden?) wordt vastgesteld dat te weinig informatie voorhanden is om er een onderbouwde uitspraak over te kunnen doen. Dat laatste wordt vooral veroorzaakt door methodologische beperkingen en de stand van het economisch onderzoek op dit terrein. De achtergrondstudie doet een aantal observaties voor mogelijke heroriëntaties in de (balans en samenstelling van de) beleidsmix. De beleidsdoorlichting van artikel 12 en 13 heeft de nodige beleidsacties tot gevolg gehad, waaronder:
 
 
 •
 
 De integratie van de artikelen 12, 13 en een deel van artikel 18. Dit is inmiddels tot stand gekomen en verwerkt in de EZ-begroting 2017. De Tweede Kamer heeft met de integratie een samenhangende presentatie van het bedrijvenbeleid opgebouwd vanuit de beleidslogica.
 
 
 •
 
 De integratie van de fiscale innovatieregelingen S&O afdrachtvermindering (WBSO) en de Research & Development Aftrek (RDA). De integratie van beide regelingen leidt tot een eenvoudigere aanvraagprocedure voor bedrijven en vereenvoudigde uitvoering voor de Belastingdienst.
 
 
 •
 
 Meer aandacht voor niet-technologische aspecten van innovatie en meer aandacht voor beleidsexperimenten. Toegezegd aan de Tweede Kamer is om «evidence based» te gaan onderzoeken wat de betekenis van niet-technologische innovatie concreet is voor de innovatieprestaties van bedrijven en wat de rol van de overheid daarbij is. Thans zijn er vier concrete beleidsexperimenten met «randomised control trials» in uitvoering.
 
 
 •
 
 Vergroten van inzichtelijkheid en herkenbaarheid van het financieringsinstrumentarium. Om het MKB beter te kunnen ondersteunen bij het zoeken naar verschillende financieringsmogelijkheden (bancair of anders) is de Nationale Financieringswijzer ontwikkeld om inzichtelijk te maken welke financieringsvormen voor hen interessant en relevant kunnen zijn. In september 2015 is de website en «app» Nationale Financieringswijzer gelanceerd.
 
 
 •
 
 Knelpuntenanalyse van financieringsinstrumenten. In september 2015 is in de rapportage over het gebruik van de financieringsinstrumenten van de overheid door ondernemers een bijlage toegevoegd met de toegezegde knelpuntenanalyse.
 
 
 •
 
 Betere data over MKB en ondernemerschap. In november 2015 is daartoe de website de Staat van het MKB gelanceerd. Deze website is een samenwerking van CBS, MKB-Nederland, DARE en het Ministerie van Economische Zaken op initiatief van het Nederlands Comité voor Ondernemerschap en Financiering.
 
 
 Beleidsdoorlichting artikel 14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 Deze beleidsdoorlichting is in december 2014 naar de Tweede Kamer gestuurd (TK, 30 991, nr. 17) en had betrekking op de periode 2007–2012. De algemene conclusie van de beleidsdoorlichting is dat de inzet en inspanningen van het Ministerie van EZ in de periode 2007–2012 in redelijke mate hebben bijgedragen aan de operationele doelstellingen die in de begroting staan. Daarmee is volgens het onderzoeksbureau in voldoende mate een bijdrage geleverd aan de overkoepelende doelstelling van het energiebeleid. Uit het onderzoek blijkt overigens dat bij veel onderdelen voldoende bewijsmateriaal ontbrak om stevige conclusies te kunnen trekken voor doeltreffendheid en doelmatigheid. Met name op het vlak van doelmatigheid was regelmatig geen uitspraak mogelijk.
 Deze integrale beleidsdoorlichting was de eerste van het volledige energie-beleidsartikel in deze vorm. De inhoudelijke beoordelingen bevestigen de lessen die de afgelopen jaren al waren getrokken. De lessen uit de doorlichting zijn meegenomen in de verdere beleidsvorming.
 Zoals toegezegd in de beleidsdoorlichting is de Innovatieagenda Energie (IAE) in 2016 alsnog separaat geëvalueerd. Deze evaluatie is in februari 2017 naar de Tweede Kamer gestuurd (TK, 31 530, nr. 2).
 IBO artikel 16, Concurrerende, duurzame en veilige agro, visserij en voedselketens
 Dit Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) is in juni 2015 naar de Tweede Kamer gestuurd (TK, 30 991, nr. 25). De belangrijkste aanbevelingen uit het IBO waren: actualiseer de integrale visie op het agrocomplex, richt het beleid op ketens, en vergroot focus en massa met beperkte uitvoeringskosten. Naar het oordeel van de IBO-werkgroep lijken enkele financiële instrumenten in mindere mate bij te dragen aan de doelstellingen van artikel 16. De werkgroep adviseert in dit kader om in overweging te nemen om het budgettaire beslag dat gepaard gaat met twee fiscale faciliteiten (de landbouwregeling in de btw en de landbouwvrijstelling in de Wet IB 2001) meer gericht in te zetten.
 Het kabinet heeft in de reactie op het IBO en in de brief naar aanleiding van het WRR rapport «Naar een voedselbeleid» de visie op het agrocomplex nader geduid (TK, 31 532, nr. 156). Het kabinet onderkent dat er te weinig geëvalueerd is om een goed oordeel over de effectiviteit en doelmatigheid van beleid te kunnen vellen. Het Ministerie van Economische Zaken heeft verbetermaatregelen getroffen die ertoe moeten leiden dat de kwantiteit en de kwaliteit op dit gebied omhoog gaan. Zo zal de programmering van evaluaties de komende tijd nauwlettender gemonitord worden en de uitvoering van de evaluatie zal ook meer via objectieve meettechnieken gebeuren. Het kabinet onderschrijft verder de noodzaak tijdig de inzet voor het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) te bepalen. In opdracht van EZ heeft het LEI inmiddels een eerste scenariostudie uitgevoerd. Op de informele landbouwraad is op initiatief van Nederland gediscussieerd over de toekomst van het GLB. Inmiddels is besloten om de btw-landbouwregeling per 1 januari 2018 af te schaffen (zie artikel 6; TK, 34 550 XIII, nr. 2).
 Beleidsdoorlichting artikel 17 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 Deze beleidsdoorlichting is in juni 2014 naar de Tweede Kamer gestuurd (TK, 30 991, nr. 11). De belangrijkste conclusies waren:
 
 
 •
 Groen onderwijsbeleid heeft een bijdrage geleverd aan de aansluiting van Groen onderwijs op de arbeidsmarkt.
 
 
 •
 Groen onderwijsbeleid heeft extra prestaties gericht op actueel, vooruitstrevend, internationaal en aantrekkelijk onderwijs mogelijk gemaakt.
 
 
 •
 De Groene collectieve ondersteuningsstructuur (kleinschaligheid grootschalig organiseren) heeft vooral via de Groene Kennis Corporatie (GKC) haar nut bewezen.
 
 
 •
 Kennisverspreiding en -benutting zijn voor het merendeel bereikt.
 
 
 Deze resultaten zijn van belang voor het economisch en duurzaam versterken van de topsectoren Agrofood, Tuinbouw & Uitgangsmaterialen en het domein van de Natuurlijke Leefomgeving.
 De beleidsdoorlichting plaatst ook kanttekeningen:
 
 
 •
 De kwantitatieve aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt kan worden verbeterd.
 
 
 •
 De samenhang binnen de collectieve ondersteuningsstructuur is onvoldoende tot stand gekomen.
 
 
 •
 De kwaliteit van de samenwerking tussen de onderwijsinstellingen en bedrijfsleven is voor verbetering vatbaar.
 
 
 •
 Er moet meer aandacht komen voor het duurzaam borgen van resultaten en effecten die voortkomen uit het Groen onderwijsbeleid.
 
 
 •
 De doelmatigheid van de uitvoering binnen het Groen onderwijsbeleid kan verbeterd worden.
 
 
 •
 Er wordt een grotere strategische oriëntatie vanuit de politieke beleidsagenda gevraagd op het Groen onderwijsbeleid.
 
 
 Hieruit kwamen de volgende beleidsacties voort:
 
 
 •
 Bevorderen van een goede aansluiting van het opleidingsaanbod op de arbeidsmarkt door het stimuleren van een weloverwogen studiekeuze door onderwijsdeelnemers, via verbetering van publiek-private samenleving en via aanpak van de macrodoelmatigheid. Inmiddels zijn de volgende resultaten te melden:
 
 
 ○
 Er is een nieuw profiel Groen voor het Voortgezet Onderwijs ontwikkeld waardoor er een betere aansluiting tot stand kan worden gebracht op het Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO) en de regionale arbeidsmarkt.
 
 
 ○
 Op zeven locaties met profiel groen zijn doorlopende leerlijnen VMBO-MBO vormgegeven met het concept Groen Lyceum. De deelnemende scholen beogen met deze doorlopende leerlijn een verkorting van één jaar te behalen en een betere aansluiting op de arbeidsmarkt.
 
 
 ○
 Er is een nieuwe kwalificatiestructuur ingevoerd voor het MBO, waarin veel aandacht wordt besteed aan het borgen van wettelijke beroepsvereisten vanuit wetgeving van EZ.
 
 
 ○
 Conform de afspraken in de Strategische agenda Hoger Onderwijs, Rijksnatuurvisie Natuurlijk verder 2014, topsectoren Agri&Food en Tuinbouw en Uitgangsmaterialen en de bestuurlijke afspraken in het kader van de sectorplannen HAO en AOC, zijn Groene Centra voor Innovatief Vakmanschap (CIV’s) en Centres of Expertise (CoE’s) ingericht op de thema’s Agro, Food, T&U/Greenports, Biobased Economy, Open teelten en Agrodier.
 
 
 ○
 Met de groene plus lectoraten is in 2016 geïnvesteerd in de kwaliteit en actualiteit van het curriculum van het groene HBO.
 
 
 
 
 •
 Bevorderen van samenhang binnen de collectieve ondersteuningsstructuur via integrale aansturing vanuit collectieve landelijke ontwikkelopgaven enerzijds en behoeften vanuit Centres of Expertise, Centra voor Innovatief Vakmanschap en individuele onderwijsinstellingen anderzijds; zie Ontwikkelagenda Groen Onderwijs (TK, 34 284 nr. 9).
 
 
 •
 Bevorderen van samenwerking tussen onderwijsinstellingen, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties door het opnieuw vastleggen van sturingsrelaties, centervorming en het stimuleren van een pact. Het akkoord werd in oktober 2016 gesloten en is neergelegd in de Ontwikkelagenda Groen Onderwijs (TK, 34 284 nr. 9).
 
 
 •
 Duurzaam borgen van resultaten en effecten die voortkomen uit het Groen onderwijsbeleid door het neerzetten van een basiskennisstructuur, prestatieafspraken, meerjarige investeringsprogramma’s per instelling en stimuleren van nieuwe verdienmodellen. De Regeling Praktijkleren en groene plus was geldend van 1 oktober 2014 tot en met 31 december 2015.
 
 
 Beleidsdoorlichting artikel 18 Natuur en regio
 Deze beleidsdoorlichting is in december 2015 naar de Tweede Kamer gestuurd (TK, 30 991, nr. 29). De belangrijkste conclusies zijn: (1) het onderzoek laat goed zien dat de lange termijn beleidsinspanningen voorafgaand aan de onderzoeksperiode hun vruchten afwerpen; (2) de inzet op versterking van ruimtelijk-economische structuur heeft bijgedragen aan een structureel sterke concurrentiepositie van de Nederlandse economie; (3) gemiddeld gezien is de achteruitgang van de biodiversiteit afgeremd en lijkt nu tot stilstand te komen. De indruk bestaat dat de investeringen die sinds begin jaren ’90 zijn gedaan in natuurgebieden en in milieucondities hieraan hebben bijgedragen; (4) Op beide terreinen is het zaak de zorgvuldig opgebouwde goede uitgangspositie te koesteren, de ingezette koers aan te houden en te blijven werken aan verdere verbetering. Daarnaast wordt geconstateerd dat er (inhoudelijk) geen samenhang is tussen enerzijds artikel 18.1 (Versterken mainports, brainports, greenports en andere clusters gerelateerd aan topsectoren) en anderzijds de artikelen 18.2 (Wederzijds versterken van ecologie en economie) en 18.3 (Behouden van de (inter-) nationale biodiversiteit en versterken van onze natuur), en dat logischer is om artikel 18.1 onder te brengen bij artikel 12 (Een sterk innovatievermogen) en artikel 13 (Een excellent ondernemingsklimaat).
 In de doorlichting zijn ook een extensiverings- en intensiveringsvariant opgenomen. Er zijn drie extensiveringsvarianten uitgewerkt: de variant stelselverantwoordelijkheid die zich richt op het volledig decentraliseren van uitvoeringstaken, de variant technisch eenvoudige maatregelen die zich richt op een bezuiniging op maatregelen die nog niet juridisch verplicht zijn, en de variant schaven die een generieke reductie over alle uitgavenposten betreft. Deze varianten hebben alle ingrijpende beleidsinhoudelijke, juridische en bestuurlijke consequenties. De intensiveringsvarianten die waren geïdentificeerd, hadden betrekking op ruimtelijk-economisch beleid (bijvoorbeeld programmadoorsnijdende projecten), verbeteren van milieucondities, weidevogelstand en kansen voor natuur en water.
 Inmiddels is de integratie van de artikelen 12, 13 en een deel van artikel 18 tot stand gekomen en verwerkt in de EZ-begroting 2017. Tevens is artikel 8 (voorheen artikel 18) opnieuw opgezet zodat deze in overeenstemming is met de rijksdoelen op het gebied van natuur.
 
 Overzicht van risicoregelingen
 
 Overzicht verstrekte garanties (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel
 
 
 Omschrijving
 
 
 Uitstaande garanties 2015
 
 
 Verleend 2016
 
 
 Vervallen 2016
 
 
 Uitstaande garanties 2016
 
 
 Garantie plafond 2016
 
 
 Totaal plafond
 
 
 Totaal stand risicovoor-ziening
 
 
 
 
 
 
 Artikel 13 Een excellent ondernemings-klimaat
 
 
 BMKB
 
 
 1.756.289
 
 
 656.739
 
 
 586.013
 
 
 1.827.015
 
 
 765.000
 
 
 
 58.633
 
 
 
 
 
 Garantie Ondernemings-financiering
 
 
 665.450
 
 
 118.598
 
 
 217.785
 
 
 566.263
 
 
 400.000
 
 
 
 60.112
 
 
 
 
 
 Groeifaciliteit
 
 
 107.707
 
 
 51.319
 
 
 37.436
 
 
 121.590
 
 
 114.485
 
 
 
 16.169
 
 
 
 
 
 Garantieregeling Scheepsnieuw-bouwfaciliteit
 
 
 42.040
 
 
 
 
 42.040
 
 
 376.662
 
 
 
 10.136
 
 
 
 
 
 MKB-financiering
 
 
 
 
 
 
 
 750.000
 
 
 9.000
 
 
 
 
 
 Microkredieten
 
 
 99.700
 
 
 
 
 99.700
 
 
 
 113.000
 
 
 
 
 
 Artikel 14 Een doelmatige en duurzame energievoor-ziening
 
 
 Aardwarmte
 
 
 66.715
 
 
 28.900
 
 
 21.675
 
 
 73.940
 
 
 93.050
 
 
 
 21.740
 
 
 
 
 Artikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 Garanties voor investeringen en werkkapitaal landbouwonder-nemingen (Garantierege-lingen Landbouw en Garantieregeling Marktintroductie Innovatie)
 
 
 322.398
 
 
 37.690
 
 
 41.276
 
 
 318.812
 
 
 120.000
 
 
 
 13.535
 
 
 
 
 Artikel 18 Natuur en Regio
 
 
 Garantie voor natuurgebieden en landschappen
 
 
 399.689
 
 
 
 16.104
 
 
 383.585
 
 
 
 399.689
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 3.459.988
 
 
 893.246
 
 
 920.289
 
 
 3.432.945
 
 
 1.869.197
 
 
 1.262.689
 
 
 189.325
 
 
 
 
 
 
 Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel
 
 
 Omschrijving
 
 
 Uitgaven 2015
 
 
 Ontvangsten 2015
 
 
 Saldo 2015
 
 
 Uitgaven 2016
 
 
 Ontvangsten en 2016
 
 
 Saldo 2016
 
 
 Mutatie risicovoor-ziening
 2016 en (2015)
 
 
 
 
 
 
 Artikel 13 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 BMKB
 
 
 65.330
 
 
 32.307
 
 
 – 33.023
 
 
 34.972
 
 
 35.572
 
 
 600
 
 
 4.465
 (– 12.387)
 
 
 
 
 
 Garantie Ondernemings-financiering
 
 
 10.600
 
 
 9.443
 
 
 – 1.157
 
 
 2.056
 
 
 9.653
 
 
 7.597
 
 
 7.001
 (– 1.898)
 
 
 
 
 
 Groeifaciliteit
 
 
 3.499
 
 
 2.964
 
 
 – 535
 
 
 6.057
 
 
 4.376
 
 
 – 1.681
 
 
 – 831
 (12.000)
 
 
 
 
 
 Garantieregeling Scheepsnieuw-bouwfaciliteit
 
 
 
 15
 
 
 15
 
 
 
 127
 
 
 127
 
 
 92
 (0)
 
 
 
 
 
 MKB-financiering
 
 
 
 
 
 
 
 
 0
 (0)
 
 
 
 
 
 Microkredieten
 
 
 
 
 
 
 
 
 nvt
 
 
 
 
 Artikel 14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 Aardwarmte
 
 
 
 922
 
 
 922
 
 
 1.204
 
 
 1.012
 
 
 – 192
 
 
 – 218
 (1.922)
 
 
 
 
 Artikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 Garanties voor investeringen en werkkapitaal landbouwonder-nemingen (Garantierege-lingen Landbouw en Garantieregeling Marktintroductie Innovatie)
 
 
 28.347
 
 
 1.696
 
 
 – 26.651
 
 
 3.644
 
 
 2.008
 
 
 – 1.636
 
 
 – 8.627
 (– 19.128)
 
 
 
 
 Artikel 18 Natuur en Regio
 
 
 Garantie voor natuurgebieden en landschappen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 107.776
 
 
 47.347
 
 
 – 60.429
 
 
 47.933
 
 
 52.748
 
 
 4.815
 
 
 
 
 
 
 De risicovoorzieningen bestaan uit begrotingsreserves. Een begrotingsreserve is een voorziening die door een ministerie op een afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van Financiën wordt aangehouden. In de tabel «Overzicht verstrekte garanties» wordt met «totaalstand risicovoorziening» het saldo van de betreffende begrotingsreserve ultimo 2016 bedoeld. In de tabel «Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties» wordt met «mutatie risicovoorziening» de storting (+) dan wel de onttrekking (–) aan deze begrotingsreserve bedoeld. De mutaties op de begrotingsreserves worden in het betreffende beleidsartikel toegelicht.
 Artikel 13 Een excellent ondernemingsklimaat
 BMKB
 De BMKB is bedoeld voor bedrijven die te weinig zekerheden (onderpand) kunnen bieden aan een bank. De bank vindt het risico dat het bedrijf zijn lening niet kan terugbetalen dan vaak te hoog. Via de BMKB staat de overheid borg voor het deel van de lening waar het bedrijf geen onderpand voor heeft. De bank kan voor dat deel dus terugvallen op de overheid. Op grond van de Regeling nationale EZ-subsidies kunnen financiers kredieten die zij verstrekken aan MKB-ondernemers onder de werking van de regeling brengen. Hierdoor stelt de Staat zich voor 90% borg ten behoeve van de financier voor de terugbetaling van deze kredieten (de zogenaamde bedrijfsborgstellingskredieten). Eén van de voorwaarden die de regeling hieraan stelt, is dat de financier gelijktijdig met het verstrekken van een bedrijfsborgstellingskrediet, aan de MKB-ondernemer een ander krediet verstrekt, waarvoor deze borgstelling van de Staat niet geldt. Als hoofdregel geldt dat het bedrijfsborgstellingskrediet ten minste even groot moet zijn als het daarmee gelijktijdig afgesloten andere krediet. Het laatstgenoemde krediet bedraagt daarmee ten minste 100% van het bedrijfsborgstellingskrediet (verhouding 1:1). Voor starters en het innovatieve MKB gelden andere verhoudingen. Om de kredietverlening te stimuleren is per 1 november 2013 het maximum van het borgstellingskrediet verhoogd van € 1 mln naar € 1,5 mln en geldt voor bestaande bedrijven met een borgstellingskrediet tot maximaal € 200.000 de ruimere startersfaciliteit.
 Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
 Met het instrument GO kunnen banken een 50% Staatsgarantie krijgen op (middel)grote leningen vanaf € 1,5 mln. Door de verstrekking van een Staatsgarantie wordt het risico voor de bank op de ondernemingsfinanciering gereduceerd. Dit vergroot de mogelijkheden om te voorzien in de financieringsbehoefte bij het Nederlandse bedrijfsleven. Ter stimulering van de kredietverlening aan het bedrijfsleven zijn de voorwaarden voor de GO-regeling tijdelijk verruimd. In 2013 is het maximum van de garantie verhoogd van € 25 mln naar € 75 mln en is de GO, naast de al bestaande mogelijkheid om bankgaranties onder de GO te brengen, ook opengesteld voor alternatieve aanbieders van garanties aan bedrijven.
 Groeifaciliteit
 Met de Groeifaciliteit worden bedrijven geholpen bij het aantrekken van risicodragend vermogen door een 50% Staatsgarantie te verstrekken op achtergestelde leningen van banken (ten hoogste € 5 mln) en op aandelen van participatiemaatschappijen (ten hoogste € 25 mln). De Groeifaciliteit kan ondernemingen in een groeifase, bij bedrijfsovernames en bij herstructureringen helpen bij het aantrekken van risicokapitaal.
 Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfaciliteit
 Met de Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfaciliteit kunnen banken 80% Staatsgarantie krijgen op de nieuwbouwfinanciering van een schip. Hierdoor wordt het risico voor de bank op de te verstrekken bouwfinanciering of voorfinanciering gereduceerd. Dit vergroot de kans voor Nederlandse scheepswerven om financiering aan te trekken. De sector kan door deze regeling beter concurreren met buitenlandse werven die van soortgelijke garantieregelingen gebruik kunnen maken.
 Garantie MKB-financiering
 Uit het Aanvullend Actieplan MKB-financiering was in totaal € 1 mld garantieruimte beschikbaar. Hiervan is € 100 mln beschikbaar gesteld voor de funding van Qredits (zie Microkredieten) en € 150 mln is toegevoegd aan de Groeifaciliteit voor garanties op achtergestelde leningen. Van de resterende ruimte van € 750 mln is € 400 mln beschikbaar voor alternatieve financiers voor het MKB. In 2016 is in dit kader voor € 25 mln de eerste garantie verstrekt.
 Microkredieten
 Uit het Aanvullend Actieplan MKB-financiering is € 100 mln beschikbaar voor Microkredieten. Hierop is een garantie van € 86,7 mln verstrekt aan de Europese Investeringsbank voor de funding van de Stichting Qredits van € 100 mln voor de verdere groei van de dienstverlening van Qredits (micro- en MKB tot € 150.000) als de nieuwe dienstverlening van Qredits (werkkapitaal en de hogere MKB kredieten tot € 250.000).
 Artikel 14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 Garantieregeling Aardwarmte
 De garantieregeling Aardwarmte heeft als doel het afdekken van het financiële risico indien een boring van een put voor de toepassing van aardwarmte voor de borende partij minder oplevert dan verwacht. De garantieregeling dekt het risico dat een boring niet in een goede watervoerende laag uitkomt, waardoor het vermogen dat vooraf verwacht werd, niet wordt behaald. In dat geval wordt voor een deel van de gemaakte kosten een subsidie uitgekeerd, gerelateerd naar de mate waarin de aardwarmteboring mislukt is. Er wordt een premie van 7% gevraagd. De regeling richt zich zowel op gewone als diepe aardwarmte-projecten (dieper dan 3.500 meter).
 Artikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 Garanties voor investeringen en werkkapitaal landbouwondernemingen (Garantieregeling Landbouw en Garantieregeling Marktintroductie Innovatie).
 
 Op basis van de garantstellingsregeling voor investeringen in landbouwondernemingen worden garantstellingen verleend aan banken, waarmee investeringen in de landbouw worden gefaciliteerd. Hierdoor wordt het voor boeren en tuinders gemakkelijker om bedrijfsfinanciering te realiseren, onder andere voor innovatieve en duurzame investeringen.
 De Garantieregeling Marktintroductie Innovatie (GMI) is in 2016 niet opengesteld. De bestaande Garantstelling Landbouw is per 1 januari 2017 opgevolgd door de Borgstelling voor MKB-landbouwkredieten (BL). De GMI doeleinden zijn in de nieuwe BL geïntegreerd, derhalve zal voor de GMI geen aparte regeling meer verschijnen.
 
 Artikel 18 Natuur en regio
 Garantie voor natuurgebieden en landschappen
 Het betreft het garant staan voor de leningen die aangetrokken zijn via het Groenfonds voor het realiseren van de EHS-gronden. Deze gronden zijn opgegaan in het Natuur Netwerk Nederland.
 
 Overzicht verstrekte leningen (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel
 
 
 Omschrijving
 
 
 Uitstaande lening
 
 
 Looptijd lening
 
 
 Totaalstand risicovoorziening 2015
 
 
 Totaalstand mutatie volume risicovoorziening 2016 en 2015
 
 
 
 
 
 
 Artikel 13
 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 Microkrediet Nederland
 
 
 46.966
 
 
 tot en met 2029
 
 
 
 
 
 
 Artikel 14
 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 Energieonderzoek Centrum Nederland
 
 
 25.260
 
 
 tot en met 2023
 
 
 
 
 
 
 Artikel 14
 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 Pallas
 
 
 11.393
 
 
 tot en met 2018
 
 
 
 
 
 
 Artikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 Wageningen Universiteit
 
 
 33.553
 
 
 tot en met 2027
 
 
 
 
 
 
 Artikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 Wageningen Universiteit
 
 
 25.900
 
 
 tot en met 2027
 
 
 
 
 
 
 Artikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 Wageningen Universiteit
 
 
 13.155
 
 
 tot en met 2029
 
 
 
 
 
 
 Artikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 Wageningen Universiteit
 
 
 2.767
 
 
 tot en met 2030
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 4.
 BELEIDSARTIKELEN
 
 
 
 11
 Goed functionerende economie en markten
 
 Algemene doelstelling
 Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende economie en goed functionerende markten, waaronder de markt voor elektronische communicatie.
 Goed functionerende markten dragen in belangrijke mate bij aan de economische groei en innovatie. In een goed functionerende markt reageren vraag en aanbod effectief op elkaar. Consumenten en bedrijven profiteren daarvan. Op goed functionerende markten ontstaat een optimale prijs – kwaliteitverhouding van goederen en diensten en hebben gebruikers keuzevrijheid. Het slim benutten van en zorgdragen voor hoogwaardige elektronische communicatienetwerken en digitale infrastructuren waar de Nederlandse samenleving op kan bouwen én vertrouwen draagt bij aan het economisch groeivermogen en een goed functionerende economie.
 Rol en verantwoordelijkheid
 De Minister van EZ ziet het als een taak eventuele belemmeringen voor het goed functioneren van markten te verminderen of weg te nemen en heeft een systeemverantwoordelijkheid voor de statistische informatievoorziening van rijkswege. De Minister van EZ is daarnaast, op grond van de Telecommunicatiewet, verantwoordelijk voor het stellen van regels voor vaste en mobiele communicatienetwerken. Hieruit vloeien de volgende verantwoordelijkheden voort:
 Stimuleren
 
 
 •
 Het stimuleren van een goede balans tussen de belangen van bedrijven en consumenten met generiek consumentenbeleid waarbij de Wet handhaving consumentenbescherming centraal staat.
 
 
 Financieren
 
 
 •
 Het bijdragen aan het goed functioneren van markten door het financieren van een deel van de exploitatie van de Autoriteit Consument en Markt (ACM), van TenderNed (het elektronisch aanbestedingssysteem) en van diverse organisaties op het gebied van metrologie, normalisatie, accreditatie en markttoezicht.
 
 
 •
 Het financieren van een deel van de exploitatie van het Agentschap Telecom en het verrichten van uitgaven voor opdrachten inzake beleidsvoorbereiding en evaluaties voor frequentiebeleid en veiligheid.
 
 
 •
 Het financieren van het CBS om het van overheidswege verrichten van statistisch onderzoek ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap en het openbaar maken van de op grond van zodanig onderzoek samengestelde statistieken mogelijk te maken.
 
 
 (Doen) uitvoeren
 
 
 •
 Het tegengaan van mededingingsbeperkende gedragingen met de Mededingingswet en mededingingsbeleid in alle sectoren van de Nederlandse economie.
 
 
 •
 Het reguleren van de postmarkt met de Postwet 2009 waardoor een toegankelijke en betaalbare basisvoorziening voor de post is gewaarborgd (universele postdienst).
 
 
 •
 Het opstellen van verkeersregels voor het gebruik van de ether, door afspraken te maken in internationaal verband voor harmonisatie en door – in geval van schaarste – te bepalen op welke wijze het spectrum wordt verdeeld.
 
 
 •
 Het inzetten op het realiseren van hoogwaardige en innovatieve breedbandige mobiele communicatie en omroeptoepassingen door verruiming van gebruiksmogelijkheden van het spectrum en door de uitgifte van beschikbare frequentieruimte.
 
 
 Regisseren
 
 
 •
 Het bevorderen van goed functionerende markten door het scheppen van randvoorwaarden via wet- en regelgeving.
 
 
 •
 Het scheppen van voorwaarden waarbinnen concurrentie kan plaatsvinden door middel van de Waarborgwet, de Winkeltijdenwet, de Aanbestedingswet, de Wet aanwijzing nationale accreditatie-instantie en de Metrologiewet.
 
 
 •
 Het op basis van de middellangetermijnvisie op de ontwikkeling van telecommunicatie, media en internet verder moderniseren van de regelgeving om deze te kunnen laten meegroeien met de ontwikkelingen in de markt en de behoeftes in de samenleving.
 
 
 Beleidsconclusies
 ACM
 Per 1 juli 2016 is zowel de Wet verhoging boetemaxima ACM (Staatsblad nr. 22, van 14 januari 2016) als de aangepaste boetebeleidsregel ACM in werking getreden (Staatscourant nr. 34630, van 30 juni 2016). Doelstelling van de wet is het vergroten van de afschrikkende werking van de ACM-boetes en daarmee van de effectiviteit van het markttoezicht dat de ACM uitoefent. De nieuwe maxima gelden voor overtredingen begaan vanaf 1 juli 2016.
 Postmarkt
 
 Als gevolg van sterk krimpende postvolumes is er sprake van grote druk op de postmarkt. In 2016 is PostNL begonnen met de effectuering van de wettelijke ruimte die in 2015 was gecreëerd voor het verminderen van het aantal postvestigingen en postbussen.
 Vanwege toenemende spanning op de postmarkt door conflicten over netwerktoegang, druk op arbeidsvoorwaarden en stevige prijsconcurrentie is EZ in 2016 een onderzoek gestart naar de ontwikkelingen op de postmarkt en het formuleren van beleidsopties voor mogelijke toekomstscenario’s. Het eindrapport is eind december 2016 aan de Tweede Kamer aangeboden (bijlage bij TK 29 502, nr. 135).
 Tevens is eind december 2016 een beleidsregel gepubliceerd ten aanzien van de toepassing van het aanmerkelijke marktmacht instrumentarium door ACM (Staatscourant nr. 70314, van 20 december 2016). Uitwerking van mogelijke andere maatregelen zal in de 1e helft van 2017 plaatsvinden.
 Naar aanleiding van een wijziging van de Postwet per 1 januari 2017 in relatie tot de arbeidsvoorwaarden voor postbezorgers is een wijziging van het Tijdelijke Besluit Postbezorgers 2009 op 23 december 2016 voorgehangen bij beide Kamers der Staten-Generaal (TK 29 502, nr. 134).
 Wat betreft de postmarkt heeft 2016 verder vooral in het teken gestaan van de overnamepoging van PostNL door het Belgische Bpost. Dit heeft uiteindelijk geleid tot een kamerbrief van 23 december (TK 29 502, nr. 135) waarin de Minister heeft aangegeven welke maatregelen hij wel en niet kan nemen om een kwalitatief hoogwaardige postdienst in Nederland te borgen. In dit kader wordt de evaluatie van de universele postdienstverlening die voor 2016 was gepland uitgebreid en voortgezet in 2017.
 
 Aanbestedingswet
 Per 1 juli 2016 is de Aanbestedingswet 2012 gewijzigd ter uitvoering van een drietal aanbestedingsrichtlijnen (Staatsblad nr. 241, van 30 juni 2016). De gewijzigde wet voorziet in maatregelen om de toegang van ondernemers tot overheidsopdrachten te verbeteren, de lasten te verminderen en meer ruimte te bieden voor het realiseren van strategische doelstellingen bij opdrachten (zoals innovatie en duurzaamheid).
 Telecommunicatie
 
 EZ zet in op het realiseren van hoogwaardige en innovatieve breedbandige mobiele communicatie en omroeptoepassingen door verruiming van gebruiksmogelijkheden van het spectrum en door de uitgifte van beschikbare frequentieruimte. Op 7 december 2016 is de Nota Frequentiebeleid 2016 (TK 24 095, nr. 409) aan de Tweede Kamer aangeboden. Deze nota bevat de algemene doelstelling en uitgangspunten voor het bestemmen, verdelen en gebruik van frequentieruimte in de komende vijf à tien jaar. Bij besluit van 22 april 2016 is frequentieband 1452–1492 MHz (de L-band) bestemd voor aanvullende downlink capaciteit in mobiele netwerken (Staatscourant nr. 22208, van 3 mei 2016).
 De vergunningen voor digitale ethertelevisie zijn in 2016 opnieuw uitgegeven. Begin 2017 lopen de huidige DVBT-vergunningen (digitale ethertelevisie) van Digitenne (KPN) en de Publieke Omroep in het UHF-spectrum af. In de zomer van 2016 heeft Digitenne een nieuwe vergunning verworven voor de periode tot 2030. De vergunning van de Publieke Omroep zal worden verlengd. Ook is besloten dat de vergunningen voor commerciële radio met vijf jaar worden verlengd (2017–2022) en dat in 2017 een verdeling zal plaatsvinden van extra digitaal spectrum voor commerciële radiovergunningen.
 Bij uitvoeringsbesluit van de Europese Commissie van 28 april 2016 is de 700 MHz frequentieband (bij ander gebruik dan omroep met hoog vermogen) technisch geharmoniseerd voor draadloos breedband. De 700 MHz band zal per 2020 in Nederland beschikbaar worden gesteld voor mobiele breedband communicatie. Bij de uitgifte van nieuwe vergunningen voor digitale televisie (DVB-T) in 2016 is er rekening mee gehouden dat de vergunninghouder na 1 januari 2020 geen gebruik meer kan maken van deze band. Het uitgiftebeleid voor de 700 MHz voor mobiele breedband communicatie is in consultatie gebracht.
 Op basis van de middellangetermijnvisie op de ontwikkeling van telecommunicatie, media en internet werkt EZ aan de modernisering van de regelgeving om deze te kunnen laten meegroeien met de ontwikkelingen in de markt en de behoeftes in de samenleving.
 In 2016 is de wijziging van de Telecommunicatiewet in werking getreden. Hiermee werd de positie van abonnees bij netwerkstoringen versterkt, overstapdrempels voor kleinzakelijke abonnees weggenomen, de continuïteit van uitzendingen vanaf antenne-opstelpunten voor omroep verbeterd en de samenhang in het beleid op het terrein van elektronische communicatie versterkt (TK 34 271, nr. 9). Daarmee is de Telecommunicatiewet up to date en aangepast aan de behoeften van de samenleving.
 Mede naar aanleiding van een overnamepoging van KPN in 2013 is de Tweede Kamer in 2014 geïnformeerd over het voornemen om de Minister van EZ extra bevoegdheden te geven indien een partij overwegende zeggenschap wil verwerven in een telecommunicatiebedrijf dat beschikt over vitale infrastructuur. In 2016 is onderzoek gedaan om de exacte reikwijdte van het wetsvoorstel te kunnen bepalen (TK 30 821, nr. 34). De Kamer zal in het tweede kwartaal 2017 nader geïnformeerd worden over het wetsvoorstel.
 
 Encryptie
 Het belang van open source software en het ondersteunen van open source encryptie projecten is groot. Bedrijven willen graag op onderdelen een bijdrage leveren. Zowel het Nederlandse standpunt over encryptie als het amendement waarin de Kamer aangeeft de ontwikkeling en versterking van encryptie te ondersteunen met € 0,5 mln aan open source encryptie projecten, is wereldwijd positief ontvangen. Met betrekking tot het amendement-Verhoeven (nr. 34588–13) is eind 2016 besloten om NLnet te belasten met de uitvoering hiervan. NLnet, een vanuit Nederland opererend ideëel fonds, investeert vanuit het collectief belang in duurzame beveiliging door inzet van hoogwaardige cryptografische technologie.
 
 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 11 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 228.384
 
 
 
 
 214.441
 
 
 
 
 195.559
 
 
 
 
 197.904
 
 
 
 
 193.012
 
 
 
 
 183.401
 
 
 
 
 9.611
 
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 233.701
 
 
 
 
 216.199
 
 
 
 
 197.270
 
 
 
 
 200.072
 
 
 
 
 194.204
 
 
 
 
 184.622
 
 
 
 
 9.582
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subsidies
 
 
 
 
 
 797
 
 
 
 
 356
 
 
 
 
 900
 
 
 
 
 600
 
 
 
 
 100
 
 
 
 
 500
 
 
 
 
 
 Digitalisering regionale radio
 
 
 
 797
 
 
 356
 
 
 900
 
 
 600
 
 
 100
 
 
 500
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 14.884
 
 
 
 
 8.071
 
 
 
 
 6.593
 
 
 
 
 8.575
 
 
 
 
 6.825
 
 
 
 
 8.394
 
 
 
 
 – 1.569
 
 
 
 
 
 Onderzoek en Opdrachten
 
 
 2.603
 
 
 2.883
 
 
 2.833
 
 
 2.961
 
 
 2.244
 
 
 1.458
 
 
 786
 
 
 
 
 PIANOo/TenderNed
 
 
 7.022
 
 
 1.572
 
 
 689
 
 
 1.040
 
 
 477
 
 
 0
 
 
 477
 
 
 
 
 Beleidsvoorbereiding en evaluaties Frequenties en Veiligheid
 
 
 5.259
 
 
 3.616
 
 
 3.071
 
 
 4.574
 
 
 4.104
 
 
 6.936
 
 
 – 2.832
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan agentschappen
 
 
 
 
 10.984
 
 
 
 
 14.510
 
 
 
 
 16.075
 
 
 
 
 20.074
 
 
 
 
 23.260
 
 
 
 
 15.524
 
 
 
 
 7.736
 
 
 
 
 
 Agentschap Telecom
 
 
 10.984
 
 
 10.921
 
 
 10.735
 
 
 12.021
 
 
 14.571
 
 
 9.539
 
 
 5.032
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 
 
 
 365
 
 
 351
 
 
 996
 
 
 1.145
 
 
 0
 
 
 1.145
 
 
 
 
 DICTU
 
 
 
 3.224
 
 
 4.989
 
 
 7.057
 
 
 7.544
 
 
 5.985
 
 
 1.559
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdrage aan ZBO’S/RWT’s
 
 
 
 
 205.019
 
 
 
 
 190.090
 
 
 
 
 170.667
 
 
 
 
 166.532
 
 
 
 
 159.720
 
 
 
 
 156.690
 
 
 
 
 3.030
 
 
 
 
 
 Metrologie
 
 
 15.171
 
 
 14.969
 
 
 14.319
 
 
 14.268
 
 
 10.182
 
 
 13.573
 
 
 – 3.391
 
 
 
 
 Raad voor Accreditatie
 
 
 93
 
 
 162
 
 
 262
 
 
 190
 
 
 231
 
 
 142
 
 
 89
 
 
 
 
 ACM
 
 
 2.901
 
 
 1.333
 
 
 695
 
 
 645
 
 
 637
 
 
 375
 
 
 262
 
 
 
 
 CBS
 
 
 186.854
 
 
 173.626
 
 
 155.391
 
 
 151.429
 
 
 148.670
 
 
 142.600
 
 
 6.070
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
 
 
 
 
 2.814
 
 
 
 
 2.731
 
 
 
 
 3.579
 
 
 
 
 3.991
 
 
 
 
 3.799
 
 
 
 
 3.914
 
 
 
 
 – 115
 
 
 
 
 
 Nederlands Normalisatie Instituut (NEN)
 
 
 898
 
 
 790
 
 
 1.480
 
 
 1.234
 
 
 1.144
 
 
 1.206
 
 
 – 62
 
 
 
 
 Internationale organisaties
 
 
 1.916
 
 
 1.941
 
 
 2.043
 
 
 2.757
 
 
 2.655
 
 
 2.637
 
 
 18
 
 
 
 
 Raad van deskundige voor de nationale meetstandaarden
 
 
 
 
 56
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 71
 
 
 – 71
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ONTVANGSTEN
 
 
 
 
 82.680
 
 
 
 
 3.846.784
 
 
 
 
 58.853
 
 
 
 
 52.224
 
 
 
 
 103.840
 
 
 
 
 59.934
 
 
 
 
 43.906
 
 
 
 
 
 Ontvangsten ACM
 
 
 
 1.074
 
 
 963
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 High Trust
 
 
 32.060
 
 
 16.655
 
 
 34.441
 
 
 31.880
 
 
 30.568
 
 
 31.300
 
 
 – 732
 
 
 
 
 Diverse ontvangsten
 
 
 50.620
 
 
 3.829.055
 
 
 23.449
 
 
 20.344
 
 
 73.272
 
 
 28.634
 
 
 44.638
 
 
 
 
 
 Toelichting op de verplichtingen
 De hogere uitgaven op het verplichtingenbudget van in totaal € 9,6 mln zijn met name het gevolg van toegekende loon- en prijsbijstelling (€ 4,9 mln) en extra toegekende middelen aan het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) voor uitvoering van het verplichte EU-statistiekprogramma (€ 1,9 mln). Daarnaast is aan TenderNed extra budget toegekend voor renovatie/kwaliteitsverbetering en wettelijke aanpassing voor de EU-richtlijnen (€ 1,2 mln).
 Toelichting op de uitgaven
 Subsidies
 Digitalisering regionale radio
 De uitgaven zijn hoger uitgevallen door het verstrekken van een subsidie aan de Stichting Regionale Omroep Overleg en Samenwerking (ROOS). Deze subsidie wordt aangewend voor investeringen in digitale radio voor de regionale publieke omroepen.
 Opdrachten
 Beleidsvoorbereiding en evaluaties Frequenties en Veiligheid
 De uitgaven zijn lager uitgevallen met name door overboekingen van budget naar Agentschap Telecom vanwege opdrachten voor het project commerciële radio.
 De Herfindahl-Hirschman index (HHI) geeft een indicatie van de marktconcentratie en daarmee de mate van concurrentie. De HHI is afhankelijk van het aantal marktpartijen (hoe meer partijen, des te lager de HHI) en de respectievelijke marktaandelen (hoe lager het marktaandeel van de marktleider en/of hoe evenwichtiger de verdeling van de marktaandelen, des te lager de HHI). Vanaf de begroting 2017 is de HHI op nieuwe wijze bepaald, in verband met het actief worden van Tele2 als vierde netwerkpartij. Het jaar 2016 is het startpeiljaar. De berekening van de HHI wordt jaarlijks door ACM gedaan en gepresenteerd in haar marktmonitor.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Concurrentie markt mobiele telefonie (HHI-index)
 
 
 3.740
 
 
 3.675
 
 
 3.469
 
 
 3.529
 
 
 3.547
 (Q2)
 
 
 
 
 
 Bron: ACM
 
 
 Bijdragen aan agentschappen
 Agentschap Telecom
 De hogere uitgaven hebben met name betrekking op de overdracht van het takenpakket van Verispect B.V. aan Agentschap Telecom, samenhangende met het toezicht op de Metrologie- en Waarborgwet.
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 De hogere bijdrage van € 1,1 mln heeft te maken met de plaatsing van PIANOo/TenderNed met ingang van 1 januari 2017 bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) en de kosten die RVO.nl heeft gemaakt voor het uitvoeren van werkzaamheden voor PIANOo/TenderNed.
 DICTU
 De hogere bijdrage aan DICTU van € 1,6 mln heeft te maken met de vereiste aanpassingen voor TenderNed.
 Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
 CBS
 Zie voor de hogere uitgaven de toelichting op de verplichtingen.
 Toelichting op de ontvangsten
 Diverse ontvangsten
 De hogere ontvangsten zijn met name het gevolg van de verlenging van UMTS-vergunningen over de periode 31 december 2016 tot en met 31 december 2020. Daarbij is rekening gehouden met een restitutie aan Veronica door het Ministerie van EZ ter uitvoering van een uitspraak van het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) op 8 januari 2015 inzake de FM-vergunning van Veronica voor commerciële radio.
 
 
 
 12
 Een sterk innovatievermogen
 
 Algemene doelstelling
 Een sterker innovatievermogen van de Nederlandse economie.
 
 
 •
 De ambitie was de positie van Nederland in het Innovation Union Scoreboard te verbeteren naar de groep van innovatieleiders. Dit is in 2016 gerealiseerd.
 
 
 •
 In het kader van de Europa 2020-strategie stelt Nederland zich ten doel dat in 2020 2,5% van het bruto binnenlands product aan onderzoek en ontwikkeling (R&D) wordt uitgegeven.
 
 
 •
 Bovendien is het een ambitie van het bedrijvenbeleid dat publieke en private partijen in 2020 voor tenminste € 800 mln participeren in Topconsortia voor Kennis en Innovatie, waarvan tenminste 40% gefinancierd wordt door het bedrijfsleven.
 
 
 Rol en verantwoordelijkheid
 De Minister van Economische Zaken is Rijksbreed verantwoordelijk voor versterking van het innovatievermogen, in het bijzonder gericht op het bedrijfsleven, om te komen tot:
 
 
 •
 Nieuwe of sterk verbeterde producten, processen of diensten;
 
 
 •
 Administratieve, organisatorische of marketinginnovatie.
 
 
 Samen met de bewindspersonen van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is de Minister van Economische Zaken verantwoordelijk voor het coördineren en borgen van de publieke kennisinfrastructuur voor toegepast en fundamenteel onderzoek.
 Vanuit deze verantwoordelijkheden heeft de Minister een stimulerende en regisserende rol:
 Stimuleren
 
 
 •
 Het stimuleren van extra investeringen in R&D en innovatie in generieke zin en specifiek ten aanzien van topsectoren, door alle bedrijven, inclusief het MKB.
 
 
 •
 Het stimuleren van privaat-publieke samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven, zoals in de topconsortia voor kennis en innovatie (TKI).
 
 
 •
 Het stimuleren van Europese en internationale samenwerking op het gebied van innovatie en samen met de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap het stimuleren van Europese en internationale samenwerking op het gebied van R&D.
 
 
 Regisseren
 
 
 •
 De kabinetsbrede regie van het topsectorenbeleid en de invulling van de kennis- en innovatiecontracten.
 
 
 •
 Het regisseren van een effectief stelsel voor kennisbescherming en -benutting.
 
 
 •
 Het regisseren van het Nederlandse lucht- en ruimtevaartbeleid.
 
 
 Voorts heeft de Minister een financierende en faciliterende rol bij het versterken van de innovatiekracht via het Toekomstfonds, zoals beschreven in artikel 19.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie
 waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming
 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 R&D-uitgaven als % van het BBP
 
 
 1,98%
 
 
 2013
 
 
 2,1%
 
 
 2,01%
 
 
 2,0%
 
 
 n.n.b.
 
 
 CBS
 
 
 
 
 –
 
 
 waarvan private sector
 
 
 1,10%
 
 
 2013
 
 
 1,3%
 
 
 1,12%
 
 
 1,1%
 
 
 n.n.b.
 
 
 CBS
 
 
 
 
 –
 
 
 waarvan publieke sector
 
 
 0,88%
 
 
 2013
 
 
 0,8%
 
 
 0,90%
 
 
 0,9%
 
 
 n.n.b.
 
 
 CBS
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 European Innovation Scoreboard: positie Nederland in de EU1De posities van Nederland in deze tabel zijn overeenkomstig de rapporten uit het betreffende jaar. Herberekening van de ranglijst voor voorgaande jaren na aanpassingen van de methodiek zijn dus niet meegenomen.
 
 
 7e
 
 
 5e
 
 
 6e
 
 
 5e
 
 
 5e
 
 
 
 
 
 Bron: Europese Commissie (European Innovation Scoreboard 2016)
 
 
 Beleidsconclusies
 Positie van Nederland in de European Innovation Scoreboard
 
 De ambitie was dat de positie van Nederland in de Innovation Union Scoreboard te verbeteren naar de groep van innovatieleiders.
 Nederland is op het European Innovation Scoreboard, dat in 2016 is verschenen, van innovatievolger doorgegroeid naar Innovatieleider. Samen met (1) Zweden, (2) Denemarken, (3) Finland en (4) Duitsland, vormt (5) Nederland de kopgroep van landen die minimaal twintig procent boven het Europese gemiddelde scoren op 25 indicatoren voor innovatiekracht.
 Een en ander is toegelicht op de website www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl (de digitale monitor van het Bedrijvenbeleid) en in de Rapportage Bedrijvenbeleid 2016 «Vooruitgang door vernieuwing». Deze Rapportage is op 5 oktober 2016 toegezonden aan de Tweede Kamer (TK, 32 637, nr. 256).
 
 R&D als percentage van het bbp
 
 Naar aanleiding van de motie Schouw (TK, 21 501-20, nr. 537) worden de landenspecifieke aanbevelingen voor Nederland in de departementale begrotingen opgenomen. De Europese Commissie heeft in 2015 Nederland voor onderzoek en innovatie het volgende aanbevolen: «Overheidsuitgaven verschuiven naar de ondersteuning van investeringen in onderzoek en ontwikkeling (O&O) en werken aan randvoorwaarden voor de verbetering van particuliere O&O-uitgaven, teneinde de neerwaartse trend in de publieke O&O-uitgaven te keren en het potentieel voor economische groei te vergroten.»
 In het kader van de Europa 2020-strategie stelt Nederland zich ten doel dat in 2020 2,5% van het bruto binnenlands product aan onderzoek en ontwikkeling (R&D) wordt uitgegeven. De afgelopen jaren zijn de R&D-uitgaven substantieel gestegen, van 1,90% van het bbp in 2011 naar 2,00% van het bbp in 2014 en, volgens voorlopige cijfers van het CBS, 2,01% van het bbp in 2015. Hiermee blijft Nederland nog wel ver verwijderd van de doelstelling. Eurostat-gegevens laten zien dat Nederland in 2015 boven het EU-28 gemiddelde presteerde (1,95%). Nederland scoort daarbij relatief laag bij de R&D-uitgaven in de private sector en relatief hoog bij de R&D-uitgaven in de publieke sector. Bij de boordeling van de voortgang op de aanbeveling kijkt de Commissie echter naar de verwachte ontwikkeling van de Rijksmiddelen voor onderzoek en innovatie in de komende jaren, zoals gerapporteerd in het Nationaal Hervormingsprogramma, op basis van jaarlijkse cijfers van het Rathenau Instituut (Totale Investeringen in Wetenschap en Innovatie). Het Nationaal Hervormingsprogramma 2016 (TK, 21 501-07, nr. 1351) toonde een verwachte daling van betreffende middelen in de periode na 2015 (van € 6,9 mld in 2015 naar € 6,6 mld in 2018).
 
 Publiek-private-samenwerking (PPS)
 
 Eén van de beleidsdoelen van het Bedrijvenbeleid is dat er in 2020 voor meer dan € 800 mln aan (grondslagprojecten) publiek-private-samenwerking moet plaatsvinden met een bijdrage van private partijen van tenminste 40%. Uit de Monitor Bedrijvenbeleid 2016 blijkt dat de omvang van de totale publiek-private-samenwerking (inclusief de toeslagprojecten welke met de TKI-toeslag nieuw zijn gestart) in 2015 geschat wordt op circa € 1.020 mln met een private bijdrage van gemiddeld 48%. Daarmee was de doelstelling voor 2020 al bereikt.
 In 2016 zijn een aantal nieuwe grote publiek private samenwerkingen tot stand gekomen, zoals de eerste fase van het topinstituut voor regeneratieve geneeskunde (RegMed XB), High Tech To Feed The World, Advanced Research Center Chemical Building Blocks Consortium waarin bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheden zich hebben vastgelegd op langdurige onderzoekssamenwerking.
 
 
 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 12 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 655.501
 
 
 
 
 768.402
 
 
 
 
 656.850
 
 
 
 
 638.508
 
 
 
 
 505.875
 
 
 
 
 488.218
 
 
 
 
 17.657
 
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 745.806
 
 
 
 
 775.292
 
 
 
 
 695.721
 
 
 
 
 534.926
 
 
 
 
 527.689
 
 
 
 
 528.564
 
 
 
 
 – 875
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Leningen1Met de nota van wijziging op de Ontwerpbegroting 2015 is het onderdeel Leningen (Innovatiefonds) onderdeel geworden van artikel 19 Toekomstfonds.
 
 
 
 
 39.646
 
 
 
 
 99.538
 
 
 
 
 72.107
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Innovatiefonds (IF): innovatiekrediet
 
 
 27.296
 
 
 48.965
 
 
 43.282
 
 
 
 
 
 
 
 
 IF: risicokapitaal
 
 
 12.350
 
 
 16.500
 
 
 13.430
 
 
 
 
 
 
 
 
 IF: Dutch Venture Initiative/Fund of Funds/Vroege fase/informal Investors
 
 
 
 17.073
 
 
 12.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 IF: Rom’s
 
 
 
 17.000
 
 
 3.395
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subsidies
 
 
 
 
 124.365
 
 
 
 
 73.576
 
 
 
 
 49.598
 
 
 
 
 45.154
 
 
 
 
 40.896
 
 
 
 
 57.645
 
 
 
 
 – 16.749
 
 
 
 
 
 MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)
 
 
 
 
 
 21.133
 
 
 18.966
 
 
 34.022
 
 
 – 15.056
 
 
 
 
 Eurostars
 
 
 5.680
 
 
 6.949
 
 
 7.299
 
 
 8.531
 
 
 12.044
 
 
 13.098
 
 
 – 1.054
 
 
 
 
 Lucht- en Ruimtevaart
 
 
 22.434
 
 
 7.812
 
 
 7.317
 
 
 3.511
 
 
 1.998
 
 
 4.874
 
 
 – 2.876
 
 
 
 
 Innovatie Prestatie Contracten
 
 
 44.019
 
 
 16.622
 
 
 1.127
 
 
 3.012
 
 
 
 
 
 
 
 Overig
 
 
 52.232
 
 
 42.193
 
 
 33.855
 
 
 8.967
 
 
 7.888
 
 
 5.651
 
 
 2.237
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 2.366
 
 
 
 
 1.436
 
 
 
 
 1.151
 
 
 
 
 1.650
 
 
 
 
 3.353
 
 
 
 
 1.493
 
 
 
 
 1.860
 
 
 
 
 
 Onderzoek en opdrachten
 
 
 2.366
 
 
 1.436
 
 
 1.151
 
 
 1.650
 
 
 3.353
 
 
 1.493
 
 
 1.860
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan agentschappen
 
 
 
 
 75.197
 
 
 
 
 68.895
 
 
 
 
 65.706
 
 
 
 
 57.773
 
 
 
 
 55.184
 
 
 
 
 56.727
 
 
 
 
 – 1.543
 
 
 
 
 
 Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
 
 
 75.130
 
 
 68.602
 
 
 65.462
 
 
 56.995
 
 
 54.949
 
 
 56.444
 
 
 – 1.495
 
 
 
 
 Agentschap Telecom
 
 
 67
 
 
 293
 
 
 244
 
 
 778
 
 
 235
 
 
 283
 
 
 – 48
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
 
 
 
 
 150.833
 
 
 
 
 154.840
 
 
 
 
 138.851
 
 
 
 
 121.747
 
 
 
 
 139.961
 
 
 
 
 134.750
 
 
 
 
 5.211
 
 
 
 
 
 TNO
 
 
 150.833
 
 
 154.840
 
 
 138.851
 
 
 121.747
 
 
 139.961
 
 
 134.750
 
 
 5.211
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan (inter)nationale organisaties 
 
 
 
 
 353.399
 
 
 
 
 377.007
 
 
 
 
 368.312
 
 
 
 
 308.603
 
 
 
 
 288.294
 
 
 
 
 277.949
 
 
 
 
 10.345
 
 
 
 
 
 Toeslag Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI-toeslag)
 
 
 
 25.434
 
 
 58.011
 
 
 54.638
 
 
 76.156
 
 
 75.364
 
 
 792
 
 
 
 
 Internationaal Innoveren
 
 
 
 
 4.539
 
 
 17.019
 
 
 27.095
 
 
 23.679
 
 
 3.416
 
 
 
 
 Topsectoren overig
 
 
 223.355
 
 
 183.625
 
 
 171.756
 
 
 128.268
 
 
 58.268
 
 
 68.613
 
 
 – 10.345
 
 
 
 
 Marin, Deltares, NLR
 
 
 
 
 
 44.589
 
 
 34.591
 
 
 32.344
 
 
 2.247
 
 
 
 
 Syntens
 
 
 31.453
 
 
 19.797
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ruimtevaart (ESA)
 
 
 48.805
 
 
 92.895
 
 
 90.154
 
 
 63.982
 
 
 91.287
 
 
 76.776
 
 
 14.511
 
 
 
 
 Overig (inclusief onderzoeksprojecten)
 
 
 739
 
 
 454
 
 
 824
 
 
 107
 
 
 897
 
 
 1.173
 
 
 – 276
 
 
 
 
 Grote Technologische Instituten (GTI’s)
 
 
 49.047
 
 
 54.802
 
 
 43.028
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ONTVANGSTEN
 
 
 
 
 70.496
 
 
 
 
 96.098
 
 
 
 
 61.491
 
 
 
 
 51.891
 
 
 
 
 56.154
 
 
 
 
 45.449
 
 
 
 
 10.705
 
 
 
 
 
 Luchtvaartkredietregeling
 
 
 1.519
 
 
 2.515
 
 
 2.523
 
 
 4.980
 
 
 11.438
 
 
 5.777
 
 
 5.661
 
 
 
 
 Technische Ontwikkelingsprojecten (TOP)
 
 
 3.939
 
 
 2.128
 
 
 860
 
 
 948
 
 
 499
 
 
 2.000
 
 
 – 1.501
 
 
 
 
 Rijksoctrooiwet
 
 
 36.787
 
 
 35.287
 
 
 35.182
 
 
 39.456
 
 
 38.857
 
 
 32.512
 
 
 6.345
 
 
 
 
 Seed
 
 
 585
 
 
 2.188
 
 
 3.209
 
 
 
 
 
 
 
 
 Eurostars
 
 
 1.143
 
 
 104
 
 
 248
 
 
 112
 
 
 2.437
 
 
 3.572
 
 
 – 1.135
 
 
 
 
 Diverse ontvangsten
 
 
 20.543
 
 
 20.150
 
 
 7.660
 
 
 6.395
 
 
 2.924
 
 
 1.588
 
 
 1.336
 
 
 
 
 Innovatiekredieten
 
 
 5.980
 
 
 16.733
 
 
 8.685
 
 
 
 
 
 
 
 
 Fund of Funds
 
 
 
 
 103
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten ROM’s
 
 
 
 16.995
 
 
 2.999
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op de verplichtingen
 De realisatie van de verplichtingen is € 17,7 mln hoger dan de oorspronkelijke raming. De belangrijkste oorzaken hiervoor zijn:
 
 
 •
 € 15,2 mln hogere verplichtingen voor Ruimtevaart. Dit is grotendeels het gevolg van de ophoging van het verplichtingenbudget in de 2e suppletoire begroting 2016 ten behoeve van de verplichte ESA-bijdragen in het kader General Budget en Kourou.
 
 
 •
 € 12,5 hogere verplichtingen voor de TKI-toeslag. Deze hogere verplichtingenraming is met name het gevolg van: het amendement Van Veen (Smart Industry; TK, 34 300 XIII, nr. 12) waardoor € 5 mln van de TKI-toeslag is afgeboekt; de ophoging van de verplichtingenruimte met € 16 mln in de 2e suppletoire begroting op basis van de toen verwachte aanvragen; de ophoging van het verplichtingenbudget met circa € 3 mln voor het Organiserend Vermogen van de TKI’s, die ook onder de TKI-toeslag worden verantwoord. Tot slot bleek dat de verplichtingenrealisatie circa € 1,7 mln lager lag dan het uiteindelijk beschikbare budget.
 
 
 •
 € 10,5 mln hogere verplichtingen voor TNO. De overschrijding is grotendeels te verklaren door: het ophogen van de verplichtingenruimte in 2016 met € 3,7 mln voor de bijdrage van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid ten behoeve van het Maatschappelijk Thema Arbeid en Gezondheid als onderdeel van de vraaggestuurde programmering TNO in 2017 (€ 3,7 mln); de ophoging van het verplichtingenbudget met de uitgekeerde loon- en prijsbijstellingstranche 2016 voor het jaar 2016 (€ 1,9 mln) en 2017 (€ 1,9 mln); de ophoging van TNO-budget met € 2,0 mln ten behoeve van de rijksbijdrage voor Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO).
 
 
 •
 € 20,8 mln lagere verplichtingen voor de regeling MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT). Dit wordt veroorzaakt doordat bij Najaarsnota van de in totaal beschikbare € 20 mln een eerste tranche van € 15 mln is overgeheveld naar het Provinciefonds ten behoeve van de decentrale uitvoering van de MIT. Omdat de uitvoering van de decentrale MIT door de regio’s wordt uitgevoerd, vormen de hiermee samenhangende middelen geen onderdeel van de verantwoording in het jaarverslag van het Rijk. Doordat niet het volledig beschikbare bedrag in 2016 is gedecentraliseerd, is aanvullend € 5 mln verplichtingenruimte niet gecommitteerd. Bij Voorjaarsnota 2017 zal het restant van de afgesproken middelen voor de decentrale uitvoering van de MIT in 2016 worden overgeheveld. De lagere realisatie van verplichtingen voor de MIT is derhalve niet ten koste gegaan van de € 35 mln die EZ voor de landelijke en decentrale uitvoering van de MIT in 2016 beschikbaar heeft gesteld.
 
 
 Toelichting op de uitgaven
 Subsidies
 
 De uitgaven voor subsidies zijn € 16,7 mln lager dan de oorspronkelijke begroting. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt doordat voor de decentrale uitvoering van de MIT € 15 mln is overgeheveld naar het Provinciefonds. Omdat het decentrale deel van de MIT door de regio’s wordt uitgevoerd, vormt deze € 15 mln geen onderdeel van de verantwoording door het Rijk.
 Daarnaast zijn voor Eurostars minder verplichtingen aangegaan dan oorspronkelijk geraamd hierdoor liggen ook de kasuitgaven op een lager niveau (– € 1,1 mln). Voor de uitfinanciering van de verplichtingen voor Innovatie Onderzoeksprogramma, Smartmix en Eurekaprogramma’s was € 2,2 mln extra budget nodig. Voor Lucht en Ruimtevaart was minder kas benodigd voor de uitfinanciering van oude verplichtingen waaronder TAPAS (– € 1 mln) en valt € 1,9 mln vrij ten gunste van het generale beeld voor de overeengekomen renteafdracht in het kader van de in het verleden verstrekte luchtvaartkredieten.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie
 20151De cijfers over 2015 zijn inclusief de cijfers van de regio’s in tegenstelling tot voorgaande jaren. De cijfers over 2015 wijken af van het jaarverslag 2015 omdat in het jaarverslag 2015 nog niet alle gegevens van de regio’s beschikbaar waren.
 
 
 Streef-waarde 2016
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Aantal bedrijven dat deelneemt aan MIT
 
 
 662
 
 
 2014
 
 
 1.600
 
 
 1.206
 
 
 1.700
 
 
 1.287
 
 
 RVO.nl
 
 
 
 
 Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met MIT (x € 1 mln)
 
 
 61
 
 
 2014
 
 
 60
 
 
 86
 
 
 81,5
 
 
 83
 
 
 RVO.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-
 waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Streef- waarde
 2015
 
 
 Realisatie
 2015
 
 
 Streef-waarde 2016
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Aantal Nederlandse deelnemers aan Eurostars
 
 
 20
 
 
 2014
 
 
 88
 
 
 69
 
 
 50
 
 
 75
 
 
 RVO.nl
 
 
 
 
 –
 
 
 waarvan bedrijven
 
 
 13
 
 
 
 68
 
 
 50
 
 
 40
 
 
 52
 
 
 
 
 
 –
 
 
 waarvan hightech MKB (%)
 
 
 100%
 
 
 
 85%
 
 
 96%
 
 
 85%
 
 
 90%
 
 
 
 
 
 Door Eurostars ondersteunde private R&D-uitgaven van Nederlandse deelnemers (x € 1 mln)
 
 
 7
 
 
 2014
 
 
 20,6
 
 
 32
 
 
 20
 
 
 28
 
 
 RVO.nl
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
 De uitgaven aan TNO lagen in 2016 € 5,2 mln boven de oorspronkelijke raming. Dit is grotendeels te verklaren uit de uitgekeerde loon- en prijsbijstellingstranche 2016 (€ 1,9 mln) en uit de rijksbijdrage van € 2,0 mln die beschikbaar is gesteld voor Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Verder is het kasbudget van TNO in 2016 opgehoogd met € 0,5 mln ten behoeve van Smart Industry waarover de Kamer per brief is geïnformeerd (TK, 29 826 nr. 64).
 Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
 De uitgaven aan (inter)nationale organisaties liggen € 10,3 mln boven de oorspronkelijke raming. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt doordat: € 3,4 mln meer budget nodig was voor de uitfinanciering van de aangegane verplichtingen in het kader van Internationaal Innoveren; € 2,2 mln is toegevoegd voor de financiering van Marin, Deltares en NLR voor de loon- en prijsbijstelling (€ 0,4 mln), een gewijzigd voorschotregime Deltares (€ 1 mln) en een budgettaire aanpassing in lijn met het beschikbare verplichtingenbudget (€ 0,8 mln); € 14,5 mln is toegevoegd aan het budget voor Ruimtevaart voornamelijk ten behoeve van de verplichte ESA-bijdragen voor General Budget en Kourou; € 10,3 mln minder nodig was ten opzichte van de raming voor de uitfinanciering van een oud FES-project NanoNext.NL. vanwege een gewijzigd kasritme.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-
 Waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie
 20151Dit betreft de geactualiseerde realisatie 2015 ten opzichte van verstrekte cijfers in het jaarverslag 2015. Deze cijfers waren ook opgenomen in de Monitor Bedrijvenbeleid 2016.
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 20162De voorlopige realisatiecijfers over 2016 zijn nog niet bekend. De eerste voorlopige realisatiecijfers zullen worden opgenomen in de begroting 2018 en de Monitor Bedrijvenbeleid 2017.
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Omvang middelen PPS-programma’s TKI (x € 1 mln)
 
 
 814
 
 
 2014
 
 
 500
 
 
 1.020
 
 
 750
 
 
 n.n.b.
 
 
 TKI (bewerking RVO.nl)
 
 
 
 
 –
 
 
 waarvan private middelen (%)
 
 
 44%
 
 
 2014
 
 
 40%
 
 
 48%
 
 
 40%
 
 
 n.n.b.
 
 
 TKI (bewerking RVO.nl)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentiewaarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Streefwaarde 2015
 
 
 Realisatie
 20151De hier vermelde cijfers over 2015 wijken licht af van de resultaten die vermeld staan in het jaarverslag 2015. De reden hiervoor is dat een bepaalde categorie projecten ten onrechte is meegerekend.
 
 
 Streef-
 waarde 2016
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Aantal Nederlandse deelnemers aan KP7/ H2020
 
 
 449
 
 
 2014
 
 
 250
 
 
 712
 
 
 1.350
 
 
 984
 
 
 RVO.nl/EC
 
 
 
 
 –
 
 
 waarvan bedrijven
 
 
 298
 
 
 
 180
 
 
 500
 
 
 900
 
 
 713
 
 
 
 
 
 Omvang KP7/H2020-middelen voor Nederlandse deelnemers (retour x € 1 mln)
 
 
 538
 
 
 2014
 
 
 631
 
 
 1.016
 
 
 
 1.644
 
 
 RVO.nl/EC
 
 
 
 
 –
 
 
 waarvan bedrijven (%)
 
 
 31%
 
 
 
 
 28%
 
 
 25%
 
 
 25%
 
 
 
 
 
 Retourpercentage voor Nederland (%)
 
 
 8,1%
 
 
 2014
 
 
 
 7,7%
 
 
 7%
 
 
 7,5%
 
 
 RVO.nl/EC
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentiewaarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Streefwaarde 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Streefwaarde
 2016
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Klanttevredenheid Deltares
 
 
 7,9
 
 
 2014
 
 
 8,0
 
 
 8,7
 
 
 8,0
 
 
 8,6
 
 
 Deltares
 
 
 
 
 Klanttevredenheid Marin
 
 
 9,0
 
 
 2014
 
 
 8,0
 
 
 8,8
 
 
 8,0
 
 
 8,9
 
 
 Marin
 
 
 
 
 Klanttevredenheid NLR
 
 
 8,7
 
 
 2014
 
 
 8,0
 
 
 8,8
 
 
 8,0
 
 
 8,7
 
 
 NLR
 
 
 
 
 Klanttevredenheid TNO
 
 
 8,3
 
 
 2014
 
 
 8,0
 
 
 8,4
 
 
 8,0
 
 
 8,6
 
 
 TNO
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentiewaarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Streefwaarde 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Streefwaarde
 2016
 
 
 Realisatie
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Kennisbenutting Deltares
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 
 96%
 
 
 >80%
 
 
 97%
 
 
 Deltares
 
 
 
 
 Kennisbenutting Marin
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 
 97%
 
 
 >80%
 
 
 100%
 
 
 Marin
 
 
 
 
 Kennisbenutting NLR
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 
 99%
 
 
 >80%
 
 
 99,5%
 
 
 NLR
 
 
 
 
 Kennisbenutting TNO
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 
 98%
 
 
 >80%
 
 
 98%
 
 
 TNO
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-
 waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie
 2015
 
 
 Streef-
 Waarde 2016
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Aantal Nederlandse bedrijven dat deelneemt aan ruimtevaartprogramma’s ESA
 
 
 121
 
 
 2015
 
 
 100
 
 
 121
 
 
 125
 
 
 n.n.b.
 
 
 ESA
 
 
 
 
 Ruimtevaart geo-return/retour (%)
 
 
 1,09
 
 
 2011
 
 
 1
 
 
 1,02
 
 
 1
 
 
 1,18
 
 
 ESA
 
 
 
 
 
 
 Fiscale regelingen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2010
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Aantal bedrijven dat gebruik maakt van WBSO
 
 
 19.450
 
 
 20.530
 
 
 22.220
 
 
 22.640
 
 
 22.974
 
 
 22.980
 
 
 22.330
 
 
 
 
 Door WBSO ondersteunde private R&D-uitgaven (S&O-loon, x € 1 mln)
 
 
 3.377
 
 
 3.571
 
 
 3.854
 
 
 3.917
 
 
 3.997
 
 
 3.868
 
 
 3.930
 
 
 
 
 
 Toelichting op de ontvangsten
 De ontvangsten lagen € 10,7 mln boven de oorspronkelijke raming in de begroting. Dit wordt met name verklaard uit de hoger dan geraamde ontvangsten voor luchtvaartkredieten (€ 5,7 mln). Dit komt doordat er door de bedrijven in 2016 veel is afgeleverd (een hoge omzet leidt tot een hoge terugbetaling).
 Daarnaast zijn de ontvangsten op grond van de uitvoering van de Rijksoctrooiwet 1995 ook hoger dan de raming (€ 6,3 mln). Dit wordt veroorzaakt door een groter aantal gevalideerde Europese octrooien onder andere als gevolg van het wegwerken van de achterstanden in de verlening van Europese octrooien door het Europees Octrooibureau.
 
 
 
 13
 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 Algemene doelstelling
 Bedrijven zijn de motor achter economische groei. De overheid zet zich in om de juiste voorwaarden voor een excellent ondernemersklimaat te creëren, zodat bedrijven kunnen investeren en groeien. Bijzondere aandacht gaat daarbij uit naar de concurrentiekracht van negen topsectoren en naar groene groei.
 
 Om deze doelstelling te bereiken zet de Minister van Economische Zaken financiële instrumenten in, zoals borgstellingen en garanties. De financiële instrumenten verbeteren de toegang tot financiering voor het Nederlandse bedrijfsleven.
 Daarnaast maakt de Minister van Economische Zaken gebruik van niet-financiële instrumenten, zoals het terugdringen van onnodige regeldruk en het verbeteren van (digitale) dienstverlening aan bedrijven. Onder deze doelstelling valt ook het opschalen van ICT toepassingen om maatschappelijke en economische uitdagingen op te lossen, bijvoorbeeld met de ICT-doorbraakprojecten. Via onder andere het interdepartementaal programma Biobased Economy, de Green Deal aanpak en het aanpassen van belemmerende regelgeving wordt bijgedragen aan groene economische groei.
 
 Rol en verantwoordelijkheid
 De Minister van Economische Zaken is vanuit een stimulerende rol verantwoordelijk voor het scheppen van randvoorwaarden voor een excellent ondernemingsklimaat door:
 Stimuleren
 
 
 •
 Het stimuleren van een ambitieuze en duurzame ondernemerschapscultuur.
 
 
 •
 Het stimuleren van de start en (internationale) doorgroei van bedrijven.
 
 
 •
 Het stimuleren van de implementatie en het gebruik van generieke digitale voorzieningen door alle overheidsorganisaties om de dienstverlening aan ondernemers te verbeteren, zoals eHerkenning, het digitaal Ondernemersplein, het Ondernemingsdossier en Standard Business Reporting.
 
 
 •
 Het stimuleren van het gebruik en kennis van ICT door het midden- en kleinbedrijf, in de topsectoren, de industrie en in sectoren als de detailhandel, logistiek, agro en het onderwijs door het in publiek-private samenwerking uitvoeren van de actieagenda Smart Industry, het Retailpact en de ICT-doorbraakprojecten.
 
 
 •
 De stimulering, coördinatie en facilitering van de transitie naar een biobased economy.
 
 
 •
 Het bevorderen van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.
 
 
 Regisseren/faciliteren
 
 
 •
 Het ondersteunen van de toegang tot (risico)kapitaal voor bedrijven en de transitie op de kapitaalmarkt met voldoende ruimte voor alternatieve vormen van financiering.
 
 
 •
 Inzetten op verdere investeringen in Nederland onder meer via de Nederlands Investeringsagentschap (NIA) en via het private initiatief van institutionele beleggers in de vorm van de Nederlandse Investeringsinstelling (NLII).
 
 
 •
 Het versterken van het startup ecosysteem onder de overkoepelende term StartupDelta.
 
 
 •
 Het verbeteren van de dienstverlening aan de ondernemers door de Kamer van Koophandel, onder andere door middel van Ondernemerspleinen.
 
 
 •
 De kabinetsbrede coördinatie van het topsectorenbeleid.
 
 
 •
 Het versterken van de bijdrage van ICT-innovatie aan de economie, onder meer door het vernieuwen van de kennis- en innovatieagenda 2016–2017 (Roadmap ICT voor de topsectoren), een topsectorenplan big data en een Human Capital agenda ICT.
 
 
 •
 De coördinatie en het faciliteren van het kabinetsbrede regeldrukverminderingsprogramma «Goed Geregeld, een verantwoorde vermindering van regeldruk 2012–2017». In dit programma zijn de vakministers verantwoordelijk voor de regeldrukvermindering op hun beleidsterrein. De Minister van Economische Zaken coördineert de aanpak voor bedrijven, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de aanpak voor burgers en professionals, evenals het lokaal toezicht.
 
 
 •
 Faciliteren van het Nederlandse bedrijfsleven in hun duurzame grondstoffenvoorzieningszekerheid zoals in de grondstoffennotitie.
 
 
 •
 De coördinatie van het Groene Groei-traject en de Green Deal aanpak.
 
 
 •
 Het waarborgen van een internationaal level playing field.
 
 
 •
 Een betere aansluiting tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt.
 
 
 •
 Het verbeteren van de match tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt voor technisch personeel (Techniekpact).
 
 
 Uitgangspunt is de juiste randvoorwaarden te creëren en ondernemers de ruimte te geven voor vernieuwing en groei. In dialoog met bedrijven, maatschappelijke organisaties en medeoverheden worden kansen benut en knelpunten opgelost. De Minister van EZ is gesprekspartner en aanspreekpunt voor het bedrijfsleven, sectoren, branches en individuele bedrijven. De overheid is terughoudend met ingrijpen in het bedrijfsleven, maar er kan soms een rol zijn in geval van externe effecten, informatie-asymmetrie of verstorend gedrag van (internationale) overheden. Hiervoor zet de Minister zowel financiële instrumenten in, zoals garanties en subsidies aan bedrijven en instellingen, als niet financiële instrumenten.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1 – Global Competitiveness Index
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Positie van Nederland
 
 
 5e
 
 
 8e
 
 
 8e
 
 
 5e
 
 
 4e
 
 
 
 
 
 Bron: World Economic Forum (Global Competitiveness Report, 2016–2017)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2 – Aandeel snelle groeiers1Door een methodewijziging bij het CBS wijken de cijfers beperkt af van de cijfers die in een eerder jaarverslag zijn verwerkt.
 
 
 2008/2011
 
 
 2009/2012
 
 
 2010/2013
 
 
 2011/2014
 
 
 2012/2015
 
 
 
 
 Nederland
 
 
 3,3%
 
 
 3,5%
 
 
 3,5%
 
 
 3,4%
 
 
 4,0%
 
 
 
 
 
 Bron: CBS
 
 
 Beleidsconclusies
 Bedrijfsfinanciering
 Alhoewel de situatie op de financieringsmarkt, en met name voor het MKB, de afgelopen jaren is verbeterd, wordt deze ontwikkeling niet ondersteund door de slagingspercentages van kredietaanvragen van het MKB. Deze slagingspercentages nemen voor het MKB af in de financieringsmonitor 2016–1 ten opzichte van de vorige meting in 2015 en liggen al substantieel lager dan de slagingspercentages van kredietaanvragen van het grootbedrijf. Inzet op bedrijfsfinanciering met het financieringsinstrumentarium en diverse aanvullende maatregelen blijft om bovenstaande redenen belangrijk. Met de maatregelen in het Aanvullend Actieplan MKB-financiering (TK, 32 637, nr. 270) zijn belangrijke acties uitgevoerd om het aanbod in de markt van MKB-financiering te verbreden en fricties en onvolkomenheden in de markt op te lossen. Het toegenomen gebruik van de bestaande financieringsinstrumenten, zoals de Borgstelling MKB, de Garantie Ondernemingsfinanciering en de Groeifaciliteit, in combinatie met het aanvullend actieplan geeft het belang van deze faciliteiten aan. Komende tijd blijft inzet op MKB-financiering nodig. Er is een duidelijke behoefte aan risicokapitaal en ruimte voor ondernemers om te investeren. Aangezien ontwikkelingen aan de aanbodzijde van de MKB-financieringsmarkt relatief nieuw zijn en de markt een snelle transitie doormaakt, kan nog niet gezegd worden dat hiermee het aanbod aan MKB-financiering in Nederland adequaat is.
 Ambitieus Ondernemerschap
 Groei en doorgroei van startups en scale-ups zijn van belang voor het ontwikkelen en op de markt brengen van nieuwe producten, diensten en processen. Zij zorgen voor economische groei en oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. Hoofdpunt van de beleidsagenda is de uitvoering van StartupDelta. StartupDelta heeft in de periode 2015 tot medio 2016 met Neelie Kroes als special envoy veel resultaat bereikt, zoals de aanpassing van de gebruikelijkloonregeling en de internationale positionering van Nederland als vestigingsplaats voor startups en scale-ups. Vanwege de successen en het draagvlak bij de partners in het ecosysteem om door te gaan heeft het Kabinet in mei 2016 besloten om de publiek-private samenwerking voort te zetten onder de naam StartupDelta2020 met Prins Constantijn van Oranje als special envoy. De basis voor de werkzaamheden van StartupDelta2020 is het actieprogramma 2016–2017, dat in het najaar is gelanceerd en inzet op het agenderen en realiseren van maatregelen op de thema’s kapitaal, talent, kennis, markten en netwerken.
 Techniekpact
 Met het Techniekpact wordt er sinds 2013 via regionale aanpak beter ingespeeld op de specifieke arbeidsmarktvraagstukken en het in stand houden van relevant onderwijsaanbod in de techniek. De overkoepelende ambitie van het Techniekpact is dat 4 op de 10 jongeren een technische opleiding volgt in 2020 (voor het mbo is de tussentijdse ambitie gesteld op 30% in 2016). Voor het schooljaar 2015/2016 volgt in het middelbaar beroepsonderwijs 31% een technische opleiding, dat gelijk is aan het percentage in 2013/14. Het aandeel instromende studenten bètatechniek steeg in het hoger beroepsonderwijs van 20% in 2013/14 naar 24% in 2015/16, in het wetenschappelijk onderwijs is het percentage gestegen van 34% in 2013/14 naar 36% in 2015/16. De cijfers tonen een positieve trend wat betreft stijgende instroom in technische opleidingen, waarmee de ambitie van 4 op 10 in 2020 binnen bereik is.
 Groene Groei
 De transitie naar groene groei en een duurzame samenleving krijgt vorm door de inspanningen van bedrijfsleven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en overheden (Tussenbalans Groene Groei, 2015). De Green Deals zijn hiervoor een belangrijk en succesvol instrument, zo blijkt uit de in 2016 uitgevoerde evaluatie van dit instrument. Sinds de start in 2011 zijn inmiddels 208 Green Deals getekend (www.greendeals.nl). Voorbeelden van in 2016 afgesloten deals zijn elektrisch vervoer 2016–2020, biobased producten voor openbare ruimten en geothermie Brabant. Ook is in 2016 de eerste internationale green deal getekend (North Sea Resources Roundabout) en zijn – geïnspireerd door de green deals – de eerste health deals getekend.
 In september 2016 bracht het kabinet het rijksbrede programma Circulaire Economie uit met als stip op de horizon een volledig circulaire economie in 2050. Als eerste uitwerking van het programma is in het najaar van 2016 gewerkt aan het grondstoffenakkoord, waarmee partijen in het veld zich committeren aan de ambities van het rijksbrede programma en een concrete bijdrage willen gaan leveren aan de realisatie hiervan. Het grondstoffenakkoord is op 24 januari 2017 ondertekend door meer dan 200 partijen.
 Groene groei en circulaire economie vraagt innovatieve investeringen van ondernemers. Ondernemers lopen daarbij aan tegen belemmeringen in wet en regelgeving. Met het interdepartementale programma Ruimte in Regels www.ruimteinregels.nl werkt het kabinet aan het wegnemen van deze belemmeringen. In 2016 is onder andere gewerkt aan oplossingen voor belemmeringen die betrekking hebben op de deeleconomie, biobased economie, mestverwaarding, afval als grondstof, bouw en chemie (middels het chemieloket). Ruimte in Regels heeft 306 belemmeringen opgepakt waarvan er inmiddels 163 belemmeringen zijn opgelost of afgerond. Het oppakken van concrete casuïstiek geeft een goede impuls aan de gewenste innovaties.
 Elektrisch Vervoer
 EZ heeft ambities op het terrein van elektrisch vervoer. Zo is in het Energieakkoord en de Energieagenda de ambitie opgenomen dat in 2035 alle nieuw verkochte auto’s in staat zijn tot CO2 emissievrij rijden. Eind 2016 heeft de Minister van Economische Zaken de visie op de laadinfrastructuur naar de Tweede Kamer gezonden. Vanwege het succes van de Green Deal publieke laadinfrastructuur is er eind 2016 € 1,5 mln extra budget vrijgemaakt voor een bijdrage aan de publieke laadinfrastructuur.
 ICT en regeldruk
 Om de toepassing van ICT en digitale technologie binnen de topsectoren verder aan te jagen heeft Team ICT ook in 2016 een aantal belangrijke stappen gezet. Om de mogelijkheden van big data innovatie te benutten is het publiek-private programma Commit2Data gestart. Dit is een cross-sectoraal en meerjarig programma voor big data onderzoek en innovatie. Consortia hebben voorstellen voor het slimmer maken van de maakindustrie, logistiek, energiesector en generieke big data vraagstukken, via calls van NWO. Om het MKB te helpen bij big data innovatie is de eerste regionale big data hub geopend in Amsterdam, op initiatief van TNO. De Kamer van Koophandel heeft voorlichting gegeven aan het MKB over big data kansen. Zie ook: https://www.dutchdigitaldelta.nl/commit2data
 Verder is een publiek-privaat consortium gestart om te experimenteren met supersnelle draadloze 5G-technologie in Noord-Groningen, onder meer voor innovatieve toepassingen voor zorg, landbouw en mobiliteit. Dit is mede mogelijk gemaakt door EZ, de Economic Board Groningen en bedrijven, kennis- en onderwijsinstellingen. Zie ook: http://www.5groningen.nl
 De onstuimige groei van de ICT gaat gepaard met een grote behoefte aan personeel met de juiste vaardigheden. Het onderwijs kan deze vraag van de arbeidsmarkt moeilijk bijbenen. Zowel bij bedrijven in de ICT-sector als daarbuiten loopt het aantal vacatures op. Om beter op die vraag in te kunnen spelen, heeft het Team ICT een ICT-Human Capital Actieagenda opgesteld, samen met het veld. Een resultaat is dat in de Regio Utrecht aanbieders van ICT-opleidingen (WO, HBO, MBO) zijn gaan samenwerken om het onderwijsaanbod meer te richten op het opleiden voor big data professionals.
 
 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 13 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 977.386
 
 
 
 
 725.485
 
 
 
 
 757.490
 
 
 
 
 928.330
 
 
 
 
 1.063.313
 
 
 
 
 1.836.110
 
 
 
 
 – 772.797
 
 
 
 
 
 Waarvan garantieverplichtingen
 
 
 709.448
 
 
 463.183
 
 
 516.609
 
 
 722.430
 
 
 851.655
 
 
 1.650.000
 
 
 – 798.345
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 312.203
 
 
 
 
 436.722
 
 
 
 
 404.941
 
 
 
 
 294.859
 
 
 
 
 278.569
 
 
 
 
 265.166
 
 
 
 
 13.403
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Garanties
 
 
 
 
 144.946
 
 
 
 
 114.100
 
 
 
 
 153.377
 
 
 
 
 91.429
 
 
 
 
 54.648
 
 
 
 
 67.480
 
 
 
 
 – 12.832
 
 
 
 
 
 BMKB
 
 
 126.302
 
 
 102.422
 
 
 97.779
 
 
 65.330
 
 
 34.972
 
 
 42.594
 
 
 – 7.622
 
 
 
 
 Storting begrotingsreserve BMKB
 
 
 
 
 26.555
 
 
 
 4.465
 
 
 0
 
 
 4.465
 
 
 
 
 Groeifaciliteit
 
 
 2.270
 
 
 2.360
 
 
 2.168
 
 
 3.499
 
 
 6.062
 
 
 9.365
 
 
 – 3.303
 
 
 
 
 Storting begrotingsreserve Groeifaciliteit 
 
 
 
 
 
 12.000
 
 
 
 
 
 
 
 Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
 
 
 16.374
 
 
 9.274
 
 
 17.875
 
 
 10.600
 
 
 2.056
 
 
 11.842
 
 
 – 9.786
 
 
 
 
 Storting begrotingsreserve GO
 
 
 
 
 
 
 7.001
 
 
 0
 
 
 7.001
 
 
 
 
 Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfinanciering
 
 
 
 44
 
 
 
 
 
 3.679
 
 
 – 3.679
 
 
 
 
 Storting begrotingsreserve Scheepsnieuwbouwfinanciering
 
 
 
 
 
 
 92
 
 
 0
 
 
 92
 
 
 
 
 Storting begrotingsreserve MKB Financiering
 
 
 
 
 9.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subsidies
 
 
 
 
 71.136
 
 
 
 
 77.685
 
 
 
 
 30.567
 
 
 
 
 26.537
 
 
 
 
 15.907
 
 
 
 
 21.486
 
 
 
 
 – 5.579
 
 
 
 
 
 Bevorderen ondernemerschap
 
 
 7.928
 
 
 7.383
 
 
 8.254
 
 
 10.675
 
 
 9.905
 
 
 10.709
 
 
 – 804
 
 
 
 
 Interdepartementaal Programma Biobased Economy
 
 
 12.521
 
 
 7.829
 
 
 3.509
 
 
 951
 
 
 1.095
 
 
 2.884
 
 
 – 1.789
 
 
 
 
 Microkrediet
 
 
 750
 
 
 30.989
 
 
 506
 
 
 300
 
 
 
 
 
 
 
 Uitfinanciering subsidies
 
 
 49.937
 
 
 31.484
 
 
 18.298
 
 
 14.611
 
 
 4.907
 
 
 7.893
 
 
 – 2.986
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 34.353
 
 
 
 
 24.660
 
 
 
 
 24.104
 
 
 
 
 21.411
 
 
 
 
 20.783
 
 
 
 
 20.956
 
 
 
 
 – 173
 
 
 
 
 
 Onderzoek & ontwikkeling
 
 
 3.942
 
 
 4.706
 
 
 2.640
 
 
 2.120
 
 
 1.351
 
 
 1.019
 
 
 332
 
 
 
 
 ICT-beleid
 
 
 28.974
 
 
 18.118
 
 
 20.001
 
 
 18.040
 
 
 18.319
 
 
 17.611
 
 
 708
 
 
 
 
 Beleidsvoorbereiding en evaluaties
 
 
 283
 
 
 831
 
 
 459
 
 
 
 
 120
 
 
 – 120
 
 
 
 
 Regiegroep Regeldruk/ACTAL
 
 
 1.154
 
 
 1.005
 
 
 1.004
 
 
 1.251
 
 
 1.113
 
 
 2.206
 
 
 – 1.093
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
 
 
 
 
 22.195
 
 
 
 
 21.701
 
 
 
 
 17.034
 
 
 
 
 13.536
 
 
 
 
 13.471
 
 
 
 
 12.319
 
 
 
 
 1.152
 
 
 
 
 
 NBTC
 
 
 15.213
 
 
 13.536
 
 
 10.152
 
 
 8.810
 
 
 8.634
 
 
 8.469
 
 
 165
 
 
 
 
 UNWTO
 
 
 252
 
 
 271
 
 
 291
 
 
 313
 
 
 321
 
 
 240
 
 
 81
 
 
 
 
 Bijdragen aan instituten
 
 
 6.730
 
 
 7.894
 
 
 6.591
 
 
 4.413
 
 
 4.516
 
 
 3.610
 
 
 906
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdrage aan ZBO’s/RWT’s
 
 
 
 
 18.496
 
 
 
 
 153.144
 
 
 
 
 150.288
 
 
 
 
 109.287
 
 
 
 
 135.775
 
 
 
 
 117.606
 
 
 
 
 18.169
 
 
 
 
 
 Kamer van Koophandel / Ondernemerspleinen
 
 
 18.496
 
 
 153.144
 
 
 150.288
 
 
 109.287
 
 
 135.775
 
 
 117.606
 
 
 18.169
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan agentschappen
 
 
 
 
 21.077
 
 
 
 
 45.430
 
 
 
 
 29.573
 
 
 
 
 32.659
 
 
 
 
 37.984
 
 
 
 
 25.319
 
 
 
 
 12.665
 
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 
 
 8.368
 
 
 28.582
 
 
 25.906
 
 
 30.501
 
 
 33.328
 
 
 23.109
 
 
 10.219
 
 
 
 
 Agentschap Telecom
 
 
 
 
 
 
 2.711
 
 
 0
 
 
 2.711
 
 
 
 
 DICTU
 
 
 
 8.149
 
 
 22
 
 
 
 
 
 
 
 
 Logius
 
 
 12.709
 
 
 8.699
 
 
 3.645
 
 
 2.158
 
 
 1.945
 
 
 2.210
 
 
 – 265
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ONTVANGSTEN
 
 
 
 
 41.763
 
 
 
 
 37.435
 
 
 
 
 55.967
 
 
 
 
 63.493
 
 
 
 
 56.243
 
 
 
 
 61.952
 
 
 
 
 – 5.709
 
 
 
 
 
 BMKB
 
 
 23.645
 
 
 21.544
 
 
 30.389
 
 
 32.307
 
 
 35.572
 
 
 29.000
 
 
 6.572
 
 
 
 
 Onttrekking begrotingsreserve BMKB
 
 
 
 
 
 12.387
 
 
 
 5.000
 
 
 – 5.000
 
 
 
 
 Groeifaciliteit
 
 
 2.154
 
 
 2.047
 
 
 2.436
 
 
 2.964
 
 
 4.376
 
 
 8.000
 
 
 – 3.624
 
 
 
 
 Onttrekking begrotingsreserve Groeifaciliteit
 
 
 
 
 
 
 831
 
 
 0
 
 
 831
 
 
 
 
 Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
 
 
 13.391
 
 
 10.160
 
 
 18.992
 
 
 9.443
 
 
 9.653
 
 
 13.000
 
 
 – 3.347
 
 
 
 
 Onttrekking begrotingsreserve GO
 
 
 
 
 9.612
 
 
 1.898
 
 
 
 
 
 
 
 Borgstelling Scheepsnieuwbouw
 
 
 
 44
 
 
 46
 
 
 15
 
 
 127
 
 
 4.000
 
 
 – 3.873
 
 
 
 
 Joint Strike Fighter
 
 
 879
 
 
 1.418
 
 
 988
 
 
 1.297
 
 
 1.476
 
 
 1.843
 
 
 – 367
 
 
 
 
 Diverse ontvangsten
 
 
 1.694
 
 
 2.223
 
 
 3.116
 
 
 3.184
 
 
 4.208
 
 
 1.109
 
 
 3.099
 
 
 
 
 
 Toelichting op de verplichtingen
 De gerealiseerde verplichtingen waren in 2016 € 773 mln lager dan de oorspronkelijke begroting. De belangrijkste oorzaak hiervan is gelegen in lager dan geraamde garantieverplichtingen (– € 787 mln). Het is geen doel op zich om de garantieruimte van de verschillende garantieregelingen ook daadwerkelijk maximaal te realiseren. De geraamde bedragen in de begroting zijn de maximale garantieplafonds die jaarlijks via de verschillende regelingen benut mogen worden. De benutting van de BMKB, Groeifaciliteit (GF) en de Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) was hoger dan of vergelijkbaar aan de benutting in 2015 al bleef op deze regelingen wel ruimte onbenut: BMKB (– € 108 mln), GF (– € 33 mln) en de GO (– € 281 mln). De Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering werd in 2016 niet benut (– € 400 mln). Tegenover deze lagere garantieverplichtingen stonden stortingen in de begrotingsreserves van de BMKB (€ 4,5 mln), de GO (€ 7 mln) en de GSF (€ 0,1 mln) en werd voor € 25 mln aan garantieverplichtingen aangegaan in het kader van het Aanvullend Actieplan MKB-financiering op de funding van alternatieve financiers.
 Naast deze mutaties op de garantieverplichtingen waren de belangrijkste mutaties op de overige budgetten: Bevorderen Ondernemerschap (– € 2,2 mln) als gevolg van overheveling naar de bijdrage aan RVO.nl voor onder andere het Nedelands Investeringsagentschap, de transparantie benchmark en de funding garanties in het kader van het Aanvullende Actieplan), Small Business Innovation Research (– € 2,5 mln als gevolg van de overheveling van dit budget naar beleidsartikel 12), ICT-beleid (– € 2,1 mln als gevolg van overhevelingen naar de bijdrage aan RVO.nl voor de uitvoering van opdrachten in het kader van onder andere doorontwikkeling berichtenbox bedrijven en de digitale ondernemerspleinen, programma Boeren aan de Box en Digital Gateway). Tegenover deze lagere verplichtingenrealisatie stonden hogere verplichtingenrealisaties (€ 9,6 mln) op de bijdrage aan RVO.nl als gevolg van de hiervoor genoemde overhevelingen ten aan laste van Bevorderen Ondernemerschap en ICT-beleid en daarnaast onder anderen bijdragen ten behoeve van de uitvoering van de GO, de Groeifacilteit en eIDAS, de provinciale bijdrage aan het NIA, een overheveling van uitvoeringsbudget RVO.nl van beleidsartikel 12 naar beleidsartikel 13 en de bijstelling voor loon- en prijscompensatie. Daarnaast was er een hogere verplichtingenrealisatie ten behoeve van: Agentschap Telecom (€ 2,7 mln) ten behoeve van in het bijzonder het toezicht op de Europese eIDAS-verordening; de Kamer van Koophandel (€ 7,5 mln) als gevolg van de jaarlijkse bijdragen van andere departementen voor inputfinanciering van het handelsregister, de toevoeging van loon en prijsbijstelling voor 2016, aanvullende bijdragen voor (door)ontwikkeling van het digitaal ondernemersplein en voor de uitvoering van het programma «NL groeit» in 2017; Bijdragen aan instituten ten behoeve van in het bijzonder het voorschot op de bijdrage aan de Stichting ter bevordering van de uitvoer (SBU) voor 2017 (€ 1,1 mln).
 Toelichting op de uitgaven
 De realisatie van de uitgaven voor garanties is € 12,8 mln lager dan oorspronkelijk begroot. Voor de BMKB werd voor € 7,6 mln minder aan schades gedeclareerd als gevolg van de daling in het aantal faillissementen. Tegenover deze lagere schades staat een storting in de begrotingsreserve BMKB van € 4,5 mln om eventueel tegenvallende schades in latere jaren te kunnen opvangen. Voor de Groeifaciliteit lag de realisatie € 3,3 mln onder de raming. Doordat de benutting in de afgelopen jaren lager lag dan het garantieplafond, vallen ook de schades lager uit dan de raming. Doordat bij de Garantie Ondernemingsfinanciering de schades beperkt bleven tot € 2,1 mln kon € 7 mln aan de begrotingsreserve GO worden toegevoegd voor eventueel tegenvallende schades in komende jaren. De Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering is de afgelopen jaren beperkt benut. Er waren voor deze regeling geen schadeposten. Er kon daarom € 0,1 mln van de ontvangsten aan de reserve worden toegevoegd.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Verstrekte garanties BMKB, x € 1 mln
 
 
 909
 
 
 486
 
 
 344
 
 
 372
 
 
 446
 
 
 657
 
 
 
 
 Totaal aantal verstrekte garanties
 
 
 4.325
 
 
 2.640
 
 
 1.983
 
 
 1.949
 
 
 2.545
 
 
 3.688
 
 
 
 
 
 Bron: RVO.nl
 
 
 Het bedrag en aantal verstrekte BMKB garanties is in 2016 verder toegenomen. Het gebruik van de BMKB is sterk afhankelijk van het aantal MKB-kredietaanvragen en toekenningen daarvan: de BMKB verstrekt een borgstelling voor in de kern gezonde midden- en kleinbedrijven die onvoldoende onderpand hebben om een krediet te verkrijgen voor nieuwe investeringen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Verstrekte garanties Groeifaciliteit, x € 1 mln
 
 
 12
 
 
 13
 
 
 8
 
 
 32
 
 
 19
 
 
 37
 
 
 
 
 Totaal aantal verstrekte garanties
 
 
 17
 
 
 21
 
 
 16
 
 
 20
 
 
 14
 
 
 17
 
 
 
 
 
 Bron: RVO.nl
 
 
 De Groeifaciliteit heeft in 2016 de toegang tot (risico)kapitaal verbeterd. De stijgende trend is in 2016 doorgezet en de eerste lening van het Achtergestelde Leningenfonds van het NLII is verstrekt.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Verstrekte garanties GO, x € 1 mln
 
 
 261
 
 
 103
 
 
 103
 
 
 82
 
 
 137
 
 
 58
 
 
 
 
 Totaal aantal verstrekte garanties
 
 
 62
 
 
 53
 
 
 51
 
 
 39
 
 
 76
 
 
 36
 
 
 
 
 
 Bron: RVO.nl
 
 
 De GO-regeling biedt middelgrote en grote bedrijven de mogelijkheid een garantie van 50% van de overheid te verkrijgen, zodat nieuwe bankleningen en/of bankgaranties kunnen worden verstrekt. De GO-regeling is kostendekkend, met als opzet dat banken er slechts gebruik van maken indien zij vanwege het risicoprofiel zelfstandig niet of onvoldoende in staat zijn in de kern gezonde bedrijven te financieren. Het aantal verstrekte garanties in het kader van de GO-regeling is over 2016 afgenomen ten opzichte van 2015.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Verstrekte garanties Scheepsnieuwbouw, x € 1 mln1De cijfers over 2013 zijn aangepast ten opzichte van de cijfers in het jaarverslag 2015 omdat per abuis het aantal fiatteringen werden vermeld in plaats van het aantal contracteringen.
 
 
 11
 
 
 –
 
 
 3
 
 
 –
 
 
 
 
 Totaal aantal verstrekte garanties
 
 
 4
 
 
 –
 
 
 1
 
 
 –
 
 
 
 
 
 Bron: RVO.nl
 
 
 Subsidies
 De realisatie van de subsidies was € 5,6 mln lager dan de oorspronkelijke begroting. Er was minder budget benodigd voor in het bijzonder de uitfinanciering van de nog openstaande verplichtingen voor de subsidieregeling Innovatieve Scheepsbouw (SIS, – € 0,4 mln), het Besluit subsidies regionale investeringsprojecten 2000 (BSRI, – € 1,3 mln) en het Valorisatieprogramma (– € 1,1 mln). Daarnaast werd het budget samenhangend met het Small Business Innovation Research (SBIR) programma overgeheveld naar beleidsartikel 12 (– € 1,5 mln).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie- waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Aantal verstrekte kredieten (Micro- en MKB-krediet)
 
 
 610
 
 
 2009
 
 
 1.550
 
 
 1.500
 
 
 2.250
 
 
 1.750
 
 
 Qredits
 
 
 
 
 
 
 In 2016 zijn 1.750 kredieten aan kleine en startende ondernemers verstrekt, te weten 1.480 microkredieten, 105 MKB-kredieten en 165 flexibele kredieten. Dit zijn 250 kredieten meer dan vorig jaar.
 Het aantal verstrekte microkredieten is toegenomen ten opzichte van 2015 (14%). Dit is een mooi resultaat, daar verstrekking microkredieten de kernactiviteit van Qredits is.
 Het aantal aangevraagde MKB-kredieten is aanzienlijk toegenomen. Echter het aantal verstrekte MKB kredieten is achtergebleven bij de prognose (van 250). Voor een MKB krediet is een afwijzing van de bank verplicht, en is er dus al goed naar deze kredietaanvragen gekeken. De meeste aanvragen waren bestaande bedrijven die in een forse verliessituatie zitten en derhalve niet financierbaar.
 Medio 2016 heeft Qredits het flexibele krediet geïntroduceerd voor de financiering van werkkapitaal. Er is veel vraag naar flexibele kredieten. Inmiddels hebben 165 ondernemers een flexibel krediet ontvangen. Dit is lager dan de prognose. De reden hiervoor is dat het product later geïntroduceerd is dan gepland, omdat de uitwerking van de ict-infrastructuur meer tijd vergde.
 
 Opdrachten
 
 Vermindering regeldruk (bedragen x € 1 mln)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie- waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Netto verlaging regeldruk (cumulatief)
 
 
 527,4
 
 
 2013
 
 
 2.300
 
 
 1.808 van
 2.500
 
 
 2.200
 
 
 2.228 van 2.500
 
 
 EZ
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
 De kasuitgaven op Kamer van Koophandel/Ondernemerspleinen zijn in 2016 circa € 18,2 mln hoger dan begroot. Dit is verklaarbaar vanuit de jaarlijkse bijdragen van andere departementen en diensten die EZ aanvullend beschikbaar heeft gesteld aan de Kamer van Koophandel voor inputfinanciering van het handelsregister (€ 0,9 mln), de toevoeging van loon en prijsbijstelling voor 2016 (€ 2,6 mln), een kasschuif ten behoeve van een vervroegd voorschot voor de Kamer van Koophandel in 2016 voor 2017 in het kader van liquiditeit (€ 13,6 mln), een aanvullende bijdrage voor (door)ontwikkeling van het digitaal ondernemersplein (€ 0,5 mln) en de benodigde resterende bijdrage voor programma «NL groeit» 2016 (€ 0,6 mln).
 Bijdragen aan agentschappen
 De bijdragen aan agentschappen was € 12,7 mln hoger dan de oorspronkelijke raming. Dit is het gevolg van met name het toevoegen van budgetten voor de uitvoering van diverse taken door RVO.nl (€ 10,2 mln) en Agentschap Telecom (€ 2,7 mln). De aanvullende middelen voor RVO.nl betroffen in het bijzonder: het Nederlands Investeringsagentschap (NIA), de transparantie benchmark, de funding garanties in het kader van het Aanvullende Actieplan, doorontwikkeling berichtenbox bedrijven en de digitale ondernemerspleinen, programma Boeren aan de Box, Digital Gateway, de Garantie Ondernemingsfinanciering, de Groeifaciliteit, eIDAS, de provinciale bijdrage aan het NIA, een overheveling van uitvoeringsbudget RVO.nl van beleidsartikel 12 naar beleidsartikel 13 en de bijstelling voor loon- en prijscompensatie. De aanvullende werkzaamheden voor Agentschap Telecom betroffen onder andere het toezicht op de Europese eIDAS-verordening.
 
 Industrieel participatiebeleid (bedragen x € 1 mln)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie- waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Gerealiseerde invulling compensatie / IP-verplichting (5 jaars gemiddelde)
 
 
 383
 
 
 2014
 
 
 350
 
 
 347
 
 
 350
 
 
 301
 
 
 EZ
 
 
 
 
 
 De uitvoering van de industriële participatie overeenkomsten met het plaatsen van opdrachten door buitenlandse bedrijven in Nederland is in 2016 conform verwachting verlopen. Toch is de realisatie lager uitgevallen dan geraamd. De belangrijkste oorzaak hiervan is dat de nieuwe overeenkomsten voor Industriële Participatie grotendeels in de 2e helft van het jaar zijn afgesloten. De daarin gemaakte afspraken leiden pas in de komende jaren tot activiteiten met de Nederlandse industrie en worden pas dan geteld als realisatie. Omdat de definitieve realisatiecijfers van de afgelopen jaren beperkt naar boven zijn bijgesteld, wijkt het realisatiecijfer 2015 af van de verantwoording in het jaarverslag 2015.
 Toelichting op de ontvangsten
 De ontvangsten zijn € 5,7 mln lager dan de oorspronkelijke raming in de begroting. Dit is in het bijzonder te wijten aan de lagere ontvangsten op de Groeifaciliteit (– € 3,6 mln), de Garantie Ondernemingsfinanciering (– € 3,3 mln) en de Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering (– € 3,9 mln). Deze lagere ontvangsten zijn het gevolg van de benutting in de afgelopen jaren die op een lager niveau lag dan het maximaal toegestane plafond. Voor de BMKB hoefden geen middelen onttrokken te worden aan de begrotingsreserve zoals oorspronkelijk geraamd was (– € 5 mln), omdat de premie-ontvangsten voldoende waren om de gerealiseerde schades te compenseren. De premie-ontvangsten voor de BMKB waren € 6,6 mln hoger dan geraamd vanwege de toegenomen benutting tot ruim € 650 mln en terugontvangsten als gevolg van afgewezen verliesdeclaraties. Voor de Groeifaciliteit werd € 0,8 mln onttrokken aan de begrotingsreserve ter compensatie van de schadedeclaraties. Daarnaast werd voor € 3,1 mln meer ontvangsten gerealiseerd bij de afwikkeling van in het verleden verstrekte opdrachten en subsidies en door de bijdrage van de provincies aan het NIA.
 Toelichting op de begrotingsreserves
 Begrotingsreserve BMKB
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 54,2
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 4,5
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 58,61Afrondingsverschil.
 
 
 
 
 
 Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen op de begroting en de gerealiseerde ontvangensten is € 4,5 mln gestort in de begrotingsreserve BMKB.
 Begrotingsreserve Groeifaciliteit
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 17,0
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 – 0,8
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 16,2
 
 
 
 
 
 Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 0,8 mln onttrokken aan de begrotingsreserve Groeifaciliteit.
 Begrotingsreserve Garantie Ondernemingsfinanciering
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 53,1
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 7,0
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 60,1
 
 
 
 
 
 Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de uitvoeringskosten en de gerealiseerde premieontvangsten is € 7 mln gestort in de begrotingsreserve Garantie Ondernemingsfinanciering.
 Begrotingsreserve Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 10,0
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 0,1
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 10,1
 
 
 
 
 
 Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de uitvoeringskosten en de gerealiseerde premieontvangsten is € 0,1 mln gestort in de begrotingsreserve Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering.
 Begrotingsreserve Garantie MKB-financiering
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 9,0
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 9,0
 
 
 
 
 
 
 
 
 14
 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 Algemene doelstelling
 Een internationaal concurrerende energievoorziening die betrouwbaar, veilig en duurzaam is.
 Om deze doelstelling te bereiken zet EZ financiële instrumenten in zoals subsidies en garanties, maar ook niet-financiële instrumenten zoals het stroomlijnen van energieregelgeving om de werking van de energiemarkt te verbeteren, de regeldruk te verminderen en efficiënter toezicht mogelijk te maken.
 Rol en verantwoordelijkheid
 De Minister van EZ is op grond van de Elektriciteitswet en de Gaswet verantwoordelijk voor het energiebeleid. Hieruit vloeien de volgende verantwoordelijkheden voort:
 Financieren
 
 
 •
 Het voeren van het financieel instrumentarium op de beleidsterreinen hernieuwbare energie, energiebesparing en innovatieve energietechnologieën.
 
 
 (Doen)Uitvoeren
 
 
 •
 Het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie (conform afspraken Energieakkoord: 14% in 2020 en 16% in 2023).
 
 
 •
 Het vergroten van het aandeel energiebesparing (conform afspraken Energieakkoord: besparing met gemiddeld 1,5% per jaar en 100 PJ in 2020).
 
 
 Regisseren
 
 
 •
 Het regisseren van de realisatie van grote energie-infrastructuur projecten die onder de rijkscoördinatieregeling vallen; dit betekent als projectminister, samen met de Minister van Infrastructuur en Milieu, verantwoordelijk voor de ruimtelijke inpassing van projecten en voor de coördinatie van benodigde projecten.
 
 
 •
 Het stimuleren van een goed werkende Europese energiemarkt met een adequate infrastructuur.
 
 
 •
 Het creëren van randvoorwaarden waardoor de energievoorziening internationaal kan concurreren en het verdienpotentieel van de energiesector ten volle wordt benut.
 
 
 •
 Het creëren van randvoorwaarden voor een doelmatige en verantwoorde winning van onze bodemschatten.
 
 
 •
 Het stimuleren van de transitie naar een duurzame en betrouwbare energievoorziening.
 
 
 •
 Het bieden van mogelijkheden aan lokale energieprojecten.
 
 
 •
 Het coördineren van het energiebesparingsbeleid via de verschillende vakministers en het stimuleren van energiebesparing in de industrie en energiesectoren.
 
 
 •
 Het stimuleren van de ontwikkeling en gebruik van innovatieve energietechnologieën.
 
 
 •
 Het stimuleren van de verdergaande reductie van CO2-uitstoot van energiebedrijven en industrie.
 
 
 Kengetal HHI en C3
 De C3 is het gezamenlijk marktaandeel van de drie grootste leveranciers. De mate van concentratie op de kleinverbruikersmarkt voor elektriciteit en gas vormt een indicatie voor de concurrentie op die markten. Een indicator hiervoor is de Herfindahl-Hirschman Index (HHI). Een markt met een HHI onder de 1.800 punten wordt gezien als een competitieve markt en een markt met een index tussen de 1.800 en 8.000 punten wordt gezien als een geconcentreerde markt.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Concentratiegraad in de retailsector elektriciteit
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 HHI
 
 
 2.465
 
 
 2.338
 
 
 2.276
 
 
 2.230
 
 
 2.152
 
 
 1.992
 
 
 
 
 
 –
 
 
 C3
 
 
 85%
 
 
 83%
 
 
 81%
 
 
 81%
 
 
 79%
 
 
 75%
 
 
 
 
 2.
 
 
 Concentratiegraad in de retailsector gas
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 HHI
 
 
 2.344
 
 
 2.258
 
 
 2.204
 
 
 2.171
 
 
 2.052
 
 
 1.895
 
 
 
 
 
 –
 
 
 C3
 
 
 83%
 
 
 81%
 
 
 79%
 
 
 79%
 
 
 77%
 
 
 74%
 
 
 
 
 
 Bron: ACM
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Elektriciteitsstoring in minuten per jaar
 
 
 23 min
 
 
 27 min
 
 
 23 min
 
 
 20 min
 
 
 33 min
 
 
 21 min
 
 
 
 
 
 Bron: Netbeheer Nederland
 
 
 Beleidsconclusies
 Groningen
 
 Het kabinet heeft in 2016 de gaswinning uit het Groningenveld de komende vijf jaar beperkt tot 24 miljard kubieke meter per jaar. Er wordt gestreefd naar een zo vlak mogelijke winning met zo min mogelijk schommelingen. Alleen in koude winters en als het strikt noodzakelijk is, mag extra gas worden geproduceerd. De Minister van EZ heeft op 30 september 2016 ingestemd met een nieuw winningsplan voor Groningen (TK 33 529, nr 309).
 In 2016 zijn de wijzigingen van de Mijnbouwwet door zowel de Eerste als de Tweede Kamer behandeld. Deze wijzigingen hebben voor een groot deel betrekking op de aanbevelingen van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) naar aanleiding van de aardbevingen in Groningen. In de Mijnbouwwet zijn meer randvoorwaarden gesteld aan de veilige winning van de bodemschatten. Zo is veiligheid voor omwonenden rond mijnbouwactiviteiten beter geborgd. De wijzigingen zijn per 1 januari 2017 in werking getreden (TK 34 348, nr. 2).
 
 STROOM
 Het door de Eerste Kamer afwijzen van het wetsvoorstel STROOM noopte tot aanvullende wetgevingstrajecten. Om noodzakelijke wijzigingen voor het tijdig realiseren van de doelstellingen van het Energieakkoord alsnog vast te leggen, is een wetsvoorstel aangenomen om TenneT aan te wijzen als netbeheerder op zee en knelpunten om windparken op land te realiseren weg te nemen. Deze wet is op 1 april 2016 in werking getreden (TK 34 401, nr 2). In december is het wetsvoorstel Voortgang energietransitie aan de Tweede Kamer aangeboden, waarmee overige relevante wijzigingen uit het wetsvoorstel STROOM alsnog kunnen worden vastgelegd (TK 34 627, nr 2).
 Wind op zee
 Op het terrein van windenergie op zee zijn grote stappen gezet, met onder andere twee succesvolle tenders van in totaal bijna 1.500 megawatt. Samen dragen zij ruim 1% punt bij aan het beoogde doel van 14% duurzame energie in 2020. De beoogde kostenreductie van 40% in 2023 is met de behaalde kostenreductie van meer dan 55% in 2016 al ruimschoots gehaald (TK 33 561, nr. 38).
 Energieakkoord voor duurzame groei
 
 De evaluatie van het Energieakkoord en de Nationale Energieverkenning (NEV) 2016 (TK 30 196 nr. 479) illustreren het succes van de aanpak van het Energieakkoord. Het Energieakkoord heeft bijgedragen aan een versnelling van de energietransitie en er zijn resultaten geboekt waarvan het zeer aannemelijk is dat die anders niet of later zouden zijn bereikt.
 Uit de NEV van 2016 blijkt dat we op koers liggen om drie van de vijf doelen uit het Energieakkoord te halen. Uitsluitend de doelen van 14% hernieuwbare energie en 100 PJ extra energiebesparing in 2020 worden volgens de doorrekening uit de NEV 2016 nog niet gehaald. Op basis van de NEV 2016 is er met de partijen bij het Energieakkoord gewerkt aan extra maatregelen om alle doelen binnen bereik te brengen. Deze maatregelen zijn toegelicht in de Voortgangsrapportage Energieakkoord die in december 2016 aan de Tweede Kamer is aangeboden. In de Voortgangsrapportage concludeert de voorzitter van de Borgingscommissie namens de 47 ondertekenaars van het akkoord dat alle doelen binnen bereik zijn (TK 30 196, nr. 503).
 In de evaluatie van de Warmtewet zijn ruim twintig knelpunten benoemd. Deze zijn verwerkt in de nieuwe Warmtewet, gericht op een betere werking van de markt voor warmtelevering en bescherming van de warmteconsument. Na de internetconsultatie in de zomer is het voorstel voor de nieuwe Warmtewet eind 2016 voor advies aan de Raad van State toegezonden (TK 34 415, nr. 1).
 In 2016 is de Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE+) weer opengesteld, dit keer met een verplichtingenbudget van € 9 mld. Om de kosteneffectiviteit van de SDE+ ook bij hogere verplichtingenbudgetten te borgen is daarbij een aantal wijzigingen doorgevoerd. Indien alle projecten tot realisatie komen, leveren deze een bijdrage van 51,8 PJ aan het doelbereik. In december 2016 is de vormgeving van de SDE+ in 2017 aangekondigd (TK 31 239 nr. 225). Daarbij zal de regeling in 2017 naar verwachting met twee keer € 6 mld verplichtingenbudget worden opengesteld.
 In 2016 is de SDE+ geëvalueerd (TK 31 239, nr. 249). Uit de evaluatie blijkt dat de vormgeving van de SDE+ leidt tot concurrentie om het beschikbare budget. Daarmee worden ondernemers geprikkeld om voor een zo laag mogelijk basisbedrag aanvragen in te dienen. CE Delft en SEO Economisch onderzoek concluderen dat de SDE+ naast kosteneffectief ook doelmatig is en adviseren om de systematiek van de SDE+ te handhaven. Verder werden de tarieven voor de Wet opslag duurzame energie voor 2017 vastgesteld (TK 34 497).
 
 Energierapport, Energiedialoog, Energieagenda
 
 In het Energierapport 2016 houdt het kabinet voor de periode ná het Energieakkoord vast aan de afspraak dat de CO2-uitstoot in 2030 met 40% en in 2050 met 80–95% moet zijn teruggedrongen op Europees niveau. Het einddoel voor 2050 is een CO2-arme energievoorziening, die veilig, betrouwbaar en betaalbaar is. Het Energierapport werd in 2016 gevolgd door de Energiedialoog, waarbij burgers, bedrijven, andere overheden en maatschappelijke organisaties zijn uitgenodigd om in dialoog te gaan over de energietransitie. In drie maanden dialoog zijn zo’n 4.000 mensen met elkaar in gesprek gegaan in 144 bijeenkomsten, waarvan het merendeel georganiseerd door partijen buiten het Rijk. Online zijn zo’n 10.000 unieke bezoekers actief geweest. De Energiedialoog heeft een veelheid en een rijkheid aan ideeën en initiatieven opgeleverd, en was daarmee een belangrijke inbreng voor de Energieagenda (TK 30 196, nr. 484).
 In de Energieagenda schetst het kabinet een helder en ambitieus perspectief voor de transitie naar een betrouwbare, betaalbare, veilige en CO2-arme energievoorziening op een kosteneffectieve wijze. De energietransitie is alleen te realiseren als burgers, bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en alle overheden hieraan bijdragen en samenwerken. Een breed pakket aan maatregelen wordt ingezet om dit te bereiken. Het kabinet zet bijvoorbeeld in op het voortzetten van de SDE+, een nieuwe routekaart voor wind op zee en het terugdringen van het gebruik van aardgas (TK 31 510, nr. 64).
 
 Europa
 Van 1 januari tot 1 juli 2016 was Nederland voor de twaalfde keer voorzitter van de Raad van Ministers van de Europese Unie. Nederland heeft de lopende agenda efficiënt en effectief uitgevoerd. In de informele en formele Energieraad is gesproken over regionale samenwerking en de noodzaak tot hervorming van de elektriciteitsmarkt om een groeiend aandeel hernieuwbare energie in het energiesysteem te kunnen integreren. Tevens heeft de Raad een algemene oriëntatie bereikt op het voorstel voor herziening van het besluit inzake intergouvernementele afspraken (IGA-besluit). Er is een politieke verklaring ondertekend om de regionale energiesamenwerking op de Noordzee een verdere impuls te geven en daarmee een belangrijke bijdrage te leveren aan de reductie van de broeikasgasuitstoot richting 2050 (TK 34 139,nr. 18).
 Ontwerp-Structuurvisie Ondergrond
 Op 11 november 2016 is in overeenstemming met de Minister van IenM de ontwerp-Structuurvisie Ondergrond aan de Tweede Kamer aangeboden (TK 33 136, nr. 14). Besluitvorming in de ontwerp-structuurvisie op schaliegas (verlenging van het kabinetsbesluit om geen commerciële opsporing en winning van schaliegas toe te staan tot 2023) is mede gebaseerd op de planMER schaliegas. Om die reden is de planMER schaliegas voor advies aan de commissie voor de milieueffectrapportage aangeboden. Het advies wordt begin 2017 verwacht.
 ECN en TNO
 In 2016 is het besluit genomen dat ECN en TNO hun krachten bundelen voor energie-innovatie. ECN wordt gesplitst, waarbij het onderzoek naar duurzame energievoorziening en de nucleaire activiteiten uit elkaar worden gehaald. Daarnaast gaat de rekenmeesterfunctie over van ECN naar het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Tot slot wordt er nader onderzoek gedaan naar een (eventuele) verdere ontvlechting van de nucleaire activiteiten van ECN (TK 30 196, nr. 476).
 
 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 14 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 2.289.462
 
 
 
 
 3.397.213
 
 
 
 
 2.646.202
 
 
 
 
 6.494.697
 
 
 
 
 17.514.501
 
 
 
 
 5.432.919
 
 
 
 
 12.081.582
 
 
 
 
 
 Waarvan garantieverplichtingen
 
 
 147.225
 
 
 47.342
 
 
 526
 
 
 31.873
 
 
 28.900
 
 
 93.050
 
 
 – 64.150
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 1.085.460
 
 
 
 
 1.251.807
 
 
 
 
 1.441.886
 
 
 
 
 1.557.919
 
 
 
 
 1.824.624
 
 
 
 
 1.820.326
 
 
 
 
 4.298
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subsidies
 
 
 
 
 857.264
 
 
 
 
 1.030.692
 
 
 
 
 1.181.789
 
 
 
 
 1.347.519
 
 
 
 
 1.621.186
 
 
 
 
 1.594.948
 
 
 
 
 26.238
 
 
 
 
 
 Topsectoren Energie
 
 
 29.792
 
 
 30.282
 
 
 34.925
 
 
 57.681
 
 
 70.432
 
 
 55.840
 
 
 14.592
 
 
 
 
 Energie-innovatie (Innovatie Agenda Energie)
 
 
 56.868
 
 
 36.766
 
 
 27.383
 
 
 17.300
 
 
 16.190
 
 
 2.377
 
 
 13.813
 
 
 
 
 Green Deal
 
 
 225
 
 
 1.889
 
 
 918
 
 
 1.809
 
 
 2.660
 
 
 16.354
 
 
 – 13.694
 
 
 
 
 Energieakkoord
 
 
 
 
 666
 
 
 10.631
 
 
 19.891
 
 
 48.089
 
 
 – 28.198
 
 
 
 
 MEP
 
 
 619.608
 
 
 505.321
 
 
 432.032
 
 
 362.995
 
 
 288.426
 
 
 278.022
 
 
 10.404
 
 
 
 
 SDE/SDE+
 
 
 100.954
 
 
 169.133
 
 
 235.116
 
 
 323.059
 
 
 631.283
 
 
 1.119.215
 
 
 – 487.932
 
 
 
 
 Storting begrotingsreserve duurzame energie
 
 
 
 225.007
 
 
 369.356
 
 
 503.423
 
 
 473.061
 
 
 0
 
 
 473.061
 
 
 
 
 Bijdrage aan ECN
 
 
 
 
 
 
 40.000
 
 
 0
 
 
 40.000
 
 
 
 
 Compensatie Energie-intensieve bedrijven (ETS)
 
 
 
 
 56.955
 
 
 31.765
 
 
 45.008
 
 
 51.000
 
 
 – 5.992
 
 
 
 
 CCS
 
 
 5.531
 
 
 5.015
 
 
 4.905
 
 
 2.500
 
 
 171
 
 
 8.040
 
 
 – 7.869
 
 
 
 
 Hoge Flux Reactor
 
 
 7.250
 
 
 7.250
 
 
 7.250
 
 
 7.250
 
 
 0
 
 
 8.111
 
 
 – 8.111
 
 
 
 
 Aanschafsubsidie zonnepanelen
 
 
 21.339
 
 
 29.632
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Regeling Sportaccomodaties
 
 
 
 
 
 
 5.822
 
 
 0
 
 
 5.822
 
 
 
 
 ISDE-regeling
 
 
 
 
 
 
 18.018
 
 
 0
 
 
 18.018
 
 
 
 
 Elektrisch rijden
 
 
 2.154
 
 
 2.535
 
 
 2.184
 
 
 1.541
 
 
 844
 
 
 0
 
 
 844
 
 
 
 
 Caribisch Nederland
 
 
 1.304
 
 
 3.161
 
 
 6.807
 
 
 17.108
 
 
 8.472
 
 
 7.900
 
 
 572
 
 
 
 
 Overige subsidies
 
 
 12.239
 
 
 14.701
 
 
 3.292
 
 
 10.457
 
 
 908
 
 
 0
 
 
 908
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Garanties
 
 
 
 
 
 526
 
 
 
 
 9.206
 
 
 
 
 1.922
 
 
 
 
 2.242
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 2.242
 
 
 
 
 
 Aardwarmte
 
 
 
 526
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 1.230
 
 
 0
 
 
 1.230
 
 
 
 
 Begrotingsreserve Aardwarmte
 
 
 
 
 9.206
 
 
 1.922
 
 
 1.012
 
 
 0
 
 
 1.012
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 24.654
 
 
 
 
 33.861
 
 
 
 
 28.108
 
 
 
 
 19.813
 
 
 
 
 13.029
 
 
 
 
 25.686
 
 
 
 
 – 12.657
 
 
 
 
 
 O&O bodembeheer
 
 
 2.897
 
 
 2.497
 
 
 3.843
 
 
 12.651
 
 
 2.614
 
 
 10.768
 
 
 – 8.154
 
 
 
 
 Joint implementation
 
 
 14.787
 
 
 12.148
 
 
 768
 
 
 252
 
 
 5
 
 
 314
 
 
 – 309
 
 
 
 
 Straling
 
 
 5.006
 
 
 9.726
 
 
 9.257
 
 
 50
 
 
 0
 
 
 20
 
 
 – 20
 
 
 
 
 Pallas
 
 
 154
 
 
 1.001
 
 
 10.004
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 12.034
 
 
 – 12.034
 
 
 
 
 Onderzoek en opdrachten
 
 
 1.810
 
 
 8.489
 
 
 4.236
 
 
 6.860
 
 
 10.410
 
 
 2.550
 
 
 7.860
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan agentschappen
 
 
 
 
 43.095
 
 
 
 
 45.589
 
 
 
 
 47.281
 
 
 
 
 41.805
 
 
 
 
 46.026
 
 
 
 
 41.106
 
 
 
 
 4.920
 
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 
 
 42.342
 
 
 38.680
 
 
 41.949
 
 
 40.168
 
 
 44.400
 
 
 39.424
 
 
 4.976
 
 
 
 
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
 
 
 753
 
 
 698
 
 
 692
 
 
 681
 
 
 676
 
 
 678
 
 
 – 2
 
 
 
 
 Kern Fysische Dienst
 
 
 
 6.211
 
 
 3.690
 
 
 
 
 
 
 
 
 KNMI
 
 
 
 
 950
 
 
 956
 
 
 950
 
 
 1.004
 
 
 – 54
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
 
 
 
 
 86.418
 
 
 
 
 103.039
 
 
 
 
 110.603
 
 
 
 
 107.423
 
 
 
 
 113.356
 
 
 
 
 113.116
 
 
 
 
 240
 
 
 
 
 
 Doorsluis COVA heffing
 
 
 86.418
 
 
 100.947
 
 
 107.594
 
 
 106.074
 
 
 108.179
 
 
 111.000
 
 
 – 2.821
 
 
 
 
 TNO bodembeheer
 
 
 
 2.092
 
 
 3.009
 
 
 1.349
 
 
 5.177
 
 
 2.116
 
 
 3.061
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan mede-overheden
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitkoop
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
 
 
 
 
 74.029
 
 
 
 
 38.100
 
 
 
 
 64.899
 
 
 
 
 39.437
 
 
 
 
 28.785
 
 
 
 
 45.470
 
 
 
 
 – 16.685
 
 
 
 
 
 ECN/NRG
 
 
 73.557
 
 
 37.757
 
 
 57.903
 
 
 38.819
 
 
 27.982
 
 
 44.487
 
 
 – 16.505
 
 
 
 
 Storting begrotingsreserve risicopremie lening ECN/NRG
 
 
 
 
 6.600
 
 
 
 
 
 
 
 
 Diverse instituten
 
 
 472
 
 
 343
 
 
 396
 
 
 618
 
 
 803
 
 
 983
 
 
 – 180
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ONTVANGSTEN
 
 
 
 
 11.960.294
 
 
 
 
 13.547.739
 
 
 
 
 10.801.567
 
 
 
 
 6.851.765
 
 
 
 
 2.546.908
 
 
 
 
 6.386.411
 
 
 
 
 – 3.839.503
 
 
 
 
 
 COVA
 
 
 86.436
 
 
 100.947
 
 
 107.594
 
 
 106.074
 
 
 108.179
 
 
 111.000
 
 
 – 2.821
 
 
 
 
 Opslag Duurzame Energie (ODE)
 
 
 
 97.363
 
 
 173.619
 
 
 278.861
 
 
 421.036
 
 
 494.000
 
 
 – 72.964
 
 
 
 
 Onttrekking begrotingsreserve duurzame energie
 
 
 
 
 
 20.000
 
 
 77.000
 
 
 77.000
 
 
 0
 
 
 
 
 Aardgasbaten
 
 
 11.839.743
 
 
 13.342.665
 
 
 10.505.291
 
 
 6.424.910
 
 
 1.926.754
 
 
 5.700.000
 
 
 – 3.773.246
 
 
 
 
 Ontvangsten zoutwinning
 
 
 2.350
 
 
 2.373
 
 
 2.474
 
 
 2.342
 
 
 2.510
 
 
 1.761
 
 
 749
 
 
 
 
 Diverse ontvangsten
 
 
 31.765
 
 
 4.391
 
 
 12.589
 
 
 19.578
 
 
 11.429
 
 
 2.650
 
 
 8.779
 
 
 
 
 
 Toelichting op de verplichtingen
 
 
 •
 De hogere verplichtingenrealisatie is met name toe te schrijven aan de hogere openstelling van de reguliere aanwijzingsregeling SDE+, de openstelling van twee tenders voor Wind op Zee (Borssele I en II en Borssele III en IV) en de subsidietoezegging aan TenneT voor de aanleg van het net op zee.
 
 
 •
 De lagere realisatie op de garantieverplichtingen heeft betrekking op de garantieregeling Geothermie, waarvoor minder aanvragen voor het afgeven van een garantie zijn ingediend dan verwacht.
 
 
 Toelichting op de uitgaven
 Subsidies
 Topsectoren Energie
 
 
 •
 Op de SDE+-projecten topsectoren energie is voor een bedrag van € 13,3 mln minder uitbetaald dan beschikbaar in de vastgestelde begroting.
 
 
 •
 Op de Tenderregeling Energie-innovatie (TSE) is € 27,9 mln meer uitgegeven, met name vanwege een versnelling van de uitfinanciering op vóór 2016 aangegane verplichtingen.
 
 
 Energie-innovatie (Innovatie Agenda Energie)
 Bij de uitfinanciering van een aantal inmiddels beëindigde energie-innovatieregelingen, zoals Smart Grids, Groene grondstoffen, Wind op zee, Nieuw gas, de Unieke Kansen Regeling (UKR) en bij de Meerjaren Afspraken Energie (MJA-E), is de kasrealisatie € 13,8 mln hoger uitgevallen.
 Green Deal
 De lagere realisatie is met name het gevolg van overheveling van het grootste deel van het budget naar het Provinciefonds en het Gemeentefonds ter realisering van een aantal Green Deal projecten.
 Energie-akkoord SER
 De lagere uitgaven zijn met name toe te schrijven aan de Demonstratieregeling Energie Innovatie (DEI) en heeft vooral als oorzaak dat de betaling op reeds gecommiteerde projecten trager verloopt dan eerder ingeschat. Daarom is de kasraming voor de DEI bij 1e suppletoire begroting 2016 naar beneden bijgesteld.
 Milieukwaliteit van de Elektriciteitsproductie (MEP), SDE, SDE+ en regeling Investerings Subsidie Duurzame Energie (ISDE)
 
 De hogere uitgaven op de MEP-regeling zijn veroorzaakt door een hogere gerealiseerde subsidiabele elektriciteitsproductie dan waar in de raming eerder rekening mee was gehouden.
 Op de SDE- en de SDE+-regeling is minder uitgegeven dan beschikbaar in de ontwerpbegroting, onder meer als gevolg van het trager op gang komen of de uitval van projecten. Voor de uitgaven op de InvesteringSubsidie Duurzame Energie (ISDE) waren in de Ontwerpbegroting nog geen middelen beschikbaar, maar deze middelen zijn beschikbaar gemaakt uit de middelen voor de SDE+. De op deze regelingen per saldo niet uitgegeven middelen zijn gestort in de begrotingsreserve duurzame energie.
 
 Storting in begrotingsreserve duurzame energie
 De in 2013 gevormde begrotingsreserve duurzame energie is bestemd voor middelen die in enig jaar onbesteed zijn gebleven als gevolg van vertraging of niet doorgaan van projecten. Deze middelen moeten later alsnog worden uitbetaald voor dezelfde projecten, of kunnen worden ingezet voor andere vervangende projecten met het oog op het bereiken van de doelstelling. Via de begrotingsreserve blijven de middelen beschikbaar tot het moment dat ze alsnog zullen worden uitbetaald. In 2016 is € 473,1 mln in de reserve gestort. Hiervan was € 282,1 mln beschikbaar gekomen via de Opslag Duurzame Energie (SDE+, SDE+-projecten topsectoren energie en ISDE). De resterende € 191,0 mln zijn afkomstig van de MEP en de SDE.
 Bijdrage aan het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN)
 Als onderdeel van de herinrichting van het energieonderzoek is een financieel arrangement getroffen met Stichting ECN (TK, 30 196, nr. 476). Daarin is in 2016 een kapitaalinjectie gegeven van € 40 mln aan ECN/NRG voor het verwerken en afvoeren van het (historisch) radioactief afval.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 Ambitie 2016
 
 
 
 
 
 
 Aantal deelnemende bedrijven bij TKI
 
 Bron: RVO.nl
 
 
 
 n.v.t.
 
 
 301
 
 
 500
 
 
 850
 
 
 1.150
 
 
 1.400
 
 
 700
 
 
 
 
 Kwaliteit van het Nederlandse energieonderzoek gemeten als retourpercentage van het Achtste EU kaderprogramma thema energie
 
 
 7,4%
 
 
 7,0%
 
 
 6,8%
 
 
 6,9%
 
 
 7,2%
 
 
 7,0%
 
 
 7,0%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-
 waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Realisatie
 2014
 
 
 Realisatie
 2015
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Streefwaarde
 
 
 Planning
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Duurzame energieproductie
 
 
 4,5%
 
 
 2013
 
 
 5,5%
 
 
 5,8%
 
 
 in september 2017 bekend
 
 
 16%
 
 
 2023
 
 
 CBS
 
 
 
 
 
 Bron: BBS/NEV 2016
 
 
 Opdrachten
 Pallas
 De eerder voor 2016 voorziene uitbetaling in het kader van de voorbereiding van de Pallas-reactor heeft niet plaatsgevonden, omdat de in 2014 door EZ verstrekte tranche voldoende blijkt te zijn om de uitgaven ten behoeve van het Pallas-project tot en met tenmiste 2016 te dekken.
 Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
 Energieonderzoek Centrum Nederland/ Nuclear Research and Consultancy Group (ECN/NRG)
 De eerder geplande 2016-tranche van de lening die in oktober 2014 aan ECN is verstrekt is in 2016 niet tot betaling gekomen. Het budget hiervoor blijft op basis van afspraken met het Ministerie van Financiën beschikbaar voor de jaren 2017 en verder.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-
 waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Streef-waarde 2016
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Klanttevredenheid ECN
 
 
 8,6
 
 
 2014
 
 
 8,0
 
 
 8,4
 
 
 ECN
 
 
 
 
 Kennisbenutting ECN
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 >80%
 
 
 95%
 
 
 ECN
 
 
 
 
 
 Bron: rapportage klanttevredenheidsonderzoek ECN (15 februari 2017)
 
 
 In 2015 zijn alle TO2-instituten overgegaan op een nieuwe, uniforme methode voor het meten van klanttevredenheid en kennisbenutting. De scores in bovenstaande tabel geven de gerealiseerde waarden van klanttevredenheid en kennisbenutting voor al het onderzoek dat ECN in opdracht uitvoert. Het betreft dus zowel Publiek-Private Samenwerking (PPS) onderzoek, als onderzoek in opdracht van private klanten als onderzoek in opdracht van de publieke sector (tenzij anders vermeld).
 Ontvangsten
 Opslag Duurzame Energie (ODE)
 De ontvangsten op basis van de Opslag Duurzame Energie (ODE) zijn lager dan geraamd. De tariefstructuur van de ODE volgt de structuur van de energiebelasting. De ontvangstenreeks van de ODE is in eerste instantie in 2012 bij de invoering van de ODE meerjarig geraamd op basis van een aantal veronderstellingen over het energieverbruik, tempo van energiebesparing, de uitrol van zonnepanelen etc. De raming is in 2013 bij gelegenheid van het Energieakkoord weliswaar bijgesteld, echter zonder actualisatie van de variabelen die relevant zijn voor de hoogte van de ontvangsten. Bij het aantreden van een nieuw kabinet zal de ontvangstenraming van de ODE weer worden geactualiseerd op basis van de huidige inzichten. Naar verwachting zullen daardoor de verschillen tussen de geraamde opbrengsten en de gerealiseerde opbrengsten kleiner worden.
 Aardgasbaten
 De aardgasbaten zijn lager uitgevallen dan geraamd. De belangrijkste redenen hiervoor zijn een lagere gasprijs en lagere volumes. De gasprijs kwam in 2016 gemiddeld uit op circa 14 cent per m3, terwijl circa 20 cent per m3 was begroot. Qua volume vonden er verdere beperkingen van de hoogte van de productie uit Groningen plaats. Ten tijde van de begroting werd er rekening gehouden met een productieplafond van 33 miljard m3. Voor het gasjaar 2015–2016 (1 oktober 2015 tot en met 30 september 2016) gold een productieplafond van 27 miljard m3 (TK 33 529, nr. 212). Op 30 september 2016 heeft het kabinet een nieuw instemmingsbesluit genomen, waardoor vanaf het gasjaar 2016–2017 een jaarlijks productieplafond geldt van 24 miljard m3, conform het advies van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM), met ruimte voor meer winning bij een winter die kouder is dan gemiddeld (TK 33 529, nr. 309).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetallen
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Gewonnen volume aardgas kleine velden (in Nm3)
 
 Bron: TNO
 
 
 
 28 mld Nm3
 
 
 26 mld Nm3
 
 
 26 mld Nm3
 
 
 24 mld Nm3
 
 
 22 mld
 Nm3
 
 
 20 mld
 Nm3
 
 
 
 
 2.
 
 
 Aantal boringen exploratie onshore en offshore
 
 Bron: TNO
 
 
 
 18
 
 
 16
 
 
 9
 
 
 21
 
 
 16
 
 
 4
 
 
 
 
 3.
 
 
 Aantal boringen productie onshore en offshore
 
 Bron: TNO
 
 
 
 39
 
 
 19
 
 
 18
 
 
 32
 
 
 17
 
 
 16
 
 
 
 
 4.
 
 
 Productie aardgas totaal (in Nm3)
 
 Bron: TNO
 
 
 
 74 mld
 
 
 74 mld Nm3
 
 
 80 mld Nm3
 
 
 66 mld Nm3
 
 
 50 mld Nm3
 
 
 48 mld Nm3
 
 
 
 
 5.
 
 
 Euro/dollarkoers
 
 Bron: CBS/CPB
 
 
 
 1,39
 
 
 1,28
 
 
 1,33
 
 
 1,33
 
 
 1,11
 
 
 1,11
 
 
 
 
 6.
 
 
 Olieprijs (dollar/vat) Bron: CBS/CPB
 
 
 111,3
 
 
 111,7
 
 
 108,7
 
 
 101,4
 
 
 52,5
 
 
 43,3
 
 
 
 
 7.
 
 
 Beursprijs van TTF-gas (eurocent/ m3)
 
 Bron: APX Endex
 
 
 
 22,9
 
 
 24,0
 
 
 26,0
 
 
 21,3
 
 
 19,8
 
 
 13,6
 
 
 
 
 
 Toelichting op de begrotingsreserves
 Begrotingsreserve Geothermie
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 22,0
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 1,0
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 – 1,2
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 21,7
 
 
 
 
 
 De begrotingsreserve voor de garantieregeling Geothermie is bedoeld om het budget voor deze regeling meerjarig in te kunnen zetten en een eventuele mismatch in de tijd tussen inkomsten en uitgaven op te vangen. Om gebruik te kunnen maken van de garantieregeling Geothermie betalen marktpartijen een premie aan de uitvoerder van de regeling (RVO.nl) die wordt gestort in de begrotingsreserve. Als dekking van uitgaven aan verliesdeclaraties op basis van de garantieregeling heeft in 2016 een onttrekking van € 1,2 mln aan de interne begrotingsreserve plaatsgevonden.
 Begrotingsreserve Duurzame energie
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 1.077,8
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 473,1
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 – 77,0
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 1.473,9
 
 
 
 
 
 De begrotingsreserve Duurzame energie is bestemd voor onbesteed gebleven middelen als gevolg van vertraging bij projecten waaraan reeds subsidie is toegekend en reeds verplichte projecten die niet tot uitvoering komen en door andere projecten moeten worden vervangen met het oog op het bereiken van de doelstelling voor duurzame energieproductie. Het gaat hier om middelen ten behoeve van de MEP, SDE, SDE+, ISDE en de SDE+projecten van de topsectoren energie. Via de begrotingsreserve blijven de middelen beschikbaar tot het moment dat ze alsnog zullen worden uitbetaald. In 2016 is € 473 mln in de reserve gestort en € 77 mln aan de reserve onttrokken (TK 34 210 XIII, nr. 4, antwoord op vraag 5).
 
 Specificatie van begrotingsreserve Duurzame Energie (bedragen x € 1 mln)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Specificatie begrotingsreserve Duurzame Energie
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 
 
 MEP (algemene middelen)
 
 
 23
 
 
 16
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 41
 
 
 
 
 SDE (algemene middelen)
 
 
 143
 
 
 220
 
 
 297
 
 
 191
 
 
 851
 
 
 
 
 Tijdelijke onttrekking (MEP/SDE)
 
 
 
 
 – 20
 
 
 – 77
 
 
 – 97
 
 
 
 
 SDE+ (ODE gefinancierd)
 
 
 59
 
 
 134
 
 
 204
 
 
 282
 
 
 679
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 225
 
 
 370
 
 
 483
 
 
 396
 
 
 1.474
 
 
 
 
 
 Begrotingsreserve risicopremie lening ECN/NRG
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 6,6
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 0
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 0
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 6,6
 
 
 
 
 
 De middelen op de begrotingsreserve risicopremie ECN/NRG zullen worden aangesproken als ECN – al dan niet tijdelijk – (gedeeltelijk) niet kan voldoen aan de terugbetalingsverplichtingen volgens de in 2014 afgesloten leningsovereenkomst.
 
 Overzicht maatregelen ten behoeve van het Energieakkoord (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 2015
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Begroting 2016
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 
 
 ENERGIEBESPARING
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 MJA3 / MEE (EZ, art. 14)
 
 
 3.061
 
 
 4.242
 
 
 2.377
 
 
 1.865
 
 
 
 
 EIA (FIN, fiscaal)
 
 
 106.000
 
 
 147.000
 
 
 101.000
 
 
 46.000
 
 
 
 
 Compensatie indirecte kosten ETS (EZ, art. 14)
 
 
 31.765
 
 
 45.008
 
 
 61.000
 
 
 – 15.992
 
 
 
 
 Duurzame warmte (EZ, art. 14)
 
 
 262
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Demo Schoon en Zuinig (EZ, art. 16)
 
 
 911
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Innovatieagenda Energie (EZ, art. 16)
 
 
 640
 
 
 1.096
 
 
 1.629
 
 
 – 533
 
 
 
 
 Marktintroductie energie innovaties (MEI) (EZ, art. 16)
 
 
 4.768
 
 
 3.537
 
 
 3.689
 
 
 – 152
 
 
 
 
 Investeringsregeling Energiebesparing (IRE) / Investeringsregeling Milieuvriendelijke Maatregelen (IMM) (EZ, art. 16)
 
 
 3.275
 
 
 6.124
 
 
 3.710
 
 
 2.414
 
 
 
 
 Wet Milieubeheer energiebesparing (IenM, art. 19)
 
 
 3.913
 
 
 1.066
 
 
 425
 
 
 641
 
 
 
 
 Openbare verlichting decentrale overheden (IenM, art. 19)
 
 
 17
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Revolverend fonds Energiebespaarfonds (NEF) (WenR, art. 2)
 
 
 0
 
 
 35.000
 
 
 35.000
 
 
 0
 
 
 
 
 (Voorlopig) Energielabel (WenR, art. 2)
 
 
 11.745
 
 
 6.132
 
 
 7.500
 
 
 – 1.368
 
 
 
 
 Subsidieregeling STEP (WenR, art. 2)
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 VNG: ondersteuningsstructuur energieke samenleving (WenR, art. 2)
 
 
 5.000
 
 
 4.000
 
 
 4.000
 
 
 0
 
 
 
 
 Revolverend fonds; leningen VvE’s (WenR, art. 2)
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Revolverend fonds; leningen verhuurders (WenR, art. 2)
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 72.800
 
 
 72.800
 
 
 
 
 Energiebesparing Koopsector (WenR, art. 2)
 
 
 
 7.383
 
 
 19.700
 
 
 – 12.317
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 HERNIEUWBARE ENERGIE
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 MEP (EZ, art. 14)
 
 
 362.995
 
 
 288.426
 
 
 278.022
 
 
 10.404
 
 
 
 
 SDE/SDE+ (EZ, art. 14)
 
 
 323.059
 
 
 614.493
 
 
 1.119.215
 
 
 – 504.722
 
 
 
 
 Storting in begrotingsreserve duurzame energie (EZ, art. 14)
 
 
 503.423
 
 
 473.061
 
 
 0
 
 
 473.061
 
 
 
 
 Storting in begrotingsreserve
 Garantieregeling Aardwarmte (EZ, art. 14)
 
 
 1.922
 
 
 1.012
 
 
 0
 
 
 1.012
 
 
 
 
 InvesteringsSubsidie Duurzame Energie (EZ, art. 14)
 
 
 0
 
 
 18.018
 
 
 0
 
 
 18.018
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ENERGIE-INNOVATIE
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Topsector Energie (EZ, art. 14)
 
 
 36.516
 
 
 38.915
 
 
 11.000
 
 
 27.915
 
 
 
 
 Demonstratieregeling Energie-innovaties (EZ, art. 14)
 
 
 10.153
 
 
 19.330
 
 
 44.000
 
 
 – 24.670
 
 
 
 
 Innovatiemiddelen SDE+ (EZ, art. 14)
 
 
 21.138
 
 
 31.497
 
 
 44.840
 
 
 – 13.343
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 MOBILITEIT
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Elektrisch rijden (EZ, art. 14)
 
 
 1.541
 
 
 844
 
 
 0
 
 
 844
 
 
 
 
 Lean and Green Personal Mobility (IenM, art. 14)
 
 
 540
 
 
 83
 
 
 0
 
 
 83
 
 
 
 
 Meerjaren bewustwordingscampagne «Hopper» (IenM, art. 14)
 
 
 50
 
 
 0
 
 
 35
 
 
 – 35
 
 
 
 
 Organisatiekosten Green Deal Autodelen (IenM, art. 14)
 
 
 60
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Campagne veilige, zuinige, stille banden op spanning (IenM, art. 19)
 
 
 172
 
 
 98
 
 
 100
 
 
 – 2
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 OVERIGE
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdrage RVO.nl uitvoeringslasten Energieakkoord (EZ, art. 14)
 
 
 5.200
 
 
 5.200
 
 
 5.200
 
 
 0
 
 
 
 
 Uitvoeringskosten Revolverend Fonds Energiebesparing Verhuurders (RVO.nl) (WenR, art. 2)
 
 
 353
 
 
 88
 
 
 450
 
 
 – 362
 
 
 
 
 Ondersteunende activiteiten t.b.v. Energieakkoord (WenR, art. 2)
 
 
 5.869
 
 
 5.243
 
 
 4.760
 
 
 483
 
 
 
 
 Uitvoering STEP (RVO.nl) (WenR, art. 2)
 
 
 1.161
 
 
 1.300
 
 
 1.100
 
 
 200
 
 
 
 
 
 
 
 
 15
 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
 
 Algemene doelstelling
 Het scheppen van voorwaarden voor een aardbevingsbestendig en kansrijk Groningen.
 Om deze doelstelling te bereiken zorgt de Nationaal Coördinator Groningen in dialoog met alle maatschappelijke en bestuurlijke stakeholders voor een planmatige en daadkrachtige regie en sturing op een duurzame versterking en vernieuwing van het aardbevingsgebied, opdat deze regio weer veilig wordt en sterker dan ooit een nieuwe balans vindt tussen gaswinning en een versterkte gebiedsidentiteit en gebiedskwaliteit met nieuwe economische kansen en een leefbare en aantrekkelijke woon-, werk- en leefomgeving.
 Rol en verantwoordelijkheid
 De gaswinning in Groningen grijpt diep in op het dagelijkse leven van inwoners in het gebied, met name in het gebied waar zich frequent aardbevingen voordoen. Voor het kabinet staat de veiligheid van inwoners voorop. Naast een beperking van de gaswinning is gekozen voor een brede flankerende aanpak die zich richt op de veiligheid (schadeherstel), het (preventief) versterken van woningen en gebouwen en het gelijktijdig investeren in de leefbaarheid, economie en duurzaamheid. De opgave in Groningen is een nationale opgave van de NAM, regio en Rijk, waarbij wordt gezocht hoe Rijksopgaven en Rijksambities verbonden kunnen worden aan regionale opgaven en regionale ambities.
 De gezamenlijke opgave heeft als eerste geresulteerd in het bestuursakkoord «Vertrouwen op herstel en herstel van vertrouwen» (TK, 33 529, nr. 28) en in de aanvulling daarop (TK, 33529, nr. 96, TK, 33 529, nr. 98). De afspraken in deze bestuursakkoorden zien mede op de intensivering, verbreding en versnelling van de inzet van betrokken overheden door middel van publieke regie in de vorm van een Nationaal Coördinator Groningen (NCG).
 De NCG valt conform het Instellingsbesluit onder de verantwoordelijkheid van de Minister van EZ als coördinerend Minister (Staatscourant, nr. 12511). De NCG is belast met het bevorderen van de uitvoering van het meerjarenprogramma aardbevingsbestendig en kansrijk Groningen (bijlage bij TK, 33 529, nr. 212). De NCG voert de volgende taken uit:
 Stimuleren
 
 
 •
 Het in samenhang bevorderen van de leefbaarheid, duurzaamheid en de economie van het aardbevingsgebied.
 
 
 •
 Het bevorderen van maatschappelijk, politiek en bestuurlijk draagvlak voor het meerjarenprogramma en van maatschappelijke participatie in de uitvoering daarvan en het bijdragen aan herstel van vertrouwen.
 
 
 •
 Het bevorderen van de instelling van een bedrijvenloket en een steunpunt voor burgers.
 
 
 Financieren
 
 
 •
 Het financieel bijdragen aan de verduurzaming bij het herstel van woningen in de provincie Groningen.
 
 
 •
 Inzet specifiek instrumentarium voor de woningmarkt, waaronder een regeling voor achterstallig onderhoud en de opzet van een woonbedrijf.
 
 
 •
 Compensatie van extra kosten voor gemeenten en provincie.
 
 
 (Doen) uitvoeren
 
 
 •
 Het bijdragen aan de uitvoering van het meerjarenprogramma.
 
 
 •
 Het behandelen van de complexe schademeldingen, door met alle betrokkenen te zoeken naar een oplossing en te komen met een bemiddelingsvoorstel.
 
 
 •
 Het inrichten van een breed instrumentarium ter bevordering van schadeafhandeling en de preventieve versterking van gebouwen, alsmede op de thema’s vergroten van leefbaarheid en de verbetering van de woningmarkt.
 
 
 Regisseren
 
 
 •
 Het coördineren en faciliteren van de uitvoering van het meerjarenprogramma.
 
 
 •
 Het monitoren van de afhandeling van reguliere schadegevallen door het Centrum Veilig Wonen (CVW).
 
 
 •
 Het voeren van programmaregie bij de versterking van gebouwen in het aardbevingsgebied.
 
 
 Beleidsconclusies
 In 2016 is uitvoering gegeven aan het in december 2015 vastgestelde meerjarenprogramma (MJP) Aardbevingsbestendig en Kansrijk Groningen 2016–2020. Het eerste jaar van uitvoering heeft veel in beweging gezet. De inzet van gemeenten, provincie, Rijk, maatschappelijke organisaties en inwoners heeft verbeteringen tot stand gebracht. De Arbiter Bodembeweging (voorheen Arbiter Aardbevingsschade) is van start gegaan en complexe schadegevallen zijn voor bemiddeling naar de NCG gegaan.
 Het afgelopen jaar is gestart met de werkzaamheden voor de versterkingsopgave, het aardbevingsbestendig maken van gebouwen. Er is gestart met een inspectie- en engineeringsprogramma van 1.467 gebouwen, voornamelijk (rij)woningen in Loppersum, ’t Zand, Ten Post, Overschild en Appingedam. De eerste berekeningen zijn in het vierde kwartaal ontvangen. Daaruit blijk dat alle berekende woningen versterkt moeten worden. Een analyse is gemaakt met als conclusie dat ook de overige woningen in het programma van 1.467 gebouwen versterkt moeten worden. De Kamer is op 7 december 2016 geïnformeerd over de eerste uitkomsten van dit programma en de noodzaak om deze gebouwen te versterken (TK 33 529, nr. 319).
 Het programma voor versterken en nieuwbouw van scholen is vastgesteld. Een eerste vergoeding is in 2016 uitgekeerd.
 Samen met het Centrum voor Veilig Wonen zijn mogelijkheden verkend om een versnelling van de versterkingsopgave te realiseren. Deze maatregelen zijn opgenomen in het geactualiseerde MJP dat in december 2016 is vastgesteld. Mogelijkheden zijn onder andere het toepassen van nieuwe rekenmethoden (zoals beschreven in de Nederlandse Praktijkrichtlijn, NPR) en het ontwikkelen van nieuwe aanpakken (bijvoorbeeld met gebruikmaking van referentiewoningen).
 
 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 15 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting1Stand 1e suppletoire begroting 2016 (TK, 34 485, nr. 2). Het beleidsartikel 15 is bij de 1e suppletoire begroting 2016 aan de EZ-begroting toegevoegd.
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 23.005
 
 
 
 
 98.900
 
 
 
 
 – 75.895
 
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 8.470
 
 
 
 
 98.900
 
 
 
 
 – 90.430
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subsidies
 
 
 
 
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 84.000
 
 
 
 
 – 84.000
 
 
 
 
 
 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
 
 
 
 
 
 
 0
 
 
 84.000
 
 
 – 84.000
 
 
 
 
 Verduurzamingsopgave uit aardgasbaten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Verduurzamingsopgave overig (kader relevante uitgaven)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Instrumentarium woningmarkt
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Scholenprogramma (kader relevante uitgaven)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 
 
 
 
 8.320
 
 
 
 
 14.900
 
 
 
 
 – 6.580
 
 
 
 
 
 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
 
 
 
 
 
 
 0
 
 
 14.900
 
 
 – 14.900
 
 
 
 
 Onderzoek
 
 
 
 
 
 
 2.404
 
 
 0
 
 
 2.404
 
 
 
 
 Werkbudget
 
 
 
 
 
 
 5.916
 
 
 0
 
 
 5.916
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan agentschappen
 
 
 
 
 
 
 
 
 150
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 150
 
 
 
 
 
 Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
 
 
 
 
 
 
 150
 
 
 0
 
 
 150
 
 
 
 
 
 Toelichting op de verplichtingen en de uitgaven
 Verplichtingen
 In 2016 is de verplichting aangegaan om de overschrijding van de oude waardevermeerderingsregeling van € 12,350 mln over te nemen naar aanleiding van motie Bosman (TK 33 529 nr. 242). Er hebben in 2016 nog geen betalingen plaats gevonden.
 Subsidies
 Bij Voorjaarsnota 2016 is € 165 mln beschikbaar gesteld voor de combinatie van verduurzaming bij versterking en/of herstel van schade. Van de hiervoor in 2016 beschikbaar gekomen € 75 mln zijn nog geen uitgaven gedaan. Van de € 165 mln wordt € 23,5 mln aangewend voor het Scholenprogramma. In 2016 heeft een eerste uitkering van € 17,6 mln plaatsgevonden. Deze middelen zijn overgemaakt naar het Gemeentefonds van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties om als decentrale uitkering beschikbaar gesteld te worden aan de betrokken gemeentes. Overdrachten via het Gemeentefonds worden niet verantwoord als uitgave (realisatie) maar als begrotingsmutatie.
 Daarnaast is er in 2016 € 9 mln vrijgemaakt voor het opzetten van een garantieregeling achterstallig onderhoud en instrumenten ten behoeve van de woningmarkt. In 2016 zijn hiervoor geen uitgaven gedaan.
 Voor de genoemde middelen is een 100% eindejaarsmarge overeengekomen waardoor zij beschikbaar blijven voor de komende jaren.
 Opdrachten
 De NCG heeft voor de komende jaren € 30 mln beschikbaar voor onderzoek, € 20 mln voor de compensatie van de betrokken gemeentes en provincie Groningen voor de extra benodigde inzet en € 55 mln als werkbudget. De NCG bevindt zich in een opstartfase. In het werkbudget voor 2016 is ruimte gereserveerd voor (stimulerings-)bijdragen, (samenwerkings-) trajecten en voorzieningen. Veel trajecten zijn in 2016 gestart maar geven pas in 2017 aanleiding tot uitgaven. Voor veel onderzoeken geldt dat de specificatie van opdrachten vaak complex en uniek is met een relatief lange voorbereidingstijd en aanbestedingsroute tot gevolg. Een goed voorbeeld vormt de opdracht voor de Nederlandse Praktijkrichtlijn Aardbevingen die eind 2016 gegund is. Voor werk- en onderzoeksmiddelen is een 100% eindejaarsmarge overeengekomen waardoor deze middelen beschikbaar blijven voor het programma.
 Bijdrage aan agentschappen
 In de oorspronkelijke begrotingsopgave was geen ruimte opgenomen voor diensten vanuit agentschappen. RVO.nl heeft in 2016 diensten geleverd voor het verzorgen van klantencontact voor NCG en het leveren van geografische informatie ten behoeve van het klanteninformatiesysteem.
 
 
 
 16
 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 Algemene doelstelling
 EZ streeft naar internationaal toonaangevende, concurrerende, sociaal verantwoorde, veilige, en dier- en milieuvriendelijke agro-, visserij- en voedselketens.
 Rol en verantwoordelijkheid
 De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
 Stimuleren
 
 
 •
 Het versterken van de positie van de Nederlandse agro-, visserij- en voedselketens en het stimuleren van groene economische groei via energie- en klimaatbeleid voor de landbouw en de voedings- en genotmiddelen industrie.
 
 
 •
 Het stimuleren van een adequate en duurzame voedselvoorziening/voedselzekerheid, voedselkwaliteit op Europees en mondiaal niveau evenals het bijdragen aan het Europese en internationale landbouw- en visserijbeleid.
 
 
 •
 Het stimuleren van marktgedreven verduurzaming van de veehouderij door de ontwikkeling van onderscheidende duurzame marktconcepten, nieuwe vormen van ketensamenwerking en nieuwe marktstrategieën.
 
 
 Regisseren
 
 
 •
 Het borgen van voedselveiligheid. Producenten en partijen uit de voedselketen zijn primair verantwoordelijk voor hun producten en productiewijze. Zij opereren op basis van normen en kaders die de overheid stelt en die goeddeels hun grondslag vinden in internationale, vooral Europese regelgeving. De Minister van VWS is verantwoordelijk voor wetgeving voor voedselveiligheid, met uitzondering van wetgeving voor het slachten van dieren en het keuren en uitsnijden van vlees, waar de Minister van EZ verantwoordelijk voor is.
 
 
 •
 Het zeker stellen van goede gewasbescherming, evenals het borgen van plant- en diergezondheid en dierenwelzijn.
 
 
 Uitvoeren
 
 
 •
 Het uitvoeren van een effectief mestbeleid ter realisatie van de doelstellingen uit de Europese Nitraatrichtlijn (91/676/EEG).
 
 
 •
 Het uitvoeren van adequaat veterinair en fytosanitair beleid.
 
 
 •
 De controle op en handhaving van de regels voor de veiligheid van voedsel in de primaire productie en slachterijfase.
 
 
 •
 Het handhaven van de regelgeving op gebied van dier- en plantgezondheid, zorgvuldig gebruik van antibiotica en dierenwelzijn.
 
 
 •
 Het uitvoeren van kennisontwikkeling en financieren van innovatie ten behoeve van het groene domein.
 
 
 •
 Het uitvoeren van een gemeenschappelijk landbouw- en visserijbeleid.
 
 
 Bij het verder vormgeven van het Europees Landbouwbeleid voor de periode 2014–2020 heeft de Minister de rol om de Nederlandse inbreng goed tot zijn recht te laten komen. Vereenvoudiging is hierbij een belangrijk onderwerp van discussie. In de Beleidsagenda en bijlage Europese geldstromen wordt hier nader op ingegaan.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2011
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Maatschappelijke appreciatiescore
 
 Bron: TNS/NIPO
 
 
 
 Geen meting
 
 
 7,5
 
 
 7,6
 
 
 Geen meting
 
 
 7,6
 
 
 Geen
 meting
 
 
 
 
 2.
 
 
 Mate van vertrouwen consumenten in voedsel
 
 Bron: NVWA monitor
 
 
 
 3,4
 
 
 Geen meting
 
 
 3,2
 
 
 Geen meting
 
 
 3,2
 
 
 Geen
 meting
 
 
 
 
 3.
 
 
 Export van agrarische producten uit Nederland (bedragen x mln):
 
 
 
 
 
 
 
 Raming
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Duitsland
 
 
 18.613
 
 
 20.125
 
 
 21.079
 
 
 20.820
 
 
 20.857
 
 
 21.627
 
 
 
 
 
 –
 
 
 België
 
 
 7.483
 
 
 7.856
 
 
 8.479
 
 
 8.652
 
 
 8.661
 
 
 9.227
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Verenigd Koninkrijk
 
 
 6.970
 
 
 7.358
 
 
 7.843
 
 
 8.067
 
 
 8.321
 
 
 8.321
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Frankrijk
 
 
 7.154
 
 
 7.296
 
 
 7.481
 
 
 7.122
 
 
 6.860
 
 
 7.692
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Italië
 
 
 3.736
 
 
 3.776
 
 
 3.787
 
 
 3.480
 
 
 3.207
 
 
 3.511
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige landen
 
 
 27.633
 
 
 30.476
 
 
 32.287
 
 
 33.561
 
 
 33.515
 
 
 34.660
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 71.589
 
 
 76.887
 
 
 80.956
 
 
 81.702
 
 
 81.421
 
 
 85.038
 
 
 
 
 
 Bron: 2012–2015 CBS, 2016 Wageningen Economic Research/CBS
 
 
 
 Ad 1. Indicator betreft de maatschappelijke waardering onder de Nederlandse bevolking van de landbouw vastgelegd in een rapportcijfer. Meting vindt vanaf 2013 om de twee jaar plaats. De volgende score zal in 2017 weer gemeten worden.
 Ad 2. De NVWA meet op een schaal van 1–5 het vertrouwen van de consument in de veiligheid van voedsel. Meting vindt om de 2 jaar plaats.
 De maatschappelijke appreciatiescore wordt een keer per twee jaar gemeten.
 Ad. 3. Het betreft hier de export van primaire en secundaire agrarische producten. Uitgesloten zijn dus de tertiaire goederen, zoals bijvoorbeeld melkrobots.
 Voorheen hadden de cijfers UN Comtrade als bron, nu zijn Wageningen Economic Research en het CBS als bron genomen, Daardoor zijn er lichte (niet signifcante) afwijkingen.
 
 Beleidsconclusies
 De onderstaande beleidsconclusies geven een beeld van de belangrijkste programma-uitgaven en de belangrijkste resultaten van het beleid in 2016. In 2016 zijn de meeste in de begroting 2016 voorgenomen prestaties gerealiseerd. Eventuele afwijkingen worden hieronder toegelicht.
 Voedselagenda en voedselveiligheid
 
 
 –
 In 2016 is de uitvoering gestart van de Voedselagenda, die het kabinet eind 2015 in reactie op het WRR-advies Naar een voedselbeleid naar de Kamer heeft verzonden (TK, 31 532, nr. 156).
 
 
 –
 In samenwerking met bedrijfsleven, instellingen en NGO’s is op specifieke onderdelen uitwerking gegeven aan de Voedselagenda: Zo is samen met het Ministerie van VWS een impuls gegeven aan de voedseleducatie door het programma Jong Leren Eten.
 
 
 –
 In november 2016 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de voortgang van deze Voedselagenda en zijn de opgaven en ambities voor de komende tijd verwoord (TK, 31 532, nr. 174).
 
 
 –
 Om de transparantie in de voedselketens te vergroten heeft de Staatssecretaris in 2016 afspraken gemaakt met de Alliantie Verduurzaming Voedselsystemen. Daarbij is aandacht besteed aan het opstarten van een pilot en een database (zie TK, 31 532, nr. 159 en TK, 31 352, nr. 176).
 
 
 –
 Verder heeft het Kabinet een verdere ordening van duurzaamheidskeurmerken bevorderd door het benoemen van een aantal solide keurmerken. Hierover is de Kamer in oktober 2016 geïnformeerd (TK, 31 532, nr. 170).
 
 
 –
 In 2016 zijn onder Nederlands voorzitterschap de Raadsconclusies over voedselverliezen en -verspilling aangenomen (ST 10730/16). De discussie over voedselverspilling en -verliezen is met deze EU-aanpak verbreed naar de raakvlakken met landbouwbeleid, voedselzekerheid en ontwikkelingssamenwerking.
 
 
 –
 Daarnaast hebben diverse activiteiten plaatsgevonden zoals een voedseldebat op diverse locaties.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-waarde
 
 
 Peil datum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Mate van afname van antibiotica-gebruik in de dierhouderij
 
 
 Antibioticagebruik in 2009
 
 
 2009
 
 
 70%
 
 
 58,4%
 
 
 70%
 
 
 Publicatie in 2016
 
 
 SDa
 
 
 
 
 Nalevingsniveau HACCP-verplichting
 
 
 80%
 
 
 April 2009
 
 
 90%
 
 
 89,7%
 
 
 90%
 
 
 85,6%
 
 
 NVWA
 
 
 
 
 
 Antibioticagebruik
 
 Uit de jaarlijkse rapportage van de Stichting Diergeneesmiddelenautoriteit (SDa) blijkt dat het antibioticagebruik in de periode 2009 – 2015 is gedaald met 58,4% (TK, 29 683, nr. 218).
 De overheid blijft inzetten op verdere reductie van het gebruik en daarmee vermindering van risico’s voor resistentieontwikkeling en resistentieverspreiding voor de volksgezondheid. In 2017 worden nieuwe reductiedoelstellingen per sector vastgesteld, tot die tijd blijft de generieke reductiedoelstelling van 70% voor de veehouderij als geheel van kracht (TK, 29 683, nr. 220).
 
 Hazard Analysis and Critical Control Points (HACCP)
 In 2015 hebben de vleesproductiebedrijven waarvoor de HACCP verplicht is, voldaan aan 89,7% van de HACCP regels op de inspectielijst van de NVWA. In tegenstelling tot eerdere jaren kan nu ook de realisatie voor 2016 worden opgeleverd. Uit de nalevingsgegevens van 2016 blijkt dat het percentage HACCP regels is gedaald naar 85,6%. Deze daling is mogelijk te verklaren door het strengere en uniformere toezicht dat de NVWA op de slachthuizen uitvoert door het verbeterplan van de NVWA. Hierbij worden ook bij HACCP controles strenger en uniformer beoordeeld met als gevolg vooral een stijging van het percentage HACCP regels met geringe overtredingen.
 Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid
 
 
 –
 De inzet van EZ op voedselzekerheid richtte zich in 2016 op vier thema’s: genetische bronnen, klimaatslimme landbouw, voedselverspilling en oceanen en aquacultuur.
 
 
 –
 In 2016 heeft in Noordwijk de EU-AU Conferentie «Investing in a Food Secure Future» plaatsgevonden, waarin Nederland heeft toegezegd om 2–4 agri-incubators in Afrika op te zetten. Gestart is met een incubator in Tanzania (Center of Excellence aardappels).
 
 
 –
 In samenwerking met het Ministerie van Buitenlandse Zaken is de Tweede Kamer geïnformeerd over de resultaten van het voedselzekerheidsbeleid (TK, 33 625, nr. 233).
 
 
 –
 Er is invulling gegeven aan de motie Dik-Faber (TK, 21 501-32, nr. 932) om samen met maatschappelijke organisaties te komen tot een strategisch actieplan voor het terugdringen van voedselverliezen in ontwikkelende landen. In Indonesië is de eerste pilot gestart waarbij dit actieplan in werking is gezet.
 
 
 –
 In 2016 is een succesvolle Wereldvoedseldag georganiseerd in Rotterdam dat een stimulans heeft gegeven aan initiatieven uit de samenleving om bij te dragen aan een eerlijk, gezond en duurzaam voedselsysteem.
 
 
 Visserij
 In 2016 stond de invoering van een aanlandplicht centraal, dit als gevolg van de in 2014 ingezette hervorming van het Gemeenschappelijk Visserij Beleid. Vissoorten waarvoor vangstbeperkingen gelden mogen niet meer worden teruggegooid in zee, maar dienen te worden aangeland (zie voortgangsrapportage 32 201-86 van 23 december 2016).
 Duurzame veehouderij
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Percentage integraal duurzame stallen
 
 
 0%
 
 
 2008
 
 
 12%
 
 
 13%
 
 
 14%
 
 
 13,8%1De realisatie 2016 is nog niet bekend. Het aandeel in voorbereiding zijnde integraal duurzame stallen bedraagt circa 0,8% van het totaal aantal stallen. Als deze stallen allemaal worden gerealiseerd, bedraagt het aandeel integraal duurzame stallen eind 2016 13,8%.
 
 
 
 Wageningen UR Livestock Research
 
 
 
 
 
 Verhouding duurzame – totale investeringen
 
 
 27%
 
 
 2012
 
 
 24,5%
 
 
 n.n.b.
 
 
 24%
 
 
 Publicatie in 2018
 
 
 Wageningen Economic Research
 
 
 
 
 
 Mestbeleid
 
 
 –
 In 2016 zijn stappen gezet om de nationale fosfaatproductie in de melkveehouderij te beheersen. De overschrijding van het fosfaatproductieplafond zoals beschreven in de Nederlandse derogatiebeschikking op grond van de Nitraatrichtlijn (91/676/EG), was aanleiding voor de invoering van een stelsel van fosfaatrechten in de Meststoffenwet (TK, 34 532, nr. 2). De oorspronkelijk beoogde datum van inwerkingtreding is een jaar verschoven naar nu 1 januari 2018 (TK, 34 532, nr. 18).
 
 
 –
 Tegelijkertijd met de behandeling van de wijziging van de Meststoffenwet, is het voorstel voor de Wet grondgebonden groei melkveehouderij (TK, 34 295, nr. 2) behandeld. Hiermee wordt de algemene maatregel van bestuur voor verantwoorde groei melkveehouderij (AMvB Grondgebondenheid) omgezet in een wet. Deze wet maakt groei van bedrijven met melkvee mogelijk, mits de toename van de fosfaatproductie gebeurt op basis van voldoende grond in gebruik bij het bedrijf.
 
 
 –
 Voor het jaar 2016 zijn de percentages verplichte mestverwerking verhoogd met 5% in de regio’s Oost en Zuid Nederland (TK, 33 037, nr. 169). De operationele mestverwerkingscapaciteit is in 2016 naar verwachting vergroot met 5 mln kilogram fosfaat.
 
 
 –
 In juli 2016 is de jaarlijkse derogatierapportage aangeboden aan de Tweede Kamer (TK, 33 037, nr. 178). Dit samen met de vierjaarlijkse Nitraatrichtlijnrapportage (TK, 33 037, nr. 179). Uit deze rapportage blijkt dat nitraatconcentraties in het water op Nederlandse landbouwbedrijven zijn gedaald en dat de kwaliteit van het oppervlaktewater is verbeterd. De verbeteringen zijn beperkt ten opzichte van de vorige monitoringsronde (2008–2011).
 
 
 Plantgezondheid en plantaardige productie
 
 
 –
 Met een groot aantal stakeholders is in 2016 afspraken gemaakt over het versneld verduurzamen van de gewasbescherming in Nederland. In september is daarvoor de eerste pilot «systeempak» in de teelt van paprika gestart.
 
 
 –
 Onder het Nederlands EU-voorzitterschap is ingezet op het bevorderen van de beschikbaarheid van lagere risico middelen en van geïntegreerde gewasbescherming via de lancering van het implementatieplan «Duurzame Gewasbescherming» in de Landbouw- en Visserijraad (TK, 21 502-32 nr. 933). Dit plan is unaniem aangenomen en zal in 2017 verder worden uitgevoerd door de Europese Commissie, lidstaten en stakeholders.
 
 
 –
 Er zijn enkele nieuwe markten voor Nederlandse plantaardige producten geopend. Zo kunnen er nu paprika’s naar China en aardappelpootgoed naar Tanzania worden geëxporteerd.
 
 
 –
 In 2016 is een Europese conferentie georganiseerd over het herstellen van de balans tussen het octrooi- en het kwekersrecht.
 
 
 –
 In 2016 is een nieuwe nationale strategie voor de GMO groenten en fruit gepubliceerd (TK, 31 532, nr 161). In nauw overleg met het bedrijfsleven is meer focus aangebracht in de nieuwe strategie en is deze gericht op versterking van de afzetkracht, marktgericht ondernemen en verdere verduurzaming. Tevens richt de strategie zich op vernieuwing, collectiviteit en EU conformiteit.
 
 
 –
 In 2016 is de Brede Weersverzekering geëvalueerd. In de eindfase van deze evaluatie deed zich de water- en hagelschadeoverlast in Zuidoost-Nederland voor. Daardoor is extra discussie over mogelijke wijzigingen ontstaan. Over de resultaten van de evaluatie van de Brede Weersverzekering wordt nog met de sector gesproken. Om deze reden is deze evaluatie niet zoals gepland in 2016 bij de Tweede Kamer aangeboden. De evaluatie met appreciatie zal nu in 2017 naar de Tweede Kamer gaan.
 
 
 –
 In 2016 is het programma Keteninnovatie afgerond. Via de Kamer van Koophandel heeft het programma voor € 1 mln keteninnovaties gestimuleerd en begeleid waarbij samenwerkende waardeketens meer marktgericht zijn gaan ondernemen en waarbij nieuwe verdienmodellen zijn ontwikkeld.
 
 
 –
 In 2016 is de Borgstelling MKB-landbouwkredieten als opvolger van de Garantstelling Landbouw uitgewerkt en gepubliceerd. Per 1 januari 2017 is de nieuwe borgstelling operationeel.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Totale CO2-emissie glastuinbouw
 
 
 Circa 7,5 Mton
 
 
 2013
 
 
 7,1 Mton
 
 
 5,7 Mton
 
 
 6,9 Mton
 
 
 Publicatie in 2017
 
 
 LEI
 
 
 
 
 2.
 
 
 Energie-efficiency index voedings- en genotmiddelen-industrie (VGI)
 
 
 100%
 
 
 2005
 
 
 84%
 
 
 83%
 
 
 82%
 
 
 Publicatie in 2017
 
 
 RVO.nl
 
 
 
 
 
 Ad 1) De ramingen betreffen de maximale CO2-emissieruimtes van de glastuinbouw voor deze jaren. De realisatie 2015 ligt daar fors onder. De glastuinbouw ligt op koers om haar doelen voor CO2-uitstoot in 2020 te realiseren. De totale CO2-uitstoot ligt in 2015 16% onder het niveau van 1990 en daarmee loopt de glastuinbouw voor op de landelijke ontwikkeling (+9%).
 Bron: LEI-WUR, Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2015
 Ad 2) De voedings- en genotmiddelenindustrie ligt qua energie-efficiency over 2015 iets voor op de raming. Hoe lager het percentage hoe efficienter.
 
 
 Diergezondheid en dierenwelzijn
 
 
 •
 In 2016 is verder uitvoering gegeven aan de beleidsbrief dierenwelzijn van 2013 (TK, 28 286, nr. 651). Nationaal is het beleid op het terrein van de hondenhandel geëvalueerd en de vervolgstappen voor een verbeterd toezicht op de hondenhandel zijn in gang gezet. Het Besluit tot wijziging van het Besluit Houders van dieren is in 2016 besproken in de Tweede Kamer, maar nog niet vastgesteld, waardoor een aantal voornemens uit de beleidsbrief nog niet is bestendigd.
 
 
 •
 Er zijn in 2016 uitbraken geweest van zowel laagpathogene als hoogpathogene vogelgriep. De bestrijding van de hoogpathogene vogelgriep type H5N8 heeft extra inspanning gevraagd op het gebied van onderzoek en bewaking.
 
 
 •
 In 2016 is de voortgangsrapportage Plan van aanpak Dierproeven en alternatieven naar de Tweede Kamer gestuurd (TK, 32 336, nr. 64).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie
 waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 EU-OIE vrije status
 
 
 7
 
 
 2009
 
 
 7
 
 
 7
 
 
 7
 
 
 7
 
 
 EU en OIE
 
 
 
 
 
 Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
 
 
 •
 Het onderzoek binnen de topsectoren Agri&Food en Tuinbouw&Uitgangsmaterialen en voor beleidsontwikkeling en politieke besluitvorming in het groene domein is uitgevoerd met een sterke focus op maatschappelijke opgaven zoals onder meer verwoord in de Voedselagenda. Voorbeelden zijn kennisopgaven op het terrein van stimulering van consumptie groente en fruit, bijen, duurzaam bodembeheer, mest en mineralen, en risico's van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen bij omwonenden.
 
 
 •
 De samenwerking tussen de topsectoren Agri&Food, Hightech en ICT is versterkt. In de akkerbouw gaat het bijvoorbeeld om PPS’en die nieuwe bewerkings- en teelttechnieken met lichte robots ontwikkelen. Een voorbeeld in de tuinbouw is de ontwikkeling van een «smart kas». In de zuivel- en vleesketens gaat het om benutten van big data bij ketenmanagement, real-time data voor optimalisatie van diervoeding, slimme controle van stalklimaat en robots in de stal.
 
 
 •
 Europese en internationale samenwerkingsverbanden met het doel efficiënt onderzoek te doen en kennis te delen met focus op maatschappelijk opgaven zijn beter benut. Zo neemt Nederland deel aan diverse ERA-netten en andere internationale onderzoeksprogramma’s. Voorbeelden zijn het internationaal netwerk STAR-IDAZ (diergezondheidsonderzoek, One Health), ERA-net SusAN (duurzame houderijsystemen), ERA-net Waterworks (duurzaam watergebruik en -beheer), ERA-net GAS (monitoring en maatregelen terugdringen broeikasgassen), ERA-net Core organic (biologische landbouw), JPI-FACCE (onder andere duurzaam bodembeheer) en ERA-net SUSFOOD-2 (duurzame voedselproductie).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-waarde
 
 
 Peil
 datum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Vraagsturing van groen onderzoek door maatschappelijke actoren (beleid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties)
 
 
 80%
 
 
 2013
 
 
 >80%
 
 
 Wordt niet meer gepubliceerd
 
 
 >85%
 
 
 Wordt niet meer gepubliceerd
 
 
 PROSU
 
 
 
 
 2.
 
 
 Kennisbenutting door beleid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties
 
 
 88%
 
 
 2013
 
 
 >85%
 
 
 Wordt niet gepubliceerd
 
 
 >85%
 
 
 97%
 
 
 PROSU/ Wageningen Economic Research
 
 
 
 
 3.
 
 
 Percentage innoverende agrarische bedrijven
 
 
 11,6%
 
 
 2006
 
 
 10%
 
 
 17%
 
 
 10,8%
 
 
 Publicatie in 2017
 
 
 Wageningen Economic Research
 
 
 
 
 
 
 Ad. 1 De indicator vraagsturing is vervallen, wordt voor 2015 en verder ook niet meer gepubliceerd.
 Ad. 2 de indicator voor Kennisbenutting over het jaar 2015 wordt niet gepubliceerd, PROSU heeft in 2016 geen opdracht gekregen om deze informatie over 2015 te verwerken.
 Ad 3. Innoverende (primaire) bedrijven innoveren vanwege een scala aan redenen. Door Wageningen Economic Research is er gekeken naar procesinnovaties en productinnovaties Procesinnovaties zijn geïmplementeerde vernieuwingen of verbeteringen in het productieproces.
 
 
 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 16 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 696.112
 
 
 
 
 676.537
 
 
 
 
 729.130
 
 
 
 
 623.541
 
 
 
 
 673.900
 
 
 
 
 636.548
 
 
 
 
 37.352 
 
 
 
 
 
 Waarvan garantieverplichtingen
 
 
 43.374
 
 
 37.707
 
 
 28.537
 
 
 28.430
 
 
 37.690
 
 
 131.610
 
 
 – 93.920
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 613.752
 
 
 
 
 666.001
 
 
 
 
 660.124
 
 
 
 
 667.686
 
 
 
 
 642.217 
 
 
 
 
 544.121
 
 
 
 
 98.096 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subsidies
 
 
 
 
 99.065
 
 
 
 
 71.753
 
 
 
 
 78.379
 
 
 
 
 90.430
 
 
 
 
 103.230
 
 
 
 
 40.817
 
 
 
 
 62.413
 
 
 
 
 
 
 Duurzame veehouderij
 
 
 
 
 27.799
 
 
 
 
 16.241
 
 
 
 
 6.256
 
 
 
 
 14.088
 
 
 
 
 10.702
 
 
 
 
 10.320
 
 
 
 
 382
 
 
 
 
 
 Investeringsregeling duurzame stallen
 
 
 5.047
 
 
 10.565
 
 
 1.476
 
 
 7.663
 
 
 6.719
 
 
 4.458
 
 
 2.261
 
 
 
 
 Kleine en grote netwerken POP-Nieuwe Uitdagingen
 
 
 622
 
 
 459
 
 
 1.166
 
 
 1.742
 
 
 80
 
 
 0
 
 
 80
 
 
 
 
 Regeling fijnstofmaatregelen
 
 
 16.054
 
 
 0
 
 
 1.491
 
 
 3.261
 
 
 3.077
 
 
 4.720
 
 
 – 1.643
 
 
 
 
 Overig
 
 
 6.076
 
 
 5.217
 
 
 2.123
 
 
 1.422
 
 
 826
 
 
 1.142
 
 
 – 316
 
 
 
 
 
 Plantaardige productie
 
 
 
 
 19.327
 
 
 
 
 15.396
 
 
 
 
 12.724
 
 
 
 
 9.562
 
 
 
 
 9.917
 
 
 
 
 9.063
 
 
 
 
 854
 
 
 
 
 
 Investeringsregeling Milieuvriendelijke Maatregelen (IMM)
 
 
 
 
 
 
 6.124
 
 
 5.100
 
 
 1.024
 
 
 
 
 Marktintroductie energie innovaties (MEI)
 
 
 12.577
 
 
 13.689
 
 
 8.642
 
 
 4.788
 
 
 3.537
 
 
 3.689
 
 
 – 152
 
 
 
 
 Duurzaamheids-investeringen Nieuwe Uitdagingen
 
 
 3.855
 
 
 1.931
 
 
 2.068
 
 
 3.275
 
 
 
 
 
 
 
 Demoregeling Schoon en Zuinig
 
 
 57
 
 
 709
 
 
 526
 
 
 911
 
 
 
 
 
 
 
 Investeringsregeling energiebesparing (IRE)
 
 
 
 401
 
 
 862
 
 
 113
 
 
 
 
 
 
 
 Overig
 
 
 2.838
 
 
 597
 
 
 626
 
 
 475
 
 
 256
 
 
 274
 
 
 – 18
 
 
 
 
 
 Diergezondheid en dierenwelzijn
 
 
 
 
 2.518
 
 
 
 
 3.017
 
 
 
 
 4.820
 
 
 
 
 3.368
 
 
 
 
 
 
 
 
 Regeling in beslag genomen goederen
 
 
 2.518
 
 
 3.017
 
 
 4.820
 
 
 3.368
 
 
 
 
 
 
 
 
 Visserij
 
 
 
 
 8.549
 
 
 
 
 8.774
 
 
 
 
 5.416
 
 
 
 
 6.229
 
 
 
 
 3.729
 
 
 
 
 6.518
 
 
 
 
 – 2.789
 
 
 
 
 
 Regelingen onder het nieuwe EFMZV
 
 
 
 
 
 5.017
 
 
 2.304
 
 
 5.779
 
 
 – 3.475
 
 
 
 
 Overige (uitfinanciering regelingen onder EVF)
 
 
 8.549
 
 
 8.774
 
 
 5.416
 
 
 1.212
 
 
 1.425
 
 
 739
 
 
 686
 
 
 
 
 
 Agrarisch ondernemerschap
 
 
 
 
 9.953
 
 
 
 
 9.785
 
 
 
 
 8.824
 
 
 
 
 9.496
 
 
 
 
 4.972
 
 
 
 
 6.535
 
 
 
 
 – 1.563
 
 
 
 
 
 Flankerend beleid pelsdierhouders
 
 
 2.000
 
 
 2.000
 
 
 2.000
 
 
 2.006
 
 
 
 
 
 
 
 Brede weersverzekering
 
 
 1.421
 
 
 1.471
 
 
 1.403
 
 
 3.550
 
 
 4.672
 
 
 6.518
 
 
 – 1.846
 
 
 
 
 Investeringsregeling Jonge Agrariërs
 
 
 3.945
 
 
 3.349
 
 
 2.235
 
 
 3.940
 
 
 300
 
 
 17
 
 
 283
 
 
 
 
 Demoregeling proefprojecten Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
 
 
 2.557
 
 
 2.019
 
 
 3.186
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overig
 
 
 30
 
 
 946
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
 
 
 
 
 10.373
 
 
 
 
 4.340
 
 
 
 
 2.091
 
 
 
 
 3.416
 
 
 
 
 586
 
 
 
 
 1.092
 
 
 
 
 – 506
 
 
 
 
 
 Samenwerking POP Nieuwe uitdagingen
 
 
 548
 
 
 591
 
 
 2.091
 
 
 1.978
 
 
 237
 
 
 0
 
 
 237
 
 
 
 
 Overig
 
 
 9.825
 
 
 3.749
 
 
 
 1.438
 
 
 349
 
 
 1.092
 
 
 – 743
 
 
 
 
 
 Apurement
 
 
 
 
 20.546
 
 
 
 
 12.269
 
 
 
 
 35.247
 
 
 
 
 11.799
 
 
 
 
 65.329
 
 
 
 
 7.289
 
 
 
 
 58.040
 
 
 
 
 
 Regeling apurement
 
 
 20.546
 
 
 12.269
 
 
 35.247
 
 
 11.799
 
 
 65.329
 
 
 7.289
 
 
 
 58.040
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Begrotingsreserves
 
 
 
 
 
 
 3.001
 
 
 
 
 32.472
 
 
 
 
 8.003
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 8.003
 
 
 
 
 
 Storting begrotingsreserve landbouw
 
 
 
 
 2.511
 
 
 3.525
 
 
 
 
 
 
 
 Storting begrotingsreserve apurement
 
 
 
 
 490
 
 
 28.947
 
 
 8.003
 
 
 0
 
 
 8.003
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Garanties 
 
 
 
 
 10.500
 
 
 
 
 27.119
 
 
 
 
 27.191
 
 
 
 
 33.862
 
 
 
 
 6.652
 
 
 
 
 21.560
 
 
 
 
 – 14.908
 
 
 
 
 
 Storting bijdrage begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit
 
 
 2.000
 
 
 3.000
 
 
 3.056
 
 
 3.008
 
 
 3.008
 
 
 5.014
 
 
 – 2.006
 
 
 
 
 Verliesdeclaraties Borgstellingsfaciliteit
 
 
 8.500
 
 
 24.119
 
 
 24.135
 
 
 28.347
 
 
 3.644
 
 
 14.039
 
 
 – 10.395
 
 
 
 
 Garantstelling Marktintroductie Innovaties (GMI)
 
 
 
 
 
 2.507
 
 
 0
 
 
 2.507
 
 
 – 2.507
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 151.569
 
 
 
 
 145.478
 
 
 
 
 156.959
 
 
 
 
 136.504
 
 
 
 
 121.118
 
 
 
 
 121.899
 
 
 
 
 – 781
 
 
 
 
 
 Duurzame veehouderij
 
 
 1.761
 
 
 8.463
 
 
 2.908
 
 
 4.282
 
 
 4.044
 
 
 4.139
 
 
 – 95
 
 
 
 
 Mestbeleid
 
 
 5.609
 
 
 6.539
 
 
 13.007
 
 
 9.161
 
 
 3.411
 
 
 9.318
 
 
 – 5.907
 
 
 
 
 Plantaardige productie
 
 
 3.934
 
 
 4.541
 
 
 5.334
 
 
 1.057
 
 
 1.462
 
 
 1.877
 
 
 – 415
 
 
 
 
 Plantgezondheid
 
 
 1.769
 
 
 2.500
 
 
 1.605
 
 
 1.758
 
 
 1.666
 
 
 2.023
 
 
 – 357
 
 
 
 
 Diergezondheid en dierenwelzijn
 
 
 13.161
 
 
 10.011
 
 
 9.075
 
 
 8.044
 
 
 9.301
 
 
 11.967
 
 
 – 2.666
 
 
 
 
 Voedselveiligheid- en kwaliteit\ voedselagenda
 
 
 12.799
 
 
 7.137
 
 
 5.909
 
 
 3.820
 
 
 5.562
 
 
 4.572
 
 
 990
 
 
 
 
 Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid
 
 
 5.753
 
 
 3.743
 
 
 4.382
 
 
 1.741
 
 
 4.695
 
 
 3.587
 
 
 1.108
 
 
 
 
 Visserij
 
 
 5.387
 
 
 1.923
 
 
 1.388
 
 
 3.398
 
 
 1.683
 
 
 1.202
 
 
 481
 
 
 
 
 Agrarisch ondernemerschap
 
 
 4.155
 
 
 4.655
 
 
 2.547
 
 
 2.849
 
 
 1.728
 
 
 2.409
 
 
 – 681
 
 
 
 
 Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
 
 
 97.241
 
 
 95.966
 
 
 110.804
 
 
 100.394
 
 
 87.566
 
 
 80.805
 
 
 6.761
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
 
 
 
 
 117.704
 
 
 
 
 120.616
 
 
 
 
 105.610
 
 
 
 
 82.746
 
 
 
 
 78.720
 
 
 
 
 83.206
 
 
 
 
 – 4.486
 
 
 
 
 
 Medebewind en overige voormalige publieke PBO-taken
 
 
 20.354
 
 
 23.750
 
 
 25.477
 
 
 4.774
 
 
 1.535
 
 
 5.631
 
 
 – 4.096
 
 
 
 
 Wageningen Research (vh Dienst Landbouwkundig Onderzoek)
 
 
 95.027
 
 
 94.819
 
 
 77.341
 
 
 75.221
 
 
 75.232
 
 
 75.646
 
 
 – 414
 
 
 
 
 College Toelating Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden
 
 
 2.323
 
 
 2.047
 
 
 2.792
 
 
 2.751
 
 
 1.953
 
 
 1.007
 
 
 946
 
 
 
 
 Centrale Commissie Dierproeven
 
 
 
 
 
 
 
 922
 
 
 – 922
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken
 
 
 
 
 4.200
 
 
 
 
 5.577
 
 
 
 
 3.145
 
 
 
 
 14.064
 
 
 
 
 12.253
 
 
 
 
 4.040
 
 
 
 
 8.213
 
 
 
 
 
 Diergezondheidsfonds
 
 
 4.200
 
 
 5.577
 
 
 3.145
 
 
 14.064
 
 
 12.253
 
 
 4.040
 
 
 8.213
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
 
 
 
 
 
 12.615
 
 
 
 
 10.647
 
 
 
 
 10.519
 
 
 
 
 10.042
 
 
 
 
 8.861
 
 
 
 
 1.181
 
 
 
 
 
 FAO en overige contributies
 
 
 
 12.615
 
 
 10.647
 
 
 10.519
 
 
 10.042
 
 
 8.861
 
 
 1.181
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan agentschappen
 
 
 
 
 230.714
 
 
 
 
 282.843
 
 
 
 
 278.193
 
 
 
 
 299.561
 
 
 
 
 310.202
 
 
 
 
 263.738
 
 
 
 
 46.464
 
 
 
 
 
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
 
 
 125.039
 
 
 144.817
 
 
 130.740
 
 
 141.829
 
 
 152.451
 
 
 124.786
 
 
 27.665
 
 
 
 
 Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
 
 
 98.992
 
 
 129.197
 
 
 138.948
 
 
 149.999
 
 
 148.985
 
 
 131.887
 
 
 17.098
 
 
 
 
 Dienst Landelijk Gebied
 
 
 255
 
 
 221
 
 
 222
 
 
 
 
 
 
 
 
 Rijksrederij
 
 
 6.428
 
 
 8.608
 
 
 8.283
 
 
 7.733
 
 
 7.869
 
 
 7.065
 
 
 804
 
 
 
 
 Rijksinstituut voor Volkgezondheid en Milieu
 
 
 
 
 
 
 897
 
 
 0
 
 
 897
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ONTVANGSTEN
 
 
 
 
 302.615
 
 
 
 
 329.393
 
 
 
 
 357.416
 
 
 
 
 123.539
 
 
 
 
 136.431 
 
 
 
 
 64.078
 
 
 
 
 72.353
 
 
 
 
 
 Agroketens
 
 
 
 
 3.430
 
 
 267
 
 
 1.015
 
 
 0
 
 
 1.015
 
 
 
 
 Mestbeleid
 
 
 5.990
 
 
 6.324
 
 
 5.884
 
 
 3.324
 
 
 10.724
 
 
 7.209
 
 
 3.515
 
 
 
 
 Diergezondheid en dierenwelzijn
 
 
 385
 
 
 8.760
 
 
 3.327
 
 
 2.399
 
 
 3.165
 
 
 500
 
 
 2.665
 
 
 
 
 Plant- en diergezondheid
 
 
 
 
 605
 
 
 328
 
 
 679
 
 
 0
 
 
 679
 
 
 
 
 Voedselveiligheid en kwaliteit
 
 
 2.812
 
 
 288
 
 
 94
 
 
 46
 
 
 
 
 
 
 
 Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid
 
 
 254.252
 
 
 279.244
 
 
 228.287
 
 
 40.697
 
 
 20.411
 
 
 15.926
 
 
 4.485
 
 
 
 
 Visserij
 
 
 7.449
 
 
 6.265
 
 
 8.891
 
 
 9.154
 
 
 7.496
 
 
 4.993
 
 
 2.503
 
 
 
 
 Agrarisch ondernemerschap
 
 
 
 
 
 
 772
 
 
 245
 
 
 527
 
 
 
 
 Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
 
 
 20.039
 
 
 16.573
 
 
 20.177
 
 
 15.449
 
 
 13.307
 
 
 12.380
 
 
 927
 
 
 
 
 Garanties (provisies)
 
 
 1.162
 
 
 2.300
 
 
 2.004
 
 
 1.696
 
 
 2.008
 
 
 1.800
 
 
 208
 
 
 
 
 Agentschappen
 
 
 485
 
 
 483
 
 
 15
 
 
 5.689
 
 
 3.089
 
 
 0
 
 
 3.089
 
 
 
 
 Onttrekkingen begrotingsreserves
 
 
 10.041
 
 
 9.156
 
 
 83.995
 
 
 44.490
 
 
 73.765
 
 
 21.025
 
 
 52.740
 
 
 
 
 
 Toelichting op de verplichtingen
 De hogere verplichtingen van € 37,4 mln zijn een saldo. Voor ruim € 90 mln zijn er minder garantieverplichtingen aangegaan. Dit komt enerzijds, omdat in 2016 weinig investeringen zijn gedaan waarop een garantstelling van de Garantieregeling Landbouw (en plus) rust. Anderzijds is de Garantieregeling Marktintroductie Innovatie (GMI) in 2016 niet opengesteld. De hogere realisatie op reguliere verplichtingen ten opzichte van de ontwerpbegroting komt daarmee op circa € 130 mln. De belangrijkste verklaringen voor de hogere verplichtingen zijn de volgende:
 
 
 •
 Er zijn uitgaven gedaan ten laste van de regeling Apurement voor het bedrag van € 65,3 mln, die het gevolg zijn van correcties van de Europese Commissie op ingediende declaraties. Hiervoor is geen regulier budget, omdat correcties van tevoren niet bekend zijn. Het verplichtingen- en uitgavenbudget om de betalingen te kunnen doen, is verhoogd op het moment dat de correctiebesluiten zijn ontvangen en de betalingen moesten plaatsvinden. Daarvoor zijn middelen uit de begrotingsreserve Apurement onttrokken (zie Begrotingsreserves onder Ontvangsten). Het ging in 2016 om een correctie als gevolg van controle op de erkenning van producentenorganisaties 2008–2011 en 2009–2011 in het kader van Operationele Programma’s Groenten en fruit, een correctie voor schoolfruit in verband met het aanvragen van de subsidie voordat de te vergoeden kosten door de leveranciers van schoolfruit waren gemaakt en betaald, en een correctie vanwege overschrijding van de voorgeschreven betaaltermijn voor de GMO-regeling Groenten en Fruit.
 
 
 •
 Ontvangsten voor een bedrag van € 8 mln zijn in de begrotingsreserve Apurement gestort. Voor het doen van de storting is het verplichtingen- en uitgavenbudget verhoogd met het bedrag van de ontvangst. Het ging om terugontvangsten van de EU als gevolg van het nietig verklaren van een deel van een eerder opgelegde correctie door de Europese Commissie en het terugdraaien van een eerder opgelegde correctie voor GMO-regeling Groenten en Fruit als gevolg van een rechterlijke uitspraak. Daarnaast hebben de provincies € 2 mln betaald in het kader van de uitvoering van het Plattelandsontwikkelingsprogramma voor een risicofonds waaruit eventueel door de EC opgelegde correcties bij POP 3 worden betaald.
 
 
 •
 De verplichtingen- en uitgavenrealisatie voor de agentschappen NVWA en RVO.nl is € 45 mln hoger. In de brief over NVWA van 27 mei 2016 van de Staatssecretaris van Economische Zaken aan de Tweede Kamer (TK, 33 835, nr. 33) is een meerjarige financiële dekking opgenomen onder de noemer «extra bijdrage aan NVWA». Een deel van deze bijdrage is afkomstig van VWS en is bij Najaarsnota aan het budget toegevoegd. De hogere realisatie voor RVO.nl zijn het gevolg van uitbreidingen van het opdrachtpakket. Het gaat onder meer om de Centrale Commissie Dierproeven (CCD) die bij RVO.nl is ondergebracht, extra kosten vanwege het openstellen van interventieregelingen, inrichtingskosten van het stelsel van fosfaatrechten en ICT-uitgaven voor door RVO.nl overgenomen taken van de voormalige productschappen.
 
 
 •
 De bijdrage aan het Diergezondheidfonds (DGF) is met € 8 mln verhoogd. De belangrijkste reden is dat totdat de wijziging van de Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren van kracht is, nog niet alle kosten die volgens het convenant Financiering bestrijding besmettelijke dierziekten 2015–2019 door de sectoren worden gedragen, in rekening gebracht kunnen worden. Deze kosten worden door EZ (voor)gefinancierd.
 
 
 Toelichting op de uitgaven
 Subsidies
 De lagere uitputting van € 3,5 mln op subsidieregelingen Visserij komt, omdat betalingen voor de openstellingen in 2016 voor regelingen van het EFMZV gericht op innovaties Aquacultuur, rendementsverbeteringen en afzetbevordering in de visserij, jonge vissers en productie- en afzetprogramma’s voor producentenorganisaties pas in latere jaren volgen.
 Apurement
 De realisatie houdt verband met door de Europese Commissie opgelegde correcties op ingediende declaraties. Dit is vooraf niet in te schatten. Zie verder «Toelichting op de verplichtingen». Het verschil is lager dan het daar genoemde bedrag van € 65,3 mln, omdat in 2016 het bedrag van de voeding van de begrotingsreserve met € 7 mln is verlaagd.
 Begrotingsreserves
 Zie toelichting op de verplichtingen.
 Garanties
 Er zijn in 2016 minder verliesdeclaraties ingediend die een beroep doen op de Garantstelling Landbouw dan aan het begin van het jaar geraamd.
 Opdrachten
 
 Op het onderdeel mestbeleid is van de opdracht die aan het RIVM is verleend voor het actieprogramma Nitraatrichtlijn (totaal € 5,9 mln), € 0,9 mln overgeheveld naar een nieuw ingericht RIVM begrotingsinstrument dat hangt onder «Bijdragen aan agentschappen» en € 5,0 mln naar het onderdeel Kennisontwikkeling en agrarische innovatie voor programma uitgaven. Het verplichtingen- en uitgavenbudget is overgeheveld naar deze categorie en de realisatie is daar zichtbaar.
 Bij kennisontwikkeling en agrarische innovatie is budget voor Dienst Landbouwkundig Onderzoek overgeheveld van categorie opdrachten naar categorie bijdrage aan ZBO’s en RWT’s wettelijke onderzoekstaken (WOT) en Kennisbasis (KB). Dit door de uitkomsten van een evaluatie (TK, 34 000 XIII, nr. 151). De realisatie is onder deze categorie zichtbaar.
 
 Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
 Voor de afronding van zaken voor de opheffing van de PBO’s, met name voor afvloeiingskosten, zijn minder middelen nodig geweest.
 Bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken
 Zie Toelichting op de verplichtingen.
 Bijdragen aan agentschappen
 Zie Toelichting op de verplichtingen.
 Toelichting op de ontvangsten
 
 
 •
 De hogere ontvangst van € 3,5 mln op het mestbeleid komt met name doordat de afhandeling van inkomsten voor de derogatie 2016 voorspoediger is verlopen dan vooraf ingeschat.
 
 
 •
 De hogere ontvangst voor Voedselzekerheid is een saldo van hogere en lagere ontvangsten dan geraamd. Het verschil wordt voornamelijk veroorzaakt door een aantal ontvangsten die in de begrotingsreserve Apurement zijn gestort. Zie toelichting op de verplichtingen.
 
 
 •
 De hogere ontvangst op Agentschappen komt voort uit de afrekening van de opdracht 2015.
 
 
 •
 De hogere ontvangsten bij de begrotingsreserves ad. € 52,7 mln betreft met name de onttrekking uit de reserve apurement van € 65,3 mln om de door de Europese Commissie opgelegde correcties te kunnen betalen (zie Toelichting op de verplichtingen en uitgaven onder apurement en hieronder bij begrotingsreserves).
 
 
 Toelichting op de begrotingsreserves
 Begrotingsreserve Visserij
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 17,2
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 1,4
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 0
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 18,7
 
 
 
 
 
 De storting is het saldo van uitgaven ten laste van de nationale cofinancieringsmiddelen voor het Europees Visserijfonds voor de programmaperiode 2007–2013 en de niet bestede nationale cofinanciering voor de regelingen van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij 2014–2020.
 Begrotingsreserve Landbouw
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 24,9
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 0
 
 
 
 
 + Overheveling reservering pelsdierhouderij van borgstellingsfaciliteit naar begrotingsreserve Landbouw
 
 
 10,0
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 – 6,8
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 28,1
 
 
 
 
 
 De opgebouwde reservering voor flankerend beleid pelsdierhouderij (€ 10 mln) is overgeheveld van de begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit naar de begrotingsreserve Landbouw. De onttrekking betreft de uitfinanciering van diverse regelingen en projecten op het agro-terrein waaronder de fijnstofregeling, de Vamil-compensatieregeling en landelijk meetnet effecten mestbeleid.
 Begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 22,2
 
 
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 3,0
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 – 1,6
 
 
 
 
 – Overheveling reservering pelsdierhouderij van borgstellingsfaciliteit naar begrotingsreserve Landbouw
 
 
 – 10,0
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 13,5
 
 
 
 
 
 De storting betreft de jaarlijkse bijdrage ter dekking van toekomstige verliesdeclaraties voor afgegeven garantiestellingen aan banken waarmee innovatieve en duurzame investeringen worden gefaciliteerd.
 Begrotingsreserve apurement
 
 Bedragen x € 1 mln
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 174,5
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 8,0
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 – 65,3
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 117,2
 
 
 
 
 
 Als gevolg van opgelegde correcties voor niet EU-conforme uitvoering heeft een onttrekking van € 65,3 mln plaatsgevonden uit de begrotingsreserve apurement (zie ook de toelichting op de verplichtingen). Deze € 65,3 mln is naar aanleiding van de opgelegde correctie door EZ betaald aan de Europese Commissie. Daarnaast heeft een storting in de begrotingsreserve plaatsgevonden van € 8 mln voor onder andere een terugontvangen bedrag van de Europese Commissie en vanuit de bijdrage van de provincies voor de uitvoering van het Plattelandsontwikkelingsprogramma voor een risicofonds waaruit door de Europese Commissie opgelegde correcties worden betaald (€ 2 mln).
 
 
 
 17
 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 
 Algemene doelstelling
 Groen onderwijs van hoge kwaliteit. Hierbij streeft het Ministerie van Economische Zaken (EZ) naar:
 
 
 •
 Voldoende gekwalificeerde beroepsbeoefenaren voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte.
 
 
 •
 Vergroten van de kennisverspreiding en -benutting voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte.
 
 
 Hiermee draagt groen onderwijs bij aan de doelstellingen van de artikelen 16 (Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens) en 18 (Natuur en regio).
 Rol en verantwoordelijkheid
 De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
 
 Voldoende gekwalificeerde beroepsbeoefenaren voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte.
 
 Stimuleren
 
 
 •
 Stimuleren van een hoog kwaliteitsniveau van onderwijs en wetenschappelijk onderzoek.
 
 
 •
 Stimuleren van voorwaarden om te voldoen aan de vervangingsvraag en de transitie naar een groene economie. Afspraken maken met instellingen over bevorderen doorstroom, verminderen aantal voortijdige schoolverlaters, leven lang leren door om- her- en bijscholing, versterken doorlopende leerlijnen binnen de groene beroepskolom, bevorderen van cross-overs met het overig beroepsonderwijs en vakinhoudelijke vernieuwing van het groen onderwijs.
 
 
 •
 Stimuleren, in overleg met de instellingen, van ondernemerschap en internationalisering waardoor leerlingen/studenten na afronding van hun opleiding een basis hebben voor de start van een eigen bedrijf in het groene domein.
 
 
 Regisseren
 
 
 •
 Met de instellingen en het bedrijfsleven zorgdragen voor het versterken van gekwalificeerde functies binnen het domein voedsel, natuur en leefomgeving door het groen (voorbereidend) beroepsonderwijs en van de kennisverspreiding binnen de groene kennisinfrastructuur.
 
 
 Financieren
 
 
 •
 De groene instellingen functioneren binnen het wettelijk stelsel dat voor het gehele onderwijs geldt.
 
 
 
 Kennisverspreiding en -benutting voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte (natuur en groene leefomgeving), onder meer door actieve inzet van het groen onderwijs om beleidsdoelen te realiseren.
 
 Stimuleren
 
 
 •
 Stimuleren van vraaggestuurde landelijke Centra voor Innovatief Vakmanschap (CIV) voor het MBO en Centers of Expertise (CoE) voor het HBO op een achttal expertisethema’s: Biobased Economy, Greenports, Agrodier, Food, Open teelten, Natuur en groene Leefomgeving, Agri&Food en Tuinbouw en Uitgangsmaterialen. Daarbij worden verbindingen gemaakt tussen regionaal opererende organisaties en wordt landelijke afstemming gezocht tussen onderwijs, regionaal Midden- en Kleinbedrijf (MKB), maatschappelijke organisaties en lagere overheden (stimuleren van de gouden driehoek in de groene sector). Belangrijke speerpunten zijn het opleiden van talent dat aansluit bij de innovatieopgaven van ondernemers, zwaartepuntvorming onderwijs en onderzoek, stimuleren van ondernemerschap en excellent praktijkgericht onderzoek samen met bedrijfsleven.
 
 
 •
 Stimuleren van het innovatief vermogen van het MKB door het instrument van groene plus lectoraten in het groene Hoger beroepsonderwijs meer vraaggestuurd in te zetten voor kennisvragen vanuit het MKB.
 
 
 •
 Stimuleren van activiteiten gericht op het verspreiden, doorstromen en benutten van kennis voor doelgroepen die deelnemen aan de Nederlandse samenleving.
 
 
 •
 Stimuleren van educatieve activiteiten (gericht op sociale innovatie) voor een groene economie (onder andere via het programma DuurzaamDoor in het onderwijs, bij en met andere overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties, zowel landelijk als op regionaal niveau).
 
 
 Beleidsconclusies
 Onderstaande beleidsconclusies geven de belangrijkste resultaten van het beleid weer in 2016.
 
 
 
 •
 
 Rapport Groen onderwijs in beweging
 
 In 2016 is het rapport Groen onderwijs in beweging aangeboden aan de Tweede Kamer (door motie Van Meenen2TK, 34 300, nr. 91. Het rapport bevat de uitkomsten van het interdepartementale onderzoek naar voorwaarden waaraan voldaan moet worden om de verworvenheden en kwaliteiten van het groen onderwijs bij een overheveling naar OCW te behouden, en om kansen te verzilveren.
 
 
 •
 
 Ontwikkelagenda groen onderwijs
 
 In 2016 is de Ontwikkelagenda Groen onderwijs (2016–2025) ondertekend. Met deze gezamenlijke agenda investeren groen onderwijs, bedrijfsleven en Ministerie van EZ in een vitaal onderwijssysteem voor een krachtige groene sector. Belangrijke onderwerpen uit de strategische en sectorplannen van de onderwijsinstellingen, zoals het vergroten van de instroom, onderlinge samenwerking, optimalisering van de aansluiting op de arbeidsmarkt en de ontwikkeling van crossovers met andere disciplines worden met deze agenda opgepakt.
 Doelstelling is met het groen onderwijs internationaal voorloper te blijven in het oplossen van grote mondiale en regionale vraagstukken op het gebied van voeding, duurzaamheid en leefbaarheid.
 
 
 •
 
 Kennisverspreiding, kennisbenutting en kennisdoorstroming
 
 Budgetten voor Wageningen UR Knowledge Share (WURKS), Ontwikkelcentrum (OC), Onderwijs Vernieuwingsprogramma (OVP) en Groen KennisNET (GKN) zijn in 2016 niet meer beschikbaar gesteld (vervallen groene plus). Ook de Meerjaren Investeringsprogramma’s (MIP’s) waren gekoppeld aan de groene plus.
 
 Samenwerking met bedrijfsleven: Groene Centra voor Innovatief Vakmanschap, Centres of Expertise, groene pluslectoraten
 
 Conform de afspraken in de Strategische agenda HO, Rijksnatuurvisie Natuurlijk verder 2014, topsectoren Agri&Food en Tuinbouw&Uitgangsmaterialen en de bestuurlijke afspraken in het kader van de sectorplannen HAO en AOC, zijn Groene Centra voor Innovatief Vakmanschap (CIV’s) en Centres of Expertise (CoE’s) ingericht op de thema’s Agro, Food, T&U/Greenports, Biobased Economy, Open teelten en Agrodier. Het nieuwe Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving staat in het programma het urbane (stedelijke) en het rurale (landschappelijke/plattelands)gebied centraal.
 Met de groene plus lectoraten is in 2016 geïnvesteerd in de kwaliteit en actualiteit van het curriculum van het groene HBO.
 
 
 •
 
 VMBO en doorlopende leerlijnen
 
 In 2016 is het nieuwe examenprogramma voor het profiel Groen vastgesteld. Per 1 oktober 2016 hebben 40 AOC-locaties en 26 afdelingen van scholengemeenschappen leerlingen ingeschreven op het nieuwe profiel Groen. Met het nieuwe profiel Groen en de keuzedelen kan een betere aansluiting tot stand worden gebracht op het Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO) en de regionale arbeidsmarkt.
 Op zeven locaties met profiel groen zijn doorlopende leerlijnen VMBO-MBO vormgegeven met het concept Groen Lyceum. Dit gebeurt binnen de voorwaarden die gelden voor de experimenten doorlopende leerlijnen. De deelnemende scholen beogen met deze doorlopende leerlijn een verkorting van één jaar te behalen en een betere aansluiting op de arbeidsmarkt.
 
 
 •
 
 Groen MBO
 
 In het groen MBO is in het schooljaar 2015–2016 de nieuwe kwalificatiestructuur ingevoerd. In de nieuwe kwalificatiestructuur is veel aandacht besteed aan het borgen van wettelijke beroepsvereisten vanuit wetgeving van EZ. Deze zijn veelal ondergebracht in herkenbare onderdelen van kwalificaties waaraan een certificaat kan worden verbonden.
 
 
 •
 
 Internationaal
 
 EZ heeft in 2016 samen met OCW een pilot gestart rond de versoepeling van het toelatingsbeleid voor deelnemers van buiten de EU/EER op MBO-4-niveau. De noodzaak van het verruimen van inkomende mobiliteit is, met name in het groene mbo onderwijs, hoog. In samenwerking met de Ministeries OCW, VenJ en VWS en de koepelorganisaties MBO-Raad, de AOC Raad en de NRTO, zijn een Gedragscode en een reglement opgesteld.
 In het Borderless Network ligt de focus op internationale samenwerking tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid (triple helix) in de T&U en A&F sector. De groene kennisinstellingen zijn primaire drager van dit netwerk. In 2016 is gewerkt aan de verdere invulling van de vier landentafels (China, India, Myanmar en Oost-Zuid-Afrika) gericht op de internationale positionering van het Nederlandse groene onderwijs (in samenwerking met sectorteams). In mei 2016 vond de eerste gecombineerde «handelskennismissie» plaats naar Ethiopië (dairy sector). Eind november 2016 vond er een tweede handelskennismissie plaats naar Indonesië. (MoU Vocational Education and Training, with a pilot in agricultural cooperation). Ook is het project e-learning opgezet waarbij er gewerkt wordt aan het digitaal beschikbaar maken van de Nederlandse kennis. Groene kennis en technologie vormen verder een belangrijke pijler van de Beleidsbrief Toekomstbestendige Agrofood export. In 2016 is een start gemaakt met de concrete invulling van dit beleid.
 
 
 •
 
 DuurzaamDoor
 
 In 2016 zijn landelijk en regionaal circa 70 projecten gestart op de dossiers groen en de stad, energie, klimaat, afval, integrale gebiedsontwikkeling, water, productie en consumptie en maatschappelijk verantwoord ondernemen. Een reeks van 54 afsluitende symposia, studiedagen en bijeenkomsten is georganiseerd en er zijn publicaties op tal van gebieden verschenen. Van zowel projecten als seminars als publicaties staan verslagen op de portal www.duurzaamdoor.nl
 Daarnaast zijn specifiek voor het onderwijs landelijk onderwijsnetwerken onderhouden in het primair onderwijs (PO), voortgezet onderwijs (VO), middelbaar beroepsonderwijs (MBO) en hoger onderwijs (HO) die elk jaar conferenties, publicaties en professionaliseringstrainingen voor docenten hebben georganiseerd. Kennis en lesmaterialen zijn gedeeld via het ICT systeem Groen Gelinkt. Tevens is op basis van een aantal evaluaties een start gemaakt met een beleidskader voor de periode 2017–2020, waarbij wederom provincies, gemeenten en waterschappen zich aansluiten bij de duurzaamheidsambities van de rijksoverheid. Een belangrijke rol is tevens vastgesteld voor regionale (duurzaamheids)netwerken, maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven.
 Een extra inzet is gepleegd op het gebied van voedseleducatie. Voorbereiding binnen het programma DuurzaamDoor heeft geleid tot een extra inzet van een programma Jong Leren Eten in de periode 2017–2020.
 
 
 •
 
 Kennisnetwerk Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit (OBN)
 
 Sinds 2010 is de coördinatie van het kennisnetwerk overgedragen aan het Bosschap en sinds 2014 is een 5 jarig subsidiecontract met VBNE aangegaan, samen met de provincies (BIJ12). EZ en BIJ12 dragen ieder jaarlijks bij aan het netwerk. De middelen zijn in 2016 besteed aan onderzoek vanuit een ecologische invalshoek, dat terreinbeherende organisaties handvatten moet bieden voor hun beheerpraktijk. Verder zijn middelen ingezet voor het instandhouden van de kennisinfrastructuur, het netwerk zelf, maar ook voor het doorstromen van kennis via veldwerkplaatsen, onderwijs, rapporten, advies, internet etcetera.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2011
 
 
 2013
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 Adequaat aanbod aan de vraag op de arbeidsmarkt
 
 
 1%
 
 
 52%
 
 
 85%
 
 
 
 
 
 Bron: The Research Centre for Education and the Labour Market (ROA)
 
 
 Adequaat aanbod wordt gemeten door middel van de Indicator Toekomstige Knelpunten in de Personeelsvoorziening naar Beroep (ITKB). Resultaten worden tweejaarlijks gepubliceerd.
 
 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 17 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 805.094
 
 
 
 
 840.206
 
 
 
 
 862.305
 
 
 
 
 827.516
 
 
 
 
 822.287 
 
 
 
 
 842.665
 
 
 
 
 – 20.378 
 
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 788.384
 
 
 
 
 817.433
 
 
 
 
 807.497
 
 
 
 
 843.384
 
 
 
 
 809.103 
 
 
 
 
 796.001
 
 
 
 
 13.102 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Leningen
 
 
 
 
 
 83
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 55
 
 
 
 
 59 
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 59 
 
 
 
 
 
 Schatkistbankieren
 
 
 
 83
 
 
 0
 
 
 55
 
 
 59
 
 
 0
 
 
 59
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bekostiging
 
 
 
 
 704.293
 
 
 
 
 733.507
 
 
 
 
 739.107
 
 
 
 
 780.769
 
 
 
 
 779.481 
 
 
 
 
 761.219
 
 
 
 
 18.262 
 
 
 
 
 
 WO-groen
 
 
 165.535
 
 
 168.174
 
 
 169.299
 
 
 174.610
 
 
 182.865
 
 
 176.986
 
 
 5.879
 
 
 
 
 HBO-groen
 
 
 78.137
 
 
 79.472
 
 
 84.478
 
 
 90.568
 
 
 83.224
 
 
 80.912
 
 
 2.312
 
 
 
 
 MBO-groen
 
 
 152.130
 
 
 158.744
 
 
 153.186
 
 
 181.919
 
 
 170.104
 
 
 165.447
 
 
 4.657
 
 
 
 
 Voorbereidende en Ondersteunende Activiteiten (VOA)
 
 
 11.813
 
 
 13.933
 
 
 12.733
 
 
 
 
 
 
 
 
 Wachtgelden
 
 
 13.152
 
 
 13.545
 
 
 13.966
 
 
 13.991
 
 
 14.313
 
 
 13.977
 
 
 336
 
 
 
 
 VMBO-groen
 
 
 276.313
 
 
 291.009
 
 
 297.706
 
 
 316.547
 
 
 328.975
 
 
 321.163
 
 
 7.812
 
 
 
 
 Aequor/SBB
 
 
 7.213
 
 
 8.630
 
 
 7.739
 
 
 3.134
 
 
 0
 
 
 2.734
 
 
 – 2.734
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subsidies
 
 
 
 
 79.481
 
 
 
 
 82.205
 
 
 
 
 66.194
 
 
 
 
 60.695
 
 
 
 
 27.860
 
 
 
 
 33.540
 
 
 
 
 – 5.680 
 
 
 
 
 
 Aansturing collectieve ondersteuning
 
 
 5.074
 
 
 5.404
 
 
 3.325
 
 
 5.875
 
 
 
 
 
 
 
 School als Kenniscentrum
 
 
 26.755
 
 
 27.872
 
 
 23.851
 
 
 21.962
 
 
 3.207
 
 
 1.554
 
 
 1.653
 
 
 
 
 Kennisverspreiding en innovatie groen onderwijs
 
 
 5.665
 
 
 1.991
 
 
 2.044
 
 
 1.523
 
 
 258
 
 
 98
 
 
 160
 
 
 
 
 Aanvullende onderwijssubsidies
 
 
 32.809
 
 
 41.150
 
 
 33.272
 
 
 27.106
 
 
 21.293
 
 
 27.200
 
 
 – 5.907
 
 
 
 
 Ontwikkeling en beheer natuurkwaliteit
 
 
 1.655
 
 
 2.857
 
 
 2.435
 
 
 1.429
 
 
 1.279
 
 
 1.201
 
 
 78
 
 
 
 
 Educatie
 
 
 7.523
 
 
 2.931
 
 
 1.267
 
 
 2.800
 
 
 1.823
 
 
 3.487
 
 
 – 1.664
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 4.610
 
 
 
 
 1.638
 
 
 
 
 646
 
 
 
 
 628
 
 
 
 
 224
 
 
 
 
 0 
 
 
 
 
 224 
 
 
 
 
 
 Kennisverspreidingsprojecten
 
 
 4.610
 
 
 1.638
 
 
 646
 
 
 628
 
 
 224
 
 
 0
 
 
 224
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan agentschappen
 
 
 
 
 
 
 1.550
 
 
 
 
 1.237
 
 
 
 
 1.479 
 
 
 
 
 1.242
 
 
 
 
 237 
 
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 
 
 
 
 1.550
 
 
 1.237
 
 
 1.242
 
 
 1.242
 
 
 0
 
 
 
 
 Dienst Uitvoering Onderwijs
 
 
 
 
 
 
 237
 
 
 0
 
 
 237
 
 
 
 
 
 ONTVANGSTEN
 
 
 
 
 5.154
 
 
 
 
 3.910
 
 
 
 
 231
 
 
 
 
 243
 
 
 
 
 299 
 
 
 
 
 75
 
 
 
 
 224 
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op de verplichtingen
 De beschikbare € 50 mln voor schatkistbankieren van groene onderwijsinstellingen hoefde niet geheel te worden aangesproken. Vanwege een verstrekte garantie voor een lening aan een AOC voor het schatkistbankieren is er € 7 mln benut van het daarvoor bestemde verplichtingenbudget. Verplichtingen voor subsidies met uitgaven 2016 waren al grotendeels meerjarig in voorgaande jaren aangegaan. Er waren prijsaanpassingen in de bekostiging die een doorwerking hadden naar de verplichting voor 2017 en die in 2016 moest worden aangegaan.
 Toelichting op de uitgaven
 Bekostiging
 De hogere uitgaven bij de bekostiging door met name de toevoeging van de loon- en prijsbijstelling, voor WO-groen € 5 mln, HBO-groen € 2,3 mln, MBO-groen € 4,6 mln en VMBO-groen € 7,8 mln. Daarnaast is voor WO-groen de begroting met € 0,9 mln bijgesteld voor de nabetaling voor het Loonruimteakkoord 2015.
 De € 2,7 mln lagere uitgaven voor SBB (Samenwerking Beroepsonderwijs Bedrijfsleven) door de budgetoverheveling naar het Ministerie van OCW voor SBB (€ 1,8 mln) en € 0,9 mln naar het begrotingsonderdeel bekostiging WO groen om de nabetaling Loonruimteakkoord te dekken.
 Subsidies
 De € 1,7 mln hogere uitgaven op School als Kenniscentrum door uitfinanciering van eerdere verplichtingen Regeling praktijkleren en groene plus waarvoor het budget in het Regeerakkoord 2012 is komen te vervallen.
 
 De € 5,9 mln lagere uitgaven op aanvullende onderwijssubsidies door vertraging van projecten Regeling praktijkleren en groene plus. Door de vertraging vallen deze uitgaven nu in de jaren 2017 tot en met 2019.
 De € 1,7 mln lagere uitgaven op Educatie met name door een budgetoverheveling van € 1,5 mln naar het Ministerie van Binnenlandse Zaken voor een verzameluitkering aan de provincies.
 
 
 Bekostigde aantallen in het groen onderwijs in 2016 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Instrument
 
 
 Type studenten/ getuigschriften/ promoties
 
 
 Aantallen
 
 
 Prijs
 
 
 Bedrag
 
 
 Uitgaven 2016
 
 
 
 
 
 
 Bekostiging WO-groen
 
 
 Inschrijvingen
 
 
 6.028
 
 
 5.560
 
 
 33.516
 
 
 
 
 
 
 Graden Bachelor
 
 
 856
 
 
 8.640
 
 
 7.396
 
 
 
 
 
 
 Graden Master
 
 
 1.035
 
 
 11.731
 
 
 12.142
 
 
 
 
 
 
 Promoties
 
 
 287
 
 
 98.620
 
 
 28.303
 
 
 
 
 
 
 Vaste componenten
 
 
 
 
 101.508
 
 
 182.865
 
 
 
 
 Bekostiging HBO-groen
 
 
 Inschrijvingen hoog
 
 
 8.254
 
 
 6.722
 
 
 55.483
 
 
 
 
 
 
 Graden hoog
 
 
 1.491
 
 
 6.722
 
 
 10.023
 
 
 
 
 
 
 Vaste componenten
 
 
 
 
 17.718
 
 
 83.224
 
 
 
 
 Bekostiging MBO-groen
 
 
 Deelnemers beroeps-opleidende leerweg
 
 
 5.915
 
 
 4.245
 
 
 25.109
 
 
 
 
 
 
 Deelnemers beroeps-begeleidende leerweg
 
 
 19.955
 
 
 7.266
 
 
 144.995
 
 
 170.104
 
 
 
 
 Wachtgelden
 
 
 Vaste component
 
 
 
 
 
 14.313
 
 
 
 
 Bekostiging VMBO-groen
 
 
 Leerlingen VMBO/VBO
 
 
 21.800
 
 
 7.459
 
 
 162.606
 
 
 
 
 
 
 Leerlingen VMBO/LWOO+PRO
 
 
 14.100
 
 
 11.799
 
 
 166.369
 
 
 328.975
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 
 
 
 
 779.481
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 % afgestudeerden dat minimaal werkt op niveau van opleiding
 
 
 72%
 
 
 70%
 
 
 71%
 
 
 75%
 
 
 Publicatie in 2017
 
 
 
 
 
 Bron: The Research Centre for Education and the Labour Market (ROA)
 
 
 Het percentage is een gemiddelde van dat voor niveau 4 van de Beroepsopleidende leerweg (BOL 4) en HBO in het groen onderwijs.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Kwaliteitsniveau groen onderwijs
 
 
 83%
 
 
 88%
 
 
 89%
 
 
 90%
 
 
 92%
 
 
 
 
 
 Bron: Inspectie voor het onderwijs
 
 
 De inspectie voor het onderwijs bepaalt periodiek op basis van meerdere gestandaardiseerde criteria welk percentage groene scholen voldoende kwaliteit heeft. Hoe hoger het percentage, hoe meer groene scholen voor VMBO gemiddeld genomen een voldoende scoren op kwaliteit. De opgenomen waarden zijn het gemiddelde van VMBO en MBO.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Voortijdig schoolverlaten
 
 
 4,3%
 
 
 3,0%
 
 
 2,8%
 
 
 2,5%
 
 
 2,3%
 
 
 
 
 
 Bron: DUO
 
 
 Het betreft het percentage leerlingen VMBO leerjaar 3 en 4 plus MBO leerlingen dat zonder startkwalificatie (minimaal MBO-2 niveau) het onderwijs verlaat. Dit gemeten als percentage van het totaalaantal VMBO 3–4 plus MBO leerlingen.
 Toelichting op de begrotingsreserve schatkistbankieren
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 Stand 1/1/2016
 
 
 138
 
 
 
 
 + Storting
 
 
 59
 
 
 
 
 – Onttrekking
 
 
 
 
 
 Stand per 31/12/2016
 
 
 197
 
 
 
 
 
 
 
 
 18
 Natuur en regio
 
 Algemene doelstelling
 EZ streeft naar een concurrerende ruimtelijk-economische structuur, een veelzijdige natuur en een wederzijdse versterking van ecologie en economie.
 Rol en verantwoordelijkheid
 De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
 Een concurrerende ruimtelijk-economische structuur
 Stimuleren en financieren
 
 
 •
 De Minister is systeemverantwoordelijk voor een gezonde ruimtelijke economische structuur en stimuleert en financiert daarbinnen de versterking van de regionale en ruimtelijke uitwerking van het EZ beleid. Hierbij is het van belang om agenda’s van verschillende overheden te verbinden ten einde schaalvoordelen te benutten, overheidsinspanningen te versterken en versnippering tegen te gaan.
 
 
 Regisseren en financieren
 
 
 •
 De Minister is lidstaatverantwoordelijk en heeft een regisserende rol voor het Europees Fonds Regionale Ontwikkeling (EFRO). Binnen EFRO bestaan, behalve de nationale programma’s, ook vier grensoverschrijdende programma’s (INTERREG A – ETS) Dit zijn: Euregio Maas-Rijn, Duitsland-Nederland, Vlaanderen-Nederland en Twee Zeeën. De Minister stelt budget beschikbaar in het kader van de nationale cofinanciering voor de landsdelige en de grensoverschrijdende programma’s.
 
 
 Een veelzijdige natuur en een wederzijdse versterking van ecologie en economie
 Stimuleren
 
 
 •
 Om de wederzijdse versterking van ecologie en economie te bevorderen en de maatschappij meer te betrekken bij natuur (Rijksnatuurvisie «Natuurlijk Verder»), stimuleert het rijk acties en initiatieven van bedrijven, natuurorganisaties en andere maatschappelijke actoren. Met behulp van een subsidieregeling worden innovaties op het gebied van groene groei gestimuleerd. In de uitvoeringsagenda natuurvisies wordt verder invulling gegeven aan stimuleringsacties.
 
 
 Regisseren
 
 
 •
 De Minister van EZ is systeemverantwoordelijk voor het behoud en duurzaam gebruik van de nationale biodiversiteit – mede als natuurlijke hulpbron – en voor de zekerstelling van de aanwezigheid van natuur op lange termijn.
 
 
 •
 De Minister van EZ is tevens medeverantwoordelijk voor het behoud en duurzaam gebruik van de internationale biodiversiteit. Op grond daarvan is de Minister verantwoordelijk voor het stellen van kaders voor de omvang en kwaliteit van natuurgebieden, voor soortenbescherming zowel op het land, in de zee, als ook overzees in Caribisch Nederland en voor Europese en internationale afspraken over de handel in en het gebruik van planten, dieren en natuurlijke grondstoffen zoals bijvoorbeeld tropisch hardhout.
 
 
 (Doen) Uitvoeren
 
 
 •
 Onderdeel van de decentralisatieafspraken over natuur (Bestuursakkoord Natuur en Natuurpact) is dat provincies binnen de gestelde rijkskaders verantwoordelijk zijn voor het realiseren en beheren van het Natuurnetwerk Nederland en de daarin gelegen N2000 gebieden en, naar aanleiding van het regeerakkoord: herstelbeheer, soortenbeleid binnen en buiten het Natuurnetwerk Nederland en agrarisch natuurbeheer.
 
 
 
 Prestatiemeting 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 2012/2013
 
 
 2013/2014
 
 
 2014/2015
 
 
 2015/2016
 
 
 2016/2017
 
 
 
 
 
 
 Niveau Clusterontwikkeling
 
 
 4.9
 
 
 5.2
 
 
 5.3
 
 
 5.2
 
 
 5.3
 
 
 
 
 NL positie
 
 
 15
 
 
 9
 
 
 7
 
 
 11
 
 
 7
 
 
 
 
 
 Bron: The World Competitiveness report, World Economic Forum
 
 
 Het beleid richt zich op het faciliteren van clusters om de concurrentiepositie te versterken. In internationale vergelijking is de mate van clustervorming (specialisatie en samenhang tussen bedrijven, kennisinstellingen, diensten, infrastructuur) in Nederland relatief hoog en is sprake van een positieve trend. Inmiddels heeft Nederland een score van 5,3 op een schaal van 1–7 en bekleedt Nederland de 4e positie binnen de EU en de 7e positie wereldwijd.
 Beleidsconclusies
 De onderstaande beleidsconclusies geven een kernachtig beeld van de belangrijkste programma-uitgaven en de belangrijkste resultaten van het beleid in 2016.
 Regio
 
 Vanuit de vier landsdelige EFRO programma’s voor de periode 2014–2020 werd in 2016 een breed pakket aan regelingen opengesteld voor innovatiestimulering (onder andere valorisatie, proeftuinen, R&D samenwerking en clustervorming) en het realiseren van een koolstofarme economie. Eind 2016 was voor wat betreft het gehele budget van € 507 mln voor de periode 2014–2020, gemiddeld over de landsdelen 24% gecommitteerd voor innovatiestimulering en 16% voor de prioriteit koolstofarme economie. Rijkscofinanciering wordt ingezet voor projecten die bijdragen aan het realiseren van nationale beleidsdoelen op het gebied van innovatie en energie (TK, 21 501-08, nr. 489). In dit verband is aan een aantal fieldlabs van de Actieagenda Smart Industry EFRO-subsidie en Rijkscofinanciering toegekend (TK, 29 697, nr. 23) en dat geldt ook voor diverse grote Publiek-Private R&D samenwerkingsverbanden en projecten in of rond innovatieve clusters.
 Voor de programma’s voor grensoverschrijdende samenwerking (INTERREG A) zijn bij het Duitsland-Nederland programma tot en met 2016 82 projecten goedgekeurd voor een totale investering van € 314 mln waarvan € 14,38 mln Rijkscofinanciering. Het gaat met name om projecten op het gebied van HTSM, energie-efficiency en health & life sciences. Het Vlaanderen-Nederland programma heeft in 2016 26 projecten goedgekeurd waarvan 9 Rijkscofinanciering ontvangen. Het gaat vooral om projecten op het gebied van duurzame energie, energie-efficiency en bio-based economy. Het programma Twee-Zeeën heeft in 2016 23 projecten goedgekeurd, waarvan twee Rijkscofinanciering hebben gekregen. Het grootste gedeelte van het budget ging naar projecten op het gebied van koolstofarme technologieën, daarna naar klimaatverandering en technologische innovatie. Het Euregio MaasRijn programma heeft in 2016 de eerste projecten goedgekeurd waarna de tweede call is opengesteld. Onder de projecten in de eerste call zijn geen projecten die Rijkscofinanciering ontvangen. Zie ook de «Bijlage Europese geldstromen».
 
 Natuur
 
 
 •
 Het begin van 2016 heeft in het teken van het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie gestaan. Hiervoor is een conferentie over «wildlifecrime» gestart met 14 actiegerichte initiatieven (Wildlife Deals). Ook zijn er raadsconclusies aangenomen voor actieplan tegen wildlife crime en over de verordening voor Forest Law Enforcement, Governance en Trade (FLEGT). Daarnaast is belangrijke voortgang geboekt op het terrein van behoud van biodiversiteit. Bij de mondiale vergadering van het verdrag over handel in beschermde soorten (CITES), zijn resoluties aangenomen over onder andere het bestaande handelsverbod in ivoor, het verder aan banden leggen van de invoer van jachttrofeeën en beperking in handel van kwetsbare soorten. Bij de vergadering van het verdrag over biodiversiteit heeft Nederland een informeel samenwerkingsverband («coalition of the willing») over behoud en bescherming van bestuivers gelanceerd.
 
 
 •
 In 2016 is de natuurwetgeving afgerond door vaststelling van de Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB) en ministeriële regeling (MR) natuurbescherming. Voor het goed laten landen van de nieuwe wet zijn er succesvolle regiobijeenkomsten georganiseerd met provincies en gemeenten. Met de inwerkingtreding van de Wet natuurbescherming op 1 januari 2017 (TK, 33 348, nr. 192) zijn afspraken over decentralisatie van delen van het natuurbeleid en de bijbehorende bevoegdheidsverdeling nu wettelijk verankerd en operationeel gemaakt. Naast vereenvoudiging, zorgt de nieuwe wet voor een betere aansluiting op het Europese recht en op het Omgevingsrecht.
 
 
 •
 Het voorgenomen beleid voor Nationale Parken is uitgevoerd. De Tweede Kamer is hierover geïnformeerd door de tussenbalans programma Nationale Parken (TK, 33 576, nr. 88). Het georganiseerde «Festival of inspiration» liet een groot draagvlak zien voor de in gang gezette ontwikkeling van Nationale Parken. Tijdens dit festival is de Nationale Parken Deal ondertekend waarmee de meest betrokken partijen zich hebben verbonden aan het programma. De op het festival aangekondigde verkiezing van het mooiste natuurgebied van Nederland eindigde in oktober succesvol met vier winnende gebieden waar EZ de beoogde ontwikkeling ondersteunt. De verkiezing heeft geleid tot een grotere belangstelling en betrokkenheid bij Nationale Parken in de gebieden zelf en bij een groot deel van de Nederlanders.
 
 
 •
 In 2016 heeft de Europese Commissie onder de LIFE regeling het programma Delta Natuur goedgekeurd. Dit programma, met een duur van 6 jaar en een samenwerking van 24 partijen, heeft als doel om de Natura 2000 doelen in de grote wateren dichterbij elkaar te brengen door de natuuropgave te verbinden met waterveiligheid en duurzaam gebruik van de grote wateren.
 
 
 •
 Er zijn belangrijke stappen gezet in de bescherming van de natuur in de Noordzee en Waddenzee met de aanwijzing van Natura 2000 gebieden in de Exclusief Economische Zone en de Eems Dollard. Ook op andere aspecten van Natura 2000 zijn belangrijke stappen gezet. Bijna al de oorspronkelijk aan te wijzen gebieden zijn aangewezen en de laatste beheerplannen van Natura 2000-gebieden waarvoor het Rijk verantwoordelijk is, worden afgerond voor definitieve vaststelling in 2017.
 
 
 •
 De aanpak om invulling te geven aan de fitness check van de Vogel- en Habitatrichtlijn heeft vertraging opgelopen door het uitblijven van een standpunt van de Europese Commissie. Dit standpunt is uiteindelijk pas in december 2016 bekend gemaakt.
 
 
 •
 Eind 2016 is de tweede partiële herziening van de Programmatische aanpak stikstof (PAS) voor inspraak ter inzage gelegd. Naar verwachting zal deze in het voorjaar van 2017 in werking treden.
 
 
 •
 2016 was het eerste jaar waarin het collectieve stelsel voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer van start ging. Door te werken met 40 gecertificeerde collectieven die een samenhangende aanvraag per gebied uitvoeren, zal het stelsel efficiënter en effectiever worden. De weidevogelstand ontwikkelt zich al een aantal jaren niet goed. In 2016 is een aanpak voor weidevogels opgesteld, die moet bijdragen aan het keren van deze tendens.
 
 
 •
 Partijen in de bos-, en houtsector hebben een actieplan opgesteld om vanuit de sector een bijdrage te leveren aan de aanpak van het klimaatvraagstuk en het bevorderen van hun bijdrage aan de groene economie.
 
 
 •
 In 2016 zijn verschillende beleidstrajecten afgerond die ten doel hadden om te verkennen hoe bedrijven, financiële instellingen en overheden hun impacts op en afhankelijkheden van natuurlijk kapitaal kunnen meewegen als ze besluiten nemen.
 
 
 •
 Het Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie (Platform BEE)3Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie is een samenwerking tussen VNO-NCW en IUCN Nederlands Comité, ondersteund door het Ministerie van Economische Zaken. presenteerde de resultaten van vijf jaar samenwerking tussen bedrijfsleven en natuurorganisaties en geeft in de brochure «Natuurlijk Kapitaal. Ondernemen met oog voor de toekomst» relevante praktijkvoorbeelden. De Green Deal Transparantie van Natuurlijk en Sociaal Kapitaal is afgerond met de conclusie van deelnemende bedrijven en organisaties dat de tijd rijp is om het gebruik van beschikbare instrumenten en methoden voor het meewegen van natuurlijk kapitaal op te schalen4Zie: http://www.greendeals.nl/wp-content/uploads/2015/04/Eindrapport-Green-Deal-Transparantie-Natuurlijk-en-Sociaal-Kapitaal-NL.pdf.
 
 
 •
 De financiële sector heeft op basis van de afgesloten Community of Practice «Financiële Instellingen en Natuurlijk Kapitaal» de eerste ervaringen gepubliceerd5(http://www.rvo.nl/file/finance-one-planet-2016-cop-financial-institutions-and-natural-capitalpdf.
 
 
 •
 Dit jaar zijn de laatste projecten ingediend door de eilandbesturen van Caribisch Nederland voor de bijzondere uitkering natuur en zijn de startafspraken gemaakt over de evaluatie van het Natuurbeleidsplan Caribisch Nederland. In de zee bij Bonaire en Saba is het zeezoogdieren- en haaienreservaat Yarari ingesteld.
 
 
 •
 Samen met de provincies is het programma Tweede Natuur opgezet, bedoeld om maatschappelijke initiatieven rond natuurcombinaties te stimuleren en hier lessen voor het beleid uit te trekken. Het programma heeft in 2016 18 initiatieven ondersteund. Mede via deze ondersteuning zijn innovatieve natuurconcepten in en rond steden gestart (zoals Kleine wildernis en Voedselbossen), is het areaal Tijdelijke natuur gegroeid, werken grote infrastructuur-partijen (zoals Prorail, RWS en Tennet) samen met natuurorganisaties aan natuur rond infrastructuren (Infranatuur) en is via crowdfunding de financiering van bijzondere natuurprojecten gerealiseerd. In een voor het programma uitgevoerde studie van NSOB en Alterra naar een aantal van deze initiatieven is benoemd hoe overheden en initiatiefnemers (burgers, bedrijven, organisaties) effectiever kunnen samenwerken.
 
 
 
 Prestatiemeting
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 1995
 
 
 2006
 
 
 2014
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Percentage «niet bedreigde soorten»
 
 
 61,4%
 
 
 61,2%
 
 
 61,8%
 
 
 Publicatie juni 2017
 
 
 
 
 
 Bron: CBS
 
 
 Deze indicator geeft het percentage soorten dat NIET op de rode lijst van bedreigde soorten staat. Bij een waarde van 100% staan er geen zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën, vlinders, libellen of vaatplanten meer op een Rode Lijst.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Aantal definitief aangewezen Natura 2000 gebieden
 
 
 34
 
 
 2010
 
 
 160
 
 
 154
 
 
 160
 
 
 159
 
 
 EZ
 
 
 
 
 Aantal definitief door Staatssecretaris vastgestelde EZ- beheerplannen
 
 
 0
 
 
 2012
 
 
 40
 
 
 6
 
 
 40
 
 
 33
 
 
 EZ
 
 
 
 
 
 Het aantal definitief aangewezen Natura 2000 gebieden betreft het aantal tot en met 2016. Voor elk Natura 2000 gebied dient een beheerplan te worden vastgesteld. EZ is in 2016 leidend geweest bij het opstellen van 40 beheerplannen. Na inwerkingtreding van de Natuurwet is de bevoegdheid voor de EZ gebieden overgedragen aan de provincies. De vaststelling van de resterende zeven beheerplannen zal in samenwerking met de provincies worden afgerond in 2017.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie
 waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Streefwaarde 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Streefwaarde
 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Percentage stikstofgevoelige N2000 gebieden waar PAS ontwikkelings-
 ruimte creëert
 
 
 0
 
 
 2015
 
 
 >95%
 
 
 100%
 
 
 >95%
 
 
 100
 
 
 Aerius (PBL)
 
 
 
 
 
 In 2016 heeft er geen verandering plaatsgevonden van het aantal van deze gebieden.
 
 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 18 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 397.322
 
 
 
 
 342.143
 
 
 
 
 392.375
 
 
 
 
 184.073
 
 
 
 
 195.169
 
 
 
 
 151.579
 
 
 
 
 43.590
 
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 480.042
 
 
 
 
 440.797
 
 
 
 
 337.416
 
 
 
 
 255.582
 
 
 
 
 222.060
 
 
 
 
 210.728
 
 
 
 
 11.332
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subsidies
 
 
 
 
 97.991
 
 
 
 
 108.999
 
 
 
 
 75.285
 
 
 
 
 74.892
 
 
 
 
 39.787
 
 
 
 
 49.987
 
 
 
 
 – 10.200
 
 
 
 
 
 Zuiderzeelijn
 
 
 6.862
 
 
 7.281
 
 
 5.490
 
 
 6.315
 
 
 3.835
 
 
 3.835
 
 
 0
 
 
 
 
 Cofinanciering EFRO, inclusief ETS
 
 
 40.884
 
 
 46.461
 
 
 44.461
 
 
 52.380
 
 
 15.389
 
 
 29.590
 
 
 – 14.201
 
 
 
 
 Bijdrage aan ROM’s
 
 
 5.460
 
 
 3.985
 
 
 5.205
 
 
 5.380
 
 
 5.532
 
 
 6.337
 
 
 – 805
 
 
 
 
 Pieken in de Delta
 
 
 31.294
 
 
 22.377
 
 
 13.391
 
 
 4.569
 
 
 7.199
 
 
 6.226
 
 
 973
 
 
 
 
 Programma Natuurlijk Ondernemen en Green Deals
 
 
 
 1.064
 
 
 1.591
 
 
 1.364
 
 
 1.008
 
 
 1.098
 
 
 – 90
 
 
 
 
 Regelingen Natuur (Burgereducatie, RDN, SBL, VNBL & beheer Kroondomeinen)
 
 
 13.491
 
 
 27.831
 
 
 5.147
 
 
 4.884
 
 
 6.824
 
 
 2.901
 
 
 3.923
 
 
 
 
 
 «waarvan beheer Kroondomeinen»
 
 
 
 
 669
 
 
 
 
 573
 
 
 
 
 749
 
 
 
 
 633 
 
 
 
 
 595
 
 
 
 
 772
 
 
 
 
 – 177
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Leningen
 
 
 
 
 31.163
 
 
 
 
 31.369
 
 
 
 
 30.489
 
 
 
 
 28.747
 
 
 
 
 28.001
 
 
 
 
 29.175
 
 
 
 
 – 1.174
 
 
 
 
 
 Rente en aflossingen voor bestaande leningen (EHS & PNB)
 
 
 31.163
 
 
 31.369
 
 
 30.489
 
 
 28.747
 
 
 28.001
 
 
 29.175
 
 
 – 1.174
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 34.744
 
 
 
 
 32.598
 
 
 
 
 33.519
 
 
 
 
 28.803
 
 
 
 
 34.170
 
 
 
 
 33.520
 
 
 
 
 650
 
 
 
 
 
 Onderzoeksmiddelen
 
 
 54
 
 
 80
 
 
 30
 
 
 325
 
 
 96
 
 
 460
 
 
 – 364
 
 
 
 
 NURG/Maaswerken
 
 
 3.655
 
 
 4.218
 
 
 9.354
 
 
 8.476
 
 
 5.321
 
 
 3.815
 
 
 1.506
 
 
 
 
 Mainport Rotterdam
 
 
 6.826
 
 
 6.963
 
 
 7.102
 
 
 7.244
 
 
 7.389
 
 
 7.410
 
 
 – 21
 
 
 
 
 Programma Rijke Waddenzee
 
 
 1.287
 
 
 1.215
 
 
 1.627
 
 
 159
 
 
 170
 
 
 623
 
 
 – 453
 
 
 
 
 Deltaprogramma
 
 
 867
 
 
 349
 
 
 1.424
 
 
 
 
 
 
 
 
 Programma Natuurlijk Ondernemen en Green Deals
 
 
 1.028
 
 
 2.446
 
 
 3.647
 
 
 3.230
 
 
 4.221
 
 
 4.035
 
 
 186
 
 
 
 
 Natuurvisie
 
 
 
 
 450
 
 
 3.488
 
 
 4.597
 
 
 7.220
 
 
 – 2.623
 
 
 
 
 Regiekosten regionale functie
 
 
 617
 
 
 1.257
 
 
 968
 
 
 355
 
 
 295
 
 
 886
 
 
 – 591
 
 
 
 
 Kaderrichtlijn Marine Strategie/Noordzee
 
 
 346
 
 
 1.081
 
 
 315
 
 
 230
 
 
 256
 
 
 569
 
 
 – 313
 
 
 
 
 Natura 2000
 
 
 2.026
 
 
 919
 
 
 441
 
 
 212
 
 
 321
 
 
 2.149
 
 
 – 1.828
 
 
 
 
 Monitoring
 
 
 3.571
 
 
 4.189
 
 
 2.469
 
 
 1.691
 
 
 1.375
 
 
 1.672
 
 
 – 297
 
 
 
 
 Internationale biodiversiteit
 
 
 1.154
 
 
 687
 
 
 41
 
 
 171
 
 
 1.256
 
 
 362
 
 
 894
 
 
 
 
 Caribisch Nederland
 
 
 495
 
 
 1.113
 
 
 980
 
 
 686
 
 
 1.267
 
 
 1.137
 
 
 130
 
 
 
 
 Invasieve soorten
 
 
 1
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Nationale parken
 
 
 
 
 
 149
 
 
 885
 
 
 0
 
 
 885
 
 
 
 
 Overig
 
 
 12.817
 
 
 8.081
 
 
 4.671
 
 
 2.387
 
 
 6.721
 
 
 3.182
 
 
 3.539
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan mede-overheden
 
 
 
 
 123.552
 
 
 
 
 74.404
 
 
 
 
 33.599
 
 
 
 
 12.069
 
 
 
 
 32.553
 
 
 
 
 22.355
 
 
 
 
 10.198
 
 
 
 
 
 Uitfinanciering Sterke Regio’s en Nota Ruimte
 
 
 
 
 27.849
 
 
 5.247
 
 
 30.961
 
 
 10.664
 
 
 20.297
 
 
 
 
 Bedrijventerreinen
 
 
 3.709
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Sterke regio’s
 
 
 12.719
 
 
 6.200
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 MER
 
 
 24
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Programmatische Aanpak Stikstof
 
 
 5.359
 
 
 8.204
 
 
 5.171
 
 
 5.509
 
 
 0
 
 
 2.507
 
 
 – 2.507
 
 
 
 
 Westerschelde
 
 
 
 60.000
 
 
 
 
 0
 
 
 7.028
 
 
 – 7.028
 
 
 
 
 Caribisch Nederland
 
 
 
 
 579
 
 
 1.313
 
 
 1.592
 
 
 2.006
 
 
 – 414
 
 
 
 
 Decentralisatiemiddelen natuur
 
 
 
 
 
 
 0
 
 
 150
 
 
 – 150
 
 
 
 
 Decentralisatie uitkering ILG
 
 
 101.741
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
 
 
 
 
 37.575
 
 
 
 
 40.659
 
 
 
 
 26.604
 
 
 
 
 30.476
 
 
 
 
 29.508
 
 
 
 
 25.947
 
 
 
 
 3.561
 
 
 
 
 
 Staatsbosbeheer
 
 
 37.575
 
 
 40.659
 
 
 26.604
 
 
 30.476
 
 
 29.508
 
 
 25.947
 
 
 3.561
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan (inter)nationale
 
 
 organisaties
 
 
 
 
 
 468
 
 
 
 
 785
 
 
 
 
 551
 
 
 
 
 1.040
 
 
 
 
 1.115
 
 
 
 
 – 75
 
 
 
 
 
 Diverse contributies
 
 
 
 468
 
 
 785
 
 
 551
 
 
 1.040
 
 
 1.115
 
 
 – 75
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan agentschappen
 
 
 
 
 155.017
 
 
 
 
 152.300
 
 
 
 
 137.135
 
 
 
 
 80.044
 
 
 
 
 57.000
 
 
 
 
 48.629
 
 
 
 
 8.371
 
 
 
 
 
 Dienst Landelijk Gebied
 
 
 91.568
 
 
 93.126
 
 
 75.291
 
 
 6.833
 
 
 
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 
 
 55.804
 
 
 50.736
 
 
 52.719
 
 
 65.124
 
 
 47.144
 
 
 39.284
 
 
 7.860
 
 
 
 
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
 
 
 7.645
 
 
 8.438
 
 
 9.125
 
 
 8.087
 
 
 9.856
 
 
 9.345
 
 
 511
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ONTVANGSTEN
 
 
 
 
 53.712
 
 
 
 
 87.438
 
 
 
 
 118.525
 
 
 
 
 126.077
 
 
 
 
 130.688
 
 
 
 
 100.957
 
 
 
 
 29.731
 
 
 
 
 
 Landinrichtingsrente
 
 
 40.645
 
 
 38.580
 
 
 51.357
 
 
 47.225
 
 
 43.539
 
 
 42.161
 
 
 1.378
 
 
 
 
 Bijdragen van derden
 
 
 3.149
 
 
 23.355
 
 
 0
 
 
 50
 
 
 273
 
 
 0
 
 
 273
 
 
 
 
 EU-bijdragen
 
 
 486
 
 
 
 1
 
 
 
 
 
 
 
 
 Jachtakten
 
 
 1.420
 
 
 1.322
 
 
 913
 
 
 1.036
 
 
 1.217
 
 
 1.031
 
 
 186
 
 
 
 
 Verkoop gronden
 
 
 
 16.820
 
 
 58.177
 
 
 45.000
 
 
 59.300
 
 
 50.000
 
 
 9.300
 
 
 
 
 Overige
 
 
 8.012
 
 
 7.361
 
 
 8.077
 
 
 32.766
 
 
 26.359
 
 
 7.765
 
 
 18.594
 
 
 
 
 
 Toelichting op de verplichtingen
 De hogere verplichtingen van € 43,6 mln door onder meer de meerjarige verplichting aan Staatsbosbheer voor de opdracht tot uitvoering van het project NURG/Maaswerken (€ 20 mln) en de structuurversterkende investeringen in Limburg (€ 8 mln) en de noordelijke provincies Friesland, Groningen en Drenthe (€ 19,4 mln) conform de afspraken voor de aandelenverkoop LIOF en NOM (zie ook de toelichting bij de uitgaven «Bijdragen aan medeoverheden»).
 Toelichting op de uitgaven
 Subsidies
 
 
 •
 De lagere uitgaven van € 14,2 mln bij Co-financiering EFRO inclusief ETS door een vertraging in de uitfinanciering (– € 12 mln) en een budgetoverheveling naar de Auditdienst Rijk (– € 2,7 mln) voor een audit voor het EFRO-programma.
 
 
 •
 De overschrijding van € 3,9 mln bij de Regelingen Natuur heeft voor € 3,7 mln betrekking op de eenmalige uittreedvergoeding aan het Recreatieschap Midden Delfland die samenhangt met de decentralisatie van natuurtaken van Rijk naar lagere overheden.
 
 
 •
 EZ verstrekt jaarlijks een subsidie aan de Kroondrager, als privaatrechtelijk vruchtgebruiker van het eigenlijke Kroondomein, voor beheers- en inrichtingsmaatregelen van Kroondomein Het Loo. De Kroondrager kan, net als iedere andere private exploitant van bos- en natuurterreinen, onder dezelfde voorwaarden gebruikmaken van de betreffende subsidieregelingen. De subsidie betreft derhalve geen uitgaaf die samenhangt met de uitoefening van het koningschap. De in 2016 verstrekte subsidie bedroeg € 0,6 mln. Er is circa € 0,2 mln minder uitgegeven dan begroot omdat er minder aanvragen zijn ingediend.
 
 
 Opdrachten
 
 
 •
 De hogere uitgaven ad. € 3,5 mln bij Overige opdrachten heeft voor € 1,2 mln betrekking op uitgaven voor de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). Dit door een herrubricering van de PAS van de categorie «Bijdrage aan mede overheden» naar de categorie «Opdrachten». Verder betreft het nagekomen kosten voor de Landelijke vereffeningspot, die samenhangt met herverkaveling natuurgronden.
 
 
 Bijdragen aan medeoverheden
 
 
 •
 De overschrijding bij de post Uitfinanciering Sterke Regio’s en Nota Ruimte ad. € 20,3 mln heeft voor € 27,4 mln betrekking op de afspraken die met de provincies Groningen, Friesland, Drenthe en Limburg zijn gemaakt voor de aandelen verkopen van de Regionale ontwikkelingsmaatschappijen LIOF en NOM. De Staten-Generaal is over de voorgenomen aandelentransacties per brief geïnformeerd (TK, 28 165, nr. 211 en TK, 29 697, nr. 24). Zoals gemeld wordt een deel van de aandelenopbrengst geherinvesteerd in de regio’s. De overeengekomen bedragen voor structuurversterkende investeringen zijn beschikbaar gesteld aan de provincie Limburg (€ 8 mln) en de provincie Drenthe (€ 19,4 mln). Daarnaast is een budget van € 4,8 mln overgeheveld naar het provinciefonds voor het project Brainport Eindhoven. Dit betreft de herstructurering en ontsluiting van het bedrijventerrein De Run Oost door gemeente Veldhoven. Verder lopen er een paar projecten waarvoor eindbetaling in 2016 was voorzien door naar 2017.
 
 
 •
 Voor de onderuitputting op de PAS ad. € 2,5 mln, zie de toelichting onder «Opdrachten». Daarnaast heeft een budgetoverheveling plaats gevonden van circa € 1,2 mln naar Artikel 16 voor een programma in dit kader dat bij RIVM loopt.
 
 
 •
 Er is sprake van onderuitputting op het onderdeel Westerschelde (€ 7 mln) omdat het begrote bedrag een reservering was voor risico’s van meerkosten die door vertraging niet in 2016 aangesproken hoefde te worden.
 
 
 Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
 De hogere bijdrage aan Staatsbosbeheer (SBB) van € 3,6 mln heeft voor € 2 mln betrekking op de overeenkomst over de uittreed vergoeding met het Recreatieschap Midden Delfland (zie toelichting hiervoor onder Subsidies), als bijdrage in de ontwikkelingsagenda in het werkingsgebied van het Recreatieschap. Daarnaast meerwerkopdrachten voor deelprojecten van LIFE-IP en loonprijsbijstelling.
 Bijdragen aan agentschappen
 De hogere uitgaven voor RVO.nl door meerwerkopdrachten voor onder andere afronding inrichtingskosten van het Agrarisch Natuur en landschapsbeheer (ANLb) die noodzakelijk zijn voor de implementatie van het nieuwe collectieve stelsel van ANLb, de nieuwe natuurwetgeving en voor de natuurambitie grote wateren.
 Toelichting op de ontvangsten
 
 
 •
 De hogere ontvangsten op Verkoop gronden van € 9,3 mln door de opbrengst van de verkoop van grond via het Bureau Beheer Landbouwgronden (BBL).
 
 
 •
 De hogere Overige ontvangsten van € 18,6 mln heeft voor € 8,6 mln betrekking op verkoop van grond via BBL. En verder onder andere op een terugontvangst van RVO.nl over de afrekening van het jaar 2015.
 
 
 
 
 
 19
 Toekomstfonds
 
 Algemene Doelstelling
 Versterken van de innovatieve kracht van Nederland door het beschikbaar stellen van financiering voor innovatief en snelgroeiend MKB en voor fundamenteel en toegepast onderzoek en het behouden van vermogen voor toekomstige generaties.
 Rol en verantwoordelijkheid
 De Minister van Economische Zaken is rijksbreed verantwoordelijk voor versterking van het innovatievermogen, in het bijzonder gericht op het bedrijfsleven en verantwoordelijk voor het scheppen van randvoorwaarden voor een excellent ondernemingsklimaat.
 De Minister van EZ en de bewindslieden van OCW coördineren en borgen de publieke kennisinfrastructuur voor toegepast en fundamenteel onderzoek.
 Vanuit deze verantwoordelijkheden heeft de Minister een financierende en faciliterende rol, samenhangend met de stimulerende, regisserende en faciliterende rollen zoals vermeld in de artikelen 12 en 13 van deze begroting:
 Financieren/faciliteren
 
 
 •
 Het mede-financieren van investeringen in R&D en innovatie.
 
 
 •
 Het faciliteren van toegang tot en financieren van (risico)kapitaal voor bedrijven.
 
 
 •
 Het mede-financieren van Europese en internationale samenwerking op het gebied van onderzoek en innovatie.
 
 
 Beleidsconclusies
 Toekomstfondskrediet
 In 2016 heeft de eerste tender toekomstfondskrediet (TOF) geresulteerd in financiering voor 10 projecten. Met € 40 mln aan toegezegd krediet wordt circa € 135 mln aan investeringen in onderzoeksfaciliteiten ondersteund. Verder zijn in 2016 maatregelen getroffen voor het beschikbaar stellen van financiering voor fundamenteel en toegepast onderzoek en innovatieve starters door middel van een tweede tender van de TOF, uitbreiding van de regeling Vroege fasefinanciering en een tender voor Smart Industry. Naar verwachting worden deze initiatieven in 2017 gerealiseerd.
 Dutch Venture Initiative
 Participatiemaatschappij Oost werkt samen met het Europees Investeringsfonds (EIF) en het Ministerie van Economische Zaken aan het Dutch Venture Initiative om de toegang tot financiering te verbeteren voor snelgroeiende innovatieve ondernemingen. Voor ondernemingen met groeiambities blijft de beschikbaarheid van risicokapitaal cruciaal. Venture capital fondsen zijn met hun risicokapitaalverstrekking bij uitstek financiers van snelgroeiende innovatieve ondernemingen. Bedrijven gefinancierd met venture capital groeien bovengemiddeld. DVI-1 heeft geleid tot 15 nieuwe hoogwaardige risicokapitaalfondsen met financiering uit de private markt, waaronder ook initiatieven waar provincies bij betrokken zijn. DVI-1 heeft daarmee al haar middelen gecommitteerd. Het Europese Investeringsfonds (EIF) heeft voor het tweede DVI-fonds € 100 mln beschikbaar gesteld en via PPM Oost stelt het Ministerie van Economische Zaken ook € 100 mln beschikbaar. Dit fonds is in april 2016 gestart met een omvang van € 200 mln en heeft haar eerste fondsinvesteringen al gerealiseerd.
 
 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 19 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie 20151Tot en met 2014 werd het Innovatiefonds op artikel 12 verantwoord.
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Vastgestelde
 begroting 2016
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 194.439
 
 
 
 
 166.591
 
 
 
 
 158.184
 
 
 
 
 8.407
 
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 78.451
 
 
 
 
 125.418
 
 
 
 
 164.741
 
 
 
 
 – 39.323
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Leningen
 
 
 
 
 72.401
 
 
 
 
 118.571
 
 
 
 
 159.418
 
 
 
 
 – 40.847
 
 
 
 
 
 
 I MKB-FINANCIERING
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Volledig revolverend
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Dutch Venture Initiative/Fund of Funds
 
 
 3.000
 
 
 26.000
 
 
 36.700
 
 
 – 10.700
 
 
 
 
 Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
 
 
 
 15.144
 
 
 0
 
 
 15.144
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Gedeeltelijk revolverend
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Innovatiekrediet
 
 
 45.178
 
 
 39.910
 
 
 41.025
 
 
 – 1.115
 
 
 
 
 Risicokapitaal (seed capital)
 
 
 14.856
 
 
 16.538
 
 
 20.079
 
 
 – 3.541
 
 
 
 
 Vroege fasefinanciering
 
 
 9.367
 
 
 10.555
 
 
 11.614
 
 
 – 1.059
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 II INVESTERINGEN IN FUNDAMENTEEL EN TOEGEPAST ONDERZOEK
 
 
 Met vermogensbehoud
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Fundamenteel en toegepast onderzoek
 
 
 
 10.424
 
 
 50.000
 
 
 – 39.576
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 III Staatsobligaties Toekomstfonds
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subsidies
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 IV Reëel rendement voor onderzoek
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdragen aan agentschappen
 
 
 
 
 6.050
 
 
 
 
 6.847
 
 
 
 
 5.323
 
 
 
 
 1.524
 
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 
 
 6.050
 
 
 6.847
 
 
 5.323
 
 
 1.524
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ONTVANGSTEN
 
 
 
 
 49.428
 
 
 
 
 138.848
 
 
 
 
 32.088
 
 
 
 
 106.760
 
 
 
 
 
 
 MKB-FINANCIERING BESTAND INSTRUMENTARIUM
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
 
 
 10.000
 
 
 114.567
 
 
 0
 
 
 114.567
 
 
 
 
 Fund of Funds (DVI I/Business Angels)
 
 
 
 
 
 
 
 
 Innovatiekredieten
 
 
 24.920
 
 
 13.806
 
 
 25.388
 
 
 – 11.582
 
 
 
 
 Seed
 
 
 14.508
 
 
 10.467
 
 
 6.700
 
 
 3.767
 
 
 
 
 Vroege fasefinanciering
 
 
 
 7
 
 
 0
 
 
 7
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 MKB-FINANCIERING INCIDENTELE MIDDELEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten DVI II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten fundamenteel en toegepast onderzoek
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Renteontvangsten Toekomstfonds
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op de verplichtingen
 De verplichtingenrealisatie is € 8,4 mln hoger dan geraamd in de oorspronkelijke begroting. De belangrijkste oorzaken hiervoor zijn gelegen in:
 
 
 –
 Een lagere verplichtingenrealisatie bij het Innovatiekrediet dan geraamd (– € 10 mln). Dit is vooral te wijten aan de achterblijvende vraag naar Innovatiekrediet voor technische ontwikkelingsprojecten. De benutting van het Innovatiekrediet voor klinische ontwikkelingsprojecten lag daarentegen hoger dan voorgaande jaren. De benutting van het Innovatiekrediet met in totaal € 54,5 mln is in lijn met voorgaande jaren.
 
 
 –
 Een hogere verplichtingenrealisatie bij de Seedregeling (€ 5,8 mln). Dit betreft een saldo van de ontvangstenmeevaller uit 2015 (€ 12,1 mln) die in de 1e suppletoire begroting 2016 aan het Toekomstfonds is toegevoegd, het verschuiven van verplichtingenbudget naar 2017 (– € 4,1 mln) ten behoeven van het open te stellen plafond in 2017; en een lagere realisatie op de Seed doordat bij de voorjaarstender niet alle partijen voldeden aan de in de regeling gestelde voorwaarden, waardoor niet het volledige plafond kon worden benut.
 
 
 –
 Een hogere verplichtingenrealisatie van € 17,5 mln ten behoeve van de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen: € 10 mln ten behoeve van het Innovatiefonds Noord Nederland (zie TK, 33 009, nr 18), een agiostorting van € 2 mln aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij en een bijdrage van € 5,5 mln als gevolg van de aan BOM Capital I uitgekeerde winst vanuit het door de BOM beheerde Life Sciences & Health Fund (TK, 29 697, nr. 24).
 
 
 –
 Een lagere verplichtingenrealisatie voor investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek (– € 10 mln): De eerste tender Toekomstfondskrediet (TOF) heeft geresulteerd in € 40 mln toegezegd krediet. De resterende middelen zullen onder andere worden ingezet voor een tweede tender van de TOF, uitbreiding van de regeling Vroege fase financiering en een tender voor Smart Industry. Naar verwachting worden deze initiatieven in 2017 gerealiseerd.
 
 
 –
 Een hogere verplichtingenrealisatie voor de regeling Vroege fase financiering (€ 3,6 mln). De toezegging aan Stichting Technische Wetenschappen voor de uitvoering van de regeling Vroege fase financiering gericht op academische en hbo starters is voor de jaren 2016 en 2017 in één keer gedaan. Hiervoor is het verplichtingenbudget in 2016 verhoogd.
 
 
 –
 De bijdrage RVO.nl is met € 1,5 mln verhoogd voor de uitvoering van het Innovatiekrediet, de vroege fase financiering, de Seed en het Toekomstfondskrediet.
 
 
 Toelichting op de uitgaven
 De uitgavenrealisatie is € 39,3 mln lager dan de oorspronkelijke raming. Dit is voor al te wijten aan de lagere realisatie op leningen. De belangrijkste oorzaken hiervoor zijn gelegen in:
 
 
 –
 Lagere uitgaven voor het Dutch Venture Initiative (– € 10,7). De omvang van de uitgaven in het kader van het Dutch Venture Initiative worden bepaald door de investeringen van de fondsen in hun portfolio-bedrijven. Deze investeringen fluctueren in aantal en omvang. Vooraf zijn deze fluctuaties niet precies te ramen. Aangezien sprake is van een fondsconstructie blijven deze middelen beschikbaar binnen het Toekomstfonds.
 
 
 –
 Hogere uitgaven voor de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (€ 15,1 mln). Dit betreft € 10 mln ten behoeve van het Innovatiefonds Noord Nederland (TK, 33 009, nr 18), een agiostorting van € 2 mln aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij en een bijdrage van € 3,2 mln als gevolg van de aan BOM Capital I uitgekeerde winst vanuit het door de BOM beheerde Life Sciences & Health Fund (TK, 29 697, nr. 24).
 
 
 –
 Lagere uitgaven voor investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek (– € 39,6 mln). Er zijn in 2016 voor € 40 mln aan verplichtingen aangegaan. De uitfinanciering hiervan zal diverse jaren in beslag nemen. De niet uitgegeven middelen zullen in de 1e suppletoire begroting 2017 over de komende jaren worden gespreid.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentie-
 waarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2015
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Aantal bedrijven dat Innovatiekrediet gebruikt
 
 
 39
 
 
 2013
 
 
 >30
 
 
 33
 
 
 >30
 
 
 32
 
 
 RVO.nl
 
 
 
 
 Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met een Innovatiekrediet (x € 1 mln)
 
 
 156
 
 
 2013
 
 
 >120
 
 
 119
 
 
 >120
 
 
 136
 
 
 RVO.nl
 
 
 
 
 Aantal participaties via SEED en DVI/Fund of Funds1De cijfers over 2015 zijn aangepast ten opzicht van het jaarverslag 2015 vanwege een aanpassing in de definitieve realisatiewaarden van de Seed-regeling. De cijfers voor het Dutch Venture Initiative zijn gebaseerd op de rapportage tot en met 30 september 2016.
 
 
 44
 
 
 2013
 
 
 45
 
 
 50
 
 
 45
 
 
 81
 
 
 RVO.nl/EIF
 
 
 
 
 Omvang gestimuleerd risicokapitaal voor innovatieve bedrijven door SEED en Dutch Venture Initiative/Fund of Funds
 (x € 1 mln)
 
 
 390
 
 
 2013
 
 
 390
 
 
 553
 
 
 390
 
 
 744
 
 
 RVO.nl/EIF
 
 
 
 
 Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering gebruikt2Bij het vaststellen van het aantal ondernemers/ondernemingen dat gebruik maakt van Vroege Fase Financiering is uitgegaan van het aantal committeringen. Het realisatiecijfer 2015 is aangepast ten opzichte van het jaarverslag 2015, omdat voor het deel van de regeling dat wordt uitgevoerd door RVO.nl nog niet werd uitgegaan van de committeringen.
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 40
 
 
 40
 
 
 >30
 
 
 37
 
 
 RVO.nl/STW
 
 
 
 
 
 
 Bedragen x € 1 mln 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicator
 
 
 Referentiewaarde
 
 
 Peildatum
 
 
 Raming 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Bron
 
 
 
 
 
 
 Verstrekte leningen onderzoeksinfrastructuur
 
 
 n.v.t.
 
 
 n.v.t.
 
 
 40
 
 
 40
 
 
 RVO.nl
 
 
 
 
 Uitgelokte investeringen in onderzoeksinfrastructuur
 
 
 n.v.t.
 
 
 n.v.t.
 
 
 > 40
 
 
 135
 
 
 RVO.nl
 
 
 
 
 
 Toelichting op de ontvangsten
 De ontvangsten in het kader van de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen liggen € 114,6 mln boven de oorspronkelijke raming. De ontvangsten in het kader van de verkoop van de aandelen LIOF aan de provincie Limburg betroffen in totaal € 40 mln (TK, 28 165, nr. 211). De ontvangsten in het kader van de verkoop van de aandelen NOM aan de drie noordelijke provincies betrof in totaal € 61,4 mln (TK, 29 697, nr. 24). Er werd € 10 mln dividend ontvangen van de NOM. Daarnaast werd de uitgekeerde winst vanuit het door de BOM beheerde Life Sciences & Health Fund (€ 3,2 mln) aan BOM Capital I via de EZ-begroting verwerkt (TK, 29 697, nr. 24).
 De ontvangsten voor het Innovatiekrediet lagen € 11,6 mln onder de raming. De terugontvangsten op het Innovatiekrediet fluctueren jaarlijks. Gestreefd wordt dat tenminste 60% van het totaal aan verstrekte kredieten door bedrijven wordt terugbetaald. Dit streefcijfer wordt in de praktijk nog steeds behaald. De lagere terugontvangsten in 2016 worden onder andere veroorzaakt door een aantal vervroegde aflossingen in eerdere jaren, waardoor de aanvankelijk geraamde ontvangsten in 2016 maar deels gerealiseerd konden worden.
 De ontvangsten van de Seed lagen € 3,8 mln boven de raming. De geraamde terugontvangsten Seed zijn gebaseerd op een inschatting. Het is moeilijk vooraf in te schatten wanneer de terugontvangsten precies plaats zullen vinden. Dit hangt af van het tijdstip dat participaties van het startersfonds worden verkocht. Dit jaar is het bedrag hoger uitgevallen door enkele verkopen.
 
 
 
 
 5.
 NIET-BELEIDSARTIKELEN
 
 
 
 40
 Apparaat
 
 Op dit artikel zijn de personele- en materiële uitgaven en ontvangsten van EZ geraamd, voor zover die betrekking hebben op het kerndepartement (Directoraten-Generaal en stafdirecties) en de diensten van EZ (ACM6De leden van het Bestuur ACM vormen een ZBO. De uitgaven voor dit ZBO zijn geraamd op beleidsartikel 11., CPB, SodM en PIANOo).
 
 Budgettaire gevolgen: verplichtingen, uitgaven en ontvangsten (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 485.269
 
 
 
 
 406.130
 
 
 
 
 390.795
 
 
 
 
 374.245
 
 
 
 
 423.578
 
 
 
 
 380.243
 
 
 
 
 43.335
 
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 485.050
 
 
 
 
 410.616
 
 
 
 
 390.795
 
 
 
 
 374.245
 
 
 
 
 423.578
 
 
 
 
 380.243
 
 
 
 
 43.335
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Personele uitgaven 
 
 
 
 
 318.575
 
 
 
 
 270.869
 
 
 
 
 253.428
 
 
 
 
 248.694
 
 
 
 
 265.798
 
 
 
 
 252.733
 
 
 
 
 13.065
 
 
 
 
 
 waarvan eigen personeel
 
 
 251.283
 
 
 224.173
 
 
 225.397
 
 
 199.484
 
 
 215.140
 
 
 206.892
 
 
 8.248
 
 
 
 
 waarvan externe inhuur
 
 
 9.375
 
 
 6.546
 
 
 7.004
 
 
 8.364
 
 
 10.205
 
 
 6.090
 
 
 4.115
 
 
 
 
 Waarvan overige personele uitgaven
 
 
 57.917
 
 
 40.150
 
 
 21.027
 
 
 40.846
 
 
 40.453
 
 
 39.751
 
 
 702
 
 
 
 
 
 Materiële uitgaven 
 
 
 
 
 166.475
 
 
 
 
 139.747
 
 
 
 
 137.367
 
 
 
 
 125.551
 
 
 
 
 157.780
 
 
 
 
 127.510
 
 
 
 
 30.270
 
 
 
 
 
 waarvan ICT
 
 
 11.119
 
 
 18.383
 
 
 9.678
 
 
 6.255
 
 
 9.137
 
 
 7.065
 
 
 2.072
 
 
 
 
 waarvan bijdrage aan SSO’s (exclusief DICTU)
 
 
 45.848
 
 
 34.946
 
 
 52.083
 
 
 38.878
 
 
 36.899
 
 
 40.722
 
 
 – 3.823
 
 
 
 
 waarvan SSO DICTU
 
 
 29.612
 
 
 43.812
 
 
 42.046
 
 
 53.500
 
 
 55.228
 
 
 35.251
 
 
 19.977
 
 
 
 
 Waarvan overige materiële uitgaven
 
 
 79.896
 
 
 42.606
 
 
 33.560
 
 
 26.918
 
 
 56.516
 
 
 44.472
 
 
 12.044
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ONTVANGSTEN
 
 
 
 
 22.016
 
 
 
 
 25.776
 
 
 
 
 31.607
 
 
 
 
 42.425
 
 
 
 
 27.742
 
 
 
 
 32.526
 
 
 
 
 – 4.784
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op de verplichtingen en uitgaven
 Personeel
 De personele uitgaven van het kerndepartement en de diensten zijn door diverse oorzaken € 13 mln hoger uitgevallen dan in de begroting 2016 is voorzien. Het afsluiten van de nieuwe CAO voor het Rijk leidt tot hogere uitgaven (€ 6 mln), evenals de overheveling van enkele markttoezichttaken van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZA) naar de Autoriteit Consument & Markt (€ 1,6 mln). Daarnaast is er meer dan € 4,1 mln uitgegeven voor externe inhuur. Deze overschrijding wordt voornamelijk verklaard door opdrachten aan derden bij de ACM, en het tijdelijk invullen van vacatures door externe inhuur bij de SodM.
 Materieel
 Op dit onderdeel zijn zowel de materiële uitgaven voor het kerndepartement als de bijdrage van artikel 40 aan de uitvoerende agentschappen DICTU en RVO.nl opgenomen. De materiële uitgaven zijn ruim € 30 mln hoger dan begroot. De belangrijkste oorzaken van de hogere uitgaven zijn:
 
 
 •
 Verhoging van de bijdrage aan DICTU van € 20 mln. De hogere kosten worden voornamelijk veroorzaakt door een vertraging van het in productie nemen van de Cloud Infrastructuur, licenties voor Microsoft Office en Oracle, hogere uitgaven voor het programma Consolidatie Datacenters, kosten van het CAO-loonakkoord en hogere ICT-uitgaven in verband met de verlenging van werkplekcontracten met Cap Gemini.
 
 
 •
 Vervroegde aflossing van de egalisatieschuld aan het Rijksvastgoedbedrijf (€ 9,5 mln).
 
 
 •
 Hogere kosten bij RVO.nl gerelateerd aan ICT-investeringen en de restant frictiekosten van eerdere fusies (€ 11,1 mln).
 
 
 Naast hogere uitgaven staan lagere uitgaven (€ 11,1 mln) voor FM-Haaglanden. In verband met de centrale bekostiging van FM-Haaglanden is het budget voor FM-Haaglanden overgeheveld van de begroting van het Ministerie van Economische Zaken naar de begroting van het Ministerie van Binnenlandse Zaken.
 Toelichting op de ontvangsten
 De lagere ontvangsten worden voornamelijk veroorzaakt doordat geraamde retributie inkomsten bij SodM voor een bedrag van € 3 mln niet konden worden gerealiseerd. De grondslagen hiervoor zijn onderdeel van de nieuwe Mijnbouwwet (en de daaraan gekoppelde nieuwe Europese veiligheidsrichtlijn). Deze nieuwe wet was in 2016 nog niet aangenomen. Daarnaast kon bij ACM een deel van de kosten van 2015 niet worden doorbelast en waren de ontvangsten van de fusiemeldingen lager dan geraamd vanwege een geringer aantal meldingen dan verwacht.
 
 Totaaloverzicht apparaatsuitgaven en -kosten van EZ-organisatie (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Totaal apparaat EZ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Departement
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kerndepartement (beleid + staf)
 
 
 412.217
 
 
 332.696
 
 
 298.661
 
 
 291.083
 
 
 327.705
 
 
 296.933
 
 
 30.772
 
 
 
 
 
 
 Apparaatsuitgaven diensten:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Centraal Planbureau (CPB)
 
 
 13.751
 
 
 13.559
 
 
 14.852
 
 
 14.877
 
 
 17.668
 
 
 14.743
 
 
 2.925
 
 
 
 
 
 Autoriteit Consument en Markten (ACM)
 
 
 
 55.295
 
 
 67.879
 
 
 57.950
 
 
 65.479
 
 
 59.736
 
 
 5.743
 
 
 
 
 
 Staatstoezicht op de Mijnen (SodM)
 
 
 7.094
 
 
 6.911
 
 
 7.074
 
 
 7.811
 
 
 9.021
 
 
 7.741
 
 
 1.280
 
 
 
 
 
 PIANOo (exclusief Programma)
 
 
 2.522
 
 
 2.155
 
 
 2.329
 
 
 2.523
 
 
 3.705
 
 
 1.090
 
 
 2.615
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 
 
 Agentschappen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
 
 
 382.519
 
 
 375.314
 
 
 395.615
 
 
 468.189
 
 
 501.009
 
 
 432.347
 
 
 66.958
 
 
 
 
 
 Agentschap Telecom
 
 
 28.480
 
 
 30.223
 
 
 30.465
 
 
 32.081
 
 
 40.578
 
 
 33.993
 
 
 6.585
 
 
 
 
 
 Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
 
 
 121.289
 
 
 147.173
 
 
 188.891
 
 
 227.332
 
 
 235.923
 
 
 188.200
 
 
 46.010
 
 
 
 
 
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
 
 
 253.696
 
 
 265.192
 
 
 303.408
 
 
 313.182
 
 
 312.680
 
 
 285.347
 
 
 27.333
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3.
 
 
 
 
 ZBO’s en RWT’s
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Centraal Bureau voor de Statistiek
 
 
 184.653
 
 
 183.930
 
 
 175.202
 
 
 180.159
 
 
 
 
 1
 Realisatie 2016 van het CBS is nog niet beschikbaar.
 
 
 
 
 148.746
 
 
 
 
 
 
 Stichting COVA
 
 
 1.256
 
 
 1.203
 
 
 1.214
 
 
 1.448
 
 
 1.402
 
 
 1.448
 
 
 – 46
 
 
 
 
 
 VSL inclusief Verispect
 
 
 13.713
 
 
 13.395
 
 
 13.395
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Raad voor de Accreditatie
 
 
 11.196
 
 
 11.779
 
 
 12.233
 
 
 13.968
 
 
 13.856
 
 
 14.715
 
 
 – 859
 
 
 
 
 
 Bestuur Autoriteit Consument en Markt
 
 
 505
 
 
 669
 
 
 695
 
 
 375
 
 
 637
 
 
 375
 
 
 262
 
 
 
 
 
 TNO
 
 
 580.096
 
 
 566.240
 
 
 424.261
 
 
 420.596
 
 
 418.787
 
 
 432.819
 
 
 – 14.032
 
 
 
 
 
 Staatsbosbeheer
 
 
 63.766
 
 
 60.733
 
 
 59.551
 
 
 62.336
 
 
 67.227
 
 
 65.568
 
 
 1.659
 
 
 
 
 
 Raad voor de Plantenrassen
 
 
 918
 
 
 894
 
 
 679
 
 
 835
 
 
 681
 
 
 632
 
 
 49
 
 
 
 
 
 Ctgb (College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden)
 
 
 9.749
 
 
 12.920
 
 
 12.508
 
 
 12.445
 
 
 14.120
 
 
 15.111
 
 
 – 991
 
 
 
 
 
 Kamer van Koophandel
 
 
 
 207.131
 
 
 175.700
 
 
 175.889
 
 
 176.5032Exclusief afschrijvingskosten en transitiekosten.
 
 
 190.810
 
 
 – 14.307
 
 
 
 
 
 Wageningen Research (voorheen Dienst Landbouwkundig Onderzoek)
 
 
 236.600
 
 
 235.700
 
 
 233.474
 
 
 219.401
 
 
 
 
 3
 Realisatie 2016 van Wageningen Research is nog niet beschikbaar
 
 
 
 
 222.100
 
 
 
 
 
 
 
 Invulling taakstelling (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2017
 
 
 2018
 
 
 Structureel
 
 
 
 
 
 
 
 Departementale taakstelling Rijksdienst
 
 
 
 
 45.267 
 
 
 
 
 79.141 
 
 
 
 
 102.698 
 
 
 
 
 102.698 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal kerndepartement en diensten
 
 
 
 
 17.206 
 
 
 
 
 24.631 
 
 
 
 
 35.089 
 
 
 
 
 35.089 
 
 
 
 
 
 
 Agentschappen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 DICTU
 
 
 3.193
 
 
 5.506
 
 
 7.422
 
 
 7.422
 
 
 
 
 AT
 
 
 289
 
 
 552
 
 
 845
 
 
 845
 
 
 
 
 RVO.nl
 
 
 9.823
 
 
 15.665
 
 
 19.551
 
 
 19.551
 
 
 
 
 NVWA
 
 
 503
 
 
 1.227
 
 
 1.480
 
 
 1.480
 
 
 
 
 
 Totaal Agentschappen
 
 
 
 
 13.808 
 
 
 
 
 22.950 
 
 
 
 
 29.298 
 
 
 
 
 29.298 
 
 
 
 
 
 
 ZBO’s en RWT’s
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 CBS
 
 
 4.627
 
 
 10.556
 
 
 12.869
 
 
 12.869
 
 
 
 
 Verispect/VSL
 
 
 555
 
 
 1.113
 
 
 1.330
 
 
 1.330
 
 
 
 
 TNO
 
 
 3.026
 
 
 6.903
 
 
 8.416
 
 
 8.416
 
 
 
 
 KvK
 
 
 1.618
 
 
 3.691
 
 
 4.500
 
 
 4.500
 
 
 
 
 DLO
 
 
 2.912
 
 
 6.643
 
 
 8.099
 
 
 8.099
 
 
 
 
 SBB
 
 
 827
 
 
 1.886
 
 
 2.299
 
 
 2.299
 
 
 
 
 overig
 
 
 688
 
 
 768
 
 
 798
 
 
 798
 
 
 
 
 
 Totaal ZBO’s en RWT’s
 
 
 
 
 14.253 
 
 
 
 
 31.560 
 
 
 
 
 38.311 
 
 
 
 
 38.311 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 41
 Nominaal en Onvoorzien
 
 Dit niet-beleidsartikel bevat de posten prijsbijstelling, loonbijstelling en onvoorzien.
 
 Budgettaire gevolgen (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde Begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 41.10 Prijsbijstelling
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 41.20 Loonbijstelling
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 41.30 Onvoorzien
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 41.40 In te vullen posten
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Toelichting
 Op dit artikel is geen sprake van realisatie. Bij de 1e suppletoire begroting 2016 is een loon- en prijsbijstelling uitgekeerd. Deze bijstelling is bij 2e suppletoire begroting 2016 toebedeeld naar de relevante onderdelen.
 
 
 
 
 6.
 BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF
 
 In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering van het Ministerie van Economische Zaken (EZ). De BVP heeft conform de Comptabiliteitswet 2001 het karakter van een uitzonderingsrapportage. De informatie opgenomen in de BVP is tot stand gekomen vanuit het departementale management controlsysteem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze bedrijfsvoeringparagraaf omvat drie onderdelen:
 
 
 1.
 uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen: (a) rechtmatigheid, (b) totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie, (c) financieel en materieel beheer en (d) overige aspecten van de bedrijfsvoering,
 
 
 2.
 rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
 
 
 3.
 belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
 
 
 
 
 1.
 Uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen
 
 a. Rechtmatigheid
 Vanuit de bij EZ bekende informatie zijn er geen fouten en onzekerheden op de artikelen van hoofdstuk XIII Economische Zaken of het totaal van de agentschappen die gerapporteerd moeten worden.
 EZ heeft de Tweede Kamer per brief op 20 december 2016 geïnformeerd over de begrotingswijzingen voor de uitgaven ten opzichte van de 2e suppletoire begroting 2016 (TK, 34 550 XIII, nr. 126). Deze brief had echter ook naar de Eerste Kamer moeten worden gestuurd. EZ heeft op 31 januari 2017 deze brief alsnog naar de Eerste Kamer gestuurd (EK, 34 550 XIII, C).
 b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
 Vanuit de mij bekende informatie zijn er geen belangrijke tekortkomingen in de totstandkoming van niet-financiële verantwoordingsinformatie.
 c. Financieel en materieel beheer
 Opvolging aanbevelingen Algemene Rekenkamer
 De AR heeft in haar rapportage bij de verantwoording EZ 2015 het inkoopbeheer bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) als een onvolkomenheid aangemerkt. De NVWA heeft in 2016 een geactualiseerd verbeterplan opgesteld waarmee een vervolg werd gegeven aan de acties die in 2015 in gang zijn gezet. De ADR heeft eind 2016 een onderzoek uitgevoerd naar de uitvoering van het verbeterplan en geconstateerd dat de door de NVWA getroffen maatregelen zijn ingericht en werken.
 Nationale verklaring
 Met de Nationale Verklaring geeft de Minister van Financiën, namens het kabinet, jaarlijks aan de Europese Commissie (EC) en de Tweede Kamer een verklaring af over het financieel beheer van middelen uit de Europese fondsen en de rechtmatigheid van financiële transacties en openstaande vorderingen (tot op het niveau van begunstigden). EZ heeft 28 februari 2017 de deelverklaringen voor de gezamenlijke Europese Landbouwfondsen en het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling aan de Minister van Financiën afgegeven. Deze deelverklaringen bevatten geen beperkingen.
 d. Overige aspecten in de bedrijfsvoering
 Informatiebeveiliging
 EZ heeft, conform de richtlijnen van BZK, op 21 februari 2017 een «in control» verklaring afgegeven over informatiebeveiliging in 2016. Alle kritieke informatiesystemen van EZ zijn beoordeeld op hun compliancy met de Baseline Informatiebeveiliging Rijk.
 EZ heeft één risico op het gebied van Informatiebeveiliging geclassificeerd als «zeer hoog». Dit betreft het toegangsbeheer tot file-shares. Hiervoor is in 2016 een verbeterprogramma gestart om waar mogelijk file-shares op te heffen en het opnieuw instellen van autorisaties. Dit wordt in 2017 afgerond.
 Daarnaast zijn door EZ enkele risico’s geclassificeerd als «hoog». Het betreft het beheer van toegang tot bestanden, twee-factor authenticatie bij telewerken (bijvoorbeeld: het gebruik van een token en een wachtwoord) en de beveiliging van e-mail op mobiele apparaten. Ook voor deze risico’s zijn in 2016 verbeterprogramma’s gestart om onder meer zogenaamde soft tokens voor telewerkplekken in te voeren.
 
 
 
 2.
 Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen
 
 Beleid ter voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies
 RVO.nl is de uitvoerder van subsidieregelingen voor bedrijven. Uit actuele risicoanalyses blijkt dat voor alle subsidieregelingen opgenomen in de Regeling nationale EZ-subsidies het (rest)risico van misbruik- of oneigenlijk gebruik door begunstigden als laag/aanvaardbaar is gekwalificeerd.
 Bestaande maatregelen om subsidiefraude te bestrijden zijn onder andere: de tijdige opstelling van risicoanalyses ter bestrijding van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies door begunstigden, het in voorkomende gevallen opvragen van controleverklaringen bij subsidieverantwoordingen, het bijhouden van een register van ernstige onregelmatigheden en het via de fraudecoördinator van RVO.nl melden van vermoedens van fraude bij het OM.
 Grote ICT projecten
 
 Sinds enkele jaren informeert het Ministerie van BZK de Tweede Kamer over departementale grote ICT-projecten. Met ingang van 2015 geldt deze rapportageplicht voor alle projecten waarvan de ICT-kosten tenminste € 5 mln bedragen. In 2016 zijn binnen EZ:
 2 grote ICT-projecten afgerond:
 
 
 •
 AERIUS-II (Programmatische Aanpak Stikstof);
 
 
 •
 Migratie BBR (onderdeel van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid).
 
 
 1 groot ICT-project gestopt:
 
 
 •
 Ontwikkeling van een service voor zaakgericht werken (ZGW-service).
 
 
 3 grote ICT-projecten gestart:
 
 
 •
 Nieuwe Cloudwerkplek voor EZ;
 
 
 •
 Kern Gezond (KvK);
 
 
 •
 Phoenix (CBS).
 
 
 6 grote ICT-projecten waren en bleven in uitvoering:
 
 
 •
 Blik op NVWA 2017 (onderdeel van het verbeterplan NVWA);
 
 
 •
 Elektronische Dienstverlening Uitvoering (EDU);
 
 
 •
 Carmen (relatiebeheer bij RVO.nl);
 
 
 •
 DICTU-Cloud (onderdeel van de Rijkscloud);
 
 
 •
 Gamma (vernieuwing van diverse systemen bij Agentschap Telecom);
 
 
 •
 AMRI (vernieuwing bancair systeem ten behoeve van garantstellingen RVO.nl).
 
 
 
 In 2016 zijn voor het eerst toetsen door het Bureau ICT-Toetsing (BIT-toetsen) van EZ-projecten gepubliceerd: Blik op NVWA 2017 en de ZGW-service. Eind 2016 is het programma Blik op NVWA onderworpen aan een hertoets. De resultaten hiervan zullen in 2017 worden gepubliceerd. De drie nieuwe projecten op de lijst zullen begin 2017 aan een BIT-toets worden onderworpen.
 Over de stand van zaken ten aanzien van alle genoemde projecten wordt in het Rijksdashboard gerapporteerd. De risico’s voor de uitvoering, waaronder eventuele privacy-risico’s, maken daar onderdeel van uit. De stand van zaken bij deze projecten geeft geen aanleiding tot het maken van nadere opmerkingen.
 Externe inhuur
 Het kabinet heeft, naar aanleiding van de motie Roemer, een norm voor externe inhuur gesteld van 10% van de personele uitgaven. Het inhuurpercentage van EZ, inclusief flexibele schil, over 2016 komt uit op 10,7% (exclusief RVO.nl, dat vanwege een wisselend opdrachtenpakket relatief veel externe inhuur heeft, is dit 5,5%). Ten opzichte van 2015 is het inhuurpercentage van EZ in 2016 met 0,1% gedaald.
 Audit Committee
 Het Audit Committee (AC) adviseert het departementaal management over de bedrijfsvoering waaronder het auditbeleid. Het AC bestaat uit de SG (voorzitter), pSG, twee DG’s, en twee externe leden. De directeuren FEZ en ADR ondersteunen het AC. In 2016 is onder andere gesproken over het auditplan van de ADR, (half)jaarrapportages van FEZ, ADR en AR en resultaten naar aanleiding van onderzoeken door de EC en ERK. Daarnaast is tijdens elk overleg een strategisch onderwerp aan de orde gekomen (onder andere: Energierapport 2015, beleidsevaluaties, stand van zaken Plan van Aanpak Inkoopbeheer NVWA).
 
 
 
 3.
 Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering
 
 In 2016 is EZ samen met de ADR gestart met IT tooling om het financieel beheer door middel van geautomatiseerde tools zoals proces mining, te ondersteunen.
 
 
 
 
 
 
 
 C.
 JAARREKENING
 
 
 
 
 7.
 DEPARTEMENTALE VERANTWOORDINGSSTAAT
 
 
 Departementale verantwoordingsstaat 2016 van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (1)
 
 
 (2)
 
 
 (3) = (2) – (1)
 
 
 
 
 Art
 
 
 Omschrijving
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 
 
 
 
 Verplich-tingen
 
 
 Uitgaven
 
 
 Ontvangsten
 
 
 Verplich-tingen
 
 
 Uitgaven
 
 
 Ontvangsten
 
 
 Verplich-tingen
 
 
 Uitgaven
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 10.109.867
 
 
 
 
 4.894.512
 
 
 
 
 6.783.470
 
 
 
 
 21.581.231
 
 
 
 
 5.055.932
 
 
 
 
 3.197.153
 
 
 
 
 11.471.364
 
 
 
 
 161.420
 
 
 
 
 – 3.586.317
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Beleidsartikelen
 
 
 
 
 9.729.624
 
 
 
 
 4.514.269
 
 
 
 
 6.750.944
 
 
 
 
 21.157.653
 
 
 
 
 4.632.354
 
 
 
 
 3.169.411
 
 
 
 
 11.428.029
 
 
 
 
 118.085
 
 
 
 
 – 3.581.533
 
 
 
 
 
 11
 
 
 Goed functionerende economie en markten
 
 
 183.401
 
 
 184.622
 
 
 59.934
 
 
 193.012
 
 
 194.204
 
 
 103.840
 
 
 9.611
 
 
 9.582
 
 
 43.906
 
 
 
 
 12
 
 
 Een sterk innovatievermogen
 
 
 488.218
 
 
 528.564
 
 
 45.449
 
 
 505.875
 
 
 527.689
 
 
 56.154
 
 
 17.657
 
 
 – 875
 
 
 10.705
 
 
 
 
 13
 
 
 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 1.836.110
 
 
 265.166
 
 
 61.952
 
 
 1.063.313
 
 
 278.569
 
 
 56.243
 
 
 – 772.797
 
 
 13.403
 
 
 – 5.709
 
 
 
 
 14
 
 
 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 5.432.919
 
 
 1.820.326
 
 
 6.386.411
 
 
 17.514.501
 
 
 1.824.624
 
 
 2.546.908
 
 
 12.081.582
 
 
 4.298
 
 
 – 3.839.503
 
 
 
 
 15
 
 
 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
 
 
 
 
 
 23.005
 
 
 8.470
 
 
 
 23.005
 
 
 8.470
 
 
 
 
 
 16
 
 
 Concurrerende, duurzame, veilige
 agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 636.548
 
 
 544.121
 
 
 64.078
 
 
 673.900
 
 
 642.217
 
 
 136.431
 
 
 37.352
 
 
 98.096
 
 
 72.353
 
 
 
 
 17
 
 
 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 
 
 842.665
 
 
 796.001
 
 
 75
 
 
 822.287
 
 
 809.103
 
 
 299
 
 
 – 20.378
 
 
 13.102
 
 
 224
 
 
 
 
 18
 
 
 Natuur en Regio
 
 
 151.579
 
 
 210.728
 
 
 100.957
 
 
 195.169
 
 
 222.060
 
 
 130.688
 
 
 43.590
 
 
 11.332
 
 
 29.731
 
 
 
 
 19
 
 
 Toekomstfonds
 
 
 158.184
 
 
 164.741
 
 
 32.088
 
 
 166.591
 
 
 125.418
 
 
 138.848
 
 
 8.407
 
 
 – 39.323
 
 
 106.760
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Niet-beleidsartikelen
 
 
 
 
 380.243
 
 
 
 
 380.243
 
 
 
 
 32.526
 
 
 
 
 423.578
 
 
 
 
 423.578
 
 
 
 
 27.742
 
 
 
 
 43.335
 
 
 
 
 43.335
 
 
 
 
 – 4.784
 
 
 
 
 
 40
 
 
 Apparaat
 
 
 380.243
 
 
 380.243
 
 
 32.526
 
 
 423.578
 
 
 423.578
 
 
 27.742
 
 
 43.335
 
 
 43.335
 
 
 – 4.784
 
 
 
 
 41
 
 
 Nominaal en Onvoorzien
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 8.
 SAMENVATTENDE VERANTWOORDINGSSTAAT BATEN-LASTENAGENTSCHAPPEN
 
 
 Samenvattende verantwoordingsstaat 2016 inzake de baten-lastenagentschappen van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omschrijving
 
 
 (1)
 Vastgestelde begroting
 
 
 (2)
 Realisatie
 2016
 
 
 (3)=(2)-(1)
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 (4)
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 
 Agentschap Telecom
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale baten
 
 
 32.996
 
 
 38.318
 
 
 5.322
 
 
 35.406
 
 
 
 
 Totale lasten
 
 
 33.718
 
 
 40.843
 
 
 7.125
 
 
 33.617
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 – 722
 
 
 – 2.525
 
 
 – 1.803
 
 
 1.789
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale kapitaalontvangsten
 
 
 5.000
 
 
 0
 
 
 – 5.000
 
 
 0
 
 
 
 
 Totale kapitaaluitgaven
 
 
 5.572
 
 
 2.421
 
 
 – 3.151
 
 
 1.254
 
 
 
 
 
 Dienst ICT Uitvoering
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale baten
 
 
 204.200
 
 
 253.844
 
 
 49.644
 
 
 240.223
 
 
 
 
 Totale lasten
 
 
 203.700
 
 
 252.711
 
 
 49.011
 
 
 239.964
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 500
 
 
 1.133
 
 
 633
 
 
 259
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale kapitaalontvangsten
 
 
 25.000
 
 
 43.500
 
 
 18.500
 
 
 27.910
 
 
 
 
 Totale kapitaaluitgaven
 
 
 40.300
 
 
 60.948
 
 
 20.648
 
 
 34.001
 
 
 
 
 
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale baten
 
 
 300.228
 
 
 333.387
 
 
 33.159
 
 
 313.949
 
 
 
 
 Totale lasten
 
 
 300.397
 
 
 323.106
 
 
 22.709
 
 
 324.671
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 – 169
 
 
 10.281
 
 
 10.450
 
 
 – 10.722
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale kapitaalontvangsten
 
 
 17.715
 
 
 18.518
 
 
 803
 
 
 31.816
 
 
 
 
 Totale kapitaaluitgaven
 
 
 41.752
 
 
 33.377
 
 
 – 8.375
 
 
 27.098
 
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale baten
 
 
 445.450
 
 
 515.898
 
 
 70.448
 
 
 484.176
 
 
 
 
 Totale lasten
 
 
 445.450
 
 
 516.195
 
 
 70.745
 
 
 485.985
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 0
 
 
 – 297
 
 
 – 297
 
 
 – 1.809
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale kapitaalontvangsten
 
 
 0
 
 
 17.405
 
 
 17.405
 
 
 46.092
 
 
 
 
 Totale kapitaaluitgaven
 
 
 11.950
 
 
 15.975
 
 
 4.025
 
 
 46.416
 
 
 
 
 
 
 
 
 9.
 JAARVERANTWOORDING BATEN-LASTENAGENTSCHAPPEN PER 31 DECEMBER 2016
 
 Aansluiting realisatie agentschappen met financiering door moederdepartement
 Door een vergelijking van de «bijdrage moederdepartement (EZ)» uit tabel A met de bijdragen die vermeld zijn in de tabel B is de aansluiting te maken tussen de realisaties in de agentschapsparagraaf en de bijdragen die op de beleidsartikelen zijn gerealiseerd.
 
 A – Realisatie agentschappen 2016 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijdrage moeder-
 departement (EZ)
 
 
 Bijdrage overige
 departe-menten
 
 
 Bijdrage
 derden
 
 
 Overige
 baten
 
 
 Totale
 baten
 
 
 
 
 
 
 Agentschap Telecom
 
 
 16.487
 
 
 425
 
 
 21.173
 
 
 233
 
 
 38.318
 
 
 
 
 Dienst ICT Uitvoering
 
 
 221.689
 
 
 31.264
 
 
 891
 
 
 
 253.844
 
 
 
 
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
 
 
 141.146
 
 
 80.378
 
 
 95.052
 
 
 16.811
 
 
 333.387
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 
 
 338.928
 
 
 120.940
 
 
 42.245
 
 
 13.785
 
 
 515.898
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 718.250
 
 
 
 
 233.007
 
 
 
 
 159.361
 
 
 
 
 30.829
 
 
 
 
 1.141.447
 
 
 
 
 
 
 
 B – Bijdragen aan agentschappen per beleidsartikel (realisatie 2016)
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 
 
 
 
 
 Agentschap Telecom
 
 
 
 
 17.516
 
 
 
 
 
 art. 11 Goed functionerende economie en markten
 
 
 14.570
 
 
 
 
 art. 12 Een sterk innovatievermogen
 
 
 235
 
 
 
 
 art. 13 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 2.711
 
 
 
 
 
 Dienst ICT Uitvoering
 
 
 
 
 221.689
 
 
 
 
 
 art. 11 Goed functionerende economie en markten
 
 
 7.544
 
 
 
 
 art. 13 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 0
 
 
 
 
 art. 40 Apparaat
 
 
 55.228
 
 
 
 
 Bijdrage agentschappen en diensten
 
 
 158.917
 
 
 
 
 
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
 
 
 
 
 142.771
 
 
 
 
 
 art. 14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 676
 
 
 
 
 art. 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 152.451
 
 
 
 
 art. 18 Natuur en Regio
 
 
 9.856
 
 
 
 
 art. 16 BTW-compensatie
 
 
 – 5.300
 
 
 
 
 af: Bijzondere baten
 
 
 – 14.912
 
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 
 
 
 
 363.365
 
 
 
 
 
 art. 11 Goed functionerende economie en markten
 
 
 1.143
 
 
 
 
 art. 12 Een sterk innovatievermogen
 
 
 54.949
 
 
 
 
 art. 13 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 33.328
 
 
 
 
 art. 14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 44.400
 
 
 
 
 art. 15 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
 
 
 150
 
 
 
 
 art. 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 148.985
 
 
 
 
 art. 17 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 
 
 1.242
 
 
 
 
 art. 18 Natuur en Regio
 
 
 47.144
 
 
 
 
 art. 19 Toekomstfonds
 
 
 6.847
 
 
 
 
 art. 40 Apparaat
 
 
 25.177
 
 
 
 
 
 Subtotaal
 
 
 
 
 745.341
 
 
 
 
 
 af: doorbelasting aan agentschappen door DICTU
 
 
 – 158.917
 
 
 
 
 
 Totale bijdrage EZ-begroting
 
 
 
 
 586.424
 
 
 
 
 
 
 Opmerkingen bij verschillen tussen realisatiestanden in tabel A en tabel B
 Agentschap Telecom (AT)
 De hogere bijdrage moederdepartement in tabel B van € 1,0 mln ten opzichte van van tabel A komt door het boeken van de bijdrage huisvesting € 0,3 mln als compensatiebedrag in de kosten, het project GDI waar een bedrag van € 0,6 mln wordt doorgeschoven naar boekjaar 2017 en verder zijn enkele kleine balansmutaties verwerkt € 0,1 mln.
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
 De hogere bijdrage moederdepartement in tabel B van € 1,6 mln ten opzichte van van tabel A komt omdat voor een totaal bedrag van € 1,4 mln aan compensatie voor niet kostendekkende tarieven in beleidsartikel 16 is verwerkt, dat reeds in 2015 aan de NVWA is toegezegd. Voorts is sprake van (balans)mutaties, die per saldo € 0,2 mln bedragen.
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
 De bijdragen aan RVO.nl op de beleidsartikelen (€ 363,4 mln) zijn € 24,4 mln hoger dan de gerealiseerde omzet moederdepartement 2016 van RVO.nl (€ 338,9 mln). Dit wordt veroorzaakt doordat een deel van de bijdrage is verantwoord onder omzet derden (€ 16,1 mln SNL, dit betreft de provinciale bijdrage) en de bijzondere baten (€ 13 mln). Daarnaast is een bedrag van € 2,9 mln van de bijdrage een vereffening van een sinds 2015 openstaande vordering. Het resterende verschil van € 7,6 mln zal in 2017 verrekend worden met de EZ-opdrachtgevers.
 
 
 Agentschap Telecom (AT)
 
 Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap AT per 31 december 2016
 
 Staat van baten en lasten (bedragen x € 1.000) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (1)
 
 
 (2)
 
 
 (3)=(2)-(1)
 
 
 (4)
 
 
 
 
 Omschrijving
 
 
 Vastgestelde begroting
 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 
 Baten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omzet moederdepartement
 
 
 11.294
 
 
 16.487
 
 
 5.193
 
 
 12.515
 
 
 
 
 Omzet overige departementen
 
 
 0
 
 
 425
 
 
 425
 
 
 0
 
 
 
 
 Omzet derden
 
 
 21.352
 
 
 21.173
 
 
 – 179
 
 
 22.532
 
 
 
 
 Rentebaten
 
 
 50
 
 
 0
 
 
 – 50
 
 
 5
 
 
 
 
 Vrijval voorzieningen
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Bijzondere baten
 
 
 300
 
 
 233
 
 
 – 67
 
 
 354
 
 
 
 
 
 Totaal baten
 
 
 
 
 32.996
 
 
 
 
 38.318
 
 
 
 
 5.322
 
 
 
 
 35.406
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Lasten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Apparaatskosten
 
 
 33.993
 
 
 40.578
 
 
 6.585
 
 
 32.081
 
 
 
 
 – personele kosten
 
 
 21.293
 
 
 25.631
 
 
 4.338
 
 
 20.531
 
 
 
 
 
 waarvan eigen personeel
 
 
 
 
 18.681
 
 
 
 21.353
 
 
 
 2.672
 
 
 
 
 17.844
 
 
 
 
 
 
 waarvan externe inhuur
 
 
 
 
 778
 
 
 
 2.350
 
 
 
 1.572
 
 
 
 
 859
 
 
 
 
 
 
 waarvan overige personele kosten
 
 
 
 
 1.833
 
 
 
 1.927
 
 
 94
 
 
 1.828
 
 
 
 
 – materiële kosten
 
 
 12.700
 
 
 14.948
 
 
 2.248
 
 
 11.550
 
 
 
 
 
 waarvan apparaat ICT
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 waarvan bijdrage aan SSO's
 
 
 
 
 5.197
 
 
 
 7.717
 
 
 
 2.520
 
 
 
 
 5.786
 
 
 
 
 
 
 waarvan overige materiële kosten
 
 
 
 7.503
 
 
 
 7.230
 
 
 
 
 – 273
 
 
 
 
 5.763
 
 
 
 
 
 Rentelasten
 
 
 50
 
 
 17
 
 
 – 33
 
 
 
 24
 
 
 
 
 
 Afschrijvingskosten
 
 
 1.600
 
 
 1.093
 
 
 – 507
 
 
 1.914
 
 
 
 
 – Immaterieel
 
 
 100
 
 
 0
 
 
 – 100
 
 
 
 155
 
 
 
 
 
 – Materieel
 
 
 1.500
 
 
 1.093
 
 
 – 407
 
 
 1.759
 
 
 
 
 Overige lasten
 
 
 75
 
 
 257
 
 
 182
 
 
 1.001
 
 
 
 
 – dotaties voorzieningen
 
 
 75
 
 
 257
 
 
 182
 
 
 35
 
 
 
 
 – bijzondere lasten
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 966
 
 
 
 
 
 Correctie kosten GAMMA
 
 
 – 2.000
 
 
 – 1.102
 
 
 898
 
 
 – 1.403
 
 
 
 
 
 Totaal lasten
 
 
 
 
 33.718
 
 
 
 
 40.843
 
 
 
 
 7.125
 
 
 
 
 33.618
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 
 
 – 722
 
 
 
 
 – 2.525
 
 
 
 
 – 1.803
 
 
 
 
 1.788
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op het saldo van baten en lasten
 In 2016 heeft AT zijn takenpakket uitgebreid met de (nieuwe) taken voor Waarborg en Metrologie (de overgang van voormalig Verispect naar AT), het Toezicht op de eIDAS7Het doel van de eIDAS verordening is het vertrouwen in elektronische transacties in de interne markt te vergroten door te voorzien in een gemeenschappelijke grondslag voor veilige elektronische interactie tussen burgers, bedrijven en overheden, en bijgevolg ook de doeltreffendheid van publieke en private onlinediensten, e-business en elektronische handel in de Unie te verhogen. (Elektronische Certificering) verordening en de secretariaatsfunctie voor de Commissie van Deskundigen ten behoeve van toezicht op het ETD (Elektronische Toegangsdiensten)-stelsel8AT geeft uitvoering aan de secretariaatsfunctie van de Commissie van Deskundigen die de minster van Economische Zaken ondersteunt bij de uitoefening van zijn taak als toezichthouder op het ETD-stelsel. Het ETD-stelsel bestaat uit Idensys (voor burgers) en eHerkenning (voor bedrijven).. Vanuit het Ministerie van Veiligheid en Justitie zijn opdrachten verstrekt voor het uitvoeren van het toezicht op naleving leeftijdsgrenzen Kijkwijzer en het organiseren van controles voor de naleving van de registratie- en legitimatieplicht van opkopers van metalen. AT heeft om die reden bij 1e suppletoire begroting de baten en de lasten verhoogd met € 5,5 mln.
 Het gerealiseerde saldo baten en lasten is ten opzichte van de vastgestelde begroting lager. Dit wordt veroorzaakt door een negatief resultaat op Caribisch Nederland, stijgende kosten Shared Service Organisaties (SSO's) en het gerealiseerde percentage externe inhuur.
 Het negatieve resultaat op Caribisch Nederland (CN) bedraagt € 0,940 mln tegen een budgetneutraal begroot resultaat. Dit (eenmalig) verlies is een bewuste keuze geweest door de tarieven CN in 2016 met terugwerkende kracht te verlagen vanaf 1 januari 2015 om zo de post «te verrekenen met CN» af te bouwen. Het verlies op CN wordt gefinancierd vanuit de balanspost «Te verrekenen met Caribisch Nederland».
 De stijgende kosten SSO’s bestaan voornamelijk uit ICT-kosten. Hier is de stijgende trend van de afgelopen jaren niet tot stilstand gekomen. Het percentage externe inhuur bedraagt 9% tegen een begroot percentage van 4%. De gemiddelde loonkosten stijgen hierdoor met 2,9%.
 
 Toelichting op de baten
 Omzet moederdepartement
 De omzet moederdepartement bestaat uit de vergoedingen die worden ontvangen van EZ voor de uitvoering van opdrachten.
 
 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vastgestelde begroting 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 Structurele bijdragen moederdepartement
 
 
 
 
 
 
 
 
 Beleidsopdrachten
 
 
 4.713
 
 
 5.745
 
 
 1.032
 
 
 4.950
 
 
 
 
 Toezichttaken
 
 
 4.981
 
 
 8.782
 
 
 3.801
 
 
 5.220
 
 
 
 
 Subtotaal structurele bijdragen
 
 
 9.694
 
 
 14.527
 
 
 4.833
 
 
 10.170
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Incidentele bijdragen
 
 
 
 
 
 
 
 
 Projecten
 
 
 1.600
 
 
 1.960
 
 
 360
 
 
 789
 
 
 
 
 subtotaal projecten
 
 
 1.600
 
 
 1.960
 
 
 360
 
 
 789
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Verrekeningen op bijdragen
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 5
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal omzet moederdepartement
 
 
 11.294
 
 
 16.487
 
 
 5.193
 
 
 10.964
 
 
 
 
 
 De hogere omzet op de structurele bijdragen wordt veroorzaakt door de nieuwe taken Waarborg en Metrologie (de overgang van voormalig Verispect naar AT), het Toezicht op de eIDAS (Elektronische Certificering) verordening en de secretariaatsfunctie voor de Commissie van Deskundigen ten behoeve van toezicht op het ETD (Elektronische Toegangsdiensten)-stelsel.
 De incidentele bijdragen bestaan uit projecten die worden uitgevoerd voor beleidsdirecties. In 2016 is de omzet hoger dan begroot door de stijgende vraag vanuit de opdrachtgevers. Voorbeelden van projecten zijn: Digitale etherTV / DVB-T, Windmolens en Toekomst commerciële radio.
 
 Omzet derden
 
 Omzet derden (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vastgestelde begroting 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 Vergunninghouders en overige:
 
 
 15.784
 
 
 16.543
 
 
 759
 
 
 17.531
 
 
 
 
 –
 
 
 vaste verbindingen
 
 
 3.000
 
 
 3.081
 
 
 81
 
 
 4.618
 
 
 
 
 –
 
 
 mobiele communicatie
 
 
 4.029
 
 
 4.101
 
 
 72
 
 
 4.141
 
 
 
 
 –
 
 
 (openbare) (mobiele) elektronische communicatie
 
 
 1.889
 
 
 1.902
 
 
 13
 
 
 1.887
 
 
 
 
 –
 
 
 radiodeterminatie
 
 
 39
 
 
 31
 
 
 – 8
 
 
 34
 
 
 
 
 –
 
 
 radiozendamateurs
 
 
 4
 
 
 410
 
 
 406
 
 
 8
 
 
 
 
 –
 
 
 omroep
 
 
 5.080
 
 
 5.235
 
 
 155
 
 
 5.141
 
 
 
 
 –
 
 
 overige/verlengingen
 
 
 37
 
 
 55
 
 
 18
 
 
 0
 
 
 
 
 –
 
 
 examens
 
 
 134
 
 
 140
 
 
 6
 
 
 130
 
 
 
 
 –
 
 
 verklaringen, keuringen en erkenningen
 
 
 4
 
 
 4
 
 
 0
 
 
 4
 
 
 
 
 –
 
 
 randapparatuur
 
 
 1.568
 
 
 1.584
 
 
 16
 
 
 1.568
 
 
 
 
 Satellietoperators
 
 
 254
 
 
 272
 
 
 18
 
 
 174
 
 
 
 
 Ministerie van Defensie
 
 
 1.285
 
 
 1.285
 
 
 0
 
 
 1.285
 
 
 
 
 Ministerie van IenM
 
 
 475
 
 
 461
 
 
 – 14
 
 
 475
 
 
 
 
 Ministerie van VenJ
 
 
 229
 
 
 277
 
 
 48
 
 
 229
 
 
 
 
 Registratie RZAM en Maritiem
 
 
 2.255
 
 
 1.939
 
 
 – 316
 
 
 0
 
 
 
 
 Caribisch Nederland
 
 
 1.070
 
 
 397
 
 
 – 673
 
 
 2.836
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal omzet derden
 
 
 21.352
 
 
 21.173
 
 
 – 179
 
 
 22.531
 
 
 
 
 
 De gerealiseerde omzet derden is lager dan de vastgestelde begroting. Dit wordt veroorzaakt door het stilvallen van de groei op de omzet vergunninghouders en een verlies op CN.
 De omzet op vergunninghouders kende de afgelopen jaren een piek op ontvangsten op vooral de vaste verbindingen. In 2016 zien we dat er sprake is van stabilisatie van die omzet.
 Voor de categorie CN geldt dat AT vanaf 10 oktober 2010 uitvoerder en toezichthouder is op het vlak van telecom op de BES eilanden. Voor de inspanningen die AT aldaar pleegt worden vergoedingen in rekening gebracht bij concessie- en machtiginghouders. Doordat AT enerzijds de kosten beperkt heeft weten te houden en doordat anderzijds de inkomsten ten gevolge van het toegenomen gebruik van telecom op de BES zijn gestegen is er een overdekking op de tarieven ontstaan. AT heeft om die reden de tarieven CN in 2016 met terugwerkende kracht vanaf 1 januari 2015 verlaagd. Het resultaat van die reductie heeft als gevolg minder ontvangsten ten opzichte van de begroting. Structureel zijn de baten en lasten op CN in evenwicht.
 Bijzondere baten
 De realisatie in 2016 bestaat uit de opbrengsten voor de verkoop van dienstauto’s en personele baten die niet kunnen worden verrekend met P-Direkt.
 Toelichting op de lasten
 Personele kosten
 De personele kosten zijn hoger dan de vastgestelde begroting. Dit wordt veroorzaakt door de eerder genoemde uitbreiding van de organisatie (+ 46,7 fte) en door de stijging van de externe inhuur kosten vanwege de nieuwe taken. Hierdoor zijn de gemiddelde personeelskosten per fte 2,9% hoger dan begroot. De gerealiseerde gemiddelde bezetting in fte inclusief externe inhuur bedraag 324,5 fte (begroot: 274,4 fte).
 Materiële kosten
 De materiele kosten zijn € 2,2 mln hoger dan begroot. Deze stijging wordt voor € 1,3 mln verklaard door de toename van de reguliere beheerskosten ICT. Verder nemen de kosten van de ICT-projecten toe (€ 1,1 mln) en heeft het agentschap werkzaamheden laten uitvoeren door de Auditdienst Rijk (ADR) (€ 0,1 mln). De stijging van de huisvestingskosten voor € 0,3 mln is in 2016 voor hetzelfde bedrag gecompenseerd vanuit het moederdepartement.
 Rentelasten
 De rentelasten zijn lager dan begroot vanwege uitstel in investeringen voor het project GAMMA.
 Afschrijvingskosten
 Door uitgestelde investeringen zijn er geen afschrijvingen voor het project GAMMA. De geplande investeringen in het kantoorgebouw Groningen zijn eind 2016 uitgevoerd. De afschrijvingen hiervoor starten vanaf 2017.
 Overige lasten
 De bijzondere lasten bestaan uit de dotaties op de voorzieningen ambtsjubileum, dubieuze debiteuren en wachtgeld/FLO.
 Correctie kosten GAMMA
 Volgens afspraak in het doorlichtingsrapport AT van het Ministerie van Financiën d.d. 24 december 2013, zijn de in 2016 gemaakte kosten GAMMA ad € 1,1 mln in mindering gebracht op de kosten en rechtstreeks ten laste gebracht van de post «Te verrekenen met vergunninghouders».
 
 Balans per 31 december 2016 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balans 2016
 
 
 Balans 2015
 
 
 
 
 
 
 
 Activa
 
 
 
 
 
 
 
 Immateriële activa
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Materiële vaste activa
 
 
 
 
 
 
 *
 
 
 grond en gebouwen
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 *
 
 
 installaties en inventarissen
 
 
 384
 
 
 163
 
 
 
 
 *
 
 
 overige materiële vaste activa
 
 
 5.132
 
 
 4.301
 
 
 
 
 Vlottende activa
 
 
 
 
 
 
 *
 
 
 Voorraden
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 *
 
 
 Debiteuren
 
 
 988
 
 
 1.299
 
 
 
 
 *
 
 
 Overige vorderingen en overlopende activa
 
 
 13.284
 
 
 553
 
 
 
 
 *
 
 
 Liquide middelen
 
 
 3.304
 
 
 11.715
 
 
 
 
 
 Totaal Activa
 
 
 
 
 23.091
 
 
 
 
 18.030
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Passiva
 
 
 
 
 
 
 
 Eigen vermogen
 
 
 
 
 
 
 *
 
 
 exploitatiereserve
 
 
 1.662
 
 
 1.625
 
 
 
 
 *
 
 
 onverdeeld resultaat
 
 
 – 2.525
 
 
 1.788
 
 
 
 
 Voorzieningen
 
 
 569
 
 
 508
 
 
 
 
 Leningen bij het MvF
 
 
 111
 
 
 308
 
 
 
 
 Crediteuren
 
 
 583
 
 
 526
 
 
 
 
 Te verrekenen met vergunninghouders c.a.
 
 
 4.587
 
 
 6.042
 
 
 
 
 Te verrekenen met Caribisch Nederland
 
 
 3.023
 
 
 1.491
 
 
 
 
 Overige schulden en overlopende passiva
 
 
 15.082
 
 
 5.741
 
 
 
 
 
 Totaal Passiva
 
 
 
 
 23.091
 
 
 
 
 18.030
 
 
 
 
 
 
 
 Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Boekwaarde
 
 
 Dotaties
 
 
 Onttrekkingen
 
 
 Vrijval
 
 
 Boekwaarde
 
 
 
 
 
 1-1-2016
 
 
 
 
 
 31-12-2016
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Wachtgeld en FLO
 
 
 0
 
 
 18
 
 
 18
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Ambtsjubilea
 
 
 508
 
 
 116
 
 
 55
 
 
 0
 
 
 569
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 508
 
 
 133
 
 
 73
 
 
 0
 
 
 569
 
 
 
 
 
 
 Ontwikkeling eigen vermogen (bedragen x € 1.000) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Omzet, excl. rente- en bijzondere baten
 
 
 32.025
 
 
 35.067
 
 
 38.318
 
 
 
 
 Gemiddelde omzet over 3 jaar
 
 
 32.500
 
 
 33.243
 
 
 35.137
 
 
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Toegestane exploitatiereserve
 
 
 1.620
 
 
 1.625
 
 
 1.662
 
 
 
 
 Resultaat
 
 
 1.081
 
 
 1.788
 
 
 – 2.525
 
 
 
 
 Eigen vermogen
 
 
 2.701
 
 
 3.413
 
 
 – 863
 
 
 
 
 
 Inclusief het resultaat is het eigen vermogen € 0,863 mln negatief. Conform de Regeling Agentschappen is het eigen vermogen uiterlijk bij eerste suppletoire begroting 2017 aangezuiverd.
 Overige vorderingen en overlopende activa, liquide middelen en overige schulden en overlopende passiva
 De mutaties op de posten overige vorderingen en overlopende activa, liquide middelen en overige schulden en overlopende passiva worden veroorzaakt door een wijzigingsbeschikking voor de kavel A2-eenmalig bedrag.
 
 
 Te verrekenen met vergunninghouders c.a.
 
 De post «Te verrekenen met vergunninghouders» geeft de schuld aan de vergunninghouders c.a. van Agentschap Telecom weer. Deze post is in 2016 met € 1,1 mln afgebouwd met de onderzoekskosten van een nieuw vergunningverleningssysteem (GAMMA) en er is € 0,5 mln terugbetaald aan vergunninghouders point-point-straalverbindingen.
 
 De post wordt in het boekjaar 2017 (na resultaatsbestemming 2017) volledig afgebouwd conform afspraak met het Ministerie van Financiën door de middelen aan te wenden voor de verdere ontwikkeling van GAMMA en door het niet laten stijgen van vergunningstarieven in 2017.
 Te verrekenen met Caribisch Nederland
 Deze post is vergelijkbaar met de post «Te verrekenen met vergunninghouders c.a.», maar dan specifiek voor de vergunninghouders in CN. Om de post af te bouwen zijn de tarieven met terugwerkende kracht vanaf 1 januari 2015 verlaagd. Dit heeft in 2016 geleidt tot een verlies van € 0,940 mln.
 
 Aandeel moederdepartement, overige departementen en derden in vorderingen en schulden (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 moeder-departement
 
 
 overige departementen/ agentschappen
 
 
 derden
 
 
 
 
 
 
 Debiteuren
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 988
 
 
 
 
 Overige vorderingen en overlopende activa
 
 
 0
 
 
 61
 
 
 13.223
 
 
 
 
 Liquide middelen
 
 
 0
 
 
 3.304
 
 
 0
 
 
 
 
 totaal vorderingen
 
 
 0
 
 
 3.364
 
 
 14.211
 
 
 
 
 Crediteuren
 
 
 0
 
 
 37
 
 
 546
 
 
 
 
 Overige schulden en overlopende passiva
 
 
 10.674
 
 
 1.095
 
 
 3.314
 
 
 
 
 totaal schulden
 
 
 10.674
 
 
 1.131
 
 
 3.860
 
 
 
 
 
 
 Kasstroomoverzicht (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (1)
 
 
 (2)
 
 
 (3)=(2)-(1)
 
 
 
 
 
 Omschrijving
 
 
 Vastgestelde begroting 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Rekening-courant RHB 1 januari + stand depositorekeningen
 
 
 
 
 7.368
 
 
 
 
 11.715
 
 
 
 
 4.347
 
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
 
 
 
 25.897
 
 
 
 
 
 
 Totaal uitgaven operationele kasstroom (–/–)
 
 
 
 – 31.887
 
 
 
 
 
 
 2
 
 
 
 
 Totaal operationele kasstroom
 
 
 
 
 878
 
 
 
 
 – 5.990
 
 
 
 
 – 6.868
 
 
 
 
 
 
 Totaal investeringen (–/–)
 
 
 
 – 5.000
 
 
 
 – 2.145
 
 
 2.855
 
 
 
 
 
 Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
 
 
 
 0
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 3
 
 
 
 
 Totaal investeringskasstroom 
 
 
 
 
 – 5.000
 
 
 
 
 – 2.145
 
 
 
 
 2.855
 
 
 
 
 
 
 Eenmalige uitkering aan moederdepartement (–/–)
 
 
 
 0
 
 
 
 – 78
 
 
 – 78
 
 
 
 
 
 Eenmalige storting door moederdepartement (+)
 
 
 
 0
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Aflossingen op leningen (–/–)
 
 
 
 – 572
 
 
 
 – 198
 
 
 374
 
 
 
 
 
 Beroep op leenfaciliteit (+)
 
 
 
 5.000
 
 
 
 0
 
 
 – 5.000
 
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 Totaal financieringskasstroom
 
 
 
 
 4.428
 
 
 
 
 – 276
 
 
 
 
 – 4.704
 
 
 
 
 
 
 5
 
 
 
 
 Rekening-courant RHB 31 december + stand depositorekeningen
 
 
 
 
 7.674
 
 
 
 
 3.304
 
 
 
 
 – 4.370
 
 
 
 
 
 
 De operationele kasstroom is lager dan begroot door het negatieve resultaat 2016, de lagere afschrijvingen en het werkkapitaal (het saldo van de balansposten overige vorderingen en overlopende activa en overige schulden en overlopende passiva).
 De investeringen zijn lager dan begroot. Zoals aangegeven wordt dit veroorzaakt door het uitstellen van de investeringen voor het project GAMMA. Het agentschap heeft in het boekjaar 2016 geinvesteerd in electronische apparatuur € 1,0 mln, auto’s € 0,5 mln, hardware € 0,3 mln en diversen € 0,3 mln.
 Voor de financiering van de investeringen heeft het agentschap geen beroep gedaan op de leenfaciliteit. Dit zorgt voor een negatieve totale financieringskasstroom van – € 276.000.
 
 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie 2013
 
 
 Realisatie 2014
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Begroting 2016
 
 
 
 
 
 
 
 Inputindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kernindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Verhouding direct/indirect (in fte)
 
 
 
 174,9 / 74,9
 
 
 177,4 / 82,8
 
 
 176,5 / 75,6
 
 
 236,9 / 87,6
 
 
 191,4 / 82,9
 
 
 
 
 
 Verklarende/
 achterliggende
 variabelen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Personeelskosten per fte (in €)
 
 
 
 70.395
 
 
 70.931
 
 
 72.415
 
 
 73.048
 
 
 70.931
 
 
 
 
 Totaal aantal fte's (excl externe inhuur)
 
 
 
 237,3
 
 
 248,4
 
 
 244,1
 
 
 296,2
 
 
 263,4
 
 
 
 
 Kosten inhuur externen (PAO-definitie; x € 1.000)
 
 
 
 947
 
 
 568
 
 
 859
 
 
 2.350
 
 
 778
 
 
 
 
 
 Outputindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uurtarief (wijziging in reële termen)
 
 
 
 – 1,47%
 
 
 – 0,66%
 
 
 – 0,69%
 
 
 – 1,22%
 
 
 0,00%
 
 
 
 
 Aantal declarabele uren (per fte en totaal)
 
 
 
 1.450/ 1.660
 
 
 1.450/ 1.660
 
 
 1.450/ 1.660
 
 
 1457/ 1.667
 
 
 1.450/ 1.660
 
 
 
 
 Aantal werkbare /beschikbare uren:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 – werkbare uren
 
 
 
 1.829
 
 
 1.829
 
 
 1.829
 
 
 1.836
 
 
 1.829
 
 
 
 
 – bruto beschikbare uren
 
 
 
 1.660
 
 
 1.660
 
 
 1.660
 
 
 1.667
 
 
 1.660
 
 
 
 
 – netto beschikbare uren
 
 
 
 1.585
 
 
 1.585
 
 
 1.585
 
 
 1.592
 
 
 1.585
 
 
 
 
 
 Verklarende/
 achterliggende
 variabelen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedrijfsresultaat (x € 1.000)
 
 
 
 803
 
 
 1.081
 
 
 1.789
 
 
 2.525
 
 
 722
 
 
 
 
 Omzet
 
 
 
 33.101
 
 
 32.526
 
 
 35.406
 
 
 38.318
 
 
 32.996
 
 
 
 
 
 Kwaliteitsindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kernindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Klanttevredenheid:
 
 
 
 3,9
 
 
 Niet in 2014
 
 
 Niet in 2015
 
 
 Niet in 2016
 
 
 >3,5
 
 
 
 
 
 Doorlooptijd primaire processen:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vergunningaanvragen 95% binnen
 
 
 8 weken
 
 
 99%
 
 
 89%
 
 
 94%
 
 
 96%
 
 
 95%
 
 
 
 
 
 6 weken
 
 
 0
 
 
 86%
 
 
 89%
 
 
 95%
 
 
 0
 
 
 
 
 
 4 weken
 
 
 0
 
 
 79%
 
 
 82%
 
 
 93%
 
 
 0
 
 
 
 
 
 2 weken
 
 
 0
 
 
 70%
 
 
 62%
 
 
 89%
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Reactietijd storingsklachten
 
 
 
 norm
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Klachten van levensbelang ≤ 4 uur
 
 
 100%
 
 
 100%
 
 
 100%
 
 
 95%
 
 
 100%
 
 
 100%
 
 
 
 
 Klachten van maatschappelijk belang ≤ 12 uur
 
 
 98%
 
 
 97%
 
 
 75%
 
 
 91%
 
 
 100%
 
 
 98%
 
 
 
 
 Klachten van individueel belang ≤ 3 werkdagen
 
 
 80%
 
 
 95%
 
 
 85%
 
 
 82%
 
 
 100%
 
 
 90%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Gegrond verklaarde bezwaarschriften aantal
 
 
 
 norm
 
 
 
 9
 
 
 11
 
 
 5
 
 
 42
 
 
 0
 
 
 
 
 
 ≤ 5%
 
 
 2%
 
 
 6%
 
 
 4%
 
 
 5%
 
 
 <5%
 
 
 
 
 Aantal klachten
 
 
 
 3
 
 
 3
 
 
 7
 
 
 7
 
 
 <7
 
 
 
 
 Medewerkertevredenheid
 
 
 
 7
 
 
 niet in 2014
 
 
 6,7
 
 
 niet in 2016
 
 
 >7
 
 
 
 
 
 Verklarende/
 achterliggende
 variabelen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ziekteverzuim
 
 
 ≤ 4,3%
 
 
 4,2%
 
 
 3,0%
 
 
 3,8%
 
 
 4,7%
 
 
 <4,1%
 
 
 
 
 
 Toelichting op de prestatie-indicatoren
 Reactietijd stroringsklachten
 Het proces op de reactietijd storingsklachten heeft in 2016 goed gefunctioneerd. Storingsmeldingen kunnen 24/7 door iedereen (burgers, bedrijven en overheden) worden ingediend, buiten kantooruren via de webapplicatie en het externe callcenter. De inspecteur die bereik- en beschikbaar is (BBD) reageert altijd snel op een semafoonoproep. De intake (eerste behandeling) van prio 2 en 4 meldingen (en prio1 meldingen tijdens kantooruren) wordt dagelijks gedaan en op de dag ook niet op één moment. Alle werkdagen wordt de hele dag gecontroleerd of er meldingen zijn binnen gekomen.
 Gegrond verklaarde bezwaarschriften
 In 2016 zijn er 42 bezwaren gegrond verklaard. Dit is 5% van de totaal afgehandelde bezwaarschriften (820). Er zijn ook 6 bezwaarschriften gedeeltelijk gegrond verklaar (0,8%). Het grootste aandeel van deze gegrondverklaringen is gelegen in factuurzaken waarin ten onrechte een factuur is opgelegd of waar de factuur in eerste instantie naar een verkeerd adres is gestuurd. Ook zijn er een paar bezwaarzaken op bestuurlijke boetes op het gebied van illegale FM gedeeltelijk gegrond verklaard waar de opslagen van de basisboete zijn afgetrokken wegens een uitspraak van het CBb.
 Ziekteverzuim
 Het ziekteverzuim is met 4,7% ruim boven de norm. Dit heeft inmiddels geleid tot een set aan maatregelen om het verzuim terug te dringen. De kern hiervan wordt gevormd door een nieuw preventief arbobeleid en gerichte aanpak via de arbodienst en de Sociaal Medische Teams.
 
 
 
 Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
 
 Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap DICTU per 31 december 2016
 
 Staat van baten en lasten (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (1)
 
 
 (2)
 
 
 (3)=(2)-(1)
 
 
 (4)
 
 
 
 
 Omschrijving
 
 
 Vastgestelde begroting 2016
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie
 2015
 
 
 
 
 
 
 
 Baten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omzet moederdepartement
 
 
 173.400
 
 
 221.689
 
 
 48.289
 
 
 210.944
 
 
 
 
 Omzet overige departementen
 
 
 30.000
 
 
 31.264
 
 
 1.264
 
 
 28.144
 
 
 
 
 Omzet derden
 
 
 800
 
 
 891
 
 
 91
 
 
 1.135
 
 
 
 
 Rentebaten
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Vrijval voorzieningen
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Bijzondere baten
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Totaal baten 
 
 
 
 
 204.200
 
 
 
 
 253.844
 
 
 
 
 49.644
 
 
 
 
 240.223
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Lasten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Apparaatskosten
 
 
 188.200
 
 
 235.923
 
 
 47.723
 
 
 227.332
 
 
 
 
 –
 
 
 Personele kosten
 
 
 101.400
 
 
 144.404
 
 
 43.004
 
 
 136.879
 
 
 
 
 
 
 Waarvan eigen personeel
 
 
 
 
 52.300
 
 
 
 
 46.221
 
 
 
 
 – 6.079
 
 
 
 
 40.847
 
 
 
 
 
 
 
 Waarvan externe inhuur
 
 
 
 
 2.600
 
 
 
 
 4.584
 
 
 
 
 1.984
 
 
 
 
 7.546
 
 
 
 
 
 
 
 Waarvan overige personele kosten
 
 
 
 
 46.500
 
 
 
 
 93.599
 
 
 
 
 47.099
 
 
 
 
 88.486
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Materiële kosten
 
 
 86.800
 
 
 91.519
 
 
 4.719
 
 
 90.453
 
 
 
 
 
 
 Waarvan apparaat ICT
 
 
 
 
 33.000
 
 
 
 
 36.080
 
 
 
 
 3.080
 
 
 
 
 46.080
 
 
 
 
 
 
 
 Waarvan bijdrage aan SSO’s
 
 
 
 
 13.800
 
 
 
 
 15.578
 
 
 
 
 1.778
 
 
 
 
 13.141
 
 
 
 
 
 
 
 Waarvan overige materiële kosten
 
 
 
 
 40.000
 
 
 
 
 39.861
 
 
 
 
 – 139
 
 
 
 
 31.233
 
 
 
 
 
 Rentelasten
 
 
 200
 
 
 99
 
 
 – 101
 
 
 193
 
 
 
 
 Afschrijvingskosten
 
 
 14.800
 
 
 15.458
 
 
 658
 
 
 11.330
 
 
 
 
 –
 
 
 Immaterieel
 
 
 7.400
 
 
 8.877
 
 
 1.477
 
 
 6.400
 
 
 
 
 –
 
 
 Materieel
 
 
 7.400
 
 
 6.581
 
 
 – 819
 
 
 4.930
 
 
 
 
 Overige lasten
 
 
 500
 
 
 1.231
 
 
 731
 
 
 1.302
 
 
 
 
 –
 
 
 Dotaties voorzieningen
 
 
 500
 
 
 1.231
 
 
 731
 
 
 1.086
 
 
 
 
 –
 
 
 Bijzondere lasten
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 23
 
 
 
 
 
 Totaal lasten
 
 
 
 
 203.700
 
 
 
 
 252.711
 
 
 
 
 49.011
 
 
 
 
 239.964
 
 
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 
 
 500
 
 
 
 
 1.133
 
 
 
 
 633
 
 
 
 
 259
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op de baten
 De omzet is € 49,6 mln hoger dan begroot. Bij de 1e Suppletoire begroting 2016 was al aangegeven dat naar verwachting de omzet zou stijgen met € 41,0 mln. De omzetstijging komt nagenoeg geheel voor rekening van het moederdepartement (+ € 48,3 mln) en betreft vooral een toename met betrekking tot de producten applicatiebeheer en overige opbrengsten en in mindere mate infrabeheer en ontwikkelopdrachten (zie toelichting onder tabel omzet moederdepartement).
 Omzet moederdepartement
 De verdeling per productgroep wordt in onderstaande tabel weergegeven (bedragen x € 1.000).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vastgestelde begroting
 2016
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 Applicatiebeheer (Applicatieservices)
 
 
 15.710
 
 
 27.398
 
 
 11.688
 
 
 24.001
 
 
 
 
 Ontwikkelopdrachten
 
 
 44.030
 
 
 50.721
 
 
 6.691
 
 
 57.806
 
 
 
 
 Infrabeheer
 
 
 38.530
 
 
 44.144
 
 
 5.614
 
 
 43.078
 
 
 
 
 Werkplekservices
 
 
 33.930
 
 
 34.479
 
 
 549
 
 
 33.729
 
 
 
 
 Overige omzet
 
 
 3.960
 
 
 19.648
 
 
 15.688
 
 
 53.230
 
 
 
 
 Generieke eBS
 
 
 7.030
 
 
 6.611
 
 
 – 419
 
 
 
 
 
 Indirect
 
 
 30.210
 
 
 38.688
 
 
 8.478
 
 
 
 
 
 Taakstelling Rutte II
 
 
 
 
 0
 
 
 – 900
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 173.400
 
 
 
 
 221.689
 
 
 
 
 48.289
 
 
 
 
 210.944
 
 
 
 
 
 
 
 De omzet op het product applicatiebeheer is hoger dan begroot door een hogere afname van het aantal applicatieservices door het moederdepartement. De verwachting was dat meer verouderde applicaties uitgezet konden worden in 2016. Dit bleek technisch lastiger dan gedacht door onderlinge afhankelijkheden en koppelingen tussen applicaties en het feit dat het soms nodig blijkt om data in applicaties te blijven raadplegen, waardoor applicaties niet kunnen worden uitgezet.
 De hogere omzet op het product ontwikkelopdrachten dan begroot komt door een hogere vraag dan ten tijde van de begroting was voorzien.
 De hogere omzet op het product infrabeheer komt door een latere uitrol van de nieuwe Cloud infrastructuur dan gepland. Als gevolg hiervan moet langer gebruik worden gemaakt van de (duurdere) klassieke infrastructuur dan voorzien.
 Tenslotte is de hogere gerealiseerde omzet op het product overige omzet het gevolg van de vertraging van de Cloud en daarmee samenhangende omzet uit dubbel beheer en dubbele licenties.
 
 
 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 Vastgestelde begroting
 2016
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie
 2015
 
 
 
 
 
 
 Applicatiebeheer (Applicatieservices)
 
 
 3.930
 
 
 1.550
 
 
 – 2.380
 
 
 1.215
 
 
 
 
 Ontwikkelopdrachten
 
 
 14.440
 
 
 2.445
 
 
 – 11.995
 
 
 6.412
 
 
 
 
 Infrabeheer
 
 
 4.000
 
 
 10.048
 
 
 6.048
 
 
 8.778
 
 
 
 
 Werkplekservices
 
 
 2.400
 
 
 329
 
 
 – 2.071
 
 
 23
 
 
 
 
 Overige omzet
 
 
 0
 
 
 5.722
 
 
 5.722
 
 
 6.789
 
 
 
 
 Generieke eBS
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Indirect
 
 
 5.230
 
 
 5.455
 
 
 225
 
 
 
 
 
 Omzet BOD’s
 
 
 
 5.715
 
 
 5.715
 
 
 4.927
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 30.000
 
 
 
 
 31.264
 
 
 
 
 1.264
 
 
 
 
 28.144
 
 
 
 
 
 
 De omzet van de ontwikkelopdrachten aan overige departementen blijft achter bij de begroting omdat in 2016 geplande opdrachten voor de opdrachtgevers Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens zijn uitgesteld naar 2017.
 Omzet derden
 De omzet derden is in 2016 als volgt: € 0,7 mln College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en Biociden. € 0,2 mln Vereffeningsorganisatie Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie (PBO).
 Toelichting op de lasten
 Personele kosten
 De stijging van de apparaatskosten zit voor het grootste deel in de personele kosten. Vooral de posten externe inhuur en overige personele kosten vallen hoger uit dan begroot. Onder de post externe inhuur worden kosten verantwoord voor de tijdelijke versterking van de organisatie DICTU. Onder de post overige personele kosten worden de gemaakte kosten voor ICT-beheer en onderhoud, overige externe inhuur en uitbesteding verantwoord. De wijze van verantwoording is gelijk aan voorgaande jaren. In 2017 wordt bezien of de rubricering tussen externe inhuur, overige personele kosten en uitbesteding verder kan worden verduidelijkt.
 De hogere realisatie op externe inhuur houdt verband met het achterblijven van verambtelijking, doordat de doelstelling om meer ambtelijk personeel te werven (ten behoeve van het behoud en ter versterking van eigen kennis) niet volledig is gehaald. De hogere realisatie op de post overige personele kosten hangt samen met een hogere vraag naar ICT-producten en diensten door opdrachtgevers. De realisatie op de post eigen personeel is achtergebleven bij de begroting, door het eerdergenoemde niet halen van de doelstelling om meer ambtelijk personeel te werven.
 Rentelasten
 De rentekosten zijn lager dan begroot aangezien DICTU nauwelijks leningen meer heeft waarop een rente van meer dan 1% moet worden betaald. Op de in 2015 aangetrokken leningen hoeft nagenoeg geen rente (0,2 en 0,3%) vergoed te worden en op de in 2016 afgesloten leningen is de rente zelfs 0%.
 Overige lasten
 Dotaties voorzieningen
 Onder de post dotaties voorzieningen worden de dotaties aan een drietal voorzieningen verantwoord, te weten:
 
 
 •
 De debiteurenvoorziening ter waarde van € 0,8 mln.
 
 
 •
 De reorganisatievoorziening ter waarde van € 0,2 mln.
 
 
 •
 De voorziening incompliancy issues oplossen € 0,2 mln.
 
 
 
 Balans per 31 december 2016 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balans 2016
 
 
 Balans 2015
 
 
 
 
 
 
 
 Activa
 
 
 
 
 
 
 
 Immateriële vaste activa
 
 
 59.329
 
 
 28.203
 
 
 
 
 Materiële vaste activa
 
 
 25.457
 
 
 20.768
 
 
 
 
 –
 
 
 Grond en gebouwen
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 –
 
 
 Installaties en inventarissen
 
 
 20.708
 
 
 16.507
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige materiële vaste activa
 
 
 4.749
 
 
 4.261
 
 
 
 
 Vlottende activa
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Voorraden en onderhanden projecten
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 –
 
 
 Debiteuren
 
 
 22.490
 
 
 20.427
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige vorderingen en overlopende activa
 
 
 20.564
 
 
 11.641
 
 
 
 
 –
 
 
 Liquide middelen
 
 
 6.971
 
 
 4.062
 
 
 
 
 
 Totaal activa
 
 
 
 
 134.811
 
 
 
 
 85.101
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Passiva
 
 
 
 
 
 
 
 Eigen Vermogen
 
 
 1.392
 
 
 259
 
 
 
 
 –
 
 
 Exploitatiereserve
 
 
 259
 
 
 0
 
 
 
 
 –
 
 
 Onverdeeld resultaat
 
 
 1.133
 
 
 259
 
 
 
 
 Voorzieningen
 
 
 783
 
 
 357
 
 
 
 
 Langlopende schulden
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Leningen bij het Ministerie van Financiën
 
 
 54.600
 
 
 30.640
 
 
 
 
 Kortlopende schulden
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Crediteuren
 
 
 16.734
 
 
 6.343
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige verplichtingen en overlopende passiva
 
 
 61.302
 
 
 47.502
 
 
 
 
 
 Totaal passiva
 
 
 
 
 134.811
 
 
 
 
 85.101
 
 
 
 
 
 
 
 Specificatie Debiteuren (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 Debiteuren
 
 
 24.002
 
 
 23.807
 
 
 
 
 Voorziening debiteuren
 
 
 – 976
 
 
 – 1.681
 
 
 
 
 Nog te verwerken ontvangsten
 
 
 – 536
 
 
 – 1.699
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 22.490
 
 
 
 
 20.427
 
 
 
 
 
 
 De debiteurenpositie komt uit op net iets meer dan één maand omzet en houdt onder meer verband met het feit dat een deel van de omzet maandelijks achteraf wordt gefactureerd en de facturen vervolgens een betaaltermijn hebben van 30 dagen.
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 Moederdepartement
 
 
 16.711
 
 
 13.095
 
 
 
 
 Overige departementen
 
 
 7.175
 
 
 6.411
 
 
 
 
 Derden
 
 
 116
 
 
 921
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 24.002
 
 
 
 
 20.427
 
 
 
 
 
 
 
 Specificatie Overige vorderingen en overlopende activa (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 Moederdepartement
 
 
 6.841
 
 
 2.965
 
 
 
 
 Overige departementen
 
 
 1.481
 
 
 855
 
 
 
 
 Derden
 
 
 12.242
 
 
 7.821
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 20.564
 
 
 
 
 11.641 
 
 
 
 
 
 
 Onder de balanspost «Overige vorderingen en overlopende activa» worden de nog te factureren omzet en de vooruitbetaalde kosten verantwoord. Met name de vooruitbetaalde kosten vallen binnen de classificatie «Derden» en betreft vooral meerjarige contracten met software leveranciers.
 
 Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Boekwaarde
 
 
 Dotaties
 
 
 Onttrekkingen
 
 
 Vrijval
 
 
 Boekwaarde
 
 
 
 
 
 1/1/2016
 
 
 
 
 
 31/12/2016
 
 
 
 
 
 
 Reorganisatievoorziening
 
 
 357
 
 
 240
 
 
 – 14
 
 
 –
 
 
 
 583
 
 
 
 
 
 Voorziening incompliancy issues oplossen
 
 
 
 200
 
 
 
 
 
 200
 
 
 
 
 
 
 De getroffen reorganisatievoorziening is bestemd voor het nakomen van individuele afspraken met in totaal tien voormalige werknemers. Deze afspraken vloeien voort uit een reorganisatie in 2015. Er is in totaal een voorziening getroffen van € 0,6 mln.
 Per balansdatum is sprake van een groter gebruik van licenties dan verkregen rechten. Voor herstel van het geconstateerde meerverbruik is een voorziening opgenomen van € 0,2 mln.
 Ontwikkeling eigen vermogen
 
 Tabel vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Eigen Vermogen per 1/1
 
 
 
 
 82
 
 
 
 
 – 910
 
 
 
 
 259
 
 
 
 
 
 2
 
 
 Saldo Baten en Lasten
 
 
 – 992
 
 
 259
 
 
 1.133
 
 
 
 
 3
 
 
 Directe mutaties in het Eigen Vermogen
 
 
 0
 
 
 910
 
 
 0
 
 
 
 
 
 –
 
 
 3a Uitkering aan moederdepartement
 
 
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 3b Bijdrage door moederdepartement ter versterking Eigen Vermogen
 
 
 
 910
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 3c Overige Mutaties
 
 
 
 
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 Eigen vermogen per 31/12
 
 
 
 
 – 910
 
 
 
 
 259
 
 
 
 
 1.392
 
 
 
 
 
 Omzet
 
 
 199.454
 
 
 240.223
 
 
 253.844
 
 
 
 
 Vermogensplafond (5%)
 
 
 8.362
 
 
 10.071
 
 
 11.559
 
 
 
 
 
 De omvang van het Eigen Vermogen blijft binnen de kaders die de Regeling agentschappen hieraan stelt, zijnde maximaal 5% van de gemiddelde omzet over de afgelopen drie jaar.
 
 Specificatie Crediteuren (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 Moederdepartement
 
 
 0
 
 
 329
 
 
 
 
 Overige departementen
 
 
 1.040
 
 
 0
 
 
 
 
 Derden
 
 
 15.694
 
 
 6.014
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 16.734
 
 
 
 
 6.343
 
 
 
 
 
 
 
 Specificatie Overige verplichtingen en overlopende passiva (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 Moederdepartement
 
 
 17.451
 
 
 14.804
 
 
 
 
 Overige departementen
 
 
 23.075
 
 
 12.825
 
 
 
 
 Derden
 
 
 20.776
 
 
 19.873
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 61.302
 
 
 
 
 47.502
 
 
 
 
 
 
 
 Kasstroomoverzicht over 2016
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 (1)
 
 
 (2)
 
 
 (3)=(2)-(1)
 
 
 
 
 
 
 Vastgestelde begroting 2016
 
 
 Realisatie
 2016
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Rekening-courant RHB 1 januari 2016 + stand depositorekeningen 
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 4.062
 
 
 
 
 4.062
 
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
 
 
 
 242.858
 
 
 
 
 
 
 Totaal uitgaven operationele kasstroom (–/–)
 
 
 
 – 222.501
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 
 
 Totaal operationele kasstroom 
 
 
 
 
 15.300
 
 
 
 
 20.357
 
 
 
 
 5.057
 
 
 
 
 
 
 Totaal investeringen (–/–)
 
 
 – 25.000
 
 
 – 51.273
 
 
 – 26.273
 
 
 
 
 
 Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
 
 
 
 
 
 
 
 
 3.
 
 
 
 
 Totaal investeringskasstroom
 
 
 
 
 – 25.000
 
 
 
 
 – 51.273
 
 
 
 
 – 26.273
 
 
 
 
 
 
 Eenmalige uitkering aan moederdepartement
 (–/–)
 
 
 – 500
 
 
 0
 
 
 500
 
 
 
 
 
 Eenmalige storting door het moederdepartement (+)
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aflossingen op leningen (–/–)
 
 
 – 14.800
 
 
 – 9.675
 
 
 5.125
 
 
 
 
 
 Beroep op leenfaciliteit (+)
 
 
 25.000
 
 
 43.500
 
 
 18.500
 
 
 
 
 
 4.
 
 
 
 
 Totaal financieringskasstroom
 
 
 
 
 9.700
 
 
 
 
 33.825
 
 
 
 
 24.125
 
 
 
 
 
 
 5.
 
 
 
 
 Rekening-courant RHB 31 december 2016 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4) 
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 6.971
 
 
 
 
 6.971
 
 
 
 
 
 
 Operationele kasstroom
 De operationele kasstroom is € 5,1 mln hoger dan begroot als gevolg van een hoger (op kasstroom aangepast) bedrijfsresultaat en de mutaties in het werkkapitaal. Deze worden toegelicht bij respectievelijk de staat van baten en lasten en de balans.
 Investeringskasstroom
 Het daadwerkelijke investeringsniveau ligt € 26,3 mln hoger dan was begroot, aangezien er meer is geïnvesteerd, vooral in de Cloud infrastructuur en de Cloud werkplek. Dit leidt tot een (uitgaande) investeringskasstroom van € 51,3 mln.
 Financieringskasstroom
 In 2016 is het beroep op de leenfaciliteit € 18,5 mln hoger dan oorspronkelijk geraamd omdat er meer is geïnvesteerd dan voorzien. Ook is er € 5,1 mln minder afgelost dan begroot en heeft een geraamde uitkering aan het moederdepartement van € 0,5 mln nog niet plaatsgevonden. Per saldo leidt dit tot een verhoging van de financieringskasstroom van € 24,1 mln.
 
 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2016
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omschrijving
 
 
 Realisatie 2013
 
 
 Realisatie 2014
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Begroting 2016
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Kostprijzen per product (groep)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 a.
 
 
 Basistarief werkplek (gemiddeld per stuk x €)
 
 
 2.410
 
 
 2.540
 
 
 2.520
 
 
 2.520
 
 
 2.500
 
 
 
 
 
 b.
 
 
 Aantal Werkplekken
 
 
 12.241
 
 
 12.332
 
 
 12.937
 
 
 13.178
 
 
 11.500
 
 
 
 
 
 c.
 
 
 Infrastructuur
 (x € 1.000)
 
 
 21.541
 
 
 35.717
 
 
 48.634
 
 
 56.141
 
 
 42.895
 
 
 
 
 
 d.
 
 
 Productieve uren
 
 
 1.156.000 (87%)
 
 
 1.468.476
 (89%)
 
 
 1.832.350
 (89%)
 
 
 1.932.714
 (90%)
 
 
 1.517.700
 (88%)
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 
 
 Tarieven/uur 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 a.
 
 
 Senior medew. (ontwikkeling)
 
 
 87
 
 
 86
 
 
 90
 
 
 112
 
 
 111
 
 
 
 
 
 b.
 
 
 Medior medew. (bouw)
 
 
 78
 
 
 77
 
 
 70
 
 
 87
 
 
 86
 
 
 
 
 
 c.
 
 
 Junior medew. (test en beheer)
 
 
 78
 
 
 77
 
 
 60
 
 
 75
 
 
 86
 
 
 
 
 
 3.
 
 
 
 
 Gem. bezetting FTE-totaal (excl. externe inhuur)
 
 
 
 371
 
 
 429
 
 
 503
 
 
 562
 
 
 630
 
 
 
 
 
 4.
 
 
 
 
 Saldo baten en lasten
 
 
 
 0,4%
 
 
 – 0,5%
 
 
 0,1%
 
 
 0,4%
 
 
 0,2%
 
 
 
 
 
 Ad 1b: Het aantal werkplekken is hoger uitgevallen dan begroot, omdat alleen de verwachte daling van het aantal werkplekken van het hele departement door taakstellingen is meegenomen bij de begroting. Met toename van de werkplekken door invaring van de afnemers van DICTU zoals de productschappen is bij de begroting geen rekening gehouden.
 Ad 1c: De kosten voor infrastructuur zijn hoger uitgevallen dan begroot. Dit is een gevolg van extra gemaakte kosten voor de bouw van de cloud en de vertraagde de migratie van applicaties van de klassieke naar de Cloud infrastructuur. Dit heeft geresulteerd in dubbele beheerlasten.
 Ad 1d: Als gevolg van een hogere bezetting zijn er meer productieve uren in absolute zin gerealiseerd dan begroot.
 Ad 2: De realisatie van de uurtarieven voor senior en medior medewerkers is hoger dan begroot als gevolg van een loon- en prijsbijstelling in 2016. Het uurtarief van de junior medewerker valt lager uit dan begroot door een wijziging in de definitie van de junior functie.
 Ad 3: De gemiddeld ambtelijke fte bezetting valt lager uit dan begroot. De doelstelling om meer ambtelijk personeel te werven ten behoeve van het behoud en ter versterking van eigen kennis is niet volledig gehaald. Het aantrekken van specifieke ICT-kennis uit de markt blijkt in de praktijk lastiger dan voorzien.
 
 
 
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
 
 Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap NVWA per 31 december 2016
 
 Staat van baten en lasten (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (1)
 
 
 (2)
 
 
 (3) = (2)-(1)
 
 
 (4)
 
 
 
 
 
 Vastgestelde begroting 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Verschil
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 
 Baten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omzet moederdepartement
 
 
 125.425
 
 
 141.146
 
 
 15.721
 
 
 128.935
 
 
 
 
 Omzet overige departementen
 
 
 78.813
 
 
 80.378
 
 
 1.565
 
 
 81.334
 
 
 
 
 Omzet derden
 
 
 90.740
 
 
 95.052
 
 
 4.312
 
 
 93.913
 
 
 
 
 Rentebaten
 
 
 50
 
 
 0
 
 
 – 50
 
 
 1
 
 
 
 
 Vrijval voorzieningen
 
 
 0
 
 
 1.899
 
 
 1.899
 
 
 345
 
 
 
 
 Bijzondere baten
 
 
 5.200
 
 
 14.912
 
 
 9.712
 
 
 9.421
 
 
 
 
 
 Totaal baten
 
 
 
 
 300.228
 
 
 
 
 333.387
 
 
 
 
 33.159
 
 
 
 
 313.949
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Lasten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Apparaatskosten
 
 
 285.347
 
 
 312.680
 
 
 27.333
 
 
 313.182
 
 
 
 
 –
 
 
 Personele kosten
 
 
 187.421
 
 
 199.434
 
 
 12.013
 
 
 205.135
 
 
 
 
 
 Waarvan eigen personeel
 
 
 
 
 174.353
 
 
 
 
 182.996
 
 
 
 
 8.643
 
 
 
 
 187.864
 
 
 
 
 
 
 Waarvan externe inhuur
 
 
 
 
 13.068
 
 
 
 
 16.438
 
 
 
 
 3.370
 
 
 
 
 17.271
 
 
 
 
 
 
 Waarvan overige personele kosten
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Materiële kosten
 
 
 97.926
 
 
 113.246
 
 
 15.320
 
 
 108.047
 
 
 
 
 
 Waarvan apparaat ICT
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Waarvan bijdrage aan SSO's
 
 
 
 
 31.218
 
 
 
 
 41.780
 
 
 
 
 10.562
 
 
 
 
 37.399
 
 
 
 
 
 
 Waarvan overige materiële kosten
 
 
 
 
 66.708
 
 
 
 
 71.466
 
 
 
 
 4.758
 
 
 
 
 70.648
 
 
 
 
 
 Rente lasten
 
 
 320
 
 
 281
 
 
 – 39
 
 
 340
 
 
 
 
 Afschrijvingskosten
 
 
 14.230
 
 
 9.805
 
 
 – 4.425
 
 
 9.682
 
 
 
 
 –
 
 
 Immaterieel
 
 
 6.201
 
 
 3.275
 
 
 – 2.926
 
 
 4.316
 
 
 
 
 –
 
 
 Materieel
 
 
 8.029
 
 
 6.530
 
 
 – 1.499
 
 
 5.366
 
 
 
 
 Overige lasten
 
 
 500
 
 
 340
 
 
 – 160
 
 
 1.467
 
 
 
 
 –
 
 
 Dotatie voorzieningen
 
 
 500
 
 
 340
 
 
 – 160
 
 
 1.467
 
 
 
 
 –
 
 
 Bijzondere lasten
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Totaal lasten
 
 
 
 
 300.397
 
 
 
 
 323.106
 
 
 
 
 22.709
 
 
 
 
 324.671
 
 
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 
 
 – 169
 
 
 
 
 10.281
 
 
 
 
 10.450
 
 
 
 
 – 10.722
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op de baten
 Omzet moederdepartement
 De omzet moederdepartement is € 15,7 mln hoger dan begroot. Dit is vooral het gevolg van extra budget voor het opdrachtenpakket (€ 8 mln) en compensatie voor te lage facturabiliteit als gevolg van de reistijd-werktijd problematiek retributies (€ 9,6 mln). Deze bijdragen vormen onderdeel van de maatregelen om te komen tot een financieel gezonde en toekomstbestendige NVWA (TK, 33 835, nr. 33). Voorts is looncompensatie 2016 (€ 1,1 mln) en aanvullende compensatie retributies kleine slagers (€ 0,2 mln) toegekend. Anderzijds vindt vooral de ICT-modernisering later plaats dan bij het opstellen van het Plan van Aanpak (PvA) was voorzien (– € 2,9 mln). Ten slotte werd een beperkt aantal werkzaamheden niet gerealiseerd (– € 0,3 mln).
 
 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Oorspronkelijk vastgestelde begroting 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Verschil realisatie en oorspronkelijke begroting
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 Advies & vertegenwoordiging
 
 
 6.905
 
 
 9.037
 
 
 2.132
 
 
 7.282
 
 
 
 
 Communicatie
 
 
 1.118
 
 
 1.542
 
 
 424
 
 
 1.218
 
 
 
 
 Incident- & crisismanagement
 
 
 2.935
 
 
 5.069
 
 
 2.134
 
 
 4.460
 
 
 
 
 Inlichtingen & opsporing
 
 
 11.685
 
 
 13.045
 
 
 1.360
 
 
 10.871
 
 
 
 
 Kennis & Expertise
 
 
 2.385
 
 
 3.468
 
 
 1.083
 
 
 3.076
 
 
 
 
 Klantinteractie & dienstverlening
 
 
 6.262
 
 
 7.377
 
 
 1.115
 
 
 6.848
 
 
 
 
 Laboratoriumonderzoek
 
 
 2.832
 
 
 3.454
 
 
 622
 
 
 3.311
 
 
 
 
 Toezicht
 
 
 73.380
 
 
 72.259
 
 
 – 1.121
 
 
 76.356
 
 
 
 
 Overig
 
 
 17.923
 
 
 25.895
 
 
 7.972
 
 
 15.513
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 125.425
 
 
 
 
 141.146
 
 
 
 
 15.721
 
 
 
 
 128.935
 
 
 
 
 
 
 Omzet overige departementen
 De omzet overige departementen is € 1,6 mln hoger dan begroot. Door werkzaamheden omtrent vogelpest AI is de omzet Diergezondheidsfonds (DGF) bijna € 0,3 mln hoger dan begroot. De overige stijging heeft betrekking op een hogere bijdrage van VWS voor bestrijding van exotische muggen (€ 0,6 mln), loonbijstelling 2016 (€ 0,6 mln), een aanvullende opdracht e-sigaret voor (€ 0,7 mln) en realisatie van uitbesteed onderzoek uit doorschuif 2015 (€ 1 mln). Anderzijds is sprake van enige vertraging in de realisatie van uitbesteed onderzoek 2016 (– € 1,6 mln).
 
 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Oorspronkelijk vastgestelde begroting 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Verschil realisatie en oorspronkelijke begroting
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 Advies & vertegenwoordiging
 
 
 2.109
 
 
 2.605
 
 
 496
 
 
 2.528
 
 
 
 
 Communicatie
 
 
 428
 
 
 503
 
 
 75
 
 
 445
 
 
 
 
 Incident- & crisismanagement
 
 
 1.025
 
 
 893
 
 
 – 132
 
 
 1.020
 
 
 
 
 Inlichtingen & opsporing
 
 
 1.527
 
 
 2.024
 
 
 497
 
 
 1.642
 
 
 
 
 Kennis & Expertise
 
 
 3.469
 
 
 4.535
 
 
 1.066
 
 
 4.301
 
 
 
 
 Klantinteractie & dienstverlening
 
 
 6.748
 
 
 6.349
 
 
 – 399
 
 
 6.830
 
 
 
 
 Laboratoriumonderzoek
 
 
 10.729
 
 
 9.474
 
 
 – 1.255
 
 
 9.852
 
 
 
 
 Toezicht
 
 
 40.938
 
 
 43.857
 
 
 2.919
 
 
 41.759
 
 
 
 
 Overig
 
 
 11.840
 
 
 10.137
 
 
 – 1.703
 
 
 12.957
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 78.813
 
 
 
 
 80.378
 
 
 
 
 1.565
 
 
 
 
 81.334
 
 
 
 
 
 
 Omzet derden
 De omzet derden is € 4,3 mln hoger dan begroot door hogere opbrengsten uit retributies bij de NVWA (€ 5,0 mln). Dit wordt veroorzaakt door de tariefstijging die per 1 mei 2016 is doorgevoerd en een toename van de marktvraag. Daar staat tegenover dat de retributies Kwaliteitskeuring Dierlijke Sector (KDS) (– € 0,6 mln) en overige baten derden ((inter)nationale projecten) (– € 0,1 mln) lager uitvallen.
 Vrijval voorzieningen
 Dit betreft vrijval van de voorziening claims, geschillen en rechtsgedingen (€ 0,4 mln) en de voorziening reorganisatie (€ 0,1 mln). De vrijval voorziening leegstand gebouwen (€ 1,4 mln) wordt in verband met de overeengekomen terugbetaalverplichting verrekend met de eigenaar.
 Bijzondere baten
 De bijzondere baten vallen € 9,7 mln hoger uit dan begroot. Dit komt in de eerste plaats door een aanvullende bijdrage van EZ ter compensatie van de hogere kosten van ICT-beheer (€ 6,2 mln), die onderdeel vormt van de maatregelen om te komen tot een financieel gezonde en toekomstbestendige NVWA (TK, 33 835, nr. 33). Voorts is sprake van enkele meevallers, namelijk ruim (€ 0,8 mln) als vergoeding voor remplaçanten in 2016 ter vervanging van medewerkers die al in 2015 gebruik hadden gemaakt van de stimuleringsregeling in het kader van de Rijksbrede Van Werk Naar Werk-regeling (VWNW)
 9De van EZ ontvangen vergoeding voor remplaçanten 2016 ter vervanging van medewerkers die in 2016 gebruik hebben gemaakt van de stimuleringspremie, is gesaldeerd met de personeelskosten (€ 0,356 mln).. Daarnaast is van het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) een eenmalige korting (€ 2,1 mln) op de gebruikersvergoeding specialties (laboratoria) voor 2016 ontvangen, alsmede (€ 0,8 mln) in verband met de invoering van het masterplan huisvesting. Daar staan enkele kleine tegenvallers tegenover (– € 0,2 mln).
 Toelichting op de lasten
 Personele kosten
 
 De kosten van eigen personeel zijn € 8,6 mln hoger dan begroot. Dit komt vooraldoor de stijging van de loonkosten (€ 7,9 mln) als gevolg van de hogere bezetting die mogelijk is gemaakt door de extra bijdrage van het moederdepartement om te komen tot een financieel gezonde en toekomstbestendige NVWA (TK, 33 835, nr. 33) en de verwerking van de CAO-stijging. Voorts is sprake van een toename van de reservering voor verlofuren als gevolg van de wijziging vakantierechten op grond van het Sectoroverleg Rijk (€ 1,7 mln) en kosten van de VWNW-regeling (€ 0,3 mln) na saldering met de van EZ ontvangen vergoeding voor remplaçanten ter vervanging van medewerkers die in 2016 gebruik hebben gemaakt van de stimuleringspremie. Daar tegenover staan enkele meevallers bij de overige personeelskosten (– € 1,3 mln).
 De kosten voor inhuur externen zijn € 3,4 mln hoger dan begroot. Dit betreft de uitvoering van primaire werkzaamheden, noodzakelijke tijdelijke specialistische ondersteuning bij verbetering van de bedrijfsvoering en uitvoering van het PvA (Blik op 2017).
 
 Materiële kosten
 
 De totale materiële kosten zijn € 15,3 mln hoger dan begroot.
 De bijdrage aan de Shared Service Organisaties (SSO’s) stijgt met € 10,6 mln ten opzichte van de begroting door een stijging kosten DICTU (€ 8 mln) en huurkosten bij het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) (€ 2,6 mln).
 De stijging van de overige materiële kosten van € 4,7 mln heeft zich enerzijds voorgedaan bij huisvestingskosten (€ 2,1 mln), overige algemene kosten (€ 1,7 mln) en de inzet van practitioners (€ 3,6 mln). Anderzijds zijn de kosten onder andere lager bij de overige specifieke kosten (– € 1,5 mln), uitbesteed onderzoek (– € 0,5 mln), bureaukosten (– € 0,1 mln) en inzet KDS (– € 0,6 mln).
 
 Rentelasten
 De rentelasten vallen als gevolg van lagere investeringen en de lage rentetarieven bijna € 0,1 mln lager uit dan begroot.
 Afschrijvingskosten
 
 De immateriële afschrijvingskosten vallen € 2,9 mln lager uit als gevolg van vertraagde systeemontwikkeling van «Blik op 2017» het ICT-deel van het verbeterplan «NVWA 2020».
 De materiële afschrijvingskosten zijn € 1,5 mln lager dan begroot met name door vertraagde en lagere investeringen in dienstauto’s.
 
 Dotatie voorzieningen
 Door lagere claims is bijna € 0,2 mln minder gedoteerd aan de voorziening Claims, geschillen en rechtsgedingen.
 Saldo van baten en lasten
 Het resultaat is € 10,3 positief. Dat is € 10,5 mln meer dan in de begroting was voorzien. Het positieve resultaat wordt allereerst veroorzaakt door incidentele meevallers op het gebied van huisvesting en van de VWNW-regeling. Daarnaast zijn de salariskosten door verjonging van het medewerkersbestand achtergebleven bij de gerealiseerde productie, die substantieel hoger is dan begroot als gevolg van het toegekende extra budget om te komen tot een financieel gezonde en toekomstbestendige NVWA (TK, 33 835, nr. 33). Ten slotte zijn ook de afschrijvingskosten voor dienstauto’s lager uitgevallen.
 
 Balans per 31 december (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 
 ACTIVA
 
 
 
 
 
 
 
 Immateriële vaste activa
 
 
 15.238
 
 
 10.660
 
 
 
 
 Materiële vaste activa
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Verbouwingen
 
 
 4.669
 
 
 4.362
 
 
 
 
 –
 
 
 Installaties en inventarissen
 
 
 9.850
 
 
 9.246
 
 
 
 
 –
 
 
 Vervoermiddelen
 
 
 20.022
 
 
 18.554
 
 
 
 
 Vlottende activa
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Voorraden
 
 
 1.013
 
 
 997
 
 
 
 
 –
 
 
 Debiteuren
 
 
 13.103
 
 
 12.685
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige vorderingen en overlopende activa
 
 
 9.635
 
 
 7.887
 
 
 
 
 –
 
 
 Liquide middelen
 
 
 64.362
 
 
 69.145
 
 
 
 
 
 Totaal activa
 
 
 
 
 137.892
 
 
 
 
 133.536
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 PASSIVA
 
 
 
 
 
 
 
 Eigen vermogen
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Exploitatiereserve1Exploitatiereserve voor resultaatbestemming.
 
 
 5.191
 
 
 14.779
 
 
 
 
 –
 
 
 Onverdeeld resultaat
 
 
 10.281
 
 
 – 10.722
 
 
 
 
 Voorzieningen
 
 
 6.010
 
 
 11.810
 
 
 
 
 Langlopende schulden
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Leningen bij Ministerie van Financiën
 
 
 31.688
 
 
 32.985
 
 
 
 
 Kortlopende schulden
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Crediteuren
 
 
 8.938
 
 
 13.304
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige verplichtingen en overlopende passiva
 
 
 75.784
 
 
 71.380
 
 
 
 
 
 Totaal passiva
 
 
 
 
 137.892
 
 
 
 
 133.536
 
 
 
 
 
 
 
 Debiteuren (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 Kerndepartement
 
 
 127
 
 
 85
 
 
 
 
 Nationaal Coördinator Groningen
 
 
 19
 
 
 0
 
 
 
 
 RVO.nl
 
 
 40
 
 
 20
 
 
 
 
 Ministerie van BZK
 
 
 33
 
 
 95
 
 
 
 
 Ministerie van Defensie
 
 
 1
 
 
 3
 
 
 
 
 Ministerie van Financiën
 
 
 0
 
 
 466
 
 
 
 
 Ministerie van IenM
 
 
 22
 
 
 52
 
 
 
 
 Ministerie van OCW
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 
 
 Ministerie van Sociale zaken
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 
 
 Ministerie van VenJ
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 
 
 Ministerie van VWS
 
 
 2
 
 
 33
 
 
 
 
 Derden
 
 
 16.245
 
 
 14.789
 
 
 
 
 Totaal debiteuren
 
 
 16.491
 
 
 15.547
 
 
 
 
 Voorziening dubieuze debiteuren
 
 
 (3.388)
 
 
 (2.862)
 
 
 
 
 Totaal debiteuren
 
 
 
 13.103
 
 
 
 
 12.685
 
 
 
 
 
 
 
 Overige vorderingen en overlopende activa (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 Kerndepartement
 
 
 1.323
 
 
 2.346
 
 
 
 
 RVO.nl
 
 
 1.294
 
 
 1.026
 
 
 
 
 NCG Groningen
 
 
 190
 
 
 0
 
 
 
 
 Ministerie van BZK
 
 
 22
 
 
 0
 
 
 
 
 Ministerie van IenM
 
 
 158
 
 
 0
 
 
 
 
 Ministerie van SZW
 
 
 158
 
 
 0
 
 
 
 
 Ministerie van VWS
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 
 
 Ministerie van VenJ
 
 
 0
 
 
 31
 
 
 
 
 Derden
 
 
 6.490
 
 
 4.482
 
 
 
 
 Totaal nog te ontvangen
 
 
 
 9.635
 
 
 
 
 7.887
 
 
 
 
 
 
 
 Liquide middelen (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 Kas
 
 
 1
 
 
 2
 
 
 
 
 Rekening-courant Ministerie van Financiën
 
 
 64.361
 
 
 69.143
 
 
 
 
 Totaal liquide middelen
 
 
 
 64.362
 
 
 
 
 69.145
 
 
 
 
 
 
 Ontwikkeling eigen vermogen
 Het eigen vermogen einde boekjaar 2016 bedraagt € 15,5 mln. Dit is 5,1% van de gemiddelde jaaromzet over de laatste drie jaar, terwijl maximaal 5% is toegestaan. Het eigen vermogen is derhalve € 0,3 mln te hoog. Uiterlijk bij eerstvolgende suppletoire wet zal worden aangegeven hoe dit is hersteld.
 
 Tabel vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Eigen vermogen per 01/01
 
 
 
 
 10.248
 
 
 
 
 2.666
 
 
 
 
 4.057
 
 
 
 
 
 2
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 – 7.582
 
 
 – 10.722
 
 
 10.281
 
 
 
 
 3
 
 
 Directe mutaties in het eigen vermogen:
 
 
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 3a Uitkering aan moederdepartement
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 –
 
 
 3b Bijdrage moederdepartement ter versterking eigen vermogen
 
 
 0
 
 
 12.112
 
 
 1.134
 
 
 
 
 
 –
 
 
 3c Overige mutaties
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 Eigen vermogen per 31/12 
 
 
 
 
 2.666
 
 
 
 
 4.057
 
 
 
 
 15.472
 
 
 
 
 
 Omzet
 
 
 290.457
 
 
 304.182
 
 
 316.576
 
 
 
 
 Vermogensplafond (5% van gemiddeld 3 jaar)
 
 
 13.486
 
 
 14.298
 
 
 15.187
 
 
 
 
 
 Het deel van de loon- en prijsbijstelling 2016 (€ 1,1 mln) dat niet in het jaarplan is meegenomen is door de eigenaar gedoteerd aan het eigen vermogen (EV) van de NVWA.
 
 Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Boekwaarde
 
 
 Dotaties
 
 
 Onttrekkingen
 
 
 Vrijval
 
 
 Boekwaarde
 
 
 
 
 
 1-1-2016
 
 
 
 
 
 31-12-2016
 
 
 
 
 
 
 Claims, geschillen en rechtsgedingen
 
 
 779
 
 
 340
 
 
 138
 
 
 382
 
 
 599
 
 
 
 
 Leegstand / afkoop gebouwen
 
 
 9.320
 
 
 0
 
 
 3.297
 
 
 1.422
 
 
 4.601
 
 
 
 
 Reorganisatiekosten
 
 
 1.644
 
 
 0
 
 
 804
 
 
 62
 
 
 778
 
 
 
 
 Personele kosten (regulier)
 
 
 67
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 33
 
 
 32
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 11.810
 
 
 
 
 340
 
 
 
 
 4.241
 
 
 
 
 1.899
 
 
 
 
 6.010
 
 
 
 
 
 
 Voorziening uit hoofde van claims, geschillen en rechtsgedingen
 In het afgelopen jaar is aan de voorziening claims en geschillen ruim € 0,3 mln gedoteerd. De vrijval en onttrekkingen bedroegen samen € 0,5 mln. Het saldo van deze voorzieningen ad € 0,6 mln is op dit moment voldoende om aan de eventuele betaalverplichting van de lopende claims te voldoen.
 Voorziening leegstand gebouwen
 In 2016 is de verbouwing van het pand in Zwijndrecht afgerond. De laboratoriaruimten zijn geschikt gemaakt voor kantoor en deels verhuurd aan twee inspectiediensten. De kosten voor deze verbouwing zijn deels gefinancierd uit de betreffende voorziening € 2,4 mln, de overige kosten zijn door het RVB gefinancierd. Daarnaast is de hogere huurlast dan begroot voor 2016 € 0,9 mln onttrokken aan deze voorziening. Voor de toekomstige verplichtingen is een bedrag benodigd van € 4,6 mln. Het resterende bedrag van de voorziening € 1,4 mln is vrijgevallen via het resultaat en wordt in verband met de terugbetaalverplichting, met de eigenaar verrekend.
 Voorziening reorganisatie
 Ultimo 2016 is de hoogte van de voorziening reorganisatie opnieuw berekend om verwachte kosten van salaris-/WW- en materiële kosten van herplaatsingskandidaten voor de komende periode te financieren. Dit heeft geleid tot een onttrekking voor salarisbetalingen van € 0,8 mln en een vrijval van bijna € 0,1 mln.
 
 Crediteuren (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 Dictu
 
 
 2.944
 
 
 5.864
 
 
 
 
 Ministerie van BZK
 
 
 2.261
 
 
 886
 
 
 
 
 Ministerie van Financiën
 
 
 214
 
 
 35
 
 
 
 
 Ministerie van SZW
 
 
 125
 
 
 23
 
 
 
 
 Ministerie van VenJ
 
 
 0
 
 
 59
 
 
 
 
 Ministerie van VWS
 
 
 195
 
 
 493
 
 
 
 
 Derden
 
 
 3.199
 
 
 5.944
 
 
 
 
 Totaal crediteuren
 
 
 
 8.938
 
 
 
 
 13.304
 
 
 
 
 
 
 
 Overige verplichtingen en overlopende passiva (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 Kerndepartement
 
 
 13.244
 
 
 8.576
 
 
 
 
 Ministerie van VWS
 
 
 1.744
 
 
 1.297
 
 
 
 
 Ministerie van Financiën
 
 
 14.059
 
 
 11.461
 
 
 
 
 Ministerie van SZW
 
 
 0
 
 
 65
 
 
 
 
 Ministerie van VenJ
 
 
 38
 
 
 0
 
 
 
 
 Ministerie van IenM
 
 
 42
 
 
 0
 
 
 
 
 Ministerie BZK
 
 
 796
 
 
 24
 
 
 
 
 Ministerie BuZa
 
 
 0
 
 
 156
 
 
 
 
 Ministerie van OCW
 
 
 0
 
 
 29
 
 
 
 
 Dictu
 
 
 354
 
 
 0
 
 
 
 
 NCG Groningen
 
 
 400
 
 
 0
 
 
 
 
 RVO.nl
 
 
 863
 
 
 0
 
 
 
 
 RIVM
 
 
 1.568
 
 
 0
 
 
 
 
 Derden
 
 
 42.676
 
 
 49.772
 
 
 
 
 Totaal nog te betalen
 
 
 
 75.784
 
 
 
 
 71.380
 
 
 
 
 
 
 
 Kasstroomoverzicht over 2016 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (1)
 
 
 (2)
 
 
 (3)=(2)-(1)
 
 
 
 
 
 
 Oorspronkelijk vastgestelde begroting 2016
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Verschil realisatie en oorspronkelijke begroting
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Rekening-courant RHB 1 januari 2016 + stand depositorekeningen 
 
 
 
 35.346
 
 
 69.145
 
 
 33.799
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
 
 
 
 329.322
 
 
 
 
 
 
 Totaal uitgaven operationele kasstroom (–/–)
 
 
 
 – 319.246
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 
 
 Totaal operationele kasstroom 
 
 
 
 2.509
 
 
 10.076
 
 
 7.567
 
 
 
 
 
 Totaal investeringen (–/–)
 
 
 – 29.305
 
 
 – 19.267
 
 
 10.038
 
 
 
 
 
 Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
 
 
 1.360
 
 
 2.505
 
 
 1.145
 
 
 
 
 
 3.
 
 
 
 
 Totaal investeringskasstroom
 
 
 
 – 27.945
 
 
 – 16.762
 
 
 11.183
 
 
 
 
 
 Eenmalige uitkering aan moederdepartement (–/–)
 
 
 
 
 
 
 
 
 Eenmalige storting door het moederdepartement (+)
 
 
 
 1.134
 
 
 1.134
 
 
 
 
 
 Aflossingen op leningen (–/–)
 
 
 – 12.447
 
 
 – 14.110
 
 
 – 1.663
 
 
 
 
 
 Beroep op leenfaciliteit (+)
 
 
 16.355
 
 
 14.879
 
 
 – 1.476
 
 
 
 
 
 4.
 
 
 
 
 Totaal financieringskasstroom
 
 
 
 3.908
 
 
 1.903
 
 
 – 2.005
 
 
 
 
 
 5.
 
 
 
 
 Rekening-courant RHB 31 december 2016 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4) 
 
 
 
 13.818
 
 
 64.362
 
 
 50.544
 
 
 
 
 
 Toelichting op kasstromen
 Algemene grondslagen
 Het kasstroomoverzicht is opgesteld volgens de indirecte methode. De geldmiddelen in het kasstroomoverzicht bestaan uit de rekening-courant met het Ministerie van Financiën (Rijkshoofdboekhouding) en het kasgeld van de NVWA. Ontvangsten en uitgaven uit hoofde van interest zijn opgenomen onder de kasstroom uit operationele activiteiten.
 Rekening-courant RHB
 Het saldo op de rekening-courant RHB per 1 januari is € 33,8 mln hoger dan begroot. Dit is onder andere het gevolg van gewijzigde inzichten in 2014 omtrent de afkoop van het laboratorium te Groningen en Zwijndrecht. Het is voordeliger de huurcontracten uit te dienen. Daarnaast heeft in 2015 een dotatie van € 12,1 mln aan het eigen vermogen plaatsgevonden.
 Operationele kasstroom
 De operationele kasstroom is € 7,6 mln hoger dan begroot. Dit wordt enerzijds veroorzaakt door lagere afschrijvingslasten (€ 4,4 mln), een dotatie aan het eigen vermogen (€ 1,1 mln) en een positiever resultaat dan verwacht (€ 10,3 mln) en anderzijds door een afname van de overige balansposities zoals onder anderen de voorzieningen en crediteuren (– € 8,2 mln).
 Investeringskasstroom
 De investeringskasstroom is € 11,2 mln lager dan begroot. Dit komt door vertraging in de investeringen van met name systeemontwikkeling in het kader van het PvA (€ 10,0 mln) en meer desinvesteringen in verband met de vervanging van dienstauto’s (€ 1,2 mln).
 In totaal is voor € 19,3 mln geïnvesteerd waarvan in systeemontwikkeling (€ 7,9 mln), vervanging van dienstauto’s (€ 7,5 mln), verbouwingen (€ 1 mln), inventaris (€ 1,5 mln), laboratoriumapparatuur (€ 1,3 mln), machines en buitendienstmaterialen en in overige hardware (€ 0,1 mln).
 Financieringskasstroom
 De financieringskasstroom valt € 2 mln lager uit dan begroot. Dit is het gevolg van een eenmalige storting ter versterking van het eigen vermogen door de eigenaar (€ 1,1 mln), hogere aflossing op de leningen met name door vervroegde aflossing oude leningen (– € 1,6 mln) en een lager bedrag aan afgeroepen leningen (– € 1,5 mln).
 
 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2016
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie 2013
 
 
 Realisatie 2014
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Begroting 2016
 
 
 
 
 
 
 Gemiddelde Kostprijs (€/uur)
 
 
 94,13
 
 
 95,6
 
 
 96,32
 
 
 98,64
 
 
 98,06
 
 
 
 
 
 Tarieven 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Index 2012 = € 94,07 = 100
 
 
 100,06
 
 
 101,62
 
 
 102,39
 
 
 104,86
 
 
 104,25
 
 
 
 
 
 Omzet per productgroep (€ mln)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Advies en Vertegenwoordiging
 
 
 7,6
 
 
 8,5
 
 
 10,0
 
 
 11,9
 
 
 9,5
 
 
 
 
 Communicatie
 
 
 1,3
 
 
 1,6
 
 
 1,7
 
 
 2,0
 
 
 1,5
 
 
 
 
 Incident en crisismanagement
 
 
 5,2
 
 
 6,3
 
 
 5,5
 
 
 6,0
 
 
 4,0
 
 
 
 
 Inlichtingen en opsporing
 
 
 11,8
 
 
 12,2
 
 
 12,5
 
 
 15,1
 
 
 13,2
 
 
 
 
 Kennis en expertise
 
 
 9,2
 
 
 9,1
 
 
 8,1
 
 
 8,9
 
 
 7,0
 
 
 
 
 Klantinteractie en dienstverlening
 
 
 20,9
 
 
 22,0
 
 
 24,4
 
 
 24,4
 
 
 24,3
 
 
 
 
 Laboratoriumonderzoek
 
 
 16,5
 
 
 20,7
 
 
 18,7
 
 
 17,6
 
 
 19,8
 
 
 
 
 Toezicht
 
 
 149,4
 
 
 168,4
 
 
 178,8
 
 
 179,7
 
 
 185,2
 
 
 
 
 
 Fte
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aantal Fte (exclusief externe inhuur)1Dit betreft de gemiddelde bezetting in fte in 2016. Ultimo 2016 is het aantal 2.471 fte.
 
 
 2.163
 
 
 2.229
 
 
 2.438
 
 
 2.480
 
 
 2.237
 
 
 
 
 Verhouding Fte direct/indirect (excl. externe inhuur)
 
 
 1.733/430
 
 
 1.842/387
 
 
 1.950/488
 
 
 1.984/496
 
 
 1.760/477
 
 
 
 
 Personeelskosten per fte2Met personeelskosten worden de salariskosten bedoeld. De stijging is het gevolg van de nieuwe cao, de hogere reservering voor verlofuren en de kosten voor VWNW-medewerkers.
 
 
 70.143
 
 
 74.217
 
 
 72.149
 
 
 73.382
 
 
 72.374
 
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten als % van de totale baten
 
 
 0,20%
 
 
 – 2,50%
 
 
 – 3,40%
 
 
 3,08%
 
 
 – 0,06%
 
 
 
 
 
 Kwaliteit 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Afhandelsnelheid informatieverzoeken, klachten en meldingen3Momenteel zit het klantcontactcentrum op een tijdig afhandelingspercentage van ca. 79%. Een verbetering met 6% ten opzichte van 2015. De consument krijgt na 6 weken een tussentijdse terugkoppeling. De meeste informatieverzoeken kunnen zelfstandig door het klantcontactcentrum worden afgewikkeld, daar kent de tijdige afhandeling een score van 96%. In het geval van een klacht of melding wordt dit verzoek binnen het betreffende domein door de deskundige afgehandeld. In nauwe samenwerking met de toezichtdivisies en vanuit NVWA 2020 wordt eraan gewerkt om de doorlooptijd terug te dringen. De verbetering in 2016 is hieraan toe te schrijven. De verwachting is dat met de invoering van verbeterde processen en nieuwe ICT-ondersteuning toegewerkt kan worden naar een tijdig afhandelingspercentage van 95% voor alle informatieverzoeken, klachten en meldingen.
 
 
 64%
 
 
 71%
 
 
 73%
 
 
 79%
 
 
 95%
 
 
 
 
 Tijdig betaalde facturen (<30 dagen)
 
 
 n.v.t.
 
 
 n.v.t.
 
 
 95%
 
 
 95%
 
 
 95%
 
 
 
 
 
 
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
 
 Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap RVO.nl per 31 december 2016
 
 Staat van baten en lasten (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (1)
 
 
 (2)
 
 
 (3)=(2)-(1)
 
 
 (4)
 
 
 
 
 
 Oorspronkelijk vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Verschil realisatie en oorspronkelijk vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 
 
 
 
 
 Baten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omzet moederdepartement
 
 
 293.045
 
 
 338.928
 
 
 45.883
 
 
 314.859
 
 
 
 
 Omzet overige departementen
 
 
 110.126
 
 
 120.940
 
 
 10.814
 
 
 119.877
 
 
 
 
 Omzet derden
 
 
 42.269
 
 
 42.245
 
 
 – 24
 
 
 43.670
 
 
 
 
 Rentebaten
 
 
 10
 
 
 5
 
 
 – 5
 
 
 8
 
 
 
 
 Vrijval voorzieningen
 
 
 0
 
 
 4
 
 
 4
 
 
 0
 
 
 
 
 Bijzondere baten
 
 
 0
 
 
 13.776
 
 
 13.776
 
 
 5.762
 
 
 
 
 
 Totaal baten
 
 
 
 
 445.450 
 
 
 
 
 515.898 
 
 
 
 
 70.448 
 
 
 
 
 484.176 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Lasten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Apparaatskosten
 
 
 432.347
 
 
 501.009
 
 
 68.662
 
 
 468.189
 
 
 
 
 –
 
 
 Personele kosten
 
 
 244.988
 
 
 298.697
 
 
 53.709
 
 
 298.013
 
 
 
 
 
 
 waarvan eigen personeel
 
 
 
 204.247
 
 
 228.242
 
 
 23.995
 
 
 212.175
 
 
 
 
 
 
 waarvan externe inhuur
 
 
 
 35.545
 
 
 52.453
 
 
 16.908
 
 
 68.455
 
 
 
 
 
 
 waarvan overige personele kosten
 
 
 
 5.196
 
 
 18.002
 
 
 12.806
 
 
 17.383
 
 
 
 
 –
 
 
 Materiële kosten
 
 
 187.359
 
 
 202.312
 
 
 14.953
 
 
 170.176
 
 
 
 
 
 
 waarvan apparaat ICT
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 69.860
 
 
 
 
 
 
 waarvan bijdrage aan SSO's
 
 
 
 83.111
 
 
 102.505
 
 
 19.394
 
 
 89.183
 
 
 
 
 
 
 waarvan overige materiële kosten
 
 
 
 104.248
 
 
 99.807
 
 
 – 4.441
 
 
 11.133
 
 
 
 
 Rentelasten
 
 
 66
 
 
 149
 
 
 83
 
 
 443
 
 
 
 
 Afschrijvingskosten
 
 
 13.037
 
 
 10.984
 
 
 – 2.053
 
 
 9.472
 
 
 
 
 –
 
 
 Immaterieel
 
 
 10.576
 
 
 9.736
 
 
 – 840
 
 
 7.577
 
 
 
 
 –
 
 
 Materieel
 
 
 2.461
 
 
 1.248
 
 
 – 1.213
 
 
 1.895
 
 
 
 
 Overige lasten
 
 
 0
 
 
 4.053
 
 
 4.053
 
 
 7.882
 
 
 
 
 –
 
 
 Dotaties voorzieningen
 
 
 0
 
 
 3.032
 
 
 3.032
 
 
 955
 
 
 
 
 –
 
 
 Bijzondere lasten
 
 
 0
 
 
 1.021
 
 
 1.021
 
 
 6.927
 
 
 
 
 
 Totaal lasten
 
 
 
 
 445.450 
 
 
 
 
 516.195 
 
 
 
 
 70.745 
 
 
 
 
 485.985 
 
 
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 
 
 0 
 
 
 
 
 – 297 
 
 
 
 
 – 297 
 
 
 
 
 – 1.809 
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op de baten
 Omzet moederdepartement
 De gerealiseerde omzet van het moederdepartement is ten opzichte van de oorspronkelijke begroting 16% hoger.
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 DG Agro en Natuur
 
 
 162.471
 
 
 185.209
 
 
 22.738
 
 
 145.653
 
 
 
 
 DG Bedrijfsleven en Innovatie
 
 
 84.876
 
 
 97.338
 
 
 12.462
 
 
 93.333
 
 
 
 
 DG Energie, Telecom en Mededinging
 
 
 39.411
 
 
 45.262
 
 
 5.851
 
 
 39.180
 
 
 
 
 DG N&R (voormalig)
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 29.742
 
 
 
 
 Overig
 
 
 6.287
 
 
 11.119
 
 
 4.832
 
 
 6.951
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 293.045
 
 
 
 
 338.928
 
 
 
 
 45.883
 
 
 
 
 314.859
 
 
 
 
 
 
 
 De hogere omzet is allereerst te verklaren door het verschil tussen de geprognotiseerde omvang van de opdrachten bij de oorspronkelijke begroting en de definitieve omvang van de opdrachtverlening door de DG’s die later in de tijd heeft plaatsgevonden.
 De toename van de omzet ten opzichte van de begroting wordt vooral veroorzaakt door opdrachten van DG Agro & Natuur (€ 22,7 mln) en DG Bedrijfsleven en Innovatie (€ 12,5 mln). Dit wordt veroorzaakt door het hierboven genoemd verschil en daarnaast aanvullende opdrachten en wijzigingen op de bestaande opdrachten. Het gaat daarbij onder meer om de overdracht van natuurtaken van de voormalige Dienst Landelijk Gebied (€ 9,2 mln), de uitvoering van het fosfaatrechtenstelsel (€ 4,0 mln), het secretariaat van de Centrale Commissie Dierproeven (€ 2,1 mln), de doorontwikkeling van de Berichtenbox (€ 2,1 mln), de implementatie van eIDAS (Elektronische Identiteiten en Vertrouwensdiensten), de garantieregeling Ondernemingsfinanciering (€ 0,9 mln), de Groeifaciliteit (€ 1,0 mln) en de Netherlands Investment Agency (€ 2,1 mln). Verder zijn er kleine posten verdeeld tussen de verschillende DG’s (totaal circa € 16,4 mln).
 In de omzet moederdepartement is ook de opdracht voor het Inkoop Uitvoering Centrum EZ (IUC) opgenomen ad € 8,0 mln.
 
 Omzet overige departementen
 De omzet overige departementen betreft de uitvoering van opdrachten voor diverse ministeries, waarbij de Ministeries van Buitenlandse Zaken (BuZa) en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) in 2016 de grootste zijn. De omzet overige departementen is ten opzichte van de begroting toegenomen met 10% (€ 10,8 mln).
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 Ministerie van BuZa
 
 
 82.400
 
 
 88.388
 
 
 5.988
 
 
 84.189
 
 
 
 
 Ministerie van BZK
 
 
 12.100
 
 
 15.749
 
 
 3.649
 
 
 18.644
 
 
 
 
 Ministerie van IenM
 
 
 11.000
 
 
 11.326
 
 
 326
 
 
 10.698
 
 
 
 
 Ministerie van OCW
 
 
 2.850
 
 
 3.107
 
 
 257
 
 
 3.306
 
 
 
 
 Ministerie van VenJ
 
 
 375
 
 
 318
 
 
 – 57
 
 
 139
 
 
 
 
 Ministerie van SZW
 
 
 1.401
 
 
 333
 
 
 – 1.068
 
 
 372
 
 
 
 
 Ministerie van VWS
 
 
 0
 
 
 375
 
 
 375
 
 
 155
 
 
 
 
 Overige
 
 
 0
 
 
 1.344
 
 
 1.344
 
 
 2.374
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 110.126 
 
 
 
 
 120.940 
 
 
 
 
 10.814 
 
 
 
 
 119.877 
 
 
 
 
 
 
 
 De omzet van BuZa is hoger als gevolg van de extra opdrachten voor Modernisering Economische Diplomatie, Implementatie van Extractives Industries Transparency Initiative in Nederland (NL EITI) en voor Achilles (het ICT systeem voor buitenlandse posten).
 De hoger dan begrote omzet van BZK wordt onder meer veroorzaakt door de toevoeging van de uitvoering van de Subsidieregeling energiebesparing eigen huis en de Tijdelijke regeling stimulering huisvesting vergunninghouders. Daarnaast zijn enkele kleine aanvullende opdrachten uitgevoerd voor de departementen Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
 
 Omzet derden
 Omzet derden betreft omzet van de provincies en de Europese Unie, zoals hieronder aangegeven. De leges betreffen uitsluitend financiering en geen autonome opbrengsten. De leges worden gepresenteerd in de afrekening met de opdrachtgever. De opdrachtgever krijgt de totale uitvoeringskosten gepresenteerd, waarop de ontvangen leges in mindering worden gebracht.
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie
 
 
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 EU
 
 
 3.234
 
 
 3.880
 
 
 646
 
 
 4.991
 
 
 
 
 Leges dierenregistraties
 
 
 6.000
 
 
 5.557
 
 
 – 443
 
 
 5.319
 
 
 
 
 Leges overige regelingen Agro
 
 
 2.900
 
 
 2.247
 
 
 – 653
 
 
 5.436
 
 
 
 
 Leges Mest
 
 
 600
 
 
 764
 
 
 164
 
 
 0
 
 
 
 
 Vergunningen
 
 
 423
 
 
 553
 
 
 130
 
 
 0
 
 
 
 
 Provincies
 
 
 27.000
 
 
 22.836
 
 
 – 4.164
 
 
 24.590
 
 
 
 
 Overig
 
 
 2.112
 
 
 6.408
 
 
 4.296
 
 
 3.334
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 42.269
 
 
 
 
 42.245
 
 
 
 
 – 24
 
 
 
 
 43.670
 
 
 
 
 
 
 De omzet derden is vrijwel gelijk aan de begroting. Gedaald zijn de realisaties van de bijdragen van provincies en leges. De stijging bij de categorie Overig is met name veroorzaakt door de herrubricering van omzet Bureau Beheer Landbouwgronden (€ 2,6 mln) van omzet moederdepartement (DG Agro en Natuur) naar de omzet derden.
 Bijzondere baten
 Aan bijzondere baten is ruim € 13,8 mln gerealiseerd. Dit betreft met name bijdragen van het moederdepartement in verband met:
 
 
 –
 Gestegen ICT-infrastructuur kosten (€ 4,9 mln);
 
 
 –
 Compensatie huisvestingskosten in verband met het nieuwe Rijkshuisvestingstelsel (€ 4,8 mln);
 
 
 –
 Verkoop van activa in aanbouw betreffende elektronische Dienstverlening Uitvoering (eDU) (€ 2,5 mln);
 
 
 –
 Vergoeding huisvestingkosten in verband met voormalig DLG (€ 0,8 mln).
 
 
 Toelichting op de lasten
 Algemeen
 De lasten zijn ten opzichte van de begroting met 16% gestegen. Hieronder worden de lasten toegelicht.
 Personele kosten
 De personele kosten vallen, vooral door een hoger werkpakket, in totaal 22% (€ 53,7 mln) hoger uit dan begroot.
 De kosten voor eigen personeel zijn 12% hoger dan geraamd (€ 24,0 mln). Dit vooral vanwege een hoger aantal tijdelijke ambtenaren (toename werkpakket).
 
 De kosten van externe inhuur zijn 48% hoger dan begroot (€ 16,9 mln). De extra inzet ten opzichte van de begroting was in 2016 noodzakelijk doordat het werkpakket in omvang is toegenomen ten opzichte van het oorspronkelijke begrote werkpakket. Daarnaast heeft inhuur plaatsgevonden voor het verder optimaliseren van de bedrijfsvoering.
 De verwachte bezetting voor 2016 was 3.236 fte, waarvan 2.730 fte ambtelijk personeel en 506 fte externe inhuur. Gemiddeld in 2016 waren er 2.986 fte in ambtelijke dienst. Per 31 december 2016 waren 3.055 fte in ambtelijke dienst. De gemiddelde loonkosten per fte over 2016 werden geraamd op € 75.000 voor ambtelijk personeel en € 70.000 voor inhuurkrachten.
 De gemiddelde loonkosten per fte bedragen in 2016 € 76.437. Dit is 2% hoger dan de geraamde loonkosten per fte ambtelijk personeel hetgeen vooral is veroorzaakt door CAO-aanpassingen.
 
 Materiële kosten
 
 De materiële kosten zijn in totaal 8% (€ 15,0 mln) hoger uitgevallen dan begroot. Deze stijging wordt met name veroorzaakt door de hogere gerealiseerde bijdragen aan Shared Service Organisaties (SSO’s).
 De hogere bijdrage aan het Rijksvastgoedbedrijf is het gevolg van de stelselherziening per één januari 2016. Deze stijging van € 4,8 mln is gecompenseerd; deze compensatie is verantwoord bij de post Bijzondere baten. Verder zijn onder bijdrage aan SSO’s de ICT kosten van het agentschap DICTU opgenomen. Deze kosten zijn, mede door het gestegen werkpakket, toegenomen met € 8,5 mln.
 De overige materiële kosten bedroegen in 2015 in feite circa € 81,0 mln (€ 69,9 mln apparaat ICT plus € 11,1 overige materiële kosten). Vanuit deze invalshoek bezien zijn de overige materiële kosten gestegen met circa € 18,8 mln. De belangrijkste oorzaken voor deze stijging zijn de toegenomen kosten eigen projecten activa in aanbouw (circa € 16,6 mln) en de communicatiekosten ten behoeve van de opdrachtgevers (€ 0,8 mln).
 
 Afschrijvingskosten
 
 De afschrijvingskosten voor zowel immateriële als materiële vaste activa zijn vooral door desinvesteringen lager uitgevallen dan begroot. De afschrijvingskosten voor de immateriële vaste activa zijn circa € 0,8 mln lager dan begroot. Op de materiële vaste activa is circa € 1,2 mln. minder afgeschreven dan geraamd.
 In 2016 hebben met terugwerkende kracht vanaf begin 2016 door het Rijksvastgoedbedrijf overnames plaatsgevonden op de locaties Utrecht en Roermond. Dit heeft geleid tot desinvesteringen (totaal € 14,2 mln) bij de materiële vaste activa. De desinvesteringen bij software bedragen circa € 3,8 mln in verband met de overdracht van software voor zogenaamde Toegang Verlening Service en Berichten Outbound Service inzake elektronische Dienstverlening Uitvoering (=eDU) aan DICTU.
 
 Dotaties voorzieningen
 
 In 2016 is een reorganisatievoorziening getroffen (€ 2,2 mln) omdat overtolligheid verwacht wordt die voortkomt uit de aansluiting van RVO.nl bij de Collectieve Dienst Verleners Facilitair.
 De overige € 0,8 mln betreft de jaarlijkse dotatie aan de voorziening Dubieuze debiteuren.
 
 Bijzondere lasten
 In 2016 zijn diverse bijzondere lasten (€ 1,0 mln) ontstaan. Dit is het gevolg van enkele technisch administratieve boekingen betreffende debiteuren, BTW (2015 en daarvoor) en ICT-kosten.
 Saldo van baten en lasten
 RVO.nl sluit het jaar met een negatief resultaat van € 0,3 mln. In dit resultaat zijn éénmalige bijzondere baten en lasten verwerkt, per saldo € 12,8 mln aan baten.
 
 Balans per 31 december 2016 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 
 Activa
 
 
 
 
 
 
 
 Immateriële vaste activa
 
 
 42.983
 
 
 42.966
 
 
 
 
 Materiële vaste activa
 
 
 4.656
 
 
 10.534
 
 
 
 
 –
 
 
 Grond en gebouwen
 
 
 2.456
 
 
 7.940
 
 
 
 
 –
 
 
 Installaties en inventarissen
 
 
 2.200
 
 
 2.135
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige materiële vaste activa
 
 
 0
 
 
 459
 
 
 
 
 Vlottende activa
 
 
 55.587
 
 
 77.657
 
 
 
 
 –
 
 
 Voorraden
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 –
 
 
 Debiteuren
 
 
 4.098
 
 
 4.243
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige vorderingen en overlopende activa
 
 
 19.794
 
 
 25.108
 
 
 
 
 –
 
 
 Liquide middelen
 
 
 31.695
 
 
 48.306
 
 
 
 
 
 Totaal activa
 
 
 
 
 103.226
 
 
 
 
 131.157 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Passiva
 
 
 
 
 
 
 
 Eigen vermogen
 
 
 18.008
 
 
 18.305
 
 
 
 
 –
 
 
 Exploitatiereserve
 
 
 18.305
 
 
 20.114
 
 
 
 
 –
 
 
 Onverdeeld resultaat
 
 
 – 297
 
 
 – 1.809
 
 
 
 
 Voorzieningen
 
 
 2.200
 
 
 0
 
 
 
 
 Langlopende schulden
 
 
 6.902
 
 
 90
 
 
 
 
 –
 
 
 Leningen bij het Ministerie van Financiën
 
 
 6.902
 
 
 90
 
 
 
 
 Kortlopende schulden
 
 
 76.116
 
 
 112.762
 
 
 
 
 –
 
 
 Crediteuren
 
 
 5.787
 
 
 8.864
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige schulden en overlopende passiva
 
 
 70.329
 
 
 103.898
 
 
 
 
 
 Totaal passiva
 
 
 
 
 103.226
 
 
 
 
 131.157 
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op de balans
 Eigen vermogen
 Het eigen vermogen bestaat uit een exploitatiereserve en het onverdeeld resultaat. Het onverdeeld resultaat over 2016 bedraagt € 0,3 mln negatief. Het eigen vermogen per ultimo 2016 bedraagt € 18,0 mln. De maximale toegestane omvang van de exploitatiereserve bedraagt € 23,0 mln, zijnde 5% van € 460,9 mln, de gemiddelde omzet over 2014, 2015 en 2016. Het eigen vermogen per ultimo jaar 2016 blijft onder het toegestane maximum.
 
 Tabel Vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Eigen vermogen per 1/1
 
 
 
 
 25.044
 
 
 
 
 24.471
 
 
 
 
 18.305
 
 
 
 
 
 2
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 4.042
 
 
 – 1.809
 
 
 – 297
 
 
 
 
 3
 
 
 Directie mutaties in het eigen vermogen:
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 3a
 
 
 uitkering aan moederdepartement
 
 
 – 4.615
 
 
 – 4.357
 
 
 0
 
 
 
 
 
 3b
 
 
 bijdrage moederdepartement ter versterking EV
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 3c
 
 
 overige mutaties
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 Eigen vermogen per 31/12
 
 
 
 
 24.471
 
 
 
 
 18.305
 
 
 
 
 18.008
 
 
 
 
 
 
 Crediteuren en nog te betalen bedragen
 Onder de crediteuren en de nog te betalen bedragen zijn de volgende bedragen begrepen voor schulden aan het moederdepartement EZ en aan overige departementen:
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 Moederdepartement
 
 
 25.262
 
 
 36.844
 
 
 
 
 Agentschap RVO.nl (beleidsadministratie)
 
 
 0
 
 
 9.045
 
 
 
 
 Agentschap NVWA
 
 
 1.009
 
 
 0
 
 
 
 
 Belastingdienst
 
 
 0
 
 
 18
 
 
 
 
 Rijkswaterstaat
 
 
 0
 
 
 90
 
 
 
 
 Rijksdienst voor het Wegverkeer
 
 
 0
 
 
 5
 
 
 
 
 Dienst Publiek en Communicatie
 
 
 61
 
 
 7
 
 
 
 
 Ministerie van Binnenlandse Zaken
 
 
 1.346
 
 
 0
 
 
 
 
 Ministerie van Buitenlandse Zaken
 
 
 2.621
 
 
 3.206
 
 
 
 
 Ministerie van Financiën
 
 
 187
 
 
 2
 
 
 
 
 Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
 
 
 761
 
 
 60
 
 
 
 
 Ministerie van Infrastructuur en Milieu
 
 
 1.211
 
 
 1.096
 
 
 
 
 Ministerie van Algemene Zaken
 
 
 4
 
 
 0
 
 
 
 
 CIBG (onderdeel Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport)
 
 
 15
 
 
 0
 
 
 
 
 Rijksvastgoedbedrijf
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 
 
 Derden
 
 
 3.081
 
 
 10.244
 
 
 
 
 Overige posten
 
 
 40.555
 
 
 52.145
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 76.116
 
 
 
 
 112.762
 
 
 
 
 
 
 Debiteuren en nog te ontvangen bedragen
 Onder de debiteuren en de nog te ontvangen bedragen zijn de volgende bedragen begrepen voor vorderingen op het kerndepartement EZ en overige departementen (exclusief voorziening dubieuze debiteuren ad. € 0,9 mln):
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 
 
 
 
 Moederdepartement
 
 
 161
 
 
 2.791
 
 
 
 
 Agentschap DICTU
 
 
 64
 
 
 121
 
 
 
 
 Agentschap NVWA
 
 
 44
 
 
 249
 
 
 
 
 Agentschap RVO.nl (beleidsadministratie)
 
 
 3.946
 
 
 6.065
 
 
 
 
 Rijkswaterstaat
 
 
 224
 
 
 57
 
 
 
 
 Dienst Uitvoering Onderwijs
 
 
 0
 
 
 27
 
 
 
 
 Dienst Justis
 
 
 0
 
 
 30
 
 
 
 
 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
 
 
 52
 
 
 545
 
 
 
 
 Ministerie van Buitenlandse Zaken
 
 
 3.231
 
 
 6.141
 
 
 
 
 Ministerie van Infrastructuur en Milieu
 
 
 93
 
 
 134
 
 
 
 
 Ministerie van Sociale Zaken
 
 
 105
 
 
 312
 
 
 
 
 Ministerie van Veiligheid en Justitie
 
 
 211
 
 
 71
 
 
 
 
 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
 
 
 250
 
 
 86
 
 
 
 
 Ministerie van Financiën
 
 
 0
 
 
 37
 
 
 
 
 Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
 
 
 0
 
 
 19
 
 
 
 
 IND
 
 
 222
 
 
 0
 
 
 
 
 Belastingdienst Centrum Facilitaire Dienstverlening
 
 
 29
 
 
 0
 
 
 
 
 Derden
 
 
 8.658
 
 
 3.399
 
 
 
 
 Overige posten
 
 
 7.477
 
 
 10.660
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 24.767 
 
 
 
 
 30.744
 
 
 
 
 
 
 
 Kasstroomoverzicht over 2016 (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (1)
 
 
 (2)
 
 
 (3)=(2)-(1)
 
 
 
 
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Rekening-courant RHB 1 januari 2016 + stand depositorekeningen 
 
 
 
 
 78.400
 
 
 
 
 48.306
 
 
 
 
 – 30.094
 
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
 
 
 3.037
 
 
 521.352
 
 
 518.315
 
 
 
 
 
 Totaal uitgaven operationele kasstroom (–/–)
 
 
 0
 
 
 – 539.393
 
 
 – 539.393
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 
 
 Totaal operationele kasstroom 
 
 
 
 
 3.037
 
 
 
 
 – 18.041
 
 
 
 
 – 21.078
 
 
 
 
 
 
 Totaal investeringen (–/–)
 
 
 – 9.950
 
 
 – 13.975
 
 
 – 4.025
 
 
 
 
 
 Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
 
 
 0
 
 
 8.852
 
 
 8.852
 
 
 
 
 
 3.
 
 
 
 
 Totaal investeringskasstroom
 
 
 
 
 – 9.950
 
 
 
 
 – 5.123
 
 
 
 
 4.827
 
 
 
 
 
 
 Eenmalige uitkering aan moederdepartement (–/–)
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Eenmalige storting door het moederdepartement (+)
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Aflossingen op leningen (–/–)
 
 
 – 2.000
 
 
 – 2.000
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Beroep op leenfaciliteit (+)
 
 
 0
 
 
 8.553
 
 
 8.553
 
 
 
 
 
 4.
 
 
 
 
 Totaal financieringskasstroom
 
 
 
 
 – 2.000
 
 
 
 
 6.553
 
 
 
 
 8.553
 
 
 
 
 
 
 5.
 
 
 
 
 Rekening-courant RHB 31 december 2016 + stand depositorekeningen (= 1+2+3+4) 
 
 
 
 
 69.487
 
 
 
 
 31.695
 
 
 
 
 – 37.792
 
 
 
 
 
 
 De gerealiseerde operationele kasstroom is € 21,1 mln lager dan begroot. Dit komt vooral door hogere operationele uitgaven. De gerealiseerde investeringskasstroom is € 4,8 mln hoger. Dit wordt veroorzaakt door enerzijds hogere investeringen in de activa in aanbouw en anderzijds door desinvesteringen.
 
 Doelmatigheidsindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omschrijving
 
 
 Realisatie 2015
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Begroting 2016
 
 
 
 
 
 
 
 Inputindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kernindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 Verhouding direct/indirect personeel
 
 
 83%
 
 
 87%
 
 
 85%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Outputindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kernindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tariefindex in reële termen
 
 
 98,6
 
 
 99,8%
 
 
 100
 
 
 
 
 Totaal aantal ambtelijk fte werkzaam (excl. externe inhuur)
 
 
 2.816
 
 
 3.055
 
 
 2.675
 
 
 
 
 Saldo baten en lasten als percentage van totale baten
 
 
 – 0,4%
 
 
 – 0,1%
 
 
 0%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kwaliteitsindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kernindicatoren
 
 
 
 
 
 
 
 
 Klanttevredenheid
 
 
 7,2
 
 
 7,2
 
 
 7,3
 
 
 
 
 Gehonoreerde bezwaarschriften
 
 
 30%
 
 
 36%
 
 
 25%
 
 
 
 
 
 Toelichting
 Inputindicatoren
 Bij de verhouding direct indirect geldt dat vanaf 2015 fte’s op interne projecten onder indirecte fte’s vallen.
 Outputindicatoren
 
 De tariefindex is in 2016 in de begroting gesteld op 100%. Rekening houdend met het resultaat is de realisatie positiever uitgevallen dan begroot waarmee de index daalt naar 99,8%
 Het totaal aantal ambtelijk fte in dienst ultimo 2016 is gestegen naar 3.055 fte.
 
 Kwaliteitsindicatoren
 De klanttevredenheid is met een score van 7,2 op hetzelfde niveau gebleven.
 In 2016 heeft RVO.nl circa 9.100 bezwaren afgehandeld. Daarvan zijn bijna 3.300 bezwaren (deels) gegrond verklaard (36%). Het hoge gerealiseerde gehonoreerde bezwaarschriften percentage komt vooral door de Basis Betalingsregeling.
 
 
 
 
 10.
 SALDIBALANS
 
 
 Saldibalans per 31 december 2016 van het Ministerie van Economische Zaken (Hoofdstuk XIII) (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Activa
 
 
 
 
 
 
 Passiva
 
 
 
 
 
 
 
 
 31-12-2016
 
 
 31-12-2015
 
 
 
 
 
 31-12-2016
 
 
 31-12-2015
 
 
 
 
 
 
 
 
 Intra-comptabele posten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1)
 
 
 Uitgaven ten laste van de begroting
 
 
 5.055.926
 
 
 4.807.118
 
 
 
 2)
 
 
 Ontvangsten ten gunste van de begroting
 
 
 3.197.149
 
 
 7.361.082
 
 
 
 
 3)
 
 
 Liquide middelen
 
 
 74.661
 
 
 87.586
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 4)
 
 
 Rekening-courant RHB
 
 
 –
 
 
 2.269.110
 
 
 
 4a)
 
 
 Rekening-courant RHB
 
 
 2.452.467
 
 
 –
 
 
 
 
 5)
 
 
 Rekening-courant RHB Begrotingsreserves
 
 
 1.833.895
 
 
 1.488.594
 
 
 
 5a)
 
 
 Begrotingsreserves
 
 
 1.833.895
 
 
 1.488.594
 
 
 
 
 6)
 
 
 Vorderingen buiten begrotingsverband
 
 
 731.276
 
 
 398.492
 
 
 
 7)
 
 
 Schulden buiten begrotingsverband
 
 
 212.247
 
 
 201.224
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal intra-comptabel
 
 
 
 
 7.695.758
 
 
 
 
 9.050.900
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal intra-comptabel
 
 
 
 
 7.695.758
 
 
 
 
 9.050.900
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Extracomptabele posten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 9)
 
 
 Openstaande rechten
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 
 9a)
 
 
 Tegenrekening openstaande rechten
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 
 
 10)
 
 
 Vorderingen
 
 
 4.292.334
 
 
 4.354.127
 
 
 
 10a)
 
 
 Tegenrekening vorderingen
 
 
 4.292.334
 
 
 4.354.127
 
 
 
 
 11a)
 
 
 Tegenrekening schulden
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 
 11)
 
 
 Schulden
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 
 
 12)
 
 
 Voorschotten
 
 
 8.471.675
 
 
 8.491.488
 
 
 
 12a)
 
 
 Tegenrekening voorschotten
 
 
 8.471.675
 
 
 8.491.488
 
 
 
 
 13a)
 
 
 Tegenrekening garantieverplichtingen
 
 
 4.443.369
 
 
 4.518.694
 
 
 
 13)
 
 
 Garantieverplichtingen
 
 
 4.443.369
 
 
 4.518.694
 
 
 
 
 14a)
 
 
 Tegenrekening andere verplichtingen
 
 
 37.900.833
 
 
 24.630.876
 
 
 
 14)
 
 
 Andere verplichtingen
 
 
 37.900.833
 
 
 24.630.876
 
 
 
 
 15)
 
 
 Deelnemingen
 
 
 1.389.073
 
 
 1.436.774
 
 
 
 15a)
 
 
 Tegenrekening deelnemingen
 
 
 1.389.073
 
 
 1.436.774
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal extra-comptabel
 
 
 
 
 56.497.284
 
 
 
 
 43.431.959
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal extra-comptabel
 
 
 
 
 56.497.284
 
 
 
 
 43.431.959
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overall Totaal
 
 
 
 
 64.193.042
 
 
 
 
 52.482.859
 
 
 
 
 
 
 Overall Totaal
 
 
 
 
 64.193.042
 
 
 
 
 52.482.859
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op de saldibalans
 Algemeen
 
 De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de geldende voorschriften van de Comptabiliteitswet. Indien van de geldende voorschriften wordt afgeweken is dit nader toegelicht.
 Alle bedragen zijn opgenomen in duizenden euro’s tenzij anders vermeld. In de saldibalans zijn de bedragen overeenkomstig de voorschriften naar boven afgerond. In de toelichting zijn de bedragen op de standaard wijze afgerond. Door afronding van bedragen op duizenden euro’s in de toelichting kunnen totaaltellingen niet aansluiten bij de som der delen en of met het bedrag van de saldibalans.
 
 Toelichting per balanspost
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 1 Uitgaven ten laste van de begroting 2016
 
 
 
 
 5.055.926
 
 
 
 
 
 De uitgaven over 2016 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZ (hoofdstuk XIII), onderdeel uitgaven, artikelen 11 tot en met 19 en 40.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 2 Ontvangsten ten gunste van de begroting 2016
 
 
 
 
 3.197.149
 
 
 
 
 
 De ontvangsten over 2016 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZ (hoofdstuk XIII), onderdeel ontvangsten, artikelen 11 tot en met 19 en 40.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 3 Liquide middelen
 
 
 
 
 74.661
 
 
 
 
 
 De post liquide middelen bestaat onder meer uit:
 
 
 
 
 •
 
 
 De banksaldi van de opgeheven bedrijfslichamen die onder verantwoordelijkheid van EZ door de Vereffeningsorganisatie Product en Bedrijfschappen (PBO) worden afgewikkeld (€ 59,4 mln).
 
 
 
 
 •
 
 
 Aanwezige banksaldi bij kasbeheerder Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) voor de uitvoering van de regeling Borgstelling Midden- en Kleinbedrijf Kredieten (€ 15,3 mln).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 4a Rekening-Courant Rijkshoofdboekhouding
 
 
 
 
 2.452.467
 
 
 
 
 
 Op de rekening-courant Rijkshoofdboekhouding is de financiële verhouding tussen EZ en de Rijksschatkist van het Ministerie van Financiën per 31 december 2016 geadministreerd. Het bedrag op de saldibalans is overeenkomstig de saldo opgave per 31 december 2016 van het Ministerie van Financiën.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 5 en 5a Begrotingsreserves
 
 
 
 
 1.833.895
 
 
 
 
 
 De Rekening-Courant RHB Begrotingsreserve is een meerjarige budgettaire voorziening die EZ aanhoudt op afzonderlijke rekening-couranten bij het Ministerie van Financiën.
 
 
 
 
 
 EZ maakt gebruik van de mogelijkheid om begrotingsreserves aan te houden. In het jaarverslag is bij de betreffende begrotingsartikelen informatie over deze reserves opgenomen eventueel aangevuld met relevante ontwikkelingen. De toevoegingen en onttrekkingen die respectievelijk ten laste of ten gunste van de begroting hebben plaatsgevonden worden in het jaarverslag toegelicht.
 
 Overzicht begrotingsreserves
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Begrotingsreserve
 
 
 Saldo 1-1-16
 
 
 Toevoegingen
 
 
 Onttrekkingen
 
 
 Saldo 31-12-16
 
 
 Artikel
 
 
 
 
 
 
 Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering
 
 
 10.044
 
 
 92
 
 
 
 10.136
 
 
 13
 
 
 
 
 Garantie Ondernemingsfinanciering
 
 
 53.111
 
 
 7.001
 
 
 
 60.112
 
 
 13
 
 
 
 
 Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)
 
 
 54.168
 
 
 4.465
 
 
 
 58.633
 
 
 13
 
 
 
 
 Groeifaciliteit
 
 
 17.000
 
 
 
 831
 
 
 16.169
 
 
 13
 
 
 
 
 Garantie MKB-faciliteiten
 
 
 9.000
 
 
 
 
 9.000
 
 
 13
 
 
 
 
 ECN verstrekte leningen
 
 
 6.600
 
 
 
 
 6.600
 
 
 14
 
 
 
 
 Aardwarmte
 
 
 21.958
 
 
 1.012
 
 
 1.230
 
 
 21.740
 
 
 14
 
 
 
 
 Duurzame energie
 
 
 1.077.786
 
 
 473.061
 
 
 77.000
 
 
 1.473.847
 
 
 14
 
 
 
 
 Landbouw
 
 
 24.872
 
 
 10.000
 
 
 6.800
 
 
 28.072
 
 
 16
 
 
 
 
 Visserij
 
 
 17.231
 
 
 1.425
 
 
 
 18.656
 
 
 16
 
 
 
 
 Borgstellingsfaciliteit
 
 
 22.162
 
 
 3.008
 
 
 11.635
 
 
 13.535
 
 
 16
 
 
 
 
 Apurement
 
 
 174.524
 
 
 8.003
 
 
 65.329
 
 
 117.198
 
 
 16
 
 
 
 
 Schatkistbankieren Groen Onderwijs
 
 
 138
 
 
 59
 
 
 
 197
 
 
 17
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 1.488.594
 
 
 508.126
 
 
 162.825
 
 
 1.833.895
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 6 Vorderingen buiten begrotingsverband
 
 
 
 
 731.276
 
 
 
 
 
 Onder de vorderingen buiten begrotingsverband zijn bedragen opgenomen die nog van derden moeten worden ontvangen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De vorderingen buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:
 
 
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 EU uitgaven ELGF
 
 
 613.059
 
 
 
 
 Voorraden in verband met interventie
 
 
 52.774
 
 
 
 
 Vorderingen inzake uitvoering POP 2
 
 
 25.707
 
 
 
 
 Opdrachten derden
 
 
 22.545
 
 
 
 
 EU uitgaven ELFPO POP 3
 
 
 11.851
 
 
 
 
 Vordering EU inzake dierziektebestrijding
 
 
 1.196
 
 
 
 
 Salarisvoorschotten
 
 
 835
 
 
 
 
 EU uitgaven ELFPO POP 2
 
 
 506
 
 
 
 
 Diverse
 
 
 2.803
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 731.276
 
 
 
 
 
 
 EU uitgaven ELGF
 De gelden die EZ voor het Europese fonds ELGF voorfinanciert betreffen de declaraties van de maanden november (16/10 – 30/11) en december. De gedeclareerde bedragen van deze maanden zijn in 2017 ontvangen respectievelijk in de maanden januari en februari. De navolgende tabel geeft inzicht in de totaalbedragen van uitgaven en ontvangsten met betrekking tot het ELGF van de jaren waarvan de jaaraangiften nog niet door de Europese Commissie zijn vastgesteld.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omschrijving
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 Restant ELGF vordering vorig boekjaar
 
 
 – 1.044
 
 
 
 
 
 Boekjaar 2016, in 2015 gerealiseerde uitgaven1Het boekjaar voor het ELGF loopt van 16 oktober tot en met 15 oktober van het volgende jaar. (+)
 
 
 201.237
 
 
 
 
 Vordering 31 december 2015
 
 
 200.193
 
 
 
 
 
 Boekjaar 2016, in 2016 gerealiseerde uitgaven (+)
 
 
 417.177
 
 
 
 
 
 Ontvangsten uit ELGF boekjaar 2016 (–/–)
 
 
 617.804
 
 
 
 
 
 Afrekening 2015 (+)
 
 
 1.044
 
 
 
 
 Te weinig ontvangen boekjaar 20162De jaardeclaratie is lager vastgesteld dan de maandelijkse gedeclareerde bedragen. Naar verwachting zal de Europese Commissie de jaaraangifte 2016 in 2017 definitief vaststellen en het te weinig ontvangen bedrag verrekenen.
 
 
 610
 
 
 
 
 
 Boekjaar 2017, in 2016 gerealiseerde uitgaven (+)
 
 
 612.449
 
 
 
 
 Vordering 31 december 2016
 
 
 
 613.059
 
 
 
 
 
 
 Voorraden in verband met interventie
 Op basis van EU verordening 1306/2013 voert RVO.nl interventiemaatregelen uit voor het reguleren van de landbouwmarkt. Deze maatregelen bestaan uit aankoop, opslag, vervoer en overdracht van voorraden, verkoop en andere vormen van afzet overeenkomstig de sectorale landbouwwetgeving en eerder genoemde verordening. Als gevolg van de uitvoering van deze maatregelen worden er voorraden aangehouden. De gepresenteerde waarde is het bedrag dat RVO.nl volgens specifieke berekeningen in de voorraden heeft gestoken. De voorraden betreffen momenteel melkpoeder. De door de EU te financieren bedragen van de kosten van openbare interventie wordt bepaald op basis van de jaarrekening van het betaalorgaan RVO.nl.
 
 
 
 
 
 
 
 Beginvooraad
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Aankopen magere melkpoeder
 
 
 52.778
 
 
 
 
 Verkopen
 
 
 0
 
 
 
 
 Waardeverminderingen
 
 
 4
 
 
 
 
 Eindvoorraad
 
 
 52.774
 
 
 
 
 
 Vorderingen inzake uitvoering POP 2
 RVO.nl voert de regelingen en projecten POP 2 (programma 2007 – 2013) uit die bij het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling declarabel zijn. Bij deze uitvoering is er ook sprake van financiering door derden zoals de provincies. Het betreffende bedrag zal RVO.nl bij de financiers in rekening brengen.
 Opdrachten derden
 RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt door publieke, particuliere en Europese organisaties. Het openstaande bedrag zal RVO.nl in rekening brengen bij de opdrachtgevers.
 
 EU uitgaven ELFPO POP 3
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omschrijving
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 Restant te vorderen vorig boekjaar
 
 
 927
 
 
 
 
 
 Boekjaar 2016, in 2015 gerealiseerde uitgaven (+)
 
 
 4.003
 
 
 
 
 Vordering 31 december 2015
 
 
 4.930
 
 
 
 
 
 Boekjaar 2016, in 2016 gerealiseerde uitgaven (+)
 
 
 29.525
 
 
 
 
 
 Ontvangsten uit ELFPO boekjaar 2016 (–/–)
 
 
 34.450
 
 
 
 
 Te vorderen boekjaar 20161Naar verwachting zal de Europese Commissie de jaaraangifte 2016 in 2017 definitief vaststellen en het te vorderen bedrag verrekenen.
 
 
 5
 
 
 
 
 
 Boekjaar 2017, in 2016 gerealiseerde uitgaven (+)
 
 
 11.846
 
 
 
 
 Vordering 31 december 2016
 
 
 
 11.851
 
 
 
 
 
 
 Vordering EU inzake dierziektebestrijding
 Vordering op EU inzake uitvoering dierziektebestrijding (salmonella, BSE).
 Salarisvoorschotten
 Dit betreft vooruitbetalingen aan personeel inzake salarissen en diverse vergoedingen in afwachting van definitieve verrekening.
 
 EU uitgaven ELFPO POP 2
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omschrijving
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 Restant ELFPO schuld vorig boekjaar
 
 
 28.356
 
 
 
 
 
 Ontvangsten uit ELFPO
 (eindafrekening) (–/–)
 
 
 27.850
 
 
 
 
 Vordering 31 december 2016
 
 
 
 506
 
 
 
 
 
 
 De definitieve jaaraangifte POP 2 is in 2016 opgesteld.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 7 Schulden buiten begrotingsverband
 
 
 
 
 212.247
 
 
 
 
 
 Onder de schulden buiten begrotingsverband zijn de bedragen opgenomen die nog ten gunste van derden moeten worden gebracht.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De schulden buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:
 
 
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten derden
 
 
 101.330
 
 
 
 
 Vereffeningsorganisatie Product- en Bedrijfschappen
 
 
 59.359
 
 
 
 
 ELFPO werkkapitaal
 
 
 22.959
 
 
 
 
 Contante waarborgen RVO
 
 
 5.677
 
 
 
 
 Voorschotten inzake het Europees Visserijfonds
 
 
 4.771
 
 
 
 
 Voorschotten provincies inzake POP3
 
 
 4.410
 
 
 
 
 RVO af te dragen gelden aan derden
 
 
 3.151
 
 
 
 
 Diverse
 
 
 10.590
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 212.247
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten derden
 RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt door publieke, particuliere en Europese organisaties. RVO.nl zal de betreffende gelden overeenkomstig opdracht of overeenkomst aan begunstigden verstrekken.
 Vereffeningsorganisatie Product- en Bedrijfschappen
 Per 1 januari 2015 is de vereffening van de Product- en Bedrijfschappen onder verantwoordelijkheid van EZ gebracht. Voor de uitvoering van de vereffeningstaken is de vereffeningsorganisatie PBO opgericht. Deze organisatie voert de administraties van de voormalige schappen en beheert daarbij ook de bankrekeningen.
 ELFPO werkkapitaal
 Het plattelands ontwikkelingsprogramma 2014–2020 voor Nederland heeft de Europese Commissie in 2014 goedgekeurd. Als gevolg van deze goedkeuring heeft de Europese Commissie aan EZ werkkapitaal voor de uitvoering van POP 3 beschikbaar gesteld overeenkomstig verordening (EU) Nr. 1306/2014. Bij de afsluiting van POP3 zal deze voorfinanciering door commissie worden verrekend.
 Contante waarborgen RVO.nl
 RVO.nl ontvangt per bank gelden van het bedrijfsleven als zekerheidsstelling voor in- en uitvoercertificaten. Als aan de voorwaarden van de certificering is voldaan dan betaalt RVO.nl op verzoek van de belanghebbende de bedragen terug.
 Voorschotten inzake het Europees Visserijfonds
 Dit betreft door RVO.nl van de EU ontvangen voorschotten met betrekking tot het Europees Visserijfonds.
 Voorschotten provincies inzake POP3
 In 2013 heeft RVO.nl POP-regelingen uitgevoerd die vanwege overschrijding van bestedingslimieten nog niet bij de Europese Commissie declarabel waren. De provincies hebben destijds de financiering van het deel van de Europese Commissie voor hun rekening genomen. Na goedkeuring van de wijziging van de bestedingslimieten heeft RVO.nl in 2014 de betreffende uitgaven alsnog gedeclareerd bij de Europese Commissie. Na voldoening van de laatste facturen van POP2 door RVO.nl blijft er een bedrag van € 4,4 mln over. RVO.nl overlegt met de provincies de mogelijkheden om het resterende bedrag in te zetten bij de uitvoering van POP3.
 RVO.nl af te dragen gelden aan derden
 Door RVO.nl geinde bedragen voor derden. Deze dienen nog verrekend te worden, het betreft onder andere het Europees Octrooibureau (EOB).
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 10 Vorderingen
 
 
 
 
 4.292.334
 
 
 
 
 
 De vorderingen hebben betrekking op nog te ontvangen bedragen voor de begroting van EZ.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Direct opeisbare vorderingen
 
 
 223.941
 
 
 
 
 Op termijn opeisbare vorderingen
 
 
 518.710
 
 
 
 
 Geconditioneerde vorderingen
 
 
 3.549.683
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 4.292.334
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Direct opeisbare vorderingen per 31 december 2016:
 
 
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 Vorderingen inzake uitvoering beleid
 
 
 173.619
 
 
 
 
 Opgelegde boetes ACM
 
 
 41.101
 
 
 
 
 Diverse
 
 
 9.220
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 223.941
 
 
 
 
 
 
 Vorderingen inzake uitvoering beleid
 EZ heeft vorderingen opgelegd voortkomend uit subsidie vaststellingen van diverse regelingen en het verstrekken van vergunningen en heffingen voor diverse economische activiteiten.
 Opgelegde boetes ACM
 Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft ACM boetes opgelegd.
 
 
 
 
 
 
 
 Op termijn opeisbare vorderingen per 31 december 2016:
 
 
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 Kredietregelingen RVO
 
 
 268.477
 
 
 
 
 Leningen
 
 
 226.898
 
 
 
 
 Opgelegde boetes ACM
 
 
 23.312
 
 
 
 
 Diverse
 
 
 22
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 518.710
 
 
 
 
 
 
 Kredietregelingen RVO.nl
 RVO.nl voert regelingen uit waarbij kredieten beschikbaar worden gesteld voor ontwikkelingen en innovatie op het gebied van technologie, nieuwe producten etc. Voor het terugbetalen van deze kredieten zijn betalingsregelingen getroffen. Dit geldt ook voor een aantal vorderingen die voortkomen uit subsidie vaststellingen van diverse regelingen en verstrekte vergunningen en heffingen.
 Leningen
 De leningen kunnen als volgt geworden gespecificeerd:
 
 
 
 
 
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 Wageningen Universiteit / Stichting DLO
 
 
 75.464
 
 
 
 
 Microkrediet Nederland
 
 
 46.698
 
 
 
 
 Energieonderzoek Centrum Nederland
 
 
 38.008
 
 
 
 
 NV Industriebank Limburgse Ontwikkelings- en Investeringsmaatschappij
 
 
 20.882
 
 
 
 
 Biopartner
 
 
 13.524
 
 
 
 
 Pallas
 
 
 11.646
 
 
 
 
 Nedermaas
 
 
 8.542
 
 
 
 
 Marin
 
 
 6.807
 
 
 
 
 Diverse
 
 
 5.327
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 226.898
 
 
 
 
 
 
 Opgelegde boetes ACM
 Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft ACM boetes opgelegd. Voor deze vorderingen zijn door ACM betalingsregelingen getroffen.
 
 
 
 
 
 
 
 De geconditioneerde vorderingen per 31 december 2016:
 
 
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 Gestelde zekerheden
 
 
 1.990.676
 
 
 
 
 Geconditioneerde vorderingen
 
 
 577.026
 
 
 
 
 Bureau Beheer Landbouwgronden
 
 
 357.731
 
 
 
 
 BBMKB
 
 
 289.899
 
 
 
 
 Kredietregelingen
 
 
 255.724
 
 
 
 
 Garantie Ondernemingsfinanciering
 
 
 56.453
 
 
 
 
 Diverse
 
 
 22.174
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 3.549.683
 
 
 
 
 
 
 Gestelde zekerheden
 Dit betreffen zekerheden die bij de uitvoering van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de EU worden gevraagd. De uitvoering hiervan vindt plaats bij RVO.nl.
 Geconditioneerde vorderingen
 De geconditioneerde vorderingen kunnen als volgt worden gespecificeerd:
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 Nederlandse Defensie Industrie
 
 
 442.083
 
 
 
 
 Participatiemaatschappij Oost Nederland NV
 
 
 58.073
 
 
 
 
 ECN
 
 
 40.000
 
 
 
 
 NV NOM
 
 
 13.040
 
 
 
 
 STW
 
 
 8.100
 
 
 
 
 United Nations Univesity
 
 
 6 807
 
 
 
 
 Provincie Noord-Brabant
 
 
 2.567
 
 
 
 
 TRN Toerisme Recreatie Nederland
 
 
 1 500
 
 
 
 
 Diverse
 
 
 4.856
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 577.026
 
 
 
 
 
 
 Bureau Beheer Landbouwgronden
 Het saldo van de landbouwgronden bestaat voornamelijk uit een langlopend renteloos voorschot van EZ aan het Bureau Beheer Landbouwgronden (BBL) van € 45 mln waarvoor door het BBL gronden zijn verworven die na doorlevering door het Bureau aan eindbeheerders leiden tot doelrealisatie. Daarnaast is er een bedrag van € 289 mln nog te vorderen uit hoofde van landinrichtingsrente door grondeigenaren te betalen in afgesloten landinrichtingsprojecten, welke in het algemeen in 26 jaar worden geïnd. Voorts heeft RVO.nl nog € 23 mln te vorderen uit hoofde van nog niet afgesloten landinrichtingsprojecten.
 BBMKB
 Op basis van het besluit Borgstelling Midden- en Kleinbedrijf (BBMKB) verstrekken deelnemende banken krediet aan een ondernemer onder garantie (borgstelling) van de Staat. Op het moment dat de bank de garantie aanspreekt betaalt RVO.nl de claim uit aan de bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO.nl een vordering op de onderneming die wordt opgenomen in de debiteurenadministratie. De bank heeft conform de regeling een volgplicht. Wanneer een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt de bank dit ter beoordeling voor aan RVO.nl. Na instemming van RVO.nl zorgt de bank voor afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO.nl toekomende bedrag over.
 Kredietregelingen
 RVO.nl voert een aantal regelingen uit waarbij kredieten voor diverse beleidsdoelstellingen beschikbaar worden gesteld. Het gaat hier onder andere om kredieten voor technische ontwikkeling, elektronische diensten ontwikkeling, milieugerichte productontwikkeling, technische ontwikkelingsprojecten, startende ondernemingen en vroege fase financiering. De aanvragers kunnen een vooraf overeengekomen tijd over deze kredieten beschikken en betalen de kredieten terug als bepaalde verwachte ontwikkelingen en of condities zich hebben voorgedaan zoals het behalen bepaalde omzet, winst, rendementen, aandelenverkoop.
 Garantie Ondernemingsfinanciering
 Met deze regeling worden ondernemers in staat gesteld om bankleningen te verkrijgen zodat ondernemen mogelijk blijft. EZ staat garant voor middelgrote en grote leningen waardoor het risico voor de bank op de bedrijfsfinanciering kleiner wordt. Bij aanspraak van de bank op de garantie betaalt RVO.nl de bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO.nl een vordering op de onderneming die wordt opgenomen in de debiteurenadministratie. Wanneer een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt de bank dit ter beoordeling voor aan RVO.nl. Na instemming van RVO.nl zorgt de bank voor afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO.nl toekomende bedrag over.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 11 Schulden
 
 
 
 
 Nihil
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 12 Voorschotten
 
 
 
 
 8.471.675
 
 
 
 
 
 Voorschotten zijn bedragen die aan derden zijn betaald vooruitlopend op later definitief vast te stellen of af te rekenen bedragen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Beleidsartikelen
 
 
 2012
 en eerder
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 
 
 11
 
 
 Goed functionerende economie en markten
 
 
 818
 
 
 1.226
 
 
 825
 
 
 153.949
 
 
 164.516
 
 
 321.333
 
 
 
 
 12
 
 
 Een sterk innovatievermogen
 
 
 192.824
 
 
 109.482
 
 
 200.019
 
 
 201.742
 
 
 375.189
 
 
 1.079.255
 
 
 
 
 13
 
 
 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 57.033
 
 
 55.752
 
 
 27.174
 
 
 29.560
 
 
 175.673
 
 
 345.192
 
 
 
 
 14
 
 
 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 2.302.998
 
 
 483.046
 
 
 565.251
 
 
 654.422
 
 
 1.041.670
 
 
 5.047.387
 
 
 
 
 15
 
 
 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 428
 
 
 1.913
 
 
 2.341
 
 
 
 
 16
 
 
 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 55.038
 
 
 19.279
 
 
 25.848
 
 
 23.912
 
 
 195.423
 
 
 319.500
 
 
 
 
 17
 
 
 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 
 
 36.865
 
 
 19.612
 
 
 17.274
 
 
 20.066
 
 
 24.739
 
 
 118.556
 
 
 
 
 18
 
 
 Natuur en regio
 
 
 392.799
 
 
 132.244
 
 
 94.221
 
 
 82.489
 
 
 114.365
 
 
 816.119
 
 
 
 
 19
 
 
 Toekomstfonds
 
 
 71.322
 
 
 46.272
 
 
 50.631
 
 
 63.381
 
 
 117.662
 
 
 349.268
 
 
 
 
 Buiten begrotingsverband
 
 
 9.429
 
 
 1.282
 
 
 7.259
 
 
 9.796
 
 
 44.957
 
 
 72.724
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 3.119.128
 
 
 868.195
 
 
 988.501
 
 
 1.239.745
 
 
 2.256.105
 
 
 
 8.471.675
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Verloop van de voorschotten gedurende het dienstjaar 2016
 
 
 Bedrag
 
 
 
 
 
 
 Beginstand 1 januari 2016
 
 
 8.491.488
 
 
 
 
 Verstrekte voorschotten
 
 
 2.370.589
 
 
 
 
 Eindafgerekende voorschotten
 
 
 2.390.402
 
 
 
 
 Eindstand 31 december 2016
 
 
 
 8.471.675
 
 
 
 
 
 
 De mutaties buiten begrotingsverband hebben betrekking op voorschotten die namens EZ zijn verstrekt maar waarvan financiering door derden plaatsvindt. De voorschotten die verstrekt zijn door EZ namens de volgende opdrachtgevers zijn niet in de openstaande voorschotten buiten begrotingsverband meegenomen:
 
 
 •
 Ministerie van Binnenlandse Zaken;
 
 
 •
 Ministerie van Infrastructuur en Milieu;
 
 
 •
 Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid;
 
 
 •
 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
 
 
 •
 Ministerie van Buitenlandse Zaken;
 
 
 •
 Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap;
 
 
 •
 De provincies;
 
 
 •
 De Europese Commissie.
 
 
 In verband met de introductie van beleidsartikel 15 (Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen), welke voorheen opgenomen was in artikel 14, zijn de beginstanden per artikel niet gelijk aan de eindstanden van de jaarrekening 2015.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 13 Garantieverplichtingen
 
 
 
 
 4.443.369
 
 
 
 
 
 
 
 De garantieverplichtingen zijn voorwaardelijke financiële verplichtingen. Deze verplichtingen komen op een later moment tot betaling als bij de wederpartij die de garantie heeft ontvangen zich bepaalde omstandigheden voordoen, bijvoorbeeld een bepaald risico of een onzekere gebeurtenis.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Beleidsartikelen
 
 
 Stand per 01-01-2016
 
 
 In 2016 aangegaan +
 
 
 Bijstellingen –/–
 
 
 Uitgaven
 –/–
 
 
 Stand per 31-12-2016
 
 
 
 
 
 
 11
 
 
 Goed functionerende economie en markten
 
 
 50.000
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 50.000
 
 
 
 
 13
 
 
 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 2.671.185
 
 
 851.655
 
 
 798.148
 
 
 43.085
 
 
 2.681.607
 
 
 
 
 14
 
 
 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 1.011.714
 
 
 28.900
 
 
 97.471
 
 
 1.204
 
 
 941.939
 
 
 
 
 16
 
 
 Concurrerende duurzame veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 323.096
 
 
 37.690
 
 
 38.330
 
 
 3.644
 
 
 318.812
 
 
 
 
 17
 
 
 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 
 
 63.010
 
 
 7.000
 
 
 2.585
 
 
 0
 
 
 67.424
 
 
 
 
 18
 
 
 Natuur en regio
 
 
 399.689
 
 
 0
 
 
 16.104
 
 
 0
 
 
 383.585
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 4.518.694
 
 
 
 
 925.245
 
 
 
 
 952.638
 
 
 
 
 47.934
 
 
 
 
 4.443.369
 
 
 
 
 
 
 Onder de post garantieverplichtingen zijn ook opgenomen de garantieverplichtingen die vallen onder het domein van het schatkistbankieren van het Ministerie van Financiën. Dit is aan de orde bij de artikelen 11, 14 (COVA) en 17.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 14 Andere verplichtingen
 
 
 
 
 37.900.833
 
 
 
 
 
 Het gaat hier om financiële verplichtingen ten opzichte van een wederpartij die op een later moment tot betaling leiden. Indien de wederpartij alle gestelde voorwaarden nakomt zal de verplichting volledig tot betaling komen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Beleidsartikelen
 
 
 Stand per 01-01-2016
 
 
 In 2016 aangegaan
 
 
 Negatieve bijstelling
 –/–
 
 
 Uitgaven
 –/–
 
 
 Stand per 31-12-2016
 
 
 
 
 
 
 11
 
 
 Goed functionerende economie en markten
 
 
 12.184
 
 
 193.012
 
 
 218
 
 
 194.203
 
 
 10.775
 
 
 
 
 12
 
 
 Een sterk innovatievermogen
 
 
 801.114
 
 
 505.875
 
 
 23.697
 
 
 527.689
 
 
 755.602
 
 
 
 
 13
 
 
 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 161.775
 
 
 211.657
 
 
 9.065
 
 
 235.483
 
 
 128.884
 
 
 
 
 14
 
 
 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 21.661.341
 
 
 17.485.600
 
 
 2.296.421
 
 
 1.823.419
 
 
 35.027.101
 
 
 
 
 15
 
 
 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen
 
 
 1.210
 
 
 23.005
 
 
 138
 
 
 8.469
 
 
 15.607
 
 
 
 
 16
 
 
 Concurrerende, duurzame veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 261.706
 
 
 636.209
 
 
 41.085
 
 
 638.573
 
 
 218.257
 
 
 
 
 17
 
 
 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 
 
 763.388
 
 
 815.287
 
 
 1.826
 
 
 809.102
 
 
 767.747
 
 
 
 
 18
 
 
 Natuur en regio
 
 
 264.020
 
 
 195.168
 
 
 9.401
 
 
 222.060
 
 
 227.727
 
 
 
 
 19
 
 
 Toekomstfonds
 
 
 371.886
 
 
 166.590
 
 
 5.490
 
 
 125.418
 
 
 407.568
 
 
 
 
 40
 
 
 Apparaat
 
 
 0
 
 
 423.578
 
 
 0
 
 
 423.578
 
 
 0
 
 
 
 
 Buiten begrotingsverband
 
 
 332.254
 
 
 112.691
 
 
 16.069
 
 
 87.311
 
 
 341.564
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 24.630.876
 
 
 
 
 20.768.671
 
 
 
 
 2.403.411
 
 
 
 
 5.095.303
 
 
 
 
 37.900.833
 
 
 
 
 
 
 
 Voor de andere verplichtingen is voor wat betreft het onderdeel buiten begrotingsverband dezelfde verantwoordingswijze toegepast als bij de openstaande voorschotten.
 In verband met de introductie van beleidsartikel 15 (Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen), welke voorheen opgenomen was in artikel 14, zijn de beginstanden per artikel niet gelijk aan de eindstanden van de jaarrekening 2015.
 
 Niet uit de balans blijkende verplichtingen
 
 De Rijksbegrotingsvoorschriften 2017 gaan in op Niet uit de saldibalans blijkende bestuurlijke verplichtingen. Dit zijn onder meer bestuursovereenkomsten of bestuursconvenanten die afgesloten worden tussen het Rijk en derden, bijvoorbeeld decentrale overheden, functionele overheden of belangenorganisaties. Dergelijke bestuurlijke verplichtingen worden alleen voor het deel waarvoor een juridische verplichting is aangegaan opgenomen in de saldibalans. Tot het moment waarop een juridische verplichting wordt aangegaan, zijn deze bestuurlijke verplichtingen nog niet administratief vastgelegd. De interne controle borgt echter dat de financiele gevolgen bekend zijn voordat een bestuurlijke overeenkomst wordt ondertekend. De uitgaven die het gevolg zijn van deze bestuurlijke verplichtingen kunnen op dat moment worden geraamd, en afhankelijk van het bedrag, toegelicht bij het betreffende begrotingsartikel en in kamerbrieven over het betreffende onderwerp. Op deze wijze wordt geborgd dat de financiele gevolgen van bestuurlijke afspraken niet alleen beleidsmatig, maar ook budgettair, door de Tweede Kamer kunnen worden geautoriseerd, ook al vindt de vastlegging van de verplichting pas op een later moment plaats.
 In dit kader is het «Convenant financiering bestrijding besmettelijke dierziekten 2015–2019» relevant. Hierin zijn plafondbedragen afgesproken tot waaraan een sector bijdraagt aan de preventie- en bestrijdingskosten van dierziekten. De bestrijdings- en preventiekosten die uitstijgen boven deze plafondbedragen worden gedragen door de overheid. Omdat er in het convenant geen maximale bijdrage voor de overheid is afgesproken, kan er geen totaalbedrag genoemd worden voor de niet uit de balans blijkende verplichtingen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 15 Deelnemingen
 
 
 
 
 1.389.073
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De specificatie van de deelnemingen van EZ is als volgt:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Naam
 
 
 Nominaal
 
 
 Betaald
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ultimo 2015
 
 
 Ultimo 2016
 
 
 Ultimo 2015
 
 
 Ultimo 2016
 
 
 Deeln.%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 N.V. NOM
 
 
 51.880
 
 
 25.950
 
 
 51.880
 
 
 25.950
 
 
 
 50,0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 N.V. BOM
 
 
 16.587
 
 
 16.587
 
 
 18.524
 
 
 20.501
 
 
 
 57,6
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 N.V. Zuidvleugel
 
 
 10.000
 
 
 10.000
 
 
 10.000
 
 
 10.000
 
 
 
 33,1
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 N.V. LIOF
 
 
 50.373
 
 
 26.625
 
 
 50.373
 
 
 26.625
 
 
 
 49,9
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 GasTerra B.V.
 
 
 18.000
 
 
 18.000
 
 
 18.000
 
 
 18.000
 
 
 
 10
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 EBN NV
 
 
 128.138
 
 
 128.138
 
 
 1.242.281
 
 
 1.242.281
 
 
 
 100
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Oost N.V.
 
 
 32.751
 
 
 32.751
 
 
 45.716
 
 
 45.716
 
 
 
 55,9
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 307.729
 
 
 258.051
 
 
 1.436.773
 
 
 
 1.389.073
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 11.
 WNT-VERANTWOORDING 2016 – MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN
 
 De Wet normering topinkomens (WNT) bepaalt dat de bezoldiging en eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen en gewezen topfunctionarissen in de publieke en semi-publieke sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het financieel jaarverslag. Deze publicatieplicht geldt tevens voor topfunctionarissen die bij een WNT-instelling geen – al dan niet fictieve – dienstbetrekking hebben of hadden. Daarnaast moeten van niet-topfunctionarissen de bezoldiging en/of eventuele ontslaguitkeringen (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien deze het wettelijk maximum te boven gaan. Niet-topfunctionarissen zonder dienstverband vallen echter buiten de reikwijdte van de wet.
 Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op onderstaande functionarissen. De bezoldigingsgegevens van de leden van de Top Management Groep zijn opgenomen in het jaarverslag van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het wettelijk bezoldigingsmaximum bedraagt in 2016 € 179.000.
 In artikel 10b van de Beleidsregels WNT 2017 is bepaald dat er geen toezicht of handhaving zal plaatsvinden op de naleving van de publicatieplicht van uitkeringen wegens beëindiging dienstverband aan niet-topfunctionarissen voortvloeiend uit contractovername door een mobiliteitsbureau. In 2016 is namelijk gebleken dat voor deze categorie de volledige uitvoering van de wettelijke bepalingen bij een aantal instellingen op korte termijn niet mogelijk is. Accountants hoeven in dat geval op dit onderdeel van de financiële verslagen ook geen controle uit te voeren (niet op volledigheid en niet op juistheid). Het inventariseren van de contractovernames en de daarmee gemoeide uitkeringen aan niet-topfunctionarissen in 2016 is om die reden achterwege gelaten.
 
 Bezoldiging van Topfunctionarissen en gewezen topfunctionarissen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Naam instelling
 
 
 Naam (gewezen)
 topfunctionaris
 
 
 Functie
 
 
 Datum aanvang
 dienstverband
 (indien van toepassing)Aard functie
 
 
 Datum einde
 dienstverband
 (indien van toepassing)
 
 
 Omvang
 dienstverband (fte)
 
 
 Op externe inhuur-basis
 (nee; <= 12 kalendermnd; > 12 kalendermnd)
 
 
 Beloning
 
 
 Onkostenvergoedingen
 (belast)
 
 
 Voorzieningen
 t.b.v. beloningen
 betaalbaar op
 termijn
 
 
 Totale bezoldiging
 in 2016
 
 
 Persoonlijk
 WNT-maximum
 
 
 Motivering (indien overschrijding)
 
 
 
 
 
 
 ACM Bestuur
 
 
 C.A. Fonteijn
 
 
 Voorziter RVB
 
 
 
 
 1,00
 
 
 nee
 
 
 194.273
 
 
 6.503
 
 
 16.808
 
 
 217.584
 
 
 179.000
 
 
 *1,2
 
 
 
 
 ACM Bestuur
 
 
 F.J.H. Don
 
 
 Bestuurslid
 
 
 
 
 0,89
 
 
 nee
 
 
 139.644
 
 
 6.496
 
 
 14.182
 
 
 160.322
 
 
 159.310
 
 
 *1,2
 
 
 
 
 ACM Bestuur
 
 
 J.G. Vegter
 
 
 Bestuurslid
 
 
 
 1-9-2016
 
 
 1,00
 
 
 nee
 
 
 111.320
 
 
 4.331
 
 
 10.320
 
 
 125.971
 
 
 119.170
 
 
 *3
 
 
 
 
 Grondkamer Oost
 
 
 Aalberts W.J
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 10.903
 
 
 
 
 10.903
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuidwest
 
 
 Akkermans, J.H.M.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 4.140
 
 
 
 
 4.140
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 Bakker R
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 3.872
 
 
 
 
 3.872
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuidwest
 
 
 Bassa, D.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 4.400
 
 
 
 
 4.400
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Oost
 
 
 Bouman, H.B.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 9.275
 
 
 
 
 9.275
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Oost
 
 
 Broekhof FA
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 3.197
 
 
 
 
 3.197
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Oost
 
 
 Brongers, P.J.F
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 4.795
 
 
 
 
 4.795
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noord
 
 
 Burgsteden, AG van
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 4.480
 
 
 34
 
 
 
 4.514
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuid
 
 
 Coppens, C.A.A.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 6.658
 
 
 120
 
 
 
 6.778
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 Daniëls, M.M.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 2.400
 
 
 
 
 2.400
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuidwest
 
 
 Eijk, P.J. van der
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 4.509
 
 
 
 
 4.509
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuidwest
 
 
 Gaanderse JA
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 5.431
 
 
 
 
 5.431
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 Giesen, S.H.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 7.804
 
 
 
 
 7.804
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Kamer voor de binnenvisserij
 
 
 Gils, W.M.A. van
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 2.320
 
 
 
 
 2.320
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuidwest
 
 
 Habben Jansen, C.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 10.992
 
 
 
 
 10.992
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Kamer voor de binnenvisserij
 
 
 Hoetmer, R.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 2.280
 
 
 
 
 2.280
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Kamer voor de binnenvisserij
 
 
 Holtman, H.J
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 1.840
 
 
 
 
 1.840
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noord
 
 
 Idsardi J
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 5.114
 
 
 27
 
 
 
 5.141
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuid
 
 
 Janssen, H.G.J.M.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 6.616
 
 
 68
 
 
 
 6.684
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noord
 
 
 Keurentjes F.A.M.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 1.840
 
 
 14
 
 
 
 1.854
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 Knook, N.G.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 2.916
 
 
 
 
 2.916
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuid
 
 
 Krekels P.H.J.
 
 
 deskundige
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuid
 
 
 Kreij JL van
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 8.192
 
 
 54
 
 
 
 8.246
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noord
 
 
 Krikke A
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 5.233
 
 
 27
 
 
 
 5.260
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuidwest
 
 
 Kubber, F. de
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 5.835
 
 
 
 
 5.835
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuid
 
 
 Kuppens, M.H.W.
 
 
 deskundige
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noord
 
 
 Leeuw R de
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 2.440
 
 
 16
 
 
 
 2.456
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Kamer voor de binnenvisserij
 
 
 Leliveld, C.C.L.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 1.434
 
 
 
 
 1.434
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 Lips, A.J.J.
 
 
 deskundige
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Kamer voor de binnenvisserij
 
 
 Lok, S.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 760
 
 
 
 
 760
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Kamer voor de binnenvisserij
 
 
 Michielsen, A.F.M.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 1.440
 
 
 
 
 1.440
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Oost
 
 
 Nuyl, M.R. te
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 2.200
 
 
 
 
 2.200
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuid
 
 
 Nijpjes, F.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 7.280
 
 
 9
 
 
 
 7.289
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuidwest
 
 
 Oostdam J.J.H.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 7.392
 
 
 
 
 7.392
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noord
 
 
 Panman RG
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 5.636
 
 
 14
 
 
 
 5.650
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 Reinders Folmer, P.H.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 3.720
 
 
 5
 
 
 
 3.725
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 Roomen, A.H.M. van
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 5.592
 
 
 
 
 5.592
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 Schenk, D.
 
 
 deskundige
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Oost
 
 
 Schoorlemmer, B.F.M.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 9.640
 
 
 
 
 9.640
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Kamer voor de binnenvisserij
 
 
 Tiesinga, H.L.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 2.440
 
 
 
 
 2.440
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuid
 
 
 Tuyl M.J.J. van
 
 
 deskundige
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 Tijsseling, H.G.
 
 
 deskundige
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Kamer voor de binnenvisserij
 
 
 Veenstra, G.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 1.640
 
 
 
 
 1.640
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuidwest
 
 
 Vriend C.P.M.
 
 
 deskundige
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuid
 
 
 Wersch, H.J.M. van
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 514
 
 
 
 
 514
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 Willemink, J.H.
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 2.876
 
 
 11
 
 
 
 2.887
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Kamer voor de binnenvisserij
 
 
 Wit, A. de
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,07
 
 
 nee
 
 
 1.960
 
 
 
 
 1.960
 
 
 12.530
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noord
 
 
 T.K. Hoogslag
 
 
 Voorzitter
 
 
 
 
 0,29
 
 
 nee
 
 
 26.228
 
 
 
 3.690
 
 
 29.917
 
 
 51.910
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noord, Oost, Zuid,Zuidwest en Noordwest
 
 
 D. Ozdemir
 
 
 Secretaris
 
 
 
 
 1,00
 
 
 nee
 
 
 57.439
 
 
 
 7.299
 
 
 64.738
 
 
 179.000
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noord, zuid en Zuidwest en plv. secr. Oost
 
 
 C.M. Lubbers
 
 
 Secretaris
 
 
 
 
 1,09
 
 
 nee
 
 
 86.150
 
 
 405
 
 
 11.807
 
 
 98.362
 
 
 179.000
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest, Oost en Kamer voor de Binnenvisserij en plv.secr. Noord, Zuid en Zuidwest
 
 
 G.J.M. Krekel
 
 
 Secretaris
 
 
 
 
 1,00
 
 
 nee
 
 
 81.643
 
 
 462
 
 
 11.266
 
 
 93.371
 
 
 179.000
 
 
 
 
 
 Grondkamer Oost
 
 
 J.K.B. van Daalen
 
 
 Voorzitter
 
 
 
 
 0,29
 
 
 nee
 
 
 26.228
 
 
 
 3.690
 
 
 29.917
 
 
 51.910
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuid
 
 
 J.P.M. van der Ham
 
 
 Voorzitter
 
 
 
 
 0,29
 
 
 nee
 
 
 26.228
 
 
 
 3.690
 
 
 29.917
 
 
 51.910
 
 
 
 
 
 Grondkamer Zuidwest
 
 
 H.A. Witsiers
 
 
 Voorzitter
 
 
 
 
 0,29
 
 
 nee
 
 
 26.228
 
 
 
 3.690
 
 
 29.917
 
 
 51.910
 
 
 
 
 
 Kamer voor de Binnenvisserij
 
 
 L.W.Bartelse
 
 
 Voorzitter
 
 
 
 
 0,29
 
 
 nee
 
 
 26.228
 
 
 
 3.690
 
 
 29.917
 
 
 51.910
 
 
 
 
 
 Grondkamer Noordwest
 
 
 J.M.Jaarsveld
 
 
 Voorzitter
 
 
 42.036
 
 
 
 0,29
 
 
 nee
 
 
 26.775
 
 
 
 3.682
 
 
 30.457
 
 
 51.910
 
 
 
 
 
 Centrale Commissie Dierproeven
 
 
 L. J.Hellebrekers
 
 
 Voorzitter
 
 
 
 
 0,22
 
 
 nee
 
 
 24.401
 
 
 –
 
 
 
 24.401
 
 
 39.738
 
 
 
 
 
 Centrale Commissie Dierproeven
 
 
 B.Blaauboer
 
 
 Vice-voorzitter
 
 
 
 
 0,11
 
 
 nee
 
 
 11.190
 
 
 
 
 11.190
 
 
 19.869
 
 
 
 
 
 Centrale Commissie Dierproeven
 
 
 E.N.Stassen
 
 
 Lid
 
 
 
 
 0,11
 
 
 nee
 
 
 11.190
 
 
 147
 
 
 
 11.337
 
 
 19.869
 
 
 
 
 
 Centrale Commissie Dierproeven
 
 
 F.A. Klatter
 
 
 Lid
 
 
 
 
 0,11
 
 
 nee
 
 
 11.190
 
 
 139
 
 
 
 11.329
 
 
 19.869
 
 
 
 
 
 Centrale Commissie Dierproeven
 
 
 T.Rijnders
 
 
 Lid
 
 
 
 
 0,11
 
 
 nee
 
 
 11.190
 
 
 
 
 11.190
 
 
 19.869
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen *4
 
 
 L.van Vloten- Doting
 
 
 Voorzitter
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 17.180
 
 
 
 
 17.180
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 C.J.A. Groenewoud
 
 
 Secretaris
 
 
 
 
 0,90
 
 
 nee
 
 
 68.458
 
 
 613
 
 
 14.116
 
 
 83.187
 
 
 161.100
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 C.M.M.van Winden
 
 
 Vice-voorzitter
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 1.000
 
 
 232
 
 
 
 1.232
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 W.T.M van de Arend
 
 
 lid
 
 
 
 31-1-2016
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 200
 
 
 41
 
 
 
 241
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 J.J.M. Dons
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 1.000
 
 
 0
 
 
 
 1.000
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 V.B.W. Cornelissen
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 0
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 R.G.F.Visser
 
 
 Vice-voorzitter
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 1.000
 
 
 0
 
 
 
 1.000
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 E.T. Lammerts van Bueren
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 800
 
 
 50
 
 
 
 850
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 H. van der Haar
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 1.000
 
 
 167
 
 
 
 1.167
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 G.J.P. Jansen
 
 
 Vice-voorzitter
 
 
 
 31-1-2016
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 0
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 G.A.A.M. Meijerink
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 1.000
 
 
 270
 
 
 
 1.270
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 P.M. Sangers
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 600
 
 
 0
 
 
 
 600
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 A.J.H. Willems
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 600
 
 
 63
 
 
 
 663
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 Raad voor Plantenrassen
 
 
 D. Kasse
 
 
 lid
 
 
 
 
 0,10
 
 
 nee
 
 
 1.000
 
 
 108
 
 
 
 1.108
 
 
 17.900
 
 
 
 
 
 
 1. WNT-grens van € 179.000 geldt voor mensen die vanaf 1-1-2015 in dienst zijn getreden. Voor wie vóór 2013 al in dienst was dan wel met wie vóór 2013 afspraken zijn gemaakt, geldt overgangsrecht.
 2. Voor bestuursleden Fonteijn en Don geldt overgangsrecht; zij zijn vóór 2013 in dienst getreden. Dit duurt 7 jaar (2013 tot en met 2019). In de eerste 4 jaar (2013 tot en met 2016) hoeft nog geen daling van de bezoldiging te worden doorgevoerd, in de 3 jaar daarna (2017 tot en met 2019) wel, maar nog niet tot 100% van de norm. Voor daling naar 100% kan nog 2 jaar worden gebruikt (2020 en 2021). Betekent dat beiden pas per 2022 op 100% moeten zitten, die op dit moment € 179.000 is.
 3. Bestuurslid Vegter is per 1 september 2016 uit dienst getreden. Hierdoor bedraagt haar maximum WNT-norm € 119.170. Een bedrag van € 26.227,23 aan opgebouwde vakantie-uitkering en 13e maand over 2015 is in 2016 aan haar uitgekeerd. Hierdoor blijft haar jaarvergoeding onder de WNT-norm.
 
 
 
 Bezoldiging van niet-topfunctionarissen boven het WNT-maximum
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Naam
 instelling
 
 
 Functie
 
 
 Datum
 aanvang
 dienstverband
 (indien van
 toepassing)
 
 
 Datum
 einde
 dienstverband
 (indien van
 toepassing)
 
 
 Omvang
 dienstverband (fte)
 (+ tussen haakjes
 omvang in 2015)
 
 
 Beloning
 (+ tussen
 haakjes
 omvang in
 2015)
 
 
 Onkosten-
 vergoedingen
 (belast)
 (+ tussen haakjes
 omvang in 2015)
 
 
 Voorzieningen
 t.b.v. beloningen
 betaalbaar op
 termijn
 (+ tussen haakjes
 omvang in 2015)
 
 
 Totale
 bezoldiging
 in 2016
 (+ tussen haakjes
 omvang in 2015)
 
 
 Persoonlijk
 WNT-maximum
 
 
 Motivering
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitkeringen aan (gewezen) topfunctionarissen wegens beëindiging dienstverband
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Naam
 instelling
 
 
 Naam (gewezen) topfunctionaris
 
 
 Laatste fuctie
 
 
 Eerdere
 Functie(s)
 
 
 Datum
 Beëindiging
 dienstverband
 
 
 Op externe
 inhuur-basis
 (nee;=6 mnd;
 > 12 mnd)
 
 
 Betaalde
 uitkeringen
 in 2016
 
 
 Individueel WNT-maximum
 
 
 Motivering (indien overschrijding)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitkeringen boven het WNT-maximum aan niet-topfunctionarissen wegens beëindiging dienstverband
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Naam instelling
 
 
 Laatste functie
 
 
 Eerdere functie(s)
 
 
 Datum beëindiging
 dienstverband
 
 
 Betaalde uitkeringen in 2016
 
 
 Motivering
 
 
 
 
 
 
 DG B&I
 
 
 Algemeen leidinggevende
 
 
 
 31-12-2015
 
 
 113.827
 
 
 Op grond van artikel 49tt van het ARA is een stimuleringspremie toegekend van 24 maandsalarissen, afgetopt op één jaarsalaris.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 D.
 JAARVERSLAG DIERGEZONDHEIDSFONDS (F)
 
 
 
 
 12.
 BELEIDSVERSLAG DIERGEZONDHEIDSFONDS
 
 Beleidsverslag Diergezondheidsfonds
 
 
 Beleidsartikel
 01
 Bewaking en bestrijding van dierziekten en voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
 
 Algemene doelstelling
 Bewaking en bestrijding van bepaalde dierziekten en het voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen.
 Rol en verantwoordelijkheid
 De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
 
 
 •
 Het bestrijden van dierziekten die op basis van wetgeving verplicht moeten worden bestreden en indirect verantwoordelijk voor welzijnsaspecten bij de bestrijding.
 
 
 •
 Het tijdig signaleren en afhandelen van verdenkingen en besmettingen door onderzoek en monitoring/bewaking van bepaalde dierziekten (bijvoorbeeld scrapie, blauwtong, brucella melitensis, klassieke en Afrikaanse varkens pest, MKZ, AI, Ziekte van Aujeszky, salmonella en Mycoplasma en BSE).
 
 
 •
 Effectieve en doelmatige crisisorganisatie bij dierziektenuitbraken.
 
 
 Telkens na een uitbraak van een besmettelijke dierziekte vindt een evaluatie plaats op alle onderdelen van bestrijdingsmaatregelen, welzijnsmaatregelen en crisisorganisatie.
 Beleidsconclusies
 Beleidsconclusies op het terrein van het diergezondheid worden opgenomen onder artikel 16 «Concurrerende, duurzame, veilige, agro-, visserij- en voedselketens» van de EZ-begroting.
 Vierde Convenant Financiering bestrijding besmettelijke dierziekten
 Op 30 april 2015 hebben de Staatssecretaris van Economische Zaken en vertegenwoordigers van de veehouderij het vierde Convenant Financiering bestrijding besmettelijke dierziekten ondertekend. Het convenant dat een looptijd kent van vijf jaar (2015 tot en met 2019) bevat afspraken over het (verplicht) bestrijden van dierziekten door het ministerie en de manier waarop dit door de betrokken sectoren en de overheid wordt gefinancierd. Er zijn ook afspraken gemaakt over de financiering van door EZ overgenomen productschapstaken met het verdwijnen per 1 januari 2015 van deze publiekrechtelijke bedrijfsorganen, zoals de basismonitoring van de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD), de kosten van de Stichting Diergeneesmiddelenautoriteit (SDa) en de kosten van preventie en bestrijding van enkele aanvullende dierziekten. Het convenant beschrijft wie, de sector en/of de overheid, voor welke kosten verantwoordelijk is. Daarnaast bepaalt het hoeveel de (deel)sectoren maximaal zelf moeten betalen, de zogenoemde «plafondbedragen».
 
 Parallel aan het afsluiten van het convenant heeft EZ bij algemene maatregel van bestuur een wettelijke diergezondheidsheffing geïntroduceerd op basis van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (Gwwd).
 De diergezondheidsheffing wordt met ingang van 1 januari 2015 opgelegd aan houders van pluimvee en van schapen en geiten.
 De reguliere kosten voor de varkenssector en de rundersector zijn in 2016 gefinancierd uit de reserves, die afkomstig zijn van de productschappen en die beheerd worden door sectororganisaties.
 Omdat de basis voor de heffing in de huidige Gwwd is geënt op een situatie van 17 jaar geleden werkt EZ aan een aanpassing van de wet, die de heffing een structurele en beter op de huidige praktijk toegesneden basis biedt. Tegelijkertijd wordt de Wet dieren gewijzigd waardoor het nieuwe heffingenstelsel met het oog op de toekomst in de Wet dieren wordt geplaatst.
 Door de diergezondheidsheffing dragen houders van productiedieren bij aan de bestrijding van de kosten van de preventie en bestrijding van besmettelijke dierziekten. Met de wijziging van het heffingenstelsel wordt beoogd een betere afstemming te bereiken tussen de uitgaven van het Diergezondheidsfonds en de opbrengsten van de diergezondheidsheffing.
 
 Dierziekten
 Nederland is door de Europese Unie (EU) officieel vrij verklaard van bepaalde dierziekten. Deze vrijstatus wordt gehandhaafd door uitvoering van monitorings- c.q. bewakingsprogramma’s en wordt bewaakt op basis van meldingen van actuele uitbraken. Deze bewakingsonderzoeken ondersteunen op die manier de preventie van de betreffende dierziekten. Daarnaast financiert EZ deels samen met het bedrijfsleven onderzoek naar opkomende dierziekten (waaronder «emerging» zoönosen) en de uitwisseling van gegevens hierover tussen organisaties in de dier- en humane gezondheidszorg. De uitgaven en ontvangsten van de verplichte bewakingsprogramma’s worden in het DGF verantwoord op onderdeel 01.11 «Bewaking van dierziekten». De uitgaven en ontvangsten die samenhangen met de bestrijding van besmettelijke dierziekten worden in het DGF verantwoord op onderdeel 01.12 «Bestrijding van dierziekten».
 Nederland is alweer enige jaren officieel vrij van Blauwtong (BT). Om deze vrij-status te behouden vindt er jaarlijks actieve monitoring plaats. Deze wordt uitgevoerd in de winter. Jaarlijks worden verspreid over heel Nederland in dat verband circa 385 runderen serologisch onderzocht.
 Sinds juni 2016 zijn er in Nederland geen bedrijven met melkgeiten of -schapen met besmet-status Q-koorts. Het aantal meldingen van humane patiënten met Q-koorts is sinds 2009 aanzienlijk gedaald. Hierdoor lijkt het erop dat de ingezette (hygiëne)maatregelen en de bestrijding van Q-koorts effectief zijn. In 2016 zijn de veterinaire maatregelen in stand gehouden. De eind 2009 ingezette tankmelkmonitoring, om met Q-koorts besmette bedrijven te identificeren, is in 2016 gecontinueerd. Ook is in 2016 de verplichte Q-koorts vaccinatiecampagne voortgezet.
 Naast de activiteiten bij BT en Q-koorts, blijven de activiteiten gericht op het tijdig opsporen van de bekende dierziekten zoals Aviaire Influenza (AI), Klassieke Varkenspest (KVP) en Afrikaanse Varkenspest (AVP). Afgezien van de uitgaven voor bewaking en bestrijding worden in het DGF ook de uitgaven en ontvangsten verantwoord voor eventuele welzijnsmaatregelen bij een uitbraak (artikelonderdeel 01.13). Tenslotte wordt op artikelonderdeel 01.14 de financiering van overige uitgaven verantwoord.
 Bijdrage Bedrijfsleven
 In het vierde Convenant Financiering bestrijding besmettelijke dierziekten zijn wederom afspraken gemaakt over de verdeling van jaarlijkse kosten voor monitoring, verdenkingen en eventuele bestrijding van besmettelijke dierziekten tussen overheid en veehouderijsectoren. De sectoren rundvee, varkens, pluimvee en schapen en geiten dragen bij aan de kosten tot een vooraf bepaald maximum (plafond). Boven deze plafonds draagt de overheid de resterende kosten in deze convenantperiode. De maximale bijdragen worden met ingang van 2016 conform de afspraken in het convenant voor het eerst geïndexeerd. Onderstaand zijn de door het bedrijfsleven gegarandeerde plafondbedragen weergegeven.
 Maximale bijdragen bedrijfsleven in de periode 2015 tot en met 2019 in euro’s: Sector plafondbedragen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Sector
 
 
 Uitgangsbedragen
 
 
 Bedragen na indexering 20161Gezien de daling in de veestapel en de geringe mutatie in de prijsindexatie worden de plafondbedragen verlaagd conform de afspraken in het convenant.
 
 
 
 
 
 
 Rundveehouderij
 
 
 23.540.000
 
 
 
 23.801.294
 
 
 
 
 
 Varkenshouderij
 
 
 53.447.000
 
 
 
 51.923.761
 
 
 
 
 
 –
 
 
 AVP en SVD
 
 
 
 30.000.000
 
 
 
 29.145.000
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige dierziekten
 
 
 
 23.447.000
 
 
 
 22.778.761
 
 
 
 
 Schapen/geitenhouderij
 
 
 5.074.000
 
 
 
 4.505.205
 
 
 
 
 
 Pluimveehouderij
 
 
 47.138.000
 
 
 
 45.389.181
 
 
 
 
 
 –
 
 
 NCD
 
 
 
 2.113.000
 
 
 
 2.034.608
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige dierziekten
 
 
 
 45.025.000
 
 
 
 43.354.573
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 129.199.000
 
 
 
 125.619.441
 
 
 
 
 
 
 
 Budgettaire gevolgen van beleid DGF (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
 
 
 Vastgestelde begroting
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 2012
 
 
 2013
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 VERPLICHTINGEN
 
 
 
 
 15.433
 
 
 
 
 11.247
 
 
 
 
 13.751
 
 
 
 
 33.114
 
 
 
 
 31.558
 
 
 
 
 30.620
 
 
 
 
 938
 
 
 
 
 
 
 UITGAVEN
 
 
 
 
 15.433
 
 
 
 
 11.247
 
 
 
 
 13.751
 
 
 
 
 33.114
 
 
 
 
 31.558
 
 
 
 
 30.620
 
 
 
 
 938
 
 
 
 
 
 Beginsaldo
 
 
 7.508
 
 
 4.636
 
 
 9.294
 
 
 19.064
 
 
 13.360
 
 
 
 
 
 
 Programma-uitgaven
 
 
 15.433
 
 
 11.247
 
 
 13.751
 
 
 33.114
 
 
 31.558
 
 
 30.620
 
 
 938
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 15.433
 
 
 
 
 11.247
 
 
 
 
 13.751
 
 
 
 
 33.114
 
 
 
 
 31.558
 
 
 
 
 30.620
 
 
 
 
 938
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Bewaking van dierziekten
 
 
 5.169
 
 
 3.636
 
 
 4.531
 
 
 14.161
 
 
 19.162
 
 
 17.707
 
 
 1.455
 
 
 
 
 2.
 
 
 Bestrijding van dierziekten
 
 
 9.474
 
 
 7.460
 
 
 9.147
 
 
 18.915
 
 
 11.866
 
 
 12.553
 
 
 –/– 687
 
 
 
 
 3.
 
 
 Voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 4.
 
 
 Overig
 
 
 790
 
 
 151
 
 
 73
 
 
 38
 
 
 530
 
 
 360
 
 
 170
 
 
 
 
 
 ONTVANGSTEN
 
 
 
 
 12.561
 
 
 
 
 15.905
 
 
 
 
 23.521
 
 
 
 
 27.410
 
 
 
 
 29.894
 
 
 
 
 30.620
 
 
 
 
 – 726
 
 
 
 
 
 Ontvangsten van EZ
 
 
 
 
 
 
 12.253
 
 
 10.486
 
 
 1.767
 
 
 
 
 Ontvangsten van EU m.b.t. salmonella bewaking en bestrijding
 
 
 
 
 
 
 4.134
 
 
 2.750
 
 
 1.384
 
 
 
 
 Ontvangsten van sector (bewaking)
 
 
 
 
 
 
 8.315
 
 
 9.799
 
 
 –/–  1.484
 
 
 
 
 Ontvangsten van sector (bestrijding)
 
 
 
 
 
 
 5.192
 
 
 7.585
 
 
 –/–  2.393
 
 
 
 
 
 Eindsaldo
 
 
 
 
 4.636
 
 
 
 
 9.294
 
 
 
 
 19.064
 
 
 
 
 13.360
 
 
 
 
 11.696
 
 
 
 
 
 
 
 
 Toelichting op de uitgaven en verplichtingen
 De uitgaven voor de bewaking van dierziekten waren € 1,455 mln hoger dan de vastgestelde begroting. Zo waren de uitgaven voor BSE € 0,5 mln hoger dan begroot doordat er in dit jaar nog een aantal nagekomen facturen uit 2015 betaald zijn. Voor de monitoring van AI is ongeveer € 0,75 mln meer uitgegeven en voor de bewaking van Q-koorts is € 0,2 mln meer uitgegeven doordat de leverancier in 2016 sneller is gaan factureren dan in het verleden.
 De uitgaven voor de bestrijding van dierziekten waren € 0,687 mln lager dan de vastgestelde begroting door lagere uitgaven ad € 0,7 mln voor ZvA.
 De overige uitgaven zijn € 0,17 mln lager doordat met name de kosten voor de Sda € 0,11 mln lager zijn uitgevallen dan begroot.
 Toelichting op de ontvangsten
 De ontvangsten van EZ zijn € 1,767 mln hoger dan begroot omdat tegenvallende heffingsinkomsten voor een deel zijn gecompenseerd door extra (voor)financiering door EZ.
 In de EU ontvangsten zijn behalve de kosten voor bewaking van salmonella ook ontvangsten voor de AI 2014 opgenomen ter grootte van € 1,38 mln.
 De ontvangsten van de sector voor zowel bewaking als bestrijding van dierziekten komen samen in totaal € 3,9 mln lager uit dan was begroot. Oorzaak hiervan is dat de ontvangsten uit de pluimveesector en de sector schapen en geiten in totaal € 7,5 mln achterblijven, doordat voor 2016 nog geen heffing is opgelegd. Anderzijds is € 3,5 mln ontvangen uit de reserves van de voormalige Productschappen voor deze sectoren.
 
 
 1.
 Bewaking van dierziekten
 
 
 Het niet tijdig opmerken van een dierziekte kan bij bepaalde dierziekten tot grote gevolgen leiden. Daarom is het tijdig signaleren van een besmetting en het adequaat bestrijden van groot belang. Het signaleren van (mogelijke) dierziekten vindt plaats door houders van dieren, dierenartsen en/of medewerkers van laboratoria/onderzoeksinstellingen, hetzij op basis van klinische verschijnselen dan wel op basis van de uitkomsten van laboratoriumonderzoek. In het geval deze verschijnselen kunnen wijzen op een aangifteplichtige ziekte, dient dit onmiddellijk bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) te worden gemeld.
 Naast de meldplicht worden in opdracht van EZ bewakings- en monitoringsprogramma’s uitgevoerd die deels door de Europese Unie (EU) verplicht zijn gesteld ter behoud van de dierziektevrijstatus. Door bewakingsonderzoeken uit te voeren wordt het risico dat een ziekte niet of niet tijdig wordt opgemerkt gereduceerd. Bewakingsprogramma’s ondersteunen tevens de preventie van de betreffende dierziekten.
 
 Streefwaarden
 Behoud van de huidige, officieel door de EU en door de Wereldorganisatie voor diergezondheid (OIE) verleende, status vrij te zijn van een aantal dierziekten.
 Beleidsinstrumenten
 De EU en de OIE verlenen onder bepaalde voorwaarden aan lidstaten officiële erkenningen voor het vrij zijn van besmettelijke dierziekten. Deze door de EU erkende statussen «vrij van dierziekten» worden bewaakt op basis van meldingen van actuele uitbraken en – voor bepaalde dierziekten – door het periodiek uitvoeren van bewakingsprogramma’s. Lidstaten en bij de OIE aangesloten landen zijn verplicht om uitbraken van ziekten direct te melden aan de OIE en EU. Mede om de door de EU en de OIE verleende erkenningen «vrij van dierziekten» dan wel «verwaarloosbaar risico» te behouden worden bewakingsprogramma’s voor de volgende dierziekten uitgevoerd: Brucella melitensis (schapen en geiten), Brucella abortus (runderen), Leucose (runderen), Blauwtong (runderen, schapen en geiten), BSE/TSE (runderen en schapen/geiten), KVP en Ziekte van Aujeszky (varkens) en Aviaire Influenza (pluimvee). De programma’s voor Leucose, en Ziekte van Aujeszky en AI werden tot 2015 respectievelijk tot medio 2014 uitgevoerd in opdracht van de productschappen.
 Naast de officiële vrijstatus zijn er andere redenen voor het uitvoeren van monitoringprogramma’s, bijvoorbeeld de volksgezondheid of nationale diergezondheidsbelangen. Zo is voor Nederland de monitoring op Q-koorts, Mycoplasma gallisepticum en Salmonella St/Se belangrijk. Voor Newcastle Disease wordt er een controleprogramma op de verplichte vaccinatie uitgevoerd.
 Voor een snelle opsporing van dierziekten is de overheid in sterke mate afhankelijk van de opmerkzaamheid van veehouder en dierenarts en van hun bereidheid een verdenking te melden. In aanvulling op de monitoringsprogramma’s worden daarom zogenaamde «early warning»-programma’s uitgevoerd voor AI en KVP. Deze houden de verplichting in om bij een eventuele verdenking van een infectie (een) monster(s) op te sturen voor uitsluitingsdiagnostiek. Ook dragen overheid en bedrijfsleven via het DGF bij aan de basismonitoring van de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD), een breed monitoringsprogramma dat afwijkingen in de diergezondheid van commercieel gehouden dieren opspoort, analyseert en in een kader plaatst waarbinnen oplossingen gevonden kunnen worden. Vrijwillige meldingen door veehouders en hun dierenartsen liggen aan de basis van dit programma.
 Dode varkens die bij de GD, de faculteit Diergeneeskunde, en bij een aantal grote dierenartsenpraktijken worden aangeboden om de doodsoorzaak vast te stellen, worden onderzocht op de aanwezigheid van het varkenspestvirus. Ook worden door jagers geschoten wilde zwijnen steekproefsgewijs onderzocht op antistoffen tegen het KVP-, AVP- en Ziekte van Aujeszkyvirus (ZvA).
 Varkenshouders zijn verplicht om verschijnselen die wijzen op KVP, AVP, MKZ en ZvA te melden aan de NVWA. Verder is er voor varkenshouders vanuit de regeling Preventie, bestrijding en monitoring van besmettelijke dierziekten en zoönosen en TSE’s de verplichting om via uitsluitingsdiagnostiek de ziekte KVP uit te sluiten bij koppelbehandelingen en verhoogde sterfte. Hierbij wordt ook de ziekte AVP onderzocht. Voor de ziekte van Aujeszky zijn er verplichte bloedcontroles op vaste momenten.
 Bij pluimvee zorgt het «early warning» systeem ervoor dat pluimveehouders zo snel mogelijk verschijnselen die kunnen wijzen op AI melden: verhoogde sterfte aan de NVWA en klinische problemen en afwijkingen in het patroon van voedsel- en wateropname aan de dierenarts. Indien de doodsoorzaak of ziekte van dieren niet duidelijk is of wanneer AI niet uit te sluiten is op basis van het klinisch beeld, neemt de dierenarts cloaca- en keelswabs bij de dieren en stuurt die door naar het WBVR (Wageningen Bioveterinairy Research, voorheen CVI). Verder worden, op kosten van de EZ begroting, wilde vogels onderzocht op AI. Enerzijds worden er levende wilde vogels van de risicosoorten gevangen, bemonsterd en weer vrijgelaten. Levende wilde vogelmonitoring wordt uitgevoerd door het Erasmus Medisch Centrum (EMC). Anderzijds worden dood gevonden wilde vogels van de risicosoorten verzameld en onderzocht op AI. Dit programma wordt uitgevoerd door Dutch Wildlife Health Centre (DWHC) in samenwerking met Sovon Vogelonderzoek Nederland. De besmettingen met hoogpathogene vogelgriep gaven daarnaast aanleiding voor extra onderzoek bij wilde vogels. Vondsten van meerdere dode wilde vogels konden bij de NVWA gemeld worden en bij het WVBR onderzocht worden.
 Alle houders van meer dan 50 melkgeiten of melkschapen zijn verplicht om één keer per maand een tankmelkmonster te laten onderzoeken op de aanwezigheid van de bacterie Coxiella burnetii (Q-koorts). Besmette bedrijven en bedrijven van gewetensbezwaarden worden tweewekelijks bemonsterd. Het onderzoek wordt uitgevoerd door de GD.
 In de jaarlijkse Brucella melitensis monitoring zijn circa 1.516 schapen- en geitenhouderijen met dieren ouder dan 6 maanden onderzocht. De uitvoering van het onderzoek is in handen van de Nederlandse Schapen- en geitenfokkers Organisatie (NSFO).
 Kadavers van runderen ouder dan 48 maanden worden bij de destructor op BSE getest. De kosten hiervan worden uit het DGF gefinancierd en 50/50 betaald door overheid en bedrijfsleven. Schapen en geiten worden bij de destructor steekproefsgewijs (1.500 schapen en 1.500 geiten) getest op scrapie. Ook deze kosten worden uit het DGF gefinancierd. De EU geeft cofinanciering voor al deze testen. De doelstelling van het grootschalige testen van runderen (BSE) en schapen en geiten (TSE) is om de ontwikkeling van BSE/TSE te monitoren en te kunnen blijven volgen of de Europese bestrijdings- en preventiemaatregelen effectief zijn. In nood geslachte runderen moeten op een leeftijd van 48 maanden of ouder worden getest. Uitzonderingen; gezond geslachte runderen afkomstig uit Roemenië, Bulgarije of Kroatië (deze laatste tot 26 mei 2016) worden getest op BSE op een leeftijd vanaf 30 maanden, noodslachtingen vanaf 24 maanden. BSE-testen op slachtrunderen worden niet via het DGF gefinancierd, maar rechtstreeks door de eigenaar betaald. Ook hiervoor is EU-cofinanciering beschikbaar.
 Streefwaarden
 Behoud van de huidige, officieel door de EU verleende, status vrij te zijn van een aantal dierziekten. Inperken van het risico van het (nog) niet (kunnen) opmerken van een besmetting. Het streven is erop gericht om voor een aantal dierziekten de EU-status «vrij van dierziekten» te behouden (zoals bijvoorbeeld voor KVP en brucellose). Deze streefwaarden zijn voor 2016 gerealiseerd. De bewakingsprogramma’s dienen ook ter ondersteuning van de melding van dierziekten voor het geval deze niet op een andere manier (zoals door de veehouder) worden opgemerkt. Aan de Europese Commissie is gerapporteerd over de resultaten van deze onderzoeken.
 
 Prestatiegegevens (uitgaven x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Begroting
 2016
 
 
 
 
 Bewaking van dierziekten
 
 
 Bedrijven
 (aantallen)
 
 
 Dieren
 (aantallen)
 
 
 Uitgaven
 
 
 Bedrijven
 (aantallen)
 
 
 Dieren
 (aantallen)
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 
 
 Basismonitoring1De uitgaven van de basismonitoring zijn in totaal € 7,977 mln in 2016, waarvan € 3,636 mln voor EZ en € 4,341 mln voor de sector.
 
 
 
 
 3.636
 
 
 
 
 3.800
 
 
 
 
 Brucella (schaap, geit)
 
 
 1.516
 
 
 18.234
 
 
 475
 
 
 1.500
 
 
 14.000
 
 
 400
 
 
 
 
 Blauwtong (rund, schaap, geit)
 
 
 325
 
 
 385
 
 
 74
 
 
 291
 
 
 387
 
 
 100
 
 
 
 
 BSE rund, bij destructor en bij noodslachting
 
 
 
 55.173
 
 
 2.454
 
 
 
 48.000
 
 
 1.950
 
 
 
 
 TSE schaap/geit, bij destructor
 
 
 
 2.984
 
 
 138
 
 
 
 3.000
 
 
 40
 
 
 
 
 KVP (varkens)2Alle drie KVP-programma’s zijn reactief, aantallen zijn afhankelijk van het aantal inzendingen door dierenarts/veehouder/jagers, er is geen wettelijk of contractueel verplicht aantal. De afname in monsters laat zien dat er minder aanleiding is geweest bij varkenshouders om KVP uit te sluiten. Er zijn meer wilde zwijnen bemonsterd omdat er meer zwijnen geschoten zijn buiten de leefgebieden.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Veehouderij (early warning)
 
 
 44
 
 
 265
 
 
 247
 
 
 
 540
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Veehouderij (tonsillen)
 
 
 
 2.280
 
 
 82
 
 
 
 4.600
 
 
 300
 
 
 
 
 –
 
 
 Wilde zwijnen
 
 
 
 1.139
 
 
 78
 
 
 
 500
 
 
 150
 
 
 
 
 AI3Vogelgriep. De post melding van afwijkende verschijnselen is samengevoegd met de post insturen swabs omdat ook hiervoor swabs worden ingestuurd. Het totaal aantal ingestuurde swabs is iets hoger dan begroot door de dreiging van vogelgriep. Het totaal ingestuurde swabs is 3.410 en komt van 359 inzendingen, dit zijn geen 359 bedrijven omdat eenzelfde bedrijf wel vaker kan inzenden. Het aantal monsters is hoger door de extra vrijwillige inzendingen door de dreigende vogelgriep.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedrijfsmatig pluimvee: early warning
 
 
 359
 
 
 3.410
 
 
 128
 
 
 
 1.400
 
 
 100
 
 
 
 
 –
 
 
 Bedrijfsmatig pluimvee: monitoring serologische testen
 
 
 
 147.900 ELISA en 47.150 AGP
 
 
 1.501
 
 
 2.700
 
 
 170.000
 
 
 850
 
 
 
 
 Wilde vogels AI4De besmettingen met hoogpathogene vogelgriep eind 2016 gaven aanleiding voor extra onderzoek bij wilde vogels.:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Monitoring levende wilde vogels
 
 
 nvt
 
 
 8.813 (14.502 testen)
 
 
 
 
 5.000
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Monitoring dode vogels
 
 
 
 600 (circa 1.200 testen)
 
 
 
 
 500
 
 
 105
 
 
 
 
 Q-koorts (melkmonsters)
 
 
 402
 
 
 
 1.107
 
 
 380
 
 
 
 915
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal
 
 
 
 
 
 
 9.920
 
 
 
 
 
 
 7.860
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overgenomen Productschapstaken
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Basismonitoring5De uitgaven van de basismonitoring zijn in totaal € 7,977 mln in 2016, waarvan € 3,636 mln voor EZ en € 4,341 mln voor de sector.
 
 
 
 
 4.341
 
 
 
 
 4.600
 
 
 
 
 Leukose6Voor leukose worden tankmelkmonsters genomen per bedrijf (8.363) en bloedmonsters tijdens de slacht per dier (19.317) totaal 27.680 testen. Dit gerealiseerde aantal testen ligt iets hoger dan het begrote aantal testen van 26.000.
 
 
 8.363
 
 
 19.317
 
 
 411
 
 
 
 26.000
 
 
 450
 
 
 
 
 Ziekte van Aujeszky (varken)
 
 
 
 28
 
 
 
 
 
 40
 
 
 
 
 Salmonella Se St (pluimvee)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Bewaking en preventie7Aantal lager dan begroot door fluctuaties in het aantal opgezette koppels en door gemiste bemonstering door AI restricties en leegstand.
 
 
 
 7.258
 
 
 518
 
 
 
 9.358
 
 
 484
 
 
 
 
 –
 
 
 verificatieonderzoek VB
 
 
 7 bedrijven (10 stallen)
 
 
 
 
 58
 
 
 
 36
 
 
 
 
 –
 
 
 verificatieonderzoek Leg
 
 
 22 bedrijven (28 stallen)
 
 
 
 
 26
 
 
 
 121
 
 
 
 
 –
 
 
 vaccinatie8De aantallen koppels 2016 zijn niet beschikbaar. De aantallen dieren liggen in lijn met de aantallen dieren in 2015 (respectievelijk 27.756.712 leg en 637.536 vermeerdering).
 .
 
 
 
 25.111.338 dieren leg 797.526 vermeerdering
 
 
 3.972
 
 
 2.000 koppels leg en 693 koppels vermeerdering
 
 
 
 4.000
 
 
 
 
 Mycoplasma
 
 
 
 
 
 
 
 116
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal
 
 
 
 
 
 
 9.242
 
 
 
 
 
 
 9.847
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal bewaking van dierziekten
 
 
 
 
 
 
 19.162
 
 
 
 
 
 
 17.707
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Begrote sectorbijdrage9De ontvangsten worden toegelicht bij de tabel budgettaire gevolgen van beleid.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Rund (inclusief leukose monitoring)
 
 
 
 
 3.531
 
 
 
 
 3.539
 
 
 
 
 Varken (inclusief ziekte van Aujeszky)
 
 
 
 
 2.159
 
 
 
 
 1.429
 
 
 
 
 Schapen en geiten
 
 
 
 
 64
 
 
 
 
 1.134
 
 
 
 
 Pluimvee (inclusief Salmonella Se St en mycoplasma)
 
 
 
 
 2.560
 
 
 
 
 3.697
 
 
 
 
 
 Bron: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (BSE en TSE), Erasmus MC (onderzoek levende wilde vogels), SOVON en CVI (onderzoek dode wilde vogels), Nederlandse Schapen- en Geitenfokkers Organisatie (Brucella) en Gezondheidsdienst voor Dieren (overig).
 
 De aantallen bedrijven en dieren zijn de werkelijke aantallen over 2016. De realisatie van de uitgaven zijn de facturen die weliswaar in 2016 zijn betaald uit het DGF maar in de meeste gevallen betrekking hebben op kosten die in 2015 gemaakt zijn. Hierdoor zijn de aantallen bedrijven en dieren niet direct te relateren aan de gerealiseerde uitgaven.
 
 
 De begrote aantallen dieren en bedrijven zijn indicatief en gebaseerd op realisatiecijfers in voorgaande jaren en een inschatting van ontwikkelingen.
 
 
 
 
 
 
 2.
 Bestrijding van dierziekten
 
 Onder de bestrijding van dierziekten vallen:
 
 
 •
 Onderzoek naar verschijnselen die kunnen duiden op een aangifteplichtige dierziekte na een melding door een (vee)houder en/of door een dierenarts;
 
 
 •
 Onderzoek van verdachte dieren;
 
 
 •
 Treffen van voorzieningen om onmiddellijk te kunnen bestrijden;
 
 
 •
 Bestrijding van dierziekten zoals Q-koorts, tuberculose, brucellos, leukose, AI, MKZ en KVP.
 
 
 Als veehouders verschijnselen signaleren bij hun dieren die kunnen duiden op een aangifteplichtige dierziekte, is melding daarvan verplicht. Het onderzoeken van deze meldingen is een belangrijke structurele taak van de NVWA. Naast dit structureel onderzoeken van verschijnselen bij dieren als gevolg van een melding, wordt structureel onderzoek uitgevoerd naar brucellose bij runderen die binnen een bepaalde periode hun vrucht hebben verloren. Ook bij een positief testresultaat in een bewakingsonderzoek van een aangifteplichtige ziekte wordt dit gemeld bij de NVWA. Indien een bevestigingstest positief is, wordt het bedrijf door de NVWA besmet verklaard en wordt tot bestrijding overgegaan.
 De bestrijding van dierziekten omvat feitelijk twee fasen, de eerste fase (de verdenkingsfase) vangt aan als verschijnselen, informatie of resultaten van onderzoek worden gemeld die kunnen duiden op een aangifteplichtige dierziekte, de tweede fase (de bestrijdingsfase) vangt aan als een besmetting is vastgesteld of als er zodanige aanwijzingen zijn dat moet worden uitgegaan van een besmetting.
 Zodra sprake is of moet worden uitgegaan van een besmetting, worden onmiddellijk bestrijdingsmaatregelen getroffen door de (permanente) crisisorganisatie van EZ. Vertraging van de bestrijding leidt tot meer besmettingen en daarmede tot langduriger bestrijdingsmaatregelen. Door EZ zijn contracten gesloten met bedrijven voor de beschikbaarstelling van mensen en middelen die een kritische rol vervullen in het bestrijdingsproces. Bestrijding vindt plaats volgens Europese bestrijdingsrichtlijnen. De aanpak is geregeld in diverse draaiboeken van het ministerie. Op www.rijksoverheid.nl staan de actuele draaiboeken.
 In bepaalde gevallen kan de inzet van beschermende noodvaccinatie (vaccinatie «voor het leven») een effectieve bestrijdingsmethode zijn. In plaats van het in grote aantallen ruimen van dieren kan de uitbraak bij bepaalde dierziekten tot staan worden gebracht door vaccinatie, in een bepaalde cirkel rondom besmette bedrijven. Gezonde gevaccineerde dieren worden niet meer gedood. Op basis van de huidige EU-regelgeving is beschermende noodvaccinatie mogelijk bij de bestrijding van uitbraken van MKZ, KVP en AI. Deze aanpak is op dit moment alleen uitvoerbaar bij dierziekten waarvoor een effectief vaccin beschikbaar is, te weten MKZ en KVP. De mogelijkheid van noodvaccinatie is vastgelegd in de betreffende beleidsdraaiboeken.
 Streefwaarden
 Zo snel en effectief mogelijk bestrijden van dierziekten. Concreet houdt dit in dat bij een melding een onderzoek wordt ingesteld. Voor zover de melding betrekking heeft op verschijnselen die duiden op een zeer besmettelijke dierziekte, moet een deskundigenteam ter plaatse een onderzoek instellen.
 Beleidsinstrumenten
 Voor de bestrijding van dierziekten staan onder andere de volgende instrumenten ter beschikking:
 
 
 •
 wettelijke verplichting van houders van dieren en dierenartsen om verschijnselen die duiden op een aangifteplichtige dierziekte te melden;
 
 
 •
 klinische inspectie door een zgn. deskundigenteam, bestaande uit van dierenartsen (bedrijfsdierenarts van veehouder, GD-dierenarts en NVWA-dierenarts op bedrijven waar mogelijk sprake is van van aangifteplichtige dierziekten;
 
 
 •
 monsternames door het deskundigen team;
 
 
 •
 diagnostisch onderzoek van afgenomen monsters bij dieren;
 
 
 •
 instellen van stand-still, vervoersverboden, compartimenten;
 
 
 •
 vaccineren van dieren;
 
 
 •
 onderzoek van dieren op buurt-/contactbedrijven en andere relevante bedrijven;
 
 
 •
 tracering van een besmetting (van en naar);
 
 
 •
 doden van besmette dieren;
 
 
 •
 doden van dieren die een reëel gevaar zijn voor verspreiding van de besmetting;
 
 
 •
 destructie van gedode (besmette) dieren;
 
 
 •
 reinigen en ontsmetten van bedrijven;
 
 
 •
 schadeloosstellen van houders voor gedode dieren.
 
 
 De grondslag voor de inzet van bovenstaande instrumenten zijn:
 
 
 •
 EU-richtlijnen en EU-verordeningen;
 
 
 •
 GWWD; Wet Dieren
 
 
 •
 (beleids)draaiboeken;
 
 
 •
 crisisorganisatie en voorzieningen.
 
 
 Op dit onderdeel worden de uitgaven verantwoord als een verdenking of een uitbraak van een wettelijk te bestrijden dierziekte zich voordoet. Het gaat dan om de uitgaven voor het onderzoek naar de verdenkingen en de bestrijdingsmaatregelen.
 In het geval een rund in de periode van 100 dagen na inseminatie tot 21 dagen voor de normale afkalfdatum haar vrucht verliest (abortus), is er sprake van een verdenking op een besmetting met brucella abortus. Deze interpretatie en de daaraan verbonden gevolgen zijn van belang aangezien een besmetting niet of nauwelijks met uiterlijke verschijnselen gepaard gaat en een dergelijke abortus het enige vroegtijdige klinische signaal is dat een rund besmet kan zijn met brucella abortus. Bij een dergelijke abortus volgt nader onderzoek om definitief vast te stellen of er sprake is van een besmetting met brucella abortus of dat een andere oorzaak de abortus heeft veroorzaakt. De onderzoeken in 2016 hebben geen besmetting met brucella abortus aangetoond.
 NVWA-Cijfers
 Onderstaand overzicht geeft het aantal dierziektenverdenkingen weer waar het Nederlands Veterinair Incident- en Crisiscentrum (NVIC) van de NVWA nader onderzoek naar heeft ingesteld met aanvullend laboratoriumonderzoek. In 2016 heeft het NVIC in totaal 1.028 dierziektemeldingen ontvangen en afgehandeld.
 
 Jaaroverzicht Dierziekten 2016
 
 Aangifteplichtige dierziekten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Casussoort
 
 
 Totaal Casus
 
 
 Positief
 
 
 Negatief
 
 
 Volgt
 
 
 Geen actie
 
 
 
 
 
 
 Afrikaanse Varkenspest
 
 
 4
 
 
 0
 
 
 4
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Amerikaans Vuilbroed
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 3
 
 
 
 
 Aujeszky
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Aviaire Influenza
 
 
 278
 
 
 5212 LPAI Commercieel Pluimvee / 3 HPAI H5N8 Captive Birds / 38 HPAI H5N8 Wilde Vogels / 9 HPAI H5N8 Commercieel Pluimvee.
 
 
 126
 
 
 0
 
 
 100
 
 
 
 
 Bluetongue
 
 
 47
 
 
 0
 
 
 20
 
 
 0
 
 
 27
 
 
 
 
 Bovine Spongieuze Encephalopathie
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Brucellose Abortus Bang
 
 
 47
 
 
 0
 
 
 47
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Brucellose Canis
 
 
 9
 
 
 1
 
 
 7
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Brucellose Melitensis
 
 
 5
 
 
 0
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 
 
 Brucellose Ovis
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Brucellose Suis
 
 
 75
 
 
 12Brucellose Suis bij een Hond Biovar 1.
 
 
 74
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Klassieke Varkens Pest
 
 
 4
 
 
 0
 
 
 4
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Leucose
 
 
 31
 
 
 0
 
 
 29
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 
 
 Lumpy Skin Disease
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Mond- en Klauwzeer
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Mycoplasma Gallisepticum
 
 
 4
 
 
 0
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 New Castle Disease
 
 
 13
 
 
 1
 
 
 11
 
 
 0
 
 
 13Positief geteste wilde eend.
 
 
 
 
 Psittacose Dier
 
 
 50
 
 
 24
 
 
 21
 
 
 0
 
 
 5
 
 
 
 
 Q-Koorts Dier
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Q-Koorts Tankmelk
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Salmonella Zoönotisch Pluimvee
 
 
 81
 
 
 29
 
 
 18
 
 
 0
 
 
 34
 
 
 
 
 Swine Vesiculair Disease
 
 
 11
 
 
 0
 
 
 7
 
 
 0
 
 
 4
 
 
 
 
 Tuberculose
 
 
 32
 
 
 0
 
 
 19
 
 
 0
 
 
 13
 
 
 
 
 Tularemie
 
 
 20
 
 
 7
 
 
 13
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 West Nile Virus (Vogels)
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 730
 
 
 
 
 115
 
 
 
 
 419
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 196
 
 
 
 
 
 
 
 Zoönoses
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Casussoort
 
 
 Totaal Casus
 
 
 Positief
 
 
 Negatief
 
 
 Volgt
 
 
 Geen actie
 
 
 
 
 
 
 Campylobacter Fetus
 
 
 2
 
 
 1
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Chlamydia Abortus
 
 
 1
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Corynebacterium Ulcerans
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 
 
 Hantavirus
 
 
 3
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Leptospirose
 
 
 9
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 6
 
 
 
 
 Psittacose Humaan
 
 
 55
 
 
 22
 
 
 20
 
 
 1
 
 
 12
 
 
 
 
 Q-Koorts Humaan
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 3
 
 
 
 
 Rabies Vleermuis
 
 
 32
 
 
 9
 
 
 16
 
 
 0
 
 
 7
 
 
 
 
 Rabies Zoogdier
 
 
 43
 
 
 0
 
 
 27
 
 
 0
 
 
 16
 
 
 
 
 Salmonellose
 
 
 66
 
 
 65
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Zoonosen bronopsporing
 
 
 3
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 
 
 
 
 219
 
 
 
 
 104
 
 
 
 
 64
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 50
 
 
 
 
 
 
 
 Paardenziekten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Casussoort
 
 
 Totaal Casus
 
 
 Positief
 
 
 Negatief
 
 
 Volgt
 
 
 Geen actie
 
 
 
 
 
 
 Afrikaanse Paardenpest
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 
 
 Eastern Equine Encephalitis
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Equine Infectieuze Anemie
 
 
 5
 
 
 0
 
 
 4
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Equine Virale Arteritis
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Kwade Droes / Malleus / Glanders
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Vesiculaire Stomatitis
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 West Nile Virus (Paard)
 
 
 6
 
 
 0
 
 
 5
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 
 
 17
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 11
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 6
 
 
 
 
 
 
 
 Visziekten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Casussoort
 
 
 Totaal Casus
 
 
 Positief
 
 
 Negatief
 
 
 Volgt
 
 
 Geen actie
 
 
 
 
 
 
 Aquacultuurdieren
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Infectieuze Haematopoietïsche Necrose
 
 
 11
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 10
 
 
 
 
 Koi Herpes Virus
 
 
 2
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 16
 
 
 
 
 3
 
 
 
 
 3
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 10
 
 
 
 
 
 
 
 Overige gemelde dierziekten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Casussoort
 
 
 Totaal Casus
 
 
 Positief
 
 
 Negatief
 
 
 Volgt
 
 
 Geen actie
 
 
 
 
 
 
 Caseous lymfadenitis C.L.
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Cysticercose
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 
 
 Echinococcus
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Leishmaniosis
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Listeriose
 
 
 3
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 Sarcosporidiose
 
 
 1
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 1
 
 
 
 
 
 
 9
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 3
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 6
 
 
 
 
 
 
 
 Aviaire Influenza overig
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Casussoort
 
 
 Totaal Casus
 
 
 Positief
 
 
 Negatief
 
 
 Volgt
 
 
 Geen actie
 
 
 
 
 
 
 Serologisch Positief (Screening)
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 LPAI (Screening)
 
 
 6
 
 
 0
 
 
 2
 
 
 0
 
 
 41Geen actie. Lege bedrijven in screeningsgebieden.
 
 
 
 
 HPAI (Screening)
 
 
 19
 
 
 0
 
 
 14
 
 
 0
 
 
 5
 
 
 
 
 Preventief geruimd (irt H5N8)
 
 
 10
 
 
 0
 
 
 10
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 37
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 28
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 9
 
 
 
 
 
 
 Bron: NVWA
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal casussen
 
 
 1.028
 
 
 222
 
 
 528
 
 
 1
 
 
 277
 
 
 
 
 
 
 Toelichting
 Voor enkele dierziekten uit het overzicht volgt hieronder een korte toelichting.
 Aviaire influenza
 De laatste maanden van 2016 wordt Europa getroffen door een grote uitbraak van het hoog pathogene aviaire H5N8 influenza virus. Meerdere landen maken melding van grote aantallen wilde watervogels die dood aangetroffen worden en waarbij dit virus wordt aangetoond. Ook op commerciële bedrijven worden besmettingen aangetoond.
 Op 9 november 2016 wordt het vogelgriepvirus H5N8 bij een wilde watervogel (een kuifeend) aan de rand van de Gouwzee (iets onder Monnikendam) aangetroffen. Ondanks de afgekondigde beschermende maatregelen, zoals de ophokplicht treft deze uitbraak ook 9 commerciële pluimveebedrijven. Op zaterdag 26 november wordt het hoog pathogene H5N8 virus aangetoond bij een vleeseendenbedrijf in Biddinghuizen. Daarna volgden nog twee uitbraken in Biddinghuizen en uitbraken in Abbega, Kamperveen, Hiaure, Boven Leeuwen, Stolwijk en Zoeterwoude. Een uitbraak vlak over de grens in Duitsland zorgde nog voor het instellen van een stuk toezichtsgebied in het oosten van het land.
 Gedurende deze uitbraak is het virus in 2016, naast de negen commerciële bedrijven, aangetoond bij een dierenpark in Rotterdam, bij twee hobbyhouders (in Den Oever en Rhenen), en op 38 locaties bij dode wilde vogels. In totaal is er op 19 bedrijven (besmet en preventief) geruimd en zijn ruim 717.000 dieren gedood. Rond de commerciële bedrijven zijn beschermings- en toezichtsgebieden ingesteld. Met ruim 1.000 borden zijn de grenzen van de toezichtsgebieden aangegeven.
 
 Naast deze uitbraken van HPAI H5N8 hebben zich ook nog twee laag pathogene uitbraken voorgedaan in 2016. De eerste uitbraak was in juni op een uitloopbedrijf in Hiaure, waar een besmetting met LPAI H7N9 werd vastgesteld. Ditzelfde bedrijf is eind van het jaar ook getroffen door een uitbraak met het HPAI H5N8 virus.
 Het tweede bedrijf was een bedrijf in Deurne waar kalkoenen, eenden en fazanten werden gehouden. Hier is in oktober een besmetting met LPAI H5N2 vastgesteld.
 
 Brucella
 Naast de reguliere verdenkingen uit de serologische monitoring van runderen die verwerpen, de serologische monitoring van schapen en geiten voor brucella melitensis en de serologische monitoring voor KI waardigheid, zijn er dit jaar een tiental verdenkingen van brucellose bij honden gemeld en onderzocht. In twee gevallen is hierbij ook de brucella bacterie aangetoond.
 Psittacose
 
 In 2016 zijn 105 psittacose meldingen ontvangen. 50 meldingen betroffen verdenkingen bij vogels en 55 meldingen werden gedaan door de GGD van humane patiënten waar een besmetting met psittacose was vastgesteld en waar de NVWA werd gevraagd om bronopsporingsonderzoek uit te voeren.
 In 46 gevallen is bij nader onderzoek ook een besmetting met psittacose vastgesteld bij vogels.
 Het merendeel van deze besmettingen werd vastgesteld bij vogels in particulier bezit of bij kleinschalige kwekers/handelaren. In 3 gevallen betrof het een besmetting bij vogels in een dierenwinkel.
 De aanpak van psittacose besmettingen bestaat uit het gedurende 6 weken behandelen van alle.
 Deze casussen zijn aanleiding om hier in 2017 een betere aanpak op te gaan ontwikkelen.
 
 Q-koorts
 Op 7 juni 2016 is het laatste melkgeitenbedrijf vrijgegeven waar nog een besmetstatus op rustte. In Nederland zijn sinds 7 juni 2016 geen melkgeiten- en melkschapenbedrijven meer aanwezig met een besmetstatus voor Q-koorts.
 Salmonella zoönotisch pluimvee
 
 De verplichte monitoring op zoönotische salmonella bij vermeerderings- en legpluimveebedrijven heeft 29 bedrijven opgeleverd met een besmetting in één of meerdere stallen.
 Het betreft hier zeven vermeerderingsbedrijven waar totaal in tien stallen een besmetting is aangetoond en 22 legpluimveebedrijven waar totaal in 28 stallen een besmetting is aangetoond.
 
 Wanneer een stal op een vermeerderingsbedrijf besmet is, moeten de dieren vervroegd en gekanaliseerd geslacht worden. De broedeieren die aanwezig zijn worden afgevoerd voor industriële verwerking. De veehouder ontvangt een vergoeding voor de vervroegd geslachte kippen en de afwaardering van de broedeieren. De broedeieren die van deze stal al zijn ingelegd in de broederij, worden na taxatie afgevoerd voor destructie. De nog niet ingelegde eieren worden afgevoerd voor industriële verwerking. Er is geen vergoedingensystematiek voor besmette legpluimveebedrijven.
 Tuberculose
 De 32 TBC verdenkingen zijn gebaseerd op 14 importmeldingen van runderen afkomstig uit het Verenigd Koninkrijk, Ierland, België en Duitsland, waar op het herkomstbedrijf van de betreffende runderen een uitbraak van TBC is vastgesteld; vier verdenkingen bij gezelschapsdieren (hond, kat, fret); 12 verdenkingen naar aanleiding van bevindingen bij de pm keuring van runderen die voor de slacht waren aangeboden; één verdenking bij een aap uit een dierentuin en één verdenking bij een geit. Bij nader onderzoek van deze verdenkingen is geen besmetting met tuberculose vastgesteld.
 IHN (Infectieuze Haematopoiëtische Necrose)
 Op een zogenaamd put-and-takebedrijf (forellenvijver waarin je tegen betaling kan vissen) in Zwolle werd in augustus 2016 een besmetting met Infectieuze Haematopoiëtische Necrose vastgesteld. Alle forellen uit de twee vijvers zijn gedood en ter destructie afgevoerd. Na enkele weken leegstand en ontsmetting is het bedrijf weer vrijgegeven.
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bestrijding van dierziekten
 
 
 Realisatie 2016
 
 
 Begrote uitgaven 2016
 
 
 
 
 
 
 Verdenkingen
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Brucellose (verwerpersonderzoek)1Het aantal bemonsterde dieren was in de begroting geraamd op 11.000. Het aantal gerealiseerde bemonsterde dieren is 12.291.
 
 
 1.075
 
 
 1.000
 
 
 
 
 –
 
 
 KVP
 
 
 17
 
 
 100
 
 
 
 
 –
 
 
 MKZ (rund, schaap, geit)
 
 
 10
 
 
 15
 
 
 
 
 –
 
 
 AI (LPAI)
 
 
 350
 
 
 300
 
 
 
 
 –
 
 
 BSE (rund)
 
 
 2
 
 
 20
 
 
 
 
 –
 
 
 TSE (schaap, geit)
 
 
 1
 
 
 15
 
 
 
 
 –
 
 
 Diagnostiek verdenkingen
 
 
 954
 
 
 600
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Voorzieningen
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 Vet. en non. vet middelen
 
 
 202
 
 
 300
 
 
 
 
 –
 
 
 Calamiteitenreserve destructie2De gerealiseerde kosten voor destructie zijn € 0,5 mln hoger dan begroot, omdat de destructor geen achterstand meer heeft in de facturering.
 
 
 2.405
 
 
 1.890
 
 
 
 
 –
 
 
 Waakvlamcontracten3Aan de waakvlamcontracten is € 0,3 mln minder uitgegeven door achterstanden bij het factureren van een aantal leveranciers.
 
 
 257
 
 
 650
 
 
 
 
 –
 
 
 Voorziening ZvA, MKZ / KVP4De voorziening ZvA, MKZ en KVP heeft betrekking op vaccins en is € 0,5 mln hoger uitgevallen dan begroot, omdat hier nu ook de kosten voor vaccins voor de Ziekte van Aujezky zijn opgenomen.
 
 
 2.972
 
 
 2.400
 
 
 
 
 –
 
 
 Overige voorzieningen
 
 
 245
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bestrijding
 
 
 
 
 
 
 Jaarlijks terugkerende kosten bestrijding5De stelpost jaarlijks terugkerende post bestrijding is € 1,0 mln lager dan begroot onder andere omdat de kosten van de AI uitbraken in 2016 pas in 2017 worden gefactureerd.
 
 
 1.739
 
 
 2.700
 
 
 
 
 
 Subtotaal
 
 
 
 
 10.229
 
 
 
 
 9.990
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overgenomen Productschapstaken
 
 
 
 
 
 
 
 Bestrijding Ziekte van Aujeszky
 
 
 26
 
 
 760
 
 
 
 
 Bestrijding Salmonella
 
 
 
 
 
 
 –
 
 
 ruimingskosten
 
 
 207
 
 
 303
 
 
 
 
 –
 
 
 vergoeding waarde dieren
 
 
 1.150
 
 
 1.500
 
 
 
 
 Bestrijding Mycoplasma
 
 
 254
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal
 
 
 
 
 1.637
 
 
 
 
 2.563
 
 
 
 
 
 
 Totaal Bestrijding
 
 
 
 
 11.866
 
 
 
 
 12.553
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overige uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 Sda
 
 
 267
 
 
 360
 
 
 
 
 Uitvoeringskosten RVO.nl (broedeieren)
 
 
 262
 
 
 
 
 
 Overig
 
 
 1
 
 
 
 
 
 
 Totaal Overige uitgaven6De uitgaven voor de regeling broedeieren en Sda waren niet opgenomen in de begroting onder de post overig waardoor hier een verschil ontstaat van € 0,5 mln.
 
 
 
 
 530
 
 
 
 
 360
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Begrote sectorbijdrage7De ontvangsten worden toegelicht bij de tabel budgettaire gevolgen van beleid.
 
 
 
 
 
 
 
 Rund
 
 
 2.205
 
 
 2.122
 
 
 
 
 Varken (inclusief ziekte van Aujeszky)
 
 
 1.348
 
 
 1.835
 
 
 
 
 Schapen en geiten
 
 
 40
 
 
 420
 
 
 
 
 Pluimvee (inclusief Salmonella)
 
 
 1.599
 
 
 3.208
 
 
 
 
 
 Voorzieningen
 Naast bewaken en bestrijden, als dat aan de orde is, is het noodzakelijk om voorzieningen te treffen om onmiddellijk te kunnen bestrijden. Sommige van deze voorzieningen zijn leveringen of diensten van bedrijven. Voor de onmiddellijke beschikbaarheid daarvan worden met deze bedrijven (waakvlam)contracten gesloten en moet een vergoeding worden betaald. Daarnaast worden er voorraden materialen aangeschaft, die nodig zijn bij een bestrijding. Er zijn in 2016 zeven nieuwe contracten gesloten en drie contracten zijn eenmaal verlengd.
 
 
 
 3.
 Voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
 
 Bij uitbraken van wettelijk te bestrijden dierziekten treden – op basis van het draaiboek – diverse veterinaire maatregelen in werking. Eén van de maatregelen is het instellen van een vervoersverbod waardoor in bepaalde gebieden het vervoer van bepaalde diercategorieën niet meer is toegestaan dan wel aan stringente voorwaarden is gebonden. Als gevolg van het vervoersverbod kunnen in deze gebieden welzijns- en huisvestingsproblemen ontstaan (meer of grotere dieren dan de beschikbare hokcapaciteit toelaat, met als gevolg onder andere gezondheidsproblemen, agressiviteit, stress etc.). Het beleid is om ten tijde van een dierziektenuitbraak geen dieren op te kopen en gecontroleerd af te voeren.
 Evaluatie
 De evaluatie van het beleid dat aan de basis ligt van het DGF, is weergegeven bij het beleidsartikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens van het jaarverslag van EZ.
 
 
 
 
 
 13.
 BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF DIERGEZONDHEIDSFONDS
 
 In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering van het Diergezondheidsfonds (DGF). De BVP heeft conform de Comptabiliteitswet 2001 het karakter van een uitzonderingsrapportage. De informatie opgenomen in de BVP is tot stand gekomen vanuit het departementale management controlsysteem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). De bedrijfsvoeringsparagraaf omvat 3 onderdelen:
 
 
 1.
 uitzonderingsrapportage voor 4 onderdelen: a. rechtmatigheid, b. totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie, c. financieel en materieel beheer en d. overige aspecten van de bedrijfsvoering.
 
 
 2.
 rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen en
 
 
 3.
 belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
 
 
 
 
 1.
 Uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen
 
 a. Rechtmatigheid
 Overzicht overschrijding rapporteringstoleranties fouten (onrechtmatigheden) in €
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (1)
 Rapporterings-tolerantie
 
 
 (2)
 Verantwoord bedrag (omvangsbasis)1Uitgaven plus ontvangsten 2016.
 
 
 (3)
 Rapporterings-tolerantie voor fouten
 
 
 (4)
 Bedrag aan fouten
 
 
 (5)
 Percentage aan fouten ten opzichte van verantwoord bedrag
 = (4)/(2)*100%
 
 
 
 
 
 
 DGF 3%
 
 
 61.452.000
 
 
 1.844.000
 
 
 4.700.000
 
 
 7,65%
 
 
 
 
 
 
 RVO.nl heeft in 2015 geconstateerd dat er een aantal overeenkomsten en verplichtingen op onrechtmatige wijze is aangegaan. Momenteel loopt de aanbesteding van 20 contracten waardoor eind 2017 naar verwachting bijna alle uitgaven rechtmatig zullen zijn.
 De departementale leiding van EZ is hieromtrent in 2015 geïnformeerd. De volgende oorzaken worden genoemd.
 
 
 •
 Overname taken van de voormalige productschappen als gevolg van de opheffing. De periode waarin de overeenkomsten en afspraken moesten worden overgenomen was zo kort dat rechtmatige aanbesteding niet mogelijk was.
 
 
 •
 Vertraging in de realisatie van de aanbestedingskalender door langdurige discussies over individuele inkoopdossiers.
 
 
 •
 In het verleden gemaakte keuzes met name van looptijden en verlengingsmogelijkheden voldoen niet meer aan de huidige inkoopregels.
 
 
 Vanuit veterinair en beleidsmatig belang is het niet wenselijk geacht dat de uitvoering van deze taken komt stil te liggen. Om de onrechtmatigheden zo snel mogelijk op te lossen is RVO.nl in samenwerking met de betrokken directie van EZ en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) in 2015 gestart met het project «Schoon schip» dat eind 2017 moet leiden tot een volledig rechtmatige situatie. Tijdens de looptijd van het project blijven er onrechtmatigheden bestaan. Er worden nieuwe contracten aangegaan, zolang deze nog niet zijn afgesloten blijven de onrechtmatigheden bestaan.
 
 b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
 Vanuit de mij bekende informatie zijn er geen belangrijke tekortkomingen in de totstandkoming van niet-financiële verantwoordingsinfromatie.
 Met betrekking tot de onderdelen c (financieel- en materieelbeheer) en d. (overige aspecten van de bedrijfsvoering) en 2. (rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen) en 3. (belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering) wordt verwezen naar de bedrijfsvoeringsparagraaf van het jaarverslag van het Ministerie van EZ.
 
 
 
 
 
 14.
 JAARREKENING DIERGEZONDHEIDSFONDS
 
 
 Verantwoordingsstaat 2016 van het Diergezondheidsfonds (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (1) Vastgestelde begroting
 
 
 (2) Realisatie
 
 
 (3) Verschil realisatie en vastgestelde begroting
 
 
 
 
 
 
 Art
 
 
 Omschrijving
 
 
 Verplichtingen
 
 
 Uitgaven
 
 
 Ontvangsten
 
 
 Verplichtingen
 
 
 Uitgaven
 
 
 Ontvangsten
 
 
 Verplichtingen
 
 
 Uitgaven
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 01
 
 
 Bewaking en bestrijding van dierziekten en voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
 
 
 30.620
 
 
 30.620
 
 
 30.620
 
 
 31.558
 
 
 31.558
 
 
 29.894
 
 
 938
 
 
 938
 
 
 –/– 726
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal
 
 
 
 
 30.620
 
 
 
 
 30.620
 
 
 
 
 30.620
 
 
 
 
 31.558
 
 
 
 
 31.558
 
 
 
 
 29.894
 
 
 
 
 938
 
 
 
 
 938
 
 
 
 
 –/– 726
 
 
 
 
 
 
 Voordelig eindsaldo 2015
 
 
 
 
 
 
 
 13.360
 
 
 
 
 13.360
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Voordelig eindsaldo 2016
 
 
 
 
 
 
 
 –/–  11.696
 
 
 
 
 –/–  11.696
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 30.620
 
 
 
 
 30.620
 
 
 
 
 30.620
 
 
 
 
 31.558
 
 
 
 
 31.558
 
 
 
 
 31.558
 
 
 
 
 938
 
 
 
 
 938
 
 
 
 
 938
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 15.
 SALDIBALANS DIERGEZONDHEIDSFONDS
 
 
 Saldibalans Diergezondheidsfonds (F) per 31 december 2016 (Bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Activa
 
 
 
 
 
 Passiva
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 31-12-2016
 
 
 
 
 31-12-2015
 
 
 
 
 
 
 
 31-12-2016
 
 
 
 
 31-12-2015
 
 
 
 
 
 
 
 Intra-comptabele posten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Uitgaven ten laste van de begroting
 
 
 31.558
 
 
 33.114
 
 
 
 2.
 
 
 Ontvangsten ten gunste van de begroting
 
 
 29.894
 
 
 27.410
 
 
 
 
 4.
 
 
 Rekening courant Rijkshoofdboekhouding
 
 
 15.264
 
 
 15.948
 
 
 
 2a.
 
 
 Saldo uitg/middelen voorg. Dienstjaren
 
 
 13.360
 
 
 19.066
 
 
 
 
 5.
 
 
 Uitgaven buiten begrotingsverband (=intra-comptabele vorderingen)
 
 
 676
 
 
 
 
 6.
 
 
 Ontvangsten buiten begrotingsverband (=intra-comptabele schulden)
 
 
 4.244
 
 
 2.586
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal intra-comptabel
 
 
 
 
 47.498
 
 
 
 
 49.062
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal intra-comptabel
 
 
 
 
 47.498
 
 
 
 
 49.062
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Extra-comptabele posten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 8.
 
 
 Extra-comptabele vorderingen
 
 
 4.663
 
 
 6.400
 
 
 
 8a
 
 
 Tegenrekening extra-comptabele vorderingen
 
 
 4.663
 
 
 6.400
 
 
 
 
 10.
 
 
 Voorschotten
 
 
 19.069
 
 
 10.209
 
 
 
 10a
 
 
 Tegenrekening voorschotten
 
 
 19.069
 
 
 10.209
 
 
 
 
 11.
 
 
 Garantieverplichtingen
 
 
 97.707
 
 
 115.522
 
 
 
 11a
 
 
 Tegenrekening garantieverplichtingen
 
 
 97.707
 
 
 115.522
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal extra-comptabel
 
 
 
 
 121.439
 
 
 
 
 132.131
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal extra-comptabel
 
 
 
 
 121.439
 
 
 
 
 132.131
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overall Totaal
 
 
 
 
 168.937
 
 
 
 
 181.193
 
 
 
 
 
 
 Overall Totaal
 
 
 
 
 168.937
 
 
 
 
 181.193
 
 
 
 
 
 
 De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de geldende voorschriften van de Comptabiliteitswet.
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 1. Uitgaven ten laste van de begroting
 
 
 
 
 31.558
 
 
 
 
 
 De op deze post verantwoorde uitgaven komen overeen met de uitgaven overgenomen in de verantwoordingsstaat, onderdeel uitgaven en verplichtingen over het jaar 2016.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 2. Ontvangsten ten gunste van de begroting 
 
 
 
 
 29.894
 
 
 
 
 
 De op deze post verantwoorde inkomsten komen overeen met de inkomsten overgenomen in de verantwoordingsstaat, onderdeel uitgaven en verplichtingen over het jaar 2016.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 4. Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding
 
 
 
 
 15.264
 
 
 
 
 
 Deze post geeft het tegoed weer dat het DGF heeft bij het Ministerie van Financiën.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 5. Uitgaven buiten begrotingsverband
 
 
 
 
 676
 
 
 
 
 
 Dit betreft uitgaven die buitenbegrotingsverband door EZ zijn betaald.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 6. Ontvangsten buiten begrotingsverband
 
 
 
 
 4.244
 
 
 
 
 
 Nog toe te wijzen EU ontvangsten en ontvangsten ivm heffingen en een ontvangst van EZ om balanspost 5 buiten begrotingsverband te betalen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 8. Extra-comptabele vorderingen
 
 
 
 
 4.663
 
 
 
 
 
 Onder de extra comptabele vorderingen zijn de vorderingen op derden opgenomen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 10. Voorschotten
 
 
 
 
 19.069
 
 
 
 
 
 Zie verklarende tabel hieronder.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Toelichting
 
 
 
 
 
 
 0111 Bewaking dierziekten
 
 
 8.403
 
 
 
 
 0112 Bestrijding dierziekten
 
 
 457
 
 
 
 
 0113 Voorkomen en verminderen welzijnsproblemen
 
 
 0
 
 
 
 
 Totaal voorschotten
 
 
 8.860
 
 
 
 
 Afwikkeling voorschotten
 
 
 
 
 
 Openstaande voorschotten 01-01-2016
 
 
 10.209
 
 
 
 
 Opgeboekte voorschotten 2016
 
 
 12.173
 
 
 
 
 Afgewikkelde voorschotten in 2016
 
 
 –/– 3.313
 
 
 
 
 
 
 
 
 Openstaande voorschotten 31-12-2016
 
 
 19.069
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Balanspost 11. Garantieverplichtingen
 
 
 
 
 97.707
 
 
 
 
 
 Garantstelling per 1-1-2016
 
 
 115.522
 
 
 
 
 Verlaging ivm indexering
 
 
 –/– 3.580
 
 
 
 
 Ontvangsten van de sectoren in 2016 ihkv convenant
 
 
 –/– 14.235
 
 
 
 
 Garantstelling per 31-12-2016
 
 
 97.707
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 E.
 BIJLAGEN
 
 
 
 
 BIJLAGE
 1:
 TOEZICHTRELATIES EN ZELFSTANDIGE BESTUURSORGANEN EN RECHTSPERSONEN MET EEN WETTELIJKE TAAK
 
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Naam organisatie
 
 
 RWT
 
 
 ZBO
 
 
 Functie
 
 
 Begrotings- artikel(en)
 
 
 Financiering realisatie cijfers
 
 
 Verwijzing
 (URL-link) naar website RWT/ZBO
 
 
 Verwijzing (URL-link) naar toezichtvisies/-arrangementen
 
 
 Het bestuur en/of accountant verklaart dat de rechtmatigheid op orde is
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Begroting
 
 
 Premies
 
 
 Tarieven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 Agrarische Opleidingscentra (13)
 
 
 X
 
 
 X1De onderwijsinstellingen zijn partieel ZBO, namelijk voor het deel waarin zij examens afnemen en beoordelen.
 
 
 De AOC’s zijn de kennisinstellingen / opleidingsinstituten voor voeding, natuur en milieu op MBO/VMBO-niveau.
 
 
 17
 
 
 506.000
 
 
 
 
 Diverse
 
 
 
 
 2
 De beschrijving van het toezicht op ZBO’s/RWT’s is beschikbaar op het departement.
 
 
 
 
 
 
 3
 De datum waarop deze organisatie de controleverklaring hoort in te dienen ligt later dan de publicatie van het EZ-jaarverslag 2015.
 
 
 
 
 
 
 2
 
 
 Bureau Beheer Landbouwgronden/
 Commissie Beheer Landbouwgronden
 
 
 X
 
 
 X4Valt niet onder de Kaderwet ZBO’s.
 
 
 Bureau Beheer Landbouwgronden is belast met de verwerving in opdracht van EZ en andere overheden van onroerend goed dat wordt doorge-leverd aan overheids- en andere organisaties die daarmee overheidsdoelen in het landelijk gebied realiseren met betrekking tot de thema’s natuur, landbouw, recreatie, landschap, water en milieu.
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 
 
 www.rvo.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3
 
 
 Centraal Bureau voor de Statistiek
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Het verzamelen, bewerken en publiceren van statistieken ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap. Naast de verantwoordelijkheid voor de nationale (officiële) statistieken is het CBS ook belast met de productie van Europese (communautaire) statistieken. De wettelijke grondslag voor het CBS is de «Wet op het Centraal Bureau voor de Statistiek».
 
 
 11
 
 
 148.670
 
 
 
 
 
 www.cbs.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 √
 
 
 
 
 4
 
 
 Centrale Commissie voor de Statistiek
 
 
 
 X
 
 
 Het, als onafhankelijke commissie, bewaken van de onafhankelijkheid, onpartijdigheid, relevantie, kwaliteit en continuïteit van het statistische programma van het CBS.
 
 
 
 Geen directe bijdrage
 
 
 
 
 zie www.cbs.nl
 
 
 
 
 
 
 
 Niet van toepassing
 
 
 
 
 5
 
 
 Centrale Commissie Dierproeven
 
 
 
 X
 
 
 De CCD verleent vergunningen voor het verrichten van dierproeven op basis van adviezen van een van de Dierexperimenten Commissies (DEC).
 
 
 16
 
 
 2.139
 
 
 
 163
 
 
 
 www.centralecommissiedierproeven.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 Niet van toepassing
 
 
 
 
 6
 
 
 College Toelating Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Het Ctgb oordeelt over de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden op basis van op EU-niveau geharmoniseerde wet- en regelgeving.
 
 
 16
 
 
 1.953
 
 
 
 13.328
 
 
 
 www.ctgb.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 7
 
 
 AOC Raad (Bureau Erkenningen)
 
 
 X
 
 
 
 Bureau Erkenningen (BE) van de AOC Raad is in de Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Rgb), aangewezen als instantie voor het verstrekken van vakbekwaamheidsbewijzen gewasbescherming.
 
 
 
 Geen directe bijdrage
 
 
 
 
 
 
 www.erkenningen.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 Niet van toepassing
 
 
 
 
 8
 
 
 Edelmetaal Waarborg Nederland
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Het keuren van alle aan consumenten verkochte gouden, zilveren en platina voorwerpen boven een bepaalde gewichtsdrempel en alvorens zij op de Nederlandse markt worden gebracht, te voorzien van één of meerdere stempelmerken (het waarborgen).
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 
 www.ewnederland.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 pm
 
 
 
 
 9
 
 
 Examinerende instanties als bedoeld in artikel 19 van de Examenregeling frequentiegebruik 2008
 
 
 X
 
 
 
 Het afnemen van examens ter verkrijging van vergunningen voor het gebruik van frequentieruimte.
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 10
 
 
 Faunafonds
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Het Faunafonds is belast met het toekennen van tegemoetkomingen in door beschermde diersoorten aangerichte schade, het bevorderen van maatregelen ter voorkoming en bestrijding van dergelijke schade en advisering aan gedeputeerde staten van provincies en de Minister van Economische zaken.
 
 
 
 
 
 5
 Bijdrage loopt via de provincies die de financiële verantwoordelijkheid voor het Faunafonds hebben overgenomen van het Rijk (zie Besluit Faunafonds). Met het van kracht worden van de Wet natuurbescherming zullen de taken van het Faunafonds formeel bij de provincies zijn belegd.
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 
 www.faunafonds.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 11
 
 
 Grondkamers (5)
 
 
 
 X
 
 
 Bevorderen van goede pachtverhoudingen in Nederland, toetsen van de inhoud van pachtovereenkomsten aan de dwingend rechtelijke bepalingen van de Pachtwet, uitvoeren van een prijstoetsing en toetsen van overeenkomsten van korte duur, bepalen van verpachte waarde.
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 2.800
 
 
 
 www.grondkamers.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 Niet van toepassing
 
 
 
 
 12
 
 
 Herinrichtingscommissie Oost-Groningen & Drents-Groningse Veenkoloniën6Opheffing voorgenomen. Commissie verricht alleen nog afrondende werkzaamheden.
 
 
 
 X
 
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Niet van toepassing
 
 
 
 
 13
 
 
 Hogere Agrarische Onderwijsinstellingen (6)
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 De HAS’en zijn de kennisinstellingen / opleidingsinstituten voor voeding, natuur en milieu op HBO-niveau.
 
 
 17
 
 
 87.300
 
 
 
 
 Diverse
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 14
 
 
 Kamer voor de Binnenvisserij
 
 
 
 X
 
 
 Toetsen van overeenkomsten van huur en verhuur van visrechten en het goedkeuren van toestemmingen om te vissen, uitgegeven door visrechthebbenden; beide met het oog op een doelmatige bevissing van binnenwateren.
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 Geen
 
 
 
 
 
 
 
 Niet van toepassing
 
 
 
 
 15
 
 
 Kamer van Koophandel
 
 
 
 X
 
 
 Het ondersteunen van ondernemers en eerstelijns aanspreekpunt van de overheid voor ondernemers. Wettelijke taken volgens de Wet op de Kamer van Koophandel zijn: het voeren van een handelsregister, onderhouden ondernemerspleinen (digitaal en fysiek), geven van voorlichting, innovatietaak en regiostimuleringstaak.
 
 
 13
 
 
 135.7757Betreft rijksbrijdage aan KvK in 2016 inclusief inputfinanciering handelsregister (€ 5.020K).
 
 
 
 88.3868Bedrag betreft opbrengsten uit operationele activiteiten exclusief transitieresultaat.
 
 
 
 www.kvk.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 X9De accountant geeft ten aanzien van de verantwoording van de KVK over 2016 wel een goedkeurende verklaring af over het getrouwbeeld, maar constateert daarnaast dat de kamer er niet in is geslaagd om voor alle diensten te voldoen aan de geldende aanbestedingsregels en de daarmee samenhangende rechtmatigheidseisen. Hierover wordt gerapporteerd in de bedrijfsvoeringsparagraaf bij de jaarrekening. Met de huidige aanpak van deze aanbestedingsproblematiek is de verwachting dat de KVK in de loop van 2017 volledig zal voldoen aan de geldende aanbestedingsregels.
 
 
 
 
 16
 
 
 Keuringsinstanties als bedoeld in artikel 10.3 Telecommunicatiewet
 
 
 
 X
 
 
 Het afgeven van advies in het kader van rapporten, certificaten of EG-typeverklaringen voor radiozendapparaten en randapparaten. Het doen van onafhankelijke onderzoeken naar de overeenstemming van producten of diensten met de geldende regelgeving.
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 Diverse
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 17
 
 
 Raad voor de Accreditatie
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Verifiëren dat instellingen die actief zijn op het gebied van laboratoriumtesten, inspecteren, kalibreren en certificeren aan accreditatienormen voldoen. De taken van de Raad voor Accreditatie zijn vastgelegd in de Wet aanwijzing nationale accreditatie-instantie.
 
 
 11
 
 
 231
 
 
 
 12.192
 
 
 
 www.rva.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 √
 
 
 
 
 18
 
 
 Autoriteit Consument en Markt (ACM)
 
 
 
 X
 
 
 Doel van de ACM is vergroting van de effectiviteit en de efficiëntie van het markttoezicht op de niet-financiële markten in Nederland.
 Het betreft drie typen van markttoezicht die tot doel hebben om markten goed te laten werken: mededingingstoezicht, sectorspecifiek markttoezicht en consumentenbescherming.
 
 
 11
 
 
 637
 
 
 
 
 
 www.acm.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 19
 
 
 Raad voor de Plantenrassen
 
 
 
 X
 
 
 De Raad voor plantenrassen geeft uitvoering aan de Zaaizaad- en Plantgoedwet 2005 op het gebied van toelating van plantenrassen en verlening van intellectuele eigendomsbescherming m.b.t. plantenrassen (kwekersrecht).
 
 
 16
 
 
 785
 
 
 
 726
 
 
 
 www.plantenrassen.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 Niet van toepassing
 
 
 
 
 20
 
 
 Rendac BV
 
 
 X
 
 
 
 Ophalen, verwerken en (laten) vernietigen van dierlijke restmaterialen en kadavers (categorie 1- en 2-materiaal, niet bestemd voor consumptie).
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 
 www.rendac.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 Niet van toepassing
 
 
 
 
 21
 
 
 Staatsbosbeheer
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Staatsbosbeheer richt zich op de volgende hoofddoelstellingen:
 het instandhouden, herstellen en ontwikkelen van natuur-, landschaps- en cultuurhistorische waarden in de gebieden van Staatsbosbeheer;
 het bevorderen van recreatie in zo veel mogelijk gebieden van Staatsbosbeheer;
 het leveren van een bijdrage aan de productie van milieuvriendelijke en vernieuwbare grondstoffen zoals hout.
 
 
 18
 
 
 29.508
 
 
 
 
 
 www.staatsbosbeheer.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 √
 
 
 
 
 22
 
 
 Stichting Bloembollenkeuringsdienst
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Stichting BKD geeft uitvoering aan de Landbouwkwaliteitswet (Plantenziektenwet) in de sector bloembollen.
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 
 www.bloembollenkeuringsdienst.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 √
 
 
 
 
 23
 
 
 Stichting Centraal Orgaan Kwaliteitsaangelegenheden Zuivel
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Stichting COKZ geeft uitvoering aan de Landbouwkwaliteitswet in de zuivelsector en in de sector pluimvee en eieren (COKZ/NCAE).
 
 
 16
 
 
 135
 
 
 
 8.468
 
 
 
 www.cokz.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 √
 
 
 
 
 24
 
 
 Stichting COVA
 
 
 X
 
 
 
 Er voor zorgen dat Nederland te allen tijde een minimum voorraad aardolieproducten heeft, om in tijden van crises te kunnen voldoen aan de aardolievraag.
 
 
 14
 
 
 
 
 109.226
 
 
 
 www.cova.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 pm
 
 
 
 
 25
 
 
 Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek
 
 
 X
 
 
 
 In het algemeen belang bijdragen aan strategisch en toepassingsgericht onderzoek op het gebied van productie, verwerking, afzet en handel van agrarische producten, van de visserij, van het natuur- en milieubeheer, van de openluchtrecreatie en van het beheer en de inrichting van het landelijk gebied.
 
 
 16
 
 
 151.100
 
 
 
 
 
 www.wur.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 26
 
 
 Stichting Skal
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Stichting Skal geeft uitvoering aan de Landbouwkwaliteitswet m.b.t. biologische productiemethoden.
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 
 www.skal.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 √
 
 
 
 
 27
 
 
 Stichting Kwaliteits-Controle-Bureau
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Stichting KCB geeft uitvoering aan de Landbouwkwaliteitswet en de Plantenziektenwet in de sector groenten en fruit.
 
 
 16
 
 
 89
 
 
 
 14.608
 
 
 
 www.kcb.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 √
 
 
 
 
 28
 
 
 Stichting Nederlandse Algemene Kwaliteitsdienst Tuinbouw
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Stichting Naktuinbouw geeft uitvoering aan de Zaaizaad- en Plantgoedwet 2005 (en de Plantenziektenwet) met betrekking tot teeltmateriaal in de sectoren tuinbouw- en de bosbouwgewassen.
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 19.461
 
 
 
 www.naktuinbouw.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 √
 
 
 
 
 29
 
 
 Stichting Nederlandse Algemene Keuringsdiensten (Zaaizaad en Pootgoed Landbouwgewassen)
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Stichting NAK geeft uitvoering aan de Zaaizaad- en Plantgoedwet 2005 (en de Plantenziektenwet) met betrekking tot zaaizaad en pootgoed in de sector landbouwgewassen.
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 18.585
 
 
 
 www.nak.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 √
 
 
 
 
 30
 
 
 TNO
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 TNO is een onafhankelijke onderzoeksorganisatie die op basis van haar expertise en onderzoek een belangrijke bijdrage levert aan de concurrentiekracht van bedrijven en organisaties, aan de economie en aan de kwaliteit van de samenleving als geheel.
 
 
 12
 
 
 176.25710€ 139.961 hiervan betreft de EZ-bijdrage 2016.
 
 
 
 254.420
 
 
 
 www.tno.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 31
 
 
 VSL
 
 
 X
 
 
 
 Het onderhouden en verwezenlijken van nationale meetstandaarden zoals vastgelegd in de Metrologiewet. Op grond van artikel 3 van deze wet is VSL door de Minister van EZ hiervoor aangewezen.
 
 
 11
 
 
 9.730,63
 
 
 
 
 
 www.vsl.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 32
 
 
 De in het kader van de Metrologiewet art. 11 en 12 aangewezen instanties en erkende keurders11Het gaat hierbij om het volgende cluster aan deeltijd-ZBO’s: Kalibra Internationaal BV, Kema Nederland BV, Kiwa NV Certificatie en Keuringen, Nmi Certin BV en SGS Nederland BV.
 
 
 
 X
 
 
 Het optreden als onafhankelijke toetsende instantie bij overeenstemmingbeoordelingen van meetinstrumenten. De werkzaamheden die zij verrichten kunnen per overeenstemmingbeoordeling verschillen maar omvat onder andere het beoordelen van kwaliteitssystemen, het afgeven van certificaten van typeonderzoek of ontwerponderzoek en het keuren van meetinstrumenten.
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 33
 
 
 WaarborgHolland
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Het keuren van alle aan consumenten verkochte gouden, zilveren en platina voorwerpen boven een bepaalde gewichtsdrempel en alvorens zij op de Nederlandse markt worden gebracht, te voorzien van één of meerdere stempelmerken (het waarborgen).
 
 
 
 Geen bijdrage
 
 
 
 
 
 www.waarborgholland.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 pm
 
 
 
 
 34
 
 
 Wageningen Universiteit
 
 
 X
 
 
 X
 
 
 Wageningen Universiteit is de belangrijkste Europese Universiteit op het gebied van de Life Sciences. Onderzoekers en studenten van Wageningen Universiteit richten zich op onderwerpen op het terrein van de voeding, gezondheid, natuur en leefomgeving.
 
 
 17
 
 
 183.400
 
 
 
 
 
 www.wur.nl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 BIJLAGE
 2:
 AFGEROND EVALUATIE- EN OVERIG ONDERZOEK
 
 
 Artikel 11 Goed functionerende economie en markten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort onderzoek
 
 
 Titel/onderwerp 
 
 
 Artikel 
 
 
 Jaar van afronding
 
 
 Vindplaats 
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 1a.
 
 
 Beleidsdoorlichtingen
 
 
 
 
 
 
 
 
 Goed functionerende economie en markten
 
 
 11
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 30 991, nr. 31
 
 
 
 
 
 1b
 
 
 Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 
 
 
 Evaluatie Metrologiewet
 
 
 11
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 33 159, nr. 2
 
 
 
 
 
 
 Evaluatie Frequentiebeleid
 
 
 11
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 24 095, nr. 392
 
 
 
 
 
 
 Autoriteit Consument en Markt (ACM)
 
 
 11
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 25 268, nr. 132
 
 
 
 
 
 
 Raad voor de accreditatie
 
 
 11
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 25 268, nr. 136
 
 
 
 
 
 
 De doelmatigheid en doeltreffendheid van het functioneren van het CBS
 
 
 11
 
 
 2016
 
 
 De evaluatie is eind 2016 afgerond. De Kamer ontvangt deze, inclusief beleidsreactie en een reactie van het CBS, zo spoedig mogelijk.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 
 
 Overig onderzoek
 
 
 
 
 
 
 Aanbestedingswet 2012
 
 
 11
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 34 252, nr. 1
 
 
 
 
 
 
 Evaluatie wet markt en overheid
 
 
 11
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 34 487, nr. 1
 
 
 
 
 
 
 Universele postdienst (UPD)
 
 
 11
 
 
 2016
 
 
 Doorgeschoven naar 2017 vanwege ontwikkelingen op de Postmarkt.
 
 
 
 
 
 Evaluatie Winkeltijdenwet
 
 
 11
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 34 647, nr. 1
 
 
 
 
 
 
 Samenvatting afgeronde evaluaties 2016 artikel 11
 Beleidsdoorlichting artikel 11 Goed functionerende economie en markten
 De beleidsdoorlichting van artikel 11 is grotendeels intern EZ uitgevoerd en is in april 2016 naar de Tweede Kamer gestuurd (TK, 30 991, nr. 31). Uit de doorlichting komt naar voren dat de instrumenten die vallen onder artikel 11 in de regel doelgericht en doelmatig zijn.
 
 Het deel van de doorlichting dat ziet op de onderlinge samenhang van het beleid is uitgevoerd door een extern onderzoeksbureau. Zij concludeert dat de verschillende beleidsinstrumenten ook in samenhang bijdragen aan een goed functionerende economie en goed functionerende markten. Er zijn relatief weinig gebieden waarop de verschillende instrumenten met elkaar conflicteren.
 Het extern bureau doet desondanks een beperkt aantal aanbevelingen. Die zijn overgenomen door de organisaties waar de aanbevelingen op zijn gericht. Zo hebben de ACM en TenderNed aangegeven te herkennen dat de onderlinge coördinatie versterkt kan worden om een optimale balans te vinden tussen het mededingingsperspectief en aanbestedingsperspectief, en neemt de ACM de aanbevelingen rolvast te blijven ter harte. Het kabinet houdt hierbij de vinger aan de pols.
 
 Het extern bureau heeft daarnaast geconstateerd dat een evaluatie naar samenhang van het beleid minder eenduidig kan plaatsvinden wanneer er te veel instrumenten onder een begrotingsartikel vallen die niet altijd logisch gepositioneerd zijn. De onderzoekers merken in dit verband op dat de positionering van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) onder een beleidsartikel met een vrij algemeen doel – zoals artikel 11 – het CBS mogelijk tekort doet. Het kabinet heeft aangegeven begrip te hebben voor deze constatering van de onderzoekers. Sinds 2013 wordt echter een vernieuwde wijze van begrotingspresentatie gehanteerd, onder de naam «Verantwoord Begroten» (VB). Kern van deze werkwijze is om begrotingen compact en overzichtelijk te houden. In het licht hiervan past het niet om het aantal artikelen van de EZ-begroting uit te breiden en het CBS in een apart artikel onder te brengen.
 
 In deze beleidsdoorlichting zijn ook beleidsopties geformuleerd waarbij er 20% minder (of meer) middelen beschikbaar zijn. Hieruit blijkt dat alle posten onder artikel 11 op dit moment reeds te maken hebben met verschillende taakstellingen (Rutte I, Lenteakkoord en Rutte II). Dit leidt ertoe dat nu al zeer kritisch wordt gekeken naar de uit te voeren werkzaamheden. Veel efficiencywinsten worden reeds behaald, waardoor verdere ombuigingen alleen mogelijk zijn door het schrappen in wettelijke taken.
 De beleidsdoorlichting is gebaseerd op een aanzienlijk aantal eerder uitgevoerde evaluaties van verschillende beleidsinstrumenten die vallen onder artikel 11 van de EZ-begroting. In de meeste gevallen zijn hierin aanbevelingen gedaan. Voor de opvolging van deze aanbevelingen wordt verwezen naar de afzonderlijke beleidstrajecten.
 
 Raad voor de accreditatie
 
 
 •
 De Raad voor Accreditatie (RvA) is conform artikel 39 van de kaderwet zelfstandige bestuursorganen geëvalueerd op doelmatig en doeltreffend functioneren. De evaluatie is uitgevoerd door onafhankelijk onderzoeksbureau Kwink.
 
 
 •
 De algehele conclusie is dat de RvA in de evaluatieperiode (2010–2015) een doelmatige en doeltreffende invulling heeft gegeven aan haar wettelijke taak.
 
 
 •
 Kwink doet een aantal aanbevelingen aan de RvA die kunnen bijdragen aan het nog verder verbeteren van doeltreffend en doelmatig functioneren. Het gaat onder andere om aanbevelingen om de doorlooptijden van accreditaties te verbeteren, administratieve lasten te verminderen en het verlagen van de drempel voor het geven van feedback door klanten.
 
 
 Evaluatie wet markt en overheid
 
 
 •
 De Wet markt en overheid heeft als doel het creëren van gelijke concurrentieverhoudingen tussen overheden en ondernemers wanneer overheden marktactiviteiten verrichten.
 
 
 •
 Uit de evaluatie uitgevoerd door Ecorys blijkt echter dat de mate waarin de wet bijdraagt aan gelijke concurrentieverhoudingen suboptimaal is. Dit komt met name door het vele gebruik van de algemeen belanguitzondering in de wet. Als overheden deze uitzondering gebruiken, gelden de gedragsregels in de wet (zoals de verplichting om de integrale kosten door te berekenen) niet.
 
 
 •
 Tevens blijkt uit de evaluatie dat overheden gebruik van de algemeen belanguitzondering niet altijd goed motiveren. Overheden kijken beperkt naar concurrentieverstoringen die het gebruik van de uitzondering kan hebben en marktpartijen worden niet of beperkt bij de besluitvorming betrokken. Ook blijkt uit de evaluatie dat bedrijven niet goed gebruik weten te maken van bezwaar en beroepsmogelijkheden.
 
 
 •
 In de kabinetsreactie op de evaluatie is daarom aangekondigd dat de algemeen belanguitzondering zal worden aangescherpt via motiveringsvereisten en meer inspraak voor ondernemers vooraf. Hiertoe is een wetsvoorstel in voorbereiding.
 
 
 Evaluatie Winkeltijdenwet
 
 
 •
 Tijdens de behandeling van het initiatiefwetsvoorstel tot wijziging van de Winkeltijdenwet is toegezegd de gewijzigde wet na drie jaar te evalueren.
 
 
 •
 De evaluatie laat zien dat zondagsopenstelling doorgaans geen negatieve gevolgen heeft voor werknemers, een meerderheid van 79% van de winkeliers graag op zondag open wil zijn en een meerderheid van de gemeenten heeft gekozen voor een ruime openstelling van winkels op zondag.
 
 
 •
 De wet laat voldoende ruimte aan gemeenten om een eigen belangenafweging te maken waarin ook niet economische belangen, zoals de zondagsrust, kunnen worden meegenomen.
 
 
 •
 De evaluatie geeft geen aanleiding tot aanpassingen van de Winkeltijdenwet.
 
 
 
 Artikel 12 Een sterk innovatievermogen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort onderzoek
 
 
 Titel/onderwerp 
 
 
 Artikel 
 
 
 Jaar van afronding
 
 
 Vindplaats 
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 1a.
 
 
 Beleidsdoorlichtingen
 
 
 
 
 
 
 
 
 Doorlichting artikel 12 en 13
 
 
 13
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 30 991, nr. 23
 
 
 
 
 
 1b.
 
 
 Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 Toegepast onderzoek; 0-meting TO2’s (TNO, Deltares, Marin, NLR, ECN, Wageningen Research)
 
 
 12/14/16
 
 
 2017
 
 
 Evaluatieprotocol is gereed. Afronding evaluatie vindt plaats in 2017.
 
 
 
 
 
 Tussenevaluatie Topconsortia Kennis en Innovatie
 
 
 12
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 32 637, nr. 254
 
 
 
 
 
 
 STW
 
 
 12
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 34 550 XIII, nr. 128
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 
 
 Overig onderzoek
 
 
 
 
 
 2a.
 
 
 MKBA’s
 
 
 
 
 
 Ruimtevaart
 
 
 12
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 24 446, nr. 60
 
 
 
 
 
 
 Samenvatting afgeronde evaluaties 2016 artikel 12
 Tussenevaluatie Topconsortia Kennis en Innovatie
 Het onderzoeksbureau Dialogic heeft gebruik gemaakt van een combinatie van deskstudies, een uitvoerige netwerkanalyse, een online survey, een portfolio-analyse van PPS-projecten die van de TKI-toeslagregeling gebruikmaken en (diepte) interviews met betrokkenen bij TKI’s, kennisinstellingen, bedrijven en overheden. Hoofdconclusie is dat de TKI-toeslagregeling doet wat hij beoogt. De regeling blijkt een effectieve manier om PPS-projecten te stimuleren op belangrijke technologiegebieden. De regeling leidt tot een bestendiging van PPS-netwerken en uitbreiding met nieuwe (MKB-)spelers. De onderzoekers achten het aannemelijk dat de TKI-toeslag de privaat-publieke samenwerking binnen de programma’s van de TKI’s stimuleert door een impuls te geven aan de private bijdragen aan deze programma’s en bevelen om die reden aan de regeling te verlengen.
 STW
 De evaluatiecommissie komt tot een ronduit positieve algehele conclusie over het functioneren van STW. De technologiestichting heeft naar het oordeel van de commissie haar taken in de afgelopen jaren effectief en efficiënt uitgevoerd. Verder zijn de aanbevelingen van de vorige evaluatiecommissie serieus genomen en de acties die naar aanleiding daarvan zijn opgepakt, hebben geleid tot verbeteringen in het functioneren van STW. Ook vermeldenswaardig is dat alle betrokken partijen zeer positief zijn over de wijze waarop STW haar rol voor de topsectoren heeft vormgegeven. Voor het domein van de technische wetenschappen biedt STW een onmisbare toegevoegde waarde, die onder meer van groot belang is voor de innovatiekracht van ons bedrijfsleven. De commissie stelt verder dat het in haar ogen van groot belang is dat in de nieuwe NWO-organisatie het domein TTW aanspreekpunt en belangenbehartiger blijft van de technische wetenschappen, die elders binnen NWO moeilijk voet aan de grond krijgen. De ervaring, expertise, werkwijze en netwerken van STW vormen daarvoor de basis waarop TTW kan voortbouwen. Ten behoeve van de evaluatie heeft Technopolis een econometrische effectmeting uitgevoerd volgens de richtlijnen van de Commissie Theeuwes. Er blijkt sprake te zijn van een significant positief effect van STW-subsidies op het aantal wetenschappelijke publicaties van onderzoekers en op het aantal publiek-private co-publicaties.
 Ruimtevaart (MKBA)
 Het Ministerie van Economische Zaken heeft in 2015/2016 een verkenning laten uitvoeren naar de kosten en baten van ruimtevaart en het ruimtevaartbeleid. De bureaus Dialogic en Decisio hebben deze verkenning verricht. Ruimtevaart in Nederland is een relatief kleine sector, maar met een grote maatschappelijke betekenis. Zonder ruimtevaart zouden vele bedrijven (bijvoorbeeld TomTom) niet bestaan of op heel andere activiteiten gericht zijn. De onderzoekers concluderen dat de maatschappelijke baten van ruimtevaart zeer groot zijn en vele sectoren positief beïnvloeden. Deze maatschappelijke baten zijn evenwel lastig exact te kwantificeren. Bovendien zijn de maatschappelijke baten moeilijk één op één te relateren aan de investeringen die de Nederlandse overheid doet in de ruimtevaartprogramma’s van ESA en de EU. Immers voor de realisatie van ruimtevaartprogramma’s werkt Nederland nauw samen met de Europese partners in de context van ESA en de EU. Tegenover de omvangrijke maatschappelijke baten staan relatief beperkte overheidsinvesteringen in de ruimtevaart. Vanaf 2012 heeft Nederland gemiddeld circa € 90 mln per jaar geïnvesteerd in ESA-ruimtevaartprogramma’s (circa 0,02% van het Nederlandse BNP). Daarmee blijft Nederland ruim achter bij andere Europese landen, zoals Frankrijk (0,11%), Duitsland (0,05%), Italië (0,05%) en België (0,06%).
 
 Artikel 13 Een excellent ondernemingsklimaat
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort onderzoek
 
 
 Titel/onderwerp 
 
 
 Artikel 
 
 
 Jaar van afronding
 
 
 Vindplaats 
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 
 
 
 1a.
 
 
 Beleidsdoorlichtingen
 
 
 
 
 
 Doorlichting artikel 12 en 13
 
 
 13
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 30 991, nr. 23
 
 
 
 
 
 1b.
 
 
 Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 
 
 
 Microkredieten
 
 
 13
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 31 311, nr. 174
 
 
 
 
 
 
 Groeiversneller
 
 
 13
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 32 637, nr. 201
 
 
 
 
 
 
 Digitale agenda/ICT-beleid
 
 
 13
 
 
 2017
 
 
 Conform begroting 2017
 
 
 
 
 
 Evaluatie Actal / regeldruk
 
 
 13
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 29 515, nr. 389
 
 
 
 
 
 
 Valorisatie
 
 
 13
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 32 637/31 288, nr. 169
 
 
 
 
 
 
 Toerisme (NBTC)
 
 
 13
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 26 419, nr. 61
 
 
 
 
 
 
 IBO Zelfstandigenaftrek plus aanverwante maatregelen
 
 
 13
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 31 311, nr. 154
 
 
 
 
 
 
 Overige fiscale ondernemerschapsregelingen
 
 
 13
 
 
 2016
 
 
 Uitgesteld in afwachting van het interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) naar ZZP.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 
 
 Overig onderzoek
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 MKBA World Expo 2025
 
 
 13
 
 
 2016
 
 
 
 TK, 34 300 XIII, nr. 173
 
 
 
 
 
 
 BMKB (additionaliteit)
 
 
 13
 
 
 2015
 
 
 
 
 CPB-publicatie
 
 
 
 
 
 
 Onderwijs en Ondernemerschap (OESO case study)
 
 
 13
 
 
 2016
 
 
 
 
 OESO case study
 
 
 
 
 
 
 Kenniscentrum MVO
 
 
 13
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 26 485, nr. 214
 
 
 
 
 
 
 Samenvatting afgeronde evaluaties 2016 artikel 13
 Microkredieten
 
 De hoofdconclusie van het door SEO uitgevoerde evaluatieonderzoek is dat Qredits, zoals bedoeld, kredieten verschaft aan ondernemingen met een slechte uitgangspositie, waarvan aangenomen mag worden dat ze elders moeilijk aan financiering komen, maar die wel levensvatbaar zijn.
 Onderzoekers geven aan dat Qredits zich in een periode van zeven jaar ontwikkeld heeft tot een professionele kredietverstrekker. Uit de evaluatie analyse blijkt verder dat het kredietacceptatieproces in de loop der tijd is doorontwikkeld en aangescherpt en dat er nu voldoende waarborgen lijken te zijn ingebouwd om acceptabele kredietrisico’s aan te gaan. Om de centrale hypothese in deze evaluatie, namelijk «microfinanciering draagt bij aan de kwaliteit van ondernemerschap», te toetsen heeft SEO een uitgebreide statistische/econometrische analyse uitgevoerd die voldoet aan de richtlijnen voor beleidsevaluatie, zoals geadviseerd door de Commissie Theeuwes. Onderzoekers concluderen dat Qredits met haar kredietverlening het beoogde effect sorteert.
 
 Groeiversneller
 De evaluatie is uitgevoerd door Technopolis. Het programma kan als een beleidsexperiment worden bestempeld (niet in de vorm van een controle en behandelgroep, maar wel in de zin van iets nieuws initiëren met het oog op leren). Het beleidsexperiment was erop gericht om het aanbod van ondersteuning (markt voor opleiding en coaching) voor groeiondernemers te verbeteren. Het programma heeft zichzelf bewezen en is vervolgens gecontinueerd zonder financiële steun van de overheid.
 Evaluatie Actal / regeldruk
 
 Uit het door Berenschot uitgevoerde evaluatieonderzoek komt naar voren dat de departementen en het bedrijfsleven in het algemeen positief staan tegenover de Actal-toets op nieuwe wet- en regelgeving.
 Uit de interviews met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en enkele Kamerleden wordt door Berenschot zelfs een voorkeur voor het eerdere mandaat (tot 2007) opgetekend, toen het takenpakket van Actal zich beperkte tot de toetsing van voorgenomen wet en regelgeving. Over de strategische advisering zijn de meningen in het Berenschot-onderzoek minder eenduidig. Waar de departementen overwegend positief staan tegenover de «gevraagde» adviezen, zijn zij kritisch over de «ongevraagde» adviezen. Zij plaatsen kanttekeningen bij de totstandkoming en de praktische bruikbaarheid en wijzen daarbij op een gebrekkige kwaliteit, het onvoldoende oog hebben voor andere publieke belangen dan de regeldruk en het (te) laat uitbrengen van adviezen. Daar waar deze ongevraagde adviezen bijdragen aan het oplossen van concrete knelpunten staat het bedrijfsleven echter positief tegenover deze ongevraagde adviezen.
 
 MKBA World Expo 2025
 Eind 2015 heeft de stichting World Expo Rotterdam 2025 haar Plan Expo 2025 aan de Ministers van EZ, BHOS en IenM aangeboden en het kabinet gevraagd om Rotterdam kandidaat te stellen voor de organisatie van de World Expo 2025. Alleen de Nederlandse Staat kan een Nederlandse stad kandidaatstellen bij het Bureau International des Expositions (BIE), de landenorganisatie die World Expo’s toewijst. Omdat bij een kandidaatstelling van Rotterdam de Nederlandse Staat de enige contractpartij is voor het BIE draagt de rijksoverheid de volledige verantwoordelijkheid voor alle kosten en risico's, ook op het gebied van veiligheid.
 Voor het kunnen nemen van een weloverwogen besluit heeft het Rijk onderzoeksbureau SEO opdracht gegeven een maatschappelijke kosten- en batenanalyse (MKBA) uit te voeren. De uitgevoerde MKBA kent een negatieve uitkomst. Dit houdt in dat de baten naar verwachting niet zullen opwegen tegen de kosten. Volgens de MKBA resteert een negatief saldo van tussen de € 500 mln en € 1 mld. Het evenement vraagt om extra investeringen in infrastructuur, waarvoor de dekking ontbreekt. Ook het effect op de Rijksbegroting zal negatief zijn, de raming varieert van ruim € 300 mln tot ruim € 600 mln. Daarnaast moet het Rijk een garantstelling voor de kosten van de wereldtentoonstelling als evenement afgeven. De kosten en risico's voor de veiligheid zijn moeilijk in te schatten, maar ook deze zijn naar verwachting hoog. Mede op basis van de negatieve uitkomst van de MKBA heeft het kabinet in mei 2016 besloten om een kandidaatstelling van Rotterdam voor de World Expo 2025 niet te steunen.
 Onderwijs en Ondernemerschap (OESO case study)
 Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van EZ en OCW en dient als casestudy in een breder onderzoeksproject van de OECD over Knowledge Triangles dat in 2017 openbaar zal worden. Het onderzoek is een empirische verkenning van de kennisdriehoek in Nederland: de regionale samenhang tussen onderzoek, onderwijs en innovatie. De kennisdriehoek wordt daarbij gezien als onderdeel van het entrepreneurial ecosystem: de omgeving die ondernemers in staat stelt te innoveren en hun productiviteit te verhogen, met een of meer kennisinstellingen die de spil vormen. De conclusies luiden als volgt:
 
 
 •
 Succesvolle interactie tussen de drie hoeken onderzoek, onderwijs en ondernemerschap is gevoelig voor de regionale context: het ondernemerschap ecosysteem, de cultuur, formele instituties, fysieke infrastructuur, financiële middelen en beschikbaar talent.
 
 
 •
 Daarbij zijn leiderschap en netwerkvorming cruciale systeemvoorwaarden voor waarde-creatie, maar hun rol en invloed zijn niet los te koppelen van de bredere set van omstandigheden.
 
 
 •
 Zo blijkt het ecosysteem in Amsterdam en Utrecht zeer succesvol wat betreft gazelles, groei van toegevoegde waarde en werkgelegenheid. Brainport Eindhoven heeft de prestaties vooral sinds de recessie verbeterd en Twente presteert op alle fronten vlak. Alle drie werken samen in de triple helix en kennen economic boards, maar er zijn verschillen in financiering, organisatie en modus operandi. Twente kent weliswaar een hechter netwerk rond de universiteit en hogeschool, maar ook een gebrek aan grote bedrijven (in vergelijking tot Eindhoven) én een gebrek aan talent voor doorgroei van starters (in vergelijking tot Amsterdam/Utrecht).
 
 
 •
 De complementariteit en synergie tussen de verschillende regio’s van Nederland doen vermoeden dat de Nederlandse delta – mondiaal vergeleken – als één metropoolregio fungeert. Tegelijkertijd zorgen de regionale verschillen ervoor dat succesvolle concepten uit de ene regio niet kopieerbaar zijn in andere regio’s, zonder rekening te houden met eigen sterktes en zwaktes.
 
 
 
 Artikel 14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort onderzoek
 
 
 Titel/onderwerp 
 
 
 Artikel 
 
 
 Jaar van afronding
 
 
 Vindplaats 
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 1a.
 
 
 Beleidsdoorlichtingen
 
 
 
 
 
 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
 
 
 14
 
 
 2020
 
 
 
 
 
 1b.
 
 
 Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 Elektrisch rijden
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 33 043, nr. 65
 
 
 
 
 
 
 Innovatie agenda energie
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 31 530, nr. 2
 
 
 
 
 
 
 Green Deals
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 33 043, nr. 71
 
 
 
 
 
 
 Proeftuinen Smart Grids
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 Wegens uitloop van proeftuinen volgt de evaluatie in 2017.
 
 
 
 
 
 Warmtewet
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 34 415, nr.1
 
 
 
 
 
 
 Rijkscoördinatieregeling
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 2017D01893
 
 
 
 
 
 
 Garantieregeling aardwarmte
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 31 239, nr. 220
 
 
 
 
 
 
 Topsector Energie
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 De bredere evaluatie van alle topsectoren wordt in 2017 afgerond.
 
 
 
 
 
 Energieakkoord
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 30 196, nr. 479
 
 
 
 
 
 
 SDE+
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 31 239, nr. 249
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 
 
 Overig onderzoek
 
 
 
 
 
 
 Onderzoek algemeen Instrumentarium Geothermie
 
 
 14
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 31 239, nr. 220
 
 
 
 
 
 
 Samenvatting afgeronde evaluaties 2016 artikel 14
 Elektrisch rijden
 De conclusie van de evaluatie van het beleid op het terrein van elektrisch vervoer getiteld «Terugblik en vooruitblik op het beleid voor elektrisch vervoer» is dat er veel is bereikt ten aanzien van de doelstellingen uit het plan van aanpak en dat het gevoerde beleid doelmatig is geweest. Vooral de fiscale stimulering (voornamelijk gericht op de zakelijke markt) heeft grote invloed gehad op de uitrol van elektrisch auto’s (EV’s) in Nederland. Deze fiscale maatregelen zijn zo succesvol gebleken doordat de basisvoorwaarden voor elektrisch rijden voldoende goed op orde waren. Er reden op 31 december 2015 90.275 EV’s in Nederland. Hiermee is ruim voldaan aan de ambitie die voor 2015 was gesteld van 20.000 auto’s met een elektrische aandrijflijn. De bereikte resultaten zijn mede gerealiseerd door de inspanningen van de privaat-publieke samenwerking in het Formule E-Team.
 Ook wat innovatie betreft zijn in Nederland in de afgelopen periode mooie resultaten geboekt op het gebied van elektrisch vervoer:
 
 
 •
 De interoperabiliteit: Nederland heeft als enige land ter wereld nagenoeg dekkende nationale interoperabiliteit voor de laadinfrastructuur ingevoerd.
 
 
 •
 Snelladen: Nederland was het eerste land waar het mogelijk is om langs de gehele snelweg laadpunten te exploiteren.
 
 
 •
 Vehicle2Grid / slim laden: verschillende proeven met smart grids en EV’s, bijvoorbeeld om duurzaam decentraal opgewekte elektriciteit op te slaan en terug te leveren.
 
 
 •
 De zonneauto: Stella Lux van de TU Eindhoven is de eerste energiepositieve gezinsauto.
 
 
 Innovatieagenda Energie
 
 
 •
 In november 2016 is een evaluatie uitgevoerd naar de Innovatieagenda Energie, het energie-innovatiebeleid in de periode 2008–2012. De evaluatie is uitgevoerd door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. SEO Economisch onderzoek heeft vervolgens een onafhankelijk oordeel gegeven over de evaluatie. Het evaluatierapport en het onafhankelijk oordeel zijn met een begeleidende brief op 9 februari 2017 naar de Tweede Kamer gestuurd.
 
 
 •
 De belangrijkste conclusies zijn dat het ministerie met de innovatieprogramma’s van de Innovatieagenda Energie een aanzienlijke impuls heeft gegeven aan de opbouw van kennis bij 600 organisaties. Deze impuls bestaat, naast de € 117 mln die het ministerie aan zeven programma’s heeft uitgegeven, minimaal uit € 145 mln private uitgaven. Daarnaast heeft de aanpak een behoorlijke impuls gegeven aan samenwerking tussen de verschillende partijen die nodig zijn om innovaties te realiseren en naar de markt te brengen. Het doelbereik van de Innovatieagenda Energie is volgens de onderzoekers echter matig geweest. De agenda heeft een beperkte bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van gemeenschappelijke netwerken, interacties tussen projecten en het wegnemen van institutionele belemmeringen. Daardoor zijn kennis en ervaring beperkt gedeeld en is de opschaling achtergebleven in de meeste innovatieprogramma’s.
 
 
 •
 De aanbevelingen richten zich vooral op de vraag hoe de innovatieprogramma’s beter vormgegeven en beoordeeld kunnen worden. Aanbevolen wordt om innovatieprogramma’s in de toekomst te beoordelen op hun potentiële bijdrage aan het verlagen van maatschappelijke kosten en verbetering van productkwaliteit. Dit vraagt bij de start van de programma’s om het formuleren van concrete, meetbare en vooral tijdgebonden doelen. Ook wordt aanbevolen om de doelgroep en de programmastrategie beter te specificeren en de strategie nauwer te laten aansluiten bij zaken die in de markt niet vanzelf tot stand komen.
 
 
 •
 In de brief aan de Tweede Kamer is aangegeven dat veel aanbevelingen reeds zijn geïmplementeerd in de Topsector Energie, het beleid na de Innovatieagenda Energie. Ook is aangegeven dat het kabinet zal aansluiten bij de aanbevelingen bij het inrichting van – in de Energieagenda aangekondigde – meerjarige missie-gedreven innovatieprogramma’s.
 
 
 Green Deals
 
 
 •
 De beleidsevaluatie laat zien dat de Green Deals een belangrijke bijdrage leveren aan het realiseren van de doelstelling om vernieuwende initiatieven op het gebied van groene groei te genereren, die vervolgens ook tot concrete resultaten leiden.
 
 
 •
 Dealpartijen voelen zich gesteund door het hebben van één aanspreekpunt binnen de rijksoverheid.
 
 
 •
 Verder concludeert Kwink Groep dat de Green Deals zich in zes jaar tijd hebben ontwikkeld van experiment tot breed gewaardeerd instrument om de dynamiek in de samenleving te stimuleren. Het instrument is inmiddels een onmisbaar onderdeel geworden van de instrumentenmix van beleid. Dit beeld wordt bekrachtigd door de evaluatie waarin op de eerste plaats wordt aanbevolen om het instrument Green Deals te behouden.
 
 
 •
 De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) beschrijft in een begeleidend essay dat het van belang is om goede deals te sluiten maar dat er daarnaast voor een sterker en duurzamer effect kan worden gezorgd door de deal-flow te beheren. Dit wil zeggen, het op gang brengen van een stroom aan deals die in staat is opwaartse dynamiek in netwerken te versterken en neerwaartse dynamiek af te remmen.
 
 
 •
 PBL constateert in haar studie naar de circulaire green deals dat de Green Deal-aanpak meerwaarde heeft voor het proces van groene innovatie. Verder geeft PBL aan dat bij het opzetten van nieuwe Green Deals meer milieuwinst mogelijk is, als er vooraf meer wordt stilgestaan bij de meetbaarheid van de te bereiken doelen.
 
 
 Warmtewet
 
 
 •
 Uit de evaluatie van de Warmtewet zijn 23 knelpunten naar voren gekomen. De belangrijkste knelpunten hebben betrekking op de reikwijdte van de wet en op verschillende aspecten van de tariefregulering.
 
 
 •
 Naar aanleiding hiervan is een wetsvoorstel opgesteld voor herziening van de Warmtewet. Dit voorstel wordt in het voorjaar 2017 aan de Kamer aangeboden.
 
 
 Rijkscoördinatieregeling (RCR)
 
 
 •
 De besluitvorming over grote infrastructurele energieprojecten is complex. In de afgelopen jaren is vanuit verschillende invalshoeken kritiek geuit op de RCR, de manier waarop het Rijk het instrument heeft ingezet en de manier waarop belanghebbenden bij de projecten worden betrokken.
 
 
 •
 De Minister heeft naar aanleiding van de evaluatie de volgende acties aangekondigd:
 
 
 –
 
 Heldere taakverdeling omgevingsmanagement bij RCR-projecten EZ zal, in samenwerking met het Ministerie van Infrastructuur en Milieu, medeoverheden en belanghebbenden, een beleidskader uitwerken met een eenduidige aanpak van de RCR-projecten. Specifiek worden de rollen, taken en verantwoordelijkheden van het bevoegde gezag, de initiatiefnemers en de medeoverheden uitgewerkt. Daarbij komen elementen zoals omgevingsmanagement, communicatie en governance aan de orde. Hierbij zal ook een programmatische aanpak van energieprojecten aan bod komen, zoals het onderzoeksbureau aanbeveelt.
 
 
 –
 
 Inpassing energieproject waar mogelijk door regionale overheid Voordat de RCR-procedure formeel is gestart, worden er al belangrijke beslissingen genomen die van invloed zijn op het verloop van de procedure. Daarom treedt EZ bij projecten van nationaal belang voor de formele start van de procedure in overleg met de initiatiefnemer en medeoverheden over het meest geschikte bestuursniveau en de vormgeving van het proces voor de ruimtelijke inpassing.
 
 
 –
 
 Medeoverheden en andere belanghebbenden vroeger betrekken Een ander uitgangspunt in het proces is het vroegtijdig betrekken van alle belanghebbenden. Hierin geeft de projectprocedure uit de Omgevingswet, waar begonnen wordt met een verkenning en er een kennisgeving participatie opgesteld dient te worden, het goede wettelijk kader. Ook wordt in de ontwerpfase iedereen in de gelegenheid gesteld om alternatieven voor de opgave voor te dragen.
 
 
 
 
 Garantieregeling aardwarmte
 
 
 •
 De verwachting is dat er de komende jaren geen commerciële mogelijkheden zijn om het geologische risico bij geothermieprojecten af te dekken.
 
 
 •
 De garantieregeling is van groot belang om geothermie in Nederland verder te ontwikkelen.
 
 
 •
 Omdat onzekerheid over toekomstige openstellingen een remmend effect heeft op de ontwikkeling van nieuwe projecten, wordt geadviseerd de RNES Aardwarmte langjarig op te stellen.
 
 
 •
 Tevens adviseert Carnegie Consult de maximale garantiebedragen te verhogen, zodat ze beter overeenkomen met de werkelijke kosten.
 
 
 Energieakkoord
 
 
 •
 Uit de evaluatie van het Energieakkoord blijkt dat de aanpak van het Energieakkoord succesvol is: het Energieakkoord heeft bijgedragen aan een versnelling van de energietransitie en dat er resultaten bereikt zijn die zonder het akkoord niet of later bereikt zouden zijn.
 
 
 •
 Het Energieakkoord heeft bovendien bijgedragen aan meer continuïteit van beleid, waardoor investeringszekerheid geboden wordt aan burgers en bedrijven.
 
 
 •
 Het Energieakkoord gaat wel een nieuwe fase in: van het vertalen van afspraken in regelingen, projecten en programma’s, naar het omzetten van deze procesresultaten in concrete effecten.
 
 
 •
 Verder zijn er diverse aanbevelingen om het huidig Energieakkoord te versterken en aantal aanbevelingen voor de periode na het Energieakkoord.
 
 
 •
 De evaluatie is tezamen met de Nationale Energieverkenning op 14 oktober 2016 naar de Tweede Kamer verstuurd.
 
 
 SDE+
 
 
 •
 Met de evaluatie van de SDE+ is de doelmatigheid (efficiëntie) en doeltreffendheid (doelbereik) van het instrument SDE+ getoetst en zijn de mogelijkheden om deze te vergroten in kaart gebracht.
 
 
 •
 Uit de evaluatie blijkt dat de SDE+ aantoonbaar bijdraagt aan investeringen in hernieuwbare energie en dat er geen grote aanpassingen nodig zijn en dat het huidige aandeel hernieuwbare energie in Nederland voor een groot deel afkomstig is van projecten die ondersteund zijn met de SDE+ of met voorgangers van de SDE+.
 
 
 •
 Daarbij wordt geconstateerd dat de productie van hernieuwbare energieprojecten die SDE+-subsidie hebben ontvangen in hoge mate additioneel is.
 
 
 •
 Het aantal «free riders» – projecten die ook zonder subsidie tot stand zouden zijn gekomen – lijkt zeer beperkt, ook in vergelijking met andere instrumenten.
 
 
 •
 Daarmee voldoet de SDE+ aan de doelstelling van de regeling, te weten de kosteneffectieve uitrol van hernieuwbare energie, en ondersteunt deze evaluatie de ambitie van het kabinet om de energietransitie betaalbaar te houden.
 
 
 Onderzoek algemeen Instrumentarium Geothermie
 
 
 •
 Warmteproductie uit geothermiebronnen tussen 2009 en 2014 is gestegen van 0,3 PJ naar 1,5 PJ per jaar. Daarbij blijkt dat de productie van de bestaande geothermieputten toeneemt.
 
 
 •
 Als gevolg van technologische ontwikkelingen is het mogelijk om meer energie uit bestaande geothermieputten te produceren. De ontwikkeling van nieuwe geothermieprojecten lijkt echter te vertragen.
 
 
 •
 Het huidige instrumentarium is van groot belang voor de geothermiesector en dient gehandhaafd te worden: de garantieregeling aardwarmte, SDE+ en de Innovatieregelingen Duurzame Energie Innovatie (DEI) en Topsector Hernieuwbare Energie (TE HE).
 
 
 •
 Geothermieprojecten hebben te maken met geologische, boor-, exploitatie- en afnamerisico’s. Niet al deze risico’s zijn goed te verzekeren in de markt.
 
 
 •
 Ten gevolge van deze (gepercipieerde) risico’s blijken banken terughoudend bij het financieren van geothermieprojecten. Tevens vragen zij een relatief hoog aandeel eigen vermogen in vergelijking met andere hernieuwbare energieprojecten.
 
 
 •
 Aanbevelingen uit de evaluatie zijn maatregelen ter verbetering van de financierbaarheid, toepasbaarheid in andere marktsegmenten zoals gebouwde omgeving en industrie, en het verder ontsluiten van de ondergrond.
 
 
 
 Artikel 16 Concurrerende, duurzame en veilige agro-, visserij- en voedselketens
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort onderzoek
 
 
 Titel/onderwerp 
 
 
 Artikel 
 
 
 Jaar van afronding
 
 
 Vindplaats 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 1a
 
 
 Beleidsdoorlichtingen
 
 
 
 
 
 Concurrerende, duurzame en veilige agro, visserij en voedselketen
 
 
 16
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 30 991, nr. 25
 
 
 
 
 
 1b
 
 
 Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 Integrale POP 2 evaluatie (waaronder Investeringsregeling Jonge Agrariërs, subsidieregeling kleine en grote netwerken, subsidieregeling beroepsopleiding en voorlichting, Demonstratieregeling, Stimuleringssubsidie biologische Productie, Samenwerking bij innovatie NU, functionele agrobiodiversiteit, demoregeling proefprojecten GLB, demoregeling Schoon en Zuinig)
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 De evaluatie is eind 2016 aanbesteed en wordt medio 2017 opgeleverd.
 
 
 
 
 
 Brede weersverzekering
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 De evaluatie is in 2016 afgerond. Conform afspraak met de Tweede Kamer volgt de formele aanbieding en de kabinetsreactie na afstemming met door hagelschade getroffen sectoren.
 
 
 
 
 
 Fijnstofmaatregelen en luchtwassers
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 Dit loopt mee in de evaluatie POP2.
 
 
 
 
 
 Meetprogramma duurzame stallen
 
 
 16
 
 
 2018
 
 
 Zal in evaluatie van de PAS regeling meelopen (zie artikel 18).
 
 
 
 
 
 Investeringsregeling energiebesparing (IRE) en Nu duurzaamheidsinvesteringen
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 
 TK, 28 625, nr. 241
 
 
 
 
 
 
 Inbeslaggenomen goederen (IBG) en Landelijke Inspectiedienst Dierenbescherming (LID)
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 
 TK, 28 286, nr. 886
 
 
 
 
 
 
 Ondersteuning biologische sector
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 29 842, nr. 40
 
 
 
 
 
 
 Consumentenbond Voedselonderzoek
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 31 532, nr. 163
 
 
 
 
 
 
 Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren (LICG)
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 28 286, nr. 883
 
 
 
 
 
 
 Stichting Zeldzame Huisdierrassen (SZH)
 
 
 16
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 26 407, nr. 110
 
 
 
 
 
 
 Identificatie en registratie Hond
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 28 286, nr. 883
 
 
 
 
 
 
 Regeling Stidug
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 32 627, nr. 24
 
 
 
 
 
 
 Verlaagd tarief glastuinbouw
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 32 627, nr. 24
 
 
 
 
 
 
 Regeling subsidie Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO)
 
 
 16
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK, 34 000 XIII, nr. 151
 
 
 
 
 
 
 Meststoffenwet
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 Zowel syntheserapport als de onderliggende deelrapporten worden medio 2017 aan de Tweede Kamer aangeboden.
 
 
 
 
 
 Programma Internationale Aangelegenheden (PIA)
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 Vanwege mogelijke inbedding van PIA in vergelijkbare instrumenten bij RVO en nieuwe inzichten in verbetering van de jaarplancyclus van Landbouwraden is afronding voorzien in 2017.
 
 
 
 
 
 College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 De evaluatie wordt voor de zomer van 2017 aan de Tweede Kamer aangeboden.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2
 
 
 
 
 Overig onderzoek
 
 
 
 
 
 
 Agentschapsdoorlichting Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 De
 agentschapsdoorlichting is eind 2016 afgerond.
 
 
 Agentschapsdoorlichting NVWA
 
 
 
 
 
 
 WOT Visserijonderzoek
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 32 201, nr. 83
 
 
 
 
 
 
 WOT Economische informatievoorziening
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 32 201, nr. 83
 
 
 
 
 
 
 WOT Natuur en milieu
 
 
 16
 
 
 2016
 
 
 Het eindconcept van de evaluatie is ontvangen. In het voorjaar 2017 wordt de evaluatie aan de Tweede Kamer aangeboden. Op basis van de evaluatie wordt een nieuwe meerjarige uitvoeringsovereenkomst gesloten met de WUR.
 
 
 
 
 
 Stichting Diergeneesmiddelen autoriteit (SDa)
 
 
 16
 
 
 
 Een Commissie van Toezicht houdt toezicht op het functioneren van de SDa en hierover wordt aan VWS en EZ gerapporteerd. Deze rapportage mondt jaarlijks uit in brief aan de Tweede Kamer (bijvoorbeeld TK, 29 683, nr. 202).
 
 
 
 
 
 Samenvatting afgeronde evaluaties 2016 artikel 16
 Investeringsregeling energiebesparing (IRE) en Nu duurzaamheidsinvesteringen.
 
 De beschikbaarheid van de beide subsidieregelingen hebben geleid tot meer investeringen in de categorieën mestbewerkingsinstallaties, apparatuur voor precisielandbouw, het vergroten van de opslagcapaciteit van dierlijke mest, energiebesparende maatregelen en hernieuwbare energie dan zonder de subsidieregelingen het geval zou zijn geweest. Blijkbaar zijn deze technieken gaandeweg rendabel geworden, wat pleit voor continue aanpassing van de subsidieregeling om steeds nieuwe, nog niet rendabele technieken geaccepteerd en rendabel te krijgen.
 Een deel van de respondenten heeft aangegeven zonder subsidie toch te hebben geïnvesteerd in de categorieën het vergroten van de opslagcapaciteit van dierlijke mest en energiebesparende maatregelen.
 
 Inbeslaggenomen goederen (IBG) en Landelijke Inspectiedienst Dierenbescherming (LID)
 De evaluaties van de regeling IBG en de LID zijn opgenomen in de bredere evaluatie van de handhavingsketen dierenwelzijn uitgevoerd door VenJ en op 7 oktober 2016 aan uw Kamer aangeboden. Het onderzoek geeft aan dat de aanpak van dierenmishandeling en -verwaarlozing de afgelopen jaren substantieel meer aandacht heeft gekregen en dat de onderlinge samenwerking tussen de verschillende instanties over het algemeen goed verloopt. Wel blijkt dat het convenant samenwerking dierenhandhaving in de huidige situatie niet in alle gevallen de juiste handvatten biedt om in alle situaties effectief op te kunnen treden. Zo is het de vraag of de huidige taakverdeling tussen politie en LID leidt tot de meest effectieve overheidsaanpak. In opdracht van het Ministerie van Veiligheid en Justitie en het Ministerie van Economische Zaken is daarom een traject gestart waarbij toekomstscenario’s worden ontwikkeld voor de aanpak van dierenmishandeling en -verwaarlozing van gezelschapsdieren. Dit zal mogelijk leiden tot een nieuw convenant met aangepaste afspraken over de taakverdeling tussen de verschillende organisaties op het gebied van de handhaving.
 Ondersteuning biologische sector / Stimuleringssubsidie biologische Productie
 De subsidieverlening had in veel gevallen niet het beoogde effect van een blijvende omschakeling. Overheidsingrijpen in de biologische sector is derhalve niet vanzelfsprekend.
 Consumentenbond Voedselonderzoek
 De evaluatie laat zien dat de subsidie aan de Consumentenbond doelmatig wordt verleend, efficiënt wordt ingezet en de producten die de Consumentenbond oplevert van goede kwaliteit zijn en inhoudelijk aansluiten bij het beleid over voeding en duurzaamheid. Uit de evaluatie kwam als aandachtspunt naar boven of deze subsidie voor het nagestreefde doel nog steeds het meest geschikte beleidsinstrument is. Op basis van de resultaten van de evaluatie wordt de subsidie jaarlijks kritisch tegen het licht gehouden. Dit laat onverlet dat de Consumentenbond een belangrijke partner is bij het vergroten van het consumentenbewustzijn over duurzaam voedsel.
 Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren (LICG)
 De consument lijkt bewuster te zijn geworden in de wereld van het aankopen, verzorgen en de gezondheid van honden. Vooral de voorlichtingsaanpak die door de hele keten heeft gelopen, en waarbij slim gebruik is gemaakt van bestaande kanalen en middelen, begint zijn vruchten af te werpen. Blijvende aandacht voor het voorlichten van de consument over het houden, verzorgen, aankopen en de gezondheid van een hond is nodig. Het is belangrijk om de consument als vragende partij alert en kritisch te maken. De voorlichting door het LICG draagt al bij aan een kritischer consument, maar een bredere bekendheid (en gebruik) van deze voorlichting is wenselijk.
 Identificatie en registratie Hond
 I&R heeft met betrekking tot het in beeld krijgen van de omvang van de fokkerij een fundament gelegd. Omdat alleen nieuw geboren pups worden geregistreerd, duurt het echter een aantal jaar voordat een goed beeld van de omvang van de fokkerij en handel in Nederland ontstaat. Ook zijn verbeteringen nodig om de registratie betrouwbaarder te maken. De toezichthouders krijgen sinds 2013 een steeds beter beeld van de hondenfokkerij en handel, maar compleet is het nog niet. Voor een optimale benutting van deze gegevens bij de handhaving dienen voorts goede risicoanalyses uitgevoerd te worden. Tot slot is het de vraag of de scheidslijn in de wetgeving tussen hobbymatig en bedrijfsmatig een logische is.
 Regeling Stidug
 
 Als onderdeel van een breder pakket aan (Rijks)overheidsmaatregelen dat gericht was op de herstructurering van de Nederlandse glastuinbouw, faciliteerde de Stidug de ontwikkeling van nieuwe, voor duurzame glastuinbouw geschikte projectvestigingslocaties en was alleen van toepassing op tien grootschalige vestigingslocaties, verdeeld over het land.
 Het Rijk heeft in totaal € 73 mln beschikbaar gesteld voor de Stidug waarvan € 29 mln via het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG), dus via de betrokken provincies. De Stidug is geheel afgewikkeld. Mede als gevolg van de ontwikkeling van het greenportconcept, de economische recessie vanaf 2008 en beleidswijzigingen bij regionale overheden zijn negen van de tien locaties tot ontwikkeling gekomen, zijn die negen vertraagd gerealiseerd en bieden ze vrijwel zonder uitzondering nog ruimte voor de vestiging van nieuwe of uitbreiding van er reeds gevestigde glastuinbouwbedrijven. Anno 2016/17 is er geen plaats meer voor een regeling als de Stidug die specifiek op de glastuinbouw is gericht. Opgaven voor herstructurering en modernisering zijn meer integraal van karakter en infrastructureel van aard zoals bijvoorbeeld een warmtenetwerk waarbij verschillende sectoren binnen een regio met elkaar zijn verbonden.
 
 Verlaagd tarief glastuinbouw
 Uit de evaluatie blijkt dat de situatie nu niet anders is dan bij de instelling van het verlaagd tarief. Nog steeds zorgt het aparte tarief voor de glastuinbouw dat de glastuinbouw vergelijkbaar wordt behandeld met de overige energie- intensieve sectoren. Geconcludeerd wordt tot voortzetting van de huidige regeling.
 Agentschapsdoorlichting Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
 De agentschapsdoorlichting van de NVWA is eind 2016 door het Ministerie van Financiën in samenwerking met het Ministerie van Economische Zaken afgerond. Na de fusie heeft het agentschap in de afgelopen zes jaar de nodige ontwikkelingen en turbulentie ervaren. Bij de NVWA is duidelijk waarneembaar dat de afgelopen jaren met veel energie en toewijding is gewerkt aan het verbeteren van de organisatie. De ingezette weg op het gebied van financieel beheer en financiële sturing is de juiste en zal bestendigd moeten worden. Op de overige terreinen is er nog de nodige progressie te behalen, met name bij de toepassing van een integraal kostprijsmodel. In het rapport zijn vijf aanbevelingen opgenomen:
 
 
 •
 Neem alle kosten op in het kostprijsmodel van de NVWA, zodat de tarieven gebaseerd zijn op integrale kosten.
 
 
 •
 Ontwikkel met het huidige kostprijsmodel als basis, als opdrachtgevers en NVWA, vereisten aan sturingsinformatie als onderdeel van de voortgangsrapportages. Bouw daarbij voort op de al bestaande (MCS)-rapportages.
 
 
 •
 Richt een bestuurlijk overleg NVWA in onder voorzitterschap van de eigenaar met daarin de opdrachtgevers van VWS en EZ. Laat dit overleg waar mogelijk aansluiten op de begrotingscyclus. En bezie hierbij de inrichting van de rol en taken van de eigenaar(sondersteuning).
 
 
 •
 Ga door op de ingezette weg en blijf als eigenaar en NVWA aandacht houden voor de vorderingen op het gebied van de financiële functie en het financieel beheer van de NVWA.
 
 
 •
 Stel in overleg met de eigenaar en opdrachtgevers doelmatigheidsindicatoren vast, waarmee op output en outcome gestuurd kan worden.
 
 
 Wettelijke onderzoekstaken: programma’s Visserijonderzoek en Economische Informatievoorziening
 
 In 2016 zijn de resultaten van de evaluaties van WOT-programma’s Visserijonderzoek en Economische informatievoorziening door de Auditdienst Rijk opgeleverd. De evaluaties betreffen de uitvoeringsperiode 2011 tot en met 2015.
 De resultaten van de evaluaties van de WOT Visserijonderzoek en Economische informatievoorziening zijn in juni 2016 aangeboden aan de Tweede Kamer (vergaderjaar 2015–2016, 32 201, 28 625, nr. 83). De conclusies zijn overwegend (zeer) positief: er is sprake van een correcte en efficiënte uitvoering van de wettelijke onderzoekstaken. Op enkele punten worden suggesties voor verbetering gedaan.
 
 
 Artikel 17 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort onderzoek
 
 
 Titel/onderwerp 
 
 
 Artikel 
 
 
 Jaar van afronding
 
 
 Vindplaats 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 
 1a
 
 
 
 
 Beleidsdoorlichtingen
 
 
 
 
 
 
 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
 
 
 17
 
 
 2019
 
 
 
 
 
 
 1b
 
 
 
 
 Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 
 Duurzaam Door (voorheen Natuur- en milieueducatie)
 
 
 17
 
 
 2016
 
 
 Vanwege afstemming met andere educatie-programma’s wordt de evaluatie Duurzaam Door 2013–2016 samen met het programma Duurzaam Door 2017–2020 in het eerste kwartaal 2017 naar de Tweede Kamer verzonden.
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 18 Natuur en regio
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort onderzoek
 
 
 Titel/onderwerp 
 
 
 Artikel 
 
 
 Jaar van afronding
 
 
 Vindplaats 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 
 1a
 
 
 
 
 Beleidsdoorlichtingen
 
 
 
 
 
 
 Natuur en regio
 
 
 18
 
 
 2015
 
 
 
 
 TK 30 991, nr. 29
 
 
 
 
 
 
 1b
 
 
 
 
 Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 
 Evaluatie EFRO/Interreg (door Europese Commissie)
 
 
 18
 
 
 2016
 
 
 Deze evaluatie is uitgevoerd door de EC: http://ec.europa.eu/regional_policy/en/policy/evaluations/ec/2007–2013/
 
 
 
 
 
 Evaluatie Rijkscofinanciering EFRO/Interreg (2007–2013)
 
 
 18
 
 
 2017
 
 
 Benodigde monitorgegevens zijn later beschikbaar waardoor oplevering in 2017 plaatsvindt.
 
 
 
 
 
 Regionale ontwikkelingsmaatschappijen
 
 
 18
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 29 697, nr. 23
 
 
 
 
 
 
 Natuurschoonwet 1928
 
 
 18
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 33 576, nr. 90
 
 
 
 
 
 
 Programmatische Aanpak Stikstof inclusief meetprogramma duurzame stallen.
 
 
 18
 
 
 2018
 
 
 Per abuis stond de voortgangsrapportage in 2016 als evaluatie gepland. De eerste (tussentijdse) evaluatie wordt in 2018 opgeleverd.
 
 
 
 
 
 Evaluatie Natuurpact
 
 
 18
 
 
 2017
 
 
 
 
 TK, 33 576, nr. 96
 
 
 
 
 
 
 Natuurvisie
 
 
 18
 
 
 2017
 
 
 Deze evaluatie is gecombineerd met de evaluatie Natuurpact.
 
 
 TK, 33 576, nr. 96
 
 
 
 
 
 
 In Beslag genomen Goederen (IBG)
 
 
 18
 
 
 2017
 
 
 Het dierenwelzijns-gedeelte van het besluit IBG is in 2016 geëvalueerd. Voor het onderdeel natuur (CITES) zou hierbij worden aangesloten. Dit bleek vanwege de afwijkende karakteristiek niet haalbaar zodat het onderdeel natuur is doorgeschoven naar 2017.
 
 
 
 
 
 Vrijstelling vergoeding bos- en natuurbeheer
 
 
 18
 
 
 2016
 
 
 De evaluatie van de fiscale vrijstellingen is gereed. In afstemming met het Ministerie van Financiën volgt hierop een beleidsreactie aan de Kamer waarna dit naar de Tweede Kamer wordt verzonden.
 
 
 
 
 
 Vrijstelling bos- en natuurterreinen forfaitair rendement
 
 
 18
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 Vrijstelling landinrichting
 
 
 18
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 Vrijstelling Bureau Beheer Landbouwgronden
 
 
 18
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 Vrijstelling natuurgrond
 
 
 18
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 Bosbouwvrijstelling
 
 
 18
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2 Overig onderzoek
 
 
 
 
 
 
 Balans van de leefomgeving
 
 
 18
 
 
 2016
 
 
 
 
 Publicatie door PBL
 
 
 
 
 
 
 Actualisatie Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM)
 
 
 18
 
 
 
 Zie IenM begroting.
 
 
 
 
 
 EHS Groot project 2014
 
 
 18
 
 
 2015
 
 
 Afhankelijk van besluitvorming Tweede Kamer over voortzetting EHS als groot project.
 
 
 
 
 
 Voortgangsrapportage Natuurpact
 
 
 18
 
 
 Jaarlijks
 
 
 Deze rapportage wordt omstreeks maart 2017 aan de Tweede Kamer verzonden.
 
 
 
 
 
 Samenvatting afgeronde evaluaties 2016 artikel 18
 Evaluatie EFRO/Interreg (door Europese Commissie)
 
 De Europese Commissie heeft een ex-post evaluatie gepubliceerd van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) en het Cohesiefonds over de programmaperiode 2007–2013. Uit de evaluatie blijkt dat het cohesiebeleid een grote bijdrage heeft geleverd aan het scheppen van werkgelegenheid en economische groei in de Europese Unie, en dat er vanuit het cohesiebeleid is geïnvesteerd in bijna 400.000 kleine en middelgrote ondernemingen en start-ups. Uit de evaluatie blijkt tevens dat de economieën van alle EU-lidstaten profiteren van de effecten van het cohesiebeleid.
 Naast een rapport voor de EU als geheel zijn er landenrapporten gemaakt voor de afzonderlijke lidstaten. Uit het landenrapport voor Nederland blijkt dat Nederland in de programmaperiode 2007–2013 € 830 mln heeft ontvangen uit het EFRO. Met deze middelen zijn 3.700 projecten uitgevoerd, waarvan 550 onderzoekprojecten. Verder blijkt dat dankzij deze projecten in Nederland 18.000 banen zijn gecreëerd en meer dan 6.000 start ups zijn ondersteund. Met modelberekeningen is geschat dat EFRO een netto positief effect heeft op het bbp in Nederland (0,2% hoger bbp in 2023).
 
 Regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s)
 Het regionale bedrijfsleven is positief over de inzet en het werk van de ROM’s. Voor de activiteiten gericht op businesscase-ontwikkeling (business development) en acquisitie scoren de ROM’s goed met rapportcijfers van respectievelijk 7,7 en 7,1. De participatieactiviteiten worden gemiddeld met een 7 (bandbreedte van 6,3 tot 7,7) gewaardeerd. De samenwerking van de ROM’s met de Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) verloopt over het algemeen goed. Het bedrijfsleven onderkent en waardeert de meerwaarde van de combinatie van de kerntaken business development en participatie. De meerwaarde van de combinatie met de kerntaak «acquisitie» is moeilijker te duiden op basis van de uitkomsten van dit onderzoek. Er is met de ROM’s als verbindende schakel bij de uitvoering sprake van toenemende congruentie tussen de beleidsdoelstellingen van het Rijk en van de provincies.
 Natuurschoonwet 1928
 Op 31 oktober 2016 is de evaluatie van de Natuurschoonwet 1928 (NSW) naar de Kamer gestuurd. NSW heeft als doel particuliere eigenaren van landgoederen (waaronder buitenplaatsen) onder voorwaarden fiscaal te ondersteunen met het oog op de instandhouding van landgoederen en het behoud en bevorderen van natuurschoon. Uit de evaluatie blijkt dat de NSW nog steeds van groot belang is om voorgenoemd doel te realiseren. Het is een nuttig instrument, maar op onderdelen is een actualisering wenselijk. In de evaluatie wordt daarom een aantal aanbevelingen gedaan waarvan een groot deel door het kabinet wordt overgenomen.
 Evaluatie Natuurpact/Natuurvisie
 
 In opdracht van het Ministerie van Economische Zaken en het Interprovinciaal Overleg (IPO) heeft het Planbureau voor de leefomgeving (PBL) een evaluatie van het Natuurpact uit 2013 uitgevoerd.
 In de evaluatie is onderzocht in welke mate de ambities in het Natuurpact gehaald kunnen worden met het lopende en voorgenomen provinciale natuurbeleid. Daarbij is gekozen voor de opzet van een ex ante, lerende evaluatie, waardoor leerervaringen gedurende het uitvoeringsproces door provincies kunnen worden toegepast.
 In de evaluatie wordt geconstateerd dat de provincies op de goede weg zitten. Met de provinciale plannen kan een flinke bijdrage aan de internationale biodiversiteitsdoelstellingen worden geleverd. De uitvoering van die plannen gaat echter niet vanzelf en vergt een forse inspanning van de betrokken partijen. Verder laat de evaluatie zien dat de vermaatschappelijking van natuurbeleid onderdeel uitmaakt van het provinciale beleid. Het PBL constateert wel dat de voornemens nog maar beperkt in concrete plannen vorm hebben gekregen, onder meer omdat de focus van de provincies in eerste instantie lag bij de implementatie van onder meer de ontwikkeling van het Natuurnetwerk Nederland, de implementatie van Wet natuurbescherming, Programma Aanpak Stikstof en Agrarisch Natuurbeheer. Ook wijst het PBL erop dat er kansen zijn om meer biodiversiteitswinst te behalen. Die kansen liggen met name buiten het Natuurnetwerk Nederland en hebben een sterke relatie met de ambities met betrekking tot de verduurzaming van de landbouw.
 
 
 Artikel 19 Toekomstfonds
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort onderzoek
 
 
 Titel/onderwerp 
 
 
 Artikel 
 
 
 Jaar van afronding
 
 
 
 Vindplaats 
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 1a.
 
 
 Beleidsdoorlichtingen
 
 
 
 
 
 Doorlichting artikel 19
 
 
 19
 
 
 2020
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1b.
 
 
 Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
 
 
 
 
 
 Kapitaalverstrekking ROM’s
 
 
 19
 
 
 2016
 
 
 
 
 TK, 29 697, nr. 23
 
 
 
 
 
 
 Samenvatting afgeronde evaluaties 2016 artikel 19
 Kapitaalverstrekking ROM’s
 Zie toelichting bij artikel 18 (ROM’s).
 Overzicht afgeronde evaluaties en overige onderzoeken EZ 2012–2014
 Voorgaande overzichten betreffen de afgeronde onderzoeken in 2015 en 2016. Voor afgeronde evaluaties en overige onderzoeken in de periode 2012–2014 wordt verwezen naar de publicaties via www.rijksbegroting.nl/beleidsevaluaties:
 2012: http://www.rijksbegroting.nl/beleidsevaluaties/evaluaties-en-beleidsdoorlichtingen/2012/afgerond-evaluatie-en-overig-onderzoek/xiii-economische-zaken
 2013: http://www.rijksbegroting.nl/beleidsevaluaties/evaluaties-en-beleidsdoorlichtingen/2013/afgerond-evaluatie-en-overig-onderzoek/xiii-economische-zaken
 2014: http://www.rijksbegroting.nl/beleidsevaluaties/evaluaties-en-beleidsdoorlichtingen/2014/evaluatie-en-overig-onderzoek/xiii-economische-zaken
 
 
 
 BIJLAGE
 3:
 EXTERNE INHUUR
 
 Ministerie van Economische Zaken (XIII) Verslagjaar 2016
 
 Bedragen x € 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 Programma- en apparaatskosten
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Interim-management
 
 
 2.195
 
 
 
 
 2.
 
 
 Organisatie- en Formatieadvies
 
 
 360
 
 
 
 
 3.
 
 
 Beleidsadvies
 
 
 1.756
 
 
 
 
 4.
 
 
 Communicatieadvisering
 
 
 1.278
 
 
 
 
 
 Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)
 
 
 
 
 5.589
 
 
 
 
 
 5.
 
 
 Juridisch Advies
 
 
 489
 
 
 
 
 6.
 
 
 Advisering opdrachtgevers automatisering
 
 
 11.329
 
 
 
 
 7.
 
 
 Accountancy, financiën en administratieve organisatie
 
 
 11.186
 
 
 
 
 
 (Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)
 
 
 
 
 23.004
 
 
 
 
 
 8.
 
 
 Uitzendkrachten (formatie & piek)
 
 
 59.308
 
 
 
 
 
 Ondersteuning bedrijfsvoering
 
 
 
 
 59.308
 
 
 
 
 
 
 Totaal uitgaven inhuur externen 
 
 
 
 
 87.901
 
 
 
 
 
 
 Noot: De kosten voor externe inhuur uit hoofde van de flexibele schil bij agentschappen, zijn opgenomen onder 8 (uitzendkrachten). De flexibele schil bij deze diensten is onderdeel van de aanpak ten behoeve van adequate en flexibele uitvoering van opdrachten EZ en andere ministeries/overheden. De bepaling van de externe inhuur door EZ is conform de gedragslijn/interpretatie van voorgaande jaren. Onder de post externe inhuur worden kosten verantwoord voor tijdelijke versterking van de organisatie DICTU. Zie voor verdere toelichting hoofdstuk C.9: jaarverantwoording DICTU.
 
 
 Toelichting op het inhuurpercentage 2016
 Het inhuurpercentage inclusief de reguliere inhuuruitgaven en exclusief de flexibele schil inhuuruitgaven bij RVO.nl over geheel 2015 is uitgekomen op 5,5% en valt daarmee onder de norm van 10% van de motie Roemer. De flexibele schil betreft het gebruik van in tijd, samenstelling en omvang wisselende inzet van externe inhuur waarvan RVO.nl structureel gebruik maakt om het aantal medewerkers en de benodigde kennis en expertise snel en flexibel aan te passen aan veranderingen in de omvang en samenstelling van het opdrachtenpakket. Het inhuurpercentage van EZ inclusief flexibele schil over 2016 komt uit op 10,7%, en komt daarmee 0,7% hoger uit dan de Roemer norm. Ten opzichte van 2015 is het inhuurpercentage 2015 met 0,1% gedaald. Het kan incidenteel voorkomen dat programma-uitgaven uitgaven bevatten die conform de Rijksbegrotingsvoorschriften (RBV)-definitie als externe inhuur moeten worden gekwalificeerd maar niet als zodanig zijn geadministreerd.
 Het rapporteren van twee inhuurpercentages; met flexibele schil en zonder flexibele schil, heb ik per brief van 28 juni 2012 (TK, 2011–2012, 33 240 XIII, nr 16) nader toegelicht. Hierover waren tijdens het wetgevingsoverleg op 13 juni 2012 van de vaste Commissie voor Economische Zaken, Landbouw en Innovatie vragen gesteld bij de behandeling van het jaarverslag 2011 EL&I.
 Rapportage overschrijding maximumuurtarief externe inhuur buiten mantelcontracten
 In onderstaande tabel wordt weergegeven in hoeveel gevallen in 2016 door het ministerie buiten de mantelcontracten om externe krachten zijn ingehuurd boven het voor de organisaties van het rijk afgesproken maximumtarief van € 225 (exclusief BTW).
 
 
 
 
 
 
 
 Inhuur externen buiten raamovereenkomsten
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Aantal overschrijdingen maximumuurtarief
 
 
 geen
 
 
 
 
 Toelichting
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 BIJLAGE
 4:
 EUROPESE GELDSTROMEN
 
 Inleiding
 Deze bijlage biedt inzicht in de Europese geldstromen voor zover relevant voor de beleidsterreinen van EZ. Er wordt ingegaan op een aantal EU-fondsen en EU-programma’s waarbij inzicht wordt gegeven in de EU- geldstromen, de cofinanciering met EZ-middelen en middelen van andere overheden en private partijen.
 Meerjarig Financieel kader 2014–2020
 
 In het Meerjarig Financieel Kader (MFK) worden zowel de maximale omvang van de jaarbegrotingen als de verdeling van de middelen over de hoofdthema’s van het beleid vastgelegd. Het MFK is vastgesteld in een verordening. Parallel hieraan wordt in het Eigen Middelen Besluit de financiering van het EU-beleid geregeld. Deze afspraken worden aangevuld met een Interinstitutioneel Akkoord over begrotingsaangelegenheden tussen Europese Commissie, Europees Parlement en Raad.
 In september 2016 heeft de Commissie een tussentijdse evaluatie van het MFK gepresenteerd. Daarin heeft de Commissie onder andere voorgesteld de budgetten voor een aantal uitgavenprogramma’s te verhogen en de flexibiliteit in het MFK te vergroten. Over deze tussentijdse evaluatie moet nog een akkoord worden bereikt binnen de Raad en met het Europees Parlement.
 
 Eigen Middelen EU
 De Eigen Middelen van de EU bestaan uit de volgende onderdelen:
 
 
 1.
 Traditionele eigen middelen (vooral invoerrechten);
 
 
 2.
 BTW-afdracht;
 
 
 3.
 Afdracht op basis van het Bruto Nationaal Inkomen (BNI).
 
 
 De voor EZ relevante afdrachten zijn de zogenaamde douanerechten op landbouwproducten en productieheffingen (categorie 1: Traditionele eigen middelen). Deze ontvangsten worden op de EZ begroting verantwoord (artikel 16) en worden na inhouding van een perceptiekostenvergoeding afgedragen aan de EU. De ontvangsten voor douanerechten op landbouwproducten en productieheffingen voor 2014 bedragen € 222 mln. De afdrachten worden verantwoord in het jaarverslag van Buitenlandse Zaken.
 De verschillende EU-programma’s en EU-fondsen
 
 De Europese Commissie stelt voor de realisatie van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, het Gemeenschappelijk Visserijbeleid en het Europees structuurbeleid middelen uit EU-fondsen aan de lidstaten beschikbaar.
 Voor EZ zijn de volgende EU-programma’s en EU-fondsen relevant:
 
 
 1.
 Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 1e pijler (GLB): het Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF);
 
 
 2.
 Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 2e pijler (POP): het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO);
 
 
 3.
 Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB): het Europees Visserijfonds (EVF) en het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV 2014–2020). EFMZV is de opvolger van EVF;
 
 
 4.
 Europees Structuurbeleid: Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO);
 
 
 5.
 Horizon 2020 (periode 2014–2020), opvolger van Zevende Kaderprogramma voor onderzoek en technologische ontwikkeling (KP7);
 
 
 6.
 Programma’s Eurostars en Joint Technology Initiatives (JTI).
 
 
 
 
 
 1.
 Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 1e pijler (GLB): Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF)
 
 De ontvangen EU-steun voor het GLB pijler 1 bedraagt in 2016 € 812 mln voor directe inkomenssteun en markt- en prijsmaatregelen. De steun voor markt- en prijsmaatregelen fluctueert afhankelijk van de marktomstandigheden. Ten aanzien van het GLB is EZ verantwoordelijk voor een recht- en doelmatige uitvoering van het op EU-niveau vastgestelde beleid binnen Nederland. De uitvoering van het GLB is aan stringente Europese voorwaarden gebonden die met name de rechtmatigheid van de uitvoering moeten waarborgen. Nederland beschikt vanaf 16 oktober 2013 over één erkend betaalorgaan voor de uitvoering van het GLB (RVO). De Auditdienst Rijk (ADR) is belast met de controle van de door het betaalorgaan ingediende rekeningen bij de Europese landbouwfondsen.
 Het Gemeenschappelijk landbouwbeleid pijler 1 maatregelen is onder te verdelen in:
 
 
 a.
 Basisbetalingsregeling;
 
 
 b.
 Betaling voor vergroening;
 
 
 c.
 Betaling voor jonge boeren;
 
 
 d.
 Graasdierpremie;
 
 
 e.
 Teruggave financiële discipline;
 
 
 f.
 Bedrijfstoeslag (nabetalingen);
 
 
 g.
 Artikel 68 maatregelen (nabetalingen);
 
 
 h.
 Markt- en prijsbeleid.
 
 
 a. Basisbetalingsregeling
 In 2016 zijn de eerste betalingen gedaan onder het nieuwe GLB. De bedrijfstoeslag is vervangen door de basisbetaling. Voor de basisbetaling is € 492 mln gedeclareerd bij de Europese Commissie.
 b. Betaling voor vergroening
 Landbouwers die gebruik maken van de basisbetalingsregeling zijn verplicht om vergroeningsmaatregelen toe te passen op hun bedrijf. Voor de vergroeningsbetalingen is 30% van het budget voor directe betalingen bestemd. In 2016 is € 211 mln voor vergroeningsbetalingen gedeclareerd bij de Europese Commissie.
 c. Betaling voor jonge boeren
 Voor de zogenaamde «top-up» betaling voor jonge boeren is 2% van het budget voor directe betalingen beschikbaar. In 2016 is bij de Europese Commissie € 10,8 mln gedeclareerd voor de «top-up» betaling voor jonge boeren.
 d. Graasdierpremie
 In 2016 werd € 1,5 mln voor steun aan graasdieren (runderen en schapen) gedeclareerd bij de Europese Commissie.
 e. Teruggave financiële discipline
 Op alle directe betalingen wordt een korting toegepast ten behoeve van de crisisreserve van de Europese Commissie. Indien de crisisreserve niet (volledig) wordt benut vindt teruggave plaats aan de landbouwers. In 2016 werd € 9,3 mln terugbetaald aan landbouwers.
 f. Bedrijfstoeslag (nabetalingen)
 In 2016 zijn nabetalingen gedaan die nog vielen onder het oude GLB-regime. Het betroffen voor een belangrijk deel de directe betalingen in de vorm van bedrijfstoeslagen. In 2016 is € 0,8 mln gedeclareerd bij de Europese Commissie voor bedrijfstoeslagen.
 g. Artikel 68 maatregelen (nabetalingen)
 Op basis van artikel 68 mocht Nederland een deel van de nationale enveloppe voor inkomenssteun herbestemmen voor het stimuleren van bijvoorbeeld milieuvriendelijke landbouw, kwaliteitslandbouw en risicoverzekeringen. In 2016 is voor nabetalingen van regelingen voor duurzame stallen, vaarvergoeding en precisielandbouw € 0,5 mln gedeclareerd bij de Europese Commissie.
 h. Markt- en prijsbeleid
 
 Het markt- en prijsbeleid is afgebouwd met als doel de landbouw marktgerichter te maken. Bij het markt- en prijsbeleid zijn er aan de ene kant uitgaven voor reguliere programma’s en aan de andere kant uitgaven in verband met slechte marktsituaties.
 In 2016 bestond de reguliere steun uit operationele programma’s groente en fruit van € 39,5 mln, welk € 6 mln lager was dan in 2015 (€ 45,3 mln). Voor afzetbevordering is € 8,2 mln uitgegeven. Het betrof hier uitgaven in het kader van schoolfruit & melk en promotieprogramma’s. De uitgaven voor het Bijenprogramma bedroegen € 0,2 mln.
 In verband met de slechte marktsituaties waren er in 2016 uitgaven. Deze bestonden uit tijdelijke bijzondere steunmaatregelen in reactie op het Russische invoerverbod voor de sectoren groente en fruit, waarvoor € 0,5 mln werd uitgekeerd. Voor zuivel en varkensvlees een extra steunpakket van € 29,9 mln. Vanwege de marktomstandigheden was € 9,3 mln besteed aan steun voor particuliere opslag van zuivel en varkensvlees en openbare opslag van magere melkpoeder.
 
 
 
 
 2.
 Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 2e pijler (POP): Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO)
 
 Op 13 februari 2015 heeft de Europese Commissie het Nederlandse POP3 goedgekeurd.
 Conform het akkoord tussen Rijk en provincies zijn de provincies verantwoordelijk voor het overgrote deel van het plattelandsontwikkelingsprogramma 2014–2020 (POP3). De provincies leveren het grootste deel van de benodigde nationale middelen cofinanciering voor POP3, aangevuld met cofinanciering door de waterschappen (verbetering waterkwaliteit).
 In overleg met de provincies is besloten POP3 concreet te richten op de volgende thema’s:
 
 
 1)
 Versterken van innovatie, verduurzaming en concurrentiekracht;
 
 
 2)
 Jonge boeren;
 
 
 3)
 Natuur en landschap (zoals afgesproken in het Natuurpact);
 
 
 4)
 Verbetering van de waterkwaliteit;
 
 
 5)
 LEADER (inclusief projecten onder het programma Duurzaam Door).
 
 
 Met ingang van 2016 zijn in het POP3 wijzigingen doorgevoerd. In verband met de convergentie naar een gelijke hectare premie in 2019 is besloten tot een herschikking van de beschikbare middelen van de eerste pijler. Hiervan komt € 10,5 mln ten behoeve van enkele sectoren die te maken krijgen met een substantiële vermindering van directe betalingen (zonder nationale cofinanciering). Daarnaast wordt extra geld aangewend voor watermaatregelen (€ 20 mln) (aangevuld met € 20 mln nationale cofinanciering door de waterschappen/provincies). Een andere aanpassing betreft de overgang naar een stelsel van collectief agrarisch natuurbeheer met ingang van 2016 (TK, 33 576, nr 3).
 Onderstaand volgt een overzicht van de bedragen die gemiddeld per jaar voor het Plattelandsontwikkelingsprogramma 2014–2020 (POP3) beschikbaar zijn (bedragen x € 1 mln):
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kalenderjaar
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2017
 
 
 2018
 
 
 2019
 
 
 2020
 
 
 totaal
 
 
 
 
 
 
 Bijdrage EU
 
 
 87,0
 
 
 87,0
 
 
 118,5
 
 
 118,4
 
 
 118,3
 
 
 118,1
 
 
 118,0
 
 
 765,3
 
 
 
 
 Bijdrage provincies
 
 
 82,1
 
 
 82,1
 
 
 102,1
 
 
 102,1
 
 
 102,1
 
 
 102,1
 
 
 102,1
 
 
 674,7
 
 
 
 
 Bijdrage Rijk
 
 
 
 5,5
 
 
 5,5
 
 
 5,5
 
 
 5,5
 
 
 5,5
 
 
 5,5
 
 
 33
 
 
 
 
 
 
 Het EZ aandeel bedraagt circa € 5,5 mln per jaar en deze uitgaven worden verantwoord in het jaarverslag van EZ (artikel 16). Het Rijksaandeel heeft betrekking op de regeling brede weersverzekering. Vanaf 2016 is EZ eveneens verantwoordelijk voor de uitvoering van de regelingen voor de kalversector, aardappelzetmeelsector en vleesveesector. Deze regelingen worden alleen via de EU gefinancierd, de hiervoor benodigde middelen zijn vanuit GLB pijler 1 overgeheveld naar pijler 2.
 Onder POP3 is een ruimer bestedingsregime van kracht. Per jaartranche dient het geld binnen 4 jaar te zijn uitgegeven (N+3, was N+2).
 
 De realisatie tot en met 2016 ziet er als volgt uit (bedragen x € 1 mln). De bedragen zijn nog laag in verband met het late tijdstip van goedkeuring van het POP3 (februari 2015).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kalenderjaar
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 Realisatie totaal 2014–2016
 
 
 
 
 
 
 Bijdrage EU
 
 
 0
 
 
 33
 
 
 41
 
 
 74
 
 
 
 
 Bijdrage provincies
 
 
 0
 
 
 10
 
 
 18
 
 
 28
 
 
 
 
 Bijdrage Rijk
 
 
 0
 
 
 4
 
 
 4,6
 
 
 8,6
 
 
 
 
 
 
 
 
 3.
 Gemeenschappelijk Visserij Beleid (GVB): Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
 
 Het GVB is in de eerste plaats gericht op de ontwikkeling van een verantwoorde visserijketen waarmee een evenwichtige en duurzame exploitatie van de visstand wordt bevorderd. Hiertoe zijn in EU-verband regels opgesteld, zoals beperkingen voor bepaalde visserijmethoden. Tevens zijn afspraken gemaakt ter bevordering van de stabiliteit van de vismarkt.
 In 2016 vond de uitfinanciering plaats van de programmaperiode 2007–2013 van het Europees Visserijfonds en zijn de afsluitende werkzaamheden gestart. Uiterlijk 31 maart 2017 wordt de einddeclaratie voor de gehele programmaperiode ingediend bij de Europese Commissie.
 Ontwikkelingen EFMZV 2014–2020
 Hoofddoel van het EFMZV is het bijdragen aan de verwezenlijking van de doelstellingen van het hervormde GVB, dat wil zeggen aan de verdere verduurzaming en versterking van de concurrentiekracht van de visserij en aquacultuur. Het EFMZV biedt de sector kansen om initiatieven voor meer duurzaamheid, kostprijsverlaging en kwaliteitsverbetering te ontwikkelen en deze te implementeren. Het fonds zal eveneens worden ingezet om uitdagingen op te pakken en oplossingen aan te dragen voor de invoering van de aanlandplicht.
 Het EFMZV-instrumentarium, zoals opgenomen in het in februari 2015 goedgekeurde Operationeel Programma, is gericht op 3 hoofdthema’s:
 
 
 1.
 Invoering van de aanlandplicht;
 
 
 2.
 Verdere verduurzaming van de visserij- en aquacultuur;
 
 
 3.
 Verbetering van de rendementen in de visserij- en aquacultuurketen.
 
 
 In 2016 zijn in uitvoering van het Operationeel Programma de navolgende vijf maatregelen opengesteld voor de visserijsector:
 
 
 1.
 Jonge vissers;
 
 
 2.
 Productie- en afzetprogramma’s voor producentenorganisaties 2016;
 
 
 3.
 Afzetbevorderingsprojecten voor visserij en aquacultuur;
 
 
 4.
 Innovatieprojecten aquacultuur;
 
 
 5.
 Innovatieprojecten rendementsverbeteringen.
 
 
 
 De maatregelen jonge vissers (budget € 240.000) en productie- en afzetprogramma’s voor producentenorganisaties (budget € 59.000) zijn jaarlijks terugkerende openstellingen en zijn ook in 2016 opengesteld. De maatregel jonge vissers is bedoeld voor jonge vissers om nieuwe economische activiteiten op te starten. Vissers jonger dan 40 jaar kunnen een subsidie ontvangen als zij voor het eerst een vissersvaartuig willen aanschaffen. De maatregel productie- en afzetprogramma’s is bedoeld voor het ondersteunen van producentenorganisaties bij het realiseren van de doelstellingen van de gemeenschappelijke marktordening voor visserij- en aquacultuurproducten.
 De maatregel afzetbevorderingsprojecten voor visserij en aquacultuur (budget € 2,8 mln) is gericht op producenten- en brancheorganisatie of deelnemers in een samenwerkingsverband. Zij kunnen financiële ondersteuning krijgen bij het vinden van nieuwe afzetmarkten of het verbeteren van de kwaliteit en de toegevoegde waarde van visserij- en aquacultuurproducten.
 In het Nationaal Strategisch Plan Aquacultuur (2014–2020) is een meerjarenvisie opgenomen. Deze is gericht op een duurzame ontwikkeling van de aquacultuur binnen Nederland. Om invulling te geven aan de ontwikkelrichtingen in het plan wordt door middel van de maatregel innovatieprojecten aquacultuur (budget € 3 mln) subsidie verleend om innovaties in de aquacultuur te bevorderen. Hierbij worden verschillende aspecten van duurzaamheid meegewogen.
 Hoge kosten en dalende opbrengstprijzen zetten de rendementen in de visserij onder druk. De maatregel innovatieprojecten rendementsverbeteringen (budget € 2 mln) biedt ondersteuning in het verbeteren van rendementen in de keten, meer specifiek in het kader van innovatieprojecten.
 
 Naast de vijf opengestelde maatregelen is vanuit het EFMZV budget vastgelegd voor een aantal door de overheid gefinancierde projecten. In 2016 is voor een totaal bedrag van € 40.214.200,– budget vastgelegd voor de volgende projecten:
 
 
 •
 Studies on the effects of nano- en microplasticdeeltjes on the aquatic / marine environment;
 
 
 •
 Monitoring riverine litter;
 
 
 •
 Datacollectie 2014–2016;
 
 
 •
 Datacollectie 2017–2019;
 
 
 •
 TransVIR2RVO-01: Basis op Orde VIRIS3 – Onderstroom. Fase 1: Vooronderzoek;
 
 
 •
 TransVIR2RVO-02: Overdracht taken en systemen vangstregistratie van de NVWA naar RVO-VIR. Fase 1: Vooronderzoek;
 
 
 •
 TransVIR2RVO-03: Basis op Orde VIRIS3 – Onderstroom;
 
 
 •
 TransVIR2RVO-05: Vernieuwing ERS Fishing Activity via FLUX;
 
 
 •
 Onderzoek effecten pulstechniek binnen de garnalenvisserij.
 
 
 De projecten «studies on the effects of nano- en microplasticdeeltjes on the aquatic / marine environment» en «monitoring riverine litter» zijn twee projecten die worden uitgevoerd door Rijkswaterstaat en gaan over afval in water en de effecten daarvan op het mariene milieu. De datacollectie projecten betreffen meerjaarlijkse onderzoeken naar visbestanden in het kader van het Data Collection Framework. De TransVIR2RVO projecten zijn IT- projecten bij de afdeling Visserijregelingen van RVO.nl. De projecten beogen de systemen voor visserijregistratie aan te passen aan de meest recente regelgeving en systemen toekomstbestendig te maken. Daarnaast wordt onderzoek gedaan naar de effecten van pulstechniek binnen de garnalenvisserij.
 De voornoemde regelingen en overheidsopdrachten hebben in 2016 nog niet geleid tot uitbetalingen. Dit wordt voor 2017 wel verwacht. De Rijksmiddelen 2016 blijven gereserveerd voor de nationale cofinanciering van het EFMZV.
 Financieel overzicht
 
 De Minister van EZ heeft voor de uitvoering van het GVB een Operationeel programma opgesteld voor de periode 2014–2020. De verdeling van de kosten van dit programma tussen overheid en begunstigden bedraagt in de meeste gevallen 50–50. Van het overheidsdeel komt gemiddeld 75% uit het EFMZV, de resterende 25% is nationale cofinanciering.
 De voor Nederland beschikbare EU-budgetten voor het EFMZV (2014–2020) zijn (x € 1 mln):
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kalenderjaar
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2017
 
 
 2018
 
 
 2019
 
 
 2020
 
 
 totaal
 
 
 
 
 
 
 EFMZV middelen
 
 
 13,9
 
 
 14,1
 
 
 14,2
 
 
 14,5
 
 
 14,8
 
 
 14,9
 
 
 15,1
 
 
 101,5
 
 
 
 
 
 Op de begroting van EZ zijn op beleidsartikel 16 voor de cofinanciering van het GVB 2014–2020 de volgende nationale middelen beschikbaar (x € 1 mln):
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kalenderjaar
 
 
 2014
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2017
 
 
 2018
 
 
 2019
 
 
 2020
 
 
 totaal
 
 
 
 
 
 
 Rijksmiddelen co-financiering GVB
 
 
 
 5,0
 
 
 5,8
 
 
 7,3
 
 
 5,3
 
 
 5,3
 
 
 1,3
 
 
 30,0
 
 
 
 
 
 In 2016 is er een bedrag van € 0,3 mln uitgegeven. De Rijksmiddelen 2015 en 2016 waarvoor nog geen uitgaven zijn gedaan (€ 10,5 mln), blijven gereserveerd voor de nationale cofinanciering van EFMZV.
 
 
 
 4.
 Europees Structuurbeleid: Europees Fond voor Regionale Ontwikkeling (EFRO)
 
 Programmaperiode 2014–2020
 Voor de programmaperiode 2014–2020 ontvangt Nederland aan middelen uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) € 507 mln voor de vier landsdelige programma’s en € 389 mln voor de Interreg (A,B en C) programma’s voor grensoverschrijdende samenwerking (bedragen in lopende prijzen). Deze Europese middelen worden nationaal gecofinancierd. EZ stelt in totaal € 91 mln aan Rijkscofinanciering beschikbaar voor de landsdelige en € 49 mln voor de grensoverschrijdende programma’s (Interreg A). Deze middelen worden ingezet in aansluiting op beleidsprioriteiten van het Ministerie van Eonomische Zaken. Ook decentrale overheden en private partijen dragen bij aan cofinanciering van EFRO-projecten.
 Landsdelige programma’s
 
 De vier landsdelige programma’s kennen allemaal twee hoofddoelen:
 
 
 •
 versterking van technologische ontwikkeling en innovatie;
 
 
 •
 overgang naar een koolstofarme economie.
 
 
 Een belangrijkrijke doelgroep is het MKB. MKB-bedrijven zijn door hun flexibiliteit in staat om nieuwe kennis snel te benutten, niches te vinden, innovaties naar de markt te brengen en daarmee economische groei te stimuleren. De uitvoerende organisaties voor EFRO, de managementautoriteiten, geven voorlichting en ondersteuning aan het MKB over deelname aan het EFRO-programma. Waar mogelijk wordt regelgeving vereenvoudigd of verbeterd met het oog op deelname van het MKB. Op Europees niveau is daarvoor de High Level Group on simplification ingesteld. Daarnaast hebben de autoriteiten die in Nederland betrokken zijn bij de uitvoering van EFRO gezamenlijk een kader opgesteld voor de EFRO-controlepraktijk, met als doel de controledruk voor ondernemers te verlagen.
 
 Bij de inzet van de EFRO middelen wordt aangesloten bij sterke sectoren en speerpunten in het betreffende gebied. Voor elk landsdeel zijn hiervoor zogenaamde «Slimme Specialisatie Strategieën» (smart specialisation strategies), opgesteld, waarin de volgende sterke sectoren en speerpunten naar voren komen (inclusief EFRO-budget per landsdeel):
 
 
 •
 Noord (€ 103 mln): energie, watertechnologie, healthy ageing, agribusiness, slimme (sensor)systemen en materialen en accent op maatschappelijke opgaven.
 
 
 •
 Oost (€ 100 mln): agri&food, health, High Tech Systemen en Materialen (HTSM), energie & milieutechnologie (EMT).
 
 
 •
 Zuid (€ 114 mln): agri&food, HTSM, chemie en nadruk op cross-overs.
 
 
 •
 West (€ 190 mln): alle topsectoren, nadruk op cross-overs, duurzaamheid, biobased en ICT.
 
 
 
 Vanuit de landsdelige programma’s werd in 2016 een groot en divers pakket aan regelingen opengesteld voor innovatiestimulering (onder andere valorisatie, proeftuinen, R&D samenwerking en clustervorming) en het realiseren van een koolstofarme economie. In het derde kwartaal van 2016 was gemiddeld over de landsdelen 24% van het budget gecommitteerd voor innovatiestimulering en 16% voor de prioriteit koolstofarme economie. Net als in de periode 2007–2013 worden met de EFRO-subsidies in ruime mate private investeringen uitgelokt. Selectie van ingediende projecten vindt plaats door commissies van onafhankelijke deskundigen. Voor de beoordeling van de projecten geldt een uniform toetsingskader voor alle landsdelen waarbij kwaliteit van de businesscase en de mate waarin het project bijdraagt aan duurzame ontwikkeling onder meer criteria zijn.
 Rijkscofinanciering wordt ingezet voor projecten die bijdragen aan het realiseren van nationale beleidsdoelen op het gebied van innovatie en energie (TK, 21 501-08, nr. 489). In dit verband is aan een aantal fieldlabs van de Actieagenda Smart Industry EFRO-subsidie en Rijkscofinanciering toegekend (TK, 29 697, nr. 23) en dat geldt ook voor diverse grote publiek-private R&D samenwerkingsverbanden en projecten in of rond innovatieve clusters.
 
 Programma’s voor grensoverschrijdende samenwerking (Interreg A)
 Er zijn vier Interreg A programma’s: Twee-Zeeën, Euregio MaasRijn, Duitsland-Nederland en Vlaanderen-Nederland. Na eerdere goedkeuring van de programma’s door de Europese Commissie kunnen bedrijven, kennisinstellingen en andere partijen projecten indienen. Voor de verschillende programma’s is het beeld over 2016 als volgt:
 
 
 •
 Het Duitsland-Nederland programma heeft tot en met 2016 82 projecten goedgekeurd voor een totale investering van € 314 mln waarvan € 14,38 mln Rijkscofinanciering. Het gaat met name om projecten op het gebied van HTSM, energie efficiency en health & life sciences. Een voorbeeldproject is MariGreen waarin 59 Duitse en Nederlandse maritieme MKB ondernemingen en kennisinstellingen innovaties doen gericht op vergroening van de scheepvaart.
 
 
 •
 Het Vlaanderen-Nederland programma heeft in 2016 26 projecten goedgekeurd waarvan 9 Rijkscofinanciering ontvangen. Het gaat met name om projecten op het gebied van duurzame energie, energie-efficiency en bio-based economy.
 
 
 •
 Het programma Twee-Zeeën heeft in 2016 23 projecten goedgekeurd, waarvan twee Rijkscofinanciering hebben gekregen. Het grootste gedeelte van het budget ging naar projecten op het gebied van koolstofarme technologieën, daarna naar klimaatverandering en technologische innovatie.
 
 
 •
 Het Euregio MaasRijn programma heeft in 2016 de eerste projecten goedgekeurd waarna de tweede call is opengesteld. Onder de projecten in de eerste call zijn geen projecten die Rijkscofinanciering ontvangen.
 
 
 Communicatie over de resultaten
 Over de resultaten van EFRO wordt onder meer gecommuniceerd via de website www.europaomdehoek.nl en via de «Europa om de Hoek Kijkdagen». Deze «Kijkdagen», waarop EFRO-projecten worden opengesteld voor het publiek, worden jaarlijks in mei georganiseerd door de managementautoriteiten van deelnemende programma’s in nauwe samenwerking met de projectuitvoerders. EZ coördineert het netwerk waarbinnen de Europa om de hoek Kijkdagen georganiseerd worden. Gebleken is dat de manier waarop de communicatie over EFRO-resultaten in Nederland is georganiseerd, inspirerend werkt richting andere Lidstaten. Met de eerste prijs (2015) in het kader van de European Public Communication Award voor de «Europa om de Hoek Kijkdagen» heeft Nederland zich in de kijker gespeeld. In de eerste helft van 2017 komen monitoringsgegevens over zowel de landsdelige als grensoverschrijdende programma’s beschikbaar op de website van het Ministerie van Economische Zaken over de voortgang van het bedrijvenbeleid (www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl).
 Programmaperiode 2007–2013
 Voor de programmaperiode 2007–2013 is in totaal € 1,1 mld Europees budget beschikbaar gesteld. Inmiddels is die programmaperiode in de eindfase en zal naar verwachting in 2017 definitief worden afgesloten. Uiterlijk op 31 maart 2017 moeten de eindverslagen van de landsdelen over deze programmaperiode bij de Europese Commissie zijn ingediend. Algemeen beeld is dat de programma’s succesvol zijn geweest onder andere wat betreft het hefboomeffect van EFRO voor het aantrekken van private financiering.
 
 
 
 5.
 Horizon 2020 (kaderprogramma voor onderzoek en innovatie) periode 2014–2020
 
 Op Europees niveau wordt een aantal programma’s uitgevoerd die steun verlenen aan onderzoek en innovatie. Dit betreft met name Horizon 2020, het Kaderprogramma voor onderzoek en innovatie voor de periode 2014–2020. Een beperkt deel van het budget van dit Kaderprogramma wordt gealloceerd bij publiekpublieke en publiekprivate programma’s. Uitvoering van dat deel van het budget geschiedt niet door de Europese Commissie (zoals regulier het geval is bij het Kaderprogramma) maar door de daarvoor opgerichte samenwerkingsvormen.
 Horizon 2020
 
 Horizon 2020 (looptijd 2014–2020) is het huidige programma voor onderzoek en innovatie en heeft als doel de wetenschappelijke en technologische basis van Europa te versterken, evenals de concurrentiekracht van het Europese bedrijfsleven. Een belangrijk onderdeel daarvan is benutting van kennis voor het oplossen van maatschappelijke uitdagingen. De Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO) stimuleert in opdracht van EZ en andere departementen de Nederlandse deelname aan Horizon 2020 door middel van training, advies en informatie.
 Voor EZ gaat de aandacht uit naar het verbinden van Horizon 2020 met het nationale innovatiebeleid – in het bijzonder de pijlers industrieel leiderschap en maatschappelijke uitdagingen met de topsectoren –, het op peil houden van de deelname van Nederlandse partijen en het verbeteren van de bedrijfsdeelname (specifiek het MKB). Daarnaast wordt ook nadrukkelijk aansluiting gezocht met de regionale initiatieven gesteund vanuit de structuurfondsen.
 
 In 2016 kon de balans opgemaakt worden over hoe Nederland participeerde tijdens de eerste 2,5 jaar van Horizon 2020. Sinds de start van Horizon 2020 is er € 1,446 mld aan Nederlandse stakeholders toegekend (peildatum 30 september 2016). Hiervan is 25,9% toegekend aan Nederlandse bedrijven, waarvan 56,6% direct ten gunste komt van het MKB. Nederland kent een retourpercentage van 7,6% (toegekende financiering ten opzichte van het totale budget) en komt daarmee boven de EZ-streefwaarde van 7% uit.
 Gezamenlijke technologie initiatieven (JTI’s) en publiek-publieke samenwerkingsprogramma’s
 
 Naast bijdrages aan projecten draagt de Europese Commissie vanuit het Kaderprogramma ook bij aan publiekpublieke en publiekprivate programma's.
 Publiekpublieke programma's zijn gebaseerd op artikel 185 van het EU-Werkingsverdrag en worden ook nationaal gecofinancierd. Het Ministerie van EZ cofinanciert één daarvan direct, het artikel 185 initiatief Eurostars, dat gericht is op het MKB. Aan Eurostars nemen 36 landen deel. De regeling Eurostars is met name gericht op het high-tech MKB en ondersteunt bedrijven en kennisinstellingen die met buitenlandse partijen willen samenwerken in projecten die gericht zijn op marktgericht technologisch onderzoek en ontwikkeling. Dankzij deelname aan Eurostars-projecten krijgen Nederlandse bedrijven en organisaties toegang tot de kennis en R&D-resultaten van buitenlandse bedrijven en organisaties. Naast Eurostars cofinanciert EZ (indirect via het standaardeninstituut VSL) het artikel 185 initiatief European Metrology Research Programme.
 De publiekprivate programma's, zogenaamde Joint Technology Initiatives, worden in de regel niet nationaal gecofinancierd, met uitzondering van het JTI ECSEL, gericht op embedded computing systems en nano electronica. Dit JTI wordt door het Ministerie van EZ gecofinancierd. Nederlandse organisaties kunnen het hierdoor onverminderd goed blijven doen in ECSEL. 42 Nederlandse partijen nemen deel in 9 van de in totaal 14 ECSEL-projecten, die € 725 mln aan R&D investeringen beslaan. De publieke bijdrage aan de Nederlandse deelname betreft ruim € 46 mln, waarvan € 22,3 mln vanuit het Nederlandse topsectorenbeleid (€ 19,8 mln) en de TKI-toeslag (€ 2,5 mln) en € 24,4 mln aan EU-cofinanciering. Na Duitsland en Frankrijk is Nederland de grootste participant in ECSEL. In samenhang met deze communautaire samenwerkingsvorm bestaat er gouvernementele samenwerking in Eureka-clusters om de mondiale concurrentiekracht van ICT industrie te versterken.
 
 
 Middelen voor cofinanciering Horizon2020 op begroting EZ (bedragen in € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2016
 
 
 2017
 
 
 2018
 
 
 2019
 
 
 2020
 
 
 2021
 
 
 
 
 
 
 JTI/Eureka
 
 
 27.095
 
 
 33.771
 
 
 39.799
 
 
 39.799
 
 
 39.799
 
 
 39.799
 
 
 
 
 Eurostars
 
 
 12.044
 
 
 14.689
 
 
 17.808
 
 
 17.958
 
 
 17.958
 
 
 17.958
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 39.139
 
 
 48.460
 
 
 57.607
 
 
 57.757
 
 
 57.757
 
 
 57.757
 
 
 
 
 
 De middelen voor JTI/Eureka bevatten de eerste jaren nog uitfinanciering van KP7. De bedragen van Eurostars zijn inclusief top-up (25%) van Europa.
 
 
 Op Europees niveau wordt een aantal programma’s uitgevoerd die steun verlenen aan onderzoek en innovatie. Dit betreft met name Horizon 2020, het Kaderprogramma voor onderzoek en innovatie voor de periode 2014–2020. Een beperkt deel van het budget van dit Kaderprogramma wordt gealloceerd bij publiekpublieke en publiekprivate programma’s. Uitvoering van dat deel van het budget geschiedt niet door de Europese Commissie (zoals regulier het geval is bij het Kaderprogramma) maar door de daarvoor opgerichte samenwerkingsvormen.
 Horizon 2020
 
 Horizon 2020 (looptijd 2014–2020) is het huidige programma voor onderzoek en innovatie en heeft als doel de wetenschappelijke en technologische basis van Europa te versterken, evenals de concurrentiekracht van het Europese bedrijfsleven. Onderdeel daarvan is benutting van kennis voor het oplossen van maatschappelijke uitdagingen een belangrijk uitgangspunt. De Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) stimuleert in opdracht van EZ en andere departementen de Nederlandse deelname aan Horizon 2020 door middel van training, advies en informatie.
 Voor EZ gaat de aandacht uit naar het verbinden van Horizon 2020 met het nationale innovatiebeleid – in het bijzonder naar twee pijlers van Horizon 2020: industrieel leiderschap en maatschappelijke uitdagingen met de topsectoren –, het op peil houden van de deelname van Nederlandse partijen en het verbeteren van de bedrijfsdeelname (specifiek het MKB). Daarnaast wordt ook nadrukkelijk aansluiting gezocht met de regionale initiatieven gesteund vanuit de structuurfondsen.
 
 In 2015 kon de balans opgemaakt worden over hoe Nederland participeerde in het eerste jaar van Horizon 2020. Daarbij blijkt dat het aandeel van de middelen dat naar bedrijven gaat ten opzichte van KP7 is toegenomen en met 29% (peildatum 30 mei 2015) boven de streefwaarde van 25% uitkomt. Meer resultaten over Horizon 2020 staan in artikel 12.
 In 2015 zijn, als onderdeel van de kennis en innovatiecontracten van de topsectoren, vanuit NWO voor twee jaar middelen toegekend voor cofinanciering van gezamenlijke programma’s voor maatschappelijke uitdagingen.
 Gezamenlijke technologie initiatieven (JTI’s) en publiek-publieke samenwerkingsprogramma’s
 
 Naast bijdrages aan projecten draagt de Europese Commissie vanuit het Kaderprogramma ook bij aan publiekpublieke en publiekprivate programma's. Publiekpublieke programma's zijn gebaseerd op artikel 185 van het EU-Werkingsverdrag en worden ook nationaal gecofinancierd. Het Ministerie van EZ cofinanciert één daarvan direct, het artikel 185 initiatief Eurostars, dat gericht is op het MKB. Aan Eurostars nemen 34 landen deel. De regeling Eurostars is met name gericht op het high-tech MKB en ondersteunt bedrijven en kennisinstellingen die met buitenlandse partijen in Europa willen samenwerken in projecten die gericht zijn op marktgericht technologisch onderzoek en ontwikkeling. Dankzij deelname aan Eurostars-projecten krijgen Nederlandse bedrijven en organisaties toegang tot de kennis en R&D-resultaten van buitenlandse bedrijven en organisaties. Zo is in 2015 Thrombo DX ondersteund, dat werkt aan nieuwe longkanker diagnostiek. Naast Eurostars cofinanciert EZ (indirect via het standaardeninstituut VSL) het artikel 185 initiatief European Metrology Research Programme.
 
 De publiekprivate programma's, zogenaamde Joint Technology Initiatives, worden in de regel niet nationaal gecofinancierd, met uitzondering van het JTI ECSEL, gericht op embedded computing systems en nano electronica. Dit JTI wordt door het Ministerie van EZ gecofinancierd. Nederlandse organisaties kunnen het hierdoor onverminderd goed blijven doen in ECSEL. Nederlandse HTSM deelnemers nemen deel in 9 van de in totaal 13 ECSEL-projecten, die € 596 mln aan R&D investeringen beslaan, waarvan € 112 mln aan R&D investeringen van Nederlandse partijen. De publieke bijdrage aan de Nederlandse deelname betreft ruim € 42 mln, waarvan € 20 mln vanuit het Nederlandse topsectorenbeleid en € 22 mln aan Brusselse cofinanciering. Na de Duitse participanten nemen de Nederlanders de grootste participatie voor hun rekening. In samenhang met deze communautaire samenwerkingsvorm bestaat er gouvernementele samenwerking in Eureka-clusters om de mondiale concurrentiekracht van ICT industrie te versterken.
 
 Middelen voor cofinanciering Horizon2020 op begroting EZ (bedragen in € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2017
 
 
 2018
 
 
 2019
 
 
 2020
 
 
 2021
 
 
 
 
 
 
 JTI/Eureka
 
 
 40.894
 
 
 37.026
 
 
 39.794
 
 
 39.724
 
 
 39.724
 
 
 39.724
 
 
 39.724
 
 
 
 
 Eurostars
 
 
 8.192
 
 
 13.098
 
 
 15.502
 
 
 18.226
 
 
 18.376
 
 
 18.376
 
 
 18.376
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 49.086
 
 
 50.124
 
 
 55.296
 
 
 57.950
 
 
 58.100
 
 
 58.100
 
 
 58.100
 
 
 
 
 
 De middelen voor JTI/Eureka bevatten de eerste jaren nog uitfinanciering van KP7. De bedragen van Eurostars zijn inclusief top-up (25%) van Europa.
 
 
 
 
 BIJLAGE
 5:
 RAPPORTAGE BURGERBRIEVEN 2016
 
 
 Totaal aantallen 2016
 
 
 
 
 
 
 
 
 Categorie
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 a.
 
 
 Bezwaarschriften (als bedoeld in de AwB)
 
 
 7.528
 
 
 12.866
 
 
 
 
 b.
 
 
 Klaagschriften
 
 
 437
 
 
 505
 
 
 
 
 c.
 
 
 Overige brieven en e-mails
 
 
 14.537
 
 
 9.129
 
 
 
 
 d.
 
 
 Wob-verzoeken
 
 
 951
 
 
 889
 
 
 
 
 
 
 a. Bezwaarschriften
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aantal bezwaarschriften
 
 
 Afgehandeld binnen verdaagde (wettelijke) termijn
 
 
 
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Kerndepartement
 
 
 41
 
 
 61
 
 
 90%
 
 
 73%
 
 
 
 
 AT
 
 
 147
 
 
 927
 
 
 99%
 
 
 94%1Er is in 2016 een dwangsom van € 160,– betaald wegens niet tijdig beslissen op bezwaar.
 
 
 
 
 RVO.nl/NVWA
 
 
 7.3402Inclusief 305 bezwaarschriften van de NVWA. Deze worden door RVO.nl afgehandeld.
 
 
 11.8783Inclusief 729 bezwaarschriften van de NVWA.
 
 
 95%
 
 
 69%
 
 
 
 
 
 
 b. Klaagschriften
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aantal klaagschriften
 
 
 Afgehandeld binnen de (verdaagde) wettelijke termijn
 
 
 
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Kerndepartement
 
 
 9
 
 
 10
 
 
 67%
 
 
 92%
 
 
 
 
 AT
 
 
 7
 
 
 7
 
 
 86%
 
 
 86%
 
 
 
 
 RVO.nl
 
 
 297
 
 
 325
 
 
 66%
 
 
 90%
 
 
 
 
 NVWA
 
 
 124
 
 
 163
 
 
 44%
 
 
 45%
 
 
 
 
 
 
 c. Overige brieven en e-mails
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aantal «overige brieven» en e-mails
 
 
 Tijdig afgehandeld
 
 
 
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Kerndepartement
 
 
 1.910
 
 
 2.144
 
 
 71%
 
 
 92%
 
 
 
 
 AT
 
 
 6
 
 
 37
 
 
 67%
 
 
 62%
 
 
 
 
 NVWA
 
 
 12.621
 
 
 6.948
 
 
 48%
 
 
 43%
 
 
 
 
 
 
 d. Wob-verzoeken
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aantal Wob-verzoeken
 
 
 Afgehandeld binnen de (verdaagde) wettelijke termijn
 
 
 Ingebreke-stellingen1Per 1 oktober 2016 is de Wet dwangsom niet meer van toepassing op de Wob. Vanaf die datum zijn ingebrekestellingen ook niet meer aan de orde.
 
 
 
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 2015
 
 
 2016
 
 
 
 
 
 
 Kerndepartement
 
 
 100
 
 
 115
 
 
 98%
 
 
 92%
 
 
 4
 
 
 6
 
 
 
 
 AT
 
 
 38
 
 
 40
 
 
 79%
 
 
 93%
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 
 
 RVO.nl
 
 
 305
 
 
 276
 
 
 81%
 
 
 98%
 
 
 9
 
 
 5
 
 
 
 
 NVWA
 
 
 508
 
 
 458
 
 
 77%
 
 
 15%
 
 
 139
 
 
 153
 
 
 
 
 
 
 
 Dwangsommen
 
 In 2016 zijn geen dwangsommen betaald.
 
 
 
 
 LIJST VAN AFKORTINGEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 ACM
 
 
 Autoriteit Consument en Markt
 
 
 
 
 AI
 
 
 Aviaire Influenza
 
 
 
 
 AVP
 
 
 Afrikaanse Varkenspest
 
 
 
 
 BBL
 
 
 Bureau Beheer Landbouwgronden
 
 
 
 
 BBP
 
 
 Bruto Binnenlands Product
 
 
 
 
 BEE
 
 
 Biodiverstiteit, Ecosystemen en Economie
 
 
 
 
 BES
 
 
 Bonaire, Sint Eustatius, Saba
 
 
 
 
 BMKB
 
 
 Borgstellingsregeling Midden- en Kleinbedrijf
 
 
 
 
 BNP
 
 
 Bruto Nationaal Product
 
 
 
 
 BOL
 
 
 Beroeps Opleidende leerweg
 
 
 
 
 BSE
 
 
 Bovine Spongiforum Encephalopathy
 
 
 
 
 BT
 
 
 Blauwtong
 
 
 
 
 BZ
 
 
 Ministerie van Buitenlandse Zaken
 
 
 
 
 CBS
 
 
 Centraal Bureau voor de Statistiek
 
 
 
 
 CCCF
 
 
 Codex Alimentarius comité voor contaminanten
 
 
 
 
 CCS
 
 
 Carbon Capture Storage
 
 
 
 
 CEPT
 
 
 Europese Commissie en de Europese Conferentie van administraties voor Post en Telecommunicatie
 
 
 
 
 CIP
 
 
 Concurrentiekracht en Innovatieprogramma
 
 
 
 
 COVA
 
 
 Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten
 
 
 
 
 CPB
 
 
 Centraal Plan Bureau
 
 
 
 
 CVI
 
 
 Centraal Veterinair Instituut
 
 
 
 
 DGB&I
 
 
 Directoraat-Generaal Bedrijfsleven en Innovatie
 
 
 
 
 DGF
 
 
 Diergezondheidsfonds
 
 
 
 
 DICTU
 
 
 Dienst ICT Uitvoering
 
 
 
 
 DLG
 
 
 Dienst Landelijk Gebied
 
 
 
 
 DLO
 
 
 Dienst Landbouwkundig Onderzoek
 
 
 
 
 DUO
 
 
 Dienst Uitvoering Onderwijs
 
 
 
 
 DWHC
 
 
 Dutch Wildlife Health Centre
 
 
 
 
 ECN
 
 
 Energieonderzoek Centrum Nederland
 
 
 
 
 EFMZV
 
 
 Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
 
 
 
 
 EFRO
 
 
 Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
 
 
 
 
 EFSA
 
 
 European Food Safety Authority
 
 
 
 
 EHS
 
 
 Ecologische Hoofdstructuur
 
 
 
 
 EIA
 
 
 Energie- Investeringsaftrek
 
 
 
 
 EIF
 
 
 
 Europees Investeringsfonds
 
 
 
 
 
 ESA
 
 
 European Space Agency
 
 
 
 
 ESTEC
 
 
 European Space Research and Technology Centre
 
 
 
 
 ETS
 
 
 Emision Trading Scheme
 
 
 
 
 EU
 
 
 Europese Unie
 
 
 
 
 EVF
 
 
 Europees Visserijfonds
 
 
 
 
 EZ
 
 
 Ministerie van Economische Zaken
 
 
 
 
 FES
 
 
 Fonds Economische Structuurversterking
 
 
 
 
 GD
 
 
 Gezondheidsdienst voor Dieren
 
 
 
 
 GIS
 
 
 Geografische InformatieSystemen
 
 
 
 
 GLB
 
 
 Gemeenschappelijk Landbouw Beleid
 
 
 
 
 GO
 
 
 Garantie Ondernemingsfinanciering
 
 
 
 
 GTI
 
 
 Grote Technologische Instituten
 
 
 
 
 GVB
 
 
 Gemeenschappelijk Visserij Beleid
 
 
 
 
 GWWD
 
 
 Gezondheids- en Welzijnswet voor dieren
 
 
 
 
 HACCP
 
 
 Hazard Analysis and Critical Control Points
 
 
 
 
 HBO
 
 
 Hoger Beroeps Onderwijs
 
 
 
 
 HHI
 
 
 Herfindahl Hirschman Index
 
 
 
 
 HTSM
 
 
 HighTech Systems & Materials
 
 
 
 
 I&M
 
 
 Ministerie van Infrastructuur en Milieu
 
 
 
 
 IAEA
 
 
 International Atomic Energy Agency
 
 
 
 
 ICANN/GAC
 
 
 The Internet Corporation for Assigned Names and Numbers/Governmental Advisory Committee
 
 
 
 
 ICT
 
 
 Informatie Communicatie Technologie
 
 
 
 
 IEA
 
 
 International Energy Agency
 
 
 
 
 ILG
 
 
 Investeringsbudget Landelijk Gebied
 
 
 
 
 IPC
 
 
 Innovatieprestatiecontract
 
 
 
 
 IPO
 
 
 Interprovinciaal Overleg
 
 
 
 
 ITKB
 
 
 Indicator Toekomstige Knelpunten in de Personeelsvoorziening naar Beroep
 
 
 
 
 IUS
 
 
 Innovation Union Scoreboard
 
 
 
 
 JSF
 
 
 Joint Strike Fighter
 
 
 
 
 JTI
 
 
 Joint Technology Initiatives
 
 
 
 
 KP7
 
 
 Zevende kaderprogramma voor onderzoek en technologische ontwikkeling
 
 
 
 
 KRM
 
 
 Kaderrichtlijn Mariene Strategie
 
 
 
 
 KvK
 
 
 Kamer van Koophandel
 
 
 
 
 KVP
 
 
 Klassieke Varkenspest
 
 
 
 
 LEI
 
 
 Landbouw-Economisch Instituut
 
 
 
 
 LICG
 
 
 Landelijke Informatie Centrum Gezelschapsdieren
 
 
 
 
 LWOO
 
 
 Leerweg ondersteunend onderwijs
 
 
 
 
 MARIN
 
 
 Maritime Research Institute Netherlands
 
 
 
 
 MBO
 
 
 Middelbaar beroepsonderwijs
 
 
 
 
 MEI
 
 
 Marktintroductie en innovatie
 
 
 
 
 MEP
 
 
 Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie
 
 
 
 
 MEV
 
 
 Macro-Economische Verkenning
 
 
 
 
 MIP
 
 
 Meerjaren Investerings Programma
 
 
 
 
 MIT
 
 
 MKB innovatiestimulering Topsectoren
 
 
 
 
 MKB
 
 
 Midden- en Kleinbedrijf
 
 
 
 
 MKZ
 
 
 Mond-en-klauwzeer
 
 
 
 
 MVO
 
 
 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
 
 
 
 
 NBTC
 
 
 Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen
 
 
 
 
 NCG
 
 
 Nationaal Coördinator Groningen
 
 
 
 
 NEN
 
 
 Nederlands Normalisatieinstituut
 
 
 
 
 NFIA
 
 
 Netherlands Foreign Investment Agency
 
 
 
 
 NIPO
 
 
 Nederlands Instituut voor Publieke Opinie
 
 
 
 
 NLR
 
 
 Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratoruim
 
 
 
 
 NRG
 
 
 Nuclear Research Group
 
 
 
 
 NSO
 
 
 Netherlands Space Office
 
 
 
 
 NSFO
 
 
 Nederlandse Schapen- en geitenfokkers Organisatie
 
 
 
 
 NURG
 
 
 Nadere Uitwerking Rivierengebied
 
 
 
 
 NVWA
 
 
 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
 
 
 
 
 NWO
 
 
 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
 
 
 
 
 O&O
 
 
 Onderzoek en Ontwikkeling
 
 
 
 
 OBN
 
 
 Kennisnetwerk Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit
 
 
 
 
 OCW
 
 
 Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
 
 
 
 
 OIE
 
 
 Office Internationale des Epizoöties
 
 
 
 
 OPTA
 
 
 Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit
 
 
 
 
 PAS
 
 
 Programmatische/Programma Aanpak Stikstof
 
 
 
 
 PBL
 
 
 Plan Bureau voor de Leefomgeving
 
 
 
 
 PBO
 
 
 Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie
 
 
 
 
 PIANOo
 
 
 Professioneel en Innovatief Aanbesteden Netwerk voor Overheidsopdrachtgevers
 
 
 
 
 PJ
 
 
 Petajoule
 
 
 
 
 PKB
 
 
 Planologische kernbeslissing
 
 
 
 
 PNB
 
 
 Particulier Natuurbeheer
 
 
 
 
 POP
 
 
 Plattelandsontwikkelingsprogramma
 
 
 
 
 PRW
 
 
 Programma naar een Rijke Waddenzee
 
 
 
 
 R&D
 
 
 Research and Development
 
 
 
 
 RDA
 
 
 Research & Development Aftrek
 
 
 
 
 RDN
 
 
 Regeling Draagvlag Natuur
 
 
 
 
 RIVM
 
 
 Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
 
 
 
 
 ROAD
 
 
 Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject
 
 
 
 
 ROM
 
 
 Regionale Ontwikkelingsmaatschappij
 
 
 
 
 RVB
 
 
 Rijksvastgoedbedrijf
 
 
 
 
 RVO.nl
 
 
 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
 
 
 
 
 SBB
 
 
 Staatsbosbeheer
 
 
 
 
 SDa
 
 
 Stichting Diergeneesmiddelen autoriteit
 
 
 
 
 SDE
 
 
 Stimulering Duurzame Energieproductie
 
 
 
 
 SER
 
 
 Sociaal-Economisch Raad
 
 
 
 
 SodM
 
 
 Staatstoezicht op de Mijnen
 
 
 
 
 SSO
 
 
 Shared Service Organisatie
 
 
 
 
 STW
 
 
 Stichting voor de Technische Wetenschappen
 
 
 
 
 SVD
 
 
 Swine Vesicular Disease (Blaasjesziekte)
 
 
 
 
 TKI
 
 
 Topconsortia voor Kennis en Innovatie
 
 
 
 
 TNO
 
 
 Nederlandse Organisatie voor toegepast natuurwetenschappelijk onderzoek
 
 
 
 
 TOP
 
 
 Technische Ontwikkelprojecten
 
 
 
 
 TSE
 
 
 Transmissible Spongiform Encephalopathies
 
 
 
 
 TTF
 
 
 Title Transfer Facility
 
 
 
 
 TTI
 
 
 Technologisch Topinstituut
 
 
 
 
 UDV
 
 
 Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij
 
 
 
 
 UNWTO
 
 
 United Nations World Tourism Organization
 
 
 
 
 UPD
 
 
 Universele Postdienst
 
 
 
 
 UVD
 
 
 Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij
 
 
 
 
 VGI
 
 
 Voedings- en genotmiddelenindustrie
 
 
 
 
 VMBO
 
 
 Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
 
 
 
 
 VOA
 
 
 Voorbereidende en Ondersteunende Activiteiten
 
 
 
 
 VSL
 
 
 Van Swinden Laboratorium
 
 
 
 
 VWS
 
 
 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
 
 
 
 
 WBSO
 
 
 Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk
 
 
 
 
 WUR
 
 
 Wageningen Universiteit Researchcentrum
 
 
 
 
 ZBO
 
 
 Zelfstandig Bestuursorgaan
 
 
 
 
 ZvA
 
 
 Ziekte van Aujeszky
 
 
 
 
 ZZP
 
 
 Zelfstandige Zonder personeel