Wet op de parlementaire enquête 200.; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30415, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

23-12-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30415 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgaveHOOFDSTUK 1 INLEIDINGHet recht van Enquête en de Wet op de Parlementaire
EnquêteAanleiding tot het wetsvoorstelDe opdracht aan de commissieUitgangspunten en hoofdlijnen wetsvoorstelDe werkwijze van de initiatiefnemersOverzicht parlementaire enquêtesHOOFDSTUK 2 ONDERZOEKSINSTRUMENTEN VAN HET PARLEMENT2.1. Inleiding2.2. De verschillende soorten onderzoekTabel: onderzoeksvormen Tweede Kamer2.3. De kenmerken van een parlementaire enquête2.4. Geen brede wettelijke regeling voor alle parlementaire
onderzoekenHOOFDSTUK 3 DE INSTELLING EN VAN DE PARLEMENTAIRE
ENQUÊTE EN DE SAMENSTELLING VAN DE PARLEMENTAIRE ENQUÊTECOMMISSIE3.1 De instelling van de parlementaire enquêteEnquête door één van de Kamers of
de verenigde vergaderingMeerderheidsvereisteHet toepassingsbereik van de enquêteDe enquête wordt uitgevoerd door een commissieDe aanvang en de duur van de enquête3.2. De samenstelling van de enquêtecommissie3.3. De voortzetting van de enquête na beëindiging
zittingstermijn of ontbinding van de KamerHOOFDSTUK 4 DE BEVOEGDHEDEN VAN DE ENQUÊTECOMMISSIE4.1. InleidingHet instrumentarium van de enquêtecommissieUitoefening bevoegdheden tijdens de periode van de enquête4.2. De grenzen aan de uitoefening van de bevoegdheden4.2.1. Inleiding4.2.2. De omschrijving van het onderwerp van de enquêteHet belang van de omschrijving van het onderwerp van de
enquêteIn 1977 nauwkeurigheidsvereiste geschraptNauwkeurigheidsvereiste niet terug in Wet op de Parlementaire
Enquête4.2.3 Het evenredigheidsbeginsel4.3. De nieuwe bevoegdheden van de enquêtecommissie4.3.1. AlgemeenGeen verhoging administratieve lastendruk4.3.2. Het vorderen van schriftelijke inlichtingenInhoud bevoegdheid schriftelijke inlichtingen te vorderenGeen bevoegdheid mondeling inlichtingen te vorderen buiten
verhoor4.3.3. Het betreden van plaatsenElke plaatsEnkele bijzondere plaatsenAlleen met rechterlijke toestemming plaatsen met de openbare
macht betreden4.4. Het kennisnemen van documentenTerminologie4.5. Het verhoor onder ede van getuigen en deskundigen4.5.1. InleidingGeen recht op een verhoor4.5.2. De openbaarheid van de verhoren als uitgangspunt4.5.3. De openbaarheid van verhoren zonder beeld-
en geluidregistraties4.5.4. De besloten zitting4.5.5. Verhoor onder ede is uitgangspunt4.6. Het voorgesprek4.6.1. Inleiding4.6.2. De functie en de praktijk van een voorgesprek4.6.3. De diverse aspecten van het voorgesprek– Besloten karakter van het voorgesprek– Geen verplichting tot medewerking of tot
antwoorden– Geen recht op een voorgesprek– Voorgesprek mag niet onder ede– Ook tijdens het voorgesprek recht op bijstand– Ook tijdens het voorgesprek mogelijkheid
van beroep op verschonings-gronden– De in het voorgesprek verkregen informatie
mag uitsluitend gebruikt worden voor specifieke strafrechtelijke procedures– Geen mogelijkheid van inzage door derden
van verslagen van een besloten voorgesprek– Vergoeding voor medewerking aan voorgesprek– Informatieverstrekking aan getuigeHOOFDSTUK 5 DE POSITIE VAN PERSONEN DIE BIJ DE PARLEMENTAIRE
ENQUÊTE TOT MEDEWERKING ZIJN VERPLICHT5.1 Inleiding5.2. De algemene verplichting tot medewerking5.3. De positie van bewindspersonen, van ten behoeve
van hen werkzame personen, van overige organen die tot de Staat der Nederlanden
behoren en de personen die voor deze organen werkzaam zijnBewindspersonenTen behoeve van een minister werkzame ambtenarenOverige organen die tot de Staat der Nederlanden behoren5.4. De verplichting tot medewerking in relatie tot
geheimhou-dingsverplichtingenInleidingRelatieve geheimhoudingsverplichtingenAbsolute geheimhoudingsverplichtingenSpecifieke procedure voor ondergeschiktenNiet strafbaar bij verstrekken van informatie waarvoor
wettelijke geheimhoudingsverplichting geldtVerschoningsgrondenInternationale geheimhoudingsverplichtingen5.5. De vertrouwelijke verstrekking van informatieVertrouwelijke informatieverstrekking van regeringszijdeVertrouwelijke informatieverstrekking door particulieren5.6. De bijstand bij een enquête van personen
die tot medewerking zijn verplichtAlgemeen recht op bijstandBijstand impliceert geen vertegenwoordigingWeigeren van bijstand wegens gewichtige redenen5.7. Toegang tot de rechterGeen mogelijkheid van rechterlijke toetsing voorafGeen mogelijkheid op te treden tegen beweringen in rapportHOOFDSTUK 6 DE VERSCHONINGSGRONDEN6.1. Inleiding6.2. Het karakter van de verschoningsgronden6.3. Het belang van de StaatRelatie met artikel 68 van de GrondwetEen onder de Staat vallend orgaanBevestiging van een beroep op het belang van de StaatVerzoek van enquêtecommissieGeen mogelijkheid van bevestiging door een derde bij beroep
door minister6.4. Het «geheim» van de ministerraadDe eenheid van de ministerraadHoofdlijnen verschoningsrechtDocumenten met betrekking tot de vergadering van de ministerraadMondelinge informatie met betrekking tot de ministerraad6.5. Het geheim van een collegeberaad6.6. Het beroepsgeheimBeroepsgroepen die een beroep op de verschoningsgrond
kunnen doen6.7. Het geheim van bedrijfs- en fabricagegegevens6.8. De persoonlijke levenssfeerHOOFDSTUK 7 MAATREGELEN BIJ NIET-MEDEWERKING AAN DE PARLEMENTAIRE
ENQUÊTE7.1. Inleiding7.2. Dwangmiddelen algemeenDwangmiddelen uitsluitend via de rechterBevoegde rechter7.3. De dwangsom7.4. Inschakeling van de openbare machtOphalen van getuigen en deskundigen voor verhoor door
sterke armKennisnemen van documenten met behulp van de openbare
machtBetreden van plaatsen met behulp van de openbare macht7.5. De gijzeling7.6. De materiële strafbepalingen7.7. De strafrechtelijke vervolging volgens het Wetboek
van StrafvorderingHOOFDSTUK 8 DE VERHOUDING TOT ANDERE PROCEDURES8.1. Inleiding8.2. De verhouding tussen parlementair onderzoek
en ander onderzoek8.3. Het verbod tot het gebruiken van informatie
in andere proceduresInleidingNemo-teneturInhoud artikel 29Verhouding ten opzichte van het huidige artikel 24Uitsluitend bescherming voor op vordering van de commissie
gegeven informatie8.4. Het verbod tot het verstrekken van informatie
aan andere instanties8.5. Geen verschoningsrecht om zichzelf en anderen
niet te belasten, strafrechtelijke immuniteitHOOFDSTUK 9 DE AFRONDING VAN DE PARLEMENTAIRE ENQUÊTE9.1. De dag tot waarop bevoegdheden uitgeoefend kunnen
worden9.2. Het rapport van de enquêtecommissieRapportomvang parlementaire enquêtesGeen wettelijk recht op voorinzage van rapportenHOOFDSTUK 10 OPENBAARHEID, VERTROUWELIJKHEID EN ARCHIVERING
VAN DOCUMENTEN BIJ DE PARLEMENTAIRE ENQUÊTE10.1. Inleiding10.2. Tot openbaarmaking rapport geen inzagerechtOnder de enquêtecommissie berustende documentenInzagerecht Kamerleden na openbaarmaking enquêterapportInzagerechtInzageverlening aan personen die medewerking verlenen
aan de enquête en aan externe onderzoeksbureaus10.3. Het uitgangspunt van openbaarheid van documenten
na aanbieding rapportGronden voor beperkingen aan de openbaarheidInterne documenten van de enquêtecommissieDuur van de beperkingen aan de openbaarheidUitzondering op de vertrouwelijkheidGeen bezwaar- en beroepsmogelijkheid bij geen inzagerechtInzagerecht10.4. ArchiveringArchiefwet 1995 van toepassingDe duur van de openbaarheidsbeperkingen na overbrenging
naar het Nationaal ArchiefKamer beslist over openbaarheidsbeperkingen bij overbrenging
naar Nationaal ArchiefGeen gedwongen vernietiging van documentenHOOFDSTUK 11 DIVERSE ONDERWERPEN11.1. De ondersteuning van de enquêtecommissie11.2. De inschakeling van externe deskundigen11.3. Het informatieprotocol11.4. Wijziging Reglement van Orde Tweede Kamer en
Eerste Kamer11.5. Wijziging van andere wetgevingARTIKELGEWIJZE TOELICHTINGArtikel 1Artikel 2Artikel 3Artikel 4Artikel 5Artikel 6Artikel 7Artikel 8Artikel 9Artikel 10Artikel 11Artikel 12Artikel 13Artikel 14Artikel 15Artikel 16Artikel 17Artikel 18Artikel 19Artikel 20Artikel 21Artikel 22Artikel 23Artikel 24Artikel 25Artikel 26Artikel 27Artikel 28Artikel 29Artikel 30Artikel 31Artikel 32Artikel 33Artikel 34Artikel 35Artikel 36Artikel 37Artikelen 38 en 39Artikel 40Artikel 41Artikel 42Artikel 43Artikelen 44 en 45Artikel 46BIJLAGE 1Enquêtecommissies, tijdelijke commissies, subcommissies
en werkgroepen 1852–2005Enquête Accijns op het zoutEnquête Uitvoering van de concessie tot landaanwinning
en verdieping van het vaarwater op het Zwolsche DiepEnquête Toestand van de Maas en de ZuidwillemsvaartEnquête Toestand zeemachtEnquête Toestand Nederlandse koopvaardijEnquête Besmettelijke longziekte onder het rundveeEnquête Exploitatie Nederlandse SpoorwegenEnquête Tegengaan van overmatige arbeid en de toestand
in fabrieken en werkplaatsen met het oog op de veiligheid, de gezondheid en
het welzijn der werkliedenOnderzoek naar de levering van geschut aan de Nederlandse
regeringOnderzoek naar namens de Staat gesloten veevoederovereenkomstenOnderzoek naar de wijze waarop contracten voor de levering
van vliegtuigen en motoren zijn gesloten en uitgevoerdOnderzoek naar de besteding van gelden uitgetrokken op
de oorlogs-begroting van 1918Onderzoek naar de houtvoorziening van de Nederlandse spoorwegen,
de commissie SpoorhoutOnderzoek door de bijzondere commissie ter behandeling
van de nota van de minister van Justitie betreffende de schorsing van de opsporings-bevoegdheid
van de brigade van de Koninklijke Marechaussee te OssEnquête Regeringsbeleid 1940–1945BIJLAGE 2Huidige wettelijke bevoegdheden parlementaire enquêtecommissie
in relatie tot andere onderzoeksorganenBIJLAGE 3Transponeringstabel
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30415Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 264 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 415Voorstel van wet van de leden K.G. de Vries, Van de Camp, Luchtenveld
en Van der Staaij houdende regels over de parlementaire enquête (Wet
op de parlementaire enquête 200.)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGInhoudsopgaveHoofdstuk 1Inleiding3   Hoofdstuk 2De onderzoeksinstrumenten van het parlement62.1.Inleiding62.2.De verschillende soorten onderzoek62.3.De kenmerken van een parlementaire
enquête72.4.Geen brede wettelijke
regeling voor alle parle- mentaire onderzoeken8   Hoofdstuk 3De instelling van de parlementaire enquête en de samenstelling
van de parlementaire enquêtecommissie83.1.De instelling van de parlementaire
enquête83.2.De samenstelling van de enquêtecommissie103.3.De voortzetting van de enquête
na beëindiging zittingstermijn of ontbinding van de Kamer11   Hoofdstuk 4De bevoegdheden van de enquêtecommissie114.1.Inleiding114.2.De grenzen aan de uitoefening
van de bevoegdheden124.2.1.Inleiding124.2.2.De omschrijving van het onderwerp
van de enquête134.2.3.Het evenredigheidsbeginsel144.3.De nieuwe bevoegdheden van de
enquêtecommissie144.3.1.Algemeen144.3.2.Het vorderen van schriftelijke
inlichtingen154.3.3.Het betreden van plaatsen174.4.Het kennisnemen van documenten184.5.Het verhoor onder ede van getuigen
en deskundigen184.5.1.Inleiding184.5.2.De openbaarheid van de verhoren
als uitgangspunt194.5.3.De openbaarheid van verhoren
zonder beeld- en geluidsregistraties194.5.4.De besloten zitting00214.5.5.Verhoor onder ede is uitgangspunt214.6.Het voorgesprek224.6.1.Inleiding224.6.2.De functie en de praktijk van
een voorgesprek224.6.3.De diverse aspecten van het
voorgesprek23   Hoofdstuk 5De positie van personen die bij de parlementaire enquête
tot medewerking zijn verplicht255.1.Inleiding255.2.De algemene verplichting tot medewerking265.3.De positie van bewindspersonen, van ten behoeve van hen werkzame personen, van overige
organen die tot de Staat der Nederlanden behoren en van personen die voor
deze organen werkzaam zijn265.4.De verplichting tot medewerking
in relatie tot geheimhoudingsverplichtingen295.5.De vertrouwelijke verstrekking
van informatie315.6.De bijstand bij een enquête
van personen die tot medewerking zijn verplicht325.7.De toegang tot de rechter33   Hoofdstuk 6De verschoningsgronden356.1.Inleiding356.2.Het karakter van de verschoningsgronden356.3.Het belang van de Staat366.4.Het «geheim» van de
ministerraad386.5.Het geheim van een collegeberaad406.6.Het beroepsgeheim416.7.Het geheim van bedrijf- en fabricagegegevens426.8.De persoonlijke levenssfeer43   Hoofdstuk 7De maatregelen bij niet-medewerking aan de parlementaire enquête447.1.Inleiding447.2.De dwangmiddelen algemeen457.3.De dwangsom467.4.De inschakeling van de openbare
macht467.5.De gijzeling477.6.De materiële strafbepalingen477.7.De strafrechtelijke vervolging
volgens het Wetboek van Strafvordering48Hoofdstuk 8De verhouding tot andere procedures488.1.Inleiding488.2.De verhouding tussen parlementair
onderzoek en ander onderzoek498.3.Het verbod tot het gebruiken van
informatie in andere procedures508.4.Het verbod tot het verstrekken
van informatie aan andere instanties518.5.Geen verschoningsrecht om zichzelf
en anderen niet te belasten, strafrechtelijke immuniteit52   Hoofdstuk 9De afronding van de parlementaire enquête539.1.De dag tot waarop bevoegdheden
uitgeoefend kunnen worden539.2.Het rapport van de enquêtecommissie53   Hoofdstuk 10Openbaarheid, vertrouwelijkheid en archivering van
documenten bij de parlementaire enquête5410.1.Inleiding5410.2.Tot openbaarmaking rapport geen
inzagerecht5510.3.Het uitgangspunt van openbaarheid
van documenten na aanbieding rapport5610.4.Archivering59   Hoofdstuk 11Diverse onderwerpen6111.1.De ondersteuning van de enquêtecommissie6111.2.De inschakeling van externe deskundigen6111.3.Het informatieprotocol6311.4.Wijziging Reglementen van Orde
Tweede Kamer en Eerste Kamer6311.5.Wijziging van andere wetgeving64   ARTIKELGEWIJZE
TOELICHTING65   BIJLAGEN Bijlage 1Enquêtecommissies, tijdelijke commissies, subcommissies en werkgroepen
van 1852 tot 200586Bijlage 2Huidige wettelijke bevoegdheden parlementaire enquêtecommissie in relatie
tot andere onderzoeksorganen91Bijlage 3Transponeringstabel94HOOFDSTUK 1 INLEIDINGHet recht van Enquête en de Wet op de Parlementaire
EnquêteArtikel 70 van de Grondwet kent aan de Staten-Generaal het recht van enquête
toe: «Beide kamers hebben, zowel ieder afzonderlijk als in verenigde
vergadering, het recht op onderzoek (enquête), te regelen door de wet.»
Dit artikel dateert uit 1887. Ook de Grondwet van 1848 bevatte een artikel
over het parlementaire recht van enquête, doch kende dit recht alleen
aan de Tweede Kamer toe.De Grondwet bevat een expliciete opdracht om het recht van enquête
bij wet te regelen. Het is dus aan de wetgever te bepalen hoe het recht op
enquête wordt vormgegeven. De wettelijke regeling van het recht van
de parlementaire enquête is tot stand gebracht met het aannemen van
de zogenaamde Enquêtewet in 1850. In 1977 is de naam van de wet vervangen
door: Wet op de Parlementaire Enquête. In aanvulling op de wet is de
wijze van uitoefening van het recht van enquête geregeld in de Reglementen
van Orde van de Eerste en Tweede Kamer.Aanleiding tot het wetsvoorstelDit wetsvoorstel omvat een nieuwe Wet op de parlementaire enquête
ter vervanging van de uit 1850 stammende wet. Sinds 1850 is de huidige Wet
op de Parlementaire Enquête verschillende malen herzien. De belangrijkste
wijzigingen vonden plaats in 1977 en 1991. Zo werd in 1977 in de wet de openbaarheid
van de verhoren van de enquêtecommissie als uitgangspunt neergelegd,
werd aan getuigen het recht toegekend zich tijdens het verhoor te laten bijstaan
en werd aan de enquêtecommissie de bevoegdheid toegekend ook bewindspersonen
te horen. Daarnaast heeft de enquêtecommissie sinds 1977 het recht tot
inzage in en het krijgen van afschriften van bescheiden van getuigen en deskundigen.
In 1991 werd onder meer de mogelijkheid geopend dat de enquêtecommissie
ook buiten het verhoor recht op inzage in en afschrift van deze stukken kon
krijgen. Bovendien werd een openbaarheidsregeling in het leven geroepen voor
het enquêtearchief.De diverse wetswijzigingen hebben niet kunnen voorkomen dat de huidige
Wet op de Parlementaire Enquête in de praktijk tot vragen leidt of multi-interpretabel
wordt geacht. Uit door de parlementaire enquêtecommissies in het laatste
decennium opgedane ervaringen en in de literatuur, blijkt ook meer dan eens
kritiek op de regeling van de positie van personen die bij wet verplicht zijn
tot medewerking aan een parlementaire enquête en op de openbaarheid
en de toegang tot informatie. Voorts geeft de samenloop van een parlementaire
enquête met ander, al dan niet strafrechtelijk, onderzoek aanleiding
tot discussie. Bovendien is de verhouding tot andere wetgeving in de praktijk
niet altijd duidelijk. Deze constateringen hebben ertoe geleid dat de Tweede
Kamer en het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op 26 januari
2004 een symposium over de Wet op de Parlementaire Enquête hebben gehouden.
Als vervolg op dit symposium heeft de Tweede Kamer op 28 oktober 2004
de commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête ingesteld,
met de intentie de Wet op de Parlementaire Enquête te «moderniseren».
De commissie bestond uit de Tweede-Kamerleden K.G. de Vries (PvdA; voorzitter),
Van de Camp (CDA), Luchtenveld (VVD) en Van der Staaij (SGP), de initiatiefnemers
van dit wetsvoorstel. Het oogmerk was dat ook Eerste-Kamerleden van deze commissie
deel uit zouden maken.1 De Eerste Kamer heeft
er echter de voorkeur aan gegeven geen lid van deze Kamer in de commissie
te laten participeren.2De opdracht aan de commissieDe opdracht van de Tweede Kamer aan de commissie Vernieuwing Wet op de
Parlementaire Enquête leden was een initiatiefwetsvoorstel te ontwerpen
voor een nieuwe regeling voor de Parlementaire Enquête en een regeling
voor Parlementair Onderzoek.1 De commissie werd
daarbij verzocht in het wetsvoorstel in ieder geval in te gaan op:– vragen rond de toegang tot en de openbaarheid en openbaarmaking
van (geheime of vertrouwelijke) informatie;– de positie van de getuigen en de gronden voor verschoning;– de samenloop met ander, al dan niet justitieel, onderzoek.Uitgangspunten en hoofdlijnen wetsvoorstelBij het opstellen van dit wetsvoorstel hebben de initiatiefnemers een
aantal uitgangspunten gehanteerd.De indieners zijn van oordeel dat de beide Kamers en de enquêtecommissie
een ruime armslag moeten hebben bij het opzetten en uitvoeren van een parlementaire
enquête. De wet mag de Kamer en een enquêtecommissie niet in een
zodanig keurslijf dwingen, dat een effectieve informatievergaring wordt belemmerd.
Aan de andere kant is het van groot belang dat de personen die tot medewerking
aan een enquête worden verplicht, hiervan zo min mogelijk hinder en
schade ondervinden. Een enquête is voor personen die tot medewerking
worden verplicht immers geen kleinigheid en kan een forse ingreep in hun dagelijkse
leven betekenen.Een ander uitgangspunt is dat het wetsvoorstel een heldere regeling bevat.
De nieuwe Wet op de Parlementaire Enquête moet in de praktijk gemakkelijk
hanteerbaar zijn.De hoofdlijnen van het wetsvoorstel houden in dat het wetsvoorstel:– de bevoegdheden van de enquêtecommissie op enkele punten
verruimt en verduidelijkt;– de positie van personen die tot medewerking aan een parlementaire
enquête verplicht zijn verbetert en verduidelijkt;– de samenloop met ander, al dan niet justitieel, onderzoek verheldert;– de regeling inzake openbaarheid en toegang tot en archivering
van documenten verbetert en verduidelijkt.Daarnaast voorziet het wetsvoorstel in een andere indeling van de wet,
waardoor deze systematischer van opzet is dan de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête. Ook is het wetsvoorstel eenduidiger gemaakt. Bij het opstellen
van het wetsvoorstel is bovendien zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij
regelgeving van meer recente datum.De belangrijkste wijzigingen ten opzichte van de huidige wet zijn:– de toekenning van bevoegdheden aan de enquêtecommissie schriftelijke
inlichtingen te vorderen en plaatsen te betreden (artikelen 5 en 7);– de opneming van een algemene verplichting tot medewerking aan
de enquête (artikel 14);– de opneming van een regeling over het voorgesprek (artikel 8);– de opneming van een regeling over de mogelijkheid openbare verhoren
in afwezigheid van beeld- en geluidsregistraties te doen plaatsvinden (artikel
11, tweede lid);– de opneming van een algemeen recht op bijstand tijdens de enquête
(artikel 17);– de regeling dat op de verschoningsrechten in elke fase van de
enquête een beroep kan worden gedaan (artikelen 19 tot en met 24);– de opneming van een verschoningsgrond voor informatie met betrekking
tot de persoonlijke levenssfeer (artikel 23);– de opneming van twee nieuwe dwangmiddelen, te weten de mogelijkheid
van de oplegging van een rechterlijk bevel tot medewerking onder dwangsom
(artikel 26) en de mogelijkheid van de oplegging van een rechterlijk bevel
tot medewerking dat met de openbare macht (politie) ten uitvoer kan worden
gelegd (artikel 27);– de opneming van een regeling ter verdere bescherming van personen
waarover informatie wordt verstrekt in andere procedures (artikelen 29 en
30);– een heldere regeling van de openbaarheid/vertrouwelijkheid van
de commissiearchieven (artikelen 36 tot en met 39).De werkwijze van de initiatiefnemersVoor de totstandkoming van dit wetsvoorstel heeft de commissie allereerst
studie verricht naar het functioneren van de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête en de al dan niet in het recente verleden op schrift gestelde
commentaren van deskundigen. Daarnaast is de commissie vele malen in beslotenheid
bijeen geweest ter bespreking van door de commissiestaf opgestelde notities
over elementen van de huidige wet en van het voorstel van wet. Voorts heeft
de commissie over relevante onderwerpen gesprekken en correspondentie gevoerd
met onder meer straf- en staatsrechtdeskundigen, advocaten oud-enquêtevoorzitters
en voorzitters van parlementaire onderzoekscommissies. De onderstaande deskundigen
hebben de commissie op persoonlijke titel van advies gediend:mr P.H. Banda, juridisch adviseur Raad voor de Rechtspraakmr K. van den Berg, advocaatdrs S.A. Blok, oud-voorzitter parlementaire onderzoekscommissie Integratiebeleidprof. mr dr P.J. Boon, hoogleraar staats- en bestuursrechtprof. mr Y. Buruma, hoogleraar strafrechtmr E.J. Daalder, plv. landsadvocaatA.T. Duivesteijn, oud-voorzitter parlementaire onderzoekscommissie Infrastructuurprojectenprof. mr dr C.J.C.F. Fijnaut, hoogleraar strafrechtprof. mr E.M.H. Hirsch Ballin, voorzitter Afdeling Bestuursrecht Raad
van Stateprof. mr E.C.M. Jurgens, lid Eerste Kamerprof. mr C.A.J.M. Kortmann, hoogleraar staats- en bestuursrechtprof. mr H.R.B.M. Kummeling, hoogleraar staats- en bestuursrechtmr R.W. Polak, parlementair advocaatprof. dr U. Rosenthal, lid Eerste Kamermr A. Rouvoet, oud-ondervoorzitter parlementaire enquêtecommissie
Opsporingsmethodenmw ir M.B. Vos, oud-voorzitter parlementaire enquêtecommissie BouwnijverheidTen slotte heeft de commissie – met medewerking van het ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties – een rechtsvergelijkende
studie laten verrichten naar het functioneren van de parlementaire enquête
in Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Het voorliggende wetsvoorstel
is de resultante van deze onderzoeken, commentaren en (levendige) debatten.Voor de leesbaarheid wordt in het wetsvoorstel en in deze memorie van
toelichting telkens gesproken over «Kamer». Hiermee wordt zowel
de Eerste Kamer en de Tweede Kamer, als de Verenigde Vergadering bedoeld.Overzicht parlementaire enquêtesVan 1852 tot 1887 heeft de Tweede Kamer acht parlementaire enquêtes
gehouden. In veel gevallen hadden deze enquêtes het karakter van onderzoeken
die vooral werden verricht om de kennis van Kamerleden over bepaalde maatschappelijke
toestanden te vergroten. Daarna raakte het instrument van de parlementaire
enquête bijna honderd jaar lang in onbruik, met uitzondering van de
tussen 1947 en 1956 gehouden parlementaire enquête Regeringsbeleid 1940–1945. Na de revitalisering van de parlementaire
enquête als controle-instrument door de herziening van de Enquêtewet
in 1977, heeft de Tweede Kamer acht parlementaire enquêtes gehouden,
te beginnen met de RSV-enquête in 1983/1984. Als bijlage 1 bij deze
memorie van toelichting is een overzicht opgenomen van alle parlementaire
enquêtes en andere parlementaire onderzoeken die sinds 1852 op last
van de Tweede Kamer zijn verricht. De Eerste Kamer heeft tot op heden geen
parlementaire enquête ingesteld.HOOFDSTUK 2 ONDERZOEKSINSTRUMENTEN VAN HET PARLEMENT2.1. InleidingOnderzoek vindt in de Tweede Kamer op vele manieren plaats. Parlementair
onderzoek omvat meer dan de parlementaire enquête. Naast enquêtecommissies
zijn er tijdelijke commissies, bijzondere commissies of werkgroepen met een
onderzoeksopdracht. Wat de parlementaire enquête ten principale van
ander parlementair onderzoek onderscheidt, is het feit dat een onderzoekscommissie
bij een enquête over machtsmiddelen beschikt die zich niet alleen tot
de overheid, maar ook tot de burger uitstrekken. Burgers zijn verplicht tot
medewerking. Zo kunnen burgers en bedrijven verplicht worden onder ede verklaringen
af te leggen, beschikt een enquêtecommissie over de mogelijkheid van
toepassing van dwangmiddelen en bestaat de mogelijkheid van strafrechtelijke
vervolging van personen die medewerking weigeren.2.2. De verschillende soorten onderzoekIn de afgelopen twintig jaar zijn in de Tweede Kamer in totaal 34 enquêtecommissies,
tijdelijke commissies of werkgroepen met onderzoek actief geweest. Deze commissies
behandelden een zeer breed scala van onderwerpen, maar een nadere beschouwing
laat zien dat drie soorten onderzoek vaak terugkomen. De eerste soort is onderzoek
naar crises. Het tweede soort onderzoek richt zich op de kwaliteit, doelmatigheid
en rechtmatigheid van overheidsbeleid. Het derde soort onderzoek is vooral
historisch en analytisch van aard: wat is er in de afgelopen periode precies
gebeurd en welke conclusies kunnen daaraan worden verbonden? De vraag dringt
zich op waarom de Tweede Kamer op het ene moment kiest voor een enquêtecommissie
en op het andere moment voor een tijdelijke commissie of een werkgroep. Deze
keuze lijkt niet altijd te worden bepaald door het soort onderzoek dat wordt
verricht. De toepassing van het enquête-instrument benadrukt vooral
het zware politieke gewicht dat de Kamer aan het onderwerp van het enquêteonderzoek
hecht. De Kamer wil de garantie dat de onderste steen boven komt.Uit de rapporten van de verschillende enquêtecommissies kan worden
opgemaakt dat de inzet van het enquête-instrument meerwaarde heeft gehad
voor het onderzoek.Tabel: onderzoeksvormen Tweede KamerOnderzoeksvormToelichtingParlementaire enquêteDe Kamer kan een enquêtecommissie instellen op grond van de Wet op de
Parlementaire Enquête, waardoor de enquêtecommissie kan beschikken
over bijzondere onderzoeksbevoegdheden. Tijdelijke commissieDe Kamer kan een tijdelijke commissie instellen op basis van artikel 18 RvO
met een onderzoeksopdracht. Een tijdelijke commissie heeft dezelfde bevoegdheden
als een vaste commissie (art. 27 RvO). Vaste commissieEen vaste
commissie kan zelf een onderzoek instellen. Een vaste commissie kan onder
andere hoorzittingen, rondetafelgesprekken en werkbezoeken houden. Lid-rapporteurEen vaste
commissie kan een lid-rapporteur aanwijzen. De werkzaamheden van een lid-rapporteur
beperken zich tot het vooronderzoek bij de behandeling van een wetsvoorstel
(art. 93a RvO). Extern onderzoekDe Kamer
kan externe partijen (veelal instellingen met een wettelijke taak) verzoeken
onderzoek te verrichten. Ingaan op het verzoek is vrijwillig, er is geen wettelijke
verplichting de opdracht uit te voeren. Voorbeelden: Algemene Rekenkamer,
CPB, CBS, SCP, RPD, Adviescolleges, RIVM, het Rathenau-instituut. Uitbesteed onderzoekDe Kamer kan externe partijen opdracht verlenen onderzoek te verrichten. Het
onderzoek vindt plaats in opdracht van de Tweede Kamer, maar onder verantwoordelijkheid
van de onderzoekers.2.3. De kenmerken van een parlementaire enquêteDe parlementaire enquête is een controle-instrument en een instrument
voor waarheidsvinding. De enquête kan ook als wegbereider dienen bij
de totstandkoming van wetgeving of misstanden aan de kaak stellen. De belangrijkste
doelen zijn die van waarheidsvinding en het trekken van lessen voor de toekomst.Goed uitgevoerd enquêteonderzoek draagt bij aan het vertrouwen in
de democratie. Het hoogste democratische orgaan onderzoekt een belangrijke
kwestie uitputtend. Emoties of maatschappelijke onrust rond een gebeurtenis
of een probleem blijken beter te kunnen worden verwerkt als alle informatie
is verzameld en beoordeeld en de Kamer op grond daarvan in openbaarheid haar
conclusies trekt.Een parlementaire enquête is geen rechtszaak, maar een onderzoeksinstrument
van de Kamer. De parlementaire enquête moet daarom scherp worden onderscheiden
van onderzoek en beoordeling door andere organen en instellingen van de Staat.In zijn uiterlijke verschijning lijkt het enquêteonderzoek soms
wel enigszins op een rechtszaak. Iedereen kent de beelden uit de afgelopen
enquêtes waarin getuigen het vuur soms na aan de schenen wordt gelegd.
Ook de zaalopstelling, waarin een getuige recht tegenover de enquêtecommissie
moet plaatsnemen, draagt daaraan bij. De initiatiefnemers zijn van oordeel
dat het in het belang van de waarheidsvinding nodig, of zelfs noodzakelijk
kan zijn getuigen scherp te bevragen. Toch moet voor een ieder duidelijk zijn
dat een hoorzitting van een enquêtecommissie niet hetzelfde is als het
horen van een verdachte in een strafrechtelijke procedure. Parlementaire enquêtes
zijn niet gericht op het aanwijzen van schuldigen of op het beantwoorden van
schuldvragen.De ingrijpende bevoegdheden van een enquêtecommissie vereisen een
beheerste toepassing. De enquêtecommissie dient zich te allen tijde
bewust te zijn van haar bijzondere positie en de bijzondere instrumenten waarover
zij beschikt. Met name het feit dat de parlementaire enquête de volksvertegenwoordiging
in staat stelt ook burgers, eventueel met gebruikmaking van dwangmiddelen,
tot medewerking te verplichten, vereist een grote zorgvuldigheid.De toename van parlementaire onderzoeken in de periode 1994 tot 2001 wordt
wel door drie oorzaken verklaard. Ten eerste is er het toegenomen belang van
het verkrijgen van informatie, ten tweede de gestegen behoefte aan controle
en ten derde de symbolische c.q. maatschappelijke betekenis van de enquête.1 Het gaat het bestek van deze memorie van toelichting
te buiten nader op de toename van parlementaire onderzoeken in te gaan.2.4. Geen brede wettelijke regeling voor alle parlementaire
onderzoekenDe opdracht aan de commissie vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête
was een initiatiefwetsvoorstel te ontwerpen dat niet alleen een nieuwe regeling
voor de parlementaire enquête zou bevatten, maar ook een regeling voor
ander parlementair onderzoek. De initiatiefnemers hebben na rijp beraad ervan
afgezien in het initiatiefwetsvoorstel ook een regeling op te nemen over «gewoon»
parlementair onderzoek. De reden hiervoor is dat het ongewenst is personen
te verplichten medewerking te verlenen aan ander parlementair onderzoek dan
een parlementaire enquête. Wenst de Kamer dat personen gehouden zijn
medewerking te verlenen aan een onderzoek en bijvoorbeeld onder ede gehoord
worden, dan behoort zij dit naar het oordeel van de initiatiefnemers te bewerkstelligen
door het instellen van een parlementaire enquête. Bij ander parlementair
onderzoek kunnen personen uitsluitend op basis van vrijwilligheid medewerking
verlenen. Daarom is geen wettelijke regeling van dit onderzoek nodig. Een
wettelijke regeling is immers uitsluitend nodig indien op burgers rechtens
afdwingbare verplichtingen worden neergelegd. Volstaan kan worden met een
regeling van het overige parlementair onderzoek in het Reglement van Orde
van de Kamer.HOOFDSTUK 3 DE INSTELLING EN VAN DE PARLEMENTAIRE
ENQUÊTE EN DE SAMENSTELLING VAN DE PARLEMENTAIRE ENQUÊTECOMMISSIE3.1 De instelling van de parlementaire enquêteEnquête door één van de Kamers of
de verenigde vergaderingNet als onder de huidige Wet op de Parlementaire Enquête kan op
grond van het voorliggende wetsvoorstel een parlementaire enquête worden
gehouden door de Eerste Kamer, de Tweede Kamer of de verenigde vergadering.
Dat deze bevoegdheid zowel aan de Tweede Kamer, als aan de Eerste Kamer en
de verenigde vergadering toekomt, vloeit voort uit artikel 70 van de Grondwet.
Tot de grondwetsherziening van 1887 beschikte overigens uitsluitend de Tweede
Kamer over het enquêterecht.MeerderheidsvereisteOver de instelling van een parlementaire enquête beslist een (gewone)
meerderheid van de Kamer. Ook op dit punt bevat dit wetsvoorstel geen wijziging.
Dat Nederland – anders dan bijvoorbeeld Duitsland2 – geen minderheidsenquête kent, vloeit eveneens voort
uit artikel 70 van de Grondwet. Gezien de opdracht aan de initiatiefnemers
een wetsvoorstel op te stellen dat past binnen de huidige Grondwet, behoort
het niet tot hun taak op dit punt wijzigingen voor te stellen. Gelet op het
grote politieke belang van een parlementaire enquête en de mogelijke
toepassing van machtsmiddelen tegen burgers, zijn de initiatiefnemers overigens
ook geen voorstander van een minderheidsenquête.Het toepassingsbereik van de enquêteHet onderwerp van de enquête is van groot belang, omdat de bevoegdheden van een enquêtecommissie alleen daarop betrekking hebben.
Kenmerkend voor de Wet op de Parlementaire Enquête is dat de Kamer –
anders dan in enkele andere landen – niet is beperkt in de bepaling
van het onderwerp waarop de enquête betrekking kan hebben of van het
doel waarvoor het kan worden ingezet. De enquête kan derhalve op alles
betrekking hebben wat de Kamer wil onderzoeken.De initiatiefnemers hebben geconstateerd dat in Frankrijk een enquête
geen betrekking mag hebben op feiten die aanleiding hebben gegeven tot strafrechtelijke
procedures, zolang deze procedures voortduren1,
terwijl in Duitsland het enquêterecht niet verder strekt dan de algemene
competentie van het parlement. De regeling in Duitsland komt er op neer dat
een enquêtecommissie zich niet mag bezighouden met kwesties die tot
de competentie van de deelstaten of de autonomie van de gemeenten behoren.2 Voor dergelijke of andere beperkingen zien de indieners
geen aanleiding. Het dient naar het oordeel van de initiatiefnemers aan de
Kamer te worden overgelaten te bepalen of en over welk onderwerp(en) zij een
enquête wenst te entameren. Op de samenloop met ander onderzoek zal
in hoofdstuk 8 worden teruggekomen.Het feit dat in Nederland ook voor de volksvertegenwoordiging op provinciaal
en lokaal niveau een enquêtebevoegdheid in het leven is geroepen, is
voor de initiatiefnemers geen aanleiding geweest om, zoals in Duitsland, onderwerpen
die betrekking hebben op de lokale autonomie in de wet van een parlementaire
enquête uit te sluiten. De initiatiefnemers gaan er vanuit dat de Kamer
in principe geen enquêtes over lokale kwesties zal houden, tenzij deze
ook nationale betekenis hebben. Dit betekent dat het onder omstandigheden
gewenst kan zijn ook een parlementaire enquête te houden over gemeentelijke
of provinciale kwesties, met name indien het van nationaal belang is daaromtrent
aan waarheidsvinding te doen. Een dergelijke enquête doet geen afbreuk
aan de autonomie van de provincies en gemeenten.De enquête wordt uitgevoerd door een commissieArtikel 70 van de Grondwet kent het recht van enquête toe aan de
beide Kamers en de verenigde vergadering. Genoemd artikel stelt echter eveneens
dat het recht van enquête wordt geregeld bij de wet. Dit betekent dat
de wet kan bepalen hoe het recht van enquête wordt uitgeoefend. De gewone
wetgever kan op grond hiervan enquêtebevoegdheden toekennen aan een
commissie van de Kamer. Hiervoor is – in lijn met de huidige Wet op
de Parlementaire Enquête – in dit wetsvoorstel ook gekozen.3 Het is niet goed voorstelbaar dat de gehele Kamer een
enquête zal uitvoeren. Het besluit tot het instellen van een enquête
komt uiteraard wel toe aan de Kamer als geheel. De commissie van de Kamer
die de enquête uitvoert kan een specifiek daarvoor in te stellen commissie
betreffen, dan wel een reeds ingestelde commissie.De aanvang en de duur van de enquêteHet besluit tot instelling van een parlementaire enquête wordt geplaatst
in de Staatscourant. Ook op dit punt is het wetsvoorstel ongewijzigd ten opzichte
van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête. Met ingang van de dag
na de plaatsing van het besluit in de Staatscourant vangt de enquête
aan. Het is met ingang van die dag dat de enquêtecommissie haar wettelijke
bevoegdheden kan uitoefenen.4 De enquête
eindigt met ingang van de dag waarop de Kamer de enquête beëindigt.
Tot die dag kan de commissie haar wettelijke bevoegdheden uitoefenen.3.2. De samenstelling van de enquêtecommissieOver de vraag welke Kamerleden zitting zullen nemen in een enquêtecommissie,
bestaat in de praktijk binnen de fracties meer dan eens discussie. Daarbij
kan aan de orde zijn of een commissie moet worden samengesteld uit terzake
deskundige Kamerleden of juist niet. Ook komt aan de orde welke leden het
beste aan de noodzakelijke kwalificaties voldoen en of zij met objectiviteit
over het onderwerp kunnen oordelen. Het enige wettelijke vereiste voor het
lidmaatschap van de enquêtecommissie is, dat de commissieleden Kamerlid
dienen te zijn. Anders dan in de huidige Wet op de Parlementaire Enquête
is in het voorliggende wetsvoorstel expliciet bepaald dat de enquêtecommissie
uit het midden van de Kamer wordt benoemd (artikel 2, vierde lid). Dit betekent
dat uitsluitend Kamerleden zitting kunnen nemen in de betreffende commissie.Voor het overige is over de samenstelling van een enquêtecommissie
in dit wetsvoorstel niets geregeld. In Duitsland is bepaald dat de enquêtecommissie
een getrouwe afspiegeling vormt van de samenstelling van de Bondsdag.1 In de Nederlandse verhoudingen bestaat naar het oordeel
van de initiatiefnemers geen behoefte aan een zodanige regeling.Evenmin is in dit wetsvoorstel geregeld uit hoeveel leden een enquêtecommissie
dient te bestaan. De initiatiefnemers menen dat dit aan het oordeel van de
Kamer kan worden overgelaten. Uit het in artikel 9, tweede lid, van het wetsvoorstel
opgenomen vereiste dat de verhoren door ten minste drie leden van de enquêtecommissie
dienen te worden afgenomen, vloeit overigens wel voort dat de enquêtecommissie
ten minste drie leden dient te hebben. De Kamer heeft op basis van dit wetsvoorstel
derhalve volledige vrijheid bij de samenstelling van de enquêtecommissie,
met dien verstande dat de leden wel lid van de Kamer dienen te zijn.Net als de huidige Wet op de Parlementaire enquête bevat het wetsvoorstel
geen regeling over de wijze van de benoeming van de voorzitter. Omdat alle
leden Kamerlid dienen te zijn, geldt dit vereiste ook voor de voorzitter.
De in de literatuur gedane suggestie om een onafhankelijke voorzitter aan
te stellen2, is in het wetsvoorstel niet gevolgd.
Het wordt aan de Kamer overgelaten de voorzitter zelf te benoemen, dan wel
de aanwijzing van een voorzitter aan de enquêtecommissie over te laten.
Dit laatste is conform het huidige Reglement van Orde van de Tweede Kamer.
Artikel 28 van dit Reglement bepaalt dat de commissie in haar eerste vergadering
uit haar midden een voorzitter kiest. Er bestaat geen aanleiding om voor een
enquêtecommissie voor een andere benadering te kiezen.Na de ontbinding van de Kamer kunnen op grond van de huidige Wet op de
Parlementaire Enquête ook niet-parlementariërs deel uitmaken van
de commissie. In dit wetsvoorstel is dit uitgesloten. De ingrijpende bevoegdheden
van een enquêtecommissie maken het ongewenst dat niet-volksvertegenwoordigers
deze ten principale aan de volksvertegenwoordiging toekomende bevoegdheden
uitoefenen. Geregeld is dat het lidmaatschap van de commissie eindigt indien
het Kamerlidmaatschap van het desbetreffende lid eindigt (artikel 35, aanhef
en onder a). Het lidmaatschap van de commissie eindigt voorts als de enquête
door de Kamer wordt beëindigd, als het commissielid als getuige of deskundige
door de enquêtecommissie wordt gehoord, dan wel als het Kamerlid door
de Kamer van zijn hoedanigheid als commissielid wordt ontheven (artikel 35,
aanhef en onderdelen b tot en met c).3.3. De voortzetting van de enquête na beëindiging
zittingstermijn of ontbinding van de KamerBij de wijziging van de Enquêtewet in 1948 is in artikel 28 neergelegd
dat de bevoegdheden en de werkzaamheden van een commissie door de sluiting
van de zitting of door ontbinding van één of van beider Kamers
der Staten-Generaal niet worden geschorst. Aanleiding tot deze wetswijziging
was de enquête over het Regeringsbeleid 1940–1945. Een ontbinding
van de Kamer zou de enquête voortijdig afbreken. Duidelijk was dat de
enquête vele jaren zou gaan duren.In dit wetsvoorstel is eveneens een voorziening opgenomen om te voorkomen
dat een enquête wegens een reguliere beëindiging van de zittingstermijn
of een tussentijdse kamerontbinding voortijdig beëindigd moet worden.
De enquêtecommissie heeft derhalve ook bij het verstrijken van de zittingstermijn
of ontbinding in principe mandaat om haar werkzaamheden voort te zetten. De
initiatiefnemers achten dit gewenst. Het beëindigen van de zittingsduur
of de ontbinding kan wel aanleiding zijn om de samenstelling van de enquêtecommissie
te wijzigen. Ex-parlementariërs mogen immers geen zitting hebben in een
enquêtecommissie. Zo nodig zal de nieuwgekozen Kamer nieuwe leden moeten
benoemen binnen de commissie. Uiteraard kan de Kamer er altijd toe besluiten
om een lopende enquête te beëindigen.HOOFDSTUK 4 DE BEVOEGDHEDEN VAN DE ENQUÊTECOMMISSIE4.1. InleidingHet belang van onderzoek door de volksvertegenwoordiging wordt in ons
land breed onderkend. Er bestaat een grote bereidheid medewerking te verlenen
aan de uitvoering van een parlementaire enquête. Deze bereidheid gaat
verder dan waartoe men wettelijk verplicht is. Zo komt een potentiële
getuige in de praktijk desgevraagd naar een voorgesprek met de enquêtecommissie
of stellen personen een enquêtecommissie in de gelegenheid een bepaalde
locatie te bezoeken, terwijl zij daar op grond van de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête niet toe zijn verplicht. Deze bereidheid tot medewerking valt
ook te constateren bij andere onderzoeken van de Kamer die niet het karakter
hebben van een enquête, bijvoorbeeld bij de recente onderzoeken van
de Kamer naar het integratiebeleid1  en
naar infrastructurele projecten.2 Hoewel personen
bij deze onderzoeken niet verplicht zijn tot medewerking, ondervinden deze
onderzoekscommissies over het algemeen nauwelijks belemmeringen om de gevraagde
informatie boven tafel te krijgen.De initiatiefnemers hebben gekozen voor de systematiek waarbij in het
wetsvoorstel eerst de bevoegdheden van de enquêtecommissie worden genoemd.
Tegenover deze wettelijke bevoegdheden staat op grond van dit wetsvoorstel
een algemene wettelijke verplichting tot medewerking van degenen ten opzichte
van wie de commissie haar bevoegdheden kan uitoefenen. De bevoegdheden van
de enquêtecommissie kunnen op grond van het wetsvoorstel dus worden
geëffectueerd via een algemene verplichting tot medewerking. Deze algemene
verplichting is neergelegd in artikel 14 van het wetsvoorstel. Op grond daarvan
is de in dit artikel omschreven categorie personen verplicht medewerking te
verlenen aan de enquête.3 Met het voorgaande
is geen inhoudelijke wijziging beoogd ten opzichte van de huidige Wet op de
Parlementaire Enquête. Dat in dit wetsvoorstel de bevoegdheden van de
enquêtecommissie worden opgesomd, met daartegenover een algemene verplichting
tot medewerking betreft een kwestie van systematiek die ook in
overige recente wetgeving is gehanteerd.1 Ten
slotte bevat het wetsvoorstel een drietal dwangmiddelen die ertoe strekken
dat de verlangde medewerking alsnog wordt verstrekt en is niet-medewerking
aan de enquête strafrechtelijk gesanctioneerd.2Het instrumentarium van de enquêtecommissieVoor wat betreft het instrumentarium van de enquêtecommissie kan
een onderscheid worden gemaakt tussen de enquêtebevoegdheden en de dwangmiddelen.
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de bevoegdheden van een enquêtecommissie,
terwijl in hoofdstuk 7 de dwangmiddelen die een enquêtecommissie ter
beschikking staan, aan de orde komen. Met het voorliggende wetsvoorstel wordt
aan het instrumentarium van de enquêtecommissie een tweetal nieuwe en
afdwingbare bevoegdheden toegevoegd: het vorderen van schriftelijke inlichtingen3 en het betreden van plaatsen. De huidige bevoegdheden
van de enquêtecommissie, te weten het kennisnemen van documenten en
het verhoren onder ede van getuigen en deskundigen, blijven in hoofdlijnen
ongewijzigd. Daarnaast bevat dit wetsvoorstel een regeling met betrekking
tot de zogenaamde «voorgesprekken», omdat over de positie van
personen waarmee het voorgesprek wordt gehouden veel onduidelijkheid blijkt
te bestaan.Uitoefening bevoegdheden tijdens de periode van de enquêteDe enquêtecommissie kan haar bevoegdheden uiteraard alleen uitoefenen
tijdens de periode van de enquête. Dit is neergelegd in artikel 4, eerste
lid. Deze periode vangt aan na de dag van de publicatie van het besluit tot
instelling van de enquête in de Staatscourant. De termijn eindigt met
ingang van de datum waarop de enquête door de Kamer wordt beëindigd.
De enquête wordt beëindigd nadat de enquêtecommissie over
haar werkzaamheden verantwoording heeft afgelegd aan de Kamer (artikel 33,
eerste lid). Ook bestaat de mogelijkheid van voortijdige beëindiging
van de enquête (artikel 33, tweede lid). In de praktijk is dit nog niet
voorgekomen.4.2. De grenzen aan de uitoefening van de bevoegdheden4.2.1. InleidingDe Kamer en een enquêtecommissie dienen een ruime armslag te hebben
om een enquête in te richten. Maar ook een enquête kent zijn grenzen.
In de eerste plaats wordt door de Kamer vastgesteld waarop de enquête
betrekking zal hebben. De enquêtecommissie zal bij de enquête
niet buiten deze omschrijving mogen treden. Daarnaast geldt voor de enquêtecommissie
het zogenaamde evenredigheidsbeginsel: de enquêtecommissie kan de haar
bij de Wet op de Parlementaire Enquête verleende bevoegdheden uitsluitend
uitoefenen voor zover dat naar het redelijke oordeel van de commissie voor
de vervulling van haar taak nodig is. Tenslotte kan een persoon weigeren medewerking
te verlenen, indien hij zich kan beroepen op een verschoningsgrond. Ook in
dat geval is sprake van een grens aan de uitoefening van bevoegdheden door
de enquêtecommissie. In deze paragraaf zal op de eerste twee grenzen
worden ingegaan, te weten de omschrijving van het onderwerp en het evenredigheidsbeginsel.
In hoofdstuk 6 komen de verschoningsgronden aan de orde.Ter zijde wordt opgemerkt dat men in Frankrijk een geheel andere vorm
van beperking van de enquête kent. In dat land eindigt een enquête
in ieder geval na verloop van een termijn van zes maanden, gerekend vanaf
de datum van instelling van de enquêtecommissie. Wordt binnen deze termijn
geen rapport overgelegd, dan moet de voorzitter van de enquêtecommissie
alle documenten in zijn bezit doen toekomen aan de voorzitter van
de Assemblée of van de Sénat. Deze stukken mogen dan niet worden
gepubliceerd en zij mogen niet door de betrokken Kamer worden besproken.1 De initiatiefnemers staan wel sympathiek tegenover de
gedachte dat enquêtes binnen afzienbare termijn worden afgerond. Dit
neemt niet weg dat zij er geen voorstander van zijn in de wet een maximumtermijn
op te nemen. Het zal immers van het onderwerp afhangen, welke termijn nodig
zal zijn. Het onderzoeken van complexe vraagstukken vraagt nu eenmaal veel
tijd. De Kamer dient vrijheid op dit punt te worden gelaten. Ter oriëntatie
over de duur van de enquêtes, volgt onderstaand een overzicht.Naam parlementaire enquêteDatumDuur RSV24 maart 1983–10 december
19849 maanden Bouwsubsidies26 november
1986–8 maart 198815 maanden Paspoortproject11 mei
1988 t/m medio augustus 19884 maanden Het functioneren van de organen belast met de uitvoering
van de sociale verzekeringswetten3 september
1992–7 september 199312 maanden Opsporingsmethoden (IRT)6 december 1994–1 maart 199615
maanden Vliegramp Bijlmermeer14 oktober 1998 t/m 15 april 19996 maandenBouwnijverheid31 januari
2002 t/m 12 december 200211 maanden Srebrenica15 mei
2002 tot 27 januari 20038 maanden4.2.2. De omschrijving van het onderwerp van de enquêteHet belang van de omschrijving van het onderwerp van de
enquêteOp grond van artikel 2, derde lid, van het wetsvoorstel dient het besluit
van de Kamer tot het houden van een parlementaire enquête een omschrijving
van het onderwerp te bevatten waarop de enquête betrekking zal hebben.
Dit is conform de huidige Wet op de Parlementaire Enquête. De enquêtecommissie
kan uitsluitend binnen deze omschrijving van haar bevoegdheden gebruik maken.
Treedt de commissie buiten dat kader, dan zijn derden niet verplicht tot medewerking.
Voor de omvang van de verplichtingen van personen ten opzichte van de enquêtecommissie,
is de omschrijving van het onderwerp dus van groot belang. Essentieel daarbij
is dat de enquêtecommissie een eigen beoordelingsruimte heeft om te
bepalen of de uitoefening van een bevoegdheid in een concreet geval binnen
de omschrijving van het onderwerp valt. De uitoefening van de bevoegdheid
zal in redelijkheid dienen te passen binnen deze omschrijving. Alleen indien
er evident sprake van is dat daarbuiten wordt gehandeld, zal een vordering
van een enquêtecommissie een persoon dwang op te leggen om aan een wettelijke
verplichting te voldoen, mogen worden afgewezen. De rechter zal op dit punt
dus slechts marginaal kunnen toetsen.In 1977 nauwkeurigheidsvereiste geschraptTot de wetswijziging van 1977 bepaalde de Enquêtewet dat het besluit
tot het houden van een parlementaire enquête een nauwkeurige omschrijving
van de enquêteopdracht diende te bevatten. Op grond van de huidige Wet
op de Parlementaire Enquête bepaalt de Kamer zelf hoe het onderwerp
van onderzoek beschreven moet zijn. De schrapping van het nauwkeurigheidsvereiste
werd door de indieners van het initiatiefwetsvoorstel, dat er onder meer toe
strekte het recht van parlementaire enquête op een eenvoudigere wijze
uit te oefenen, voorgesteld in het besef «dat de Kamer geen aansporing
behoeft om zo nauwkeurig mogelijk haar besluiten te formuleren».2 Bij de parlementaire behandeling van dat initiatiefwetsvoorstel
is deze schrapping niet meer bestreden. Wel is in de literatuur een pleidooi
gehouden om het nauwkeurigheidsvereiste wederom in de Wet op de Parlementaire
Enquête op te nemen.3Nauwkeurigheidsvereiste niet terug in Wet op de Parlementaire
EnquêteIn Duitsland is het verplicht dat het voorwerp van onderzoek eenduidig dient te zijn omschreven («Bestimmtheitsgebot»).1 In Frankrijk moet de motie waarop het besluit tot enquête
wordt genomen, een nauwkeurige omschrijving bevatten van hetzij de feiten
die aanleiding geven tot een enquête, hetzij de publieke diensten of
de Staatsonderneming waarvan de enquête het beheer onderzoekt.2 In de praktijk wordt de term nauwkeurig in Frankrijk
echter nogal ruim geïnterpreteerd.3 Het
wederom opnemen van het nauwkeurigheidsvereiste in de Nederlandse wet voegt
naar het oordeel van de indieners weinig toe. Het is immers aan de Kamer te
bepalen wat nauwkeurig is. De indieners achten het uiteraard wel van groot
belang dat het besluit tot instelling van de enquête, mede ter bescherming
van de positie van derden, zo helder mogelijk aangeeft waarover de enquête
dient te gaan.4.2.3 Het evenredigheidsbeginselDe enquêtecommissie mag haar bevoegdheden alleen uitoefenen indien
dit naar het redelijk oordeel van de commissie voor de vervulling van haar
taak nodig is. Dit wordt wel aangeduid als het evenredigheidsbeginsel. Het
beginsel is in dit wetsvoorstel neergelegd in artikel 4, tweede lid. Het houdt
ook in dat de enquêtecommissie van haar bevoegdheden op de voor derden
minst belastende wijze gebruik dient te maken en niet naar willekeur handelt.
In de huidige Wet op de Parlementaire Enquête is het evenredigheidsbeginsel
uitsluitend neergelegd ten aanzien van de bevoegdheid van de commissie kennis
te nemen van documenten.4 In dit wetsvoorstel
wordt het beginsel verbreed en geldt het als uitgangspunt voor de gehele taakuitoefening
van de commissie.In de praktijk zal het niet altijd mogelijk zijn scherpe grenzen te trekken
of richtlijnen te geven over wat een redelijke bevoegdheidsuitoefening is.
Door te bepalen dat de bevoegdheden «naar het redelijke oordeel van
de commissie» in plaats van «redelijkerwijs» voor de vervulling
van haar taak noodzakelijk dient te zijn, wordt een subjectief element ingebracht.
Dit heeft als consequentie dat een rechter die heeft te oordelen over de toepassing
van dwangmiddelen of strafrechtelijke vervolging marginaal zal moeten toetsen
of het voor de enquête noodzakelijk is dat de enquêtecommissie
een bepaalde bevoegdheid uitoefent. De indieners achten dit passend in de
verhouding tussen volksvertegenwoordiging en rechter.4.3. De nieuwe bevoegdheden van de enquêtecommissie4.3.1. AlgemeenOp grond van de oorspronkelijke Enquêtewet uit 1850 had de enquêtecommissie
uitsluitend de wettelijke bevoegdheid om personen als getuige of deskundige
onder ede te horen. Sinds de wetswijziging van 1977 heeft de enquêtecommissie
tevens de bevoegdheid afschrift van bescheiden te vorderen. In eerste instantie
konden deze afschriften alleen worden gevraagd tijdens een verhoor. Met ingang
van 1991 betreft het vorderen van inzage of afschrift van bescheiden een zelfstandige
bevoegdheid van de enquêtecommissie, die ook los van een verhoor kan
worden uitgeoefend.De initiatiefnemers hebben zich afgevraagd of het wenselijk is de huidige
bevoegdheden van de enquêtecommissie uit te breiden. In dit verband
hebben de initiatiefnemers gekeken naar onderzoeksbevoegdheden van de Nationale
ombudsman, de Onderzoeksraad voor veiligheid en bestuursrechtelijke toezichthouders
als de Nederlandse Mededingingsautoriteit en de Onafhankelijke Post- en Telecom-Autoriteit.
In bijlage 2 bij deze memorie van toelichting is een overzicht van de bevoegdheden
van deze onderzoeksorganen opgenomen. De initiatiefnemers zien aanleiding een tweetal nieuwe afdwingbare bevoegdheden in het wetsvoorstel op
te nemen.De initiatiefnemers hebben weliswaar de indruk dat enquêtecommissies
met de huidige bevoegdheden de informatie boven tafel kunnen krijgen waar
zij naar op zoek zijn. Wel komt het de indieners gewenst voor dat een enquêtecommissie
ook derden kan vragen voor de enquêtecommissie een document op te stellen
waarin informatie wordt samengevoegd, bijvoorbeeld over de gang van zaken
bij een bepaald project. Onder de huidige Wet op de Parlementaire Enquête
kan de enquêtecommissie alleen reeds bestaande stukken
inzien of afschrift daarvan krijgen. Uitsluitend tijdens het (mondelinge)
verhoor kunnen personen verplicht worden reeds bestaande documenten of andere
informatie in onderling verband te brengen door daarop een toelichting te
vragen. In paragraaf 4.3.2. zal nader op de bevoegdheid schriftelijke
inlichtingen in te winnen worden ingegaan.Daarnaast menen de initiatiefnemers dat het in de praktijk wenselijk kan
zijn dat een enquêtecommissie op locatie polshoogte gaat nemen om te
kijken hoe iets functioneert of er uitziet. Een bezoek ter plaatse kan voor
een enquêtecommissie immers verhelderend werken. In de praktijk zullen
bedrijven, instellingen en personen over het algemeen bereid zijn vrijwillig
medewerking te verlenen aan een bezoek op locatie. Zo hebben bij de Bouwnijverheid-enquête
commissieleden bezoeken gebracht aan bouwplaatsen en hebben leden van de Bijlmer-enquêtecommissie
bezoeken afgelegd in de Bijlmer en op Schiphol. Niettemin kan zich de situatie
voordoen dat deze bereidheid niet bestaat. Daarom is in dit wetsvoorstel een
algemene bevoegdheid van de enquêtecommissie neergelegd om plaatsen
te betreden (artikel 7). Op deze bevoegdheid zal in paragraaf 4.3.3.
worden teruggekomen.Een verdere uitbreiding van de afdwingbare bevoegdheden achten de initiatiefnemers
niet nodig. Zo achten zij het niet nodig en niet wenselijk dat een enquêtecommissie
bijvoorbeeld monsters kan nemen1, voertuigen
kan staande houden2 of opsporingsachtige bevoegdheden
kan uitoefenen, zoals het afluisteren van personen. Dergelijke bevoegdheden
passen niet bij een commissie bestaande uit volksvertegenwoordigers. Bovendien
is het niet de taak van een enquêtecommissie om bijvoorbeeld een bewijsvoering
sluitend te krijgen. Voor de waarheidsvinding en de oordeelsvorming door een
enquêtecommissie is het niet nodig dat de feiten worden vastgesteld
op een wijze als bij een strafbaar feit.Geen verhoging administratieve lastendrukDe uitbreiding van de bevoegdheden van parlementaire enquêtecommissies
veroorzaakt geen administratieve lasten voor burgers en bedrijven. Het wetsvoorstel
heeft dus geen gevolgen voor de administratieve lastendruk voor bedrijven
of burgers. De verplichtingen die uit een parlementaire enquête voor
bedrijfsleven en burgers kunnen voortvloeien, vallen niet onder de huidige
kabinetsdefinitie van het begrip «administratieve lasten». Weliswaar
kan er een informatievraag ontstaan van de enquêtecommissie richting
bedrijven of burgers, maar verplichtingen in het kader van de waarheidsvinding
vallen buiten de kabinetsdefinitie.34.3.2. Het vorderen van schriftelijke inlichtingenInhoud bevoegdheid schriftelijke inlichtingen te vorderenIn artikel 5 van het wetsvoorstel is de bevoegdheid van de enquêtecommissie
schriftelijke inlichtingen te vorderen neergelegd. Op grond van de huidige
Wet op de Parlementaire Enquête is het voor de enquêtecommissie
niet mogelijk derden te verzoeken een schriftelijk relaas op te stellen.
De enquêtecommissie kan uitsluitend bestaande stukken inzien of hier
een afschrift van krijgen. In een met een specifiek oogmerk op te stellen
schriftelijk document zal informatie echter over het algemeen toegankelijker
en meer gestructureerd bijeen gebracht kunnen worden dan bij een mondeling
verhoor. Hierdoor kan de enquêtecommissie een beter inzicht en overzicht
krijgen van feiten of gebeurtenissen. Dit komt de informatievergaring door
de enquêtecommissie ten goede. Bij het verstrekken van schriftelijke
inlichtingen kan bijvoorbeeld worden gedacht aan een document waarin feiten
of documenten in onderling verband worden gebracht. Het niet voldoen aan een
vordering van de enquêtecommissie om schriftelijke inlichtingen te verstrekken
is strafbaar gesteld in het voorgestelde artikel 192b van het Wetboek van
Strafrecht.Het is allerminst de bedoeling van de indieners dat de bevoegdheid schriftelijke
informatie inlichtingen te vorderen in de plaats komt van de bevoegdheid personen
te horen. Bepaalde informatie leent zich echter beter voor een schriftelijke
neerlegging, dan voor een mondelinge vertaling. Te denken valt bijvoorbeeld
aan het geven van een inzicht in de kosten die bepaalde handelingen in een
aantal jaren met zich hebben meegebracht. Beide bevoegdheden zullen derhalve
naast en in aanvulling op elkaar uitgeoefend kunnen worden. Daarbij is ook
denkbaar, dat getuigen bij een verhoor gevraagd zal worden eerder verstrekte
schriftelijke informatie van een mondelinge toelichting te voorzien.De indieners realiseren zich dat het opstellen van schriftelijke documenten
met een bepaald doel door burgers en bedrijven of andere instanties een verzwaring
kan betekenen van hun verplichtingen, ook al kan niet worden gesproken van
een verhoging van de administratieve lastendruk. De in de documenten te verzamelen
informatie kan op grond van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête
in principe eveneens verlangd worden, hetzij door reeds bestaande documenten
op te vragen, hetzij doordat de getuige hierover tijdens een verhoor wordt
ondervraagd. Bij het vragen van schriftelijke inlichtingen zullen derden zich
er – anders dan bij een verhoor – echter veelal niet op kunnen
beroepen dat zij de betreffende informatie niet paraat hebben. Hen zal immers
door de enquêtecommissie enige tijd worden gegund om de informatie te
verzamelen en te achterhalen. Vanuit het belang van waarheidsvinding door
de enquêtecommissie, achten de indieners de mogelijke verzwaring van
verplichtingen van burgers en bedrijven als gevolg van deze nieuwe bevoegdheid
gerechtvaardigd.Geen bevoegdheid mondeling inlichtingen te vorderen buiten
verhoorMet de toevoeging van de bevoegdheid schriftelijke inlichtingen te vorderen
wordt onder meer aansluiting gezocht bij de regeling van de bevoegdheid van
toezichthouders op grond van de Algemene wet bestuursrecht om inlichtingen
te vorderen.1 Anders dan waartoe een toezichthouder
op grond van de Algemene wet bestuursrecht bevoegd is, zijn personen echter
niet verplicht – buiten een verhoor in de zin van artikel 9 –
mondelinge informatie aan een enquêtecommissie te verstrekken. Voor
het verkrijgen van mondelinge informatie blijft het verhoor het geëigende
middel. Vanuit het oogpunt van transparantie en verantwoording is hiervoor
gekozen.Indien een enquêtecommissie buiten het bestek van een verhoor mondeling
informatie bij een persoon inwint, is deze persoon dus niet verplicht tot
medewerking. Dat personen niet verplicht zijn mondelinge informatie te verstrekken,
betekent natuurlijk niet dat het de enquêtecommissie verboden is om
mondelinge informatie in te winnen. De bevoegdheid om informatie in te winnen
tijdens een voorgesprek wordt in dit wetsvoorstel ook expliciet geregeld.
Personen zijn echter niet verplicht bij een voorgesprek of bijvoorbeeld telefonisch
mondelinge informatie te verschaffen. Zij kunnen deze informatie
wel op vrijwillige basis verstrekken. De commissie kan zich vanuit het oogpunt
van externe verantwoording in principe niet op mondelinge informatie baseren
die buiten het formele kader van een verhoor is verkregen. Dit neemt uiteraard
niet weg dat de enquêtecommissie deze informatie wel zal kunnen gebruiken
bij haar oordeelsvorming. Schriftelijk verkregen informatie kan de enquêtecommissie
uiteraard ten volle benutten bij haar enquête.4.3.3. Het betreden van plaatsenDe initiatiefnemers gaan er vanuit dat enquêtecommissies in de meeste
gevallen ook zonder wettelijke grondslag met instemming van betrokken personen
plaatsen kunnen betreden. Voor het geval derden geen vrijwillige medewerking
verlenen, is een wettelijke bevoegdheid tot binnentreden echter onontbeerlijk.
Deze bevoegdheid is opgenomen in artikel 7 van het wetsvoorstel. Dit artikel
verschaft aan de enquêtecommissie de bevoegdheid tot het betreden van
elke plaats. Ook voor de opneming van deze bevoegdheid in het wetsvoorstel
geldt dat aansluiting is gezocht bij de regeling voor toezichthouders in de
Algemene wet bestuursrecht.1 De bevoegdheid betreft
uitsluitend de bevoegdheid plaatsen te betreden. Het omvat dus niet de bevoegdheid
plaatsen te doorzoeken of documenten die aldaar aanwezig zijn in te zien.
Het kennisnemen van documenten kan uitsluitend op grond van artikel 6 van
het wetsvoorstel dat in paragraaf 4.4. zal worden besproken.De algemene bevoegdheid ziet niet zonder meer op het betreden van woningen.
Het betreden van woningen kan op grond van dit wetsvoorstel uitsluitend met
toestemming van de bewoner, dan wel met machtiging van de voorzieningenrechter
te ’s-Gravenhage. In het geval uitsluitend met toestemming van de bewoner
de woning wordt betreden, gelden de procedureregels van artikel 1 van de Algemene
wet op het binnentreden. Het belemmeren of verhinderen van de enquêtecommissie
bij het betreden van een plaats is in het voorgestelde artikel 192c van het
Wetboek van Strafrecht strafbaar gesteld. Het evenredigheidbeginsel brengt
naar het oordeel van de initiatiefnemers mee dat in de praktijk van de bevoegdheid
tot binnentreden slechts op beperkte schaal gebruik kan worden gemaakt. Slechts
in uitzonderingsgevallen zal het immers voor een enquête nodig zijn
om plaatsen te betreden. Niettemin menen de indieners dat deze bevoegdheid
om de redenen hiervoor uiteengezet in de praktijk een zinvolle aanvulling
van het instrumentarium van de enquêtecommissie kan betekenen.Elke plaatsDe bevoegdheid tot binnentreden op grond van dit wetsvoorstel betreft
elke plaats. Dit betekent dus dat de enquêtecommissie bedrijven, bedrijfsterreinen,
overheidsgebouwen, bouwplaatsen, vervoermiddelen kan betreden, mits dit uiteraard
noodzakelijk is voor de uitvoering van haar opdracht. Dat overheidsgebouwen
betreden kunnen worden, betekent dat de enquêtecommissie in beginsel
ook ministeries kan bezoeken ten behoeve van haar onderzoek.Enkele bijzondere plaatsenBij het betreden van enkele bijzondere plaatsen is artikel 12 van de Algemene
wet op het binnentreden van toepassing. Op grond van dit artikel mogen bepaalde
bijzondere plaatsen onder bepaalde omstandigheden niet betreden worden. Zo
mogen vergaderruimten van algemeen vertegenwoordigende organen niet betreden
worden tijdens vergaderingen, mogen ruimten bestemd voor godsdienstoefeningen
of bezinningsamenkomsten van levensbeschouwelijke aard niet betreden worden
gedurende de godsdienstoefening of bezinningssamenkomst en mogen ruimten
waarin terechtzittingen worden gehouden niet betreden worden gedurende de
terechtzittingen. Dit betreft derhalve een beperking op de bevoegdheid van
artikel 7 van het wetsvoorstel.Alleen met rechterlijke toestemming plaatsen met de openbare
macht betredenAnders dan de toezichthouder op grond van de Algemene wet bestuursrecht1, is de enquêtecommissie niet zelfstandig bevoegd
om zichzelf met assistentie van de politie toegang tot een plaats te verschaffen.
Het inschakelen van de politie om plaatsen te betreden, kan een enquêtecommissie
uitsluitend door tussenkomst van de rechter. Dit is geregeld in artikel 27
van het wetsvoorstel. In hoofdstuk 7 van deze memorie wordt hierop nader ingegaan.
De reden voor dit onderscheid is dat de initiatiefnemers het niet wenselijk
vinden dat een commissie van volksvertegenwoordigers zelfstandig dwangmiddelen
kan inzetten tegen burgers. Slechts indien dat noodzakelijk is voor de enquête,
zal van deze bevoegdheid gebruik kunnen worden gemaakt.4.4. Het kennisnemen van documentenDe eerste fase van de enquête waarbij ook personen van buiten betrokken
worden betreft in het algemeen het verzamelen van schriftelijk materiaal dat
op de enquête betrekking heeft. Dit betreft zowel informatie van binnen
de overheid, als informatie van daarbuiten. De bevoegdheid kennis te nemen
van documenten is neergelegd in artikel 6 van het wetsvoorstel. Dit artikel
verschaft aan de enquêtecommissie de bevoegdheid inzage in, afschrift
van of kennisneming op anders wijze van documenten te vorderen. In samenhang
met de algemene verplichting tot medewerking van artikel 14, vormt dit artikel
het equivalent van het huidige artikel 3, eerste lid, van de Wet op de Parlementaire
Enquête. De bevoegdheid is, binnen de algemene grenzen die de enquêtecommissie
bij haar taakuitoefening in acht dient te nemen, onbeperkt. De vordering tot
kennisneming van documenten kan dus in beginsel tot een ieder worden gericht,
ook indien het documenten betreft die aan een ander toebehoren. Men is echter
uitsluitend gehouden de documenten te verstrekken waarover men zelf beschikt.TerminologieOnder het begrip «document» vallen op grond van de begripsbepaling
niet alleen schriftelijke stukken, maar ook elk ander materiaal dat gegevens
bevat.2 Zo vallen ook banden, cd-rom’s,
diskettes, computerbestanden, memoriesticks, etcetera onder deze bevoegdheid.
In de huidige Wet op de Parlementaire Enquête wordt de term «bescheiden»
gehanteerd. Alhoewel met deze term ook bedoeld is andere gegevensdragers dan
papier te omvatten3, is in dit wetsvoorstel aansluiting
gezocht bij de terminologie die in de Wet openbaar van bestuur wordt gebruikt.4Het «afschrift nemen» houdt ook in dat gegevens die langs
geautomatiseerde weg zijn vastgelegd kunnen worden overgenomen op elektronische
gegevensdragers, dan wel op vordering van de enquêtecommissie dienen
te worden uitgeprint. In deze tijd waarin veel communicatie via e-mail plaatsvindt,
valt hierbij bijvoorbeeld te denken aan e-mailcorrespondentie.4.5. Het verhoor onder ede van getuigen en deskundigen4.5.1. InleidingDe verhoren van de enquêtecommissie worden in het algemeen als het «hart»
van de enquête beschouwd. De openbare verhoren vervullen een essentiële
rol bij het verhelderen en duiden van de bevindingen uit het onderzoek
van de documenten. Daarnaast is het een beproefde methode om bevindingen uit
het onderzoek en de analyses te verifiëren en te toetsen.De bevoegdheid personen te horen is in dit wetsvoorstel neergelegd in
artikel 9. Op grond van dit artikel kan de enquêtecommissie –
net als onder de huidige Wet op de Parlementaire Enquête – personen
als getuige of deskundige horen. Een belangrijk element van de verhoren is
dat deze in de openbaarheid plaatsvinden. Slechts om gewichtige redenen kan
van deze openbaarheid worden afgeweken. Andere belangrijke elementen is dat
het verhoor onder ede plaatsvindt. In deze paragraaf zal op de verschillende
aspecten van het verhoor worden ingegaan.Geen recht op een verhoorDe situatie kan zich voordoen dat een persoon gehoord wil worden door
de enquêtecommissie, bijvoorbeeld omdat een andere getuige belastende
informatie over hem heeft verstrekt, terwijl de enquêtecommissie er
geen behoefte aan heeft betrokkene te horen. Het wetsvoorstel verleent personen
echter g een recht om door de enquêtecommissie gehoord te worden. De
beslissing al dan niet een verhoor te houden, komt – net als haar overige
bevoegdheidsuitoefening – toe aan de enquêtecommissie zelf. Dit
neemt niet weg dat de enquêtecommissie de enquête op behoorlijke
wijze zal moeten uitvoeren. Onder omstandigheden kan het zijn dat een commissie
onzorgvuldig handelt, indien zij bepaalde personen weigert te verhoren. Een
wettelijk recht op een verhoor achten de initiatiefnemers echter te ver gaan.4.5.2. De openbaarheid van de verhoren als uitgangspuntDe initiatiefnemers achten het vanuit het oogpunt van transparantie en
van controleerbaarheid en voor het leereffect van de enquête van belang
dat de verhoren van getuigen en deskundigen in de openbaarheid plaatsvinden.
Net als in de huidige Wet op de Parlementaire Enquête is dan ook in
dit wetsvoorstel als uitgangspunt neergelegd dat de verhoren van getuigen
en deskundigen in een openbare zitting plaatsvinden (artikel 11). Op grond
van gewichtige redenen kan de commissie echter besluiten een verhoor of een
gedeelte daarvan niet in het openbaar af te nemen (artikel 12). De regeling
van de openbaarheid van de verhoren is in 1977 in de Wet op de Parlementaire
Enquête opgenomen. De indieners van dat wetsvoorstel achtten het uit
de tijd dat enquêtecommissies hun werk in besloten zittingen uitvoerden.1 In de praktijk is het houden van besloten verhoren grote
uitzondering. In paragraaf 4.5.4. zal op de besloten zittingen worden
teruggekomen.4.5.3. De openbaarheid van verhoren zonder beeld-
en geluidregistratiesVan diverse zijden is als kritiek op de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête geuit dat aan derden en deskundigen niet het recht toekomt zonder
radio- en televisieverslaglegging te worden gehoord.2 De persoonlijke levenssfeer van derden zou volgens de critici bij
een (directe) verslaglegging op radio en televisie in het gedrang komen. Vaak
wordt daarbij een parallel getrokken met het strafproces, waarbij camera’s
in de regel niet zijn toegelaten. Ofschoon het openbare verhoor geen strafproces
is, zijn de indieners zich ervan bewust dat dit verhoor voor de getuigen en
deskundigen ingrijpende gevolgen kan hebben.In 1990 heeft de Tweede Kamer de motie-Wiebenga aanvaard die er toe strekte
het mogelijk te maken dat een getuige of deskundige de enquêtecommissie
kan verzoeken om zijn of haar verhoor wel in het openbaar, maar niet of slechts
gedeeltelijk in het bijzijn van televisie en/of radio te doen
plaatsvinden.1 Deze motie is aangenomen, maar
heeft niet tot een wetswijziging geleid.Bij de parlementaire behandeling van de meest recente inhoudelijke wijziging
van de Wet op de Parlementaire Enquête van 1991 hebben de indieners
uitdrukkelijk de mogelijkheid van de hand gewezen dat derden en deskundigen
de wettelijke bevoegdheid krijgen om het maken van radio- en televisieopnamen
tijdens de openbare verhoren te verhinderen, zulks in het belang en ter bescherming
van hun levenssfeer. De indieners motiveerden dit aldus: «In de eerste
plaats achten zij (= de indieners) het van belang, zoals ook de Enquêtecommissie-RSV
in haar verslag opmerkte, dat ook tijdens een parlementaire enquête
de kiezer in staat is het werk van de door hem of haar gekozen volksvertegenwoordiging
te volgen. De schrijvende pers, maar zeker ook de radio en televisie, vervullen
daarin een onmisbare rol; de wijze waarop zij hun taak vervullen maakt onderdeel
uit van de eigen verantwoordelijkheid van die media. Uiteraard is kritiek
mogelijk op de wijze waarop de verhoren op de televisie werden gebracht; evenwel
moet worden voorkomen dat boodschap en boodschapper met elkaar worden verward
of vereenzelvigd. In de tweede plaats achten indieners de keuze die ertoe
zou leiden dat de schrijvende pers wel, maar de audio-visuele media geen toegang
tot de openbare verhoren zouden hebben, nogal arbitrair.»2 De Raad van State had overigens geadviseerd dit standpunt van de indieners
in heroverweging te nemen. In reactie daarop merkten de indieners op dat het
feit dat publiek en media de werkzaamheden zeer nauwgezet kunnen volgen, ertoe
leidt dat ook de vraagstelling van een commissie bij voortduring aan politieke
controle onderhevig is.3Evenals de hiervoor geciteerde Kamerleden, achten de indieners de verslaggeving
over een enquête, ook door radio en televisie, van groot belang. Zoals
ook de Kamer eerder uitsprak, kan uitzending van beeld en/of geluid onder
omstandigheden voor een getuige evenwel dermate belastend zijn, dat vanuit
een oogpunt van proportionaliteit hiervan dient te worden afgezien. Daarom
hebben de initiatiefnemers er voor gekozen in dit wetsvoorstel de mogelijkheid
op te nemen dat de verhoren in afwezigheid van geluids- en beeldopnames door
derden plaatsvinden. In dat geval ontstaat een tussenvorm: het verhoor is
openbaar, maar er worden geen televisie- en radioregistraties toegelaten.De mogelijkheid dat een openbaar verhoor in afwezigheid van de camera’s
en geluidsopnames plaats vindt is voorgesteld in artikel 11, tweede lid. Van
belang is dat op grond van dit artikel het aan de enquêtecommissies
is om te bepalen of een verhoor in zonder beeld- en geluidsregistraties plaatsvindt:
zij kan, uit eigen beweging dan wel op verzoek
van de gehoorde, besluiten dat beeld- en geluidsregistraties achterwege blijven.
Dit kan uitsluitend wegens gewichtige redenen.De term «beeld- en geluidsregistraties» betreft een techniekonafhankelijke
term. Hieronder dienen zowel de traditionele televisie- en radio-opnames en
foto’s, als de opnames via meer moderne technologieën als een webcam
of videorecorder te worden begrepen. Ook toekomstige technologieën kunnen
onder deze term worden gebracht. De regeling heeft uitsluitend betrekking
op opnames door derden. Zij sluit niet uit dat de enquêtecommissie het
verhoor voor intern gebruik op een bandrecorder of anderszins vastlegt.4.5.4. De besloten zittingDe initiatiefnemers hechten eraan dat de verhoren in beginsel in openbaarheid
plaatsvinden. Daar uitzonderingssituaties echter aanleiding kunnen
geven om ook in vertrouwelijkheid te verhoren, is in dit wetsvoorstel (artikel
12) de mogelijkheid gehandhaafd dat een enquêtecommissie wegens gewichtige
redenen kan besluiten een verhoor of een gedeelte daarvan in een besloten
zitting van de commissie af te nemen. Gewichtige redenen hiertoe kunnen zowel
worden ontleend aan overwegingen die de goede voortgang van het onderzoek
betreffen, als aan een afweging van het algemeen belang van een zo groot mogelijke
openbaarheid tegen het bijzondere belang van de getuigen, deskundigen of derden
bij vertrouwelijkheid van de verschafte inlichtingen of het bijzondere belang
van de privacy of bescherming van betrokkenen. Ook kan er aanleiding zijn
voor een besloten zitting te kiezen, indien de betrokken getuige zich tijdens
een openbare zitting op een verschoningsgrond zou kunnen beroepen, terwijl
er tijdens een besloten zitting geen grond voor deze verschoningsgrond bestaat.
Voor de commissie bestaat een geheimhoudingsplicht voor datgene wat zij tijdens
het besloten verhoor verneemt.Dat er een geheimhoudingsverplichting voor de commissie bestaat heeft
onder meer als consequentie dat de enquêtecommissie een andere getuige
tijdens een openbaar verhoor niet mag confronteren met concrete informatie
die zij tijdens een besloten verhoor heeft verkregen. Evenmin mag de commissie
in haar eindrapport in tot personen herleidbare vorm gebruik maken van deze
informatie. De indieners menen wel dat het een enquêtecommissie vrij
staat om informatie die zij tijdens het besloten verhoor verkrijgt, als achtergrond
te gebruiken voor haar conclusies. Uit een oogpunt van transparantie en verantwoording
voor de conclusies die de enquêtecommissies trekken, achten de indieners
het uiteraard wel gewenst dat de enquêtecommissie zich baseert op informatie
die in de openbaarheid tot de commissie is gekomen, dan wel voor iedereen
toegankelijk is. Dit sluit echter niet uit dat op andere wijze verkregen informatie
de commissie in haar oordeel kan sterken.Ten slotte wordt er op gewezen dat Kamerleden die geen zitting hebben
in de enquêtecommissie, na de aanbieding van het enquêterapport
aan de Kamer recht op inzage in de verslagen van de besloten verhoren hebben.
In hoofdstuk 10 zal hier nader op worden ingegaan.4.5.5. Verhoor onder ede is uitgangspuntEen essentieel onderdeel van de enquête is dat personen verplicht
kunnen worden onder ede verklaringen voor de enquêtecommissie af te
leggen. Op grond van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête kan de enquêtecommissie besluiten dat de verhoren
van getuigen onder ede plaatsvinden. In dit wetsvoorstel is het verhoor onder
ede de hoofdregel (artikel 13, eerste lid). Er is immers sprake van waarheidsvinding
en daarbij past dat getuigen in alle gevallen de eed of de belofte afleggen
dat zij de waarheid zullen zeggen. Dit sluit ook aan bij de regeling voor
de verhoren van de Onderzoeksraad voor veiligheid.1
Dat verhoren, uitzonderingen daargelaten, onder ede plaatsvinden is ook overeenkomstig
de huidige praktijk.De commissie kan besluiten het verhoor van de getuige zonder voorafgaande
eed of belofte te doen plaatsvinden. Hiervoor zal gekozen kunnen worden indien
personen wegens hun geestelijke ontwikkeling de strekking van de eed of verklaring
en belofte onvoldoende beseffen. Onder omstandigheden kan het nodig cq. gewenst
zijn om ook deze personen te horen. Te denken valt aan een onderzoek naar
de toestand in verzorgingsinstellingen, bij de sociale werkvoorzieningen,
etc.Een andere wijziging ten opzichte van de huidige wet is dat niet alleen
de getuigen in handen van de voorzitter de eed of de belofte moeten afleggen,
maar ook de deskundigen. Op grond van het huidige artikel 8, derde lid,
van de Wet op de Parlementaire Enquête is de deskundige verplicht zijn
taak onpartijdig en naar beste weten te verrichten. Ingevolge artikel 13,
tweede lid, van het wetsvoorstel kan het verhoor van een deskundige niet plaatsvinden
dan nadat deze de eed of verklaring en de belofte heeft afgelegd dat hij zijn
taak onpartijdig en naar beste weten zal verrichten. De initiatiefnemers achten
het passend bij het karakter van de enquête ook voor de deskundige de
eed of belofte voor te schrijven.4.6. Het voorgesprek4.6.1. InleidingHet is bij enquêtes gebruikelijk dat aan de openbare verhoren van
de enquêtecommissies zogenaamde voorgesprekken met potentiële getuigen
voorafgaan. Het voorgesprek is geen verhoor in de zin van de Wet op de Parlementaire
Enquête. Over de voorgesprekken is in de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête niets geregeld. Dit leidt bij herhaling tot onduidelijkheid
bij getuigen over al dan niet bestaande verplichtingen die daarbij op hen
rusten. Evenmin is helder op welke wijze de tijdens het voorgesprek verkregen
informatie door de enquêtecommissie gebruikt kan worden.In de literatuur wordt van verschillende zijden gesteld dat de voorgesprekken
in de Wet op de Parlementaire Enquête geregeld zouden moeten worden.1 In de eerste plaats omdat de positie van de getuige
bij het voorgesprek onduidelijk zou zijn. In de tweede plaats zouden enquêtecommissies
worstelen met de vraag in hoeverre zij gebruik kunnen maken van tijdens de
voorgesprekken verkregen informatie die niet tijdens de openbare verhoren
is bevestigd. Ook de initiatiefnemers achten het gewenst met dit wetsvoorstel
helderheid te verschaffen over dit belangrijke onderdeel van de enquête.
Zij willen duidelijkheid scheppen over de status van het voorgesprek en de
positie van de getuige daarbij. In dit wetsvoorstel is dan ook in artikel
8 een regeling van het voorgesprek opgenomen. Voorop daarbij staat dat een
potentiële getuige niet verplicht is om medewerking te verlenen.4.6.2. De functie en de praktijk van een voorgesprek2De indieners zijn van oordeel dat het voorgesprek in de praktijk van de
enquête een nuttige functie vervult. Dat geldt zowel voor de gehoorde
als voor de commissie. De informatie die tijdens de voorgesprekken naar voren
komt, wordt door de enquêtecommissie doorgaans in algemene zin gebruikt
om meer inzicht in de problematiek te krijgen. Met de voorgesprekken wordt
getracht een goed perspectief op het onderwerp van de enquête te krijgen.
Door de voorgesprekken krijgt de commissie voorts meer kijk op de informatie
waarover elke potentiële getuige afzonderlijk beschikt. Aan de hand hiervan
kan de commissie besluiten de betrokkene al dan niet voor het openbare verhoor
op te roepen. Ook kan de commissie op basis van de voorgesprekken gerichter
vragen stellen tijdens het openbare verhoor.Zowel door de commissie als door de potentiële getuige kan tijdens
het voorgesprek worden afgetast wat wel en niet tijdens het openbare verhoor
zal worden gevraagd en geantwoord. In de praktijk is voorts te zien dat specifieke
vragen, die in een voorgesprek worden gesteld, bij de potentiële getuigen
herinneringen wakker oproepen aan soms vergeten informatie. In andere gevallen
werd in de praktijk duidelijk dat getuigen in het voorgesprek aanleiding hadden
gevonden hun geheugen op bepaalde punten op te frissen, wat het onderzoek
uiteraard ten goede komt.Bij de recente enquêtes is het gebruikelijk geworden dat van een
besloten voorgesprek met potentiële getuigen een stenografisch verslag
wordt gemaakt. Het stenografische verslag wordt doorgaans ter goedkeuring
aan de gesprekspartners voorgelegd, onder de vermelding dat geen gebruik zal
worden gemaakt van deze verslagen in de openbare zitting van de commissie
dan wel in de uiteindelijke rapportage, tenzij de getuige daarvoor expliciet
toestemming heeft gegeven.4.6.3. De diverse aspecten van het voorgesprekHet voorgesprek heeft diverse aspecten. In deze paragraaf zal op deze
aspecten zoals neergelegd in dit wetsvoorstel worden ingegaan.– Besloten karakter van het voorgesprekHet voorgesprek heeft een besloten karakter. Dit wil zeggen dat de voorgesprekken –
net als de besloten zittingen – niet in de openbaarheid plaatsvinden.– Geen verplichting tot medewerking of tot
antwoordenDe getuige is op grond van dit wetsvoorstel (artikel 9, tweede lid) niet
verplicht medewerking te verlenen aan een voorgesprek. De in het wetsvoorstel
opgenomen algemene verplichting tot medewerking aan het onderzoek van de enquêtecommissie,
geldt niet voor het voorgesprek. De getuige is dus niet verplicht voor een
voorgesprek te verschijnen. Indien de getuige wel verschijnt, is hij vanzelfsprekend
evenmin verplicht tot antwoorden. De ervaring leert dat het in de praktijk
geen probleem vormt dat een getuige niet verplicht is om medewerking te verlenen
tijdens het voorgesprek of dat hij tijdens deze voorgesprekken niet onder
ede staat. Meestal zijn getuigen bereid medewerking te verlenen en naar waarheid
informatie te verstrekken. De indieners zien geen aanleiding om te veronderstellen
dat dit bij toekomstige enquêtes anders zal zijn. Voor beide partijen
(enquêtecommissie en potentiële getuige) zijn er voordelen verbonden
aan een voorgesprek. Voor de getuige is als voordeel aan te merken, dat hij
zich kan voorbereiden op de vragen die hij kan verwachten en op de wijze van
verhoren. In sommige gevallen zal een getuige er echter de voorkeur aan kunnen
geven om direct in het openbaar te worden gehoord.– Geen recht op een voorgesprekAan de andere kant heeft een getuige net als onder de huidige Wet op de
Parlementaire Enquête geen recht op een voorgesprek. Het is dus aan
de enquêtecommissie om te besluiten of zij al dan niet een voorgesprek
wenst te houden en aan de getuige om al dan niet op een uitnodiging voor een
voorgesprek in te gaan. De indieners achten het te ver gaan als personen alleen
voor het openbare verhoor opgeroepen kunnen worden, indien zij daarvoor een
voorgesprek hebben gehad met de enquêtecommissie. Wel menen zij dat
enquêtecommissies over het algemeen getuigen gelijk dienen te behandelen.
Het zou een vreemde indruk maken als van twee personen in vergelijkbare omstandigheden,
de ene persoon wel wordt uitgenodigd voor een voorgesprek en de andere niet.– Voorgesprek mag niet onder edeEen ander punt is dat de getuige tijdens het voorgesprek niet onder ede
staat. Net als in de huidige situatie, kunnen op basis van het wetsvoorstel
alleen de openbare en besloten verhoren onder ede plaatsvinden. Het past niet
goed bij het onverplichte en bijtijds informele karakter van het voorgesprek
om de eed af te nemen.– Ook tijdens het voorgesprek recht op bijstandAnders dan onder de huidige Wet op de Parlementaire Enquête wordt
met dit wetsvoorstel expliciet dat een getuige zich ook tijdens
het voorgesprek kan laten bijstaan. In hoofdstuk 5 komt aan de orde dat personen
die medewerking verlenen aan de enquête op grond van het wetsvoorstel
in algemene zin in het verkeer met de enquêtecommissie recht hebben
zich te laten bijstaan (vgl. artikel 17). Dit betekent dat dit recht op bijstand
ook geldt voor het eventuele voorgesprek. Op grond van de huidige Wet op de
Parlementaire Enquête1 heeft de getuige
alleen tijdens het openbare verhoor recht op bijstand.– Ook tijdens het voorgesprek mogelijkheid
van beroep op verschonings-grondenOp grond van dit wetsvoorstel kunnen personen, bedrijven en instanties
in al hun contacten met de enquêtecommissie een beroep op verschoningsgronden
doen. Dit komt in hoofdstuk 6 ter sprake. Dit betekent dat zij in principe
ook tijdens het voorgesprek een beroep op een verschoningsgrond zouden kunnen
doen. Aangezien getuigen niet verplicht zijn tot medewerking aan het voorgesprek,
zijn zij ook niet tot antwoorden verplicht. Vanuit die optiek bezien, bestaat
tijdens het voorgesprek geen behoefte aan de mogelijkheid van een beroep op
de verschoningsgronden. De getuige kan immers een vraag onbeantwoord laten.– De in het voorgesprek verkregen informatie
mag uitsluitend gebruikt worden voor specifieke strafrechtelijke proceduresVan belang is dat de informatie die is verkregen bij een voorgesprek uitsluitend
kan worden gebruikt als bewijs bij een strafrechtelijke procedure naar meineed
of omkoping van een getuige. Dit volgt uit artikel 31.2 Als derhalve een getuige tijdens het openbare verhoor een andere verklaring
aflegt dan tijdens een voorgesprek en de enquêtecommissie heeft het
vermoeden dat betrokkene meineed pleegt, dan kan het verslag van het voorgesprek
worden gebruikt in een eventuele strafrechtelijke procedure. Voor andere doeleinden
mag de informatie niet in herleidbare vorm worden gebruikt. Dit volgt uit
de geheimhoudingsverplichting zoals opgenomen in artikel 8, derde lid. Dit
heeft onder meer als consequentie dat de enquêtecommissie een getuige
tijdens het openbare verhoor niet mag confronteren met concrete informatie
die zij tijdens een voorgesprek heeft verkregen. Evenmin mag de commissie
in haar eindrapport gebruik maken van deze informatie.De indieners menen wel dat het een enquêtecommissie vrij staat om
informatie die zij tijdens het voorgesprek verkrijgt, als achtergrond te gebruiken
voor haar conclusies, echter niet in tot een persoon herleidbare vorm. Uit
een oogpunt van transparantie en verantwoording voor de conclusies die een
enquêtecommissie trekt, achten de indieners het uiteraard wel gewenst
dat de enquêtecommissie zich hoofdzakelijk baseert op informatie die
in de openbaarheid tot de commissie is gekomen, dan wel voor iedereen toegankelijk
is. Dit sluit echter niet uit dat op andere wijze verkregen informatie de
commissie in haar oordeel kan sterken.– Geen mogelijkheid van inzage door derden
van verslagen van een besloten voorgesprekOp grond van artikel 38 juncto artikel 39, tweede lid, aanhef en onder
e, van het wetsvoorstel heeft na de publicatie van het eindrapport niemand
recht van inzage in de besloten verslagen van het voorgesprek. Dit verbod
van inzage geldt ook voor de overige Kamerleden die geen lid zijn van de enquêtecommissie.
De overige Kamerleden kunnen op grond van het wetsvoorstel uitsluitend inzien
de documenten die aan de enquêtecommissie zijn verstrekt (artikel 37,
eerste lid) en de verslagen van de besloten verhoren (artikel 37, derde lid).– Vergoeding voor medewerking aan voorgesprekIn artikel 18 van het wetsvoorstel is een wettelijke vergoeding opgenomen
voor personen die medewerking verlenen aan een voorgesprek. De hoogte van
de vergoeding komt overeen met de vergoeding die getuigen krijgen in een rechterlijke
procedure.– Informatieverstrekking aan getuigeDe indieners achten het van belang dat personen die voor een voorgesprek
met de commissie worden uitgenodigd, goed geïnformeerd worden over hun
positie tijdens het voorgesprek. Het is naar hun mening essentieel, dat personen
die uitgenodigd worden voor een voorgesprek, vooraf te horen krijgen dat zij
niet verplicht zijn aan de uitnodiging gevolg te geven en dat zij evenmin
verplicht zijn tot antwoorden tijdens het voorgesprek of onder ede staan.
Ook is van belang dat zij worden geïnformeerd over het feit dat de enquêtecommissie
de informatie die zij tijdens het voorgesprek verkrijgt, uitsluitend in algemene
zin bij haar werk kan gebruiken, doch niet in herleidbare vorm. De initiatiefnemers
hebben er niet voor gekozen deze informatieverstrekking als verplichting in
het wetsvoorstel op te nemen. De zorg hiervoor kan aan de Kamer worden overgelaten.HOOFDSTUK 5 DE POSITIE VAN PERSONEN DIE BIJ DE PARLEMENTAIRE
ENQUÊTE TOT MEDEWERKING ZIJN VERPLICHT5.1 InleidingDe Kamer zal alleen om zwaarwegende redenen tot een parlementaire enquête
besluiten. Het belang van waarheidsvinding door de volksvertegenwoordiging
met inzet van de enquête weegt zwaarder dan het belang van individuele
burgers. Dit neemt echter niet weg dat de rechten van personen die verplicht
worden tot medewerking goed moet worden geregeld. De kritiek in de literatuur
op de huidige Wet op de Parlementaire Enquête richt zich met name op
de positie van deze personen.In het wetsvoorstel is de positie van personen die verplicht worden tot
medewerking ten opzichte van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête
op een aantal punten verbeterd en verduidelijkt. Zo is in dit wetsvoorstel
neergelegd dat op de verschoningsgronden bij de uitoefening van elke bevoegdheid
van de commissie een beroep kan worden gedaan en dat personen die tot medewerking
verplicht zijn zich in beginsel tijdens de gehele procedure van de enquête
kunnen laten bijstaan. Op grond van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête
kan dit alleen tijdens een verhoor. Een andere verbetering is dat de commissie,
al dan niet op verzoek van de getuige of deskundige, kan besluiten televisieen
radio-opnames en andere beeld- of geluidsregistraties bij een openbaar verhoor
te weren. Dit is in het vorige hoofdstuk aan de orde gekomen. Nieuw is voorts,
dat aan de enquêtecommissie verstrekte informatie niet alleen niet bij
een rechterlijke procedure als bewijs gebruikt kan worden, doch evenmin in
een tuchtrechtelijke procedure. Evenmin kan een disciplinaire maatregel, een
bestuurlijke sanctie op een bestuurlijke maatregel worden gebaseerd op informatie
die in het kader van een enquête aan de commissie is verstrekt. Dit
zal in hoofdstuk 8 aan de orde komen. In onderhavig hoofdstuk zal in algemene
zin worden ingegaan op de positie van personen die bij de parlementaire enquête
tot medewerking zijn verplicht.5.2. De algemene verplichting tot medewerkingDe enquêtecommissie moet de bevoegdheden waarover zij beschikt,
in de praktijk kunnen uitoefenen. In het wetsvoorstel is daarom een algemene
verplichting tot medewerking aan de enquête opgenomen. Alle Nederlanders,
alle ingezetenen, alle personen die in Nederland verblijf houden, alle rechtspersonen
die in Nederland zijn gevestigd en alle rechtspersonen die hun bedrijfsactiviteiten
geheel of gedeeltelijk in Nederland uitoefenen, zijn verplicht de commissie
alle medewerking te verlenen die deze vordert bij de uitoefening van haar
(wettelijke) bevoegdheden. Nieuw is dat rechtspersonen die niet in Nederland
zijn gevestigd, maar die hier niettemin hun bedrijfsactiviteiten geheel of
gedeeltelijk uitvoeren, onder de werking van het enquêterecht worden
gebracht. Door de toenemende internationalisering en het vervagen van de grenzen
komt het steeds meer voor dat bedrijven met een zetel in het buitenland, ook
in Nederland werkzaamheden gaan verrichten. Personeel dat hier werkzaam is,
zal reeds op grond van het feit dat zij hier verblijf houden verplicht kunnen
worden tot medewerking. Onder omstandigheden kan het ook gewenst zijn dat
(vertegenwoordigers) van de buitenlandse rechtspersonen zelf medewerking verlenen
aan de enquête. De mogelijkheden voor strafrechtelijke sanctionering
zijn in dat geval echter beperkt.De algemene verplichting houdt in dat de hierboven genoemde personen verplicht
zijn desgevraagd schriftelijke informatie aan de commissie te verstrekken,
inzage of afschrift te geven van documenten, plaatsen te laten betreden en
als getuige of deskundige te verschijnen en aldaar te antwoorden op de gestelde
vragen. Dit geldt uiteraard voor zover de enquêtecommissie binnen haar
taakomschrijving blijft, het uitoefenen van de bevoegdheid nodig is voor de
taakvervulling van de commissie en de derde zich niet kan beroepen op een
verschoningsgrond.Personen die zich buiten Nederland bevinden en die niet de Nederlandse
nationaliteit bezitten, zijn niet verplicht tot deelname. Dit zou ook moeilijk
kunnen worden afgedwongen. In de praktijk vormt dit bij de meeste enquêtes
geen bezwaar. Bij de Srebrenica-enquête had het wel tot gevolg dat bepaalde
sleutelpersonen niet gehoord konden worden. Ook kon bepaalde informatie toen
niet worden verkregen. Dit is echter ook in de toekomst onvermijdelijk. Overigens
kan het natuurlijk ook voorkomen dat personen die niet verplicht zijn tot
medewerking, wel alle medewerking verlenen aan een parlementaire enquête.
Zo zijn bij de Bijlmer-enquête diverse Israëlische functionarissen
naar Nederland gekomen om informatie aan de enquêtecommissie te verstrekken.
Ook zijn deze personen in het openbaar gehoord.Het niet verlenen van medewerking aan de parlementaire enquête is
strafrechtelijk gesanctioneerd in het Wetboek van Strafrecht. In hoofdstuk
7 wordt nader ingegaan op de mogelijkheid van strafrechtelijke vervolging
van personen die weigeren medewerking te verlenen aan de enquête.5.3. De positie van bewindspersonen, van ten behoeve
van hen werkzame personen, van overige organen die tot de Staat der Nederlanden
behoren en de personen die voor deze organen werkzaam zijnBewindspersonenTot 1977 bevatte de Wet op de Parlementaire Enquête een uitzondering
op de opkomst- en getuigplicht voor bewindspersonen. «De hoofden der
ministeriële departementen kunnen alleen ondervraagd worden op de wijze
bij artikel 89 van de Grondwet voorgeschreven.»1 In artikel 89 was het recht van interpellatie neergelegd. Indien de
Kamer de minister wilde horen, stond daarvoor de interpellatie
open. De grondwettelijke verplichting alle inlichtingen te verstrekken zou
blijkens de memorie van toelichting bij de wet van 1850 het recht van enquête
ten opzichte van de minister overbodig maken, terwijl van de andere kant de
Grondwet ook zou verhinderen dat een bewindspersoon voor een enquêtecommissie
moet verschijnen.1 Bij enquêtes in de negentiende
eeuw is dan ook nooit een bewindspersoon gehoord.De initiatiefnemers van het wetsvoorstel dat leidde tot de wetswijziging
van 1977 vonden de in de memorie van toelichting van 1850 gevolgde motivering
nogal gezocht, zich daarbij beroepend op de staatsrechtdeskundige Oud.2 Deze stelde zich op het standpunt dat als de Grondwet
bepaalt dat het recht van enquête bij wet zal worden geregeld, deze
de wetgever ook de vrijheid verschaft de minister in die regeling te betrekken.
De initiatiefnemers van destijds waren van oordeel dat een bewindspersoon
ook buiten de strafrechtelijke context voor een enquêtecommissie zou
moeten kunnen verschijnen, en bovendien dat dit verschijnen niet van de wens
van de minister afhankelijk zou moeten zijn. Daarom geldt de wet sinds 1977
ook voor bewindspersonen.Mede door de constitutionele verhouding tussen Kamer en de minister, is
de positie van de minister evenwel wezenlijk anders dan die van andere personen
die verplicht zijn medewerking te verlenen aan een parlementaire enquête.
De bijzondere constitutionele verhouding is ook relevant bij de parlementaire
enquête. Zo zal een bewindspersoon zich van het geven van informatie
kunnen onthouden, indien het verstrekken van deze informatie in strijd is
met het belang van de Staat. Ook brengt het feit dat een bewindspersoon lid
is van de ministerraad een specifieke positie mee. Informatie met betrekking
tot de beraadslaging binnen een vergadering van de ministerraad, behoeft niet
verstrekt te worden. In het volgende hoofdstuk over de verschoningsgronden
zal hierop worden teruggekomen.De relatie parlement – minister is bij een enquête in beginsel
niet wezenlijk verschillend dan in het reguliere verkeer tussen parlement
en minister. Meent de Kamer met de enquêtecommissie dat de minister
onvoldoende meewerkt aan het onderzoek, dan kan zij hieraan politieke consequenties
verbinden. Het meest vergaande politieke middel is daarbij het opzeggen van
vertrouwen in een bewindspersoon. Dit is conform de verhoudingen buiten een
parlementaire enquête.Op één punt is de positie van bewindspersonen bij een parlementaire
enquête formeel anders dan daarbuiten. Bij een enquête bestaat
op grond van dit wetsvoorstel de mogelijkheid om dwangmiddelen in te zetten
jegens bewindspersonen en hen strafrechtelijk te vervolgen wegens niet-medewerking
aan de uitoefening van de bevoegdheden door de enquêtecommissie. Het
wetsvoorstel maakt – net als de huidige Wet op de Parlementaire Enquête –
voor wat betreft de mogelijkheid tot het opleggen van dwangmiddelen en de
mogelijkheid van een strafrechtelijke vervolging geen onderscheid tussen bewindspersonen
en overige personen die verplicht worden tot medewerking. In theorie bestaat
derhalve de mogelijkheid dat een enquêtecommissie dwangmiddelen inzet
ten opzichte van een minister of staatssecretaris, dan wel dat een minister
of staatssecretaris strafrechtelijk wordt vervolgd wegens niet medewerking
aan de enquêtecommissie. Het ligt echter voor de hand dat de Kamer eerst
politieke middelen zal inzetten om een conflict tussen een enquêtecommissie
en een bewindspersoon te beslechten.Ten behoeve van een minister werkzame ambtenarenTen behoeve van een minister werkzame ambtenaren, nemen in de parlementaire enquête eveneens een bijzondere positie in. De ministeriële
verantwoordelijkheid brengt dit mee. Onder ambtenaar dient op grond van artikel
1, eerste lid, van het wetsvoorstel mede te worden verstaan personen die op
arbeidsovereenkomst werkzaamheden op een ministerie verrichtingen. In het
vervolg zal worden gesproken over ambtenaren, waarmee alle personen worden
bedoeld die ten behoeve van een bewindspersoon werkzaam zijn.Uitgangspunt in het normale verkeer met het parlement is dat ambtenaren
geen directe contacten hebben met kamerleden over hun functievervulling als
ambtenaar. Het is de minister die de Kamer informeert, en niet de ambtenaren.
Dit hangt samen met het feit dat de ambtenaren onder ministeriële verantwoordelijkheid
werkzaam zijn. Dit betekent echter niet dat rechtstreekse contacten tussen
Kamer en ambtenaren uitgesloten zijn. De Aanwijzingen inzake externe contacten
van rijksambtenaren1 bevatten hierover voorschriften.
Het uitgangspunt daarin is dat de minister van geval tot geval beslist of
het contact is toegestaan. Over de wenselijkheid van deze regeling bestaat
van tijd tot tijd discussie.2 Het gaat het bestek
van deze memorie van toelichting te buiten hierop uitgebreid in te gaan.Voor de contacten tussen de enquêtecommissie en ambtenaren geldt
het volgende. Op grond van dit wetsvoorstel heeft de enquêtecommissie
evenals op grond van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête de bevoegdheid
om, zonder voorafgaande instemming van de minister, ambtenaren als getuige
of deskundige te horen. De ambtenaren zijn ook verplicht hieraan medewerking
te verlenen. Dit volgt uit de algemene verplichting tot medewerking, zoals
neergelegd in artikel 14 van het wetsvoorstel. Op grond van het huidige artikel
3, derde lid, zijn alle ambtenaren vanaf het tijdstip van eerste bekendmaking
gehouden om gevolg te geven aan de vorderingen van de enquêtecommissie
die deze tot uitvoering van haar taak nodig oordeelt. In dit wetsvoorstel
is geen specifieke verplichting tot medewerking opgenomen voor ambtenaren.
De initiatiefnemers achten dit niet nodig naast de in artikel 14 opgenomen
algemene verplichting tot medewerking.Net als de bewindspersonen zelf, kunnen ambtenaren weigeren informatie
te verstrekken met een beroep op het belang van de Staat. De enquêtecommissie
kan in zo’n geval vragen om bevestiging van dit beroep door de betrokken
bewindspersoon. In het volgende hoofdstuk over de verschoningsgronden, wordt
hierop nader teruggekomen.Vraagt een enquêtecommissie echter schriftelijke informatie aan
een ambtenaar of wenst zij documenten in te zien die de betrokken ambtenaar
in zijn bezit heeft, dan kan dit op grond van artikel 16 van het wetsvoorstel
alleen via de betrokken bewindspersoon. In concreto betekent dit dat de minister
de gevraagde schriftelijke inlichtingen en/of documenten zelf zal verstrekken,
dan wel hiervoor toestemming zal moeten geven. Dit is in de lijn van het huidige
artikel 21 van de Wet op de Parlementaire Enquête op basis waarvan uitsluitend
de minister oordeelt over de inzage van bescheiden die op de ministeries beschikbaar
zijn. In de praktijk worden tussen de betrokken bewindspersonen en de enquêtecommissies
over de inzage van bij de ministeries beschikbare documenten afspraken gemaakt
in protocollen. In paragraaf 11.3. wordt op deze protocollen teruggekomen.Overige organen die tot de Staat der Nederlanden behorenOok overige tot de Staat der Nederlanden behorende organen en aldaar werkzame
personen nemen in dit wetsvoorstel een specifieke functie in. Voor hen geldt –
anders dan op grond van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête –
niet dat schriftelijke informatie uitsluitend via de betrokken bewindspersonen
aan de enquêtecommissie verstrekt kan worden. De enquêtecommissie
kan dus deze organen en aldaar werkzame personen rechtstreeks benaderen voor
documenten en schriftelijke inlichtingen. Ook kunnen deze personen als getuige
worden gehoord. Zij zijn ook verplicht hieraan medewerking te verlenen, behoudens
de mogelijkheid van verschoning.Specifiek aan deze organen is dat zij zich kunnen beroepen op het belang
van de Staat. Hiervoor is gekozen omdat deze organen veelal informatie onder
zich zullen hebben, die van de betrokken ministeries afkomstig is. Indien
deze organen niet de verschoningsgrond «belang van de Staat» zou
toekomen, zou de situatie kunnen ontstaan dat bepaalde informatie die niet
door een bewindspersoon wordt verstrekt, bijvoorbeeld van de Algemene Rekenkamer
kan worden gevraagd. De initiatiefnemers achten dit ongewenst. In paragraaf 6.3.
wordt op dit onderwerp teruggekomen.Onder de overige tot de Staat behorend organen worden begrepen alle Hoge
Colleges van staat, de Nationale ombudsman, alle adviescolleges, alle toezichthouders
en alle zelfstandige bestuursorganen op centraal niveau. Deze instanties vallen
niet onder de (volledige) ministeriële verantwoordelijkheid. Op grond
van het huidige artikel 22 van de Wet op de Parlementaire Enquête kunnen
deze instanties uitsluitend via de betrokken bewindspersoon informatie aan
de enquêtecommissie verstrekken. De initiatiefnemers zien geen aanleiding
organen als de Algemene Rekenkamer, de Raad van State, zelfstandige bestuursorganen
en adviescolleges uitsluitend via de meest betrokken bewindspersonen informatie
aan de enquêtecommissie te laten verstrekken, aangezien deze organen
niet onder (volledige) ministeriële verantwoordelijkheid vallen. Het
wetsvoorstel bevat dus ook geen regeling op dit punt.5.4. De verplichting tot medewerking in relatie tot
geheimhou-dingsverplichtingenInleidingIn diverse bijzondere wetten zijn geheimhoudingsverplichtingen opgenomen.
De initiatiefnemers menen dat het belang van informatievergaring door de enquêtecommissie
in algemene zin zwaarder dient te wegen dan het belang van vertrouwelijkheid
dat met een wettelijke geheimhoudingsverplichting wordt gediend. De functie
en het gewicht van de enquête brengen dit naar het oordeel van de initiatiefnemers
met zich mee. Daarom is in dit wetsvoorstel neergelegd dat de verplichting
tot medewerking op grond van de Wet op de Parlementaire Enquête prevaleert
boven wettelijke geheimhoudingsverplichtingen in bijzondere wetten. Uitgangspunt
is derhalve dat personen informatie dienen te verstrekken, ook al zijn deze
onderworpen aan een wettelijke geheimhoudingsverplichting. Volledigheidshalve
wordt opgemerkt, dat a fortiori contractuele geheimhoudingsverplichtingen
als zodanig evenmin stand houden voor de enquêtecommissie.Relatieve geheimhoudingsverplichtingenIn veel gevallen luiden wettelijke geheimhoudingsverplichtingen aldus,
dat de geheimhoudingsverplichting geldt, behoudens voor zover enig wettelijk
voorschrift een persoon tot mededeling verplicht.1
De huidige Wet op de Parlementaire Enquête moet als een wettelijk voorschrift
worden aangemerkt dat tot mededeling verplicht. Deze wettelijke geheimhoudingsverplichtingen
leveren derhalve in de huidige praktijk van de enquête geen probleem
op: men is verplicht de gevraagde informatie aan de enquêtecommissie
te verstrekken, tenzij uiteraard sprake is van een verschoningsgrond.
Dit blijft op basis van voorliggend wetsvoorstel gehandhaafd.Absolute geheimhoudingsverplichtingenEr zijn echter ook geheimhoudingsverplichtingen die absoluut zijn geformuleerd
of anderszins een belemmering vormen. Bij absolute geheimhoudingsregelingen
is momenteel sprake van een botsing van wetgeving: de Wet op de Parlementaire
Enquête bevat een getuig- en antwoordplicht, terwijl de andere wet een
absolute geheimhoudingsverplichting kent, dan wel een specifieke procedure
waarbij men bijvoorbeeld afhankelijk is van de toestemming van een bepaalde
persoon om informatie te verstrekken.1 In dit
wetsvoorstel wordt voorrang verleend aan de enquêtecommissie: de informatie
dient verstrekt te worden, ook al geldt er een wettelijke geheimhoudingsverplichting.
Dit geldt zelfs indien deze verplichting niet in de mogelijkheid van afwijking
voorziet. Deze rangregeling is opgenomen in artikel 15, eerste lid, van het
wetsvoorstel.Specifieke procedure voor ondergeschiktenVoor de wettelijke geheimhoudingsverplichtingen die geen afwijkingsmogelijkheid
kennen is in het wetsvoorstel een specifieke procedure opgenomen voor zover
betrokkenen ten behoeve van een ander persoon werkzaam zijn (artikel 15, tweede
lid). Is namelijk bij een wettelijke geheimhoudingsverplichting niet voorzien
in de mogelijkheid bij wet hiervan af te wijken, dan kan, voor zover betrokkene
werkzaam is ten behoeve van een ander persoon, degene op wie de geheimhoudingsverplichting
rust zich desalniettemin daarop voor de enquêtecommissie beroepen. Het
is vervolgens aan de enquêtecommissie te oordelen of zij de geheimhoudingsverplichting
zwaarder vindt wegen dan het belang van informatievergaring door de commissie.
De enquêtecommissie zal hierbij, mede ingegeven door het evenredigheidsbeginsel,
onder ogen moeten zien of het hier daadwerkelijk gaat om informatie die zij
nodig heeft voor haar enquête. Meent de commissie dat dit het geval
is, dan kan de commissie de persoon ten behoeve van wie degene die zich op
de geheimhoudingsverplichting beroept werkzaam is, om ontheffing van de geheimhoudingsverplichting
verzoeken. Deze persoon is verplicht de ontheffing te verlenen en degene op
wie de geheimhoudingsverplichting rust, is verplicht de informatie te verschaffen.
Dit is alleen anders indien betrokkenen zich kunnen beroepen op een verschoningsgrond,
bijvoorbeeld op het belang van de Staat of het geheim van een collegeberaad.2 Met deze procedure wordt enerzijds een ondergeschikte
op wie een geheimhoudingsverplichting rust beschermd. Hij zal immers uitsluitend
met ontheffing van degene onder wiens verantwoordelijkheid hij werkzaam is
de vertrouwelijke informatie aan de enquêtecommissie mogen verstrekken.
Aan de andere kant biedt deze procedure de enquêtecommissie een moment
van heroverweging: weegt het belang van informatievergaring zo zwaar, dat
zij de verantwoordelijke persoon om ontheffing van de geheimhoudingsverplichting
zal verzoeken.Is geen sprake van een persoon onder wiens verantwoordelijkheid betrokkene
werkzaam is, dan zal betrokkene zelf hebben te oordelen of een beroep kan
worden gedaan op een verschoningsgrond.De specifieke procedure voor ondergeschikten geldt niet, indien de wettelijke
geheimhoudingsverplichting geldt, behoudens voor zover enig wettelijk voorschrift
tot mededeling verplicht (relatieve geheimhoudingsverplichting). Dit is geregeld
in artikel 15, derde lid. Indien de desbetreffende regelgeving in een afwijkingsmogelijkheid
voorziet, is het niet nodig een beschermingsregeling voor personen en een
heroverwegingsmoment voor de enquêtecommissie te introduceren.Niet strafbaar bij verstrekken van informatie waarvoor
wettelijke geheimhoudingsverplichting geldtVoor de goede orde wordt er op gewezen dat degene die – ondanks
het bestaan van een wettelijke geheimhoudingsverplichting – aan de enquêtecommissie
informatie verstrekt niet strafbaar is op grond van artikel 272 van het Wetboek
van Strafrecht. Dit artikel stelt onder meer strafbaar het opzettelijk schenden
van een geheimhoudingsverplichting die bij wettelijk voorschrift is opgelegd.
Er is echter geen sprake van een schending van een geheimhoudingsverplichting
indien een persoon op grond van dit wetsvoorstel op vordering van de enquêtecommissie
verplicht is om deze geheimen te openbaren.VerschoningsgrondenAls gezegd kan er voor degene op wie een wettelijke geheimhoudingsverplichting
rust, ook de mogelijkheid bestaan dat hij zich op een verschoningsgrond kan
beroepen. Een verschoningsgrond gaat altijd voor op de verplichting tot medewerking
aan de enquête. Het eerste lid van artikel 15 bepaalt dan ook expliciet
dat de voorrangsregeling niet geldt, indien betrokkene zich kan verschonen
op grond van de artikelen 19 tot en met 24. Zo zal iemand bijvoorbeeld niet
verplicht zijn om vertrouwelijke informatie te verstrekken, als deze informatie
in de positie van vertrouwenspersoon is verkregen1
dan wel als het gaat om informatie met betrekking tot de beraadslagingen van
een gerechtelijke raadkamer.2 De verschoningsrechten
komen in hoofdstuk 6 aan de orde.Internationale geheimhoudingsverplichtingenHet wetsvoorstel bevat uit de aard der zaak geen regeling over internationale
geheimhoudingsverplichtingen, bijvoorbeeld op grond van het NAVO-Statusverdrag.
Deze geheimhoudingsverplichtingen, die zijn neergelegd in internationale verdragen,
gaan voor op de wettelijke verplichting tot medewerking op basis van dit wetsvoorstel.
In de praktijk zal de betrokken bewindspersoon met een beroep op het belang
van de Staat het verstrekken van informatie waarvoor een internationale geheimhoudingsverplichting
geldt, kunnen weigeren.5.5. De vertrouwelijke verstrekking van informatieVertrouwelijke informatieverstrekking van regeringszijdeIn de praktijk van de parlementaire enquête komt het, net als in
het reguliere verkeer tussen regering en parlement, voor dat bewindspersonen
met een beroep op het belang van de Staat informatie vertrouwelijk aan de
enquêtecommissie verschaffen. In informatieprotocollen3 tussen de enquêtecommissie en de betrokken bewindspersonen worden
hierover ook afspraken gemaakt. Dit wetsvoorstel bevat, net als de huidige
Wet op de Parlementaire Enquête, geen expliciete regeling over het vertrouwelijk
verstrekken van informatie. Dit neemt niet weg dat ook onder dit wetsvoorstel –
net als in de normale verhoudingen tussen regering en parlement – bewindspersonen
en enquêtecommissies afspraken over het vertrouwelijk verstrekken van
informatie kunnen maken.Als de enquêtecommissie van oordeel is dat geen sprake is van vertrouwelijke
informatie, kan zij de bewindspersoon proberen te bewegen de stukken alsnog
zonder het predikaat «vertrouwelijk» te geven. Doet de betrokken
minister of staatssecretaris dat niet, dan heeft dit geen juridische consequenties.
De informatie blijft vertrouwelijk. In het uiterste geval zal de Kamer wel
politieke consequenties kunnen trekken.Dat de informatie vertrouwelijk aan de enquêtecommissie wordt verstrekt,
betekent niet dat de overige kamerleden deze informatie niet mogen inzien.
De overige kamerleden hebben op grond van dit wetsvoorstel na de
aanbieding van het enquêterapport aan de Kamer een onbeperkt inzagerecht
in alle documenten die aan de enquêtecommissie zijn verstrekt. Dit is
geregeld in artikel 37. In paragraaf 10.2 wordt hierop teruggekomen.Wel zal de enquêtecommissie de vertrouwelijk verstrekte documentatie
aan anderen kunnen onthouden. De vertrouwelijk verstrekte documenten of schriftelijke
inlichtingen zullen op één van de in artikel 39 genoemde gronden
voor beperkingen aan de openbaarheid ook na de aanbieding van het enquêterapport
aan de openbaarheid onttrokken kunnen blijven. Voor zover het niet gaat om
informatie die specifiek valt onder te brengen onder één van
de beperkingsgronden, opgesomd in artikel 39, tweede lid, bestaat de mogelijkheid
dat de enquêtecommissie geen inzage aan derden verleent op de «restgrond»
van artikel 39, derde lid, onder f, van het wetsvoorstel («het voorkomen
van onevenredige bevoordeling of benadeling van bij de aangelegenheid betrokken
natuurlijke personen of rechtspersonen dan wel van derden»). Zie hierover
uitgebreider paragraaf 10.3.Vertrouwelijke informatieverstrekking door particulierenHet wetsvoorstel bevat evenmin een regeling over het vertrouwelijk verstrekken
van informatie door privé-personen, particuliere instanties en bedrijven
of lagere publiekrechtelijke lichamen. Het is goed voorstelbaar dat zich situaties
kunnen voordoen waarin deze personen en organisaties bereid zijn informatie
aan de enquêtecommissie verstrekken, maar dat zij dat niet in de openbaarheid
wensen te doen. Te denken valt bijvoorbeeld aan privacygevoelige informatie
of vertrouwelijke bedrijfsgegevens. De initiatiefnemers laten het aan de praktijk
over dat ook buiten de relatie enquêtecommissie – kabinet afspraken
worden gemaakt over de geheimhouding van bepaalde documenten. De enquêtecommissie
heeft altijd de bevoegdheid informatie aan de openbaarheid te onttrekken,
voor zover openbaarheid zou leiden tot een onevenredige bevoordeling of benadeling
van bij de aangelegenheid betrokken natuurlijke personen of rechtspersonen
dan wel van derden (artikel 39, derde lid, aanhef en onder f).5.6. De bijstand bij een enquête van personen
die tot medewerking zijn verplichtAlgemeen recht op bijstandDit wetsvoorstel bevat een algemeen recht voor personen om zich te laten
bijstaan in het verkeer met de enquêtecommissie. In principe bepalen
deze personen zelf of zij gebruik maken van deze mogelijkheid. De algemene
regel is dat betrokkenen in alle fasen van de enquête waarin contacten
tussen de enquêtecommissie en hen bestaan, zich door een ander persoon
kunnen laten bijstaan (artikel 17). De woorden «in het verkeer»
betekenen dat het recht om zich te laten bijstaan niet alleen tijdens de formele
taakuitoefening van de enquêtecommissie bestaat, maar bijvoorbeeld ook
in de fase dat de enquêtecommissie (op vrijwillige basis) een voorgesprek
heeft met een potentiële getuige. De bijstand kan dus niet alleen worden
ingeschakeld indien de enquêtecommissie een wettelijke bevoegdheid uitoefent
waarvoor een verplichting tot medewerking bestaat, doch eveneens bij andere
contacten tussen de commissie en derden. Hiermee is sprake van een uitbreiding
ten opzichte van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête. Op grond
van het huidige artikel 8a, eerste lid, Wet op de Parlementaire Enquête
is een getuige uitsluitend gerechtigd zich tijdens het verhoor te laten bijstaan.
Omdat de parlementaire enquête een grote impact kan hebben op personen,
achten de initiatiefnemers het wenselijk dat deze mogelijkheid wettelijk wordt
uitgebreid tot alle contacten met de enquêtecommissie.De wet schrijft niet voor welke personen bijstand kunnen verlenen. Personen
kunnen zich bijvoorbeeld laten bijstaan door een collega, een boekhouder,
een familielid, een buurman of een rechtskundig adviseur.Bijstand impliceert geen vertegenwoordigingAnders dan in het verkeer tussen burgers en bestuursorganen op grond van
het bestuursrecht1, impliceert het woord «bijstand»
in dit wetsvoorstel niet het recht dat de persoon die bijstand verleent tijdens
een verhoor het woord kan voeren namens degene die verplicht is te verschijnen.
Dit heeft te maken met het feit dat in het kader van het enquêterecht
de verplichting om tijdens een verhoor de vragen van de enquêtecommissie
te beantwoorden expliciet rust op de getuige of de deskundige. De getuige
kan zich derhalve niet ontrekken aan zijn antwoordplicht, door het woord te
geven aan de persoon die hem bijstand verleent. Uit het specifieke karakter
van een getuigenverhoor volgt dat betrokkenen persoonlijk dienen te verschijnen
en het woord te voeren.Weigeren van bijstand wegens gewichtige redenenNet als in de huidige Wet op de Parlementaire Enquête kan de enquêtecommissie
om «gewichtige redenen» bijstand weigeren. Het weigeren van bijstand
is alleen mogelijk voor zover er sprake is van een voorgesprek of een verhoor.
Het is niet nodig aan de enquêtecommissie ook de bevoegdheid te verlenen
te weigeren dat bijstand wordt verleend bij het verstrekken van schriftelijke
inlichtingen of de inzage van documenten.Uit de formulering «gewichtige redenen» vloeit voort dat slechts
in uitzonderingssituaties het verlenen van bijstand kan worden geweigerd.
Een gewichtige reden kan verband houden met de persoon die bijstand verleent,
maar kan ook gelegen zijn buiten de betrokken persoon. In bepaalde gevallen
kan het verlenen van bijstand de voortgang van het onderzoek in de weg staan.
Het ligt echter niet voor de hand dat de enquêtecommissie bij een voorgesprek
bijstand weigert, aangezien betrokkene in dat geval niet verplicht is medewerking
te verlenen.5.7. Toegang tot de rechterGeen mogelijkheid van rechterlijke toetsing voorafDit wetsvoorstel voorziet niet in de mogelijkheid dat personen die door
een enquêtecommissie verplicht worden tot medewerking, vooraf door een
rechter kunnen laten toetsen of het gerechtvaardigd is dat zij deze medewerking
dienen te verlenen. Men kan dus niet aan de rechter een oordeel vragen over
de handelwijze van de commissie. Deze mogelijkheid wordt in de literatuur
wel bepleit.2 De indieners zijn van oordeel dat
opneming van een dergelijke toetsingsmogelijkheid tot een ongewenste juridisering
van de enquêteprocedure zou leiden, zelfs indien gekozen zou worden
voor een snelle procedure. Vanuit het oogpunt van de machtenscheiding staat
tegen besluiten van de Kamer in het algemeen ook geen beroep op de rechter
open.3 Essentieel is echter dat op grond van
dit wetsvoorstel uitsluitend met machtiging van de rechter dwangmiddelen kunnen
worden ingezet jegens personen die weigeren medewerking te verlenen aan de
enquête.4 Dit betekent dat de enquêtecommissie
zelf niet over machtsmiddelen beschikt om nakoming te vorderen. Belangrijk
is ten slotte dat in de praktijk de afwezigheid van een beroepsmogelijkheid
niet op problemen lijkt te stuiten.De consequentie van deze keuze is dat indien tussen een persoon en een
parlementaire enquêtecommissie een verschil van mening ontstaat, de
parlementaire enquêtecommissie beslist of de betrokkene medewerking
moet verlenen. Weigert betrokkene aan de wensen van de commissie gehoor
te geven, dan heeft de enquêtecommissie de keuze via de rechter dwangmiddelen
in te zetten, het openbaar ministerie te verzoeken een strafrechtelijke vervolging
te starten, dan wel beide procedures tegelijk in te stellen. Uiteraard kan
de enquêtecommissie ook berusten in de weigering. Het is uiteindelijk
aan de strafrechter in het kader van de strafvervolging om te beslissen of
betrokkene zijn medewerking mocht weigeren.Uiteraard kan een persoon altijd door middel van een kort geding de burgerlijke
rechter benaderen indien hij meent dat hij ten onrechte verplicht wordt tot
medewerking aan de enquête. De rechter in kort geding kan een voorlopige
voorziening treffen, inhoudende een verbod voor de enquêtecommissie
een bepaalde bevoegdheid uit te oefenen. Aangenomen mag echter worden dat
de burgerlijke rechter zich hier terughoudend zal opstellen.Geen mogelijkheid op te treden tegen beweringen in rapportVanwege de in artikel 71 van de Grondwet neergelegde parlementaire immuniteit
is het voor personen die betrokken worden bij een parlementaire enquête
niet mogelijk de enquêtecommissie of haar leden aansprakelijk te stellen
voor reputatie- of andere schade die zij oplopen wegens vermeende onjuistheden
of valse beschuldigingen in het rapport van de enquêtecommissie. Van
enkele zijden is de vraag opgeworpen of het wel van deze tijd is dat burgers
geen mogelijkheid hebben op te komen tegen rapportages van de enquêtecommissies
die hun aanmerkelijke schade zouden berokkenen en waarvan uiteindelijk in
een gerechtelijke procedure zou kunnen worden vastgesteld dat ze onjuist dan
wel onrechtmatig zijn.1 Anderen zijn er echter
geen voorstander van de parlementaire onschendbaarheid voor de leden van de
enquêtecommissie op te heffen.2Ook de indieners menen dat de parlementaire onschendbaarheid van de leden
van de commissie gehandhaafd dient te blijven. Zij menen dat de parlementaire
onschendbaarheid een groot goed is. Een Kamerlid moet vrij zijn zijn opvattingen
te verkondigen, zonder het risico te lopen om voor de inhoud daarvan in rechter
ter verantwoording te worden geroepen. Dit dient ook voor de leden van een
enquêtecommissie te gelden. Parlementaire onschendbaarheid betekent
vanzelfsprekend geen vrijbrief voor een enquêtecommissie. Natuurlijk
bestaat er een zorgplicht voor de enquêtecommissie om haar onderzoek
naar behoren te doen. Bij haar werkwijze zal zij bijvoorbeeld hoor en wederhoor
moeten toepassen, zonder vooringenomenheid te werk moeten gaan, niet mogen
afgaan op de verklaring van één getuige, etcetera. De professionaliteit
van de enquêtecommissie dient als uitgangspunt te gelden.Terzijde wordt opgemerkt dat personen wel kunnen optreden tegen beweringen
die zijn gedaan in onderzoeksrapporten die externe bureaus in opdracht van
de enquêtecommissie op eigen naam hebben verricht. De parlementaire
onschendbaarheid strekt zich niet uit tot deze externe rapporten. In paragraaf 11.2.
wordt uitgebreid bij dit onderwerp stilgestaan. De personen die tijdens een
enquête worden gehoord, kunnen zich evenmin beroepen op de parlementaire
onschendbaarheid. Voor hen geldt echter een specifieke regeling om onder meer
gerechtelijke vervolging te voorkomen voor hetgeen zij voor de enquêtecommissie
verklaren. Dit onderwerp komt in paragraaf 8.3. aan de orde.HOOFDSTUK 6 DE VERSCHONINGSGRONDEN6.1. InleidingIn de praktijk van de parlementaire enquête wordt zelden een beroep
gedaan op een verschoningsgrond en bestaan er ook zelden problemen over. Toch
is dit een onderdeel van het enquêterecht dat in de literatuur relatief
veel aandacht krijgt. De discussie over de verschoningsgronden betreft een
afweging van belangen; het belang van waarheidsvinding door de enquêtecommissie
dient tegenover andere belangen te worden afgewogen. Het voorliggende wetsvoorstel
voorziet in een uitbreiding van het aantal verschoningsgronden, zonder de
bestaande verschoningsrechten wezenlijk te veranderen. Nieuw in het wetsvoorstel
is dat expliciet is geregeld dat alle verschoningsgronden tijdens het gehele
proces van de enquête gelden. Daarnaast zijn de verschoningsgronden
in één hoofdstuk in het wetsvoorstel bijeengebracht en zijn
zij eenduidig gemaakt.6.2. Het karakter van de verschoningsgrondenAnders dan in de huidige Wet op de Parlementaire Enquête zijn alle
verschoningsgronden in dit wetsvoorstel als verschoningsrechtengeformuleerd. Dit betekent dat derden op grond van het wetsvoorstel
niet verplicht zijn zich te verschonen, maar dat zij in bepaalde gevallen
het recht daartoe hebben. In de huidige Wet op de Parlementaire Enquête
kunnen worden onderscheiden enerzijds verboden tot verhoor en anderzijds «echte»
verschoningsrechten. Zo is het de enquêtecommissie op grond van de huidige
Wet op de Parlementaire Enquête verboden te vragen naar de opvattingen
(«gevoelens») die binnen de ministerraad dan wel binnen andere
colleges zijn geuit.1 De enquêtecommissie
mag het onderwerp dus niet ter sprake brengen. Daarnaast bevat de huidige
Wet op de Parlementaire Enquête «echte» verschoningsrechten:
het«ondernemingsbelang» en het «beroepsgeheim» (voor
vertrouwensfuncties) zijn rechten in de eigenlijke zin des woords. Personen
die verplicht worden tot medewerking kunnen zich op deze rechten beroepen,
maar zijn hier niet toe verplicht.De initiatiefnemers menen dat er voor de enquêtecommissie geen verboden
tot het vragen van specifieke informatie dienen te gelden. De enquêtecommissie
kan in principe over alles vragen stellen wat binnen de taakomschrijving valt.
Het is naar het oordeel van de initiatiefnemers aan de personen die verplicht
worden tot medewerking om aan te geven, dat zij niet bereid zijn bepaalde
informatie te verstrekken, op gronden aan de wet ontleend. De indieners hebben
wel overwogen of voor de gronden «belang van de Staat» en «het
geheim van de ministerraad», die onderstaand ter sprake zullen komen
(zie paragraaf 6.3, onderscheidenlijk 6.4), vanwege het karakter van
deze verschoningsgronden niet een verplichting tot verschoning zou moeten
bestaan. Daarvoor is niet gekozen. Als gezegd betreft dit een verantwoordelijkheid
van betrokkene. Indien een minister aan de enquêtecommissie informatie
verstrekt over de beraadslagingen binnen de ministerraad of als die verstrekking
door anderen in strijd met het belang van de Staat wordt geoordeeld, mag de
commissie deze informatie overigens wel gebruiken. Dat is ook de huidige opvatting.2In bepaalde gevallen zal een beroep op een verschoningsgrond door de enquêtecommissie
afgewend kunnen worden, bijvoorbeeld door een verhoor in afwezigheid van beeld-
en geluidsregistraties te laten plaatsvinden (artikel 11, tweede lid) of een
besloten zitting te houden (artikel 12). Voor zover geen sprake is van een
verhoor, zal betrokkenen gevraagd kunnen worden de schriftelijke inlichtingen
of documenten vertrouwelijk te verstrekken.6.3. Het belang van de StaatDe (gewezen) ministers, (gewezen) staatssecretarissen en personen die
werkzaam zijn of geweest ten behoeve van een onder de Staat vallend orgaan
kunnen door de enquêtecommissie gevraagde inlichtingen weigeren, als
zij van oordeel zijn dat het verschaffen daarvan in strijd is met het belang
van de Staat. Ook de huidige Wet op de Parlementaire Enquête kent deze
verschoningsgrond.1Relatie met artikel 68 van de GrondwetDe verschoningsgrond «belang van de Staat» staat in directe
relatie met artikel 68 van de Grondwet. Dit artikel luidt als volgt: «De
ministers en de staatssecretarissen geven de kamers elk afzonderlijk en in
verenigde vergadering mondeling of schriftelijk de door een of meer leden
verlangde inlichtingen waarvan het verstrekken niet in strijd is met het belang
van de staat». Wat onder het belang van de Staat moet worden verstaan,
valt in abstracto niet aan te geven. In de praktijk worden slechts in uitzonderlijke
omstandigheden inlichtingen geweigerd met een beroep op het belang van de
Staat. In een notitie van 21 januari 2002 is de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties uitgebreid op de reikwijdte van artikel 68 van
de Grondwet ingegaan.2 In deze notitie wordt
een aantal aspecten genoemd die een rol spelen bij de beantwoording van de
vraag, in welke gevallen het belang van de Staat zich kan verzetten tegen
verstrekking van de gevraagde inlichting dan wel slechts toelaat de inlichtingen
vertrouwelijk te verstrekken.3 De notitie is
onverminderd actueel en kan ook bij toekomstige enquêtes als beoordelingskader
dienen.In haar brief aan de Tweede Kamer van 3 november 20054 gaat de Commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête,
bestaande uit de initiatiefnemers van onderhavig wetsvoorstel, op verzoek
van het presidium van de Tweede Kamer, ook in op artikel 68 van de Grondwet.
Aanleiding voor het verzoek was het rapport van de Tijdelijke Commissie Infrastructuurprojecten
waarin aanbevelingen worden gedaan over de informatievoorziening aan het parlement.
De Commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête constateert
in haar brief dat artikel 68 de verplichting van bewindslieden om op verzoek
aan de kamers inlichtingen te verstrekken, afdoende regelt. De commissie benadrukt
in haar brief dat de informatie alleen kan worden geweigerd met een beroep
op het belang van de Staat en dat van schending van dit belang niet snel sprake
is. De vraag in welke gevallen wel sprake kan zijn van schending van dit belang,
laat zich niet precies beantwoorden, aldus de commissie in haar brief. Wel
blijkt uit de grondwetsgeschiedenis en uit de staatsrechtelijke praktijk dat
een aantal aspecten een rol speelt bij de beantwoording van bedoelde vraag.
De commissie citeert uit de eerder vermelde notitie van de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties: «In het algemeen kan wel worden gesteld
dat het geheel niet verstrekken van informatie
alleen aan de orde kan zijn indien de eenheid van de Kroon of de veiligheid
van de staat in het geding is, indien de informatie vertrouwelijk verstrekte
bedrijfsgegevens of bijzondere persoonsgegevens betreft, dan wel persoonlijke
beleidsopvattingen, inclusief opvattingen van bewindspersonen, in stukken
voor intern beraad betreft. Ook indien deze belangen in het geding zijn, geldt
dat de gevraagde informatie, met uitzondering van informatie die de eenheid
van de Kroon of de eenheid van het regeringsbeleid in gevaar zou kunnen brengen,
vaak wel vertrouwelijk kan worden verstrekt. Dat geldt ook voor privacygevoelige
informatie en informatie waarop een geheimhoudingsverplichting rust. Een internationale
geheimhoudingsbepaling kan afhankelijk van de strekking van die bepaling wel
aan het vertrouwelijk informeren van het parlement in de weg staan.»5 Deze lijn is ook van toepassing bij een parlementaire
enquête.Een onder de Staat vallend orgaanDe mogelijkheid de verschoningsgrond «belang van de Staat»
in te roepen staat als gezegd open voor alle personen die werkzaam zijn bij
een tot de Staat behorend orgaan. Onder de term «tot de Staat behorend
orgaan» worden naast de ministeries begrepen alle Hoge Colleges van
Staat, de Nationale ombudsman, alle adviescolleges, alle toezichthouders en
alle zelfstandige bestuursorganen op centraal niveau. In paragraaf 5.3.
is daar reeds op ingegaan. Er wordt op gewezen dat deze instanties niet onder
de (volledige) ministeriële verantwoordelijkheid vallen. Niettemin moet
naar het oordeel van de initiatiefnemers ook aan functionarissen van deze
colleges het recht toekomen zich op het belang van de Staat te beroepen. In
paragraaf 5.3. is reeds op de motivatie hiervoor ingegaan.De Eerste en Tweede Kamer zijn ook onder de Staat vallende organen. De
leden van de beide Kamers kunnen zich derhalve op grond van dit wetsvoorstel
eveneens beroepen op het belang van de Staat. In de praktijk zal dit beroep
slechts in uitzonderlijke gevallen gedaan kunnen worden. Te denken valt hier
aan leden van de commissie van de Tweede Kamer voor de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten
ten aanzien van informatie die zij in het kader van die commissie hebben verkregen. Bevestiging van een beroep op het belang van de StaatOp grond van dit wetsvoorstel kan net als op grond van de huidige Wet
op de Parlementaire Enquête verlangd worden dat een beroep op het belang
van de Staat – voor zover hierop een beroep wordt gedaan door een ander
dan een minister in functie – wordt bevestigd. Doet een staatssecretaris
of een persoon die ten behoeve van een minister werkzaam is of is geweest
een beroep op het belang van de Staat, dan kan de gegrondheid van het beroep
worden bevestigd of ontkend door de minister ten behoeve van wie zij werkzaam
zijn (geweest). Indien het een gewezen minister of een gewezen staatssecretaris
betreft om zaken, die betrekking hebben op de tijd van hun ambtsvervulling,
dan geschiedt de bevestiging of ontkenning door de minister-president. Voor
de overige personen, die niet werkzaam zijn of werkzaam zijn geweest ten behoeve
van een minister, bijvoorbeeld ambtenaren werkzaam bij een zelfstandig bestuursorgaan,
geschiedt de bevestiging of ontkenning door de minister die het aangaat.Voor de staatssecretaris die in functie is, is in de huidige Wet op de
Parlementaire Enquête overigens geen specifieke verschoningsgrond «belang
van de Staat» opgenomen. In de literatuur wordt wel gesteld dat de staatssecretaris
beschouwd dient te worden als een ambtenaar in de zin van artikel 20, tweede
lid.1 Dit zou betekenen dat de Kamer of de verenigde
vergadering de bevoegdheid heeft te verlangen dat de gegrondheid van het inroepen
door de staatssecretaris van de verschoningsgrond «belang van de Staat»
wordt bevestigd door de minister. In het wetsvoorstel wordt dit expliciet
neergelegd: de bevestiging van een beroep op het belang van de Staat door
de staatssecretaris dient gegeven te worden door de minister (artikel 19,
tweede lid, van het wetsvoorstel).Verzoek van enquêtecommissieHet is op grond van dit wetsvoorstel de enquêtecommissie zelf die
kan verlangen dat de gegrondheid van een beroep op het belang van de Staat
wordt bevestigd of niet. Dit is een wijziging ten opzichte van de huidige
Wet op de Parlementaire Enquête op grond waarvan uitsluitend de Kamer
of, in het geval de enquête is ingesteld door de verenigde vergadering,
de verenigde vergadering kan verlangen dat de gegrondheid van het inroepen
van de verschoningsgrond wordt bevestigd.2 De
initiatiefnemers achten het vanuit het oogpunt van slagvaardigheid van de
enquêtecommissie gewenst dat deze zelfstandig om bevestiging kan vragen.Geen mogelijkheid van bevestiging door een derde bij beroep
door ministerTen aanzien van ministers die in functie zijn en die een beroep doen op
het «belang van de Staat» bestaat niet de mogelijkheid om de gegrondheid
van dit beroep te laten bevestigen door een derde. Dit is conform de huidige
Wet op de Parlementaire Enquête. Het is de algemene opvatting dat het
staatsrechtelijk bezien niet wenselijk is een (externe) instantie aan te wijzen
die beslist over een geschil tussen de Tweede Kamer en een bewindspersoon
over de nakoming van de inlichtingenplicht ex artikel 68 van de Grondwet.1 De  initiatiefnemers delen dit standpunt.2 Een minister zal overigens in de praktijk uitsluitend
een beroep op het belang van de Staat kunnen doen, indien dit vooraf in de
ministerraad is besproken.3Het is de primaire verantwoordelijkheid van de minister om te beoordelen
of de verstrekking van de inlichtingen in strijd is met het belang van de
Staat. Indien de Kamer meent dat de minister ten onrechte een beroep doet
op het belang van de Staat, kan zij hieraan politieke consequenties verbinden.
Dit geldt zowel tijdens enquêtes, als daarbuiten.6.4. Het «geheim» van de ministerraadDe eenheid van de ministerraadOp grond van artikel 45, derde lid, van de Grondwet bevordert de ministerraad
de eenheid van het algemeen regeringsbeleid. Het artikel regelt de verhouding
tussen de ministerraad en de afzonderlijke ministers. Het houdt in dat de
ministers een eenheid behoren te vormen naar buiten en aan door de ministerraad
ingenomen standpunten gebonden zijn. Naar buiten toe presenteert de ministerraad
zich met één stem. Dit betekent onder meer dat in de ministerraad
bestaande verschillen van mening tussen ministers moeten worden beslecht.
Dit beginsel wordt wel omschreven als de homogeniteit van de ministerraad.
Het beginsel van homogeniteit van de ministerraad is sinds 1848 toen de ministeriële
verantwoordelijkheid in de Grondwet werd geïntroduceerd als ongeschreven
recht in ons staatsrecht aanwezig.4Ter bescherming van de eenheid van het algemeen regeringsbeleid bestaat
een geheimhoudingsplicht ten aanzien van hetgeen in de vergadering van de
ministerraad wordt besproken of geschiedt. Dit betreft echter geen wettelijke
geheimhoudingsverplichting. De geheimhoudingsplicht is neergelegd in artikel
26 van het Reglement van Orde van de ministerraad.5
Het eerste lid van dit artikel bepaalt dat er een geheimhoudingsplicht bestaat
ten aanzien van hetgeen ter vergadering besproken wordt of geschiedt. De geheimhoudingsplicht
is niet absoluut. Op grond van het tweede lid van artikel 26 bestaat de geheimhoudingsplicht
niet voor zover de raad of de minister-president namens de raad ontheffing
van de geheimhouding verleent of voor zover uitvoering van besluiten dit nodig
maakt, dan wel de aard en omstandigheden van een besluit bekendmaking daarvan
vorderen.Bij de opstelling van het wetsvoorstel hebben de initiatiefnemers het
belang van de eenheid van het regeringsbeleid afgewogen tegen het belang van
informatievergaring door de enquêtecommissie. De initiatiefnemers menen
dat de eenheid van het regeringsbeleid een belangrijk beginsel betreft dat
zijn vertaling dient te krijgen in de Wet op de Parlementaire Enquête.
Er ligt naar het oordeel van de indieners een algemene verantwoordelijkheid
voor alle staatsorganen, derhalve ook voor het parlement, om het beginsel
van eenheid van het regeringsbeleid in algemene zin te beschermen. Voorkomen
dient te worden dat de vrije gedachtewisseling binnen de ministerraad in gevaar
komt. Daarom is in dit het wetsvoorstel in artikel 20 een regeling opgenomen
die het belang van de vertrouwelijkheid en daarmee van de eenheid
van de ministerraad beschermt. Het is naar het oordeel van de initiatiefnemers
echter bepaald niet zo dat in alle gevallen de eenheid van het regeringsbeleid
in gevaar wordt gebracht, indien informatie over beraadslagingen binnen de
ministerraad naar buiten wordt gebracht. Zij menen dan ook dat de ministerraad
en/of de minister-president materieel dienen te toetsen of op deze verschoningsgrond
in redelijkheid een beroep dient te worden gedaan. De regeling in dit wetsvoorstel
over het geheim van de ministerraad is enigszins gewijzigd ten opzichte van
de huidige regeling. Naar zijn strekking komen beide regelingen echter overeen.Hoofdlijnen verschoningsrechtDe ministers en staatssecretarissen kunnen zich op grond van dit wetsvoorstel
gelet op het voorgaande beroepen op «het geheim van de ministerraad».
Dit komt er in hoofdlijnen op neer dat zij niet verplicht zijn om informatie
te verstrekken over de beraadslagingen binnen
de ministerraad. De informatie over de in de ministerraad gevallen besluiten en de gronden die
daaraan ten grondslag lagen, dient wel aan een enquêtecommissie verstrekt
te worden. Dit is uitsluitend anders indien de verstrekking in strijd met
het belang van de Staat is.Documenten met betrekking tot de vergadering van de ministerraadNet als op grond van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête
bestaat er voor de enquêtecommissie op grond van dit wetsvoorstel geen
wettelijk inzagerecht in de notulen van de ministerraad. De indieners van
het wetsvoorstel dat heeft geleid tot de wijziging van de Wet op de Parlementaire
Enquête in 1991 hebben een dergelijk inzagerecht uitdrukkelijk van de
hand gewezen. Daarvan werd afgezien omdat een wettelijk verankerd inzagerecht
in de notulen van de ministerraad naar het oordeel van de indieners tot gevolg
zou hebben dat bewindslieden zich in het kabinetsberaad minder vrij zouden
voelen gedachten naar voren te brengen of uitspraken te doen. Dit zou afbreuk
doen aan de uiteindelijke besluitvorming die na een vrije uitwisseling van
gedachten en gevoelens, tot stand zou moeten kunnen komen.1 De initiatiefnemers van onderhavig wetsvoorstel delen dit standpunt.Dat de parlementaire enquêtecommissie op grond van dit wetsvoorstel
geen inzagerecht heeft, betekent echter niet dat de enquêtecommissie
geen recht heeft op een ander document met betrekking tot een ministerraadvergadering.
Een bewindspersoon is namelijk verplicht de enquêtecommissie desgevraagd
een door de Minister-President ondertekend document te verstrekken, vermeldende
alle in de desbetreffende ministerraad genomen beslissingen en de gronden
waarop deze rusten. Dat dit document niet alleen de beslissingen, maar ook
de gronden waarop de beslissingen rusten dient te bevatten, is overigens een
wijziging ten opzichte van het huidige artikel 21, tweede lid, van de Wet
op de Parlementaire Enquête, op basis waarvan een uittreksel verstrekt
dient te worden die alleen de beslissingen dient te bevatten. Dat het document
ook de gronden dient te bevatten, betekent voor de praktijk dat een nieuw
document gemaakt zal moeten worden, specifiek voor de enquêtecommissie.
Aan de besluitenlijsten van de ministerraad zullen immers de gronden toegevoegd
moeten worden.Op verzoek van de enquêtecommissie kan de ministerraad op grond
van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête ook besluiten –
in plaats van de door de minister-president ondertekende uittreksel –
de notulen van de ministerraad of gedeelten daarvan te verstrekken. De ministerraad
kan echter op verzoek van de enquêtecommissie anders besluiten en de
commissie op andere wijze schriftelijk informeren over de beraadslagingen
in de ministerraad (artikel 20, tweede lid, onder a). De mogelijkheid
voor de enquêtecommissie om meer te vragen dan uitsluitend het uittreksel
en voor de ministerraad om anders te beslissen is in 1991 in de Wet op de
Parlementaire Enquête opgenomen.1 Het staat
op grond van de huidige regeling ter beslissing van de ministerraad of hij
hetzij de (gedeeltelijke) notulen, hetzij andere informatie verstrekt. De
enquêtecommissie heeft geen wettelijk recht terzake. Zij kan op grond
van de huidige wet uitsluitend recht doen gelden op een document (uittreksel)
met de in de ministerraad genomen beslissingen. Omdat het niet mogelijk is
de enquêtecommissie een afdwingbaar recht op dit punt te geven, is er
in dit wetsvoorstel niet voor gekozen de mogelijkheid om «anders te
beslissen» op te nemen. Dit neemt niet weg dat een ministerraad er ook
onder het voorliggende wetsvoorstel op verzoek van de enquêtecommissie
altijd toe kan besluiten om bijvoorbeeld de notulen van de ministerraad te
verstrekken. Het is echter niet nodig dit wettelijk te regelen.Mondelinge informatie met betrekking tot de ministerraadEen minister of staatssecretaris is tijdens een verhoor voor de enquêtecommissie
verplicht in ieder geval informatie te verstrekken over de in de ministerraad
gevallen beslissingen en de gronden waarop deze beslissingen berusten. Dit
geldt uiteraard alleen, indien verstrekking van deze informatie niet in strijd
met het belang van de Staat is. Dit is in de lijn met de huidige regeling.In de huidige wet is in aanvulling hierop geregeld dat de enquêtecommissie
de ministerraad kan vragen de geheimhoudingsplicht die aan de leden van de
ministerraad is opgelegd, op te heffen. Hierdoor zou de enquêtecommissie
de mogelijkheid hebben de betrokken minister over meer te vragen dan alleen
de beslissingen die zijn genomen en de motivering daarvoor. De ontheffingsmogelijkheid
is in 1991 in de Wet op de Parlementaire Enquête opgenomen. De indieners
van het desbetreffende wetsvoorstel waren van oordeel dat nu de mogelijkheid
bestond dat de ministerraad een enquêtecommissie meer verstrekt dan
alleen een uittreksel van in de ministerraad gevallen beslissingen, ook de
mogelijkheid aanwezig moet zijn dat de enquêtecommissie deze informatie
kan toetsen aan het inzicht en het geheugen van de betrokken minister.2 De initiatiefnemers van het voorliggende wetsvoorstel
achten het echter niet nodig deze ontheffingsmogelijkheid in dit wetsvoorstel
op te nemen. De enquêtecommissie heeft immers geen recht op een ontheffing,
doch kan uitsluitend een verzoek hiertoe doen. Een dergelijk verzoek behoeft
geen wettelijke grondslag. Op grond van artikel 26, tweede lid, van het Reglement
van orde voor de ministerraad bestaat bovendien al in algemene zin de mogelijkheid
dat de ministerraad of de minister-president een minister ontheffing verleent
van zijn geheimhoudingsplicht.Indien een minister, zonder voorafgaande ontheffing, aan een enquêtecommissie
informatie verstrekt over het verhandelde in de ministerraad, kan de commissie
uiteraard wel kennisnemen van deze informatie. Dat is conform de huidige opvatting.36.5. Het geheim van een collegeberaadTen aanzien van de beraadslagingen in vergaderingen voor andere colleges
dan de ministerraad, bestaat op grond van dit wetsvoorstel eveneens de mogelijkheid
tot verschoning, mits bij wet een geheimhoudingsverplichting is opgelegd.
Dit verschoningsrecht is opgenomen in artikel 21. Te denken valt hier aan
het geheim van een gerechtelijke raadkamer4,
van een besloten staten- of gemeenteraadsvergadering5 en van de raadkamer van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad
van State.6 De initiatiefnemers menen dat het
belang van een vrije gedachtevorming binnen bedoelde colleges zwaarder weegt
dan het belang van de informatievergaring door de enquêtecommissie.
Daarbij zij opgemerkt dat voor de waarheidsvinding binnen deze colleges over
het algemeen minder relevant is hoe de gedachtewisseling binnen deze colleges
precies is verlopen. Wat vooral van belang is, is het uiteindelijke besluit
dat wordt genomen. Tenzij een beroep kan worden gedaan op een verschoningsgrond,
kan de enquêtecommissie wel kennisnemen van het besluit dat door betrokken
colleges wordt genomen. Overigens gaat het hier over het algemeen om openbare
besluiten, zodat niet snel een beroep op een verschoningsgrond gedaan zal
kunnen worden.Net als bij de ministerraad, menen de initiatiefnemers dat het «geheim
van het collegeberaad» niet in alle gevallen absoluut moet zijn. Daarom
bevat het tweede lid van artikel 21 een ontheffingsmogelijkheid voor het desbetreffende
colleges om de informatie desalniettemin te verstrekken. Deze ontheffingsmogelijkheid
is van toepassing voor alle collegeberaden waarvoor een wettelijke geheimhoudingsverplichting
geldt. In het derde lid is echter een uitzondering opgenomen voor rechtelijke
colleges en de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State. Voor deze
organen kan geen sprake zijn van een ontheffing van de geheimhoudingsverplichting.6.6. Het beroepsgeheimNet als onder de huidige Wet op de Parlementaire Enquête is op grond
van dit wetsvoorstel iemand niet verplicht informatie aan de enquêtecommissie
te verstrekken, voor zover betrokkene uit hoofde van zijn ambt of beroep tot
geheimhouding is verplicht en het informatie betreft die hem in die hoedanigheid
is toevertrouwd. Dit is neergelegd in artikel 24 van het wetsvoorstel. Deze
verschoningsgrond wordt in de praktijk veelal aangeduid als «het beroepsgeheim».
Het komt toe aan personen die een specifieke vertrouwensfunctie vervullen.
Het verschoningsrecht wegens beroepsgeheim op grond van de Wet op de Parlementaire
Enquête is van dezelfde omvang als het verschoningsrecht in het strafrechtelijke
en het civiele proces en staat niet ter discussie.Beroepsgroepen die een beroep op de verschoningsgrond
kunnen doenIn de praktijk blijkt niet altijd duidelijkheid te bestaan over welke
beroepsgroepen (in welke gevallen) zich op dit verschoningsrecht kunnen beroepen.
Er is echter niet voor gekozen om in dit wetsvoorstel alle beroepen op te
sommen die zich op deze grond kunnen beroepen. In dat geval bestaat het gevaar
dat bepaalde beroepsgroepen ten onrechte niet in de wet worden gemeld. Aansluiting
wordt daarom gezocht bij de ontwikkelingen op dit punt op andere rechtsgebieden.Er is slechts een beperkt aantal beroepsgroepen, dat zich op de verschoningsgrond
kan beroepen. In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel dat tot de
Enquêtewet van 1850 leidde, werden alleen de geneesheren en geestelijken
genoemd die onder de reikwijdte van de verschoningsgrond zouden vallen.1 In het strafprocesrecht zijn naast de arts en de geestelijke,
ook de notaris en de advocaat algemeen erkend. Ook andere geneeskundige beroepsgroepen
zullen met succes een beroep op deze verschoningsgrond kunnen doen. Hier valt
te denken aan de apotheker, de vroedvrouw en de verpleegkundige. Daarnaast
is het verschoningsrecht van de journalist in beperkte zin aanvaard. In het
zogenaamde Goodwin-arrest2 heeft het Europese
Hof voor de Rechten van de Mens uitgesproken dat een tot de journalist gericht
bevel om zijn bronnen te onthullen in beginsel strijdig is met artikel 10
van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. In een democratische
samenleving dient de persvrijheid voorop te staan. Alleen zwaarwegende eisen
van algemeen belang kunnen zo’n bevel rechtvaardigen. De Hoge Raad redeneert
in dezelfde zin.1 Niet verschoningsgerechtigd
zijn onder meer de politieambtenaar, de registeraccountant en de belastingadviseur.Bij nota van wijziging is de verschoningsgrond van het huidige artikel
19 Wet op de Parlementaire Enquête, dat zich in eerste instantie beperkte
tot het verstrekken van informatie tijdens een verhoor, uitgebreid met een
verschoningsgrond voor schriftelijke informatie. Voor het overige is artikel
19 Wet op de Parlementaire Enquête sinds 1850 niet inhoudelijk gewijzigd.2 Ook met onderhavig wetsvoorstel is geen inhoudelijke
wijziging aangebracht in deze verschoningsgrond. Duidelijk is gemaakt dat
de verschoningsgrond bij elke bevoegdheidsuitoefening door de enquêtecommissie
kan worden ingeroepen.Opgemerkt wordt dat ook ambtenaren werkzaam bij een onder de Staat vallend
orgaan onder omstandigheden een beroep op de verschoningsgrond kunnen doen.
Het beroep zal slechts in uitzonderlijke gevallen kunnen slagen, namelijk
in die situatie dat sprake is van een vertrouwelijke relatie met een ambtenaar
of andere persoon. Te denken valt bijvoorbeeld aan een vertrouwenspersoon
integriteit of een persoon werkzaam bij een meldpunt klokkenluider.6.7. Het geheim van bedrijfs- en fabricagegegevensDe opneming in 1850 van het verschoningsrecht voor bedrijfsgeheimen werd
nauwelijks gemotiveerd. De wetgever zag het verschoningsrecht van het huidige
artikel 18 van de Wet op de Parlementaire Enquête alleen in de economische
sfeer: de broodwinning, zelfstandig of in dienst van een ander, en de inkomensen
vermogenspositie mocht niet door nijpende enquêtevragen in gevaar worden
gebracht.3 Bij de wijziging van de Wet op de
Parlementaire Enquête in 1991 is artikel 18 gewijzigd. De wijziging
strekte er toe artikel 18 als een relatieve in plaats van een absolute grond
te formuleren. Gesproken wordt sindsdien over «onevenredige» schade:
het belang van de waarheidsvinding dient afgewogen te worden tegen de te verwachten
schade voor het bedrijf. Daarnaast werd met de wijziging buiten twijfel gesteld
dat het artikel ook betrekking heeft op het geven van inzage in bescheiden
en dat het artikel ook voor (oud-)werknemers geldt.De kritiek op dit verschoningsrecht is thans dat het alleen betrekking
heeft op de eigen bedrijfsgeheimen.4De initiatiefnemers achten deze kritiek terecht. Zij achten het ongewenst
indien vertrouwelijke fabricagegegevens die niet verkregen kan worden bij
het betrokken bedrijf zelf, wel verkregen kunnen worden bij een andere persoon
of instanties die deze gegevens bijvoorbeeld om contractuele redenen of vanwege
een keuring in handen heeft. Daarom bevat dit wetsvoorstel in artikel 22 een
algemeen verschoningsrecht voor geheime bedrijfs- en fabricagegegevens of
anderszins bedrijfsvertrouwelijke en concurrentiegevoelige informatie van
een onderneming. Het verschoningsrecht is net als thans evenwel niet absoluut:
het belang van vertrouwelijkheid dient zwaarder te wegen dan het belang van
informatievergaring door de commissie.De initiatiefnemers realiseren zich dat een relatieve verschoningsgrond
in de praktijk voor onduidelijkheden kan zorgen. De enquêtecommissie
kent immers vooraf niet de bedrijfs- of fabricagegevens waarover zij nadere
informatie wenst. Een goede afweging is dan niet in alle gevallen te maken.
Een relatieve verschoningsgrond heeft echter de voorkeur boven een absolute
verschoningsgrond op basis waarvan geen enkele informatie over vertrouwelijke
bedrijfs- of fabricagegevens aan de enquêtecommissie verstrekt hoeft
te worden. De praktijk zal hier zijn weg moeten vinden. Indien een persoon
voor de enquêtecommissie volhardt in een weigering om vertrouwelijke
gegevens over een bedrijf te verstrekken, terwijl de enquêtecommissie
meent dat deze wel verstrekt dienen te worden, zal de enquêtecommissie
hetzij in de weigering kunnen berusten dan wel de rechter kunnen verzoeken
om dwangmiddelen in te zetten of aangifte kunnen doen bij het openbaar ministerie.
In de laatste gevallen zal de rechter uiteindelijk over de aanwezigheid van
het verschoningsrecht oordelen.6.8. De persoonlijke levenssfeerDe wetgever van 1850 ging er van uit dat een parlementaire enquête
alleen over zaken zou gaan. Het hoeft vanuit die optiek niet te verbazen dat
deze wet uitsluitend een verschoningsrecht voor bedrijfsgegevens bevatte,
en niet voor informatie die de persoonlijke levenssfeer betreft. Daarnaast
is uiteraard van belang dat eerst in de loop van de vorige eeuw de eerbiediging
van de persoonlijke levenssfeer als een van de grondslagen van onze rechtsorde
werd beschouwd.In principe gaan parlementaire enquêtes nog steeds over zakelijke
aangelegenheden. Dit neemt niet weg, dat hierin ook onderwerpen aan bod kunnen
komen die privacygevoelig zijn. De initiatiefnemers achten het ter bescherming
van de persoonlijke levenssfeer van personen die medewerking verlenen aan
een enquête, gewenst dat deze in beginsel niet verplicht zijn privacygevoelige
informatie te verstrekken. Het grondrecht op persoonlijke levenssfeer is zo
fundamenteel, dat dit recht onder omstandigheden zwaarder kan wegen dat het
belang van waarheidsvinding door de enquêtecommissie. Daarom bevat het
wetsvoorstel een verschoningsgrond op de persoonlijke levenssfeer. De huidige
Wet op de Parlementaire Enquête bevat geen specifieke regeling op dit
punt. Er kan echter vanuit worden gegaan dat personen zich in bepaalde gevallen
ook onder de huidige wet met een beroep op artikel 8 van het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens en artikel 10 van de Grondwet kunnen onthouden
van het verstrekken van inlichtingen die de persoonlijke levenssfeer betreffen.
Artikel 8c van de Wet bescherming persoonsgegevens komt in het vizier zodra
er sprake is van verwerking van tot personen herleidbare gegevens.Net als de verschoningsgrond voor geheime bedrijfs- en fabricagegegevens
is de verschoningsgrond op de persoonlijke levenssfeer een relatieve verschoningsgrond:
het belang van de privacy dient te worden afgewogen tegen het belang van de
waarheidsvinding. In bepaalde gevallen zal dus wel informatie die tot de persoonlijke
levenssfeer behoort aan de parlementaire enquêtecommissie verstrekt
moeten worden.Door deze verplichting wordt, zodra het persoonsgegevens betreft, inbreuk
gemaakt op het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer zoals
opgenomen in artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(EVRM) en artikel 10 van de Grondwet. Is de inbreuk echter in overeenstemming
met de beperkingclausules van deze artikelen, dan leidt deze niet tot schending
van het recht op de persoonlijke levenssfeer. Artikel 10, eerste lid, van
de Grondwet vereist een wettelijke basis voor de inbreuk. Hiervan is met dit
wetsvoorstel sprake. Artikel 8, tweede lid, EVRM stelt dat er sprake moet
zijn van een legitiem doel. De te maken inbreuk moet voorts voorzienbaar en
toegankelijk zijn voor de burger en bovendien noodzakelijk in de democratische
samenleving. Voor wat betreft de kenbaarheid van de inbreuk biedt dit wetsvoorstel
een gerede grondslag. De noodzaak van de beperking dient te worden aangetoond
met een dringend maatschappelijk belang. Dat belang is in casu gelegen in
het belang van de waarheidsvinding. Het gekozen middel moet tenslotte proportioneel
zijn ten opzichte van het te bereiken doel. Uitsluitend wanneer het belang
van de waarheidsvinding door de parlementaire enquêtecommissie
zwaarder weegt dan de privacy, dient de informatie verstrekt te worden. Van
belang is dat er geen minder vergaande middelen zijn om het doel te bereiken.
Bovendien dat het middel passend is in de gegeven situatie. Ten slotte is
relevant dat per concrete casus de afweging zal worden gemaakt door de enquêtecommissie.
Deze afweging is bovendien toetsbaar door de rechter zodat rechtsbescherming
verzekerd is. Aan de vereisten van artikel 8 EVRM wordt in dit wetsvoorstel
aldus voldaan.HOOFDSTUK 7 MAATREGELEN BIJ NIET-MEDEWERKING AAN DE PARLEMENTAIRE
ENQUÊTE7.1. InleidingIn deze toelichting is al eerder opgemerkt dat personen aan wie gevraagd
wordt medewerking te verlenen aan een parlementaire enquête, deze medewerking
in de praktijk over het algemeen zonder meer verlenen. Voor zover bekend,
is nog nooit een getuige op verzoek van een parlementaire enquêtecommissie
gegijzeld, omdat hij weigerde medewerking te verlenen. Slechts ten aanzien
van één weigerachtige getuige heeft een strafrechtelijke vervolging
plaatsgevonden.1 Dit neemt niet weg dat het gewenst
en noodzakelijk is dat de enquêtecommissie passende middelen ten dienste
staan om medewerking aan een enquête af te dwingen en dat er passende
sancties bestaan voor het geval personen medewerking weigeren. Indien bevoegdheden
worden toegekend, dan moet ook de mogelijkheid bestaan om deze af te dwingen.
Niet uitgesloten is immers dat dergelijke middelen in het vervolg wel nodig
zullen zijn. Daarnaast is van belang dat van de mogelijkheid van het inzetten
van dwangmiddelen en van strafrechtelijke vervolging een preventieve werking
uitgaat. Verondersteld mag worden dat door het bestaan van de mogelijkheid
van dwangmiddelen en strafrechtelijke sanctionering, derden eerder bereid
zijn om medewerking aan een enquête te verlenen. Dat slechts eenmaal
een strafrechtelijke vervolging heeft plaatsgevonden en nooit dwangmiddelen
zijn ingezet, kan immers mede te danken zijn aan het bestaan van de beschikbare
sancties en dwangmiddelen.Als iemand niet voldoet aan een vordering van een enquêtecommissie
medewerking te verlenen aan de enquêtecommissie en de commissie hierin
niet wenst te berusten, staan voor de commissie op grond van dit wetsvoorstel
net als onder de huidige Wet op de Parlementaire Enquête twee mogelijkheden
open: zij kan dwangmiddelen inroepen of aangifte doen bij het openbaar ministerie.
Onder dwangmiddelen worden over het algemeen verstaan instrumenten die er
toe strekken te bewerkstelligen dat betrokkenen alsnog aan hun verplichtingen
voldoen. Bij een strafrechtelijke vervolging staat het punitieve karakter
voorop. Uiteraard gaat als gezegd van de strafbaarstelling van niet-medewerking
aan de enquête ook een preventieve werking uit. In dit hoofdstuk wordt
ingegaan op de maatregelen die de enquêtecommissie ten dienste staan
als iemand aan een enquête geen medewerking wil verlenen. Onderstaand
zal eerst worden ingegaan op de dwangmiddelen en vervolgens op de mogelijkheid
van strafrechtelijke vervolging.Het wetsvoorstel laat de enquêtecommissie in beginsel de vrijheid
te kiezen of en welke dwangmiddelen zij wenst in te zetten. Het wetsvoorstel
laat voorts de mogelijkheid open dat twee dwangmiddelen gelijktijdig worden
ingezet. Daarnaast bestaat wettelijk de mogelijkheid dat een strafrechtelijke
vervolging wordt ingesteld naast of zonder dat vooraf dwangmiddelen zijn ingezet.
Het is dus niet zo dat sprake is van een wettelijke rangorde tussen dwangmiddelen
onderling, danwel van een rangorde tussen dwangmiddelen enerzijds
en strafrechtelijke vervolging anderzijds. Het ligt echter voor de hand, dat
doorgaans eerst de dwangmiddelen worden ingezet en dan pas de mogelijkheden
van strafrechtelijke vervolging worden bezien.7.2. Dwangmiddelen algemeenHet wetsvoorstel kent een drietal dwangmiddelen. In de eerste plaats kan
de enquêtecommissie conform de huidige Wet op de Parlementaire Enquête
een getuige of deskundige die niet op een verhoor verschijnt via de rechter
met behulp van de «openbare macht» voor haar laten brengen.1 Het inschakelen van de openbare macht houdt in dat de
enquêtecommissie assistentie van de politie verkrijgt. De mogelijkheid
om de openbare macht in te schakelen wordt in het wetsvoorstel uitgebreid
naar de andere bevoegdheden van de enquêtecommissie. Dit betekent dat
als een persoon weigert inzage te geven in bescheiden, danwel medewerking
te verlenen aan het betreden van een plaats, de enquêtecommissie via
de rechter de politie kan inschakelen om te bewerkstelligen dat alsnog kennis
kan worden genomen van de bescheiden, onderscheidenlijk dat alsnog de plaats
kan worden betreden.Nieuw in dit voorstel is voorts dat de enquêtecommissie de bevoegdheid
krijgt aan de rechter te verzoeken om een bevel onder dwangsom op te leggen.
Deze bevoegdheid bestaat zowel ten aanzien van personen die weigeren als getuige
of deskundige op te treden, als ten opzichte van personen die anderszins weigeren
medewerking te verlenen aan de enquête, bijvoorbeeld door te weigeren
inzage in documenten te geven of door te weigeren schriftelijke inlichtingen
aan de commissie te verstrekken.Net als onder de huidige Wet op de Parlementaire Enquête komt de
enquêtecommissie ten slotte de bevoegdheid toe om de rechter te verzoeken
de gijzeling van een weigerachtige getuige of deskundige te gelasten.Dwangmiddelen uitsluitend via de rechterEvenals de huidige Wet op de Parlementaire Enquête, biedt dit wetsvoorstel
de enquêtecommissie geen eigen machtsmiddelen voor het geval een persoon
weigert medewerking te verlenen aan een enquête. Van belang is dat het
inzetten van dwangmiddelen uitsluitend mogelijk is na inschakeling van de
rechter. De enquêtecommissie kan dus niet zelfstandig tot de toepassing
van dwangmiddelen besluiten. Een enquêtecommissie zal altijd de rechter
moeten inschakelen indien zij nakoming door personen van hun verplichtingen
op grond van de Wet op de Parlementaire Enquête verlangt. De initiatiefnemers
hebben deze systematiek gehandhaafd, omdat zij het onwenselijk achten dat
een commissie uit het parlement ten opzichte van burgers zelfstandig dwangmiddelen
kan inzetten. Los daarvan zou het inzetten van eigen machtsmiddelen zich slechts
kunnen ontwikkelen binnen de sfeer van een eigen parlementaire rechtsmacht
zoals de parlementen van de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk bezitten.
De initiatiefnemers realiseren zich overigens dat bestuursorganen op grond
van de Algemene wet bestuursrecht wel de zelfstandige bevoegdheid hebben om
een dwangmiddel op te leggen. Een verschil daarmee is echter, dat tegen besluiten
van deze organen bezwaar en beroep op de bestuursrechter kan worden ingesteld,
terwijl dat niet mogelijk is tegen besluiten van een enquêtecommissie.Bevoegde rechterHet wetsvoorstel legt de bevoegdheid tot het opleggen van dwangmiddelen
neer bij de voorzieningenrechter van de rechtbank ’s-Gravenhage. Het argument om de bevoegdheden tot het opleggen van dwangmiddelen
bij de voorzieningenrechter van de rechtbank ’s-Gravenhage neer te leggen
is in de eerste plaats dat deze rechter ook bevoegd zal zijn indien er een
kort geding tegen de commissie wordt aangespannen. Een andere reden is dat
de burgerlijke rechter ervaring heeft met problematiek rond getuigenverhoren,
daaronder begrepen het doen gijzelen van weigerachtige getuigen. Ten slotte
is voor de voorzieningenrechter gekozen, omdat dit ook aansluit bij de huidige
regeling op basis waarvan de voorzieningenrechter bevoegd is om de gijzeling
op te leggen.7.3. De dwangsomNieuw in dit wetsvoorstel is dat de voorzieningenrechter van de rechtbank ’s-Gravenhage,
ingevolge het voorgestelde artikel 26, op vordering van de enquêtecommissie
een persoon die weigert medewerking te verlenen aan de enquêtecommissie
een bevel onder dwangsom kan opleggen. Het bevel onder dwangsom strekt er
toe dat betrokkene alsnog zijn medewerking aan de enquêtecommissie verleent.
Het bevel kan worden opgelegd ter medewerking aan elke bevoegdheid van de
enquêtecommissie. De initiatiefnemers achten het gewenst dat een enquêtecommissie
ook over een meer eigentijds dwangmiddel beschikt dan de gijzeling. Zij verwachten
dat de dwangsom in bepaalde gevallen effectiever zal kunnen zijn dan de gijzeling
en bovendien dat dit middel minder ingrijpt in de persoonlijke levenssfeer
van betrokkene. Van verschillende zijden is de opneming van dit dwangmiddel
ook bepleit.1 Op het bevel onder dwangsom is
de regeling van de dwangsom in de artikelen 611a e.v. van de Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering van toepassing. Gekozen is voor de term«bevel onder
dwangsom» in plaats van «last onder dwangsom», omdat in
het civiele recht de term «bevel» gebruikelijk is. In het bestuursrecht
wordt de term «last onder dwangsom» gehanteerd.7.4. Inschakeling van de openbare machtHet wetsvoorstel voorziet in de mogelijkheid dat de voorzieningenrechter
de enquêtecommissie machtiging verleent om de openbare macht, dat wil
zeggen de politie, in te schakelen bij de uitoefening van haar bevoegdheden.Ophalen van getuigen en deskundigen voor verhoor door
sterke armIndien personen die opgeroepen zijn voor een getuigen- of deskundigenverhoor
niet verschijnen, kunnen deze op grond van het wetsvoorstel (artikel 27) met
behulp van de politie worden opgehaald voor het verhoor. Het huidige artikel
13 van de Wet op de Parlementaire Enquête kent ook deze mogelijkheid.
Dat artikel spreekt evenwel over «het verlenen van een bevel tot medebrenging».
Ook het Wetboek van Strafvordering hanteert die terminologie.2 In dit wetsvoorstel is de term «openbare macht» gebruikt.
Hiermee is geen inhoudelijke wijziging beoogd. Door de hantering van de term «openbare
macht», die ook in andere wetgeving veelvuldig wordt gebruikt, kan in
het wetsvoorstel voor de inschakeling van de politie echter één
term worden aangehouden. Een verschil met de huidige regeling is voorts dat
de machtiging tot het inschakelen van de sterke arm wordt verleend door de
voorzieningenrechter van de rechtbank te ’s-Gravenhage, in plaats van
door de rechter-commissaris. Hiervoor is reeds op deze keuze ingegaan.Kennisnemen van documenten met behulp van de openbare
machtDe situatie kan zich voordoen dat personen niet vrijwillig bereid zijn
medewerking te verlenen aan een verzoek van de enquêtecommissie om kennis
te nemen van onder hen berustende documenten. In die situatie staan de enquêtecommissie
op grond van dit wetsvoorstel twee dwangmiddelen ter beschikking.
In de eerste plaats kan zij de rechter verzoeken een bevel onder dwangsom
op te leggen om te bereiken dat betrokkene alsnog uit eigen beweging inzage
of afschrift verleent van documenten. Op deze mogelijkheid is hiervoor al
ingegaan. Daarnaast kan zij de rechter verzoeken haar machtiging te verlenen
om de politie in te schakelen. In feite zal deze machtiging ook betekenen
dat plaatsen betreden mogen worden. De bevoegdheid documenten in te zien met
de sterke arm komt bijvoorbeeld ook toe aan de Onafhankelijke Post- en Telecom-Autoriteit.1 Zij kan echter zelfstandig tot de inschakeling van de
politie besluiten.Betreden van plaatsen met behulp van de openbare machtOndervindt een enquêtecommissie problemen bij het betreden van een
plaats, dan staat op grond van het wetsvoorstel de mogelijkheid open de rechter
te verzoeken een bevel tot medewerking met ondersteuning van de openbare macht
te verzoeken. Op grond van artikel 5:15, tweede lid, van de Algemene wet bestuursrecht
heeft de toezichthouder zelfstandig de bevoegdheid om zich zo nodig toegang
te verschaffen tot een plaats met behulp van de sterke arm. Ook bijvoorbeeld
de Onderzoeksraad voor Veiligheid komt zelfstandig deze bevoegdheid toe.2 Op grond van dit wetsvoorstel kan enquêtecommissie
uitsluitend door tussenkomst van de rechter door de politie worden ondersteund
bij het betreden van een plaats.7.5. De gijzelingIn het wetsvoorstel is de mogelijkheid van gijzeling van weigerachtige
getuigen en deskundigen gehandhaafd. De initiatiefnemers menen dat in bepaalde
uitzonderlijke gevallen de gijzeling van getuigen en deskundigen nodig kan
zijn. Daarnaast sluit dit dwangmiddel aan bij het strafprocesrecht en het
burgerlijke procesrecht, waarin eveneens de mogelijkheid van gijzeling van
weigerachtige getuigen is opgenomen. Ten slotte achten zij van belang dat
van de mogelijkheid van gijzeling een preventieve werking uit kan gaan. De
regeling van de gijzeling is enigszins gewijzigd ten opzichte van de huidige
regeling. Hier wordt in de artikelgewijze toelichting op ingegaan.7.6. De materiële strafbepalingenPersonen die, hoewel daartoe verplicht, weigeren medewerking te verlenen
aan een enquête kunnen op grond van het Wetboek van Strafrecht strafrechtelijk
worden vervolgd. Op grond van het huidige Wetboek van Strafrecht is reeds
het niet voldoen aan de vorderingen van de enquêtecommissie om op te
treden als getuige of deskundige of om inzage te verlenen in bescheiden strafbaar
gesteld. Artikel 192 van het Wetboek van Strafrecht stelt het opzettelijk
niet voldoen aan enig wettelijke verplichting die een persoon als getuige
of deskundige te vervullen heeft namelijk strafbaar, terwijl op grond van
artikel 192a van het Wetboek van Strafrecht de persoon strafbaar is die opzettelijk
niet voldoet aan de vordering van een parlementaire enquêtecommissie
tot het hebben van inzage in of het nemen van afschrift van bescheiden.In dit wetsvoorstel, dat twee nieuwe bevoegdheden voor de enquêtecommissie
introduceert, worden hieraan toegevoegd de artikelen 192b en 192c van het
Wetboek van Strafrecht. Artikel 192b sanctioneert het niet-voldoen aan een
vordering van een enquêtecommissie om schriftelijke inlichtingen te
verstrekken, terwijl in artikel 192c de niet-medewerking aan het betreden
van een plaats strafbaar wordt gesteld. Daarnaast is op grond van het Wetboek
van Strafrecht het afleggen van een valse verklaring voor de enquêtecommissie
en het omkopen van getuigen en deskundigen om een valse verklaring
af te leggen strafbaar (artikel 207 van het Wetboek van Strafrecht). Dit blijft
met dit wetsvoorstel ongewijzigd.7.7. De strafrechtelijke vervolging volgens het Wetboek
van StrafvorderingAnders dan onder de huidige Wet op de Parlementaire Enquête vindt
de vervolging van weigerachtige personen op grond van dit wetsvoorstel plaats
voor de strafrechter volgens de «normale» regels van het Wetboek
van Strafvordering. De initiatiefnemers menen dat de regeling in de huidige
Wet op de Parlementaire Enquête, waarbij de strafvervolging plaatsvindt
voor de burgerlijke rechter, volgens de regels van het Wetboek van Strafvordering
een archaïsme is. Er bestaat naar het oordeel van de indieners thans
geen grond om voor de vervolging van strafbare feiten die samenhangen met
een parlementaire enquête de burgerlijke rechter bevoegd te verklaren.
Omdat de vervolging van weigerachtige personen plaatsvindt overeenkomstig
de regels van het Wetboek van Strafvordering, bevat dit wetsvoorstel geen
specifieke regeling meer op dit punt.HOOFDSTUK 8 DE VERHOUDING TOT ANDERE PROCEDURES8.1. InleidingDe samenloop van een parlementaire enquête met ander onderzoek is
geen zeldzaamheid. Het grote bereik van het enquêteinstrument leidt
er onvermijdelijk toe dat deze samenloop zich kan voordoen. Parlementaire
enquêtes en strafrechtelijke of bestuurlijke onderzoeken kunnen samenlopen
en op hetzelfde thema betrekking hebben. Het gaat bij parlementaire enquêtes
immers vaak om maatschappelijke misstanden of grootschalige incidenten. Daarvoor
bestaat ook vaak strafrechtelijke belang-stelling. Ook kan het zijn dat er
belangstelling is vanuit de hoek van een bestuurlijke toezichthouder. Een
recent voorbeeld betreft hier de gang van zaken bij aanbestedingen in de bouwsector.
In deze zaak heeft een parlementaire enquête plaatsgevonden, heeft de
Nederlandse Mededingingsautoriteit boetes opgelegd en hebben strafrechtelijke
veroordelingen plaatsgevonden. Een samenloop doet zich regelmatig voor en
zal zich in de toekomst ook voordoen. Daarbij kunnen in beide procedures dezelfde
vragen vanuit verschillend perspectief en met een ander doel aan de orde zijn.De samenloop roept in de praktijk enkele vraagpunten op. Zo wordt wel
de vraag gesteld of parlementair onderzoek voor dient te gaan op ander onderzoek,
dan wel dat juist bijvoorbeeld een strafrechtelijke procedure voorrang dient
te krijgen boven een parlementaire enquête. Daarnaast is een belangrijke
vraag of informatie die aan de parlementaire enquêtecommissie wordt
verstrekt, gebruikt kan worden in een strafrechtelijke procedure, dan wel
in een ander onderzoek, en andersom. Een daarmee verband houdende vraag is
of de enquêtecommissie gehouden kan zijn om aan andere instanties belastende
informatie te verstrekken, bijvoorbeeld aan het openbaar ministerie dat bezig
is met een strafrechtelijk onderzoek. Ten slotte wordt in de literatuur wel
gesteld dat het wenselijk is dat aan derden in een parlementaire enquête
het recht wordt toegekend zich te verschonen, indien medewerking ertoe zou
kunnen leiden dat betrokkene zichzelf of zijn naasten zou blootstellen aan
strafrechtelijke vervolging. Op deze aspecten wordt in dit hoofdstuk ingegaan.
Hier zal alleen worden gesproken over samenloop van een parlementaire enquête
met strafrechtelijk onderzoek. Samenloop met bijvoorbeeld een onderzoek door
de Nederlandse Mededingingsautoriteit of de Onafhankelijke Post- en Telecom-Autoriteit
kan echter overeenkomstige vragen oproepen.8.2. De verhouding tussen parlementair onderzoek
en ander onderzoekHet is alleen aan de Kamer – en dus niet aan de wetgever –
om te bepalen of een parlementaire enquête moet worden gehouden. De
Kamer dient op basis van haar eigen verantwoordelijkheid zelf over de inzet
van haar eigen instrumenten te oordelen. Dit neemt vanzelfsprekend niet weg
dat de Kamer bij haar beslissing een enquête te houden diverse belangen
zal moeten afwegen. Ook achten de initiatiefnemers het vanwege de andersoortige
functie van het strafproces niet bezwaarlijk indien naast een parlementaire
enquête een strafrechtelijk onderzoek plaatsvindt. Zoals in hoofdstuk
2 is aangegeven heeft de parlementaire enquête als belangrijkste functie
de waarheidsvinding. Hij strekt expliciet niet tot het vaststellen van schuld
aan strafbare feiten of aansprakelijkheid. De enquête heeft derhalve
een geheel andere functie dan een strafrechtelijke vervolging. Bij een strafrechtelijke
vervolging staat immers juist de schuldvraag voorop. Het doel van het onderzoek
is dus anders. De parlementaire enquête is niet gericht op het ontstaan
van rechtsgevolgen. Beide vormen van onderzoek kunnen in de ogen van de commissie
daarom heel goed parallel naast elkaar plaatsvinden. Dat dit geen knelpunt
behoeft te zijn bewijst de geschiedenis. Er is in het verleden vaak sprake
geweest van samenloop van parlementair onderzoek of enquêteonderzoek
enerzijds en justitieel of ander onderzoek anderzijds. Ten tijde van de parlementaire
enquête bouwsubsidies was tegelijkertijd sprake van een justitieel oriënterend
feitenonderzoek en drie eigenstandige onderzoeken van de staatssecretaris
van Volkshuisvesting. Ook ten tijde van de parlementaire enquête vliegramp
Bijlmermeer vond er onderzoek plaats door de rijksrecherche naar het plegen
van strafbare feiten. Bekendste recente voorbeeld vormt de enquêtecommissie
Bouwnijverheid. Deze commissie werd geconfronteerd met onderzoeken door Justitie,
de Nederlandse Mededingingsautoriteit en door de twee meest betrokken departementen.
Er zijn de indieners geen voorbeelden bekend waarin de samenloop van verschillende
soorten onderzoek een belemmering heeft gevormd bij de waarheidsvinding. Ook
zijn de indieners geen rechtszaken bekend waarbij de bewijslast niet rond
kon komen door gebeurtenissen in of rond een parlementaire enquête.Om bovengenoemde redenen is in dit wetsvoorstel geen regeling opgenomen
over de verhouding tussen een parlementaire enquête en ander onderzoek.
De Kamer respectievelijk de enquêtecommissie zullen zich echter wel
rekenschap moeten geven hoe zij met ander onderzoek omgaan. De Kamer moet
immers oog hebben voor andere belangen van de Staat. Dat het wetsvoorstel
geen regeling bevat, betekent dus niet dat er in de praktijk geen afspraken
moeten of kunnen worden gemaakt. In de praktijk zullen zich immers afstemmingsproblemen
kunnen voordoen. De Kamer kan bijvoorbeeld behoefte hebben aan stukken die
het openbaar ministerie onder zich heeft. Hierover worden in de praktijk in
goed overleg protocollen afgesloten. Bij de Bouwnijverheidenquête zijn
in een protocol tussen de Kamer en de toenmalige minister van Justitie afspraken
gemaakt over de informatieverstrekking van het openbaar ministerie aan de
enquêtecommissie, ook inzake lopende strafzaken.1 Met de minister van Economische Zaken zijn afspraken gemaakt over
inzage van stukken die de Nederlandse Mededingingsautoriteit onder zich had.2De initiatiefnemers gaan er vanuit dat ook in de toekomst afspraken op
dit punt gewenst zijn. Dit betekent dat afstemming gezocht kan worden met
de minister van Justitie, dan wel, indien het de Nederlandse Mededingingsautoriteit
of de Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit betreft, met de minister
van Economische Zaken.De samenloop van parlementair en strafrechtelijk onderzoek is in Frankrijk
overigens bij wet uitgesloten. Indien interesse van het parlement bestaat
voor feiten die onderwerp zijn van strafrechtelijk onderzoek, mag het parlement
daar toch geen enquête naar instellen.1
Om de redenen hiervoor uiteengezet, hebben de initiatiefnemers er niet voor
gekozen een dergelijk systeem in Nederland te introduceren.8.3. Het verbod tot het gebruiken van informatie
in andere proceduresInleidingHet is van het grootste belang dat de enquêtecommissie juist en
volledig wordt geïnformeerd. Daarom is het essentieel dat personen zich
vrij voelen alle informatie waarover zij beschikken aan de enquêtecommissie
te verstrekken, zonder dat zij beducht hoeven te zijn dat zij of een ander
daarmee in een rechterlijke procedure zullen worden geconfronteerd. Ook hechten
de initiatiefnemers er belang aan dat personen die betrokken worden bij een
parlementaire enquête, zonder vrees voor andere schade aan de parlementaire
enquête kunnen deelnemen. Te denken valt hierbij aan schade in hun rechtspositie.
Zo menen de initiatiefnemers dat een verklaring afgelegd voor een enquêtecommissie
er niet toe mag leiden dat betrokkene wordt ontslagen, dan wel dat hem een
disciplinaire maatregel wordt opgelegd, een vergunning wordt ingetrokken of
een bestuurlijke boete wordt opgelegd. Bij een «disciplinaire maatregel»
kan bijvoorbeeld worden gedacht aan een berisping of een andere straf in het
kader van de uitoefening van een functie.2 Als
voorbeeld van een bestuurlijke maatregel wordt de weigering of de intrekking
van een vergunning genoemd. In de praktijk kan een dergelijke maatregel zeer
ingrijpend zijn voor betrokkenen. Zouden deze consequenties wel mogelijk zijn,
dan zal betrokkene er van weerhouden kunnen worden informatie aan de enquêtecommissie
te verstrekken. De belangen die gediend worden met een strafrechtelijke, civielrechtelijke
of een andere procedure zijn naar het oordeel van de initiatiefnemers van
een andere aard en onder omstandigheden van een minder belang dan het belang
van een volledige waarheidsvinding door de enquêtecommissie.Nemo-teneturVoorts is van belang dat ook een parlementaire enquêtecommissie
gebonden is aan het zogenaamd «privilege against self-incrimination».
Uit artikel 6 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens en artikel
14 lid 3 sub g van het Internationaal Verdrag tot bescherming van burgerrechtelijke
rechten vloeit dit beginsel voort (ook wel het nemo tenetur-beginsel genoemd).
Dit beginsel komt er op neer dat men niet verplicht kan worden aan zijn eigen
veroordeling mee te werken.3Inhoud artikel 29Artikel 29 van het wetsvoorstel bepaalt in het licht van het voorgaande
dat aan een parlementaire enquêtecommissie verstrekte documenten of
voor hen afgelegde verklaringen niet als bewijs in een rechterlijke of tuchtrechtelijke
procedure mogen worden gebruikt. Evenmin kan een disciplinaire maatregel,
een bestuurlijke sanctie of een bestuurlijke maatregel worden gebaseerd op
documenten of verklaringen die in het kader van een parlementaire enquête
aan de commissie zijn verstrekt, onderscheidenlijk voor de commissie zijn
afgelegd. Hiermee wordt duidelijk dat de belangen die gemoeid zijn met een
parlementaire enquête van een andere aard zijn dan die van strafrechtelijke
of andere handhaving, dan wel bestuurlijke besluitvorming. Voorkomen wordt
dat derden die voor hen belastende informatie verstrekken aan de enquêtecommissie,
meewerken aan hun eigen veroordeling dan wel zichzelf op andere wijze schade
berokkenen.Essentieel is dat het voorgestelde artikel 29 geen strafrechtelijke immuniteit
impliceert. Het artikel beperkt alleen de bewijsmogelijkheden. Indien het
openbaar ministerie door middel van andere (afschriften van) documenten of
verklaringen dezelfde informatie heeft als de enquêtecommissie, dan
mogen die (afschriften van) documenten of verklaringen vanzelfsprekend wel
als wettig bewijsmiddel worden gehanteerd.Met het artikel wordt ook voldaan aan het zogenoemde Saunders-arrest van
het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.1
In dit arrest oordeelde het Hof dat uit het EVRM-verdrag voortvloeit dat een
verklaring die onder dwang van bijvoorbeeld strafbedreiging is verkregen,
niet in een strafproces mag worden gebruikt tegen degene die de verklaring
heeft afgelegd.Verhouding ten opzichte van het huidige artikel 24De voorgestelde regeling is een verbreding van het huidige artikel 24
van de Wet op de Parlementaire Enquête, op basis waarvan verklaringen,
afgelegd voor een commissie, uitsluitend niet als bewijs in rechte kunnen
gelden. De nieuwe regeling heeft immers eveneens betrekking op tuchtrechtelijke,
bestuurlijke en disciplinaire procedures. Terzijde wordt opgemerkt dat het
huidige artikel 24 uitsluitend spreekt over voor de enquêtecommissie
afgelegde verklaringen. Een letterlijke uitleg zou meebrengen dat
hieronder alleen valt verklaringen die tijdens een verhoor zijn afgelegd,
en niet op de schriftelijke documenten die aan de enquêtecommissie zijn
verstrekt. De initiatiefnemers zijn evenwel van oordeel dat de ratio van artikel
24 Wet op de Parlementaire Enquête meebrengt dat dit artikel ook ziet
op documenten.2 In het nieuwe artikel 29 wordt
buiten twijfel gesteld dat geen enkele verklaring of document, op welke wijze
ook tot de enquêtecommissie gekomen, als bewijs in rechte kan dienen. Uitsluitend bescherming voor op vordering van de commissie
gegeven informatieWel geldt de beperking dat uitsluitend verklaringen of documenten die op vordering van de enquêtecommissie zijn afgelegd
onderscheidenlijk verstrekt, niet in andere procedures kunnen worden gebruikt.
Het artikel is dus niet van toepassing op informatie die een persoon vrijwillig
aan een enquêtecommissie geeft. Voorkomen wordt hiermee dat iemand er
voor kiest om informatie aan een enquêtecommissie toe te spelen, met
als doel te bereiken dat het bijvoorbeeld voor het openbaar ministerie lastiger
c.q. onmogelijk wordt om aan te tonen dat het dezelfde informatie uit andere
bron heeft verkregen.8.4. Het verbod tot het verstrekken van informatie
aan andere instantiesOok al mag informatie die in het kader van een parlementaire enquête
wordt verstrekt niet in andere procedures worden, desalniettemin achten de
initiatiefnemers het van belang een extra waarborg in de wet op te nemen om
te bereiken dat informatie die door de enquêtecommissie is vergaard,
niet ten nadele van betrokkenen kan worden gebruikt. Daarom bepaalt artikel
30 van het wetsvoorstel dat de enquêtecommissie geen informatie verstrekt
aan andere organen ten behoeve van een strafrechtelijk of tuchtrechtelijk
onderzoek of een procedure tot oplegging van een disciplinaire maatregel of
een bestuurlijke sanctie of maatregel, tenzij degene die de informatie heeft
verstrekt en degene op wie de informatie betrekking heeft, daarvoor schriftelijke
toestemming heeft verleend. Dit is alleen anders bij een strafrechtelijk onderzoek
naar meineed, omkoping van een getuige (uitlokking tot meineed) of naar overtreding
van de artikelen 192 tot en met 192c van het Wetboek van Strafrecht. In deze
gevallen mag de enquêtecommissie uiteraard wel informatie verstrekken aan het openbaar ministerie en aan de rechter. Voor de volledigheid
wordt er op gewezen dat er tot de aanbieding van het enquêterapport
geen mogelijkheid bestaat tot inzage van onder de enquêtecommissie berustende
documenten. Dit geldt dus ook voor het openbaar ministerie of andere instanties
die onderzoek verrichten. Op dit aspect van het wetsvoorstel wordt in paragraaf 10.2.
teruggekomen.Het nieuwe artikel 30 betekent ook dat de enquêtecommissie geen
aangifte mag doen van een strafbaar feit behalve dat van meineed en de andere
hiervoor genoemde delicten. Evenmin mag zij of haar leden als getuige in bijvoorbeeld
een strafproces optreden, tenzij sprake is van de nader omschreven delicten.8.5. Geen verschoningsrecht om zichzelf en anderen
niet te belasten, strafrechtelijke immuniteitZoals hiervoor ter sprake kwam achten de initiatiefnemers het van groot
belang dat de enquêtecommissie juist en zo volledig mogelijk wordt geïnformeerd.
Dit wetsvoorstel bevat daarom evenmin als de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête het recht van personen die verplicht worden tot medewerking,
zich te verschonen, indien medewerking ertoe zou kunnen leiden dat betrokkene
zichzelf of zijn naasten zou blootstellen aan strafrechtelijke vervolging.
Een dergelijk verschoningsrecht wordt in de literatuur wel bepleit.1 De kritiek is dat het huidige artikel 24 te weinig bescherming
zou bieden. Dit artikel bepaalt dat, behalve in het geval van meineed of omkoping
van getuigen, verklaringen voor een commissie, of op haar vordering afgelegd,
niet als bewijs in rechte mogen worden gebruikt, hetzij tegen degene door
wie zij zijn afgelegd, hetzij tegen derden. Het artikel zou onverlet laten
dat een officier van justitie door een getuigenverklaring op een spoor wordt
gezet. De rechterlijke overtuiging zou reeds aanwezig zijn indien betrokkene
een schuldverklaring heeft afgelegd voor de enquêtecommissie. In Duitsland
kent men wel een zogenaamd familiaal verschoningsrecht. Getuigen kunnen weigeren
te antwoorden op bepaalde vragen, wanneer zijzelf of hun familieleden op basis
van die antwoorden het gevaar zouden lopen om onderwerp te worden van een
strafrechtelijk onderzoek.2 In Groot-Brittannië
en Frankrijk kent men zodanig recht daarentegen niet.3De initiatiefnemers menen evenwel dat de voorgestelde artikelen 29 en
30 personen voldoende bescherming bieden. Het is onmiskenbaar dat deze artikelen
personen niet volledig beschermen. Een verschoningsrecht zou het doel van
de enquête naar het oordeel van de initiatiefnemers echter kunnen ondermijnen.
Opneming van een dergelijk recht zou het belang van informatievergaring door
de enquêtecommissie in feite ondergeschikt maken aan het strafproces.
De initiatiefnemers achten dit ongewenst.Bij de wijziging van de Wet op de Parlementaire Enquête in 1991
is ook expliciet afgezien van de opneming van een zogenaamd verschoningsrecht
op «non-incrimination». De indieners hadden wel oog voor de gevaren
waaraan een derde of deskundige zichzelf, bepaalde bloed- en aanverwanten
of zijn of haar echtgenoot of vroegere echtgenoot zou blootstellen, indien
hij op bepaalde vragen zou antwoorden. Zij deelden echter niet de vrees dat
het huidige artikel 24 van de Wet op de Parlementaire Enquête niet toereikend
zou zijn. De parlementaire enquête inzake de bouwsubsidies had volgens
de indieners aangetoond dat het zeer wel mogelijk is de verschillende doelstellingen,
bevoegdheden en verantwoordelijkheden van enquêtecommissie en het openbaar
ministerie te onderscheiden en te scheiden. Daarbij wezen zij er op dat een
enquêtecommissie, gesteld voor het dilemma dat een getuige of deskundige
tegen-over haar aannemelijk heeft gemaakt dat bovenstaande situatie zich zou kunnen voordoen, voor een besloten verhoor kan kiezen. Daarnaast zou
de getuige er volgens de indieners voor kunnen kiezen, weigeren te antwoorden.
De commissie zal dan moeten beslissen of zij in haar vraag volhardt.1 Het evenredigheidsbeginsel brengt ook mee dat de enquêtecommissie
alleen maar mag vragen naar informatie die zij voor haar onderzoek ook echt
nodig heeft. Indien een getuige aangeeft dat een verklaring belastend kan
zijn, kan de enquêtecommissie vanuit dit beginsel onder omstandigheden
overwegen geen vragen over dit onderwerp te stellen.Het niet opnemen van een verschoningsrecht op «non-incrimination»
is in de lijn met de regeling die is opgenomen in de onlangs in werking getreden
Rijkswet Onderzoeksraad voor veiligheid. Op grond van deze wet komt aan gehoorde
personen evenmin een verschoningsrecht toe voor het geval hij belastende verklaringen
zou afleggen. Net als op grond van dit wetsvoorstel kunnen verklaringen afgelegd
voor de Onderzoeksraad voor veiligheid, niet in andere procedures gebruikt
worden.2Evenmin is in dit wetsvoorstel gekozen voor een strafrechtelijke immuniteit
voor personen die voor de enquêtecommissie belastende verklaringen hebben
afgelegd, zoals in Amerika bestaat.3 De initiatiefnemers
achten het verwerpelijk indien «leeglopen» voor de enquêtecommissie
ertoe zou leiden dat aan personen strafrechtelijke immuniteit wordt verleend.
Het verlenen van strafrechtelijke immuniteit zou naar hun mening tot onaanvaardbare
uitkomsten leiden.HOOFDSTUK 9 DE AFRONDING VAN DE PARLEMENTAIRE ENQUÊTE9.1. De dag tot waarop bevoegdheden uitgeoefend kunnen
wordenOver het einde van een parlementaire enquête is in de huidige Wet
op de Parlementaire Enquête niets geregeld. De indieners achten het
van belang dat uit de nieuwe wet onmiskenbaar volgt tot op welk moment de
enquêtecommissie haar bevoegdheden kan uitoefenen. Daarom is in dit
wetsvoorstel neergelegd dat de enquêtecommissie haar bevoegdheden kan
uitoefenen totdat de enquête door de Kamer wordt beëindigd (artikel
4, eerste lid). In het normale geval zal dat zijn nadat de Kamer de enquêtecommissie
na de aanbieding van haar rapport en het daarop volgende debat decharge heeft
verleend (vgl. artikel 33, eerste lid,). De mogelijkheid tot het uitoefenen
van haar bevoegdheden eindigt dus niet met de aanbieding van het rapport aan
de Kamer. Zoals de afgelopen enquêtes hebben laten zien zal er in het
algemeen geen behoefte bij de enquêtecommissie bestaan om na de aanbieding
van het rapport nog informatie te verzamelen. Het is echter niet uitgesloten
dat de Kamer tot de conclusie komt dat de enquêtecommissie nog nader
onderzoek dient te verrichten.Naast het reguliere geval dat de enquête wordt beëindigd na
het verlenen van decharge, voorziet het wetsvoorstel in de mogelijkheid dat
de Kamer de enquête voortijdig, dat wil zeggen vòòr de
aanbieding van het rapport, of voor het verlenen van decharge, beëindigt
(artikel 33, tweede lid). Hiervan is tot op heden nog geen sprake geweest.9.2. Het rapport van de enquêtecommissieHet is gebruikelijk dat een enquêtecommissie ter verantwoording
van haar werkzaamheden een openbaar rapport opstelt dat zij vervolgens aan
de Kamer aanbiedt. De initiatiefnemers menen dat het rapport van de enquêtecommissie zo’n belangrijk onderdeel van de enquête betreft,
dat van de opstelling en aanbieding hiervan melding dient te worden gemaakt
in de wet. Het voorgestelde artikel 32 van het wetsvoorstel voorziet hierin.
Het wetsvoorstel bevat geen nadere voorschriften over de inhoud van de rapporten.
De indieners menen dat aan de enquêtecommissie moet worden overgelaten
of de rapporten bijvoorbeeld ook conclusies en aanbevelingen bevatten.De initiatiefnemers hebben wel geconstateerd dat de enquêterapporten
van recente enquêtecommissie zeer omvangrijk zijn. Dat geldt zowel voor
het hoofdrapport, als voor de bijlagen. Onderstaande tabel laat dit zien.Rapportomvang parlementaire enquêtesNaam onderzoekOmvang hoofdrapport (aantal pagina’s)Totale omvang inclusief bijlagen
(aantal pagina’s)Enquête RSV4975 507 Enquête Bouwsubsidies5003 136 Bijzondere commissie Onderzoek (enquête) paspoortproject139672 Uitvoering van de sociale verzekeringswetten4251 376 Opsporingsmethoden (IRT)4844 880 Vliegramp Bijlmermeer4142 129Bouwnijverheid3083 224Srebrenica4671 565Ook tijdelijke commissies zonder enquêtebevoegdheden schrijven overigens
lijvige rapporten. Het rapport van de tijdelijke commissie onderzoek Integratiebeleid
omvat 2399 pagina’s. Het rapport van de tijdelijke commissie onderzoek
Infrastructuurprojecten telt 2210 pagina’s.Iedere onderzoekscommissie gevoelt de behoefte verantwoording af te leggen
over de werkzaamheden. Toch denken de initiatiefnemers dat vaker kan worden
volstaan met een rapportage op kernpunten. Als het goed is, is de meeste informatie
immers al via de openbare verhoren naar buiten gekomen.Geen wettelijk recht op voorinzage van rapportenIn Duitsland dient getuigen die door de openbaarmaking van het enquêterapport
in hun rechten geschaad zouden kunnen worden, de gelegenheid geboden te worden
om binnen twee weken stelling te nemen tegen het rapport. Dit ter bescherming
van hun positie. De kerninhoud van deze stellingname moet dan vervolgens in
het commissierapport worden opgenomen.1 In dit
wetsvoorstel is niet voor de opneming van zodanig recht gekozen. In de praktijk
gebeurt het soms dat bewindspersonen vooraf inzage krijgen in passages van
het concepteindrapport. Deze praktijk kan ook onder het voorliggende wetsvoorstel
voortgang vinden. Een wettelijk recht op voorinzage achten de initiatiefnemers
echter onwenselijk.HOOFDSTUK 10 OPENBAARHEID, VERTROUWELIJKHEID EN ARCHIVERING
VAN DOCUMENTEN BIJ DE PARLEMENTAIRE ENQUÊTE10.1. InleidingVoor het parlementaire proces geldt in het algemeen dat dit zoveel mogelijk
in de openbaarheid en op transparante wijze plaatsvindt. Deze beginselen dienen
ook voor de parlementaire enquête te gelden. De enquêtecommissie
dient immers gecontroleerd te kunnen worden, zowel door de Kamer
zelf, als door de media en de samenleving. In de praktijk van de parlementaire
enquête doen zich vaak vragen voor inzake de openbaarheid en vertrouwelijkheid
van documenten die de enquêtecommissie in de loop van het onderzoek
heeft vergaard. Dit geldt zowel voor de periode dat de enquête plaatsvindt,
als voor de periode daarna. In hoofdstuk 4 is reeds ingegaan op het uitgangspunt
dat in dit wetsvoorstel is neergelegd dat de verhoren voor de enquêtecommissie
in principe in de openbaarheid plaatsvinden. In dit hoofdstuk wordt ingegaan
op kwesties inzake openbaarheid en vertrouwelijkheid van onder de enquêtecommissie
berustende documenten, en de archivering hiervan.10.2. Tot openbaarmaking rapport geen inzagerechtDe initiatiefnemers menen dat de enquêtecommissies, afgezien van
de openbare verhoren, voor de publicatie van hun rapport hun werk ongestoord
en in stilte moeten kunnen verrichten. Documenten dienen daarnaast altijd
in hun context te worden bezien. Een bepaald document kan bijvoorbeeld aanleiding
zijn tot een bepaalde conclusie, die niet gedragen wordt door andere documenten,
feiten of omstandigheden. Een afzonderlijk document kan derhalve een geheel
eigen leven gaan leiden. De initiatiefnemers achten het om deze redenen ongewenst
indien voor de publicatie van het rapport onder de commissie berustende documenten
door anderen ingezien kunnen worden. Daarom is in dit wetsvoorstel neergelegd
dat voor de aanbieding van het rapport aan de Kamer niemand recht op inzage
in of afschrift van onder de commissie berustende documenten heeft. Dit betekent
dat alle stukken tot dit moment vertrouwelijk zijn. Ook in de afrondende fase
van de enquête wordt vaak nog hard gewerkt aan het vervolmaken van het
rapport. Het zou verstorend en vertragend werken indien enquêtecommissies
in die fase vragen van buitenstaanders zouden moeten beantwoorden.De voorgestelde regeling betreft een verduidelijking ten opzichte van
de huidige regeling. Voor de bescheiden die aan de enquêtecommissie
zijn overgelegd geldt op grond van het huidige artikel 18b van de Wet op de
Parlementaire Enquête het uitgangspunt dat deze openbaar zijn.1 Deze regeling is in 1991 in de wet opgenomen. Uit de
toelichting op dit artikel blijkt echter niet of de openbaarheid nu uitsluitend
ziet op de situatie dat de commissie haar werkzaamheden heeft beëindigd,
of dat het artikel ook een regeling bevat voor de tijd dat de commissie met
haar onderzoekswerk bezig is.2De praktijk is
echter dat de stukken tijdens het onderzoek niet door derden ingezien kunnen
worden. Deze praktijk wordt in dit wetsvoorstel vastgelegd.Onder de enquêtecommissie berustende documentenDe regeling ziet op alle onder de enquêtecommissie berustende documenten.
In geen enkel document dat de commissie onder zich heeft, kan inzage worden
verleend. Het gaat hier zowel om documenten die de enquêtecommissie
ten behoeve van haar onderzoek heeft vergaard, als om documenten die de enquêtecommissie
zelf heeft vastgesteld (bijvoorbeeld interne verslagen of discussiestukken)
of in opdracht van de commissie (bijvoorbeeld adviezen van advocaten of externe
onderzoeksbureaus) zijn opgesteld. Voor de interpretatie van het begrip «document»,
zij verwezen naar paragraaf 4.4. van deze toelichting. Een uitzondering
op het verbod tot inzage geldt voor de verslagen van de openbare verhoren.
Deze zijn ook al voor de aanbieding van het enquêterapport voor een
ieder ter inzage.Inzagerecht Kamerleden na openbaarmaking enquêterapportNa de openbaarmaking van het enquêterapport vindt er altijd een
debat met de Kamer plaats over het rapport. Dit wordt gevolgd door een parlementair debat met de regering. Het werk van de enquêtecommissie
dient naar het oordeel van de initiatiefnemers uit de aard der zaak gecontroleerd
te kunnen worden door de gehele Kamer. De Kamerleden die geen zitting hebben
in de enquêtecommissie dienen in staat gesteld te worden om de uitkomsten
van het onderzoek van een enquêtecommissie te beoordelen, ook aan de
hand van de vertrouwelijke stukken. De overige leden dienen daarom na de aanbieding
van het enquêterapport aan de Kamer inzage te kunnen hebben in alle
stukken die de enquêtecommissie voor haar onderzoek heeft gebruikt.
Dit is in artikel 37 van het wetsvoorstel neergelegd. Op grond van dit artikel
heeft elk lid van de Kamer met ingang van de dag waarop de commissie haar
rapport aan de Kamer aanbiedt recht op inzage in de documenten die aan de
enquêtecommissie zijn overgelegd. Ten aanzien van de vertrouwelijke
stukken geldt dat de Kamerleden verplicht zijn om over de inhoud van deze
documenten geheimhouding te bewaren.De enquêtecommissie-Opsporingsmethoden heeft aanbevolen om het huidige
artikel 18b, derde lid, zodanig aan te passen, dat de (voltallige) Kamer niet
zonder meer inzage heeft in de geheime stukken.1
De initiatiefnemers menen evenwel om redenen hiervoor uiteengezet dat geen
informatie aan de overige Kamerleden onthouden kan worden. Een uitzondering
geldt uitsluitend voor het verslag van het besloten voorgesprek.InzagerechtOp grond van het derde lid van het huidige artikel 18b dienen de vertrouwelijke
bescheiden ter inzage of anderszins ter kennisneming worden gelegd van de
overige leden van de Kamer of de verenigde vergadering. Het ter inzage leggen
vraagt om een actieve handeling. Op grond van dit wetsvoorstel kunnen de overige
Kamerleden om inzage verzoeken, waarna de documenten vervolgens ter inzage
worden gegeven.Inzageverlening aan personen die medewerking verlenen
aan de enquête en aan externe onderzoeksbureausIn de praktijk kan het gewenst zijn dat personen die medewerking verlenen
aan de enquête, inzage wordt verleend in documenten die de enquêtecommissie
onder zich heeft. Met name zal het hierbij gaan om getuigen en deskundigen.
Indien de enquêtecommissie externe bureaus inschakelt bij het werkzaamheden,
zal het voorts in bepaalde situaties noodzakelijk zijn, dat zij inzage krijgen
in onder de enquêtecommissie berustende documenten. Met het oog hierop
bepaalt artikel 36, tweede en derde lid, dat de enquêtecommissie deze
personen en bureaus in het belang van de enquête inzage kan verlenen
in deze documenten. Het gaat hier uitdrukkelijk niet om een inzagerecht. Het is aan de enquêtecommissie te beoordelen,
binnen de grenzen van de wet, aan welke personen en instanties inzage wordt
verleend in het belang van de enquête.10.3. Het uitgangspunt van openbaarheid van documenten
na aanbieding rapportNadat het enquêterapport aan de Kamer is aangeboden, worden alle
documenten die onder de commissie berusten in beginsel openbaar en kan een
ieder inzage in deze documenten krijgen. Dit is neergelegd in artikel 38.
Het betreft hier een passieve openbaarheid: de
enquêtecommissie maakt de onder haar berustende documenten niet uit
eigen beweging openbaar, maar derden hebben wel een recht op inzage. Dit betreft
een verduidelijking ten opzichte van het huidige artikel 18b van de Wet op
de Parlementaire Enquête. Dit artikel suggereert dat het om een actieve
openbaarheid gaat: gesproken wordt over «openbaar te maken». In
de memorie van toelichting op het artikel wordt niet nader ingegaan op de
vraag of het hier uitsluitend een passieve (stukken kunnen op verzoek door derden worden ingezien) of actieve (stukken worden uit eigen
beweging openbaar gemaakt) openbaarheid betreft. Het ligt echter niet erg
voor de hand dat de bedoeling van de huidige regeling is de enquêtecommissie
te verplichten alle onder haar berustende bescheiden uit eigen beweging openbaar
te maken. In de praktijk gebeurt dat ook niet. De enquêtecommissie maakt
aan het eind van haar onderzoek haar rapport openbaar. In dit openbare rapport
zijn de documenten verwerkt. Ten aanzien van alle afzonderlijke documenten
die de commissie bij haar onderzoek heeft gebruikt, beslist de enquêtecommissie
expliciet of deze al dan niet vertrouwelijk zijn. De stukken die niet vertrouwelijk
zijn, mogen vervolgens door derden worden ingezien. Deze praktijk wordt expliciet
in het wetsvoorstel neergelegd.Gronden voor beperkingen aan de openbaarheidHiervoor kwam ter sprake dat de onder de commissie berustende documenten
na afronding van de enquête in beginsel passief openbaar worden. De
commissie kan echter beperkingen aan de openbaarheid stellen op gronden ontleend
aan de Wet openbaarheid van bestuur. Dit is een verruiming ten opzichte van
de huidige Wet op de Parlementaire Enquête op grond waarvan de enquêtecommissie
uitsluitend omgewichtige redenen, verband houdend
met de bescherming van personen en op grond van een bedrijfs- of beroepsbelang,
kan besluiten dat aan haar overgelegde bescheiden of gedeelten daarvan, niet
openbaar zijn (artikel 18b, eerste lid). Anders dan bij de verhoren, kunnen
deze gewichtige redenen thans alleen gebaseerd zijn op de bescherming van
een persoonlijk belang en op «mogelijke, onherstelbare beschadiging
van beroeps- en ondernemingsbelangen».1
De initiatiefnemers achten dit te beperkt. Ook bijvoorbeeld gronden ontleend
aan het belang van de eenheid van de Kroon of de veiligheid van de Staat dienen
naar hun oordeel aanleiding te zijn om inzage te weigeren.Bij de informatieverschaffing door de regering of een ander onderdeel
van de overheid aan een parlementaire enquêtecommissie gelden de maatstaven
van de Wet openbaarheid van bestuur niet. Alleen indien men een geslaagd beroep
op één van de verschoningsgronden kan doen, kan het verstrekken
van informatie achterwege blijven. Op grond van de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête is het daarom formeel niet uitgesloten dat bepaalde documenten
die vertrouwelijk aan een parlementaire enquêtecommissie worden verstrekt
bij de Kamer door derden zijn in te zien, terwijl voor het betrokken overheidsorgaan
geen verplichting tot openbaarmaking op grond van de Wet openbaarheid van
bestuur bestond of deze zich zelfs tegen openbaarmaking verzet. Derden kunnen
in dat geval bepaalde documenten wel inzien bij de Kamer, maar niet bij het
betrokken ministerie of overheidsorgaan. Dat is het gevolg van het feit dat
het begrip «gewichtige redenen» in het huidige artikel 18b lid
2 van de Wet op de Parlementaire Enquête niet gelijk te stellen is met
het bestaan van de in de Wet openbaarheid van bestuur voorziene uitzonderings-
en beperkingsgronden. Die wetenschap zou thans terughoudendheid kunnen meebrengen
bij het verstrekken van gevoelige informatie door de regering of andere overheidsinstanties
aan de enquêtecommissie. In de praktijk worden hierover afspraken gemaakt
tussen ministers en een parlementaire enquêtecommissie (protocollen).2De initiatiefnemers achten het gelet op het voorgaande voor wat betreft
de openbaarheid van documenten na de aanbieding van het enquêterapport,
gewenst aansluiting te zoeken bij de uitzonderings- en beperkingsgronden van
de Wet openbaarheid van bestuur. Dit is in artikel 39 van het wetsvoorstel
geregeld. Door de aansluiting bij de Wet openbaarheid van bestuur wordt wettelijk
geregeld dat documenten die door derden niet bij een ministerie of ander overheidsorgaan
zijn in te zien, ook niet na een enquête bij de Kamer ingezien
kunnen worden. Een ander voordeel van aansluiting bij de Wet openbaarheid
van bestuur is dat hiermee de eenvormigheid van wetgeving wordt bevorderd.
De Wet openbaarheid van bestuur is overigens niet van toepassing op de Kamer.1Interne documenten van de enquêtecommissieAls gezegd wordt voor wat betreft het openbaarheidsregime aansluiting
gezocht bij de Wet openbaarheid van bestuur. Een bijzondere categorie betreft
de documenten die de enquêtecommissie ten behoeve van interne discussievorming
of verslaglegging heeft opgesteld. Voor deze categorie documenten is in artikel
39, vierde lid, een specifieke regeling opgenomen. De enquêtecommissie
kan aan de openbaarheid van deze documenten eveneens beperkingen stellen.
Zij kan er dus voor kiezen inzage te verlenen in deze documenten, maar ook
om in deze documenten in het geheel geen inzage te verlenen. De initiatiefnemers
gaan er van uit dat enquêtecommissie er in de praktijk voor zullen kiezen
hun gehele interne dossier «vertrouwelijk» te verklaren. Er kunnen
zich echter ook situaties voordoen waarin enquêtecommissies wel bereid
zijn inzage te verlenen. Het wetsvoorstel voorziet in deze mogelijkheid.Duur van de beperkingen aan de openbaarheidDe door de enquêtecommissie gestelde beperkingen aan de openbaarheid
gelden op grond van dit wetsvoorstel tot het moment waarop de documenten naar
het Nationaal Archief worden overgebracht, dan wel worden vernietigd. De Archiefwet
1995 bevat een overbrengingstermijn van twintig jaar (artikel 12), maar voorziet
zowel in een vervroegde als een opgeschorte overbrenging. In principe zullen
de door de enquêtecommissie gestelde beperkingen dus voor 20 jaar gelden,
maar een kortere of langere termijn behoort tot de mogelijkheden. Voor de
periode daarna kunnen op grond van de Archiefwet 1995 opnieuw beperkingen
aan de openbaarheid worden gesteld. Hierop wordt onderstaand teruggekomen.Uitzondering op de vertrouwelijkheidGedurende de eerste periode van twintig jaar na de publicatie van het
enquêterapport kan zich de situatie voordoen dat, niettegenstaande de
door de enquêtecommissie opgelegde vertrouwelijkheid, openbaarheid van
de documenten is gewenst. De enquêtecommissies zullen mogelijk geneigd
zijn, mede onder tijdsdruk in de laatste fase voor de aanbieding van hun rapport,
documenten snel tot vertrouwelijk te bestempelen. Daarom kan de Kamer op grond
van dit wetsvoorstel bepalen dat iemand tijdens deze periode toch inzage krijgt
in een document dat door de commissie het stempel «vertrouwelijk»
heeft gekregen (artikel 38, tweede lid). Deze bevoegdheid is niet nader geclausuleerd.
Het ligt echter voor de hand dat de Kamer in de praktijk uiterst terughoudend
van deze bevoegdheid gebruik zal maken en aan haar beslissingen op dit punt
eveneens de uitzonderings- en beperkinggronden van artikel 39 tot uitgangspunt
neemt. Het zou onwenselijk zijn als afspraken die de enquêtecommissie
met bijvoorbeeld het kabinet heeft gemaakt over vertrouwelijkheid van documenten,
door de Kamer worden geschonden.Artikel 38, tweede lid, bepaalt dat de Kamer kan besluiten een aan de
openbaarheid gestelde beperking op te heffen, dan wel ten aanzien van een
verzoeker, die bij kennisname een bijzonder belang heeft, buiten toepassing
te laten. Het is mogelijk te besluiten dat een bepaald document voor een ieder
is in te zien, dan wel slechts door een of meer nader omschreven personen.
Dit laatste is een afwijking ten opzichte van het systeem van de Wet openbaarheid
van bestuur, op grond waarvan een document of voor een ieder openbaar is,
of voor niemand.2De Kamer kan het besluit tot het verlenen van inzage nemen uit eigen beweging,
dan wel op verzoek van een derde. Het ligt echter het meest voor de hand dat
aan de openbaarmaking een verzoek ten grondslag zal liggen.Geen bezwaar- en beroepsmogelijkheid bij geen inzagerechtIndien een commissie besluit dat een bepaald document niet openbaar is,
bestaat er geen mogelijkheid van bezwaar of beroep op de bestuursrechter tegen
een weigering tot inzage. Het wetsvoorstel bevat geen voorzieningen op dit
punt. De beide kamers zijn ook geen bestuursorgaan, zodat evenmin op grond
van de Algemene wet bestuursrecht de mogelijkheid bestaat tegen een besluit
op een verzoek om openbaarmaking van bepaalde documenten, een bezwaarschrift
in te dienen of in beroep bij de bestuursrechter te gaan.1 Uiteraard bestaat voor derden altijd de mogelijkheid om de burgerlijke
rechter om een oordeel te vragen.InzagerechtHet wetsvoorstel bevat uitsluitend een inzagerecht. Het voorziet dan ook
niet in een recht voor derden in afschrift van documenten. Dit neemt niet
weg dat de Kamer er in voorkomend geval toe kan overgaan om, al dan niet tegen
kostprijs, een afschrift van documenten te verstrekken.10.4. ArchiveringArchiefwet 1995 van toepassingDit wetsvoorstel bevat uitsluitend een regeling over de inzage van documenten
van de enquêtecommissie voor de periode dat de documenten bij de enquêtecommissie
en vervolgens de Kamer berusten. Bij het ontbreken van een specifieke regeling
in dit wetsvoorstel over de archivering van de commissiedocumenten, is de
Archiefwet 1995 hier van toepassing. Deze wet is, gelet op de definitie van
overheidsorgaan in artikel 1 Archiefwet 1995, immers ook op de Eerste en Tweede
Kamer van toepassing. De initiatiefnemers zien, mede gezien de mogelijkheid
die de Archiefwet biedt om stukken vertrouwelijk te houden, geen aanleiding
om in het wetsvoorstel een van deze wet afwijkende regeling op te nemen.Dat de Archiefwet 1995 van toepassing is brengt mee dat het archief van
de enquêtecommissie wordt verdeeld in een te bewaren en een te vernietigen
gedeelte op grond van een selectielijst, als bedoeld in artikel 5 Archiefwet
1995. Het te bewaren archief wordt na in principe twintig jaar overgebracht
naar de algemene rijksarchiefbewaarplaats bedoeld in artikel 26 Archiefwet
1995, dat wil zeggen het Nationaal Archief in Den Haag. Het te vernietigen
gedeelte wordt na de daarvoor bepaalde termijn vernietigd. Bij de overbrenging
kunnen door de zorgdrager, dit is de Tweede Kamer
dan wel de Eerste Kamer (zie artikel 23 van de Archiefwet 1995), beperkingen
aan de openbaarheid gesteld worden indien een van de gronden van artikel 15,
eerste lid, van de Archiefwet 1995 aanwezig zijn. Het gaat hier om de volgende
gronden:– de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer;– het belang van de Staat of zijn bondgenoten;– het anderszins voorkomen van onevenredige bevoordeling of
benadeling van betrokken natuurlijke personen of rechtspersonen danwel van
derden.Deze termen hebben min of meer dezelfde betekenis en reikwijdte als de
gronden genoemd in de Wet openbaarheid van bestuur (artikel 10). Bij de «onevenredige
bevoordeling of benadeling» valt onder meer te denken aan bedrijfsgeheimen,
die ook in parlementaire enquêtes regelmatig een rol spelen (o.a. RSV-enquête
en Bouwnijverheid-enquête).De duur van de openbaarheidsbeperkingen na overbrenging
naar het Nationaal ArchiefWat betreft de duur van de openbaarheidsbeperkingen die bij overbrenging
naar het Nationaal Archief gesteld kunnen worden, geldt dat er in beginsel
een maximumtermijn van 75 jaar geldt. Deze termijn kan onder omstandigheden
echter nog verlengd worden op grond van artikel 15, vierde of zesde lid, van
de Archiefwet 1995. De Archiefwet 1995 houdt er dus rekening mee dat er bij
de overheid «gevoelige» informatie berust die bij overbrenging
niet (meteen) openbaar gemaakt kan worden. Overheidsorganen die veel «gevoelige»
gegevens beheren, zoals openbaar ministerie en rechterlijke macht, vallen
dan ook «gewoon» onder de Archiefwet.Kamer beslist over openbaarheidsbeperkingen bij overbrenging
naar Nationaal ArchiefEen belangrijk verschil tussen de huidige Wet op de Parlementaire Enquête
en het systeem van de Archiefwet 1995 is, dat het volgens de Wet op de Parlementaire
Enquête de commissie is die beslist over
openbaarheid of niet-openbaarheid (geheimhouding)1,
terwijl dit volgens de Archiefwet 1995 de zorgdrager, dat
wil zeggen de Kamer, is. Er is destijds bewust voor gekozen om niet
de voltallige Kamer, maar de enquêtecommissie over de openbaarheid van
bescheiden te laten beslissen.2 De initiatiefnemers
achten het evenwel gewenst dat, net zoals ten aanzien van de overige documenten
die de Kamer onder zich heeft, het de Kamer is die 20 jaar na verloop van
de enquête beslist over de al dan niet openbaarheid van documenten die
naar het Nationaal Archief worden overgebracht. Een enquêtecommissie
zal bij het beëindigen van de enquête mogelijk geneigd zijn documenten
snel vertrouwelijk te verklaren. Twee decennia later kan de beslissing hierover
heel anders komen te liggen. Dat de beslissing door de Kamer wordt genomen,
neemt uiteraard niet weg dat er van uit mag worden gegaan dat zij zal rekening
houden met de beslissingen omtrent vertrouwelijkheid die de enquêtecommissie
in het verleden heeft genomen.Geen gedwongen vernietiging van documentenHet huidige artikel 29 lijkt alleen vernietiging van de commissiearchieven
mogelijk te maken, hetzij direct, hetzij op termijn.3 De praktijk lijkt er ook vanuit te gaan dat vroeger of later vernietiging
van het archief moet volgen. In dit verband is de volgende aanbeveling van
de commissie-Opsporingsmethoden voor toekomstige enquêtes van belang: «De
commissie acht het wenselijk dat na de beëindiging van het onderzoek
van een onderzoekscommissie het archief niet vernietigd hoeft te worden, maar
dat na consultatie van de Registratiekamer een regeling wordt getroffen vergelijkbaar
met de regeling en het besluit Politieregisters om inzage te verschaffen in
de gegevens».4De initiatiefnemers achten het evenmin gewenst dat het gehele archief
van de enquêtecommissie op termijn wordt vernietigd. Dit terwijl voor
de rest van de overheid het uitgangspunt geldt dat de bewaring of vernietiging
van archief geregeld wordt in een selectielijst als bedoeld in (artikel 5
van) de Archiefwet 1995. In het kader van de procedure tot vaststelling van
een selectielijst wordt, onder meer, de historische waarde van de archiefbescheiden
gewogen. Er vindt een driehoeksoverleg plaats waarin, naast de betrokken zorgdrager,
ook (vertegenwoordigers van) de algemene rijksarchivaris en een materiedeskundige,
voorgedragen door het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, aan deelnemen.
Ook de Raad voor Cultuur brengt over elke selectielijst een advies uit. De
initiatiefnemers achten het ongelukkig dat de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête deze zorgvuldige en op het cultuurhistorische belang gerichte
procedure nu juist uitsluit voor de archieven gevormd door enquêtecommissies.
Immers, de parlementaire enquêtes zijn hoogtepunten in de nationale
politiek, die een schat aan informatie opleveren over het reilen en zeilen
binnen en buiten de overheid. De parlementaire geschiedschrijving (in bredere
zin: het historisch onderzoek) zou er bij gebaat kunnen zijn indien de commissiearchieven
geheel of gedeeltelijk bewaard kunnen worden. Ook voor politicologen en andere
geïnteresseerden kan dit een interessante bron van informatie zijn. Een
voordeel van aansluiting bij de algemene regeling van de Archiefwet 1995 is
bovendien, dat via de selectielijsten zoveel mogelijk gestandaardiseerd wordt
welke stukken wel vernietigd mogen worden en welke niet. Zo zou bijvoorbeeld
bepaald kunnen worden dat standaard alle oproepingsbrieven aan de getuigen
en deskundigen, vernietigd worden.HOOFDSTUK 11 DIVERSE ONDERWERPEN11.1. De ondersteuning van de enquêtecommissieElke enquêtecommissie heeft een uitgebreide ambtelijke ondersteuning.
Deze medewerkers verzorgen de organisatie van de werkzaamheden van een enquêtecommissie
en zij voeren delen van het onderzoek uit. Hieronder worden onder meer begrepen
de voorbereiding van de voorgesprekken en de verhoren en het bestuderen van
relevante, al dan niet vertrouwelijke, documenten. De indieners hebben zich
beraden op de vraag of het wenselijk is dat in de wet bepalingen worden opgenomen
over de ondersteunende medewerkers van de commissie.Overwogen kan worden een regeling te treffen op basis waarvan bevoegdheden
van de enquêtecommissie gemandateerd kunnen worden aan ondersteunende
medewerkers van de commissie. De indieners zien geen reden voor de opneming
in het wetsvoorstel van een dergelijke regeling. De bevoegdheden uit de Wet
op de parlementaire enquête komen toe aan de enquêtecommissie.
Dit neemt niet weg dat medewerkers door de enquêtecommissie genomen
besluiten in de praktijk kunnen uitvoeren. Zo kunnen ondersteunende medewerkers
bijvoorbeeld documenten gaan inzien bij de departementen. Het besluit tot
het uitoefenen van bevoegdheden dient echter altijd bij de commissie te berusten.Ook is er niet voor gekozen in het wetsvoorstel een regeling te treffen
over de aansprakelijkheid voor werkzaamheden van de medewerkers. Omdat de
medewerkers in naam en daarmee onder verantwoordelijkheid van de enquêtecommissie
werkzaamheden verrichten, is dat evenmin nodig.Voor het overige geldt dat medewerkers van een enquêtecommissie
in dienst zijn van de Kamer en gehouden zijn aan verplichtingen omtrent geheimhouding
en vertrouwelijkheid. Een afzonderlijke regeling in onderhavig wetsvoorstel
op dit punt is dus evenmin nodig.11.2. De inschakeling van externe deskundigenGeconstateerd kan worden dat parlementaire enquêtecommissies in
de praktijk deelonderzoeken uitbesteden aan externe deskundigen. Hier kunnen
verschillende redenen aan ten grondslag liggen. Commissies kiezen bijvoorbeeld
voor de inschakeling van een extern bureau omdat zij op een bepaald terrein
niet de benodigde expertise hebben, dan wel omdat zij simpelweg niet de beschikbare
tijd hebben om alle aspecten in een bepaalde deelkwestie te onderzoeken.Gesteld is dat voor de inschakeling van deskundigen een wettelijke regeling
getroffen dient te worden. Aanleiding hiervoor is de uitspraak van de Hoge Raad in de zaak Van de Bunt.1 De
enquêtecommissie Opsporingsmethoden had de heer Van de Bunt ingeschakeld
voor een deelonderzoek. Betrokkene werd vervolgens aansprakelijk gesteld voor
schade die derden hadden geleden door onjuistheden in zijn rapport. De uitspraak
betreft de reikwijdte van artikel 71 Grondwet (parlementaire onschendbaarheid)
bij het inschakelen van externe deskundigen door het parlement, in casu een
parlementaire enquêtecommissie.De initiatiefnemers zien geen aanleiding in het wetsvoorstel een regeling
over de inschakeling van externe deskundigen op te nemen. Zij menen dat de
uitspraak duidelijk is. De essentie van de uitspraak van de Hoge Raad is:• Er bestaat geen «afgeleide» parlementaire onschendbaarheid
voor deskundigen die in opdracht van de Kamer of een Kamercommissie op eigen
naam en onder eigen verantwoordelijkheid werkzaam zijn. Zij kunnen derhalve
strafrechtelijk of civielrechtelijk aansprakelijk zijn voor beweringen in
hun rapport.• Indien een deskundige door de Kamer of een Kamercommissie wordt
ingeschakeld zonder op eigen naam naar buiten te treden, loopt deze niet het
risico van strafrechtelijke of civielrechtelijke aansprakelijkheid.• Indien een deskundige door een parlementaire enquêtecommissie
wordt gehoord, loopt hij ook niet het risico van strafrechtelijke of civielrechtelijke
aansprakelijkheid door de werking van artikel 24 Wet op de Parlementaire Enquête
(verklaringen afgelegd voor de enquêtecommissie mogen niet in rechte
worden gebruikt).Deze lijn blijft onder het voorliggende wetsvoorstel gehandhaafd. Indien
een externe onderzoeker onder eigen naam in opdracht van een enquêtecommissie
een onderzoek uitvoert, bestaat de mogelijkheid dat hij strafrechtelijk of
civielrechtelijk aansprakelijk wordt gesteld voor beweringen in zijn rapport.
De initiatiefnemers achten dit de enige juiste lijn. De externe deskundigen
moeten immers instaan voor hun wetenschap. Hiermee geven de initiatiefnemers
overigens geen enkele kwalificatie over het werk dat de heer Van der Bunt
in opdracht van de enquêtecommissie Opsporingsmethoden heeft verricht.
Het is hen bekend dat vanuit de Tweede Kamer waardering heeft bestaan voor
zijn werkzaamheden.Verricht een externe deskundige niet op eigen naam een onderzoek in opdracht
van de commissie, dan kan geen sprake zijn van een strafrechtelijke of civielrechtelijke
aansprakelijkheid. In dat geval draagt de enquêtecommissie immers de
verantwoordelijkheid voor de inhoud van haar eigen rapportage. Door het op
naam van een enquêtecommissie verrichten van onderzoek, kan civielrechtelijke
of strafrechtelijke aansprakelijkheid derhalve worden voorkomen.Voor de goede orde wordt nog opgemerkt dat volgens de Hoge Raad de reikwijdte
van artikel 71 Grondwet in twee opzichten is begrensd:1. In de eerste plaats kunnen uitsluitend de leden van de Staten-Generaal,
ministers, staatssecretarissen, en andere personen die
deelnemen aan de beraadslaging een beroep doen op de immuniteit;2. De immuniteit is bovendien beperkt tot hetgeen zij in de vergadering
van de Staten-Generaal of van commissies daaruit hebben gezegd of aan deze
schriftelijk hebben overgelegd.In deze zaak was niet in geding of aan het tweede vereiste was voldaan:
het rapport van Van de Bunt was als onderdeel van het rapport van de parlementaire
enquêtecommissie aan de Tweede Kamer aangeboden. Aan het eerste vereiste
was naar het oordeel van de Hoge Raad in deze zaak echter niet voldaan. De
Hoge Raad oordeelde dat de immuniteit niet toekomt aan personen die zich schriftelijk
tot een Kamer of een Kamercommissie wenden, doch niet deelnemen
aan de beraadslaging. Van de Bunt kon naar het oordeel van de Hoge Raad niet
worden aangemerkt als een persoon die deelneemt aan de
parlementaire beraadslaging. Onder «beraadslaging» dient
naar het oordeel van de Hoge Raad te worden verstaan: het parlementaire debat,
dat wil zeggen de schriftelijke of mondelinge uitwisseling van gedachten en
standpunten in een vergadering van een Kamer of een Kamercommissie.11.3. Het informatieprotocolAlle enquêtecommissies sluiten informatieprotocollen met het kabinet
met als doel de uitwisseling van met name schriftelijke informatie tijdens
het enquêteonderzoek op praktische wijze gestalte te geven. In deze
protocollen worden tal van zaken geregeld. Zo worden bijvoorbeeld over en
weer contactpersonen aangewezen, wordt het archiefbeheer gecoördineerd
en worden afspraken opgenomen over het scannen van bescheiden. De initiatiefnemers
achten het zinvol, of zelfs wenselijk dat ook in de toekomst dergelijke werkafspraken
middels een protocol worden vastgelegd. Het vastleggen van afspraken kan onduidelijkheden
gedurende een onderzoek voorkomen. Het zal in het algemeen de samenwerking
tussen de betrokkenen verbeteren en daarmee het welslagen van het onderzoek
bevorderen. Het vastleggen van dergelijke afspraken in een wet achten de indieners
onmogelijk. Het doet geen recht aan de noodzaak om per enquêteonderzoek
op maat afspraken te maken.De indieners hebben een analyse gemaakt van de informatieprotocollen zoals
die in de afgelopen jaren bij een aantal onderzoeken zijn afgesloten. Deze
protocollen zijn steeds toegespitst op de dan geldende specifieke situatie.
De indieners menen dat het wenselijk is dat een aantal onderdelen in ieder
protocol worden geregeld en dat voor deze standaardafspraken een modelprotocol
wordt ontwikkeld. Te denken valt aan afspraken over de procedure, het verstrekken
van mondelinge informatie gedurende het onderzoek en de omgang met vertrouwelijke
informatie. Uit een analyse van afgesloten protocollen blijkt dat veelal afspraken
worden gemaakt over de voorinzage voorafgaand aan publicatie van een enquêterapport.
Betrokken ministers en staatssecretarissen krijgen het recht een (deel van
het) enquêterapport vooraf in te zien teneinde dit te beoordelen op
feitelijke onjuistheden, vertrouwelijke aspecten en het belang van de Staat.
Een toets op vertrouwelijke aspecten en het belang van de Staat stelt ministers
en staatssecretarissen in staat hun staatsrechtelijk verantwoordelijkheid
op dit punt waar te maken. De enquêtecommissie bepaalt de termijn waarbinnen
gereageerd moet worden op het concept van het enquêterapport. De gedachten
gaan daarbij uit naar termijnen van hooguit enkele dagen tot een à
anderhalve week. De bestuurlijke hoor- en wederhoorprocedure zoals de Algemene
Rekenkamer deze hanteert beslaat soms perioden van maanden. Een dergelijke
termijn achten de indieners veel te lang. Dit is ook niet nodig omdat het
uiteindelijke debat tussen de Kamer en de regering gezien kan worden als een
vorm van bestuurlijk hoor en wederhoor.11.4. Wijziging Reglement van Orde Tweede Kamer en
Eerste KamerMet de inwerkingtreding van de Wet op de parlementaire enquête 200x
is een wijziging van het Reglement van Orde van de Tweede Kamer noodzakelijk.
De indieners hebben gemeend dat zij in deze fase niet verantwoordelijk zijn
voor de noodzakelijke wijziging. Ook het Reglement van Orde van de Eerste
Kamer zal gewijzigd moeten worden. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij
de Eerste Kamer zelf. Beide reglementswijzigingen kunnen pas
aan de orde zijn wanneer de Eerste Kamer heeft ingestemd met dit wetsvoorstel.De indieners stellen overigens wel voor hoofdstuk XII van het Reglement
van Orde te vereenvoudigen. De indieners hebben alle relevante bepalingen
verwerkt in de wetstekst zelf. Hiervoor zijn twee redenen. Allereerst, en
dit weegt het zwaarst, bevat het huidige Reglement van Orde bepalingen met
een externe werking. Dat wil zeggen dat ook derden geraakt worden door hetgeen
momenteel is vastgelegd in het Reglement van Orde. De indieners doelen op
de artikelen die betrekking hebben op de ondervraging van getuigen en deskundigen
en het afleggen van een valse verklaring. De commissie vindt het vanuit het
oogpunt van rechtszekerheid en kenbaarheid wenselijk dat dergelijke bepalingen
worden vastgelegd in de wet zelf en niet in een intern «huishoudelijk»
reglement van de Tweede Kamer.De tweede reden voor de wens het aantal relevante bepalingen terug te
brengen, is de wens tot verduidelijking. De indieners staan op het standpunt
dat met het samenvoegen van alle relevante bepalingen in een wettelijke regeling
een aanmerkelijke verduidelijking wordt geboden. De gebruiker kan alles terugvinden
in één document.11.5. Wijziging van andere wetgevingDe initiatiefnemers hebben geconstateerd dat een drietal wetten verwijzingen
bevatten naar de huidige Wet op de Parlementaire Enquête die aangepast
zullen moeten worden. Het gaat hier om de Wet ministeriële verantwoordelijkheid,
de Schepenenwet en de Wet toezicht verzekeringsbedrijf.Op grond van artikel 11, tweede lid, van de Wet ministeriële verantwoordelijkheid
is de huidige Wet op de Parlementaire Enquête van toepassing op een
door het parlement in te stellen commissie van onderzoek die belast is met
het opsporen en verzamelen van bescheiden, inlichtingen en bewijzen met betrekking
tot een strafrechtelijke aanklacht tegen een minister. Gezien het karakter
van deze commissie, kunnen de bepalingen van dit wetsvoorstel zonder meer
van toepassing worden verklaard op het onderzoek van deze commissie. Artikel
40 van dit wetsvoorstel voorziet hierin.In de artikelen 30 en 32 van de Schepenenwet wordt een aantal artikelen
van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête van toepassing verklaard
op onderzoek van bepaalde organen naar scheepsrampen. Het valt buiten het
bestek van de taakopdracht van de commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire
Enquête om ook voorstellen tot wijzigingen van deze artikelen te doen.
Daarbij komt dat de Schepenenwet een Rijkswet is, zodat voorstellen tot wijzigingen
niet met onderhavig wetsvoorstel meegenomen kunnen worden. Dit neemt niet
weg dat de Schepenenwet aangepast zal worden indien met onderhavig wetsvoorstel
de huidige Wet op de Parlementaire Enquête komt te vervallen.In artikel 56, achtste lid, van de Wet toezicht Verzekeringsbedrijf 1993
worden ten slotte de artikelen 17 en 23, eerste lid, van de huidige Wet van
de Parlementaire Enquête van toepassing verklaard op verhoren van getuigen
en andere personen door de Pensioen- en Verzekeringskamer. Dit wetsvoorstel
bevat evenmin voorstellen tot aanpassing op dit punt. Het ligt voor de hand
dat de aanpassing van artikel 56 bij een eerstvolgende wijziging van de Wet
toezicht Verzekeringsbedrijf 1993 wordt meegenomen.ARTIKELGEWIJZE TOELICHTINGArtikel 1Artikel 1 bevat de begripsbepalingen.Onder «Kamer» dient op grond van het eerste lid, onderdeel
a, zowel de Eerste, de Tweede Kamer, als de verenigde vergadering te worden
begrepen. Ingevolge artikel 2, eerste lid, kan de Kamer besluiten een parlementaire
enquête te houden. Voor zover in de overige artikelen van het wetsvoorstel
de term «Kamer» wordt gehanteerd, gaat het om de Kamer die de
enquête heeft ingesteld. Dit spreekt voor zich en is niet expliciet
in de begripsbepalingen vermeld.Er is voor gekozen de term «Kamer» met een hoofdletter te
schrijven. De initiatiefnemers achten dit passend bij de positie van de Kamer
en bovendien wordt hierdoor aangesloten bij de taalregels zoals opgenomen
in de Parlementaire Taalgids van de Tweede Kamer. Hiermee is aanwijzing 93
van de Aanwijzingen voor de Regelgeving niet gevolgd.Het eerste lid, onderdeel b, spreekt voor zich.Voor het begrip «document» (eerste lid, onderdeel c) is aangesloten
bij de omschrijving van dit begrip in artikel 1, eerste lid, onder a, van
de Wet openbaarheid van bestuur. In paragraaf 4.4. wordt nader op dit
begrip ingegaan.Het tweede lid is ontleend aan artikel 4 van de Gemeentewet en is relevant
voor de artikelen 16, 19 en 20.Artikel 2Artikel 2 regelt de instelling van de parlementaire enquête en de
benoeming en samenstelling van de enquêtecommissie. In hoofdstuk 3 is
op deze onderwerpen al in algemene zin op ingegaan.Op grond van artikel 2, eerste lid, kan de Kamer besluiten een parlementaire
enquête te houden. Geregeld is dat de Kamer dit op voorstel van één
of meer van haar leden kan. Dit betekent dat als één lid voorstelt
een parlementaire enquête te houden, de Kamer een beslissing zal moeten
nemen op dit voorstel. Door dit wettelijk te regelen, wordt voorkomen dat
de Kamer in haar Reglement van Orde zelf een ander minimumaantal leden als
vereiste stelt voor het door haar in behandeling nemen van een voorstel een
parlementaire enquête te houden. Anders dan in de huidige Wet op de
Parlementaire Enquête is niet langer bepaald dat de Kamer dit besluit
kan nemen op voorstel van een door haar ingestelde commissie. Materieel kan
dit uiteraard wel, omdat de leden van de commissie tezamen een voorstel kunnen
doen. Voor de goede orde wordt opgemerkt dat het besluit een enquête
te houden door de Kamer bij gewone meerderheid wordt genomen.Het tweede lid van artikel 2 bepaalt dat de parlementaire enquête
wordt uitgevoerd door een commissie van de Kamer. Dit betreft een redactionele
wijziging ten opzichte van het huidige artikel 1, tweede lid, van de Wet op
de Parlementaire Enquête. Het laatstgenoemde artikel bepaalt dat de
enquête wordt uitgevoerd door een reeds door de Kamer ingestelde of
door een door de Kamer in te stellen commissie. Of de enquête wordt
uitgevoerd door een bestaande commissie of door een voor dit doel in te stellen
commissie betreft een interne aangelegenheid van de Kamer. Daarom bepaalt
het tweede lid uitsluitend dat de enquête wordt uitgevoerd
door een commissie van de Kamer. Dit kan zowel een commissie die specifiek
voor de enquête wordt ingesteld betreffen, als een reeds bestaande commissie.
Ook zou een permanente commissie ingesteld kunnen worden die alle enquêtes
verricht. De praktijk tot nu toe is overigens dat de enquête altijd
wordt uitgevoerd door een speciaal voor dit doel ingestelde (eenmalige) commissie.
Mocht de Kamer er in de toekomst toe overgaan een reeds bestaande commissie
te belasten met een enquête, dan zullen alle leden van die commissie
tot lid van de enquêtecommissie benoemd dienen te worden. Er kan dus
niet volstaan worden met de aanwijzing van een commissie. Dit past niet in
de systematiek van de wet.Het derde lid komt voor wat betreft de omschrijving van het onderwerp
van de enquête overeen met het huidige artikel 1, derde lid. Gesteld
zou kunnen worden dat de bevoegdheid de omschrijving van het onderwerp vast
te stellen al impliceert dat deze omschrijving ook gewijzigd kan worden. Voor
de duidelijkheid bepaalt de tweede volzin van dit lid echter expliciet dat
de Kamer de omschrijving van het onderwerp kan wijzigen.Het besluit tot benoeming van de leden zoals geregeld in het vierde lid
kan evengoed een ander besluit betreffen dan het besluit tot het houden van
een parlementaire enquête, als één en hetzelfde besluit.
Met artikel 2, vierde lid, wordt voorts geregeld dat uitsluitend Kamerleden
tot lid van de enquêtecommissie benoemd mogen worden. Het wetsvoorstel
bevat net als de huidige Wet op de Parlementaire Enquête geen regeling
over de wijze van aanstelling van de voorzitter van de enquêtecommissie.
De normale gang van zaken is dat voorzitters van kamercommissies door de commissies
zelf uit hun midden worden benoemd. Het wetsvoorstel sluit echter niet uit
dat de Kamer regelt dat zij zelf uit haar midden de voorzitter aanwijst. Hiervoor
is echter geen wettelijke regeling vereist. Opgemerkt wordt ten slotte dat
uit het vierde lid volgt dat een onafhankelijke voorzitter, dat wil zeggen
een voorzitter van buiten de Kamer, niet tot de mogelijkheden behoort.De in artikel 2 genoemde besluiten treden terstond nadat de Kamer deze
genomen heeft, in werking. De mededeling in de Staatscourant als geregeld
in het vijfde lid heeft uitsluitend rechtsgevolgen voor zover het het besluit
tot instelling van de enquête betreft. Op grond van artikel 4 kan de
enquêtecommissie haar wettelijke bevoegdheid eerst uitoefenen de dag
na de mededeling in de Staatscourant dat er een parlementaire enquête
zal plaatsvinden. In de toelichting op artikel 4 zal hierop worden teruggekomen.
De term «mededeling doen van» is gehanteerd omdat de mededeling
niet constitutief is voor de inwerkingtreding van de besluiten. In dat geval
zou de term «bekendmaken» zijn gehanteerd. Het «mededeling
doen van» houdt in dat het besluit of de zakelijke inhoud daarvan in
de Staatscourant wordt geplaatst. Het besluit als zodanig zal – net
als alle andere besluiten van de Kamer – in de Handelingen van de Kamer
worden opgenomen.Artikel 3Artikel 3 regelt dat de kosten voor een enquête niet uit het reguliere
budget van de Kamer bekostigd dienen te worden. Voorkomen wordt hiermee dat
financiële argumenten een rol spelen bij de beslissing een enquête
te houden. Het artikel komt naar zijn strekking overeen met het huidige artikel
29. Omdat de raming pas via de begrotingswet wordt vastgesteld, wordt in artikel
3, eerste lid, gesproken over het opstellen van de raming, in plaats van het
vaststellen daarvan.In het tweede lid wordt gesteld dat de uitgaven worden verwerkt in de begroting. Hiermee wordt in het midden gelaten of
de uitgaven in de ontwerpbegroting, dan wel in een suppletore begroting (begrotingswijziging)
worden opgenomen. Het is allebei mogelijk. De verwerking vindt plaats volgens
de Comptabiliteitswet 2001 en de Grondwet waarin is geregeld hoe uitgaven
wettelijk geautoriseerd worden en wie daarbij welke taak heeft.Bij de verwijzing naar artikel 1 van de Comptabiliteitswet 2001 kan nog
geen rekening worden met het wetsvoorstel voor een Tweede wijziging van de
Comptabiliteitswet 2001 op basis waarvan de beide Kamers in de Rijksbegroting
een afzonderlijke begroting krijgen. (Kamerstukken II, 2004–2005, 29 833,
nrs. 1–2). Verwezen wordt daarom naar de begroting van de Hoge Colleges
van Staat. In artikel 42 wordt er in voorzien dat met de inwerkingtreding
van de Tweede wijziging van Comptabiliteitswet onderhavige wet in die zin
wordt aangepast, dat alsdan wordt verwezen naar de afzonderlijke begroting
van de beide Kamers der Staten-Generaal. De regering zal overigens een zelfstandige
afweging kunnen maken over de hoogte van de uitgaven bij de verwerking in
de ontwerpbegroting.Artikel 4In artikel 4, eerste lid, is neergelegd gedurende welke periode de enquêtecommissie
haar wettelijke bevoegdheden kan uitoefenen. Deze periode vangt aan met ingang
van de dag na de mededeling in de Staatscourant van het besluit tot instelling
van een parlementaire enquête. De besluiten tot instelling van een parlementaire
enquête en tot benoeming van de leden van de enquêtecommissie
treden terstond in werking nadat de Kamer deze besluiten heeft genomen. De
enquêtecommissie kan haar wettelijke bevoegdheden echter eerst uitoefenen
nadat van het houden van de enquête mededeling is gedaan in de Staatscourant.
Tussen het nemen van de besluiten en de mededeling daarvan in de Staatscourant
kunnen in de praktijk mogelijk enkele dagen liggen. Gedurende die tijd kan
de enquêtecommissie uitsluitend voorbereidende werkzaamheden verrichten.
Dit hoeft in de praktijk echter niet op problemen te stuiten.De periode dat de enquêtecommissie haar bevoegdheden kan uitoefenen
eindigt op de dag met ingang waarvan de Kamer de enquête beëindigt.
Dit kan zowel een voortijdige beëindiging van de enquête betreffen
(artikel 33, tweede lid), als een beëindiging nadat de enquêtecommissie
verantwoording heeft afgelegd (artikel 33, eerste lid). Van deze besluiten
dient vervolgens mededeling te worden gedaan in de Staatscourant. Voor het
einde van de periode dat de enquêtecommissie haar wettelijke bevoegdheden
kan uitoefenen is evenwel geen aansluiting gezocht bij de mededeling van de
beëindiging van de enquête in de Staatscourant. Hiervoor is gekozen
omdat er in de praktijk enkele dagen kunnen verstrijken tussen het nemen van
het besluit tot beëindiging en de mededeling daarvan in de Staatscourant.
Het is ongewenst indien de enquêtecommissie gedurende deze dagen nog
haar bevoegdheden zou kunnen uitoefenen. Dit betreft overigens een zeer theoretische
kwestie.In artikel 4, tweede lid, is het zogenaamde evenredigheidsbeginsel neergelegd.
Dit houdt in dat de enquêtecommissie haar bevoegdheden slechts mag uitoefenen
voor zover dit naar het redelijk oordeel van de commissie voor de vervulling
van haar taak nodig is. Voor een nadere toelichting hierop wordt verwezen
naar paragraaf 4.2.3.Artikel 4, derde lid, bepaalt dat de bevoegdheden van de enquêtecommissie
niet worden beëindigd door het verstrijken van de zittingsduur van de
Kamer of haar ontbinding. Het artikellid is gebaseerd op het huidige artikel 28. In feite is dit lid niet nodig. Uit het eerste lid van
dit artikel vloeit al voort dat de enquêtecommissie haar bevoegdheden
kan uitoefenen totdat de Kamer de commissie heeft ontbonden. Voor de duidelijkheid
en ter voorkoming dat door het niet openen van een met het huidige artikel
28 overeenkomende bepaling de indruk gewekt wordt dat het verstrijken van
de zittingsduur of de ontbinding van de Kamer tot beëindigen van de enquêtecommissie
leidt, is dit lid echter opgenomen. Het derde lid ziet zowel op de reguliere
beëindiging van de zittingstermijn van de Kamer, als een ontbinding van
de Kamer wegens grondwetsherziening krachtens artikel 137, derde lid, van
de Grondwet of een ontbinding krachtens artikel 64 van de Grondwet. Deze regeling
neemt uiteraard niet weg dat de nieuwgekozen Kamer de enquête ingevolge
artikel 33, tweede lid, kan stopzetten.Artikel 5Artikel 5 betreft een nieuwe bevoegdheid van de enquêtecommissie,
te weten het vorderen van schriftelijke inlichtingen. Het gaat hier om inlichtingen
die nog niet in een reeds bestaand document zijn vastgelegd. Wenst de commissie
informatie die reeds op enigerlei wijze is vastgelegd, dan is artikel 6 van
toepassing. De bevoegdheid omvat uitsluitend het verkrijgen van feitelijke
informatie. Een enquêtecommissie kan dus personen niet verplichten tot
het geven van een advies. Het geven van een advies kan uitsluitend op basis
van vrijwilligheid, dan wel tegen betaling door de enquêtecommissie.Het eerste lid van artikel 5 is ontleend aan artikel 5:16 van de Algemene
wet bestuursrecht. Anders dan de toezichthouder op grond van artikel 5:16
van de Algemene wet bestuursrecht, kan een enquêtecommissie echter uitsluitend schriftelijkeinlichtingen vorderen. Zie hierover uitgebreider
paragraaf 4.3.2.Artikel 5, tweede lid, bepaalt dat de enquêtecommissie de wijze
waarop de schriftelijke inlichtingen worden verstrekt kan bepalen. Zij zal
hierbij uiteraard de redelijkheid in acht dienen te nemen. Dat betekent dat
zij rekening zal moeten houden met de gerechtvaardigde belangen van degenen
bij wie de schriftelijke inlichtingen worden gevorderd.Artikel 6Artikel 6 heeft betrekking op de bevoegdheid van de enquêtecommissie
om kennis te nemen van reeds bestaande documenten. Met de formulering «inzage
in, afschrift van of kennisneming op andere wijze van documenten» van
het eerste lid van artikel 6 is zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij het
huidige artikel 3, eerste lid, van de Wet op de Parlementaire Enquête.
Het artikel is zoveel mogelijk techniekonafhankelijk geformuleerd. Het begrip «document»
betreft op grond van artikel 1, eerste lid, aanhef en onder c, elk materiaal
dat gegevens bevat. Zie hierover de toelichting op dat artikelonderdeel. Zoals
in paragraaf 4.4. reeds is vermeld, houdt het «afschrift nemen»
ook in dat gegevens die langs geautomatiseerde weg zijn vastgelegd kunnen
worden overgenomen op elektronische gegevensdragers, dan wel op vordering
van de enquêtecommissie kunnen worden uitgeprint.Op grond van het tweede lid kan de enquêtecommissie de wijze waarop
de kennisneming wordt verleend bepalen. In bepaalde gevallen zal een enquêtecommissie
originele documenten willen inzien, in andere gevallen zullen kopieën
van documenten volstaan. Het is in eerste instantie aan de enquêtecommissie
om dit te bepalen. Ook hier geldt dat zij met gerechtvaardigde belangen van
personen van wie medewerking wordt gevorderd, rekening dient
te houden. Zo zal de enquêtecommissie in ogenschouw moeten nemen wat
de minst belastende manier is voor de betrokkenen. Voor zover het gaat om
informatie die berusten bij de ministeries, dan wel onder de verantwoordelijkheid
van een minister vallende organen, worden in de praktijk over de wijze van
informatieverstrekking afspraken gemaakt in protocollen. Zie over deze protocollen
paragraaf 11.3.Artikel 7Artikel 7 kent aan de enquêtecommissie de (nieuwe) bevoegdheid toe
om plaatsen te betreden. In paragraaf 4.2.3. is hier uitgebreid op ingegaan.
Opgemerkt wordt dat de bevoegdheid uitsluitend de bevoegdheid omvat een plaats
te betreden, maar niet om deze ook te doorzoeken. Hiervoor is een specifiekere
grondslag nodig.Het gaat hier om elke plaats in Nederland. De verplichting tot medewerking
betreft ook Nederlanders die in het buitenland verblijven en in het buitenland
gevestigde rechtspersonen die in Nederland bedrijfsactiviteiten verrichten
(artikel 14). Voor zover echter plaatsen buiten Nederland liggen, zijn deze
personen niet verplicht om medewerking te verlenen om deze te betreden. Uiteraard
kan wel vrijwillig medewerking verleend worden.Uit de aard der zaak ziet de bevoegdheid van artikel 7 niet op ambassades
die in Nederland zijn gevestigd. Het is niet nodig dit expliciet te regelen.De bevoegdheid zich te laten vergezellen door de door haar aangewezen
personen is bedoeld om bijvoorbeeld (technische) deskundigen mee te nemen.
Uit artikel 4, tweede lid, volgt in ieder geval dat geen andere personen worden
meegenomen dan voor de taakvervulling van de enquêtecommissie nodig
is.Artikel 8Artikel 8 heeft betrekking op de voorgesprekken van een enquêtecommissie
met potentiële getuigen en deskundigen. In paragraaf 4.6. is uitgebreid
ingegaan op de status en (juridische) consequenties van het voorgesprek. De
voorgesprekken hebben een besloten karakter. Dat is in het eerste lid expliciet
bepaald.Op grond van het tweede lid is niemand verplicht medewerking te verlenen
aan het voorgesprek. Dit is in afwijking van artikel 14 waarin een algemene
verplichting tot medewerking aan de enquête is opgenomen.Van het voorgesprek wordt op grond van het vierde lid een vertrouwelijk
verslag gemaakt. Op de leden van de enquêtecommissie rust op grond van
het derde lid een geheimhoudingsverplichting. Vanzelfsprekend blijft deze
geheimhoudingsverplichting ook van kracht voor de gewezen leden als de enquête
is beëindigd. Het is echter niet nodig dit expliciet in de wet te bepalen.Het besloten karakter van het voorgesprek en het verslag en de geheimhoudingsverplichting
impliceren, dat de daarin gewisselde informatie niet in herleidbare vorm bij
de rapportage van de enquêtecommissie gebruikt mag worden. Tevens houdt
dit in dat de enquêtecommissie (andere) getuigen of deskundigen tijdens
een openbaar verhoor niet mag confronteren met tijdens het voorgesprek gewisselde
informatie. Evenmin mag iemand na de enquête inzage hebben in de verslagen
van de voorgesprekken. Dit laatste is in artikel 39, tweede lid,
aanhef en onder e, geregeld. Dit geldt ook voor Kamerleden.Is sprake van een strafrechtelijke procedure naar meineed, omkoping van
een getuige of deskundige bij een parlementaire enquête of overtreding
van één van de delicten, bedoeld in de artikelen 192 tot en
met 192c van het Wetboek van Strafrecht, dan kan – net als de overige
in het kader van de enquête gewisselde informatie – het besloten
verslag en de tijdens het voorgesprek gewisselde informatie wel gebruikt worden.
Artikel 31 bevat voor de strafrechtelijke procedures naar deze delicten een
specifieke regeling. Uit dit artikel volgt dat de enquêtecommissie tijdens
de enquête verkregen informatie wel dient te verstrekken bij strafrechtelijke
procedures naar genoemde delicten. Dit geldt ook voor de informatie die verstrekt
is tijdens het voorgesprek. Deze informatie zal met name een rol kunnen spelen
indien tijdens het voorgesprek enerzijds en het verhoor anderzijds tegenstrijdige
informatie is verstrekt. Artikel 31, tweede lid, bepaalt expliciet dat de
verplichting van de commissie of (haar) gewezen leden informatie te verstrekken
bij deze strafrechtelijke procedures, voorgaat op de geheimhoudingsverplichting
van onder meer artikel 8, derde lid.Het verslag van het voorgesprek wordt ondertekend door de voorzitter of
een ander lid van de commissie. Juist bij het voorgesprek zal zich de situatie
kunnen voordoen dat deze wordt gehouden in afwezigheid van de voorzitter of
de plaatsvervangende voorzitter. Daarom is uitdrukkelijk bepaald dat ook een
ander lid van de commissie het verslag van het voorgesprek zal kunnen ondertekenen.
Daarnaast wordt het verslag in principe ook ondertekend door de persoon waarmee
het voorgesprek is gehouden. Indien hij daartoe niet bereid is, zijn hieraan
vanzelfsprekend geen juridische consequenties verbonden. Wel kan het zijn
dat de enquêtecommissie in een eventuele strafrechtelijke procedure
naar meineed minder sterk staat als zij aan wil tonen dat de betrokken persoon
in een verhoor een andere verklaring heeft afgelegd dan bij het voorgesprek.Omdat er in beginsel geen juridische consequenties aan een voorgesprek
zijn verbonden en vanwege het informele karakter daarvan, bevat het wetsvoorstel
geen regeling over de oproeping voor het voorgesprek. De wijze van oproeping
wordt aan de Kamer overgelaten. Oproeping kan bijvoorbeeld per e-mail of telefonisch
plaatsvinden. Het verdient aanbeveling dat betrokkenen in hun oproepingsbrief
uitdrukkelijk worden gewezen op het onverplichte karakter van het voorgesprek.Ten slotte wordt opgemerkt dat op de persoon met wie de commissie een
voorgesprek houdt geen geheimhoudingsverplichting rust over hetgeen tijdens
een voorgesprek is besproken. De opneming van een geheimhoudingsplicht zou
onder meer op gespannen voet staan met de verplichting die ondergeschikten
hebben jegens hun werkgever. Meer in het bijzonder staat deze verplichting
voor ambtenaren haaks op de informatieverplichting die zij jegens hun bewindspersoon
hebben op grond van de ministeriele verantwoordelijkheid.Artikel 9Artikel 9 regelt de bevoegdheid van de enquêtecommissie om getuigen
en deskundigen te horen. Het artikel heeft zowel betrekking op de openbare
verhoren als de besloten verhoren. In paragraaf 3 van hoofdstuk 2 van
het wetsvoorstel wordt deze bevoegdheid nader uitgewerkt. Het tweede lid van
artikel 10 bevat een quorumvereiste. Uitsluitend indien drie leden aanwezig
zijn kunnen personen worden gehoord. Dit is het enige quorumvereiste dat het
wetsvoorstel kent. Voor de overige bevoegdheden geldt dat als
deze door één of meerdere leden worden uitgeoefend, deze geacht
worden te worden uitgeoefend door de gehele enquêtecommissie.Artikel 10Artikel 10 regelt de oproeping voor het verhoor. De regeling geldt zowel
voor de openbare verhoren als de besloten verhoren.Een wijziging ten opzichte van de huidige wettelijke regeling is dat op
grond van het eerste lid de getuigen en deskundigen niet langer bij dagvaarding
voor het verhoor kunnen worden opgeroepen. Oproeping bij een dagvaarding zoals
dat thans mogelijk is heeft naar het oordeel van de indieners geen toegevoegde
waarde, terwijl dit ten onrechte de indruk wekt dat het gaat om een verhoor
vergelijkbaar met een verhoor voor de rechter. Daarom is in dit wetsvoorstel
als uitgangspunt neergelegd dat de oproeping per aangetekende brief plaatsvindt.
Oproeping per aangetekende brief is ook conform de huidige praktijk. Wel voorziet
de laatste volzin van het eerste lid in de mogelijkheid dat de voorzitter
de oproeping bij deurwaardersexploot doet betekenen. Dit om te verzekeren
dat de brief ook daadwerkelijk de betrokkene op korte termijn bereikt. Wordt
immers gekozen voor een aangetekende brief, dan is niet altijd verzekerd dat
betrokkene op korte termijn de oproeping onder ogen krijgt. Is iemand immers
niet aanwezig op het moment dat de brief wordt aangetekend, dan zal een bericht
worden achtergelaten dat de brief op het postkantoor kan worden opgehaald.
Het risico bestaat dat betrokkene de brief niet terstond ophaalt. De enquêtecommissie
zal in de praktijk hier haar weg moeten vinden. Een mogelijkheid is dat de
ondersteuning van de enquêtecommissie vooraf in overleg met de getuige
of deskundige een datum voor het verhoor afspreekt, waarna de brief aangetekend
wordt verzonden. Dit is goedkoper en eenvoudiger dan een oproeping bij deurwaardersexploot.
Indien de commissie absolute zekerheid wenst over de ontvangst, dan zal voor
de laatste wijze van oproeping gekozen kunnen worden.Nieuw is voorts dat wordt geregeld dat personen op hun werkadres kunnen
worden opgeroepen. Dit volgt uit artikel 10, eerste lid. Artikel 6 van de
huidige Wet op de Parlementaire Enquête bepaalt dat de getuigen of deskundigen
in persoon of te hunner woonplaats worden gedagvaard. Aangezien bij een enquête
een persoon veelal vanwege zijn functie zal worden opgeroepen voor een enquête,
zal de oproeping op het werkadres in veel gevallen voor de hand liggen.Een andere wijziging is dat de commissie op grond van het tweede lid voortaan
in principe een termijn van acht dagen dient te hanteren tussen de oproeping
en de datum van het verhoor. De indieners vinden de in de huidige Wet op de
Parlementaire Enquête opgenomen minimumtermijn van drie dagen in het
algemeen te kort. Deze termijn biedt voor de getuige immers weinig voorbereidingstijd.
Ook zal betrokkene in de gelegenheid moeten zijn, zijn agenda op het verhoor
in te richten. Daarom is gekozen voor de termijn van acht dagen tussen de
datum van ontvangst van de oproeping en de dag van het verhoor. Dit betekent
dat het verhoor op zijn vroegst op de negende dag na de oproeping kan plaatsvinden.
Deze termijn begint te lopen de dag na de ontvangst van de oproeping.In bepaalde gevallen, bijvoorbeeld in geval van verblijf in het buitenland,
zal ook deze termijn te kort zijn. Aan de andere kant kan deze termijn onder
omstandigheden te lang zijn. Daarom bepaalt artikel 10, vierde lid, dat de
commissie kan bepalen dat het verhoor op kortere termijn plaatsvindt, namelijk
indien dit in het belang van het onderzoek is, dan wel de betrokken getuige
of deskundige met een kortere termijn instemt.De formulering van het derde lid is ontleend aan artikel 170, tweede lid,
van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.Artikel 11In artikel 11, eerste lid, is het beginsel neergelegd dat de verhoren
van de enquêtecommissie in principe in een openbare zitting worden gehouden.
Het tweede lid voorziet in de mogelijkheid te bepalen dat van een openbaar
verhoor geen beeld- en geluidsregistraties door derden worden gemaakt. Dit
kan uitsluitend wegens gewichtige redenen. Hierbij moet in het bijzonder worden
gedacht aan redenen die verband houden met de persoonlijke levenssfeer. De
bevoegdheid te verbieden dat beeld- en geluidsregistraties worden gemaakt
komt toe aan de commissie. De betrokken getuige of deskundige kan evenwel
een verzoek hiertoe doen. Voor een toelichting op deze regeling wordt verwezen
naar paragraaf 4.5.Van de openbare zitting wordt een openbaar verslag opgemaakt dat door
de voorzitter van de enquêtecommissie of een ander lid van de commissie
wordt ondertekend. Voorts dient het verslag ook door de getuige of deskundige
te worden ondertekend. Voor de vervulling van de delictomschrijving van artikel
207 van het Wetboek van Strafrecht (meineed), is overigens niet vereist dat
de getuige het verslag ook heeft ondertekend. Bij een ondertekening door de
getuige wordt echter voorkomen dat er bij een eventuele strafrechtelijke procedure
naar meineed een verschil van mening bestaat tussen de enquêtecommissie
en de betrokken getuige over hetgeen tijdens een verhoor is verklaard.Artikel 12Artikel 12 ziet op de besloten verhoren. De inhoud van dit artikel is
grotendeels gelijk aan de regeling zoals opgenomen in artikel 18a, tweede
tot en met vierde lid, van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête.
Op grond van het eerste lid kan de commissie uitsluitend wegens gewichtige
redenen besluiten tot een besloten verhoor. Net als bij het besluit geen beeld-
en geluidsregistraties toe te staan, komt deze bevoegdheid toe aan de commissie.
Voor de leden van de enquêtecommissie geldt een geheimhoudingsverplichting.
Het spreekt voor zich dat deze geheimhoudingsverplichting ook na beëindiging
van de enquête onverminderd van kracht blijft voor de gewezen leden
van de commissie. Het is niet nodig dit expliciet te regelen.Van het besloten verhoor wordt een vertrouwelijk verslag opgemaakt. Een
wijziging ten opzichte van het huidige artikel 18a, vierde lid, is dat de
overige Kamerleden eerst inzage in een besloten verslag hebben met ingang
van de dag na de aanbieding van het enquêterapport aan de Kamer. Op
grond van de huidige regeling hebben de Kamerleden terstond inzage in deze
verslagen.Artikel 13Artikel 13 regelt het afleggen van de eed of verklaring en de belofte
voorafgaande aan het openbare of besloten verhoor. Voor de goede orde wordt
opgemerkt, dat het artikel niet van toepassing is op de voorgesprekken. In
principe vindt elk verhoor van een getuige of deskundige die de leeftijd van
16 jaar heeft bereikt plaats onder ede. In geval van een getuige luidt de
eed of belofte dat betrokkene de waarheid en niets dan de waarheid zal zeggen.
De deskundige zal de eed of belofte moeten afleggen dat hij zijn verslag onpartijdig
en naar beste weten zal uitbrengen.De commissie kan besluiten het verhoor van een getuige niet onder ede
of belofte te laten plaatsvinden. Dit betreft een volstrekt discretionaire
bevoegdheid van de commissie. Hiervoor zal bijvoorbeeld gekozen kunnen worden
indien iemand wegens zijn gebrekkige geestelijke ontwikkeling de betekenis
van de eed of belofte onvoldoende beseft. In dat geval kan betrokkene door
de enquêtecommissie worden aangemaand de waarheid en niets dan de waarheid
te zeggen. Wordt niet gekozen voor een verhoor onder ede, dan heeft dit overigens
als consequentie dat in geval van het afleggen van onjuiste verklaringen,
geen sprake kan zijn van meineed in de zin van artikel 207 van het Wetboek
van Strafrecht.Ten aanzien van de deskundige is niet geregeld dat het verhoor ook zonder
voorafgaande eed of belofte kan plaatsvinden. Van een deskundige mag verwacht
worden dat deze altijd de betekenis van de eed of belofte zal beseffen, zodat
geen nadere regeling op dit punt nodig is.De opneming van de leeftijdsgrens van 16 jaar in het eerste lid betekent
overigens niet dat de enquêtecommissie personen onder deze leeftijd
niet mag horen. De algemene verplichting tot medewerking zoals opgenomen in
artikel 16 geldt ook voor personen jonger dan 16. Bij deze personen mag echter
niet de eed of belofte worden afgenomen.Artikel 14Artikel 14, eerste lid, bevat de algemene verplichting tot medewerking
aan de enquête. Het artikel is ontleend aan artikel 5:20, eerste lid,
van de Algemene wet bestuursrecht. Anders dan in genoemd artikel worden de
categorieën personen die verplicht zijn tot medewerking nauwkeurig in
artikel 16 opgesomd. Hiervoor is gekozen om te voorkomen dat er in de praktijk
onduidelijkheid bestaat over welke (rechts)personen tot medewerking kunnen
worden verplicht. De verplichting rust op de volgende categorieën personen:1. Nederlanders, ongeacht waar deze zich bevinden;2. Niet-Nederlanders, voor zover zij ingezetenen zijn van Nederland of
hier verblijf houden;3. Rechtspersonen die in Nederland zijn gevestigd;4. Rechtspersonen die niet in Nederland zijn gevestigd, maar hier wel
bedrijfsactiviteiten verrichten.De eerste drie genoemde categorieën zijn ook op grond van de huidige
Wet op de Parlementaire Enquête (artikel 3) verplicht tot medewerking
aan een enquête. Voor het begrip «Nederlander» dient verwezen
te worden naar de Rijkswet op het Nederlanderschap die een formeel begrip «Nederlander»
hanteert.De vierde categorie is nieuw. Door de toegenomen vestiging van buitenlandse
bedrijven in Nederland is het wenselijk dat ook rechtspersonen met een zetel
in het buitenland tot medewerking verplicht kunnen worden.Artikel 15Artikel 15 regelt dat de verplichting tot medewerking aan de enquête
voor gaat op (wettelijke) geheimhoudingsverplichtingen. Deze voorrang geldt
uitsluitend voor zover geen beroep kan worden gedaan op één
van de in het wetsvoorstel opgenomen verschoningsgronden. Zo kan het belang
van de Staat (artikel 19) of bijvoorbeeld het beroepsgeheim (artikel 24) er
aan in de weg staan dat de informatie verstrekt behoeft te worden. Opgemerkt
wordt daarbij dat het beroepsgeheim uitsluitend ziet op personen die een zogenaamde
vertrouwensfunctie vervullen, zoals artsen en geestelijken. Het is dus bepaald
niet zo dat alle personen waarvoor een wettelijke geheimhoudingsverplichting
geldt, zich op het beroepsgeheim zouden kunnen beroepen.Ook indien de wettelijke geheimhoudingsplicht strekt ter bescherming van
de beraadslaging in een college, is de voorrangsregeling niet van toepassing.
Dit betekent bijvoorbeeld dat een lid van de rechterlijke macht niet op grond
van artikel 15 gehouden kan worden om informatie te verstrekken over hetgeen
in de gerechtelijke raadkamer is besproken. Betrokkene zal zich immers te
allen tijde kunnen beroepen op het geheim van de raadkamer (zie artikel 21).Uit het tweede lid volgt dat een persoon die ten behoeve van een andere
persoon werkzaam is, zich niettegenstaande de in het eerste lid opgenomen
voorrangsregeling op de geheimhoudingsverplichting kan beroepen. Deze regeling
is opgenomen ter bescherming van betrokken personen. Ook biedt het de enquêtecommissie
een moment van heroverweging: is de informatie waarvoor geheimhouding geldt
daadwerkelijk nodig voor de waarheidsvinding. Te denken valt bij dit lid aan
personen die ten behoeve van een minister werkzaam zijn, maar ook aan andere
ondergeschikten. De persoon ten behoeve van wie hij werkzaam is zal, daartoe
gevorderd door de enquêtecommissie, ontheffing dienen te verlenen van
de geheimhoudingsverplichting. Deze ontheffing hoeft echter niet verstrekt
te worden, indien een beroep kan worden gedaan op een verschoningsgrond.Uit het derde lid volgt dat de regeling van het tweede lid niet geldt
indien de geheimhoudingsverplichting alleen geldt voor zover niet een andere
wettelijke verplichting tot mededeling verplicht. In dat geval is de persoon
op wie de geheimhoudingsverplichting berust, derhalve tot mededeling verplicht.Artikel 16Artikel 16 bevat een bijzondere voorziening voor personen die ten behoeve
van een minister of staatssecretaris werkzaam zijn. Het gaat hier niet alleen
om personen die als ambtenaar bij het ministerie zijn aangesteld, maar ook
om personen die op basis van arbeidscontract bij het desbetreffende ministerie
werkzaam zijn (vgl. artikel 1, tweede lid). Personen die bij een zelfstandig
bestuursorgaan werkzaam zijn, vallen er echter niet onder.De personen die ten behoeve van een bewindspersoon werkzaam zijn, zijn
niet verplicht om zelfstandig medewerking te verlenen aan een vordering van
de commissie om schriftelijke inlichtingen te verstrekken of om documenten
te verstrekken, ten minste voor zover het gaat om informatie die betrekking
heeft op hun functie. De ministeriële verantwoordelijkheid brengt dat
mee. De informatie of de documenten kunnen uitsluitend via tussenkomst van
de minister aan de enquêtecommissie worden verstrekt. De tussenkomst
van de minister kan in de praktijk op verschillende wijze worden vormgegeven.
Zo kan de minister de betrokkenen personen machtiging verlenen om de enquêtecommissie
inzage te geven in bepaalde documenten. Een andere vorm is dat de minister
de documenten of schriftelijke informatie zelf aan de enquêtecommissie
verstrekt, waarbij de ambtenaren het voorwerk verrichten. Doorgaans worden
over de wijze van informatieverstrekking afspraken gemaakt in protocollen.Artikel 17Artikel 17 heeft betrekking op de bijstand aan personen. Het eerste lid
is gedeeltelijk ontleend aan artikel 2:1 van de Algemene wet bestuursrecht.
Anders dan de Algemene wet bestuursrecht kent artikel 17 uitsluitend de bevoegdheid
tot bijstand, en niet de bevoegdheid om zich door een gemachtigde te laten
vertegenwoordigen. De mogelijkheid van bijstand ziet op alle contacten met
de commissie. Voor zover het gaat om bijstand tijdens een voorgesprek of een
verhoor, kan de commissie verbieden dat bijstand wordt verleend. Aan dit verbod
kunnen uitsluitend gewichtige redenen ten grondslag liggen. Te denken valt
hier aan de persoon van degene die bijstand verleent, maar ook in het belang
van het onderzoek kan de commissie er voor kiezen de bijstand te verbieden.
De term «gewichtige redenen» brengt echter mee dat de enquêtecommissie
hiertoe slechts in uitzonderingssituaties tot een verbod van bijstand kan
overgaan. Wordt het een persoon verboden om gebruik te maken van bijstand,
dan staan tegen dit besluit van de enquêtecommissie geen (rechts-)middelen
open. Dit zou een ongewenste juridisering van de enquêteprocedure meebrengen.Artikel 18Artikel 18 regelt de vergoeding van getuigen of deskundigen en de personen
met wie de enquêtecommissie een besloten voorgesprek heeft gehouden.
De vergoeding is overeenkomstig de vergoeding die getuigen en deskundigen
ontvangen bij gerechtelijke procedures.Artikel 19In artikel 19 is de verschoningsgrond «belang van de Staat»
opgenomen. Zie hierover uitgebreider paragraaf 6.3.Artikel 20Artikel 20 betreft de verschoningsgrond voor, kortgezegd, het geheim van
de ministerraad. Het verschoningsrecht houdt in bewindspersonen niet verplicht
zijn om informatie aan de enquêtecommissie te verstrekken over de beraadslagingen
binnen de ministerraad. Dit recht geldt ook voor ambtenaren die ten behoeve
van een minister werkzaam zijn. Voor deze laatste categorie geldt voorts een
recht van verschoning voor in de ministerraad gevallen beslissing en de gronden
waarop deze berusten. De enquêtecommissie kan uitsluitend door de bewindspersonen
zelf hierover geïnformeerd worden. De ministeriële verantwoordelijkheid
brengt dit mee.Op grond van het tweede lid dient een (gewezen) minister of een (gewezen)
staatssecretaris aan de minister met betrekking tot de behandeling van zaken
in de ministerraad informatie te verstrekken over de in die vergadering gevallen
beslissingen en de gronden waarop zij berusten. Wenst de enquêtecommissie
deze informatie op schrift, dan zal dit een door de minister-president ondertekend
document betreffen van de in de vergadering gevallen beslissingen en de gronden
waarop zij rusten. Indien de informatieverstrekking echter in strijd met het
belang van de Staat is, zal de betrokken minister of staatssecretaris zich
hierop kunnen beroepen en behoeft de informatie niet te worden verstrekt.
Dit volgt uit de zinsnede «Onverminderd artikel 19».Artikel 21Artikel 21 bevat de verschoningsgrond voor de beraadslagingen van colleges
waarvoor een wettelijke geheimhoudingsverplichting geldt. Te denken valt hier
aan de gerechtelijke raadkamer (artikel 7, derde lid, van de Wet op de Rechterlijke
Organisatie), aan de raadkamer van de Afdeling bestuursrechtspraak van de
Raad van State (artikel 31, aanhef en onder b, van de Wet op de Raad van State)
en besloten staten- of gemeenteraadsvergaderingen (artikel 25 van de Provinciewet,
onderscheidenlijk artikel 25 van de Gemeentewet).In het tweede lid is een ontheffingsmogelijkheid opgenomen. Er zijn omstandigheden
denkbaar waarin het tijdens een besloten vergadering gewisselde, bij nader
inzien aan de enquêtecommissie verstrekt kan worden. Duidelijk is dat
daarbij voor zover het de gerechtelijke raadkamer of de raadkamer van de Afdeling
bestuursrechtspraak betreft, geen sprake van kan zijn. Dit is geregeld in
het derde lid van dit artikel.Artikel 22Artikel 22 betreft de verschoningsgrond ten aanzien van geheime bedrijfs-
en fabricagegegevens en overige bedrijfsvertrouwelijke en concurrentiegevoelige
informatie. De verschoningsgrond bestaat onafhankelijk of deze gegevens op
het eigen bedrijf betrekking hebben, dan wel op een andermans bedrijf. Dit
is een wijziging ten opzichte van het huidige artikel 18 van de Wet op de
Parlementaire Enquête op basis waarvan uitsluitend een verschoningsgrond
bestaat voor de informatie met betrekking tot het «eigen» bedrijf.De term «bedrijfs- en fabrikagegevens» is ontleend aan artikel
10, eerste lid, onder c, van de Wet openbaarheid van bestuur. Er is voor gekozen
de verschoningsgrond niet te beperken tot dit begrip, omdat het in de rechtspraak
restrictief wordt uitgelegd. Van «bedrijfs- en fabrikagegevens»
is alleen sprake «indien en voor zover uit die gegevens wetenswaardigheden
kunnen worden afgeleid met betrekking tot de technische bedrijfsvoering of
het productieproces dan wel met betrekking tot de afzet van producten of de
kring van afnemers en leveranciers.»1 De
begrenzing tot «bedrijfs- en fabricagegegevens» zou ook een beperking
betekenen ten opzichte van het huidige artikel 18, waarin gesproken worden
van een onevenredige schade aan het belang van de uitoefening van het beroep
of de onderneming. Gelet op het voorgaande ziet de gewijzigde verschoningsgrond
ook op «anderszins bedrijfsvertrouwelijk en concurrentiegevoelige informatie
van een onderneming».Er is – net als in het huidige artikel 18 waarin gesproken wordt
over «onevenredige schade», sprake
van een relatieve verschoningsgrond. Dit betekent dat niet alle geheime bedrijfs-
en fabricagegegevens van de enquêtecommissie weggehouden kunnen worden.
Voor een geslaagd beroep op de verschoningsgrond is vereist dat het belang
van vertrouwelijkheid van de informatie zwaarder weegt dan het belang van
informatieverkrijging door de enquêtecommissie.Artikel 23In artikel 23 is de verschoningsgrond op de persoonlijke levenssfeer opgenomen.
Deze verschoningsgrond is nieuw ten opzichte van de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête. Net als artikel 22 betreft dit een relatieve verschoningsgrond.
Voor een geslaagd beroep zal het belang van de persoonlijke levenssfeer zwaarder
moeten wegen dat het belang van informatieverkrijging door de enquêtecommissieArtikel 24Artikel 24 betreft de verschoningsgrond voor het beroepsgeheim. Het gaat
hier om een verschoningsgrond voor personen die typische vertrouwensfuncties
vervullen. De geheimhoudingsplicht waarmee het verschoningsrecht samenhangt
behoeft niet in de wet te zijn vastgelegd, ook de aard van het beroep kan
die plicht meebrengen.Artikel 25Artikel 25 voorziet in de mogelijkheid dat de commissie de rechter inschakelt
om een persoon die weigert medewerking te verlenen aan de enquête een
bevel tot medewerking op te legen. De bevoegde rechter in eerste aanleg is
de voorzieningenrechter van de rechtbank ’s-Gravenhage. Het verzoek
moet worden ingeleid bij verzoekschrift. Dit betekent onder meer dat de verzoekschriftprocedure
zoals neergelegd in de derde titel van Boek 1 van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering van toepassing is. Ook staat tegen de uitspraak van de rechter
op grond van artikel 358 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering hoger
beroep open en kan op grond van artikel 398 van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering beroep in cassatie worden ingesteld. De regels van het Wetboek
van Burgerlijke Rechtsvordering met betrekking tot de verzoekschriftprocedure
gelden, mits hiervan in dit wetsvoorstel niet wordt afgeweken.Een afwijking van de reguliere procedure is in de eerste plaats dat het
verzoekschrift niet door een procureur behoeft te worden ondertekend (artikel
25, derde lid). Hiervoor is gekozen omdat in spoedsituaties de inschakeling
van een procureur een extra stap kan betekenen. Overigens ligt het voor de
hand dat een enquêtecommissie in de praktijk wel de hulp van een procureur
zal inroepen. Verplicht is dit echter niet.Een andere afwijking betreft het feit dat het wetsvoorstel een maximumtermijn
bevat waarop de rechter dient te beslissen. In principe is dit uiterlijk op
de zevende dag na ontvangst van het verzoekschrift. Heeft de enquêtecommissie
echter om een onverwijlde uitspraak verzocht, dan dient de uitspraak onverwijld
te geschieden (zie het vijfde lid).Het rechterlijke bevel is ten slotte altijd uitvoerbaar bij voorraad,
niettegenstaande verzet of hoger beroep (lid 7).Uit het zesde lid volgt dat de rechter in principe het verzoek tot het
opleggen van een rechterlijk bevel tot medewerking zal moeten honoreren. In
drie situaties kan de rechter het verzoek echter afwijzen. Het eerste geval
betreft de situatie dat het verzoek niet berust op de wet (lid 6, onder a).
Hiervan zal sprake zijn indien om een andere vorm van medewerking wordt gevraagd
dan waartoe de commissie bevoegd is. Te denken valt aan een verzoek om een
persoon te bevelen documenten die hij onder zich heeft niet te vernietigen.
De enquêtecommissie is niet bevoegd om deze medewerking aan een enquête
te verlangen. Daarnaast dient de rechter het verzoek af te wijzen als de betrokken
persoon een wettige grond tot weigering heeft (lid 6, onder b,). Hiervan zal
sprake zijn als betrokkene met succes een beroep kan doen op een verschoningsgrond.
Ten slotte zal de rechter het verzoek moeten afwijzen als de commissie in
redelijkheid niet tot haar oordeel kan komen dat de verlangde medewerking
nodig is voor de vervulling van haar taak (lid 6, onder c,). Het spreekt voor
zich dat als de rechter tot de conclusie komt dat hiervan sprake is, hij een
verzoek tot het opleggen van een rechterlijk bevel tot medewerking naast zich
neer zal moeten leggen. Het betreft hier overigens een marginale toetsing.Artikel 26Artikel 26 voorziet in de mogelijkheid dat de rechter op verzoek van de
enquêtecommissie aan een bevel tot medewerking een dwangsom verbindt.
In dat geval is de derde afdeling van de vijfde titel van Boek 2 van het Wetboek
van Burgerlijke Rechtsvordering (artikel 611a e.v.) van toepassing. De dwangsom
betreft net als de overige in hoofdstuk 4 opgenomen dwangmiddelen geen strafsanctie.
De oplegging van een bevel onder dwangsom is er slechts op gericht personen
te laten doen wat zij volgens de wet reeds moesten doen.Dat de artikelen 611a e.v. van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
van toepassing zijn betekent onder meer dat de weigerachtige persoon een termijn
dient te worden gegund gedurende welke hij het bevel kan uitvoeren zonder
dat hij een dwangsom verbeurd. De termijn zal zo kort mogelijk gesteld moeten
worden. Welke termijn in het concrete geval wenselijk is, zal afhankelijk
zijn van de situatie.De dwangsom kan worden vastgesteld op een bedrag ineens of op een bedrag
per tijdseenheid waarin het bevel niet is uitgevoerd. Indien de enquêtecommissie
binnen een bepaalde termijn de desbetreffende informatie nodig heeft, ligt
een bedrag ineens meer voor de hand dan een bedrag per tijdseenheid. In alle
gevallen dient de hoogte van de dwangsom in redelijke verhouding te staan
tot enerzijds het belang van de gevorderde medewerking en anderzijds de beoogde
effectieve werking van de dwangsomoplegging.Artikel 27In artikel 27 is de mogelijkheid opgenomen dat de enquêtecommissie
bij de uitoefening van haar bevoegdheden ondersteuning verkrijgt van «de
openbare macht». In concreto betekent dit dat de politie assistentie
kan verlenen bij de uitoefening van bevoegdheden. De mogelijkheid de hulp
van «de openbare macht» in te roepen bestaat in principe bij elke
bevoegdheidsuitoefening van de commissie. Het ligt voor de hand dat deze in
de praktijk alleen gehanteerd zal worden bij de bevoegdheid van de enquêtecommissie
kennis te nemen van documenten (artikel 6), haar bevoegdheid plaatsen te betreden
(artikel 7) en haar bevoegdheid getuigen en deskundigen te horen (artikel
9). Het is niet goed denkbaar dat de enquêtecommissie ondersteuning
van de politie nodig zal hebben bij het verstrekken van schriftelijke inlichtingen
(artikel 5). Formeel is dit echter niet uitgesloten.Artikel 28In artikel 28 is de mogelijkheid van gijzeling van weigerachtige getuigen
en deskundigen opgenomen. Voor een verzoek om gijzeling geldt eveneens dat
hierop de verzoekschriftprocedure zoals neergelegd in het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering van toepassing is. Net als in de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête is voorzien in de expliciete mogelijkheid dat de enquêtecommissie
een getuige of deskundige zelf in bewaring kan houden totdat de voorzieningenrechter
op het verzoek van de enquêtecommissie heeft beslist. Voor deze korte
periode kan zij indien nodig zelfstandig de hulp van de politie inroepen.
Het ligt voor de hand dat in de praktijk een enquêtecommissie al vooraf
contact opneemt met de voorzieningenrechter van de rechtbank te ’s-Gravenhage
als zij verwacht dat een getuige of deskundige tijdens een zitting zal weigeren
om informatie te verstrekken. Hiervan zal bijvoorbeeld sprake zijn, indien
een getuige of deskundige met behulp van de politie voor de enquêtecommissie is gebracht. De voorzieningenrechter zal in dergelijke gevallen
spoedig kunnen beslissen.Anders dan in het huidige artikel 17 van de Wet op de Parlementaire Enquête
waar de voorzieningrechter uitsluitend een voorlopige voorziening geeft, voorziet
het wetsvoorstel niet in een bekrachtiging van de uitspraak van de voorzieningenrechter
door de rechtbank. Mede doordat de rechtbank in civiele zaken doorgaans als
unus beslist, is de constructie dat de beslissing van de voorzieningenrechter
spoedig wordt gevolgd door een beslissing van de rechtbank naar het oordeel
van initiatiefnemers nodeloos omslachtig. Daarom is er voor gekozen dat de
voorzieningenrechter meteen de beslissing ten gronde kan nemen. Tegen de beslissing
van de voorzieningenrechter staan uiteraard wel de reguliere rechtsmiddelen
van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering open.Voor het verzoek om gijzeling geldt eveneens dat de rechter dit verzoek
in principe zal moeten honoreren (zie het vierde lid). Op deze regel zijn
twee uitzonderingen. In de eerste plaats zal de rechter geen gijzeling opleggen
als de betrokken persoon zich terecht op een verschoningsgrond beroept. In
dat geval heeft hij een wettige grond tot weigering (vierde lid, onder a,).
Daarnaast zal de rechter de oplegging van de gijzeling kunnen weigeren als
de commissie in redelijkheid niet tot haar oordeel kan komen dat de gijzeling
nodig is voor de vervulling van haar taak (vierde lid, onder b,). Ook hier
is sprake van een marginale toetsing.Het zesde lid met betrekking tot de contacten van een advocaat tijdens
de gijzeling betreft een verbetering ten opzichte van de huidige regeling.
De regeling is ontleend aan artikel 225 van het Wetboek van Strafvordering.De gijzeling kan op grond van het zevende lid maximaal een jaar duren.
Te allen tijde kan de gijzeling echter door de voorzieningenrechter worden
beëindigd. Hij is hiertoe verplicht indien er geen belang meer bestaat
bij de gijzeling of als de betrokken persoon terecht een beroep op een verschoningsgrond
doet.Artikel 29Artikel 29 bevat een verbod om verklaringen en documenten die de enquêtecommissie
in het kader van haar enquête vergaart in andere procedures te gebruiken.
Hiermee wordt bereikt dat de enquêtecommissie over zoveel mogelijk informatie
komt te beschikken, zodat zij zich een zo juist mogelijk beeld van hetgeen
is gebeurd kan vormen. Het verbod geldt uitsluitend voor documenten en verklaringen
die op vordering van de enquêtecommissie zijn verstrekt onderscheidenlijk
afgelegd. De informatie die vrijwillig aan de enquêtecommissie wordt
verstrekt, kan derhalve wel gebruikt worden in andere procedures. In paragraaf 8.3.
is uitgebreid op dit verbod ingegaan.Het artikel is gedeeltelijk ontleend aan artikel 69 van de Rijkswet Onderzoeksraad
voor veiligheid. Het betreft een uitbreiding ten opzichte van artikel 24 van
de huidige Wet op de Parlementaire Enquête op basis waarvan verklaringen
afgelegd voor de enquêtecommissie, niet als bewijs in rechte kunnen
gelden.In artikel 31 is een uitzondering opgenomen op het verbod om informatie
in een andere procedure te gebruiken. In een strafrechtelijke procedure naar
meineed, omkoping van een getuige of deskundig bij een enquête of naar
de delicten, bedoeld in de artikelen 192 tot en met 192c van het Wetboek van
Strafrecht, mag de bij een enquête verkregen informatie wel worden gebruikt.
Zie hiervoor de toelichting op artikel 31.Artikel 30Artikel 30 bevat voor de commissie en haar leden een in beginsel absoluut
verbod om informatie te verstrekken aan andere instanties ten behoeve van
een strafrechtelijke, tuchtrechtelijke of civielrechtelijke procedure of een
procedure tot oplegging van een disciplinaire maatregel, een bestuurlijke
sanctie of een bestuurlijke maatregel. Hoewel dit niet expliciet is bepaald,
geldt dit verbod vanzelfsprekend ook voor de voormalige commissieleden. Door
het verbod tevens neer te leggen op de individuele leden, in plaats van uitsluitend
op de commissie, is juist ook bedoeld te regelen dat het niet mogelijk is
dat andere instanties na afloop van de enquête informatie kunnen inwinnen
bij de voormalige leden van de enquêtecommissie. Het verbod houdt ook
in dat de commissie en haar (gewezen) leden geen aangifte mogen doen en niet
als getuigen mogen optreden. In artikel 31 is een uitzondering op dit verbod
opgenomen. Zie hiervoor de toelichting op artikel 31.Artikel 31Artikel 31 bevat uitzonderingen op de verboden dat informatie die verkregen
is bij een parlementaire enquête niet in andere procedures mag worden
gebruikt of ten behoeve van een andere procedure mag worden verstrekt. De
uitzonderingen betreffen een strafrechtelijke procedure naar meineed, een
strafrechtelijke procedure naar omkoping van een getuige of deskundige of
een strafrechtelijke procedure naar één van de delicten, bedoeld
in de artikelen 192 tot en met 192c. Het gaat hier om delicten die niet-medewerking
aan een parlementaire enquête sanctioneren. De uitzonderingen zijn nodig,
omdat anders geen strafrechtelijke procedure wegens deze delicten mogelijk
zouden zijn. De enquêtecommissie kan dus aangifte doen van deze delicten
en eventueel kunnen de leden als getuigen optreden.Artikel 32Op grond van artikel 32 dient de enquêtecommissie na het beëindigen
van haar werkzaamheden een openbaar rapport op te stellen dat zij aan de Kamer
aanbiedt. De aanbieding van het rapport sluit niet uit dat zij nadien nog
wettelijke bevoegdheden dient uit te oefenen, bijvoorbeeld omdat zij een bepaald
aspect nader wenst te onderzoeken. Zie hierover de toelichting op artikel
4, eerste lid. Dat de enquêtecommissie nadien nog bevoegdheden zal uitoefenen,
betreft een vrij theoretische situatie.Artikel 33Artikel 33, eerste lid, heeft betrekking op de beëindiging van de
enquête nadat de enquêtecommissie verantwoording heeft afgelegd
aan de Kamer over haar werkzaamheden. Omdat aan een enquêtecommissie
vergaande bevoegdheden worden toegekend, is het passend dat zij aan de Kamer
verantwoording aflegt over de werkzaamheden die zij heeft verricht. De commissie
zal moeten aangeven hoe zij met haar opdracht en bevoegdheden is omgegaan.Het tweede lid heeft betrekking op het voortijdig beëindigen van
de enquête. Het begrip «voortijdig» wil hier in feite zeggen:
voordat de enquêtecommissie verantwoording heeft afgelegd aan de Kamer.
Gesteld zou kunnen worden dat de bevoegdheid van de Kamer een enquête
in te stellen reeds impliceert dat de Kamer een enquête voortijdig kan
beëindigen. Voor de duidelijkheid is deze bevoegdheid van de Kamer echter
uitdrukkelijk in het wetsvoorstel opgenomen. De voortijdige beëindiging
van de enquête houdt automatisch in dat de enquêtecommissie geen bevoegdheden meer kan uitoefenen (artikel 4, eerste lid) en dat het
lidmaatschap van de enquêtecommissie eindigt (artikel 35, aanhef en
onder c).Het besluit tot beëindiging van de enquête gaat terstond in.
De mededeling van het besluit in de Staatscourant op grond van het derde lid
heeft geen verdere rechtsgevolgen.Artikel 34Met artikel 34 wordt duidelijk dat de onder de enquêtecommissie
berustende documenten na beëindiging van de enquête van rechtswege
overgaan op de Kamer. Tot dat moment dient men een eventueel recht op inzage
van documenten geldend te maken ten opzichte van de enquêtecommissie.
Nadien dient een verzoek tot inzage aan de Kamer te worden gericht.Artikel 35Artikel 35 regelt het einde van het lidmaatschap van de enquêtecommissie.
De huidige wet bevat geen regeling hierover. Er zijn vier situaties waarin
het lidmaatschap van de enquêtecommissie eindigt.In onderdeel a. is opgenomen de situatie dat het Kamerlidmaatschap eindigt
en betrokkene niet terstond opnieuw lid van de Kamer wordt. In paragraaf 3.2.
is reeds ingegaan op het feit dat op grond van dit wetsvoorstel alleen Kamerleden
lid van een enquêtecommissie mogen zijn. In concreto betekent dit in
de eerste plaats dat het lidmaatschap van de enquêtecommissie eindigt
bij voortijdig vertrek van een kamerlid wegens ontslag, het verlies van de
vereisten voor het Kamerlidmaatschap of het vervullen van een onverenigbare
betrekking. Daarnaast eindigt het commissielidmaatschap indien de zittingsduur
van de Kamer eindigt of de Kamer wordt ontbonden, en betrokkene niet wordt
herkozen in de Kamer. Wordt betrokkene wel terstond herkozen, dan loopt zijn
commissielidmaatschap gewoon door. In artikel 4, derde lid, is geregeld dat
de enquête niet wordt gestopt door het verstrijken van de zittingsduur
of de ontbinding van de Kamer.Uit onderdeel b. volgt dat het commissielidmaatschap eindigt met ingang
van de dag waarop een lid van de commissie door de commissie wordt gehoord.
Op grond van het huidige artikel 4a kan een getuige of deskundige die door
de commissie wordt verhoord niet tevens lid zijn van de commissie. Uit het
voorgestelde onderdeel b. volgt dat het lidmaatschap van een commissielid
die door de commissie wordt gehoord van rechtswege eindigt met ingang van
de dag waarop het verhoor plaatsvindt. Hiervoor is gekozen, omdat hiermee
duidelijkheid wordt geschapen over de consequenties van het horen door de
commissie van een eigen lid. De commissie zal moeten afwegen of zij het zo
belangrijk vindt een bepaald commissielid als getuige of deskundige te horen,
dat betrokkene hiervoor zijn lidmaatschap van de commissie zal moeten opgeven.
Overigens zal het slechts in uitzonderlijke omstandigheden zo zijn, dat een
commissie juist een eigen commissielid zal willen horen. Wellicht ten overvloede
wordt er op gewezen dat het lidmaatschap van de commissie in principe definitief
eindigt en dus niet is beperkt tot de duur van het verhoor. Formeel is echter
niet uitgesloten dat betrokkene opnieuw in de enquêtecommissie wordt
benoemd. Indien betrokkene een sleutelfiguur is, ligt dit echter niet erg
voor de hand.Uit onderdeel c. volgt dat het commissielidmaatschap eindigt met ingang
van de dag dat de enquête wordt beëindigd. Deze beëindiging
vindt in ieder geval plaats nadat de enquêtecommissie aan
de Kamer verantwoording heeft afgelegd over haar werkzaamheden (artikel 33,
eerste lid). De Kamer heeft evenwel de bevoegdheid de enquête voortijdig,
dat wil zeggen voordat de enquêtecommissie verantwoording heeft afgelegd,
te beëindigen (artikel 33, tweede lid). In dat geval wordt de enquêtecommissie
eveneens ontbonden.Tenslotte kan op grond van onderdeel d. een lid van de enquêtecommissie
in die hoedanigheid worden ontslagen. Dit kan zowel op eigen verzoek van het
betrokken lid, bijvoorbeeld wegens het tijdsbeslag voor de fractie of privé-omstandigheden,
als op initiatief van de Kamer, bijvoorbeeld wegens disfunctioneren. Niet
is geregeld dat de Kamer ook op verzoek van de enquêtecommissie zelf
een commissielid kan ontslaan. Materieel is dit uiteraard wel mogelijk. Voor
de goede orde wordt opgemerkt dat het ontslag van een commissielid in die
hoedanigheid geen enkele consequenties heeft voor het Kamerlidmaatschap. Het
Kamerlidmaatschap kan uitsluitend eindigen op de gronden in de Kieswet genoemd.Artikel 36In artikel 36, eerste lid, is het algemene beginsel neergelegd dat tot
de openbaarmaking van het enquêterapport niemand inzage heeft in de
documenten die onder de commissie berusten. Het gaat hier zowel om documenten
die op vordering van de commissie aan de commissie zijn verstrekt, als om
documenten die de enquêtecommissie zelf heeft opgesteld. Het spreekt
voor zich dat het eerste lid niet als gevolg heeft, dat de commissieleden
of de staf die haar ondersteunt zelf geen inzage hebben in onder de commissie
berusten documenten. Het is niet nodig om dit expliciet te regelen.Het kan nodig zijn om getuigen en deskundigen inzage te verlenen in documenten
die op haar vordering aan de enquêtecommissie zijn verstrekt, bijvoorbeeld
om herinneringen op te halen. Het tweede lid voorziet in deze mogelijkheid.
Het lid voorziet uitdrukkelijk niet in een recht op inzage van een getuige
of deskundige. Het gaat uitsluitend om de bevoegdheid
van de enquêtecommissie om een bepaalde getuige of deskundige inzage
te verlenen in documenten.Daarnaast kan het onder omstandigheden gewenst zijn om externe onderzoekers
inzage in documenten te geven, bijvoorbeeld omdat een technisch oordeel gewenst
is. In deze mogelijkheid voorziet het derde lid. Opgemerkt wordt dat deze
externe onderzoekers nimmer bevoegdheden van de enquêtecommissie kunnen
uitoefenen. Wel kan hen inzage in documenten worden verleend.Artikel 37Artikel 37 regelt een onbeperkt inzagerecht voor alle Kamerleden na de
aanbieding van het enquêterapport aan de Kamer. Dit specifieke inzagerecht
betreft uitsluitend de documenten die op vordering van de enquêtecommissie
aan haar zijn overgelegd. Het gaat echter zowel om vertrouwelijke documenten,
als om documenten waartoe ook andere personen inzage hebben. Gaat het echter
om vertrouwelijke documenten, dan zijn de Kamerleden op grond van het tweede
lid echter verplicht tot geheimhouding. Het spreekt voor zich dat deze geheimhoudingsverplichting
in stand blijft na beëindiging van het Kamerlidmaatschap.Voor zover het gaat om documenten die de commissie zelf intern heeft opgesteld,
geldt voor wat betreft de inzagemogelijkheden van Kamerleden de algemene regeling
van artikel 38 juncto artikel 39, vierde lid. Deze regeling houdt
in dat de commissie zelf kan bepalen of deze ter inzage voor derden zijn of
niet. Zie de toelichting op artikel 39. Een uitzondering geldt echter voor
de besloten verslagen van de voorgesprekken en de besloten verhoren. Deze
zijn in principe voor niemand ter inzage (artikel 39, tweede lid, aanhef en
onder e). De verslagen van de besloten verhoren zijn op grond van het derde
lid echter wel ter inzage van Kamerleden (artikel 37, derde lid).Artikelen 38 en 39De artikelen 38 en 39 bevatten een openbaarheidsregeling voor documenten
die onder de commissie berusten onderscheidenlijk, na beëindiging van
de enquête, hebben berust. Het uitgangspunt is dat alle commissiedocumenten
na de aanbieding van het rapport door derden zijn in te zien. Op grond van
artikel 39 kan de enquêtecommissie echter beperkingen stellen aan de
openbaarheid. Deze systematiek is ontleend aan de artikelen 14 en 15 van de
Archiefwet 1995. Tevens is aansluiting gezocht bij het systeem en de uitzonderings-
en beperkingsgronden van de Wet openbaarheid van bestuur.Het inzagerecht gaat in de dag na de aanbieding van het enquêterapport
aan de Kamer en geldt zolang de documenten bij enquêtecommissie en vervolgens
de Kamer berusten. Dit laatste wil zeggen dat het inzagerecht geldt tot het
moment dat de documenten worden overgebracht naar het Nationaal Archief, dan
wel worden vernietigd. Na de overbrenging naar het Nationaal Archief, geldt
de openbaarheidregeling van de artikelen 14 en 15 van de Archiefwet 1995.
In principe is de termijn dat de documenten bij de Kamer verblijven vòòr
overbrenging naar het Nationaal Archief twintig jaar (vgl. artikel 12 van
de Archiefwet 1995). Er bestaat echter ook de mogelijkheid dat documenten
eerder, dan wel later naar het Nationaal Archief worden overgebracht (vgl.
artikel 13 van de Archiefwet 1995). Daarom is er niet voor gekozen de termijn
van twintig jaar in deze artikelen te noemen.Het inzagerecht impliceert dat het kosteloos is. Er is niet voor gekozen
dit expliciet in het wetsvoorstel te vermelden. Het recht betreft uitsluitend
een inzagerecht, en niet het recht op afschrift van de documenten.Dat de openbaarheidsregeling ingaat de dag na de aanbieding van het enquêterapport
aan de Kamer, betekent dat de enquêtecommissie al voor de datum van
openbaarmaking van het rapport besluiten dient te nemen over de al dan niet
openbaarheid van de diverse documenten. Omdat het commissiearchief honderden
dan wel niet duizenden documenten kan omvatten, kan dit een tijdrovende werkzaamheid
betreffen. Om ook anderen dan de andere Kamerleden, bijvoorbeeld de media,
in staat te stellen de werkzaamheden van de enquêtecommissie te controleren,
is het echter gewenst dat het inzagerecht reeds ingaat de dag na de aanbieding
van het enquêterapport. Enquêtecommissies zullen met het oog hierop
een procedure kunnen bedenken, bijvoorbeeld het na binnenkomst markeren van
de verschillende documenten.Uit artikel 39, tweede lid, onder e, volgt dat de verslagen van de voorgesprekken
en de besloten verhoren, door niemand buiten de kring van de commissie zijn
in te zien. Dit verbod geldt voor zover het het voorgesprek betreft ook voor
de overige Kamerleden. Het verslag van het besloten verhoor is wel voor de
overige Kamerleden in te zien.Voor de interne stukken van de enquêtecommissie geldt een specifieke
regeling. Het gaat hier met name om interne discussiestukken en verslagen
van besloten vergaderingen van de enquêtecommissie. Op grond
van artikel 39, vierde lid, kan de enquêtecommissie beperkingen stellen
aan de openbaarheid van deze documenten. Het betreft echter een discretionaire
bevoegdheid van de enquêtecommissie. Zij kan er ook toe besluiten om
alle interne stukken vertrouwelijk te verklaren.Het tweede lid van artikel 38 voorziet in de mogelijkheid dat de Kamer
niettegenstaande een door de commissie gestelde openbaarheidsbeperking inzage
aan derden geeft in documenten uit het commissiearchief. Nadat de enquête
is beëindigd, is het niet meer mogelijk dat de enquêtecommissie
zelf beslist over eventuele verzoeken tot inzage. Daarom is de bevoegdheid
tot het opheffen van een beperking neergelegd bij de Kamer. De beperking kan
in algemene zin worden opgeheven, dan wel ten aanzien van een bepaalde verzoeker
die bij de inzage een bijzonder belang heeft. Het is gewenst dat de Kamer
terughoudend met deze bevoegdheid omgaat.Op grond van het vijfde lid van artikel 39 dienen de commissieleden, vanzelfsprekend
ook nadat de enquête is beëindigd, geheimhouding te bewaren over
de inhoud van de documenten die door de commissie als vertrouwelijk zin bestempeld.Artikel 40Dit artikel betreft de aanpassing van een in de Wet ministeriële
verantwoordelijkheid opgenomen verwijzing naar de Wet op de parlementaire
enquête. Zie voor een nadere toelichting hierop paragraaf 11.5.Artikel 41Artikel 41 bevat wijzigingen in het Wetboek van Strafrecht.Artikel 5 van het Wetboek van Strafrecht geeft Nederland het recht strafvervolging
in te stellen ter zake van feiten die buiten Nederland door Nederlanders zijn
begaan. Hieraan worden toegevoegd de drie delicten met betrekking tot het
belemmeren van de werkzaamheden van een parlementaire enquêtecommissie.De artikelen 192b en 192c betreffen twee nieuwe delicten in verband met
de uitbreiding van de bevoegdheden van de enquêtecommissie.Het betreft hier specificaties van de algemene strafbepaling van artikel
184 Wetboek van Strafrecht: het niet voldoen aan een vordering gedaan op grond
van een wettelijk voor schrift door een ambtenaar. Conform artikel 84, eerste
lid, van het Wetboek van Strafrecht wordt onder ambtenaar ook begrepen leden
van algemene vertegenwoordigende organen. Het handhaven en de uitbreiding
van deze strafbaarstellingen zijn evenwel noodzakelijk met het oog op het
bijzondere karakter van het enquêteonderzoek.Artikel 42Artikel 42 regelt de samenloop van onderhavig wetsvoorstel met een wetsvoorstel
tot wijziging van de Comptabiliteitswet dat thans in de Tweede Kamer aanhangig
is. Voor een toelichting hierop wordt verwezen naar de toelichting op artikel
3.Artikel 43Ter voorkoming dat een enquêtecommissie en personen die bij de enquête
betrokken zijn tussentijds met nieuwe regelgeving worden geconfronteerd, bevat
artikel 43 een overgangsvoorziening. Deze voorziening houdt in
dat huidige Wet op de Parlementaire Enquête op lopende enquêtes
van toepassing blijft.Artikelen 44 en 45Deze artikelen spreken voor zich. In verband met de overgangsvoorziening
van artikel 43, bestaat geen noodzaak tot afwijking van de reguliere inwerkingtredingsbepaling.Artikel 46Artikel 46 bevat de citeertitel. Conform aanwijzing 185, onder 4, van
de Aanwijzingen voor de regelgeving is in de citeertitel voorzien in de opneming
van het jaartal van het Staatsblad waarin de onderhavige regeling wordt geplaatst.
De opneming van dit jaartal is gewenst ter onderscheiding van de huidige Wet
op de Parlementaire Enquête. Een wijziging ten opzichte van de citeertitel
van de huidige wet is voorts dat de woorden «parlementaire enquête»
niet langer met hoofdletters zijn geschreven. Hiermee is aanwijzing 185, onder
3, van de Aanwijzingen voor de regelgeving gevolgd.K. G. de VriesW. G. J. M. van de CampR. LuchtenveldC. van der StaaijBIJLAGE 1Enquêtecommissies, tijdelijke commissies, subcommissies
en werkgroepen 1852–2005Enquête Accijns op het zout1852–1853Enquête Uitvoering van de concessie tot landaanwinning
en verdieping van het vaarwater op het Zwolsche Diep1856–1857Enquête Toestand van de Maas en de Zuidwillemsvaart1860–1861Enquête Toestand zeemacht1861–1862Enquête Toestand Nederlandse koopvaardij1874–1875Enquête Besmettelijke longziekte onder het rundvee1877–1978Enquête Exploitatie Nederlandse Spoorwegen1881–1882Enquête Tegengaan van overmatige arbeid en de toestand
in fabrieken en werkplaatsen met het oog op de veiligheid, de gezondheid en
het welzijn der werklieden1886–1887Onderzoek naar de levering van geschut aan de Nederlandse
regering1909–1910Onderzoek naar namens de Staat gesloten veevoederovereenkomsten1918–1920Onderzoek naar de wijze waarop contracten voor de levering
van vliegtuigen en motoren zijn gesloten en uitgevoerd1920–1923Onderzoek naar de besteding van gelden uitgetrokken op
de oorlogs-begroting van 19181921–1924Onderzoek naar de houtvoorziening van de Nederlandse spoorwegen,
de commissie Spoorhout1933–1935Onderzoek door de bijzondere commissie ter behandeling
van de nota van de minister van Justitie betreffende de schorsing van de opsporings-bevoegdheid
van de brigade van de Koninklijke Marechaussee te Oss1938–1939Enquête Regeringsbeleid 1940–19451947–1956Enquête RSV Rapport17 817 Duur24 maart 1983 – 10 december
1984 VoorzitterC.P. van Dijk (CDA)  Enquête BouwsubsidiesRapport19 623.30Duur26 november 1986 – 8 maart
1988 VoorzitterK.G. de Vries (PvdA)   Subcommissie VisquoteringsregelingenRapport19 955Duur1 december 1986 t/m 4 juni 1987 VoorzitterH. Eversdijk (CDA)   Bijzondere commissie
Onderzoek (enquête) paspoortprojectRapport20 559Duur11 mei 1988 t/m medio augustus 1988VoorzitterL.M.L.H.A. Hermans (VVD)  Subcommissie KinderbeschermingRapport«Rechtzetten»: 21 818.2 Duur24 januari 1990 t/m september 1990 VoorzitterA.M. Vliegenthart (PvdA)  Bijzondere commissie
van Onderzoek in de Zaak-B, «BOSIO»Eindoordeel22 680.1 Duur2 december 1991 – 25 juni 1992 VoorzitterD.K.J. Tommel (D66)  Enquête naar
het functioneren van de organen belast met de uitvoering van de sociale verzekeringswettenRapport22 730.8, Verhoren: 22 730.9 Duur3 september 1992 – 7 september
1993 VoorzitterJ.F. Buurmeijer (PvdA)  Subcommissie BijstandRapport«Rechten en Plichten»: 23 195.3 Duureind maart 1993 t/m 28 oktober 1993VoorzitterA. Doelman-Pel (CDA)   Subcommissie Onderzoek
Besluitvorming VolksgezondheidRapport23 666.2Duur8 december 1993 t/m 24 maart 1994 VoorzitterW.J. Willems (PSP)   Tijdelijke commissie
Toezicht VerzekeringsKamerRapport«Verzekerd van Toezicht»: 23 669.11 Duurdecember/januari 1994 t/m 16 oktober 1995VoorzitterG. Ybema (D66)   Werkgroep Vooronderzoek
Opsporingsmethoden, «Opsporing Gezocht»Rapport23 945.2 Duur1 juni 1994 – 21 oktober 1994VoorzitterM. van Traa (PvdA) Enquête Opsporingsmethoden
(IRT)Rapport24 072, Deelonderzoeken: 24 072
17 t/m 20Duur6 december 1994 – 1 maart 1996 VoorzitterM. van Traa (PvdA)   Werkgroep Subsidieverlening
TankercleaningAdvies24 791.2 Duur6 april 1995 t/m 3 oktober 1996 VoorzitterJ.D. Blaauw (VVD)  Werkgroep onderzoek
Stichting Woningbeheer LimburgRapport«Bruidsschat voor een winkeldochter»:
24 339.14 Duur30 augustus 1995 t/m 15 november
1995Voorzitter(s)M.M. Versnel-Schmitz (D66); J.F.B.
Van Rey (VVD)  Tijdelijke commissie
onderzoek Stichting Woningbeheer LimburgRapport«Bruidsschat voor een winkeldochter»:
24 339.14 Duur21 november 1995 t/m 23 mei 1996Voorzitter(s)P.H. Hofstra (VVD) (tot 18-04-1996); M.M. Versnel-Schmitz (D66) (vanaf 23-04-1996)  Tijdelijke commissie
KlimaatveranderingRapport24 695.3 Duur12 december 1995 t/m 11 september
1996 VoorzitterE. van Middelkoop (GPV)  Tijdelijke commissie
Onderzoek CTSVRapport«Heel het Raderwerk»: 24 653.16 Duur14 april 1996 t/m 24 juni 1996 VoorzitterJ.P.C.M. van Zijl (PvdA)  Werkgroep Onderzoek
TechnoleaseRapport25 080.15 Duur29 april 1997 t/m 3 juni 1997VoorzitterF.J.A.J.Wolters (CDA)   Werkgroep Aanpak RiooloverstortenRapport25 890.2Duur10.09.1997 t/m .02.1998VoorzitterTh.A.M. Meijer (CDA)  Werkgroep Asbestproblematiek
CannerbergRapport«Een Berg met Problemen»: 25 323.11Duur1997–1998VoorzitterJ.T. Hoekema (D66)  Werkgroep Onderzoek
Archieven Inlichtingen- en VeiligheidsdienstenRapport«Beheren en Beweren»: 25 809.5/6Duur15.01.1998 t/m 05.1998VoorzitterG. Valk (PvdA)  Werkgroep V liegramp
BijlmermeerVerslag22 861.28Duur8 april 1998 t/m 25 juni 1998VoorzitterTh.A.M. Meijer (CDA) Werkgroep SrebrenicaRapport26 122.6Duuraugustus 1998 t/m 15 december 1998VoorzitterJ.D. Blaauw (VVD)  Enquête Vliegramp
BijlmermeerRapport26 241.9, Verhoren: 26 241.11Duur14 oktober 1998 t/m april 1999VoorzitterTh.A.M. Meijer (CDA)  Tijdelijke commissie
evaluatie opsporingsmethodenRapport26 269. 5Duur1 december 1998 t/m 28 mei 1999VoorzitterN.A. Kalsbeek (PvdA)  Tijdelijke commissie
Besluitvorming UitzendingenRapport26 454.8Duur13 april 1999 t/m september 2000VoorzittierA.D. Bakker (D66)  Werkgroep vijfde nota
Ruimtelijke OrdeningRapport27 210Duur14 september 1999 t/m 28 juni 2000VoorzitterDuivesteijn (PvdA)  Werkgroep HerculesrampRapport24 814.14Duur18 november 1999 t/m 2 juni 2000 VoorzitterJ.S.J. Hillen (CDA)   Tijdelijke commissie
onderzoek BouwfraudeRapport28 093. 22Duur6 december 2001 t/m 24 januari 2002VoorzitterM. Vos (GL)  Enquête BouwnijverheidRapport28 244. 2Duur31 januari 2002 t/m 12 december 2002VoorzitterVos (GL)  Tijdelijke commissie
aanvullende onderwerpen NIOD-rapportRapport28 341. 2Duur18 april 2002 t/m 26 april 2002VoorzitterE. van Middelkoop (CU)  Enquête SrebrenicaRapport28 506Duur15 mei 2002 tot 27 januari 2003VoorzitterBakker (D66)  Tijdelijke commissie
onderzoek IntegratiebeleidRapport28 689Duur16 januari 2003 tot 19 januari 2004VoorzitterBlok (VVD)  Tijdelijke commissie
onderzoek zorguitgavenRapport 28 852Duur26 juni 2003 tot 18 maart 2004 VoorzitterMosterd (CDA)   Tijdelijke commissie
onderzoek naar InfrastructuurprojectenRapport 29 283Duur11 november 2003 tot 15 december
2004VoorzitterDuivesteijn (PvdA)BIJLAGE 2Huidige wettelijke bevoegdheden parlementaire enquêtecommissie
in relatie tot andere onderzoeksorganenOnderstaande tabel geeft de huidige wettelijke bevoegdheden in relatie
tot de wettelijke bevoegdheden van de volgende onderzoeksorganen weer:1. De Onderzoeksraad voor veiligheid;2. De Nationale ombudsman;3. Een toezichthouder in de zin van de Algemene wet bestuursrecht;4. De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa);5. De Onafhankelijke post en telecommunicatie autoriteit (Opta).Orgaan  BevoegdheidParlementaire enquête-commissieOnderzoeksraad voor VeiligheidNationale ombudsmanToezichthouder
in de zin van AwbNMaOpta Horen onder ede van getuigenJaJa. Horen onder ede is verplichtJaNeenNeenNeen       Horen onder ede van deskundigenNeen. Deskundige is verplicht zijn taak onpartijdig en naar beste weten te
verrichten.Ja. Horen onder ede is verplicht. Neen. Deskundige is verplicht zijn taak onpartijdig
en naar beste weten te verrichten.NeenNeenNeen        Tolken oproepen/onder ede laten werkenNeenNeenJaNeenNeenNeen        Betreden van elke plaats. Betreden van een woning
slechts met toestemming van de bewoner. Bij het betreden zich doen vergezellen
van personen die daartoe door hem zijn aangewezen. Zo nodig zich toegang verschaffen
met behulp van de sterke arm. NeenJaJa, voor zover het
de plaats betreft waar het bestuursorgaan wiens gedraging wordt onderzocht
zijn taak verricht. NB: No heeft niet de bevoegdheid zich bij het betreden
te doen vergezellen van aan- gewezen personen, noch om zich zonodig met de
sterke arm toegang te verschaffen. JaJaJa       Inlichtingen vorderen.Alleen tijdens getuigenverhoor.JaJaJaJaJa  Inzage vorderen van zakelijke gegevens en bescheiden,
daarvan kopieën te maken, dan wel, indien het maken van kopieën
ter plaatse niet mogelijk is, de zakelijke gegevens en bescheiden voor korte
tijd mee te nemen.Ja. Enquête-com-
missie heeft echter niet de bevoegdheid zakelijke gegevens en bescheiden voor
korte tijd mee te nemen.JaJa, echter alleen op schriftelijk verzoek van No. No heeft echter
niet de be- voegdheid zakelijke gegevens en beschei- den voor korte tijd mee
te nemen. JaJa. NMa
kan ten behoeve van een onderzoek naar een overtreding (dus niet voor haar
toezichthoudende taak) de inzage met de sterke arm afdwingenJa        Zaken onderzoeken, aan opneming onderwerpen en monsters
nemen. Daartoe verpakkingen openen. Indien nodig zaken voor korte tijd voor
onderzoek meenemen.NeenJaNeenJaNeenNeen        Vervoermiddelen onderzoeken. Onderzoeken van ladingen
Stilhouden van een voertuig of een vaartuig en vorderen dat de bestuurder
en schipper deze naar een door de toezichthouder aangewezen plaats overbrengt.NeenNeenNeenJaNeenNeen       Deskundigen inschakelen t.b.v. uitvoering taak. NeenJa. Deskundigen
dienen wel door minister te worden aangewezen.JaNeenNeenNeen        Bedrijfsruimten en voorwerpen verzegelen met het
oog op het voortzetten van het onderzoek de volgende dag. NeenNeenNeenNeenJaNeen        Inzage van zakelijke gegevens en bescheiden met de
sterke arm afdwingen.NeenNeenNeenNeenJa, voor haar onderzoek ten behoeve van overtreding van
de Mededingingswet. Neen        Mogelijkheid van strafrechtelijke vervolging van
weigerachtige getuigen en deskundigen. JaJaJa   Mogelijkheid van strafrechtelijke vervolging van
personen die weigeren inzage te geven in bescheiden.JaNeenNeenNeenNeenNeen       Mogelijkheid van gijzeling van weigerachtige getuigen.Ja     BIJLAGE 3TransponeringstabelPM moet nog worden ingevuld.OUDNIEUW Artikel 1 eerste lidArtikel 2,
eerste lid, tweede lidArtikel 2,
tweede lid, derde lidArtikel 2, derde
lid, vierde lid– vijfde lidArtikel 9,
tweede lid,   Artikel 2 eerste lidArtikel 2,
zesde lid, tweede lidArtikel 2,
zesde lid, artikel 33, derde lid.   Artikel 3 eerste lidArtikel 14,
eerste lid, tweede lidArtikel 14,
eerste lid, derde lid–   Artikel 4Artikel 10,
eerste lid,  Artikel 4aArtikel 35,
aanhef en onder b,   Artikel 5 eerste lid– tweede lid–   Artikel 6Artikel 10,
eerste tweede en derde lid,   Artikel 7 eerste lid– tweede lidArtikel 11,
derde lid, artikel 12, derde lid,   Artikel 8 eerste lidArtikel 13,
eerste lid, tweede lidArtikel 13,
eerste lid, derde lidArtikel 13,
tweede lid,   Artikel 8a eerste lidArtikel 17,
eerste lid, tweede lidArtikel 17,
tweede lid,   Artikel 9 eerste lid– tweede lid–  Artikel 10 eerste lid– (Wetboek
van Strafvordering is van toepassing) tweede lid–   Artikel 11–  Artikel 12Artikel 41,
onderdeel A   Artikel 13Artikel 27   Artikel 14–   Artikel 15 eerste lid– tweede lid– derde lid– (Wetboek
van Strafvordering is van toepassing)   Artikel 16 eerste lid– tweede lid– derde lid–  Artikel 17Artikel 28 eerste lid tweede lid derde lid vierde lid vijfde lid   Artikel 18Artikel 22   Artikel 18a eerste lidArtikel 11,
eerste lid, tweede lidArtikel 12,
eerste lid, derde lidArtikel 12,
tweede lid,vierde lidArtikel 37,
derde lid,   Artikel 18b eerste lidArtikelen 38
en 39 tweede lidArtikel 39,
vijfde lid, derde lidArtikel 37,
eerste en tweede lid,  Artikel 19 eerste lidArtikel 24 tweede lidArtikel 24   Artikel 20 eerste lidArtikel 20,
eerste lid, tweede lidArtikel 19,
eerste lid, derde lidArtikel 19,
tweede lid, vierde lidArtikel 19,
derde lid,  Artikel 21 eerste lidArtikel 16 tweede lidArtikel 20,
tweede lid,   Artikel 22Artikel 19,
tweede lid,   Artikel 23 eerste lid– tweede lid–derde lid–   Artikel 24Artikel 29   Artikel 25 eerste lid– (Artikel
207 Wetboek van Strafrecht)tweede lid– (Artikel
207 juncto artikel 47 Wetboek van Strafrecht) derde lid   Artikel 2618   Artikel 28Artikel 4,
derde lid,   Artikel 29Artikel 3  Artikel 29aArtikelen
38 en 39 (en Archiefwet 1995)eerste lid tweede lid derde lid   Artikel 3045XNoot1Kamerstukken II 2003/04, 29 547, nr. 1, blz. 4.XNoot2Kamerstukken II 2004/05, 29 547, nr. 2.XNoot1Kamerstukken II 2003/04, 29 547, nr. 1, blz. 1–2.XNoot1E. Muller en N. Coenen, Parlementair onderzoek in Nederland, Den Haag, 2002, blz. 146.XNoot2H.R.B.M. Kummeling en C.A. Mijnen, Parlementair Enquêterecht
in de Bondsrepubliek Duitsland, Onderzoek uitgevoerd in opdracht
van de Commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal, blz. 4–5.XNoot1C.A.J.M. Kortmann, Rapport Parlementaire Enquête
in Frankrijk, Onderzoek uitgevoerd in opdracht van de Commissie Vernieuwing
Wet op de Parlementaire Enquête van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
blz. 2.XNoot2H.R.B.M. Kummeling en C.A. Mijnen, Parlementair Enquêterecht
in de Bondsrepubliek Duitsland, Onderzoek uitgevoerd in opdracht
van de Commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal, blz. 6.XNoot3Artikel 2, tweede lid, van het wetsvoorstel.XNoot4Dit volgt uit artikel 4, eerste lid, van het wetsvoorstel.XNoot1H.R.B.M. Kummeling en C.A. Mijnen, Parlementair Enquêterecht
in de Bondsrepubliek Duitsland,Onderzoek uitgevoerd in opdracht van
de Commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal, blz. 1 en verder.XNoot2W.J. Pedroli, A call to arms: de parlementaire enquête evenwichtig
geregeld, in: Wetten, woorden, wensen. Opstellen over constitutie,
wetgeving en beleid, Juni 2002, ’s-Gravenhage, blz. 140.XNoot1Tijdelijke commissie onderzoek Integratiebeleid, 16 januari 2003
tot 19 januari 2004, onder voorzitterschap van Blok (VVD).XNoot2Tijdelijke commissie onderzoek naar Infrastructuurprojecten, 11 november
2003 tot 15 december 2004, onder voorzitterschap van Duivesteijn (PvdA).XNoot3Een uitzondering op deze verplichting bestaat voor het voorgesprek. Daaraan
zijn derden niet verplicht tot medewerking. In paragraaf 5.2 wordt in
algemene zin op de verplichting tot medewerking ingegaan, terwijl in paragraaf 4.6
het voorgesprek aan de orde komt.XNoot1Zie bijvoorbeeld de Rijkswet Onderzoeksraad voor Veiligheid, de regeling
van de Nederlandse Mededingingsautoriteit in de Mededingingswet en de regeling
in de Algemene wet bestuursrecht inzake toezichthouders.XNoot2Deze aspecten komen in hoofdstuk 7 aan de orde.XNoot3De bevoegdheid schriftelijke inlichtingen te vorderen betreft –
ter onderscheid van de reeds bestaande bevoegdheid om inzage te vorderen van
reeds bestaande bescheiden – de bevoegdheid derden te verzoeken een
schriftelijk document op te stellen met informatie.XNoot1C.A.J.M. Kortmann, Rapport Parlementaire Enquête
in Frankrijk, Onderzoek uitgevoerd in opdracht van de Commissie Vernieuwing
Wet op de Parlementaire Enquête van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
blz. 3.XNoot2Kamerstukken II 1975/76, 13 837, nrs. 1–3, blz. 8.XNoot3A.H.M. Dölle, Het recht van parlementaire enquête, Groningen, 1985, blz. 171.XNoot1H.R.B.M. Kummeling en C.A. Mijnen, Parlementair Enquêterecht
in de Bondsrepubliek Duitsland, Onderzoek uitgevoerd in opdracht
van de Commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal, blz. 7.XNoot2C. A. J. M. Kortmann, Rapport Parlementaire
Enquête in Frankrijk, Onderzoek uitgevoerd in opdracht van
de Commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête, blz. 2.XNoot3Ibid.XNoot4Artikel 3, eerste lid, van de Wet op de Parlementaire Enquête.XNoot1Vergelijk artikel 5:19 van de Algemene wet bestuursrecht.XNoot2Vergelijk artikel 5:18 van de Algemene wet bestuursrecht en artikel 39
van de Rijkswet Onderzoeksraad voor veiligheid.XNoot3Bij brief van 15 november 2005 heeft de secretaris van het Adviescollege
toetsing administratieve lasten desgevraagd de Commissie Vernieuwing Wet op
de Parlementaire Enquête in deze zin geïnformeerd.XNoot1Artikel 5:16 van de Algemene wet bestuursrecht.XNoot1Artikel 5:15 van de Algemene wet bestuursrecht.XNoot1Artikel 5:15, derde lid, van de Algemene wet bestuursrecht.XNoot2Zie artikel 1, aanhef en onder c, van het wetsvoorstel.XNoot3Vergelijk Kamerstukken II 1986/87, 19 816, nr. 3, blz. 3
(«Naar hun (= de mening van de indieners) dient het begrip «bescheiden»
ruim te worden opgevat: gegevensbestanden in computergeheugens, film-, video-
en geluidsbanden en alle overige informatie, die met behulp van technische
apparatuur zichtbaar en/of hoorbaar kan worden gemaakt.»).XNoot4Artikel 1, eerste lid, aanhef en onder a, van de Wet openbaarheid van
bestuur.XNoot1Kamerstukken II 1975/76, 13 837, nrs. 1–3, blz. 8.XNoot2P.J. Boon, De parlementaire enquête, Een rechtsvergelijkende
studie,Zwolle, 1982, blz. 217, F.C.A.M. Michiels, De opleving van de parlementaire enquête, in: De
Grondwet als voorwerp van aanhoudende zorg, Zwolle 1995, blz. 297 en
D.R. Doorenbos, in: De Wet op de Parlementaire Enquête
onder de loep, Verslag van het symposium over de Wet op de Parlementaire
Enquête op 26 januari 2004, blz. 61.XNoot1Kamerstukken II, 1989/90, 19 816, nr. 24, ingediend op 12 september
1990 door Wiebenga, VVD – aangenomen op 12 september 1990. De motie
luidde als volgt:overwegende, dat een getuige of deskundige de enquêtecommissie
kan verzoeken om zijn of haar verhoor wel in het openbaar, maar niet of slechts
gedeeltelijk in het bijzijn van televisie en/of radio te doen plaatsvinden;overwegende, dat de enquêtecommissie de bevoegdheid heeft,
af te wegen of er al dan niet voldoende gewichtige redenen zijn om aan het
verzoek te voldoen;spreekt als haar mening uit, dat:– de enquêtecommissie in voorkomend geval zo
snel mogelijk een beslissing neemt op een dergelijk verzoek, doch in ieder
geval voordat het verhoor een aanvang neemt;– van de beslissingen die de enquêtecommissie
omtrent verzoeken om een verhoor wel in het openbaar, maar niet of slechts
gedeeltelijk in het bijzijn van televisie en/of radio te doen plaatsvinden
heeft genomen melding wordt gemaakt.XNoot2Kamerstukken II 1986/87, 19 816, nr. 3, blz. 6.XNoot3Kamerstukken II 1987/88, 19 816, nr. A, blz. 5.XNoot1Zie artikel 52 van de Rijkswet Onderzoeksraad voor veiligheid.XNoot1Zie onder meer E.J. Daalder in De Wet op de Parlementaire
Enquête onder de loep, Verslag van het symposium over de Wet op de Parlementaire
Enquête op 26 januari 2003,Moretus, Den Haag 2003, blz. 27
en H.R.B.M. Kummeling in De Wet op de Parlementaire
Enquête onder de loep, Verslag van het symposium over de Wet op de Parlementaire
Enquête op 26 januari 2003, Moretus, Den Haag 2003, blz.
14.XNoot2Zie over het voorgesprek onder meer E. Muller en N. Coenen, Parlementair onderzoek in Nederland, Den Haag, 2002, blz.
81 en 82.XNoot1Artikel 8a van de Wet op de Parlementaire Enquête.XNoot2In theorie kan de informatie ook worden verstrekt bij een strafrechtelijke
procedure naar één van de specifieke delicten die betrekking
hebben op de parlementaire enquête (artikelen 192 tot en met 192c van
het Wetboek van Strafrecht). Dit is echter niet goed voorstelbaar en blijft
hier daarom buiten bespreking.XNoot1Artikel 3, tweede lid, van de Enquêtewet 1850.XNoot1Bijlage van de Nederlandsche Staatscourant, 1849–1850, blz. 235.XNoot2Kamerstukken II 1976/77, 13 837, nr. 6, blz. 6–7.XNoot1Staatscourant 1998, nr. 104 / blz. 8.XNoot2Zie het rapport van de Tijdelijke commissie infrastructurele projecten,
Kamerstukken II, 2004/05, 29 283, nr. 1. Aanbeveling 4 van de commissie
luidde: Om de contacten tussen leden van de Tweede Kamer en rijksambtenaren
te normaliseren en de informatievoorziening aan de Tweede Kamer over technische
aspecten van grote projecten te verbeteren, wordt voorgesteld de «Aanwijzing
externe contacten rijksambtenaren» te versoepelen. Deze aanbeveling
is overgenomen door de Kamer.XNoot1Bijvoorbeeld artikel 6 Paspoortwet: Een ieder die betrokken is bij de
uitvoering van deze wet in de Nederlandse Antillen en in Aruba en daarbij
de beschikking krijgt over gegevens waarvan hij het vertrouwelijk karakter
kent of redelijkerwijs moet vermoeden, en voor wie niet reeds uit hoofde van
ambt, beroep of wettelijk voorschrift ter zake van die gegevens een geheimhoudingsplicht
geldt, is verplicht tot geheimhouding daarvan, behoudens voor zover enig wettelijk
voorschrift hem tot bekendmaking verplicht of uit zijn taak bij de uitvoering
van deze wet de noodzaak tot bekendmaking voortvloeit.XNoot1Als voorbeeld van dit laatste kunnen worden genoemd de artikelen 85 en
86 van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Op grond van deze
regeling kan een ambtenaar die betrokken is bij de uitvoering van die wet
en die krachtens een wettelijke bepaling verplicht wordt als getuige of deskundige
op te treden, slechts een verklaring afleggen voor zover
Onze betrokken minister en Onze minister van Justitie gezamenlijk hem daartoe
schriftelijk van de verplichting tot geheimhouding hebben ontheven.XNoot2Zie hierover de paragrafen 6.3 en 6.5.XNoot1Zie artikel 25 van het wetsvoorstel.XNoot2Zie artikel 22 van het wetsvoorstel en artikel 7, derde lid, van de Wet
op de Rechterlijke organisatie.XNoot3Zie over deze informatieprotocollen paragraaf 11.2.XNoot1Artikel 2:1 Algemene wet bestuursrecht.XNoot2H.G. Lubberdink, Enkele opmerkingen over de parlementaire
enquête in Nederland in de afgelopen vijfentwintig jaar, Preadvies
voor de verenging van de vergelijkende studie van het recht voor België
en Nederland, Kluwer, Deventer, blz. 33. Zie ook H.R.B.M. Kummeling in De Wet op de Parlementaire Enquête onder de loep, Verslag
van het symposium over de Wet op de Parlementaire Enquête op 26 januari
2004,Moretus, Den Haag 2003, blz. 15.XNoot3Een uitzondering geldt echter voor besluiten van de Tweede Kamer ten opzichte
van bij de Kamer werkzame ambtenaren.XNoot4Zie hierover uitgebreid paragraaf 7.2.XNoot1H.G. Lubberdink, Enkele opmerkingen over de parlementaire
enquête in Nederland in de afgelopen vijfentwintig jaar, Preadvies
voor de verenging van de vergelijkende studie van het recht voor België
en Nederland, Kluwer, Deventer, blz. 33.XNoot2E.J. Daalder in De Wet op de Parlementaire Enquête
onder de loep, Verslag van het symposium over de Wet op de Parlementaire Enquête
op 26 januari 2004, Den Haag, 2004, blz. 29.XNoot1Zie artikel 20, eerste lid, van de Wet op de Parlementaire Enquête.XNoot2A.H.M. Dölle, Het recht van parlementaire enquête,Groningen, 1985, blz. 124 e.v.XNoot1Het huidige artikel 21, eerste lid, Wet op de Parlementaire Enquête
bepaalt echter thans uitsluitend voor bij de minister voor handen zijnde bescheiden
dat deze niet verstrekt mogen worden als deze verstrekking in strijd met het
belang van de Staat zou zijn. In de huidige Wet op de Parlementaire Enquête
is deze verschoningsgrond niet expliciet opgenomen voor het geval ministers
tijdens een verhoor worden ondervraagd. Niet ter discussie staat evenwel of
de minister thans tijdens een verhoor een dergelijk recht toekomt. Zie hierover
A.H.M. Dölle, Het recht van parlementaire enquête,
Groningen,1985, blz. 127.XNoot2Kamerstukken II 2001/02, 28 362, nr. 2.XNoot3Kamerstukken II 2001/02, 28 362, nr. 2, blz. 6–12.XNoot4Kamerstukken II 2005/06, 29 283, nr. 36.XNoot5Kamerstukken II 2001/02, 28 362, nr. 2, blz. 12.XNoot1P.J. Boon, De parlementaire enquête. Een rechtsvergelijkende
studie, Zwolle 1982, blz. 156.XNoot2Artikel 20, derde lid, van de Wet op de Parlementaire Enquête.XNoot1Zie hierover de brief van de Vice-President van de Raad van State d.d.
12 juli 2002, Kamerstukken II 2001/02, 28 362, nr. 4, blz. 1.XNoot2Zie ook de brief van de initiatiefnemers over artikel 68 van de Grondwet,
Kamerstukken II, 2005/06, 29 283, nr. 36.XNoot3Zie Kamerstukken I 1986/87, 19 553 (R 1307), nr. 118a: «De
minister of de staatssecretaris die het voornemen heeft een beroep te doen
op het verschoningsrecht ex artikel 68 van de Grondwet, stelt dit aan de orde
in de ministerraad».XNoot4Handboek van het Nederlands staatsrecht, Van
der Pot/Donner, Deventer, 2001, blz. 166 en 170.XNoot5Artikel 26 van het Reglement van Orde voor de ministerraad luidt als volgt:Artikel 261. Ten aanzien van hetgeen ter vergadering besproken wordt of geschiedt,
bestaat een geheimhoudingsplicht.2. De geheimhoudingsplicht bestaat niet:a. voor zover de raad of de minister-president namens de raad ontheffing
van de geheimhouding verleent;b. voor zover uitvoering van besluiten dit nodig maakt, dan wel de
aard en omstandigheden van een besluit bekendmaking daarvan vorderen.3. Dit artikel is van overeenkomstige toepassing met betrekking tot
de vergadering van de onderraden en commissies uit de raad.XNoot1Kamerstukken II 1986/87, 19 816, nr. 3, blz. 7.XNoot1Over dit «anders» wordt in de memorie van toelichting bij
het wetsvoorstel dat heeft geleid tot de wijziging van de Wet op de Parlementaire
Enquête in 1991 het volgende opgemerkt: «Dit «anders»
kan de Raad van ministers met inachtneming van het bepaalde in artikel 68
Grondwet in het gegeven geval zelf bepalen. Hij kan enkele of alle leden van
de commissie inzage geven in de notulen of de desbetreffende passages, hij
kan ook een afschrift van (een deel van) de in het geding zijnde notulen aan
de commissie ter beschikking stellen. Op geen van de door de Raad te kiezen
varianten kan een enquêtecommissie rechten doen gelden. De Raad van
ministers kan per geval beslissen.» Kamerstukken II 1986/87, 19 816,
nr. 3, blz. 8.XNoot2Kamerstukken II, 1986/87, 19 816, nr. 3, blz. 8.XNoot3A.H.M. Dölle, Het recht van parlementaire enquête, Groningen, 1985, blz. 124.XNoot4Artikel 7, derde lid, van de Wet op de Rechterlijke Organisatie.XNoot5Artikel 25 van de Provinciewet, onderscheidenlijk artikel 25 van de Gemeentewet.XNoot6Artikel 31, aanhef en onder b, van de Wet op de Raad van State.XNoot1Bijlagen Handelingen. Tweede Kamer 1849–1850, XXIV, 3, blz. 235.XNoot2EHRM 27 maart 1996, RvdW 1996, blz. 583.XNoot1HR 10 mei 1996, NCJM-Bullletin 1996, blz. 683.XNoot2Wel is sprake geweest van redactionele veranderingen, om het artikel in
overeenstemming te brengen met het Wetboek van Burgerlijke rechtsvordering.XNoot3Bijlagen Handelingen Tweede Kamer 1849–1850, XXIV, 3, blz. 235.XNoot4E.J. Daalder in De Wet op de Parlementaire Enquête
onder de loep, Verslag van het symposium over de Wet op de Parlementaire Enquête
op 26 januari 2004, Den Haag, 2004, blz. 26.XNoot1Naar aanleiding van de RSV-enquête is een lid van de Raad van Bestuur
van RSV strafrechtelijk vervolgd voor zijn weigering vragen van de commissie
te beantwoorden. De betrokkene werd uiteindelijk buiten vervolging gesteld,
omdat zijn weigering kon worden gerechtvaardigd door het feit dat beantwoording
van de vragen tot openbaarmaking van bedrijfsgeheimen zou kunnen leiden (HR
9 december 1986, NJ 1987, 632 m.nt. ’tH). Ook is er een procedure
naar meineed geweest, zie HR 8 juli 2003, NJ 2003/711.XNoot1In artikel 13 van de huidige Wet op de Parlementaire Enquête wordt
gesproken over «bevel tot medebrenging». Met de term «openbare
macht» wordt geen inhoudelijke wijziging beoogd.XNoot1O.m. E.J. Daalder in De Wet op de Parlementaire Enquête
onder de loep), Verslag van het symposium over de Wet op de Parlementaire
Enquête op 26 januari 2004, Moretus, Den Haag, 2004, blz.
28. H.R.B.M. Kummeling in: De Wet op de Parlementaire Enquête
onder de loep, Verslag van het symposium over de Wet op de Parlementaire Enquête
op 26 januari 2004,Moretus, Den Haag 2004, blz. 15.XNoot2Zie bijvoorbeeld de artikelen 59c, tweede lid, 63, derde lid, en 65, eerste
en tweede lid, van het Wetboek van Strafvordering.XNoot1Zie artikel 15.7 van de Telecommunicatiewet.XNoot2Artikel 36 Rijkswet Onderzoeksraad voor veiligheid.XNoot1Kamerstukken II 2001/02, 28 244, nr. 3, blz. 8 en 9.XNoot2Kamerstukken II 2001/02, 28 244, nr. 3, blz. 10 en 12.XNoot1C.A.J.M. Kortmann, Rapport Parlementaire Enquête
in Frankrijk. Onderzoek uitgevoerd in opdracht van de Commissie Vernieuwing
Wet op de Parlementaire Enquête van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
blz. 2.XNoot2Op grond van artikel 80 van het Algemeen Rijks Ambtenaren Reglement kan
een ambtenaar die de hem opgelegde verplichting niet nakomt of zich overigens
aan plichtsverzuim schuldig maakt, deswege disciplinair worden gestraft.XNoot3In het Nederlandse recht is dit voor de getuige in het strafproces geregeld
in artikel 219 van het Wetboek van Strafvordering en voor de getuige in het
burgerlijke procesrecht in artikel 165, derde lid, van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering. Op grond van deze artikelen kan de getuige zich verschonen,
indien hij daarvoor of zichzelf of een nadere omschreven categorie familieleden
zou blootstellen aan het gevaar van een strafrechtelijke veroordeling terzake
van een misdrijf. Uitsluitend de verdachte komt in het strafprocesrecht een
zwijgrecht toe, de getuige heeft een dergelijk recht niet.XNoot1EHRM 17 december 1996, NJ 1997, 699.XNoot2Zie ook H.G. Lubberdink, Enkele opmerkingen over de
parlementaire enquête in Nederland in de afgelopen vijfentwintig jaren, Preadvies voor de vereniging voor vergelijkende studie van het recht
van België en Nederland, blz. 27.XNoot1D.R. Doorenbos, De Wet op de Parlementaire Enquête
onder de loep, Verslag van het symposium over de Wet op de Parlementaire Enquête
op 26 januari 2004. Moretus, Den Haag, 2004, blz. 57 –
67, H.G. Lubberdink, Enkele opmerkingen over de parlementaire
enquête in Nederland in de afgelopen vijfentwintig jaren, Preadvies
voor de vereniging voor vergelijkende studie van het recht van België
en Nederland, blz. 31 en 32, P.J. Boon, De parlementaire
enquête. Een rechtsvergelijkende studie. Zwolle 1982, blz.
223 en 224.XNoot2H.R.B.M. Kummeling en C.A. Mijnen, Parlementair Enquêterecht
in de Bondsrepubliek Duitsland. Onderzoek uitgevoerd in opdracht
van de Commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal, blzz. 13 en 14.XNoot3L.F.M. Verhey, Parlementair onderzoek in het Verenigd
Koninkrijk, Onderzoek uitgevoerd in opdracht van de Commissie Vernieuwing
Wet op de Parlementaire Enquête van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
blz. 15 en 16 en C.A.J.M. Kortmann, Rapport Parlementaire
Enquête in Frankrijk,Onderzoek uitgevoerd in opdracht van de
Commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal, blz. 2. NB. In Groot-Britannië heeft de getuige
geen enkel verschoningsrecht.XNoot1Kamerstukken II 1988/89, 19 816, nr. 10. blz. 6–7.XNoot2Zie artikel 69 Rijkswet Onderzoeksraad voor veiligheid.XNoot3D.R. Doorenbos, De Wet op de Parlementaire Enquête
onder de loep, Verslag van het symposium over de Wet op de Parlementaire Enquête
op 26 januari 2004, Moretus, Den Haag, 2004), blz. 57 –
67.XNoot1H.R.B.M. Kummeling en C.A. Mijnen, Parlementair Enquêterecht
in de Bondsrepubliek Duitsland.Onderzoek uitgevoerd in opdracht van
de Commissie Vernieuwing Wet op de Parlementaire Enquête van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal, blz. 14.XNoot1Artikel 18b, eerste lid, luidt als volgt: «1. De commissie kan om
gewichtige redenen in verband met de bescherming van de in artikel 3, eerste
lid, genoemde personenen of van een belang, bedoeld in artikel 18, besluite
aan haar overgelegde bescheiden of gedeelten daarvan niet openbaar te maken.»
Het uitgangspunt van openbaarheid ligt dus niet met zoveel woorden vast in
het huidige artikel 18b. Uit de memorie van toelichting bij het artikel kan
echter worden afgeleid dat het uitdrukkelijk de bedoeling van dit artikel
is om openbaarheid van de stukken als uitgangspunt in de Wet op de Parlementaire
Enquête neer te leggen. Het uitgangspunt van openbaarheid zou ook a
contrario uit artikel 18b Wet op de Parlementaire Enquête afgeleid kunnen
worden.XNoot2Uit de plaats van het artikel in de Wet op de Parlementaire Enquête,
zou afgeleid kunnen worden dat dit artikel juist (ook) ziet op de situatie
tijdens het onderzoek. In de memorie van toelichting op artikel 18a Wet op
de Parlementaire Enquête over de openbaarheid van de verhoren wordt
opgemerkt dat het van belang is dat de kiezer ook tijdens het werk van de
parlementaire enquête in staat is het werk van de door hem of haar gekozen
volksvertegenwoordiger te volgen. Indien deze redenering ten aanzien van de
verhoren wordt gevolgd voor de bescheiden, lijkt ook voor de bescheiden van
belang dat deze al tijdens het onderzoek ingezien kunnen worden. Ook de formulering
in artikel 29 Wet op de Parlementaire Enquête, dat betrekking heeft
op de vernietiging en archivering van bescheiden, geeft aanleiding te veronderstellen
dat artikel 18b Wet op de Parlementaire Enquête tevens ziet op de situatie
tijdens het onderzoek. In artikel 29 Wet op de Parlementaire Enquête
wordt immers uitdrukkelijk gesproken over «Na beëindiging van het
onderzoek ...», terwijl dat in artikel 18b Wet op de Parlementaire Enquête
niet het geval is. Het is dus niet duidelijk of de huidige regeling uitsluitend
bedoelt te regelen dat alle overgelegde stukken na het beëindigen van
de werkzaamheden van de commissie ingezien kunnen worden, of dat dit ook al
tijdens het onderzoek kan.XNoot1Kamerstukken II 1995/96, 24 072, nr. 12, blz. 49, aanbeveling 5.XNoot1Kamerstukken II 1986–1987, 19 816, nr. 3 blz. 7.XNoot2Het is de vraag of dat wel terecht is: de huidige Wet op de Parlementaire
Enquête bepaalt immers dat onder de enquêtecommissie berustende
bescheiden uitsluitend niet openbaar zijn, als sprake is van een gewichtige
reden verband houdend met een belang van degene die de informatie verstrekt
of een bedrijfs- of beroepsbelang. De enquêtecommissie zal thans de
informatie waarover vertrouwelijkheid is afgesproken dus uitsluitend met een
beroep op «belang van degene die de informatie verstrekt» aan
de openbaarheid kunnen onttrekken.XNoot1Zie artikel 2 Wet openbaarheid van bestuur juncto artikel 1;1, tweede
lid, onder b, van de Algemene wet bestuursrecht.XNoot2Zie ABRvS 25 april 2000, JB 2000/142. In deze uitspraak oordeelde
de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State dat het recht op openbaarmaking
ingevolge de Wet openbaarheid van bestuur iedere burger in gelijke mate toekomt.XNoot1Vlg. artikel 1:1, tweede lid, onder b, en derde lid, van de Algemene wet
bestuursrecht.XNoot1Zie artikel 29, tweede en derde lid, jo. artikel 18a en 18b Wet op de
Parlementaire Enquête.XNoot2Zie de memorie van toelichting op artikel 29: «Uiteraard zal ook
hier moeten gelden, dat stukken waaromtrent de commissie tijdens het onderzoek
bepaalde dat zij geheim dienen te blijven, niet alsnog door de Kamer of de
Verenigde Vergadering openbaar kunnen worden gemaakt».XNoot3Volgens artikel 29, eerste lid, besluit de Kamer/de Verenigde Vergadering
dat de bescheiden van de commissie vernietigd worden, dan wel gedurende een door haar te bepalen periode worden bewaard in het
archief van de Kamer of in het Rijksarchief. Het feit dat er een periode van
bewaring bepaald moet worden, lijkt uit te sluiten dat de bescheiden voor
een onbepaalde periode bewaard worden. Overbrenging
van de bescheiden naar een archiefbewaarplaats om daar permanent bewaard te
worden (artikel 12 Archiefwet 1995), lijkt hierdoor naar de letter van de
wet uitgesloten. Volgens het derde lid bepaalt de commissie waar de bescheiden,
die op grond van artikel 18a of 18b Wet op de Parlementaire Enquête niet openbaar zijn gemaakt, worden bewaard en gedurende
welke periode zij geheim zullen zijn. Kijkt men naar de memorie van toelichting
op artikel 29, dan lijkt permanente bewaring van het «geheim archief»
van een enquêtecommissie net zo min mogelijk te zijn als bewaring van
het openbaar archief: «De commissie dient ten aanzien van deze stukken
de bevoegdheid te krijgen te bepalen waar deze stukken zullen worden bewaard en gedurende welke periode zulks het geval zal zijn.».XNoot4Zie aanbeveling G, Kamerstukken 1995/96, 24 072, nrs. 10–11,
blz. 477.XNoot1HR 28 juni 2002, NJ2002/577.XNoot1ARRS 30 september 1985, AB 1987, 43. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30415-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl