Structuurverandering elektriciteitssector; Verslag algemeen overleg op 11 april 2001 over windenergie, stimulering duurzame energie in EU, groene markt, waterstof en uitvoering moties
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25097, nr. 50

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

10-05-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

25097 nr. 50

07-05-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25097Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 26603Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 49 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 097Structuurverandering elektriciteitssector26 603Uitvoeringsnota Klimaatbeleidnr. 50VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 7 mei 2001De vaste commissie voor Economische Zaken1
heeft op 11 april 2001 overleg gevoerd met minister Jorritsma-Lebbink van
Economische Zaken over:– de brief van de minister d.d. 16 februari 2001
inzake vragen over offshore en near-shore windenergie (EZ-01-98);– de brief van de minister d.d. 21 februari 2001
inzake stimulering invoering duurzame energie in de lidstaten van de EU (EZ-01-106);– de brief van de minister d.d. 8 maart 2001
inzake liberalisering van de groene markt (25 097, nr. 47);– de brief van de minister d.d. 21 november 2000
inzake waterstof (26 603, nr. 35);– de brief van de minister d.d. 10 april 2001
inzake de uitvoering van een aantal moties over het energiebeleid (27 400
XIII, 26 603, nr. 51).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw De Boer (PvdA) spreekt steun uit voor
het near-shore windpark (NSW), dat is opgezet om meer te weten te komen van
de technische vraagstukken bij windmolenparken in zee. Het verbaast haar dan
ook dat thans reeds een discussie gaande is over het realiseren van een offshore-windmolenpark
van het consortium E-Connection. Het gevaar bestaat dat nu de steun voor het
NSW zal vervallen, terwijl het project van E-Connection nog tal van onzekerheden
kent en wellicht mislukt. In haar optiek moet eerst lering worden getrokken
uit het NSW-pilotproject voordat nieuwe projecten kunnen worden gestart. Zij
gaat ervan uit dat de minister in het verlengde van de eerdere afspraken op
dit punt dezelfde mening is toegedaan.Ook brengt zij onder de aandacht dat nog minimaal een windenergievermogen
van 1100 megawatt op het vaste land moet worden gerealiseerd. In dat opzicht
is de tekst in de Vijfde nota ruimtelijke ordening teleurstellend. Tijdens
de begrotingsbehandeling gaf de minister aan dat in deze nota de grootschalige
locaties voor windenergie zullen worden opgenomen, maar in de nota blijken
alleen criteria te zijn opgenomen en geen specifieke locaties.
Als het kabinet van opvatting is dat in deel 3 alsnog locaties worden vastgelegd,
dan zullen deze locaties ook in deel 1 moeten zijn opgenomen dan wel tijdens
de inspraak naar voren moeten zijn gekomen. Anders zal de rechter deze locaties
afwijzen, omdat daarop geen inspraak mogelijk was. Verder is het voor haar
de vraag waarom het convenant met de provincies inzake windenergie nog niet
is afgesloten. Als het convenant niet voor de zomer getekend wordt, levert
dat problemen op vanwege de tijd die nodig is voor de onderhandelingen met
gemeenten en de wijziging van streek- en bestemmingsplannen. Zij vreest dat
anders de huidige kabinetsperiode als verloren zal moeten worden beschouwd
voor het realiseren van windenergie.In dat verband attendeert zij erop dat bij veel gemeenten nog een groot
draagvlak bestaat voor het realiseren van windenergie. Het lijkt haar een
goede zaak dat de minister de taakstelling doorvertaalt naar het gemeentelijk
niveau. Ook pleit zij ervoor dat gemeenten via een nieuw fonds financiële
ondersteuning krijgen bij het realiseren van grotere projecten, bijvoorbeeld
voor procesbegeleiding. In de gemeente Pekela kan een windenergieproject voor
40 megawatt worden gerealiseerd, maar de provincie Groningen houdt dit tegen
omdat de provinciale taakstelling kan worden gerealiseerd in het havengebied.
Wat is erop tegen als boven die taakstelling meer wordt gerealiseerd? Is de
minister bereid om dit specifieke geval te bekijken?Mevrouw De Boer spreekt steun uit voor de liberalisering van de groene
markt. In de overgangsfase heeft zij er begrip voor dat veel duurzame energie
uit het buitenland wordt geïmporteerd, mits de minister scherp in de
gaten houdt dat het daadwerkelijk om duurzame energie gaat. In de overgangsfase
is het voor haar ook acceptabel dat deze import voor een deel gefinancierd
wordt met de gelden uit REB (regulerende energiebelasting). Nadeel van de
import is dat er minder druk is om in Nederland zelf duurzame energie te produceren
en dat de hiermee samenhangende CO2-reductie in mindering wordt gebracht op
de reductie in het productieland in kwestie en dus niet op de reductie in
Nederland. Daar komt bij dat de boetes die sommige landen heffen, lager zijn
dan de voordelen van de REB-gelden. Het is van belang dat de minister op dit
punt de vinger aan de pols houdt.Voorts kan zij zich vinden in de oplossing die is gevonden voor het probleem
van de dubbele financiering bij duurzaam opgewekte elektriciteit. Het aan
de desbetreffende projecten onttrekken van MAP-gelden – het «ontMAPpen» –
betekent dat deze gelden vrijkomen. Om hoeveel geld gaat het en waarvoor is
dat bestemd? Het lijkt haar een goede suggestie om deze middelen te gebruiken
voor het fonds ter ondersteuning van windenergieprojecten bij gemeenten. Zij
is er geen voorstandster van om dit naar de kleinverbruikers terug te sluizen,
want dat zou in de praktijk slechts neerkomen op een heel klein bedrag per
huishouden. Daar komt bij dat de bijdragen oorspronkelijk ook zijn bedoeld
ter stimulering van duurzame energie. Het is dan ook volstrekt terecht om
dit voor een dergelijke activiteit te gebruiken.Zij is het geheel eens met het standpunt van de minister, zoals verwoord
in de brief van 10 april jongstleden, dat een herbezinning van het duurzame-energiebeleid
noodzakelijk is als de doelstelling van 10% duurzame energie in 2020 buiten
beeld zou geraken en dat dan ook moet worden gekeken naar de noodzaak van
een eventuele verplichting inzake het aandeel duurzaam door middel van groencertificaten.
Daarover zou zij graag aan het eind van 2001 met de minister overleg voeren.
Aangezien de doelstelling thans onder druk staat, vindt zij het aanbevelenswaardig
als de minister een tussendoelstelling formuleert voor het jaar 2005. Dan
wordt goed duidelijk welke problemen er zijn en welke maatregelen moeten worden
genomen. Wat betreft de aanscherping van de energieprestatienorm (EPN), zal
zij zich in verbinding stellen met de staatssecretaris van VROM
om te vernemen wanneer en op welke wijze haar motie zal worden uitgevoerd.Hierna wijst mevrouw De Boer op het probleem rond het toepassen van de
EPR (regeling energiepremie) bij zonne-energieprojecten in nieuwbouwwijken.
Het probleem is dat de projectontwikkelaar toekomstige kopers moet verplichten
dat zij na oplevering van de woningen de energiepremie aanvragen en terugstorten
op de rekening van de projectontwikkelaar. Is de minister bereid om in overleg
te treden met de gemeenten die daarmee problemen hebben, opdat het probleem
wordt opgelost?Een volgend probleem is dat producenten van windenergie ingevolge de programmaverantwoordelijkheid
de plicht hebben om 24 uur van tevoren aan te geven hoeveel stroom zij elk
kwartier zullen leveren. Dat is bij windenergie onmogelijk. Is de minister
bereid om ook voor dit probleem een oplossing te vinden?Zij spreekt vervolgens waardering uit voor de brief over waterstof. Bij
de brandstofcellen gaat het om een nieuwe, dure en evenzeer noodzakelijke
techniek. Is het mogelijk om de REB-gelden voor een deel in te zetten voor
deze nieuwe ontwikkeling, bijvoorbeeld voor de plannen in Rijnmond om in een
voormalige kunstmestfabriek over te gaan tot grootschalige productie van brandstofcellen?Tot slot benadrukt mevrouw De Boer dat in deze kabinetsperiode thans het
moment van de waarheid is aangebroken ten aanzien van de productie van duurzame
energie. Het verheugt haar zeer dat de minister in Europa de fakkeldrager
wil zijn op het gebied van windenergie. Op dit moment loopt Nederland echter
achter bij Duitsland, Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en Spanje. Er moet
dan ook nog een grote slag worden gemaakt. Zij verneemt dan ook graag hoe
de minister hiermee het komend halfjaar aan de gang gaat.De heer Van den Akker (CDA) is het eens met
de in het «White paper on renewable energies» van de Europese
Commissie beschreven randvoorwaarden. Als men met verhandelbare groencertificaten
wil gaan werken, is een harmonisatie van de definitie van «duurzame
energie» noodzakelijk. Dat zou ook een belangrijke bijdrage kunnen leveren
aan het wegnemen van gemeenschappelijke knelpunten voor de totstandkoming
van één interne markt voor duurzame energie. Wat zijn de mogelijkheden
op dit punt?Hij is voorstander van de invoering van een licht vergunningstelsel voor
de levering van duurzaam opgewekte elektriciteit aan consumenten, ook in de
periode van tot 2004. Is de minister bereid om dat per Koninklijk besluit
te regelen? Ook sluit hij zich aan bij de vraag van mevrouw De Boer over de
programmaverantwoordelijkheid voor leveranciers van windenergie. Kan voor
hen een uitzondering worden gemaakt?Voorts verneemt de heer Van de Akker graag of het bij de verhandelbare
groencertificaten mogelijk is om te speculeren. Kan de leverancier van groene
stroom inderdaad meer elektriciteit verkopen dan hij heeft ingekocht, of omgekeerd?
Hoe lang kunnen dergelijke long- of shortposities worden ingenomen? Wanneer
en hoe vaak moet dit worden gelijkgetrokken? Op welke wijze wordt in het systeem
van groencertificaten bij productiebedrijven de hoeveelheid op het net ingevoerde
duurzame energie gemeten? Gaat een netbeheerder naar de productielocatie om
die meting te doen? Wanneer komt de regelgeving op dit punt beschikbaar? De
productie van duurzaam geproduceerde elektriciteit wordt gestimuleerd doordat
een deel van de opbrengst van de REB naar de productiebedrijven terugvloeit.
Welk deel betreft dat en wat gebeurt met de rest van de REB?Hij steunt de door de minister genoemde criteria voor de import van groene
stroom, maar hij heeft een voorwaarde inzake het bouwjaar van de installaties
gemist. In Italië is bijvoorbeeld de voorwaarde van kracht dat
de installaties niet ouder mogen zijn dan zeven jaar. Het systeem van groencertificaten
is ook bedoeld om extra productielocaties tot stand te brengen, opdat aan
de stijgende vraag naar groene stroom kan worden voldaan. Ook krijgt hij graag
een toelichting op het boetesysteem bij import van groene stroom, want de
boetes zijn inderdaad lager dan wat men uit de REB ontvangt. Het systeem kan
zelfs de productie van kernenergie stimuleren, doordat men in de landen van
herkomst de geëxporteerde groene stroom met gebruikmaking van kernenergie
compenseert. In dat verband noemt hij het voorbeeld van Frankrijk.Voorts informeert de heer Van de Akker ernaar hoeveel nog beschikbaar
is voor de MAP-bedragen. Is er netto nog 70 à 80 mln gulden beschikbaar?
En welk bedrag zal aan de projecten worden onttrokken? In dat kader pleit
hij ervoor om de onttrokken gelden terug te geven aan degenen die de bijdragen
hebben betaald, te weten de kleinverbruikers.Vervolgens spreekt hij zijn zorgen uit over de advertentiecampagne van
de distributiebedrijven van groene stroom. In de wervingsfolders wordt veel
beloofd dat niet kan worden waargemaakt. Het gevaar bestaat dan ook dat de
consumenten uiteindelijk bedrogen uitkomen omdat de kosten hoger worden dan
in de wervingsfolders stond. Het is zaak om de introductie nu goed te regelen,
want een tweede kans krijgt men van de consument niet. Met het oog daarop
vraagt hij de minister om een coördinerende en begeleidende rol te spelen
bij de introductiecampagne. Het is immers ook voor de overheid van wezenlijk
belang dat de introductie op een goede wijze plaatsvindt, wil zij haar energiedoelstelling
realiseren.Hierna releveert hij dat het gebruik moet worden bevorderd van duurzame
energie bij grootschalige projecten «achter de meter». De voorwaarden
inzake de REB en de groencertificaten dienen daarop ook te worden toegespitst.In de brief van de minister over waterstof heeft hij de ambitie van de
regering en een daarop gericht actieprogramma gemist. Nieuwe gebruiksketens
van zuivere waterstof zullen niet ontstaan en ook het bijmengen met aardgas
zal niet worden toegepast zolang grootschalige transportinfrastructuur voor
waterstof ontbreekt. Wat zijn volgens de minister de condities voor de aanleg,
de exploitatie en het beheer van die infrastructuur? Moet dit aan de private
sector worden overgelaten of tot het publieke domein behoren? In tegenstelling
tot wat in de brief staat vermeld, is nog veel onderzoek nodig voordat het
aardgasnet kan worden gebruikt voor het bijmengen met waterstof. Onduidelijk
is nog wat de implicaties van bijmenging zijn voor huishoudens en industrie.
Er zijn ook nog geen veiligheidsnormen in dezen ontwikkeld. Is de minister
bereid om op dit gebied met stimulerende maatregelen te komen? Als CO2 op
de productielocatie wordt opgevangen en waterstof op een goede manier kan
worden gebruikt, kan de CO2 ook worden teruggeïnjecteerd in de bodem,
hetgeen de druk in de aardgasvelden op peil kan houden en de winning van de
restvoorraden aardgas beter mogelijk maakt. De vraag is hoezeer de aardgasreserve
zou toenemen als daarvan echt werk wordt gemaakt. Tevens pleit hij ervoor
om na te gaan in hoeverre het nultarief in de REB kan worden toegepast bij
het gebruik van waterstof.De heer Van Dijke (ChristenUnie) vraagt allereerst
of de minister met hem van mening is, dat de bouw van duurzame-energiecapaciteit
nog te weinig prioriteit krijgt van grote producenten. Te betreuren is ook
dat de overheid het streefgetal inzake de toepassing van zonne-energie in
nieuwbouwwijken heeft losgelaten. Wat stelt het kabinet daartegenover ter
stimulering van de zon-PV-installaties? De nationale doelstelling, dat het
aandeel van duurzame energie in 2020 10% van het totale energieverbruik moet
bedragen, kan niet afhankelijk worden gemaakt van de marktvraag. Het aanbod
moet sterker worden gestimuleerd, want dat moet aan de vraag voorafgaan. Overigens
blijft ook de energiebesparing een belangrijk doel, vooral ook
gelet op een rechtvaardige verdeling van het energieverbruik per wereldburger.Gezien de doelstelling om in 2010 te komen tot een aandeel duurzame elektriciteit
van 9%, is het van groot belang om snel meer windmolens te bouwen, ook op
landlocaties. De schade aan natuur en landschap moet worden beperkt door het
kiezen van een juiste locatie. Helaas biedt de Vijfde nota over ruimtelijke
ordening geen optimale garanties om dit soort schade te voorkomen. Gezien
de opmerkingen van de MER-commissie over de representativiteit van het NSW
ten opzichte van offshoreparken, kunnen de leerresultaten van het NSW-experiment
slechts gedeeltelijk worden toegepast bij een offshorepark. Het is ook moeilijk
te begrijpen dat tegelijkertijd een demonstratiewindpark en een offshorewindpark
mogen worden gebouwd. Kunnen de leereffecten dan nog leiden tot aanpassingen
in het offshoreproject? Veel technische en natuureffecten kunnen pas over
langere tijd worden geconstateerd. Wat vindt de minister in dat licht van
een gefaseerde aanleg, te beginnen met een klein en gevarieerd NSW? Moet de
economische rentabiliteit op dit punt wel het zwaarst wegen? Overigens is
hij er geen voorstander van om het private offshoreproject uit te stellen
tot de realisering van het NSW, gezien het feit dat private partijen daartoe
het initiatief hebben genomen en menen dit project te kunnen realiseren. Tevens
moet worden voorkomen dat het NSW vertraging ondervindt van de komst van het
offshorewindpark.Voorts memoreert de heer Van Dijke dat de brief van de minister weinig
informatie oplevert over de wijze waarop andere landen het aanbod van duurzame
energie bevorderen. Hij verzoekt derhalve om een overzicht van de beslissende
factoren op basis waarvan landen als Denemarken en Duitsland thans nog een
koppositie innemen, alsmede van de maatregelen die nodig zijn om deze achterstand
in te lopen. Waarom heeft het kabinet de doelstelling van een aandeel duurzame
energie van 12%, zoals de Europese Commissie voorstelde, in een percentage
van 9 veranderd?Vervolgens benadrukt hij het belang van voldoende beschikbaarheid van
groene stroom. De consument moet erop kunnen vertrouwen dat die groene stroom
uit betrouwbare bron afkomstig is. Wie zijn daarvoor straks verantwoordelijk?
Een cruciaal instrument voor het stimuleren van voldoende capaciteit zijn
de REB-opbrengsten. Kan de minister bevestigen dat dit ook het beleidsdoel
is van het nultarief in de REB, dat voldoende toezicht wordt gehouden op de
besteding van de teruggesluisde REB en dat dit geld daadwerkelijk wordt geïnvesteerd
in duurzame energie? Op welke wijze kunnen de netbeheerders zekerstellen dat
de gemeten hoeveelheid elektriciteit daadwerkelijk duurzaam is opgewekt?Daarnaast vraagt de heer Van Dijke hoe bij het certificatensysteem wordt
voorkomen dat een snel groeiende vraag naar groene stroom wordt opgevangen
door import. Het kan immers niet de bedoeling zijn dat hierdoor de prikkel
tot investeringen in de Nederlandse duurzame-energievoorraad wegvalt. Het
Wereldnatuurfonds heeft ook zorgen geuit over de onduidelijke herkomst van
stroom.Vervolgens krijgt hij graag inzicht in de verantwoordelijkheid voor levering
van duurzame elektriciteit tussen 1 juli en 1 januari 2002. Het contract is
gesloten met de leverancier, maar fysiek wordt de stroom door een ander geleverd.
Begrijpt de klant dat zijn vaste energiebedrijf toch nog verantwoordelijk
blijft voor de storing?Tot slot spreekt hij zijn aarzeling uit over de suggestie om REB-gelden
in te zetten voor initiatieven op het gebied van waterstof. Waterstof is immers
geen vorm van duurzame energie. Dat neemt niet weg dat de ontwikkelingen op
dit punt wel stimulering verdienen. Ziet de minister daar mogelijkheden voor?
Wat is haar visie op de betekenis van waterstof voor de toekomstige energievoorziening?De heer Klein Molekamp (VVD) constateert dat
Nederland achterblijft bij de geformuleerde doelstellingen inzake het aandeel
duurzame energie, wat met name wordt veroorzaakt door een gebrek
aan aanbod. Derhalve is het een goede zaak dat de liberalisering van de groenestroommarkt
per 1 juli van kracht wordt. Het is jammer dat de datum van 1 januari 2001
niet haalbaar was. Zijn daardoor projecten niet van start gegaan? Richt het
ministerie van EZ zich ook op initiatieven van kleinere leveranciers? De komende
periode vindt levering immers nog plaats via de grotere distributeurs.Vervolgens spreekt hij er zijn verbazing over uit dat in Europees verband
een hogere doelstelling voor Nederland is vastgesteld, terwijl Nederland de
huidige doelstelling al niet haalt. De doelstelling voor het aandeel duurzame
elektriciteit in 2010 is bijvoorbeeld van 8,5% naar 9% verhoogd. Van belang
is dat het systeem van verhandelbare groencertificaten in Europees verband
snel van de grond komt, maar bestaat hierdoor niet het gevaar dat Nederlandse
projecten worden stopgezet? Wordt dit veroorzaakt door het feit dat de kostprijs
in Nederland hoger is dan in de buurlanden? Zo ja, welke maatregelen kunnen
worden genomen om dat tegen te gaan? Ook stelt hij de vraag aan de orde waar
de grens ligt tussen nationale stimulering en Europese stimulering. Op welke
onderdelen kunnen de maatregelen elkaar versterken en op welke punten leidt
dit tot een afschuifsysteem?De heer Klein Molekamp vraagt ook waarom de financiële middelen op
het NSW geconcentreerd zijn, terwijl dit project eenmalig is en verder alleen
maar offshoreprojecten worden toegestaan. Is het vergunningtechnisch haalbaar
om bij het NSW in 2003 te starten met bouwen en in 2002 orders te plaatsen?
Hij is van mening dat moet worden voorkomen dat offshoreprojecten vertraging
oplopen als gevolg van het NSW, zeker als deze projecten op commerciële
basis kunnen worden gerealiseerd. Overigens geeft hij het groene licht voor
het realiseren van het NSW, ondanks de bezwaren die daartegen zijn ingebracht.
De initiatieven van E-Connection vormen voor hem geen aanleiding om daarover
een ander standpunt in te nemen.Ook informeert hij ernaar welke provincies bij windenergie op landlocaties
reeds hun medewerking hebben toegezegd en welke niet. Hoeveel procent van
de windenergiedoelstelling kan daarmee worden gerealiseerd? Er is terecht
gekozen voor een decentraal model met een grote rol van de provincies, maar
een goede voortgangscontrole is daarbij essentieel. Heeft de minister overwogen
om de provinciale windenergieconvenanten te verbreden naar algemene duurzame-energieconvenanten
met de provincies, waardoor de provincies kunnen kiezen tussen de verschillende
vormen van duurzame energie?Vervolgens verneemt hij graag de stand van zaken bij de ontwikkeling van
de warmte-infrastructuur in Nederland. Dat betreft dan niet alleen de warmtekrachtkoppeling,
maar ook de levering van duurzame warmte aan burgers en bedrijven. Wordt er
nog steeds gedacht aan het ontwikkelen van een grootschalig leidingnet in
het Rijnmondgebied? Heeft de minister ook gekeken naar de mogelijkheden van
het opbouwen van waterstofinfrastructuur in Nederland, eventueel te beginnen
in Rijnmond? Wordt in de ICES-discussie ook aandacht besteed aan de opbouw
van warmte- en waterstofinfrastructuur?Tot slot memoreert de heer Klein Molekamp dat bij de ontwikkeling van
brandstofcellen nieuwe technieken moeten worden ontwikkeld. Bij het project
van Proton Chemie gaat het evenwel niet om nieuwe technieken, maar om nieuwe
toepassingsmogelijkheden voor waterstof. Met de PvdA en het CDA is hij van
mening dat een REB-vrijstelling in dezen een enorme stimulans kan betekenen.
In oktober 2000 is hierover een brief geschreven naar staatssecretaris Bos
van Financiën, die nog niet is beantwoord. Wil de minister bevorderen
dat de staatssecretaris deze brief nog deze maand beantwoordt en dat de Kamer
daarvan een afschrift krijgt? De heer Van Walsem (D66) steunt zowel het
NSW als het offshoreproject van E-Connection, gelet op het feit dat de windenergieproductie
nog steeds achterblijft bij de doelstelling. Op welke wijze kan tegemoet worden
gekomen aan de bezwaren van omwonenden van het NSW inzake de kustlijnvervuiling?
Welke criteria worden aangelegd bij de keuze van deelnemers, met name met
het oog op de subsidieverstrekking?Vervolgens attendeert hij erop dat bij de MAP-gelden niet alleen sprake
is van het onttrekken van gelden aan projecten, maar ook van een onderuitputting.
Hij heeft geen bezwaar tegen terugsluizen van de gelden naar de burger, maar
evenmin tegen de suggestie van mevrouw De Boer. Met deze suggestie worden
de gelden immers ook uitgegeven voor de oorspronkelijke doelstelling.Hierna releveert hij dat het Europees Parlement zich thans bezighoudt
met de definitie van «duurzame energie». In dat verband benadrukt
hij het belang van het project van Demkolec. Hij verzoekt de minister dan
ook om in Europees verband tot uitdrukking te brengen dat het gebruik van
biomassa een zeer gewenste vorm van energieopwekking is.Ook de heer Van Walsem onderstreept het belang van een beperking van het
energieverbruik. Met het waterzijdig inregelen van CV-installaties kan op
dit punt een grote winst worden behaald. Daarmee kan een besparing van 20
tot 25% worden bereikt, hetgeen ook mogelijk is bij bestaande bebouwing. Alle
tot nog toe uitgevoerde projecten waren succesvol.Tot slot benadrukt hij dat het in het kader van de liberalisering van
de energiemarkt essentieel is dat lidstaten geen subsidie meer mogen geven
voor niet-duurzame vormen van energieopwekking. Ook brengt hij onder de aandacht
dat de minister nog over het middel beschikt om een bepaald percentage duurzame
energie verplicht te stellen. Wat is de houding van de minister tegenover
een dergelijke verplichting?Antwoord van de regeringDe minister benadrukt allereerst dat de overheid
zich ook in een geliberaliseerde energiemarkt onverkort moet richten op een
duurzame energiehuishouding. In de transitiefase mag van de overheid ook worden
verwacht dat zij daarin de regierol vervult in brede zin. Dat betreft dan
niet alleen de duurzame energie, maar ook het zuinig omgaan met energie, met
grond- en hulpstoffen en dergelijke. Ook een betrouwbare levering maakt daarvan
onderdeel uit. De doelstellingen uit de Derde Energienota uit 1995 staan nog
recht overeind: in 2020 een 33% hogere energie-efficiency en 10% van het energieverbruik
gebaseerd op vernieuwbare bronnen. Zij is bereid na te denken over de suggestie
van mevrouw De Boer inzake het opnemen van een tussendoelstelling voor 2005.
Volgens de langetermijnvisie op de energievoorziening (LVTE) zullen biomassa
en windenergie uiteindelijk de belangrijkste dragers zijn voor de realisatie
van de 10%-doelstelling. Op deze doelstelling wordt dan ook een vraaggericht,
generiek en marktconform instrumentarium ingezet. Een aanbodgericht beleid
kan alleen aanvullend zijn en komt in aanmerking als met de vraaggerichte
instrumenten de doelstelling niet wordt gehaald. Bij aanbodstimulering wordt
gekeken naar het oplossen van de RO- en de milieuproblematiek van de productie
van duurzame energie, alsmede naar een verdere verbetering van de prijs-prestatieverhouding.Vervolgens deelt zij mede dat in het kader van de liberalisering van de
groene markt binnenkort een regeling zal wordt gepubliceerd inzake de meetprocedure,
de toekenning van groene certificaten en de in het buitenland opgewekte duurzame
elektriciteit. Met de opening van de groene markt wordt beoogd een extra impuls
te geven aan het bereiken van de duurzame-energiedoelstelling. Als het Europees
Parlement er evenwel op initiatief van de Groenen toe besluit de definitie
van duurzame energie in de ontwerprichtlijn duurzame energie te verengen,
dan zal Nederland zijn doelstelling ook moeten herzien. De huidige ontwerprichtlijn
sluit aan bij de thans in Nederland gehanteerde definitie, maar
met een engere definitie zal het gebruik van biomassa niet meer als duurzaam
worden aangemerkt. Ook het gebruik van organisch afval bij Demkolec zou dan
niet meer onder de definitie van de richtlijn vallen. Met het oog daarop doet
zij een beroep op de Kamerfracties bij hun collegae in het Europees Parlement
aan te dringen op aanvaarding van de ontwerprichtlijn zoals die nu voorligt.
Het EU-fonds voor duurzame energie is nog niet concreet uitgewerkt. Naar haar
opvatting kan dit fonds alleen een functie krijgen ter stimulering van onderzoek,
maar in dat geval kan dit beter worden opgenomen in het zesde kaderprogramma.De minister heeft er geen bezwaar tegen dat op termijn sprake zal zijn
van een aanzienlijke toename van import en mogelijk ook export van duurzame
elektriciteit, maar in de transitiefase is zij op dit punt terughoudend vanwege
het vooralsnog ontbreken van een «level playing field». In de
brief van 8 maart is een aantal criteria genoemd voor het verstrekken van
groencertificaten voor in het buitenland opgewekte groene elektriciteit, maar
het is niet zeker of deze criteria voldoende zijn om grootschalige import
van duurzame elektriciteit van bestaand productievermogen te voorkomen. Uitgangspunt
is dat de productie van duurzame elektriciteit wordt bevorderd. Zij sluit
het niet uit dat een restrictiever beleid noodzakelijk is. Hierover vindt
overleg plaats met het departement van Financiën. In elk geval dient
een adequate controle op de duurzaamheid van in het buitenland opgewekte elektriciteit
verzekerd te zijn. Ook op de import van duurzame elektriciteit zullen de normale
reciprociteitsregels van de Elektriciteitswet van toepassing zijn. Het leveren
van geïmporteerde duurzame elektriciteit aan Nederlandse kleinverbruikers
is op basis van deze regels alleen mogelijk als in het exporterende land de
kleinverbruikers ook een keuzevrijheid hebben, zoals op dit moment alleen
nog het geval is in Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Finland en
Noorwegen. Import uit andere lidstaten is dan ook nog niet mogelijk. Er moet
ook snel helderheid komen over de vraag hoe moet worden omgegaan met reeds
bestaande importcontracten. Ook de uit het buitenland geïmporteerde energie,
uit welke bron ook, wordt betrokken bij de berekening van de Nederlandse CO2-emissie.
In die zin is import niet nadelig voor het bereiken van de voor Nederland
geldende doelstelling op dit punt.Voorts benadrukt zij dat afspraken over duurzame energie met derden zakelijk
moeten zijn. Intenties of vage toezeggingen zijn echt onvoldoende. In de convenanten
moet dan ook sprake zijn van stevige afspraken en afrekenbare resultaten.
Zij verwacht voor de komende zomer een bestuursovereenkomst met de provincies
en de VNG te kunnen afsluiten over windenergie die naar verwachting voldoende
harde afspraken zal bevatten, ook over de inzet van aanwijzingsbevoegdheden.
In de bestuursovereenkomst zal geen maximumtaakstelling, maar een minimumtaakstelling
voor de provincies worden opgenomen. Met de provincie Groningen zal dan ook
contact worden opgenomen over het project in de gemeente Pekela. Voor ondersteuning
van gemeenten op dit punt worden gelden beschikbaar gesteld via het BANS,
via de NOVEM en ook via de bestuursovereenkomst. Zij zal zich evenwel beraden
over de suggestie van mevrouw De Boer inzake een fonds op dit punt. VROM is
met de gemeenten en provincies in overleg over het afsluiten van een klimaatconvenant.
De bedoeling is dat beide convenanten elkaar versterken.Ook wijst zij erop dat in de Vijfde nota over ruimtelijke ordening het
beleidskader voor de windenergie op landlocaties is geformuleerd. In deel
3 van de nota zullen de feitelijke uitvoeringsbesluiten worden opgenomen.
Er wordt thans met andere departementen overleg gevoerd over het aanwijzen
van voorkeursgebieden voor windenergielocaties op zee, die in deel 3 van de
nota zullen worden vastgelegd. Zij is ervan overtuigd dat de ontwikkeling
van windenergie op zee het best tot haar recht komt met het NSW, zoals vastgelegd
in deel 3 van de PKB op dit punt. De commissie-Verbruggen heeft
ook unaniem positief geadviseerd over dit project. Als de Kamer de PKB snel
vaststelt, kan men ook snel starten met de bouw van het NSW. Het demonstratieproject
zal buitengewoon veel informatie opleveren over de techniek en de natuuren
milieueffecten. Zij voelt er echter niet voor om een slot op de deur te doen
voor het offshoreproject van E-Connection, dat de normale vergunningprocedure
zal moeten doorlopen. Evenmin is het gewenst dat het NSW vertraging ondervindt
van het project van E-Connection, zeker ook gezien het hoge afbreukrisico
bij dat laatste project. Er is immers nooit ervaring opgedaan met een windmolenpark
op grote afstand van de kust. De tenderregeling voor het NSW zal zo mogelijk
nog voor de zomer worden gepubliceerd, mits de PKB dan behandeld is. Als criteria
daarbij wordt gedacht aan de kwaliteit van het project zelf, de kwaliteit
van het consortium en financiering, de demonstratiewaarde en de gevraagde
subsidie. Het is dan ook nog niet zeker of het gehele subsidiebedrag van 60
mln gulden noodzakelijk is. Over de programmaverantwoordelijkheid wordt thans
overleg gevoerd tussen de netbeheerders en de leveranciers van windenergie.
Naar verwachting zal er snel een oplossing worden gevonden voor het geconstateerde
probleem op dit punt.Zij bevestigt voorts dat Duitsland en Denemarken meer resultaat boeken
op het punt van windenergie dan Nederland, hetgeen voor een deel is te verklaren
uit het feit dat deze landen eenvoudiger geschikte locaties kunnen aanwijzen.
Sommige provincies en gemeenten in Nederland stellen zich hierbij te terughoudend
op. Daar komt bij dat in Nederland veel procedures moeten worden doorlopen
voordat een project kan worden gerealiseerd. Er zijn overigens ook veel lidstaten
die slechtere resultaten boeken dan Nederland.Ook deelt zij mede dat voor het meten een goede procedure van kracht is.
De producent van duurzame elektriciteit verzoekt de regionale netbeheerder
om de hoeveelheid duurzame elektriciteit te meten die in een bepaalde periode
op het net is ingevoerd. Vervolgens meet de regionale netbeheerder die hoeveelheid
stroom, waarbij hij zich er via een administratief onderzoek of een onderzoek
ter plaatse van moet vergewissen dat de stroom daadwerkelijk op een duurzame
wijze geproduceerd is. Bij biomassa is ook een accountantsverklaring noodzakelijk
om het groenpercentage te onderbouwen. De teruggaaf van de REB-heffing vindt
pas plaats nadat men groene stroom heeft geproduceerd. REB wordt geheven over
het fossiele energieverbruik van kleinverbruikers; daarbij gaat het om circa
5 mld gulden per jaar. De duurzame energie is van deze heffing uitgesloten,
waarmee ongeveer 90 mln gulden per jaar is gemoeid. Voor de terugsluizing
naar de opwekkers van duurzame energie wordt ongeveer 75 mln gulden per jaar
bestemd. De rest van de opbrengst van de REB-heffing wordt via de loon- en
inkomstenbelasting teruggesluisd. Bij de opwekking van energie «achter
de meter» wordt geen REB-heffing toegepast.Hierna releveert de minister dat het ministerie van EZ een aantal acties
in voorbereiding heeft om de markt van groene stroom voor de consument doorzichtiger
te maken, zoals geformuleerd in het voorlichtingsplan groene energie. Daarbij
wordt gedacht aan publicaties in advertenties en op internet. Met de Consumentenbond
wordt overleg gevoerd over zijn mogelijke rol bij het volgen van de markt.
Het projectbureau duurzame energie zal ook worden ingeschakeld bij het beantwoorden
van vragen van de consument. Het platform versnelling energieliberalisering
zal de markt de komende maanden monitoren en ook de kennis van de consument
meten. Duidelijk is dat hierbij ook een belangrijke taak en verantwoordelijkheid
ligt voor de marktpartijen zelf. Bedrijven weten over het algemeen ook heel
goed hoe zij het reclamemiddel moeten aanwenden voor een goed resultaat. Naar
verwachting zal ter bescherming van de consument per 1 januari 2002 een licht
vergunningstelsel worden ingevoerd, hetgeen thans onderwerp van overleg is.
Het innemen van long- of shortposities is in principe niet mogelijk,
want bij de certificatenbank TenneT mag men niet rood staan. Kleine producenten
kunnen goed participeren in het eenvoudig en laagdrempelig opgezette certificatensysteem;
er zal ook op worden toegezien dat deze kleine producten de kans krijgen.
De leverancier van groene stroom is als contractpartij van de consument verantwoordelijk
voor het oplossen van storingen en dergelijke, maar in de praktijk zal de
netbeheerder dergelijke storingen opheffen.De minister ziet waterstof als een nuttige drager voor technologische
vernieuwingen richting duurzaamheid. Waterstof is op zich evenwel geen vorm
van duurzame energie. REB-faciliteiten zijn nu niet bestemd voor klimaatneutrale
energiedragers. Zij is er geen voorstander van de wetgeving op dit punt te
veranderen ten behoeve van één specifiek project van Proton
Chemie. In antwoord op een suggestie van de heer Klein Molekamp om de REB
ook toe te passen bij klimaatneutrale toepassingstechnieken, wijst zij erop
dat dit een fundamentele herziening zou inhouden van de huidige REB-regeling.
Het is bekend dat mengsels van aardgas en waterstof op dit moment nog niet
100% veilig zijn. Er is wel een discussie gaande over het beter benutten van
de bestaande gasvelden. Derhalve zijn de Gasunie en Gastec in gesprek over
het gebruikmaken van waterstof in relatie tot CO2-injectie in de bodem. Zij
zegt toe dat de Kamer op dit punt meer informatie zal ontvangen als de gesprekken
hierover zijn afgerond. Daarbij zal dan ook de visie van de regering op dit
punt worden geformuleerd. Over het warmteleveringsproject in Rijnmond wordt
inmiddels opnieuw overleg gevoerd tussen provincies, stadsregio en het bedrijfsleven.Zij bevestigt dat de koper van een nieuwbouwwoning de EPR-premie pas na
de oplevering van de woning kan aanvragen. Dit systeem sluit ook aan bij het
principe dat de koper zoveel mogelijk zeggenschap krijgt over wat hij koopt.
Projectontwikkelaars willen zelf de premie ontvangen en zoveel mogelijk zekerheid
bij de start van een woningbouwproject. Dit past slecht bij de EPR-systematiek.
Als de EPR evenwel onvoldoende stimulerend werkt, dan moet in overleg met
Financiën en VROM worden gekeken naar mogelijkheden voor directe subsidiëring
van projectontwikkelaars. Zon-PV wordt gestimuleerd via convenanten, demonstratieprojecten
en de EPR voor particulieren. De meest recente regeling is behoorlijk succesvol.
In relatie tot de doelstelling voor 2020 is de bijdrage van zon-PV evenwel
behoorlijk beperkt. Zonne-energie brengt ook hoge kosten met zich en een aanzienlijk
ruimtebeslag, vergeleken met windenergie. Van belang is evenwel dat research
en development op dit punt gestimuleerd blijft. De NOVEM heeft een aantal
demonstratieprojecten voor het waterzijdig inregelen van CV-installaties.Het is nog onbekend hoeveel geld uiteindelijk beschikbaar komt uit de
«ontMAPping». Er wordt thans met de energiebedrijven en EnergieNed
onderhandeld over aard en omvang van de MAP-stroom. De indicatie is dat het
gaat om 700 miljoen kilowattuur per jaar. Uiteindelijk zal hierover een convenant
tussen EZ en EnergieNed moeten worden gesloten, waarvan ook de bestemming
van de MAP-gelden onderdeel zal uitmaken. Naar verwachting gaat het daarbij
om een bedrag van rond de 100 mln gulden. Als dit geld kan worden gebruikt
binnen de grenzen waarvoor het ooit was bedoeld, dan is daar niets op tegen.
Als dat niet mogelijk blijkt, dan moet het geld terug naar de burger.Nadere gedachtewisselingDe heer Van den Akker (CDA) vraagt of de Vinex-locaties
inderdaad voor de helft worden ingericht met zonnepanelen, zoals de Kamer
bij motie heeft uitgesproken.De heer Van Dijke (ChristenUnie) begrijpt
uit de beantwoording dat gemeenten en provincies niet staan te trappelen bij
het realiseren van windenergie. Ligt het dan niet voor de hand
om deze overheden met meer pressie bij de taakstelling te houden, bijvoorbeeld
door te wijzen op het mogelijk toepassen van de aanwijzingsbevoegdheid? Verder
verneemt hij graag welke volgtijdelijkheid de minister in de komende twee
jaar voor ogen heeft bij het realiseren van het NSW en het offshoreproject.De heer Klein Molekamp (VVD) krijgt graag
nog een reactie op zijn vraag naar de beantwoording van de brief over de REB-heffing
op het project van Proton Chemie door staatssecretaris Bos. Ook spreekt hij
de hoop uit dat de minister het project van E-Connection met eenzelfde enthousiasme
bejegent als het NSW.Mevrouw Vos (GroenLinks) vindt het van belang
dat de minister het offshoreproject ook de ruimte geeft. Zij heeft immers
problemen met de locatiekeuze voor het NSW. Zij geeft de voorkeur aan de locatie
bij IJmuiden-West.Hierna wijst zij erop dat het verbranden van mest voor de energieopwekking
volgens haar fractie niet als duurzaam moet worden beschouwd. Wellicht dat
de Groenen in het Europees Parlement op dat punt ook een voorbehoud maken.Uit de brief van 10 april begrijpt zij dat de minister de motie inzake
een verplichte etikettering naar de herkomst van stroom niet wenst uit te
voeren. Haar fractie zal zich derhalve beraden op de mogelijkheid van een
initiatiefwetsvoorstel. Het is evenzeer teleurstellend dat de minister een
verplicht aandeel duurzame energie weer voor zich uit schuift. In dat kader
bepleit zij om de verplichting zo snel mogelijk in te voeren.Mevrouw De Boer (PvdA) is van mening dat zoveel
mogelijk windmolenparken moeten worden ingericht, maar wel volgens de procedures
die daarvoor staan en in overeenstemming met de afspraken met initiatiefnemers.
Het doet haar deugd dat de minister overweegt om een tussendoelstelling te
formuleren. Zij gaat ervan uit dat dit tot een positieve uitkomst zal leiden.
Het is evenzeer van belang dat de minister erkent dat in 2001 echt een slag
moet worden geslagen, wil de huidige kabinetsperiode niet als verloren moet
worden beschouwd bij het realiseren van duurzame energie. Ten aanzien van
het fonds ter ondersteuning van het procesmanagement bij gemeenten voor windenergie
overweegt zij een motie in te dienen. Tot slot onderstreept zij dat het van
groot belang is dat de fracties in de Kamer nagaan waarom hun partijgenoten
in provinciale staten en gemeenteraden onvoldoende enthousiast reageren inzake
het tot stand brengen van windmolenparken.De minister brengt allereerst onder de aandacht
dat reeds 100 000 zonnepanelen zijn geplaatst. In Nederland komt binnenkort
ook het grootste project ter wereld te staan. De vraag blijft overigens of
zonne-energie nu wel de oplossing is, gezien de hoge kosten ervan. Zij blijft
dan ook bij haar standpunt in dezen.Zij betreurt het zeer dat mevrouw Vos de locatiekeuze voor het NSW nu
weer in twijfel trekt. De locatie IJmuiden-West lag te ver uit de kust. Zij
gaat ervan uit dat het NSW-project iets eerder van start zal kunnen gaan dan
het offshoreproject. Dat hangt ook af van de termijn van behandeling die de
Kamer voor de PKB kiest.Zij zegt voorts toe bij staatssecretaris Bos te zullen informeren naar
de beantwoording van de brief inzake Proton Chemie.Ten aanzien van de definitie in de conceptrichtlijn duurzame energie memoreert
zij dat de Groenen in het Europees Parlement hebben voorgesteld om geheel
artikel 1bis te schrappen. Dat betekent dat het verbranden van afval en mest
ten behoeve van de energieopwekking niet meer als duurzaam wordt aangemerkt.
Dat is tamelijk dramatisch voor de Nederlandse situatie. Met mevrouw De Boer is zij van mening dat windmolenparken zo snel mogelijk
moeten worden gerealiseerd, uiteraard conform de procedures die daarvoor staan.
Zij gaat er voorts van uit dat het procesmanagement bij gemeenten met name
moet worden gestimuleerd bij grote projecten. Via de NOVEM kan men echter
wel degelijk in aanmerking komen voor projectbegeleiding. In het komende convenant
wordt ook gesproken van bestuurlijke begeleiding. Ook in het klimaatconvenant
worden daarover met gemeenten nadere afspraken gemaakt.De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,BiesheuvelDe griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,Tielens-TripelsXNoot1Samenstelling: Leden: Blaauw (VVD), Biesheuvel (CDA), voorzitter, Witteveen-Hevinga
(PvdA), Leers (CDA), Voûte-Droste (VVD), ondervoorzitter, Rabbae (GroenLinks),
Hessing (VVD), Giskes (D66), Marijnissen (SP), Crone (PvdA), Van Dijke (ChristenUnie),
M.B. Vos (GroenLinks), Van Walsem (D66), Hofstra (VVD), Wagenaar (PvdA), Stroeken
(CDA), De Boer (PvdA), Van den Akker (CDA), Geluk (VVD), Ravestein (D66),
Verburg (CDA), Blok (VVD), Hindriks (PvdA), Dijsselbloem (PvdA) en Bolhuis
(PvdA).Plv. leden: Snijder-Hazelhoff (VVD), Atsma (CDA), Wijn (CDA), Klein Molekamp
(VVD), Vendrik (GroenLinks), De Swart (VVD), Van den Berg (SGP), Poppe (SP),
Kuijper (PvdA), Van Middelkoop (ChristenUnie), Van der Steenhoven (GroenLinks),
Schimmel (D66), Van Baalen (VVD), Herrebrugh (PvdA), Van der Hoeven (CDA),
Smits (PvdA), De Haan (CDA), Van Beek (VVD), Bakker (D66), Schreijer-Pierik
(CDA), Udo (VVD), Hamer (PvdA), Koenders (PvdA) en Schoenmakers (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25097-50.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl