Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën; Brief regering; Reactie op verzoek De Nerée tot Babberich over de nieuwste ramingen van het Centraal Planbureau (CPB)
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST142146
 2009-2010
 
 32 123
 Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën
 
 
 
 
 Nr. 
 51
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 25 maart 2010
 
 Op verzoek van de heer De Nerée tot Babberich op 16 maart
2010 (Handelingen der Kamer II, vergaderjaar 2009–2010, nr. 63) stuur
ik u, mede namens de minister-president, een brief waarin het kabinet een
toelichting geeft bij de nieuwste ramingen van het Centraal Planbureau (CPB).
 
 Op 16 maart jl. is het Centraal Planbureau met nieuwe ramingen voor
de korte en middellange termijn gekomen. Het Centraal Economisch Plan 2010
schets de economische ontwikkelingen voor 2010 en 2011; de Economische Verkenning
2011–2015 vormt de input voor verkiezingsprogramma’s en formatiebesprekingen.
De conclusie van het tweede CPB-rapport is somber, een ombuiging van 29 miljard
euro is nodig om de overheidsfinanciën in 2015 houdbaar te maken.
 Groei herstelt, welvaartsverlies blijft
 De crisis heeft grote gevolgen gehad voor onze economie. Afgelopen jaar
is het bbp met 4% gedaald. Naar verwachting zal dit jaar herstel optreden
en groeit de economie met 1½%, terwijl het CPB voor volgend
jaar een verdere groei van 2% raamt. De ontwikkelingen op de arbeidsmarkt
laten echter zien dat de effecten van de crisis nog lange tijd gevoeld zullen
worden. De werkloosheid loopt dit jaar naar verwachting fors op en stijgt
gemiddeld met meer dan 120 000 personen, tot 500 000.
 
 Het CPB heeft bovendien berekend dat we door de crisis permanent 5%
van ons bbp kwijtraken. De consumptie, investeringen en export hebben tijdens
de crisis een behoorlijke klap gekregen, die maar in beperkte mate zal worden
goedgemaakt. Het verlies van productie is in eerste instantie vooral opgevangen
door bedrijven en de overheid. Dit is structureel niet vol te houden; de komende
jaren zullen burgers de gevolgen dan ook gaan voelen, getuige de beperkte
koopkrachtontwikkeling tot 2015.
 
 Voor de middellange termijn (2011–2015) raamt het CPB een potentiële
groei van 1½% per jaar. Dit is duidelijk lager dan in het verleden,
overigens niet zozeer vanwege de crisis maar met name door de
demografische ontwikkelingen. Door de vergrijzing en de minder sterke toename
in de arbeidsparticipatie van vrouwen stijgt het arbeidsaanbod (in uren) vrijwel
niet meer, terwijl hier de afgelopen decennia altijd een positief effect vanuit
ging. De potentiële groei wordt dus volledig bepaald door de groei van
de arbeidsproductiviteit, die op 1½% is geschat. Omdat na 2010
nog enige inhaalgroei zal plaatsvinden, ligt de geraamde (feitelijke) groei
in 2011–2015 gemiddeld een ¼%-punt hoger dan de potentiële
groei en komt uit op 1¾%.
 Ontwikkeling EMU-saldo
 Als gevolg van de economische crisis is het overschot op de begroting
vorig jaar in snel tempo omgeslagen in een flink tekort. Het kabinet heeft
besloten om zowel vorig als dit jaar geen compenserende maatregelen te nemen
om het tekort terug te dringen: de lagere inkomsten en hogere uitgaven aan
werkloosheidsuitkeringen werken volledig door in het EMU-saldo. Dit betekent
dat de zogenoemde automatische stabilisatoren in deze kabinetsperiode volledig
werken.
 
 Het CPB heeft in het Centraal Economisch Plan 2010 uitgerekend dat zonder
de stimuleringsmaatregelen van het kabinet de economische groei dit jaar 2%-punt
lager en de werkloosheid 125 000 tot 150 000 personen hoger zou
zijn geweest. De overheid heeft hiermee echter ook de klap van de financiële
crisis grotendeels voor haar rekening genomen. Dit is terug te zien in de
grote tekorten op de begroting, terwijl daartegenover de koopkracht van burgers
in 2009 nog een behoorlijke stijging kende. De tekorten bij de overheid leiden
tot een snelle stijging van de overheidsschuld en daarmee tot toenemende rentelasten.
 
 Nu de economie weer aan gaat trekken, wordt daarom – zoals afgesproken
in het Aanvullend Beleidsakkoord – het stimuleringspakket beëindigd
en wordt gestart met de consolidatie van de overheidsfinanciën. In de
Miljoenennota 2010 heeft het kabinet al maatregelen aangekondigd van 1,8 miljard
euro. Het structurele EMU-saldo verbetert door deze maatregelen 0,9%
bbp van 2010 op 2011. Hiermee wordt voor 2011 voldaan aan de eis die in het
kader van de buitensporige tekortprocedure aan Nederland is gesteld. In 2012
en 2013 zijn verdere maatregelen noodzakelijk om tot de vereiste structurele
inspanning van gemiddeld ¾% bbp te komen.
 
 Het EMU-saldo verbetert in de Economische Verkenning 2011–2015 van – 4,9%
in 2011 naar – 2,9% in 2015. Dat komt voor een groot deel
door sterk stijgende vennootschapsbelasting-inkomsten (0,8% bbp) na
een aantal zeer slechte jaren en het aflopen van de stimuleringsmaatregelen,
en door een sterke progressie in de loon- en inkomensheffingontvangsten (0,6%
bbp) als gevolg van een verwachte reële loonstijging van 1,5%
per jaar. Verder is verondersteld dat het EMU-saldo van gemeenten van – 0,6%
in 2011 wordt teruggebracht naar – 0,3% bbp in 2015.
 Zorg
 Het kabinet wijst erop dat het CPB in de ramingen speciale aannames maakt
ten aanzien van de zorg. Het CPB constateert dat de zorguitgaven sneller groeien
dan de geraamde bbp-groei, zodat de zorguitgaven een steeds groter deel van
het bbp in beslag nemen. Het CPB veronderstelt een trendmatige groei van de
zorguitgaven van reëel 4% per jaar. Dit komt overeen met ruim
13 miljard aan reële groei aan zorguitgaven in de periode 2011–2015.
De uitgaven aan langdurige zorg nemen voornamelijk toe door een sterke stijging
van de levensverwachting, wat leidt tot een sterkere stijging
van het aantal mensen dat een beroep zal doen op voorzieningen voor verzorging
en verpleging. De groei van de curatieve zorg wordt in hoofdzaak veroorzaakt
door technologische vernieuwingen. Omdat deze trendgroei niet onbeperkt kan
doorgaan, heeft het CPB een welvaartsvast edoch lager groeipad van 3%
gepresenteerd als technische aanname (overeenkomstig een groei aan collectieve
zorguitgaven van ruim 9 miljard euro in 2011–2015).
 
 Het verschil van 1%-punt tussen het lagere groeipad voor de collectief
gefinancierde zorg en het trendmatige scenario is verondersteld te worden
opgebracht door individuele zorgconsumenten via hogere eigen bijdragen. Het
CPB is hierbij uitgegaan van een technische aanname met flink hogere eigen
bijdragen. De uitkomst van de technische veronderstelling is dat een verhoging
van het eigen risico voor de zorgverzekeringswet van 165 euro naar 775 euro
per persoon per jaar en een verhoging van de eigen bijdragen van bewoners
van verzorgings- en verpleeghuizen van gemiddeld 2000 euro per persoon per
jaar nodig is om niet boven een groeitempo van 3% uit te komen. Het
CPB expliciteert dat het aan de politiek is om te beslissen de door het CPB
becijferde technische aanname te implementeren of voor een alternatief te
kiezen. Het alternatief kan bestaan uit niets te doen (en de zorgpremies dus
verder te laten oplopen) of voor andere nog nader uit te werken maatregelen
te kiezen, die de stijging van de zorgkosten inperken.
 Ontwikkeling houdbaarheidstekort
 Het CPB heeft berekend dat in 2015 het houdbaarheidstekort 4½%
bedraagt. Dit betekent dat een inspanning ter grootte van een permanente verbetering
van het begrotingssaldo van 4½% van het bbp nodig is om de overheidsfinanciën
houdbaar te maken, i.e. om de huidige arrangementen te kunnen handhaven zonder
dat de staatsschuld op lange termijn explodeert. In euro’s betekent
dit dat er zo’n 29 miljard moet worden omgebogen.
 
 In 2006 werd het houdbaarheidstekort geraamd op ongeveer 3%. Ten opzichte van de raming uit 2006 is de opgave dus
beduidend groter geworden. Dit heeft twee oorzaken. In de eerste plaats zijn
de verwachtingen ten aanzien van de levensverwachting sinds 2006 naar boven
bijgesteld. Met alle effecten rekening houdend, betekent een hogere levensverwachting
dat de overheidsfinanciën onder druk komen te staan.
 
 In de tweede plaats geldt dat ten opzichte van 2006 de uitgangspositie
van de overheidsfinanciën door de economische crisis structureel verslechterd
is. De crisis heeft niet alleen tijdelijk gevolgen voor het EMU-saldo. De
effecten zijn door het blijvend welvaartsverlies structureel van aard. Bovendien
nemen de rentekosten toe door de gestegen staatsschuld.
 Onzekerheden
 Elke raming van het CPB is met onzekerheid omgeven, en het is niet duidelijk
in hoeverre de crisis de risico’s heeft vergroot of veranderd. Zo heeft
het kabinet in reactie op de crisis een flink aantal risico’s overgenomen
van private partijen. Het overnemen van risico’s gaat altijd gepaard
met een kans op tegenvallers. Bovendien geeft het CPB zelf aan dat er belangrijke
risico’s in de internationale context zijn. Overheden staan overal voor
een zware opgave met betrekking tot de begrotingstekorten, en dit zou de groei
in die landen, en dus de Nederlandse export, kunnen drukken. Onzekerheid is
er ook over een mogelijke stijging van de olieprijs, hogere kapitaalmarktrentes
vanwege hoge overheidstekorten en nieuwe onrust op de financiële
markten. Al deze factoren zullen de groei mogelijk neerwaarts beïnvloeden.
 
 Als de economie minder snel groeit dan nu wordt verwacht, dan werkt dit
automatisch door in het EMU-saldo. Zo zal het EMU-tekort bij een bbp-groei
van 1% (in plaats van 1¾%) in de periode 2011–2015
uitkomen op 4,2% bbp in 2015. Gelet op de eisen die vanuit Brussel
aan Nederland zijn gesteld, moet in 2013 een tekort onder de 3% bbp
zijn gerealiseerd, ongeacht de hoogte van de economische groei. Hier zal een
volgend kabinet rekening mee moeten houden bij het opstellen van zijn Coalitieakkoord.
 Tot slot
 De ramingen van het CPB wijzen er eens te meer op dat de budgettaire opgave
zeer ernstig is. Hoe langer er gewacht wordt, hoe meer de overheidsschuld
oploopt en daarmee ook de rentebetalingen over de schuld. De rekening wordt
dan feitelijk doorgeschoven naar toekomstige generaties.
 
 Het is een belangrijke verantwoordelijkheid voor het komende kabinet om
de grote uitdagingen op het terrein van de overheidsfinanciën te adresseren.
Het huidige demissionaire kabinet is thans verantwoordelijk voor de overheidsfinanciën
in 2010 en de begrotingsvoorbereiding voor 2011. Het is daarbij van belang
de gebruikelijke begrotingsdiscipline te handhaven, om de opgave voor de navolgende
jaren niet groter te maken dan noodzakelijk is. Daarnaast moet worden geborgd
dat Nederland in Europese setting voldoet aan de eis van het Stabiliteits-
en Groeipact om uiterlijk in 2013 teruggekeerd te zijn naar een tekort dat
onder de drie procent ligt. In de Voorjaarsnota zal het kabinet zijn keuzes
voor 2010 bekend maken.
 
 De minister van Economische Zaken,
 M. J. A. van der Hoeven 
 
 
 
 
 Dit is met basisjaar 2015, in de studie uit 2006 wordt gesproken over
2,6%, dit was met basisjaar 2011.