Jaarverslag en slotwet ministerie van Defensie 2009; Jaarverslag van het Ministerie van Defensie (X)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2021-10-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST139632
 2009-2010
 
 32 360 X
 Jaarverslag en slotwet Ministerie van Defensie 2009
 
 
 
 
 Nr. 
 1
 JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN DEFENSIE (X)
 Aangeboden 19 mei 2010
 Ontvangsten (bedragen x € 1 000 000)
 
 Uitgaven (bedragen x € 1 000 000)
 
 INHOUDSOPGAVE blz. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 A.
 
 
 Algemeen
 
 
 6
 
 
 
 1.
 Aanbieding van het jaarverslag en
verzoek tot dechargeverlening
 6
 
 
 2.
 Leeswijzer
 11
 
 
 
 
 
 
 
 
 B.
 
 
 Beleidsverslag
 
 
 14
 
 
 
 3.
 Beleidsprioriteiten
 14
 
 
 4.
 Beleidsartikelen
 41
 
 
 
 4.1. Beleidsartikel
20 Uitvoeren crisisbeheersings- operaties
 41
 
 
 
 4.2. Beleidsartikel 21 Commando zeestrijdkrachten
 51
 
 
 
 4.3. Beleidsartikel 22 Commando landstrijdkrachten
 60
 
 
 
 4.4. Beleidsartikel 23 Commando luchtstrijdkrachten
 71
 
 
 
 4.5. Beleidsartikel
24 Commando Koninklijke marechaussee
 80
 
 
 
 4.6. Beleidsartikel 25 Defensie Materieel
Organisatie
 89
 
 
 
 4.7. Beleidsartikel 26 Commando DienstenCentra
 102
 
 
 5.
 Niet-beleidsartikelen
 110
 
 
 
 5.1. Niet-beleidsartikel 70 Geheime
uitgaven
 110
 
 
 
 5.2. Niet-beleidsartikel 80 Nominaal
en onvoorzien
 111
 
 
 
 5.3. Niet-beleidsartikel 90 Algemeen
 112
 
 
 6.
 Bedrijfsvoeringsparagraaf
 117
 
 
 
 
 
 
 
 
 C.
 
 
 Jaarrekening
 
 
 126
 
 
 
 7.
 De verantwoordingsstaat
 126
 
 
 8.
 De saldibalans
 127
 
 
 9.
 Topinkomens
 134
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Baten-lastendiensten
 
 
 135
 
 
 
 10.
 De samenvattende verantwoordingsstaat
baten-lastendiensten
 135
 
 
 11.
 Baten-lastendienst Defensie Telematica
Organisatie
 136
 
 
 12.
 Baten-lastendienst Dienst Vastgoed
Defensie
 142
 
 
 13.
 Baten-lastendienst Paresto
 150
 
 
 
 
 
 
 
 
 D.
 
 
 Bijlagen
 
 
 157
 
 
 
 Bijlage 1:
 Toezichtrelaties en ZBO’s/RWT’s
 157
 
 
 Bijlage 2:
 Overzicht niet-financiële
informatie over inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel
 158
 
 
 Bijlage 3:
 Overzicht personele en materiële
inzet bij crisisbeheersingsoperaties
 159
 
 
 Bijlage 4:
 Stand van zaken project
Beter Verbeteren
 161
 
 
 Bijlage 5:
 Uitgaven Koninklijk Huis
 168
 
 
 Bijlage 6:
 Milieu
 169
 
 
 Bijlage 7:
 Lijst met afkortingen
 194
 
 
 
 
 A. ALGEMEEN
 1. AANBIEDING VAN HET JAARVERSLAG EN VERZOEK
TOT DECHARGEVERLENING
 AANBIEDING EN DECHARGEVERLENING
 Aan de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van
de Staten-Generaal.
 Hierbij bied ik, mede namens de staatssecretaris van Defensie, het departementale
jaarverslag van het ministerie van Defensie over het jaar 2009 aan.
 Onder verwijzing naar de artikelen 63 en 64 van de Comptabiliteitswet
2001 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van Defensie
decharge te verlenen over het in het jaar 2009 gevoerde financiële beheer.
 Ten behoeve van de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek
tot dechargeverlening is door de Algemene Rekenkamer als externe controleur
op grond van artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001 een rapport opgesteld.
Dit rapport wordt separaat door de Algemene Rekenkamer aan de Staten-Generaal
aangeboden. Het rapport bevat de bevindingen en het oordeel van de Rekenkamer
met betrekking tot:
 a. het gevoerde financieel beheer en materieelbeheer;
 b. de ten behoeve van dat beheer bijgehouden administraties;
 c. de financiële informatie in het jaarverslag;
 d. de betrokken saldibalans;
 e. de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering;
 f. de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering.
 
 Bij het besluit tot dechargeverlening dienen verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken te worden betrokken:
 a. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2009;
 b. het voorstel van de slotwet over het jaar 2009 die met het onderhavige
jaarverslag samenhangt;
 c. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het jaar 2009 met betrekking
tot het onderzoek van de centrale administratie van ’s Rijks schatkist
en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;
 d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer met betrekking
tot de in het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2009 opgenomen rekening
van uitgaven en ontvangsten van het Rijk over 2009, alsmede met betrekking
tot de Saldibalans van het Rijk over 2009 (de verklaring van goedkeuring,
bedoeld in artikel 83, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001).
 
 Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van
de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
 
 De Minister van Defensie,
 E. van Middelkoop
 
 
 
 Dechargeverlening door de Tweede Kamer
 
 
 Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart
de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat de Tweede Kamer
aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen
door een daartoe strekkend besluit, genomen in de vergadering van
 
 De Voorzitter van Tweede Kamer,
 
 Handtekening:
 
 Datum:
 
 
 Op grond van artikel 64, tweede lid, van de Comptabiliteitswet
2001 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening
van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de
voorzitter van de Eerste Kamer.
 
 
 
 Dechargeverlening door de Eerste Kamer
 
 
 Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart
de voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat de Eerste Kamer
aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen
door een daartoe strekkend besluit, genomen in de vergadering van
 
 De Voorzitter van de Eerste Kamer,
 
 Handtekening:
 
 Datum:
 
 
 Op grond van artikel 64, derde lid, van de Comptabiliteitswet
2001 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening
van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van Financiën.  
 2. LEESWIJZER
 Opzet jaarverslag
 Het jaarverslag bestaat uit «de aanbieding en dechargeverlening»,
de leeswijzer, het beleidsverslag, de jaarrekening en een aantal bijlagen.
 
 In het jaarverslag wordt onderscheid gemaakt tussen financiële en
niet-financiële informatie.
 – De financiële informatie valt onder de reikwijdte van de
door de Audit Dienst Defensie afgegeven accountantsverklaring.
 – De niet-financiële informatie moet informatie bevatten, die
geënt is op zogenoemde beleidsthema’s. De begroting en het jaarverslag
van het ministerie van Defensie zijn echter, op verzoek van de Tweede Kamer,
niet ingericht naar beleidsthema’s, maar naar defensieonderdelen. In
dit jaarverslag wordt het gewenste inzicht zo goed mogelijk benaderd.
 Groeiparagraaf
 In het jaarverslag 2009 is een aantal verbeteringen ten opzichte van het
jaarverslag 2008 doorgevoerd. Allereerst zijn in het beleidsverslag overzichten
opgenomen van de budgettaire en financiële consequenties van de kabinetsdoelstellingen
en de defensiebrede beleidsprioriteiten.
 Daarnaast zijn bij de beleidsartikelen 21 Commando zeestrijdkrachten (CZSK),
22 Commando landstrijdkrachten (CLAS) en 23 Commando luchtstrijdkrachten (CLSK)
de overzichten over de realisatie van de operationele doelstellingen naar
eenheden uitgebreid met een extra kolom, waarin de operationele doelstelling
2 wordt gesplitst in volledige en specifieke realisatie. In de tekst wordt
bij de paragraaf Operationele gereedheid een nadere toelichting gegeven. Tevens
is bij deze beleidsartikelen een overzicht gepresenteerd van de realisatie
van de programma-uitgaven (exclusief de bedragen voor opleidingen). In het
beleidsartikel 24 Commando Koninklijke marechaussee (CKmar) is de financiële
realisatie van de operationele taakvelden weergegeven. Tot slot zijn bij het
beleidsartikel 25 Defensie Materieel Organisatie (DMO) prestatiegegevens opgenomen
over de afspraken over de dienstverleningsovereenkomsten.
 Beleidsprioriteiten
 De kern van het jaarverslag wordt gevormd door het beleidsverslag (deel
B).
 Beleidsevaluaties
 De gerealiseerde beleidsevaluaties zijn voor een overzichtelijk totaalbeeld
in één tabel gepresenteerd aan het eind van het beleidsverslag.
 Beleidsartikelen
 Budgettaire gevolgen van beleid
 Verplichtingen
 De verplichtingen in de begroting 2009 zijn bepaald op basis van het oude
administratiesysteem, de Geïntegreerde Verplichtingen Kas- en Kostenadministratie
(GVKKA). Als gevolg van de overgang van dit systeem naar het nieuwe Financiële
Administratiesysteem (FINAD) (zomer 2008) is de systematiek van administreren
en ramen van de verplichtingen aangepast. Hierdoor is bij alle begrotingsartikelen
het verplichtingenniveau bijgesteld. Aan de implementatie van
de nieuwe administratiesystematiek van verplichtingen is in de loop van 2009
verder invulling gegeven voor het begrotingsproces.
 Ook worden dienstverleningsovereenkomsten voor de drie baten-lastendiensten
met ingang van 2009 niet langer meerjarig vastgelegd. In de begroting was
met de verandering van driejaarlijkse naar jaarlijkse vastlegging nog geen
rekening gehouden. Defensiebreed leidt dit tot een neerwaarts effect op de
realisatie van de verplichtingen ter grootte van € 600 miljoen.
 Uitgaven
 Bij de beleidsartikelen zijn algemene doelstellingen geformuleerd en de
financiële gevolgen daarvan worden voor wat betreft de opmerkelijke verschillen
(grensbedrag van € 5 miljoen) per defensieonderdeel toegelicht bij
de tabellen «Budgettaire gevolgen van beleid».
 Bij het beleidsartikel 20 Uitvoeren Crisisbeheersingsoperaties zijn de
verschillen toegelicht van meer dan € 2,5 miljoen. Bij de investeringsprojecten
is een toelichting opgenomen bij die projecten die inhoudelijk zijn gewijzigd
(meer dan € 10 miljoen), of waarvan het projectvolume (niet als
gevolg van reguliere prijsbijstelling) is aangepast.
 Operationele doelstellingen
 In de begroting 2009 zijn bij de operationele commando’s drie operationele
doelstellingen opgenomen, waarin het totale aantal operationeel gerede eenheden
en het voortzettingsvermogen zijn weergegeven. In dit jaarverslag is de operationele
doelstelling 2 «Operationeel gereed» uitgesplitst in twee kolommen,
te weten een kolom volledig operationeel gereed en een kolom specifiek operationeel
gereed. De nadere toelichting hierbij is te vinden bij de beleidsartikelen
CZSK (21), CLAS (22) en CLSK (23).
 Investeringsprojecten
 Er zijn diverse redenen waarom verschuivingen optreden in de planning
en realisatie van materieelprojecten. Categorieën voor oorzaken van deze
verschuivingen zijn: herfasering, herijking van de behoefte, marktontwikkelingen,
ontwikkelingen bij leveranciers of budgettaire oorzaken. De toelichtingen
bij de verschillende materieelprojecten gaan hier specifieker op in.
 Niet-beleidsartikelen
 Dit betreft een toelichting op de artikelen «Geheime uitgaven», «Nominaal
en onvoorzien» en «Algemeen».
 Bedrijfsvoeringparagraaf
 De bedrijfsvoeringparagraaf bestaat uit vier onderdelen: rechtmatigheid,
totstandkoming beleidsinformatie, financieel en materieelbeheer en overige
aspecten van de bedrijfsvoering. De bedrijfsvoeringparagraaf heeft betrekking
op alle defensieonderdelen, inclusief de baten-lastendiensten. Daarnaast zijn
de toezeggingen aan de Algemene Rekenkamer in deze paragraaf opgenomen.
 Jaarrekening
 In dit hoofdstuk zijn opgenomen de verantwoordingsstaten van het ministerie
van Defensie, de saldibalans en een opgave van topinkomens. Ook is de verantwoording
van de baten-lastendiensten opgenomen.
 Bijlagen
 Conform de Rijksbegrotingvoorschriften zijn de toezeggingen aan de Algemene
Rekenkamer niet meer als bijlage opgenomen, maar zijn deze opgenomen in de
bedrijfsvoeringparagraaf. Een nieuwe bijlage 4 is opgenomen over de stand
van zaken van het project «Beter Verbeteren».
 B. BELEIDSVERSLAG
 3. BELEIDSPRIORITEITEN
 Inleiding
 Dit beleidsverslag blikt terug op de beleidsagenda van Defensie in de
begroting voor 2009. De defensiebijdragen aan de kabinetsdoelstellingen, in
het bijzonder doelstelling 4 die ingaat op de krijgsmacht, staan centraal.
De indicatoren om het behalen van de doelstellingen te meten, komen overeen
met prioriteiten uit de beleidsvisie «Wereldwijd Dienstbaar»(Kamerstuk 31 243, nr. 1) en de beleidsagenda 2009. Het interdepartementale
project Verkenningen kan niet worden ondergebracht onder de indicatoren. Deze
prioriteit wordt daarom afzonderlijk behandeld aan het einde van het verslag.
 Defensiebijdragen aan de kabinetsdoelstellingen
 Aan het begin van de kabinetsperiode zijn 74 doelstellingen geformuleerd
in het beleidsprogramma «Samen werken, samen leven» die zijn verdeeld
over zes pijlers. Het beleid van Defensie is in de eerste instantie gericht
op de vierde kabinetsdoelstelling uit Pijler 1: Een moderne
krijgsmacht die wereldwijd maatwerk kan leveren in grotere en kleinere crisisbeheersingsoperaties
en bij het opbouwen van veiligheidsorganisaties in landen die we daarin willen
ondersteunen. Defensie levert daarnaast ook bijdragen aan andere
kabinetsdoelstellingen. Hieronder volgen voor elk van de zes pijlers van het
beleidsprogramma voorbeelden van deze bijdragen.
 Pijler 1: een actieve internationale en Europese rol
 De belangrijkste missie van Defensie valt onder pijler I: een actieve
internationale en Europese rol. Defensie heeft in dit kader in 2009, veelal
in internationaal verband, op uiteenlopende plaatsen in de wereld bijdragen
geleverd aan crisisbeheersingsoperaties en aan de opbouw van veiligheidsorganisaties.
De defensie-inspanningen passen in een breder en actief Nederlands veiligheidsbeleid
en zijn een uitdrukking van het belang dat Nederland hecht aan een duurzame
internationale rechtsorde en stabiliteit. Defensie was in 2009 actief in Afghanistan,
voor de kust van Somalië, in Soedan, Tsjaad, de Democratische Republiek
Congo, Burundi, Mali, Irak, Bosnië, Kosovo en Bahrein. Er zijn ook twaalf
Nederlandse militairen ingezet in het Midden-Oosten voor de United Nations Truce Supervision Organisation, waarmee Defensie een
bescheiden bijdrage leverde aan het dichterbij brengen van een oplossing voor
de conflicten in het Midden-Oosten (kabinetsdoelstelling 3).
 
 De Nederlandse krijgsmacht is stevig verankerd in de NAVO en het NAVO-lidmaatschap
blijft van cruciaal belang voor de uitvoering van operaties. In dat kader
heeft Nederland zich het afgelopen jaar geconcentreerd op de toekomst van
de alliantie en was het nauw betrokken bij de totstandkoming van de Declaration on Alliance Security en bij de herziening
van het NAVO Strategisch Concept. Ook is het in evenwicht brengen van behoeften
en middelen van het bondgenootschap prominent op de NAVO-agenda geplaatst
en is de secretaris-generaal ondersteund bij zijn inspanningen om het NAVO-hoofdkwartier
te hervormen en de werkzaamheden daar beter te structureren.
 
 Naast de NAVO blijven de Europese Unie (EU) en de Verenigde Naties (VN)
belangrijke organisaties als het gaat om crisisbeheersingsoperaties. In de
EU kregen vooral de verbetering van de samenwerking tussen de civiele en de
militaire kant van het EVDB, de civiel-militaire capaciteitsontwikkeling en
het identificeren van dual use capaciteiten veel
aandacht. Ook in het Europees Defensie Agentschap (EDA) zijn in dit kader
belangrijke initiatieven genomen om tot een open en transparante Europese
defensiemarkt te komen, zoals de gedragscode voor defensieverwerving. Door
deze initiatieven te ondersteunen heeft Defensie in 2009 een bijdrage geleverd
aan een slagvaardig en democratisch Europa (kabinetsdoelstelling 1).
 
 Voorts stond de bevordering van goede samenwerking tussen verschillende
internationale organisaties in 2009 hoog op de agenda van Defensie en andere
ministeries. De NAVO, de EU en de VN, maar ook veel NGO’s opereren namelijk
steeds vaker in dezelfde missiegebieden en zijn voor een goed resultaat in
toenemende mate van elkaar afhankelijk. Dit komt tot uitdrukking in de in
2009 verder geprofessionaliseerde, geïntegreerde benadering, waarin inspanningen
op het gebied van Defence, Development en Diplomacy elkaar versterken. De opbouw van een staat
en veiligheidsorganisaties en de bevordering van sociaaleconomische ontwikkeling
gaan hand in hand, onder het motto: «geen veiligheid zonder ontwikkeling,
geen ontwikkeling zonder veiligheid». Geen internationale organisatie
kan alle componenten van staats- en veiligheidsopbouw in afzondering leveren,
wat samenwerking en overleg cruciaal maakt. Defensie heeft in samenwerking
met het ministerie van Buitenlandse Zaken, Ontwikkelingssamenwerking en verschillende
organisaties in en buiten missiegebieden de samenhang en de effectiviteit
van het veiligheids- en ontwikkelingsbeleid bevorderd (kabinetsdoelstelling
5).
 
 In het hoofdstuk «Inzet» volgt een gedetailleerder overzicht
van de bijdragen die Nederland in 2009 internationaal, nationaal en in Koninkrijksverband
leverde.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstellingen
beleidsprogramma 2007–2011
 
 
 
 
 
 Pijler 1 – Een
actieve internationale en Europese rol
 
 
 
 
 Nummer en omschrijving
kabinetsdoelstelling
 
 
 Behaalde resultaten in jaar 2009 volgens delivery-overzicht van
het ministerie van Algemene Zaken
 
 
 Relevant (beleids)artikel
 
 
 Financieel
belang: realisatie jaar 2009
 
 
 
 
 Defensie, doelstelling 4:
Een moderne krijgsmacht die wereldwijd maatwerk kan leveren in grotere en
kleinere crisisbeheersingsoperaties en bij het opbouwen van veiligheidsorganisaties
in landen die we daarin willen ondersteunen.
 De personele vulling is in 2009 toegenomen. De totale personele sterkte –
militair personeel en burgerpersoneel – was gemiddeld over het jaar
ongeveer 94 procent van de voorziene organisatiesterkte (exclusief de baten-lastendiensten).
De doelstelling van volledige vulling in 2011 zal niet worden gehaald als
gevolg van de kabinetsmaatregelen, interne financiële tegenvallers en
de beschikbare capaciteit mensen op te nemen.
 Beleidsartikelen 21 tot en met 26 en niet-beleidsartikel 90
 In 2009 is € 2,9 miljard uitgegeven aan
salaris, sociale lasten en toelagen voor personeel.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Defensie, doelstelling 4:
Een moderne krijgsmacht die wereldwijd maatwerk kan leveren in grotere en
kleinere crisisbeheersingsoperaties en bij het opbouwen van veiligheidsorganisaties
in landen die we daarin willen ondersteunen.
 Een investeringspercentage van 19,6 waarmee het behalen van een investeringspercentage
van ten minste 20 gedurende de kabinetsperiode op koers ligt.
 Beleidsartikelen 25, 26 en niet-beleidsartikel 90
 Er is in 2009 een bedrag van € 1,6
miljard geïnvesteerd.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Defensie, doelstelling 4:
Een moderne krijgsmacht die wereldwijd maatwerk kan leveren in grotere en
kleinere crisisbeheersingsoperaties en bij het opbouwen van veiligheidsorganisaties
in landen die we daarin willen ondersteunen.
 Ook in 2009 was de inzetbaarheid van de Nederlandse grondeenheden boven de
(nieuwe) NAVO-norm. De NAVO-norm is in 2009 bijgesteld van 40 naar 50 procent.
 Beleidsartikelen 20 en 25
 De additionele uitgaven van de crisisbeheersingsoperaties
bedroegen in 2009 € 360 miljoen. Er is € 80 miljoen besteed
aan de vervanging van materieel en de reparatie van de operationele gereedstelling.
 
 
 
 
 Pijler 2: een innovatieve, concurrerende en ondernemende
economie
 Met verschillende initiatieven versterkt Defensie het innovatieve vermogen
van de Nederlandse economie (kabinetsdoelstelling 14). Er is een Defensie
Industrie Strategie (DIS) ontwikkeld, waarbij Defensie in samenwerking met
het ministerie van Economische Zaken tracht de positie van de defensiegerelateerde
industrie te versterken. Voorts neemt Nederland sinds 2002 deel aan de ontwikkeling
van de JSF in de System Development and Demonstration-fase
van dit programma, waardoor het Nederlandse luchtvaartcluster een goede uitgangspositie
heeft verworven om opdrachten te verwerven in de JSF-productie en, later,
bij de instandhouding van dit toestel.
 
 In 2009 werd bij het Logistiek Centrum Woensdrecht (LCW) in nauwe samenwerking
met het bedrijfsleven al een deel van de instandhouding van vliegtuigen en
helikopters uitgevoerd. In het kader van Maintenance Valley zijn initiatieven ontplooid voor een steunpunt voor onderhoud en
logistiek op de (West-)Europese markt en daarnaast zijn innovatieve projecten
opgezet, zoals de publiekprivate samenwerking bij het onderhoud
van F-100 motoren voor de F-16. Daartoe zijn concrete afspraken gemaakt tussen
belanghebbenden in de regio. De deskundigheid van het LCW en de samenwerking
met het bedrijfsleven in de regio zullen in de toekomst belangrijke factoren
zijn bij de kwalificatie als maintenance support centre voor het (motoren)onderhoud en de logistiek van de huidige en toekomstige
vliegtuigen en helikopters van Defensie.
 
 De positie van het Nederlandse bedrijfsleven is ook via het maritieme
cluster versterkt. In dit cluster, waarin de Koninklijke marine, technologische
instituten, universiteiten en maritieme bedrijven samenwerken, staat technologische
ontwikkeling hoog op de agenda. Door bedrijven die elkaar aanvullen met elkaar
in contact te brengen, staan zij samen sterker op de internationale markt.
De ontwikkeling van de innovatieve scheepsklasse Ocean
Going Patrol Vessels heeft gestalte gekregen met de doop van de Holland.
Het contract voor de bouw van het platform van het nieuwe Joint Support Ship is getekend. Ook heeft de Koninklijke marine Damen Schelde Naval Shipbuilding ondersteund bij de verkoop van fregatten
en korvetten aan Marokko en Indonesië.
 
 Daarnaast heeft Defensie met de ministeries van Economische Zaken, van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en van Justitie de Maatschappelijke
Innovatie Agenda (MIA) Veiligheid samengesteld met daarin drie programma’s:
het optreden in ketens en netwerken, de fysieke bescherming van personen,
en de opleiding en training met behulp van geavanceerde simulaties. Het programma
biedt de Nederlandse industrie met innovatievermogen kansen. Zo heeft Defensie
vanuit de MIA het project Sensor Technology Applied in
Reconfigurable systems for sustainable Security (STARS), dat zich
op sensornetwerken richt, aan de ministerraad voorgelegd voor deelfinanciering
uit het Fonds Economische Structuurversterking (FES). Het voorstel is op 13
maart 2009 door de ministerraad goedgekeurd. Vanuit het FES is € 18
miljoen aan het project toegewezen. Een consortium bestaande uit Thales NL,
NXP, RECORE, TNO, TU-Delft en de Universiteit van Twente betaalt zelf € 16
miljoen. Het consortium en Defensie werken thans het projectplan uit.
 
 Onder de DIS vallen ook initiatieven op het gebied van Research and Development (R&D) die vooral zijn gericht op het
Midden- en Kleinbedrijf (MKB). Om in een vroeg stadium het bedrijfsleven en
kennisinstituten te betrekken bij ontwikkeltrajecten heeft Defensie een aantal
initiatieven genomen. Een van die initiatieven behelst het opzetten van de
Defensie Innovatie Competitie. Daarbij wordt het bedrijfsleven uitgedaagd
met innovatieve oplossingen te komen voor defensieproblemen die op een specifiek
gebied aan het licht zijn gekomen. Als proef zijn 3 juni 2009 de directie
R&D, de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij en de Stichting Nederlandse
Industrie voor Defensie en Veiligheid de competitie begonnen op de thema’s
logistiek en maintenance. De respons vanuit het
bedrijfsleven (vooral het MKB) was groot. Ruim 25 bedrijven hebben aan de
proef deelgenomen. Defensie heeft enige voorstellen geselecteerd die verder
worden ontwikkeld tot prototypen. Daarnaast is op 30 juni en 1 juli 2009 voor
de derde keer de Innovation Game (IG) georganiseerd.
De spelers van de IG zijn leerlingen van de Hogere Defensie Vorming, grotere
bedrijven en het MKB en kennisinstituten TNO en het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium
(NLR). Anders dan in voorgaande IG’s was de participatie van het bedrijfsleven
hoog: ruim vijftien bedrijven namen deel. De IG levert oplossingen voor problemen
waarmee Defensie kampt. Een jury zal een aantal ideeën selecteren voor
verdere uitwerking en in november van 2010 wordt het beste idee gekozen. Met
behulp van middelen uit het R&D-technologiebudget van Defensie
zal dit idee verder kunnen worden uitgewerkt tot een concept
demonstrator.
 
 Nederland was ook in 2009 actief betrokken bij initiatieven van het EDA
die voortvloeien uit de EDA Research and Technologystrategie
en het EDA-capaciteitenplan. Door deze Europese samenwerking kunnen het Nederlandse
bedrijfsleven en Nederlandse instituten bij grensoverschrijdende projecten
gemakkelijker een plek vinden in de keten van Europese leveranciers. Zo was
Thales NL in 2009 betrokken bij de EDA-projecten Waarneming in verstedelijkte
gebieden met Radio Frequentie systemen en Actieve bescherming van voertuigen.
TNO was in 2009 betrokken bij de projecten Luchtgebonden grondwaarnemingssensoren,
Ongevoelige munitie en munitieveroudering en Modellering van sociaal-culturele
aspecten van hoofdkwartieren en operaties. De voorlopige resultaten van het
gezamenlijke investeringsprogramma Force Protection
geven een goed beeld van de wijze waarop het Nederlandse bedrijfsleven en
Nederlandse instituten van het Nederlandse EDA-lidmaatschap kunnen profiteren.
 
 Ten slotte gaf Defensie door de ontwikkeling van het project Loopbaanlint
en deelname aan de projecten Iedereen doet mee en Voortijdig schoolverlaten
invulling aan kabinetsdoelstelling 11 om de uitval in het onderwijs terug
te dringen.
 Pijler 3: een duurzame leefomgeving
 Op 26 februari 2009 is de Defensie Duurzaamheidsnota 2009 (DDN2009) gepresenteerd.
Hiermee voldoet Defensie aan wet- en regelgeving en wordt het Rijksbeleid
op dit gebied uitgevoerd. Voor de uitvoering van het duurzaamheidsbeleid in
de periode 2009 tot 2012 wordt ongeveer € 100 miljoen uitgetrokken.
De uitvoering van de nota ligt over het algemeen op schema. Zo is duurzaamheid
een zwaarwegend criterium bij aankopen (kabinetsdoelstelling 21), tenzij operationele
belangen dan wel aanzienlijke meerkosten dit verhinderen. In dit kader is
in 2009 in het Handboek Verwerving Defensie en het Handboek Europees Aanbesteden
ook een hoofdstuk over duurzaam inkopen opgenomen en heeft een groot aantal
verwervers van Defensie hierover voorlichting gekregen. Verder zijn de negatieve
milieueffecten van militaire operaties en oefeningen zoveel mogelijk beperkt
en wordt voldaan aan internationale en nationale regelgeving op dit punt.
Voor commandanten te velde is het milieumanagement van Defensie uitgewerkt
in een CDS-aanwijzing. Ook is Defensie lid van een interdepartementale werkgroep
die bekijkt of het mogelijk is in Nederland meer ruimte te geven aan windmolens
zonder het radarbeeld te verstoren voor de bewaking en de veiligheid van het
nationale luchtruim. In deze werkgroep zijn voorts vertegenwoordigd de ministeries
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu, Economische Zaken, Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, Justitie en de Nationale Coördinator Terrorismebestrijding.
Deze werkgroep heeft in 2009 de wensen en eisen voor radardekking geïnventariseerd
en heeft TNO opdracht gegeven een nieuw toetsingsmodel voor radarverstoring
te ontwikkelen.
 Pijler 4: sociale samenhang
 Defensie leverde een bijdrage aan het verbeteren van de aansluiting van
het voortgezet onderwijs op het beroepsonderwijs (kabinetsdoelstelling 37)
en de verhoging van de arbeidsparticipatie (kabinetsdoelstelling 33). Defensie
is een grote werkgever en biedt werk aan ongeveer 70 000mensen.
Ook in 2009 heeft Defensie weer 5 400 nieuwe, meest jonge militairen,
geworven. Als resultaat van de intensieve samenwerking met Regionale Opleidingscentra
(ROC’s) volgden in 2009 ongeveer 3 000 leerlingen een instroomopleiding
die perspectief biedt op een baan bij Defensie of elders in de veiligheidssector.
Defensie was ook actief om het emancipatiebeleid (kabinetsdoelstelling 36)
verder vorm te geven. In de paragraaf «Gender en diversiteit»
in het hoofdstuk «Investeren in personeel» wordt hierop nader
ingegaan.
 Pijler 5: veiligheid, stabiliteit en respect
 In de krijgsmacht, waar medewerkers vaak onder bijzondere en zware omstandigheden
met elkaar samenwerken, zijn onderling respect en wederzijdse waardering van
groot belang. Met bijvoorbeeld coaching en sociale leiderschapstraining bevorderde
Defensie onder haar personeel een respectvolle omgang (kabinetsdoelstelling
49). Zo is er in 2009 een Leergang Coach Defensie begonnen waarbij in drie
jaar 364 collega-coaches worden opgeleid. In 2009 hebben 40 medewerkers deze
leergang gevolgd. Verder is er in 2009 een tweedaagse training van start gegaan
waarin de specifieke aspecten van sociaal leiderschap aan de orde komen. In
2009 hebben 1 697 medewerkers deze training gevolgd.
 
 Voorts werkte Defensie nationaal en binnen het Koninkrijk nauw samen met
civiele autoriteiten. Met de Kustwacht Nederland heeft Defensie ook in 2009
een bijdrage geleverd aan de maritieme rechtshandhaving en de veiligheid op
de Noordzee. Met het CZSK en de Kustwacht voor de Nederlandse Antillen en
Aruba bood Defensie veiligheid in het Caribische deel van het Koninkrijk (kabinetsdoelstellingen
50 en 57). Per 1 mei 2009 zijn de Rijkswet Kustwacht en het Uitvoeringsbesluit
Kustwacht van kracht, waarmee de operationele slagvaardigheid van de Kustwacht
in het Caribische deel van het Koninkrijk verder is versterkt.
 
 Het Commando Koninklijke marechaussee (CKmar) leverde in 2009 door onder
meer het grenstoezicht een bijdrage aan de beveiliging van grenzen voor het
Koninkrijk, dit in nauwe samenwerking met de douane en de politie. Ook de
intensieve samenwerking met de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
en van Justitie op het gebied van terrorismebestrijding, waaronder de verdediging
tegen catastrofaal terrorisme (kabinetsdoelstelling 60), is vermeldenswaardig.
Per augustus 2009 is de nieuwe regeling voor de Dienst Speciale Interventies
van kracht waardoor de juridische bevoegdheden bij inzet steviger zijn verankerd,
de samenwerking tussen de diverse eenheden is versterkt en de capaciteiten
van speciale eenheden beter worden benut.
 
 In het hoofdstuk «Inzet» wordt nader ingegaan op de nationale
inzet en de inzet Koninkrijksverband van Defensie.
 Pijler 6: overheid en dienstbare publieke sector
 Het doel van de Dienst Terugkeer en Vertrek is het vertrek van illegale
vreemdelingen en uitgeprocedeerde asielzoekers uit Nederland. Het CKmar maakt
deel uit van deze dienst. In 2009 zijn in totaal 2 998 vreemdelingen
door het CKmar uit Nederland verwijderd nadat deze door de Dienst Terugkeer
en Vertrek waren overgedragen. Hiermee gaf Defensie uitvoering aan kabinetsdoelstelling
71. Voorts maakte eind 2009 31,6 procent van de vrouwelijke defensiemedewerkers
deel uit van de Algemene Bestuursdienst (kabinetsdoelstelling 65). In de paragraaf «Gender en diversiteit» bij het hoofdstuk «Investeren in personeel»
wordt hierop nader ingegaan.
 De beleidsprioriteiten van Defensie
 1. Investeren in personeel
 Voldoende kwalitatief goed en gemotiveerd personeel is essentieel voor
het functioneren van de krijgsmacht. De neerwaartse trend van de vulling is
gekeerd en het aantal militaire vacatures is afgenomen. De totale personele
sterkte – militair en burgerpersoneel – was gemiddeld over het
jaar ongeveer 94 procent van de voorziene organisatiesterkte (exclusief de
baten-lastendiensten). Het uiteindelijke doel blijft een volledig gevulde
organisatie. Wel werd Defensie als gevolg van de kabinetsmaatregelen en interne
financiële tegenvallers enerzijds en de beschikbare capaciteit om nieuw
personeel op te nemen anderzijds, genoodzaakt de vacatures in de komende jaren
geleidelijker te vullen.
 
 Onderstaande paragrafen bevatten voornamelijk kwalitatieve beschrijvingen
van de belangrijkste doelstellingen van het personeelsbeleid. Een kwantitatieve
beschrijving is terug te vinden in de P-rapportages.
 1. Het Flexibel Personeelsysteem
 De invoering van het Flexibel Personeelssysteem (FPS) zal enige jaren
in beslag nemen. Het is noodzakelijk het gedachtegoed van FPS alsmede de doorontwikkeling
en de gefaseerde invoering te verankeren in de organisatie. Het overleg met
de centrales van overheidspersoneel over een tweede wijziging van het Algemeen
Militair Ambtenarenreglement bevindt zich in een laatste fase. Het draagvlak
voor het FPS werd verder vergroot door een positieve beeldvorming onder het
defensiepersoneel te bevorderen. In 2009 werden de kennis van en het draagvlak
voor FPS verder vergroot door middel van interactieve informatiesessies voor
medewerkers en lijnmanagers.
 
 Een van de pijlers van het FPS is de inrichting van de loopbaanbegeleidingorganisatie
bij Defensie. De uitgangspunten voor defensiebrede loopbaanbegeleiding zijn
vastgesteld en de benodigde capaciteit van 200 vte’s is verdeeld. De
inrichting van de loopbaanbegeleidingorganisatie bij de operationele commando’s
was in 2009 in volle gang al bleef de vulling eind 2009 met 110 begeleiders
achter bij de planning. De doelstelling van 200 begeleiders in 2010 zal waarschijnlijk
wel worden gehaald door de formalisering van de loopbaanbegeleidingorganisaties
aan het einde van 2009 en in 2010. Loopbaanbegeleiding is een belangrijk instrument
om rekening te kunnen houden met de wensen en ambities van het personeel en
om loopbaanafspraken te maken in een persoonlijk ontwikkelplan (POP). Voor
het POP is in 2009 een format ontwikkeld in overleg met de defensieonderdelen
en de centrales van overheidspersoneel. Voorts is in 2009 een defensiebrede
visie inzake Erkenning Verworven Competenties (EVC) ontwikkeld op grond waarvan
momenteel samen met de zeven ROC’s een EVC-portaal wordt ingericht.
Ook is een defensiebrede visie op het elektronisch portfolio ontwikkeld. Het
elektronisch portfolio heeft tot doel de persoonlijke ontwikkeling van de
individuele medewerker beter zichtbaar te maken binnen en buiten Defensie.
Vervolgens is het elektronisch portfolio in 2009 digitaal toegankelijk gemaakt
via het defensienetwerk en zijn trainingen aangeboden voor het gebruik van
de applicatie.
 2. Werving en behoud
 De doelstelling van het personeelsbeleid was in 2009 het vullen en gevuld
houden van de defensieorganisatie met goed opgeleid en gemotiveerd personeel.
De voortdurend veranderende arbeidsmarkt vraagt om een flexibel systeem. Economische
voorspoed wordt afgewisseld met recessies die hun weerslag hebben op het aanbod
op de arbeidsmarkt, maar ook op de beschikbare financiële ruimte. Na
jaren van personeelstekorten was in 2009 sprake van een toename van de vulling
van de defensieorganisatie. De maatregelen in het kader van het Actieplan
Werving en Behoud (Kamerstuk 31 243, nr. 13), zoals de uitbreiding
van het Dienstencentrum Personeelsvoorziening en de aanpak van het opleidingsverloop,
hebben hiertoe bijgedragen. De verslechterde situatie op de arbeidsmarkt,
als gevolg van de economische crisis, heeft eveneens een belangrijke rol gespeeld.
In 2009 is in het kader van werving en behoud onder meer aandacht besteed
aan de volgende onderwerpen.
 Balans tussen werk en privéleven
 Tijdens de arbeidsvoorwaardenonderhandelingen 2009 – 2010 is met
de centrales van overheidspersoneel gesproken over de invoering van de uitzendbonus
(motie-Knops en Eijsink,Kamerstuk 31 200 X, nr. 52) en de vrijstelling
van uitzending voor mannelijke en vrouwelijke militairen (motie-Voordewind
en Van der Staaij, Kamerstuk 31 200 X, nr. 63 en de uitspraak van
de commissie Gelijke Behandeling). Dit heeft niet tot afspraken geleid, maar
het overleg wordt voortgezet.
 Aandacht voor schaarse categorieën
 Defensie kent formatieplaatsen waarvoor het moeilijk is voldoende personeel
te vinden. In 2009 waren met betrekking tot deze schaarse personeelscategorieën
diverse maatregelen van kracht. Er zijn bijna 1 700 aanstellingspremies
voor de duur van de dienverplichting toegekend. De categorieën die voor
deze maatregel in aanmerking komen, zijn met de bijbehorende bedragen opgenomen
in de Inkomstenregeling militairen. Daarnaast zijn er bijna 2 700 bindingspremies
toegekend aan personeel waarvoor geen dienverplichting meer geldt. Ook werd
getracht oud-medewerkers uit deze schaarse categorieën te interesseren
opnieuw bij Defensie in dienst te treden. Deze maatregel heeft weinig reacties
opgeleverd.
 De invoering van de wervingsbonus
 De doelstelling om in 2009 met de wervingsbonus 2 000 mensen binnen
te halen werd niet gehaald. Hoewel de werving en instroom zich positief ontwikkelen,
leek de wervingsbonuskaart hier slechts een beperkte bijdrage aan te leveren.
Daar staat tegenover dat het instrument door de andere maatregelen en veranderingen
op de arbeidsmarkt minder nodig bleek.
 Parttime wervers
 Het aantal parttime wervers zou in 2009 worden uitgebreid met 25 naar
in totaal 75. Halverwege 2009 was het aantal al hoger dan de doelstelling
voor het gehele jaar. Daarom is besloten de doelstelling aan te passen, zodat
het gewenste aantal van 150 niet eind 2011 maar al eind 2010 wordt bereikt.
Eind 2009 waren er 131 parttime wervers beschikbaar.
 Wervings- en selectieketen
 In 2009 is het aantal belangstellenden en sollicitanten flink toegenomen
van 49 841 belangstellenden en 15 843 sollicitanten in 2008 naar
97 593 belangstellenden en 22 900 sollicitanten in 2009. De uitval
uit het keurings- en selectieproces voor de reguliere instroom
van nieuwe militairen was met 69,9 procent aan de hoge kant. Dit kwam onder
andere door de keuze de vulling geleidelijk te laten verlopen terwijl de belangstelling
voor een baan bij Defensie sterk was toegenomen. Een andere reden voor het
hoge uitvalspercentage was dat de wervingsbehoefte van de operationele commando’s
vooral de fysiek zware (gevechts)functies en functies voor onderofficieren
betrof, waarvoor hogere keurings- en selectie-eisen gelden.
 
 Ook is in 2009 onafgebroken gewerkt aan het verder verbeteren van het
proces van werving en selectie en, daarmee, de vermindering van de uitval.
Het doel is de uitval in 2010 terug te brengen naar 40 procent.
 De brug tussen werving en behoud: de (initiële) opleiding
 De opleidingsuitval bedroeg de laatste jaren gemiddeld 35 procent. In
2009 is de opleidingsuitval aanzienlijk gedaald tot 29,6 procent dankzij het
actieplan werving en behoud. De daling deed zich in de gehele opleidingsperiode
voor, met uitzondering van de eerste twee maanden. Het project Loopbaanlint,
waarin ROC’s een groot deel van de opleiding verzorgen, zal de uitval
verder beperken.
 Zorgloket thuisfront (family support)
 In 2009 werd onderzoek gedaan naar de belasting en zorg rondom uitzendingen.
Daaruit bleek dat het thuisfront goed bekend is met het zorgaanbod en dat
de meerderheid vindt dat de zorgaspecten geen verbetering behoeven. Ook de
militairen waardeerden de thuisfrontzorg tijdens de uitzending positief. Verder
was de meerderheid van het thuisfront meer dan tevreden over de informatievoorziening
over de missie, het missiegebied en de rotatie. Thuisfrontdagen werden positief
gewaardeerd door een ruime meerderheid van de doelgroep. Wel zou het thuisfront
meer voorlichtingsmateriaal willen ontvangen waarmee het geïnteresseerden
in de omgeving kan informeren over de uitzending. In 2009 zijn initiatieven
genomen om de communicatie met het thuisfront voorafgaand aan een uitzending
en langdurige operationele inzet verder te verbeteren. De activiteiten zijn
in de eerste plaats gericht op het thuisfront en hebben als doel te informeren
over praktische zaken en emotionele aspecten die een rol spelen voor, tijdens
en na een uitzending of langdurige operationele inzet. Deze informatie wordt
vanaf 2010 samengebracht in een defensiebrede informatiemap ter vervanging
van de diverse communicatiemiddelen van de afzonderlijke operationele commando’s.
 
 Ten slotte is het Dienstencentrum Gedragswetenschappen in 2009 begonnen
met de opzet en de uitvoering van een onderzoeksmonitor die de komende jaren
structureel informatie over de belasting en de zorg rondom uitzendingen in
kaart brengt, evenals de invloed daarvan op de inzetbaarheid en het behoud
van personeel en het welzijn van het thuisfront.
 Reservisten
 De reservistennota die op 20 januari 2009 aan de Kamer is gestuurd vormde
de basis voor een implementatieplan. De actiepunten van dit plan worden in
2009 en 2010 uitgevoerd. Zo werd op 6 november 2009 een nieuw convenant tussen
het ministerie van Defensie en de Nederlandse Reservistenfederatie gesloten.
 3. Gender en diversiteit
 In 2009 werd stilgestaan bij 65 jaar vrouw in de krijgsmacht, waarmee
werd aangetoond dat het onderwerp bij Defensie al lang in de belangstelling
staat. In 2009 werd het diversiteitsbeleid bij Defensie verder geconcretiseerd
met het actieplan diversiteit Defensie dat op 21 januari 2009 werd aangeboden
aan de Tweede Kamer (Kamerstuk 31 700 X, nr. 80). Met dit actieplan
werden de beleidsdoelstellingen van het diversiteitsbeleid verder uitgewekt
in concrete maatregelen voor de periode 2009 tot en met 2012 en gekoppeld
aan het proces van instroom, doorstroom en behoud.
 
 Het aandeel militaire vrouwen was in 2009 onveranderd 9 procent. Het aandeel
vrouwelijk burgerpersoneel was in 2009 24 procent. Dit was in 2004 bij de
start van het actieplan nog 22 procent. Voor de instroom van vrouwelijke militairen
werden in 2009 voor bepaalde categorieën functies (algemeen, logistiek)
de streefpercentages bereikt. Voor andere categorieën functies (technisch,
fysiek zwaar) bleef het echter moeilijk de gestelde doelen te verwezenlijken.
 
 Het aandeel niet-westerse allochtonen bij Defensie is in 2009 toegenomen
tot 4,6 procent, maar bleef achter bij de gewenste groei. Voor de instroom
van leden van deze groepen zijn steeds extra inspanningen gepleegd om hen
te interesseren voor een baan bij Defensie. De meer op de achterban gerichte
arbeidsmarktcampagne «De verantwoordelijkheid van Defensie» was
daarvan een voorbeeld. Ook de Masterclass van TANS (een netwerkorganisatie)
gericht op de groep hoger opgeleide jongeren met een biculturele achtergrond,
was een activiteit die tot enige aanstellingen heeft geleid. Voorts begon
bij het Marinebedrijf een leerwerktraject met zowel vrouwen als etnisch culturele
minderheden, gericht op het vergroten van de arbeidsparticipatie. Op het punt
van doorstroom en behoud is in 2009 het mentorproject multiculturele medewerker
georganiseerd, gericht op de persoonlijke ontwikkeling van personeel met een
multiculturele achtergrond, gekoppeld aan een mentor. Voor vrouwelijke onderofficieren
werd eenzelfde traject opgezet dat in 2010 zal aanvangen.
 
 Aan het eigentijdse imago van Defensie is ook gewerkt door publicaties
in homomedia en de deelneming van Defensie aan Roze Zaterdag op 21 juni 2009
in Den Haag. Ten slotte werd in het kader van het nationaal actieplan 1325
in samenwerking met de Zweedse ambassade en het ministerie van Buitenlandse
Zaken op 3 december 2009 in het Vredespaleis een groot internationaal symposium
georganiseerd met als thema Women in warzones.
 4. Sociaal veilige werk- en leefomgeving (commissie-Staal)
 Eind 2008 is de projectorganisatie Staal opgeheven en werden de zeven
defensieonderdelen verantwoordelijk voor de verdere uitvoering van de aanbevelingen
van de commissie onder de noemer «sociaal veilige werk- en leefomgeving».
Over het toezicht op de voortgang van de uitvoering zijn afspraken gemaakt
met de defensieonderdelen. Het periodieke voortgangsoverleg met vertegenwoordigers
van de bonden, de medezeggenschapscommissies en de geestelijke verzorging
werd in 2009 in stand gehouden.
 
 Defensie heeft in 2009 veel van de voorgenomen maatregelen uitgevoerd.
 • Zo werden op het gebied van de gedragscode posters en een dvd ontwikkeld
om de kennis van de gedragscode te verankeren.
 • Het Dienstencentrum Gedragswetenschappen heeft een draagvlakonderzoek
naar de gedragscode uitgevoerd om te kunnen vaststellen of aanpassingen
nodig waren. De Kamer zal nog worden geïnformeerd over de uitkomsten
van dit onderzoek.
 • Op het gebied van Leiderschap is de training Sociale aspecten van
leidinggeven van start gegaan en werden twee leergangen «collega-coach»
afgesloten.
 • Het project Internet op de legeringkamers werd in 2009 voltooid.
 • 75 procent van de voorziene functies op het gebied van leiderschap,
toezicht en sport werd het afgelopen jaar gevuld.
 • Commandantenfondsen werden gebruikt voor onder andere saamhorigheidsactiviteiten,
ontspanningsmogelijkheden in recreatieruimtes en sportdagen. Ook op het gebied
van infrastructuur werden het afgelopen jaar diverse projecten uitgevoerd.
Dit zal nog doorgaan tot en met 2011.
 • In 2009 werd voorts begonnen met de oprichting van de Centrale
Organisatie Integriteit Defensie (COID). De formele oprichting was op 20 januari
2010. Het COID is overeenkomstig de aanbevelingen van de commissie-Staal een
defensiebrede organisatie die is belast met de coördinatie van de sociale
en op termijn ook de zakelijke integriteitzorg bij Defensie.
 
 Voor alle genoemde maatregelen was in 2009 € 30 miljoen geraamd.
In totaal bedroegen de uitgaven € 31,8 miljoen.
 5. Veiligheid van personeel
 In 2009 werd het veiligheidsmanagementsysteem Defensie verder ingevoerd
in de bedrijfsvoering van Defensie. Door meetbare doelstellingen als vast
onderdeel in de plancyclus op te nemen werd het veiligheidsmanagement gewaarborgd.
De defensieonderdelen rapporteerden in deze cyclus over de stand van zaken.
In het kader van de beleidsvorming en de bestuurlijke afstemming tussen de
verschillende defensieonderdelen is in 2009 voor het eerst de Veiligheidsraad
Defensie bijeengekomen. Om het gewenste gedrag op het gebied van veiligheid
bij de werknemers op alle niveaus in de organisatie te verhogen, werden voor
het personeel dat functioneel is belast met een veiligheidstaak voorlichtings-
en bijscholingbijeenkomsten georganiseerd. Ook wordt veiligheidsmanagement
opgenomen in de reguliere opleidingen. De informatiesystemen ter ondersteuning
van meldingen van voorvallen en het doen en registreren van risicoanalyses
waren eind 2009 nog niet ingevoerd. Wel zijn eerste testen met de systemen
gedaan waardoor invoering in 2010 is voorzien.
 6. Veteranen en zorg
 De Tweede Kamer wordt jaarlijks met de Veteranennota geïnformeerd
over de erkenning, de waardering en zorg voor veteranen. De Raad voor civiel-militaire
Zorg en Onderzoek had hiervoor een aantal nieuwe adviezen gegeven. Deze betroffen
een klachtenregeling en een centrale onafhankelijke klachtencommissie voor
het Landelijk Zorgsysteem Veteranen (LZV), een aanzet tot een oplossing voor «oude»
claims van veteranen, de ontwikkeling van een consumer
quality index voor de veteranenketenzorg, een voorstel voor wetenschappelijk
onderzoek en een revisie van het convenant LZV. De Kamer is geïnformeerd
over de beoordeling van de adviezen. De Inspectie Militaire Gezondheidszorg
heeft in samenwerking met de Inspectie Gezondheidszorg de Militair Geestelijke
Gezondheidszorg (MGGZ) geëvalueerd, waarbij ook de rol en de positie
van de MGGZ in het LZV werd bezien. Mede op aandrang van de Kamer zal waarschijnlijk
eind 2010 een nieuw onderzoek starten. De Kamer is geïnformeerd over
de reikwijdte en diepgang van dat onderzoek. Tevens heeft de Kamer een overzicht
ontvangen van lopende en onlangs voltooide wetenschappelijke
onderzoeken die relevant zijn voor de zorg aan veteranen. De revisie van het
convenant is in 2009 begonnen en loopt door in 2010.
 Beleidsconclusie: het grootste deel van de beleidsprioriteiten
op het gebied van investeren in personeel werd in 2009 behaald. De maatregelen
die onder de noemer van werving en behoud werden genomen hebben een rol gespeeld
bij de verbetering van de personele vulling. Met de intensivering van de samenwerking
met ROC’s is een belangrijke stap gezet om op structurele wijze te voorzien
in de jaarlijks benodigde instroom van nieuw militair personeel. De interesse
in een baan bij Defensie is fors toegenomen. Gecombineerd met de noodzaak
geleidelijker te vullen is hierdoor de uitval bij keuring- en selectie toegenomen.
Er zijn verschillende activiteiten ondernomen ter bevordering van een sociaal
veilige werk- en leefomgeving en ter bevordering van de veiligheid van personeel.
De ontwikkelingen op het gebied van veteranen en zorg verliepen voorspoedig.
Op het gebied van diversiteit werden de doelstellingen echter nog niet altijd
gehaald, wat het belang van het actieplan onderstreept.
 2. Verbeteren van de operationele inzetbaarheid
 In 2009 werden verscheidene maatregelen genomen om de operationele inzetbaarheid
te verbeteren. Er werd materieel aangeschaft, maar er werd ook geïnvesteerd
in communicatiemogelijkheden en de informatievoorziening, alsmede in de vergroting
van kennis onder het personeel over geïmproviseerde explosieven. Ruim
350 materieel-, infrastructuur- en informatievoorzieningsplannen maakten deel
uit van de investeringsplannen van Defensie. In 2009 was 19,6 procent van
de defensiebegroting geïnvesteerd om de operationele inzetbaarheid van
Defensie te verbeteren. Daarmee ligt Defensie op koers om een investeringspercentage
van ten minste 20 gedurende deze kabinetsperiode te halen.
 1. Vervanging materieel en repareren operationele
gereedstelling
 In 2009 werd ten behoeve van de vervanging van versleten materieel tijdens
de ISAF-missie in Afghanistan en de reparatie van de operationele gereedstelling
in totaal € 80 miljoen aan generale middelen aan de defensiebegroting
toegevoegd, waarvan € 50 miljoen Van Geel-gelden. Van de € 80
miljoen was € 74,5 miljoen in de begroting 2009 onder beleidsartikel
25 Defensie Materieel Organisatie (DMO) gereserveerd voor de vervanging van
materieel en de aanschaf van voorraden. De resterende € 5,5 miljoen
was onder beleidsartikel 22 – Commando landstrijdkrachten (CLAS) voor
de inhuur van oefenterreinen gereserveerd. Gedurende 2009 was er geen tijd
en capaciteit om de eenheden die niet voor de ISAF-missie waren aangewezen
extra te oefenen en te trainen om de operationele gereedheid te repareren.
Daarom werd het extra budget dat in 2009 was gereserveerd voor de inhuur van
(extra) oefenterreinen niet gebruikt. De overige maatregelen ten behoeve van
de vervanging van materieel en de reparatie van de gereedstelling zijn wel
uitgevoerd. Het ging om investeringen in materieel, kleding en uitrusting,
reservedelen, munitie en de instandhouding van niet-organieke systemen. De
gereserveerde € 80 miljoen is volledig besteed aan de vervanging
van materieel en de reparatie van de operationele gereedstelling.
 2. Versterking Network Enabled Capabilities (NEC)
 In 2009 werd het verkrijgen van een nationaal gezamenlijk (tussen de krijgsmachtdelen)
gedeeld situatiebeeld (common operational picture)
beproefd tijdens de oefening Purple Nectar. Verder
werden de werkzaamheden voortgezet aan het in 2008 begonnen project voor de
verbetering van de interconnectiviteit (spraak- en data-interoperabiliteit).
Het project moest leiden tot een betere uitwisseling van gegevens tussen commandosystemen,
datanetwerken en identificatiemiddelen om eigen en vijandelijke eenheden te
kunnen onderscheiden. Tevens werd in 2009 een haalbaarheidsstudie voltooid
naar een defensiebreed operationeel inlichtingensysteem. De studie heeft geleid
tot een behoeftestelling voor de verwerving van een Nederlands operationeel
inlichtingensysteem dat informatie doelmatig en doeltreffend verzamelt, analyseert
en verspreidt om beter in de inlichtingenbehoefte van commandanten te kunnen
voorzien. Met deze activiteiten werd op het gebied van NEC in 2009 ongeveer € 5
miljoen geïnvesteerd. Deze projecten zijn onder beleidsartikel 25 –
Defensie Materieel Organisatie verantwoord.
 3. Versterking van de inlichtingenketen
 Het belang van een goede inlichtingenpositie is de afgelopen jaren keer
op keer onderstreept. Daarom ontplooide Defensie verschillende initiatieven
om de inlichtingenketen te versterken. Zo werd in 2009 de Militaire Inlichtingen-
en Veiligheidsdienst volgens plan met twintig vte’s uitgebreid en werd
gewerkt aan de bundeling van middelen voor de verwerking van operationele
inlichtingen in een krijgsmachtbreed inzetbare inlichtingeneenheid in de Joint Intelligence Surveillance Target Acquisition and Reconnaissance
Command (JISTARC). De oprichting van dit commando heeft enige vertraging
opgelopen. In plaats van in 2009 is de verwachting dat het JISTARC in 2010
wordt opgericht. Door deze vertraging werd voor de versterking van de inlichtingenketen
in 2009 € 4,3 miljoen van de begrote € 15,1 miljoen besteed.
De volledige versterking van de inlichtingenketen zal naar verwachting volgens
plan in 2013 gereed zijn.
 4. Oprichting van een permanent gezamenlijk hoofdkwartier
 In 2008 werd begonnen met het project Oprichting Permanent Gezamenlijk
Hoofdkwartier (PGHK). Onderdeel van het plan van aanpak was een studie naar
de inrichting van het gezamenlijk hoofdkwartier. Deze studie is inmiddels
voltooid en het reorganisatietraject is in gang gezet. Volgens planning zal
eind 2010 de oprichting een feit zijn en is de reorganisatie midden 2011 voltooid.
 5. Verbetering van de veiligheid en bescherming van
uitgezonden personeel
 Defensie heeft met de Joint Task Force Counter-IED (JTF C-IED) in 2009 verscheidene maatregelen in Afghanistan getroffen.
Zo werd de detectiecapaciteit verbeterd door de invoering van negen Bushmasters
met onderzoeksarm en door de introductie bij de genie (CLAS) van Route andOverwatch Search Dogs. Ook
werd een operationele proef gedaan met RecceLite
detectieapparatuur onder de F-16. Om de productie en inzet van IED’s
terug te dringen, werden de laboratoriumfaciliteiten voor forensisch onderzoek
aan IED’s uitgebreid en werd biometrische apparatuur ingevoerd. Er werden
nieuwe stoorzenders verworven die voorkomen dat IED’s radiografisch
kunnen worden geactiveerd. Om troepen beter voor te bereiden op operaties
in een gebied met een hoge IED-dreiging werden op Tarin Kowt in Afghanistan
en in de Marnewaard in eigen land Counter-IED
trainingsfaciliteiten geopend. In de strijd tegen IED’s werkt de JTF
C-IED intensief samen met andere ISAF-landen, vooral met de partners
in Regional Command South (RC/South). Voor 2009
was voor de veiligheid en de bescherming van uitgezonden personeel € 6
miljoen extra gereserveerd, waarvan € 5,3 miljoen onder beleidsartikel
25 – DMO en € 0,7 miljoen onder beleidsartikel 22 –
CLAS. Het volledige bedrag werd uitgegeven.
 6. Versterking van de civiel-militaire samenwerking
bij uitzendingen
 In het kader van de verdere professionalisering op het gebied van civiel-militaire
samenwerking (CIMIC) bij uitzendingen, werd in 2009 de CIMIC-eenheid versterkt
met een aantal specialisten. In de eerste helft van 2009 werden de drie functies
die in 2008 leeg bleven alsnog gevuld. Verder werden in 2009 vijf van de acht
voorziene functies gevuld. Daarmee werd van de gereserveerde € 0,9
miljoen € 0,6 miljoen besteed aan uitbreiding.
 7. Versterking van de informatievoorziening
 In 2009 werden belangrijke stappen gezet in het programma Speer. Op 8
juni is de eerste operationele eenheid, het fregat Hr.Ms. Van Speijk, overgegaan
op het materieellogistieke ERP-systeem van SAP. Op 20 november is het zusterschip
Hr.Ms. Van Amstel als tweede fregat op het systeem overgegaan. Behalve deze
twee schepen is ook de direct ondersteunende walorganisatie op ERP overgeschakeld.
Hiermee werd in 2009 de start van de invoering van ERP in de materieellogistieke
keten een feit. Gelijktijdig werd een geslaagde vervolgstap met FINAD gezet,
het project waarmee in 2008 de financiële administraties werden overgezet
op ERP. Naast geslaagde toepassingen is er, op basis van een interne review, sprake geweest van een consolidatieperiode om
enkele ondersteunende activiteiten, zoals opleidingen, testprocedures en systeemdocumentatie,
in overeenstemming te brengen en te houden met het invoeringsschema. Deze
consolidatieperiode was mogelijk via de herschikking, binnen de totale looptijd,
van een aantal gerelateerde projecten. De staatssecretaris heeft de Tweede
Kamer in 2009 tweemaal geïnformeerd over de voortgang van het programma
Speer(Kamerstuknummers 31 460, nr. 6en nr. 8).
 
 In het kader van het programma Basisadministraties werden in 2009 verscheidene
verbeteringen tot stand gebracht. Zo was de invoering van de basisadministratie
(vastgoed) in volle gang. In de jaren 2010 en verder dienen de andere basisadministraties
te volgen. Verder werden ongeveer 1 400 defensiebreed te gebruiken gegevens
geïnventariseerd en vastgelegd in het Logisch Bedrijfsgegevensmodel Defensie.
Het ging hierbij om gegevens die binnen de specifieke defensiecontext worden
gehanteerd (zoals «recuperatie na inzet»). Deze gegevens zijn
een belangrijk fundament voor de in te richten basisadministraties. Ook heeft
de Bedrijfsgroep IVENT van het Commando DienstenCentra (CDC) de diensten verbeterd
waarmee de kwaliteit van de gegevens werd verhoogd en waarmee de gegevens
gemakkelijk werden uitgewisseld. Deze diensten ondersteunen Defensie nu en
in de komende jaren bij het verder inrichten van de basisadministraties.
 8. Verbetering van het voortzettingsvermogen van de Apache-helikopters
 De Nederlandse Apache-gevechtshelikopters waren van grote betekenis voor
de bescherming en de ondersteuning van grondstrijdkrachten. Sinds 2006 is
ten behoeve van ISAF in Zuid-Afghanistan onafgebroken een beroep gedaan op
deze capaciteit. Dit vergde een hoge inzetbaarheid van materieel en personeel.
In 2008 werd daarom het project Verbeterd voortzettingsvermogen Apache begonnen.
Door de inzet van 52 extra vte’s aan vliegend, technisch en ondersteunend
personeel en het operationeel geschikt maken van vijf reservetoestellen
werd het voortzettingsvermogen van de Apache gegarandeerd. De uitbreiding
van het personeel maakte aanpassingen van de infrastructuur en op IV-gebied
noodzakelijk. Deze verbeteringen worden tussen 2008 en 2017 uitgevoerd.
 In 2009 werden de volgende maatregelen gepland en uitgevoerd:
 • Extra vlieguren ten behoeve van de nieuw ingestroomde vliegers.
Van deze extra uren werd 60 procent werkelijk gebruikt.
 • De voorziene instroom van personeel in 2009 bestond uit 28 technici,
drie vliegers en twee ondersteuners. Uiteindelijk zijn 26 technici, twee vliegers
en een ondersteuner ingestroomd.
 • De infrastructurele uitbreiding van het squadrongebouw is begonnen
in het derde kwartaal 2009 en zal in het eerste kwartaal van 2010 worden voltooid.
 • De IV-ondersteuning voor twintig werkplekken werd in 2009 voltooid.
 Met de modificaties van de vijf reservetoestellen (verbeterde sensoren,
radio’s, zelfbescherming en extra interne tanks) wordt in 2010 begonnen.
 
 Voor de uitbreiding van het functiebestand in 2009 was € 5 miljoen
gereserveerd onder beleidsartikel 23 – CLSK. Hiervan is € 4,5
miljoen uitgegeven. Dit kwam omdat er in 2009 minder personeel is ingestroomd
dan voorzien, waardoor onder andere de kosten voor opleiding en vlieguren
lager uitvielen. Ten behoeve van de infrastructurele investeringen was € 0,5
miljoen geraamd. Dit bedrag werd in 2009 ook uitgegeven. De modificaties aan
de vijf reservetoestellen maken deel uit van de lopende modificatieprogramma’s
van de Apachevloot.
 9. Kabinetsbesluit vervanging F-16 en andere materieelprojecten
 Ook in 2009 was het project Vervanging F-16 het meest in het oog springende
materieelproject. Het heeft tot doel tijdig te voorzien in de vervanging van
de F-16 jachtvliegtuigen en daarmee in de verbetering van de operationele
inzetbaarheid van de krijgsmacht. Volgens het coalitieakkoord van februari
2007 was voor 2009 besluitvorming voorzien over de contractondertekening voor
de definitieve aanschaf van testtoestellen. Het kabinet heeft in 2008 besloten
tot ondertekening van het Memorandum of Understanding
(MoU) over de Initiële Operationele Test- en Evaluatiefase van de JSF
in de Verenigde Staten. Vervolgens heeft het kabinet op 16 januari 2009 besloten
twee F-35 testtoestellen aan te schaffen. Na een algemeen overleg van 22 april
en een plenair debat van 23 april 2009 heeft de Kamer door aanvaarding van
de motie-Hamer c.s. (Kamerstuk 26 488, nr. 178) ingestemd met het aangaan
van de verplichtingen voor de productie van het eerste Nederlandse testtoestel
uit de Low Rate Initial Production (LRIP-)serie
3. In deze motie zijn drie criteria geformuleerd die van belang zijn voor
het aangaan van de verplichtingen voor de productie van het tweede testtoestel.
In 2009 is de Kamer over die criteria als volgt geïnformeerd:
 • De prijs van het tweede testtoestel uit de LRIP-4 productieserie:
met de brief van 15 december 2009 (Kamerstuk 26 488, nr.
209) werd gemeld dat de onderhandelingen voor LRIP-4 meer tijd in
beslag zullen nemen.
 • De F-35 geluidscontouren: het NLR heeft berekeningen uitgevoerd
van de geluidsbelasting van de F-35. Uit het NLR-rapport bleek dat ook met
toepassing van voorzichtige uitgangspunten de F-35 geluidsbelasting goed inpasbaar
zijn binnen de bestaande 35Ke geluidszones van de vliegbases Volkel en Leeuwarden.
De Kamer werd met de brief van 10 juli 2009 (Kamerstuk 26 488, nr.
192) over deze uitkomst geïnformeerd. Over het besluit het NLR-rapport
onafhankelijk te valideren is de Kamer op 7 januari jl. geïnformeerd
(Kamerstuk 26 488, nr. 211).
 • De uitkomst van de arbitrage inzake de business
case van de JSF: de minister van Economische Zaken heeft de Kamer
met de brief van 27 november 2009 (Kamerstuk 26 488, nr.
207) geïnformeerd over de uitkomst van de arbitrage.
 
 Het demissionaire kabinet zal geen besluit tot aanschaf van het tweede
testtoestel meer aan de Kamer voorleggen. De definitieve besluitvorming over
de vervanger van de F-16 zal volgens de motie-Hamer plaatshebben in 2012.
 
 In 2009 werd voorts een contract met Damen Schelde Naval Shipbuilding getekend voor de verwerving van een platform voor
een joint logistiek ondersteuningsschip, werd
het laatste Fennek-voertuig van de in totaal 410 Fennek-voertuigen bij het
CLAS in gebruik genomen en werd van twee patrouilleschepen de kiel gelegd.
Ook werd in 2009 de evaluatie van het project Luchtverdedigings- en Commandofregatten
(LCF) voltooid. De behoeftestelling van de vervanging van tactische radio’s
heeft enige vertraging opgelopen en zal in 2010 worden voltooid.
 
 De Tweede Kamer wordt elk jaar met Prinsjesdag door middel van het Materieelprojectenoverzicht
geïnformeerd over de actuele stand van zaken bij alle materieelprojecten
groter dan € 25 miljoen of met een lagere projectomvang die politiek
gevoelig zijn. Daarnaast wordt de Kamer over de voortgang van de projecten
NH-90, vervanging F-16 en vervanging pantservoertuigen M 577 en YPR geïnformeerd
door middel van afzonderlijke jaarrapportages.
 10. Invulling behoefte Strategisch Luchttransport
(C-17)
 De C-17-capaciteit is van groot belang ter ondersteuning van het expeditionaire
optreden van de krijgsmacht, zoals in Afghanistan en Afrika. De regering heeft
daarom in juni 2008 besloten met 500 vlieguren per jaar deel te nemen aan
het C-17-initiatief van de NAVO om de strategische luchttransportcapaciteit
te vergroten. Aan dit NAVO-initiatief nemen thans twaalf landen deel. Met
de ceremoniële ingebruikname van het eerste C-17-vliegtuig op vliegbasis
Pápa in Hongarije kon op 27 juli 2009 voor het eerst aanspraak worden
gemaakt op C-17-vlieguren. De overige twee C-17-vliegtuigen werden respectievelijk
op 16 september en 7 oktober in gebruik genomen, zodat eind 2009 de gehele
(vliegende) capaciteit aanwezig was. Er waren in 2009 89 vlieguren voor Nederland
beschikbaar. Deze werden allemaal gebruikt en er werd daarnaast een aantal
uren overgenomen van Estland. Voorts werd in 2009 een begin gemaakt met de
opbouw van de basisvoorzieningen op de luchthaven en het opwerken van de organisatie.
Zo werd onder andere het vliegtuigplatform uitgebreid, werd het medisch centrum
gerenoveerd en werden containerfaciliteiten neergezet. Volgens planning zal
de basis in 2011 volledig operationeel zijn uitgerust en zullen de vliegtuigen
volledig inzetbaar zijn.
 
 Voor 2009 was € 22 miljoen voor het initiatief gereserveerd
op de defensiebegroting onder beleidsartikel 25 – DMO. Nederland heeft
hiervan in 2009 € 15,6 miljoen besteed. Het resterende bedrag was
reeds in 2008 besteed om de koersstijging bij de aanvang van dit project op
te vangen.
 
 Nederland neemt voorts samen met Duitsland, Frankrijk en België deel
aan de ontwikkeling van het European Air Transport Command (EATC), dat op 1 december 2010 de initiële operationele status
zal bereiken. Het initiatief heeft tot doel de beschikbare luchttransportcapaciteit
en de Air-to-Air Refueling capaciteit (ongeveer 200 vliegtuigen) van de participerende landen onder één commando te brengen, waardoor
deze capaciteit doelmatiger kan worden ingezet. Het commando stelt zijn capaciteiten
ook ter beschikking aan de EU, de NAVO en de VN. Nederland is gastland aangezien
het commando is gevestigd op de vliegbasis in Eindhoven. In 2009 werd begonnen
met de bouw van tijdelijke huisvesting, vooruitlopend op de permanente huisvesting
waarmee in 2012 zal worden begonnen. In 2009 zette Defensie ongeveer tien
vte’s in ten behoeve van het EATC. Nederland heeft in 2009 ongeveer € 1,5
miljoen in dit multinationale initiatief geïnvesteerd.
 Beleidsconclusie: de meeste beleidsprioriteiten op het
gebied van het verbeteren van de operationele inzetbaarheid werden in 2009
behaald. Zo werden in 2009 verscheidene maatregelen genomen om tijdens de
ISAF-missie versleten materieel te vervangen en de operationele gereedstelling
te repareren. Er waren echter geen tijd en capaciteit beschikbaar om de eenheden
die niet voor de ISAF-missie waren aangewezen extra te oefenen en te trainen.
Alle doelstellingen op het terrein van Network Enabled Capabilities, zoals
het verbeteren van uitwisseling van gegevens, werden in 2009 bereikt. Ook
werd de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) in 2009 volgens
plan versterkt met twintig medewerkers. De oprichting van het Joint Intelligence
Surveillance Target Acquisition and Reconnaissance Command (JISTARC) heeft
enige vertraging opgelopen, waardoor het in 2010 zal worden opgericht. Verder
lag de planning voor de oprichting van het PGHK op koers, werd het plan van
aanpak van de IED-taakgroep in 2009 verder uitgevoerd, werd een begin gemaakt
met de invoering van ERP-software in het materieellogistieke domein, werd
vooruitgang geboekt bij de invoering van het programma basisadministraties
en werd de kwaliteit van de ondersteunende diensten verbeterd. De CIMIC-eenheid
werd verder versterkt waarbij een achterstand uit 2008 werd ingehaald, maar
waarbij de doelstelling voor 2009 niet geheel werd gehaald. Voorts werden
bijna alle doelstellingen ter verbetering van het voortzettingsvermogen van
de Apache-helikopters gehaald. Alleen de instroom van nieuw personeel was
iets lager dan aanvankelijk voorzien. Ten slotte werd vooruitgang geboekt
bij de vergroting van de Nederlandse aanspraak op strategisch luchttransport
in NAVO en Europees verband en werden op materieelgebied verscheidene mijlpalen
behaald. Het uiteindelijke investeringspercentage bedroeg in 2009 19,6, waarmee
Defensie op koers ligt om een investeringspercentage van ten minste 20 gedurende
deze kabinetsperiode te halen.
 3. Inzet
 De Nederlandse krijgsmacht heeft in 2009 op uiteenlopende plaatsen in
de wereld deelgenomen aan grote en kleinere crisisbeheersingsoperaties en
ondersteuning geleverd bij de opbouw van veiligheidsorganisaties. Voorts heeft
Defensie zowel in nationaal als in Koninkrijksverband mensen en middelen ingezet
en beschikbaar gehouden. Daarmee voldeed Defensie wat de inzetmogelijkheden
betreft aan kabinetsdoelstelling 4.
 Internationaal optreden
 De operationele doelstellingen voor 2009 in het kader van crisisbeheersingsoperaties
waren: Vrede en Stabiliteit in Europa/Balkan, Vrede en Stabiliteit in Afghanistan,
Vrede en Stabiliteit in het Midden-Oosten, Vrede en Stabiliteit
in Afrika, Vrede en stabiliteit in Irak en Vrede en stabiliteit in de Perzische
Golf. Bij beleidsartikel 20 is een overzicht opgenomen van alle operaties
in 2009.
 
 De Nederlandse militaire inzet in 2009 was vooral geconcentreerd in Afghanistan.
Alle operationele commando’s hebben daar een aanzienlijke bijdrage aan
geleverd. De totale inzet was structureel ongeveer 1 850 militairen.
Op het hoogtepunt van de inzet waren ongeveer 2 000 militairen in Afghanistan
actief. Naast de brede bijdrage van de Task Force
in Uruzgan leverde Nederland vier F-16 jachtvliegtuigen en helikopters vanuit
Kandahar en Tarin Kowt. Tevens leverde Nederland personeel aan het ISAF-hoofdkwartier
in Kabul en aan het regionale hoofdkwartier in de zuidelijke regio, het Regional Command South (RC/South). Vanaf augustus 2009
werd de bijdrage aan het ISAF-hoofdkwartier voor zes maanden uitgebreid met
Nederlandse militairen, die als onderdeel van het NAVO-hoofdkwartier van het
Duits-Nederlandse Legerkorps uit Münster werden ingezet in Kabul. Vanaf
november 2008 tot november 2009 voerde Nederland het commando over RC/South
en daarvoor werd de bijdrage aan dat commando uitgebreid. Tot slot waren vanaf
april 2009 weer Nederlandse commando’s en mariniers actief in Uruzgan
ter verbetering van de inlichtingenpositie. Door de additionele behoeften
en de deelneming aan hoofdkwartieren ontstond in 2009 een tijdelijke piek
in het aantal Nederlandse militairen dat in Afghanistan actief was. Na afloop
van het Nederlandse commando van RC/South in november 2009 is dit aantal weer
gedaald.
 
 De training van de Afghaanse veiligheidsorganisaties werd in 2009 steeds
meer tot prioriteit van ISAF gemaakt. Om de verschillende trainingsinitiatieven
in Afghanistan te coördineren, is de NATO Training
Mission Afghanistan (NTM-A) opgericht. Nederland levert hiervoor
dertien functionarissen. In 2009 heeft ook de Europese Gendarmerie Force (EGF)
besloten deel te nemen aan NTM-A. De EGF traint een specifiek deel van de
Afghaanse Nationale Politie, te weten de Afghan National
Civil Order Police en levert Police Operational
Mentoring and Liaison Teams. De Kmar levert twee personen voor een
EGF-trainingscentrum in Mazar-e-Sharif en één persoon op het
hoofdkwartier in Kabul. Deze drie mensen vallen onder de hierboven genoemde
bijdrage van dertien mensen.
 
 Het merendeel van de operaties in Uruzgan werd gepland en uitgevoerd door
militairen in samenwerking met politieke, ontwikkelings- en tribale adviseurs,
en zoveel mogelijk in overleg met lokale Afghaanse autoriteiten. De geïntegreerde
benadering in Uruzgan werd in 2009 verder versterkt en dit heeft tot resultaat
geleid. Zo werd veel vooruitgang geboekt met de training en opleiding van
het Afghaanse leger en de Afghaanse politie en konden snel zichtbare projecten
door de verbeterde veiligheidssituatie plaats maken voor programma’s
voor de langere termijn, die met Nederlandse steun in de provincie zijn opgezet.
Over de bereikte 3D-resultaten in ISAF-verband is periodiek gerapporteerd
in brieven aan de Kamer. Bijlage 3 van dit jaarverslag bevat een overzicht
van de personele en materiële inzet bij de uitgevoerde operaties.
 
 In Europa hebben Nederlandse militairen deelgenomen aan de missie EUFOR/Althea
en aan de politietrainingsmissie EUPM in Bosnië. In 2009 werden ook de
defensiebijdragen aan EULEX en KFOR in Kosovo voortgezet. Voor KFOR heeft
ons land naast de militairen die permanent deelnemen van 1 februari 2009 tot
1 juli 2009 een chirurgisch team geleverd. Daarnaast heeft de Kmar een bijdrage
geleverd aan de activiteiten van FRONTEX, het Europese agentschap
voor het beheer van de operationele samenwerking aan de buitengrenzen.
 
 De betrokkenheid van Defensie bij het Midden-Oosten bestond in 2009 uit
een aantal militairen voor de United Nations Truce Supervision
Organisation (UNTSO). Nederland levert al vanaf 1956 een bijdrage
aan deze waarnemersmissie, hoofdzakelijk voor de Observer
Group Lebanon en de Observer Group Golan
en voor het hoofdkwartier in Jeruzalem. Voorts stonden er Nederlandse marechaussees
standby voor de EU Border Assistance Mission (EUBAM)
Rafah die de grensbewaking door de Palestijnse Autoriteit moest monitoren
en begeleiden. De marechaussees zijn niet ingezet in verband met de sluiting
van de grens bij Rafah, waardoor de missie sinds 15 juni 2007 tot nader order
is opgeschort.
 
 Voor de kust van het Afrikaanse continent, vooral nabij Somalië,
heeft Nederland een aanzienlijk aandeel gehad in antipiraterij-operaties.
Van eind maart tot 1 juli 2009 droeg het fregat Hr.Ms. De Zeven Provinciën
bij aan de NAVO-operatie Allied Protector. Van
augustus tot en met december 2009 leverde Nederland de Force Commander, een groot gedeelte van de internationale staf en
het stafschip Hr.Ms. Evertsen voor de EU-operatie Atalanta. De hoofdtaken
waren de bescherming van schepen van het World Food Programme en de African Union Mission in Somalia
(AMISOM) en van koopvaardijschepen in de Golf van Aden. Voorts werd gepatrouilleerd
in gebieden met een verhoogde piraterijdreiging. Tot 15 maart 2009 was een
Nederlandse mariniersverkenningseenheid in Tsjaad actief als onderdeel van
de EU-operatie in Tsjaad en de Centraal Afrikaanse Republiek (EUFOR Tchad/RCA).
De EU-operatie, vooral gericht op het brengen van rust en veiligheid in het
grensgebied tussen Soedan en Tsjaad, werd op 15 maart overgenomen door de
Verenigde Naties (MINURCAT). In Soedan, Burundi, en de Democratische Republiek
Congo heeft de krijgsmacht bijdragen geleverd aan de opbouw en de hervorming
van de veiligheidssector (Security Sector Reform-SSR).
De Nederlandse betrokkenheid bij UNMIS in Soedan werd in april met een jaar
verlengd. Militaire waarnemers, marechaussees en politiefunctionarissen hebben
in 2009 toegezien op de uitvoering van het vredesverdrag uit 2005. Zij ondersteunden
de ontwikkeling van leger en politie, onder meer door middel van workshops
en gezamenlijke patrouilles.
 
 Voorts is in april 2009 een overeenkomst gesloten met de Burundese regering
waarin de samenwerking op het gebied van de ondersteuning van de veiligheidssector
voor een periode van acht jaar is vastgelegd. De bilaterale overeenkomst bestaat
uit vier pijlers: een politieke dialoog, de verbetering van het democratisch
toezicht op de veiligheidssector, de verdere professionalisering van het Burundese
leger en de verdere professionalisering van de Burundese politie. In het kader
van deze overeenkomst waren er onder meer Nederlandse genisten in Burundi
voor kennisoverdracht en advisering. De Nederlandse ministers van Defensie,
van Buitenlandse Zaken, voor Ontwikkelingssamenwerking en van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties waren bij deze overeenkomst betrokken. Verder
hebben enkele militaire adviseurs die in multinationaal verband opereren ook
in de Democratische Republiek Congo en in Mali de ontwikkeling van de veiligheidssector
ondersteund.
 
 In Irak heeft Nederland een bijdrage geleverd in de staf van de NAVO-trainingsmissie
NTM-I. De betrokken militairen waren belast met de bestendiging van de opleidingsstructuur
en de continuïteit van de diverse trainingsprogramma’s. Tevens
vervulden zij uiteenlopende taken op het gebied van personeelsmanagement,
trainingscoördinatie en begeleiding. Op 30 november 2009 heeft de NAVO
met de goedkeuring van de Periodic Mission Review
van NTM-I besloten de missie met herziene taken te verlengen. De regering
heeft vervolgens de verschillende aspecten van de missie beoordeeld en besloten
de Nederlandse bijdrage met één jaar te verlengen.
 
 Ten slotte zijn enkele Nederlandse militairen in 2009 betrokken geweest
bij de bestrijding van internationale terroristische netwerken in de Perzische
Golf. Militairen waren werkzaam bij de staf van het Combined
Force Maritime Component Command in Bahrein en in het Netherlands Liaison Team van het United States
Central Command in Tampa, Florida. Voorts was Defensie in 2009 vertegenwoordigd
in de staf van Coalition Task Force (CTF 151).
 
 Het totale bedrag voor beleidsartikel 20 Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties
werd in 2009 verhoogd. Naast de al in de begroting 2008 opgenomen toevoeging
van € 50 miljoen uit Pijler 1, werd van het ministerie van Buitenlandse
Zaken (HGIS) een bedrag van € 51,0 miljoen ontvangen.
 Nationaal optreden en optreden in Koninkrijksverband
 In nationaal en Koninkrijksverband voerde Defensie meerdere taken uit,
zowel structureel als incidenteel.
 
 Het CLSK heeft gedurende het hele jaar het Nederlandse luchtruim beveiligd.
Zo hebben twee F-16 jachtvliegtuigen twee vliegtuigen onderschept die in de
richting van het Nederlandse luchtruim vlogen zonder hun identiteit bekend
te maken. In kustwachtverband werkte Defensie nauw samen met andere departementen,
stelde het CSZK een schip van de wacht en bemanning voor kustwachtvliegtuigen
beschikbaar en voerde de Kmar samen met andere kustwachtpartners de maritieme
grensbewaking uit. Voorts heeft de Kmar in 2009 bijna 4 000 vte’s
ingezet voor de uitvoering van taken op grond van de Politiewet. Daarbij ging
het onder andere om beveiligingstaken, de handhaving van de vreemdelingenwetgeving
en de uitvoering van politietaken op burgerluchtvaartterreinen en ten behoeve
van Defensie.
 
 Ook in het Caribische deel van het Koninkrijk was Defensie actief. De
werkzaamheden van het CZSK behelsden onder andere maritieme rechtshandhaving
(vooral drugsbestrijding, ook in samenwerking met internationale partners).
Na het van kracht worden van de Rijkswet Kustwacht en het Uitvoeringsbesluit
Kustwacht op 1 mei 2009 kon de Kustwacht in het Caribische gebied nog slagvaardiger
optreden. Voorts werd in september 2009 op Curaçao de Marinierscompagnie
vervangen door een infanteriecompagnie van de 43e Gemechaniseerde brigade.
De compagnie werd ingezet om in een viermaandelijks roulatieschema de hoofdtaken
van Defensie (waaronder territoriale verdediging, handhaving van de internationale
rechtsorde, bijstand aan lokale autoriteiten en ondersteuning en training
van Antilliaanse milities) in de West te ondersteunen. De Kmar voerde in het
Caribische deel van het Koninkrijk de reguliere militaire politietaak en de
criminele inlichtingentaak uit ten behoeve van de Kustwacht voor de Nederlandse
Antillen en Aruba. Daarnaast heeft de Kmar in het kader van het Plan Veiligheid
Nederlandse Antillen met 43 vte’s het gehele jaar bijstand geleverd
aan de Nederlands-Antilliaanse politie ten behoeve van de bestrijding van
geweldscriminaliteit, drugscriminaliteit, grenstoezicht, de bestrijding van
mensenhandel en mensensmokkel en de basispolitiezorg voor Saba en Sint Eustatius.
Samen met de lokale autoriteiten heeft de Kmar daarmee een belangrijke
bijdrage geleverd aan de handhaving en versterking van de veiligheid op de
eilanden.
 
 Voorts hebben de civiele autoriteiten in 2009 meer dan voorheen gebruik
gemaakt van defensiecapaciteiten. Het aantal aanvragen van civiele autoriteiten
voor militaire bijstand en steunverlening steeg van 44 in 2008 naar 56 in
2009. Naast de frequente inzet van onder meer de Explosieven Opruimingsdienst
Defensie was er vaak sprake van inzet op individuele basis. Tijdens de strenge
vorstperiode hebben verpleegkundigen van het CLAS steun verleend aan een ziekenhuis
in Emmen. Defensiehelikopters zijn verschillende malen in actie gekomen voor
hulpverlening en ondersteuning in Nederland, onder meer bij de bestrijding
van duinbranden. Mijnenjagers werden gedurende het jaar ingezet voor de ruiming
van explosieven op de Noordzee en een Leopard 2 bergingstank heeft een locomotief
van bij Barendrecht verongelukte goederentreinen onder het A15-viaduct vandaan
getrokken. Voorts vlogen tijdens de jaarwisseling onbemande observatievliegtuigjes
van het CLAS boven delen van het dorp Veen in de gemeente Aalburg om vroegtijdig
zicht te krijgen op pogingen tot brandstichting en het ontstaan van rellen.
Naast deze inzet werd er ook veel geoefend met civiele hulpverleners uit binnen-
en buitenland, zoals bij de internationale rampenbestrijdingsoefening Floodex.
Het CZSK heeft in de Rotterdamse Rijnhaven geoefend en met de Remus duikrobot
de bodem in kaart gebracht. Het CLAS heeft tijdens de oefening Alert de samenwerking
met civiele diensten bij crisisbeheersing en rampenbestrijding geoefend. Daarbij
heeft het Regionaal Militair Commando Noord uit Havelte twee bataljons van
de Nationale Reserve en eenheden van 43 Gemechaniseerde Brigade ingezet. De
Kmar heeft de civiele autoriteiten onder andere ondersteund naar aanleiding
van het ongeluk met het vliegtuig van Turkish Airlines en de tragische gebeurtenissen
op Koninginnedag in Apeldoorn.
 
 De beschikbaarheid van defensiecapaciteiten in ICMS-kader verliep volgens
planning. Zo kon Defensie desgevraagd op diverse plekken in Nederland opvangcapaciteit
gereed stellen voor grootschalige evacuaties en waren er op permanente basis
ruim 4 600 militairen beschikbaar voor de ondersteuning van civiele autoriteiten.
 
 Naast ICMS-verplichtingen zijn ook Defensie medewerkers en middelen ingezet
voor de Dienst Speciale Interventies, het Urban Search
and Rescueteam en het Landelijk Team Forensische Opsporing waar ook
het Rampen Identificatie Team deel van uitmaakt.
 Beleidsconclusie: De Nederlandse krijgsmacht heeft in
2009 aan diverse grotere en kleinere internationale crisisbeheersingsoperaties
deelgenomen. Daarnaast werden bijdragen geleverd aan de opbouw van veiligheidsorganisaties.
Defensie heeft vrijwel alle voorziene bijdragen aan de zes operationele doelstellingen
geleverd. Daarnaast werden ook onvoorziene bijdragen geleverd, onder andere
ter bestrijding van piraterij nabij Somalië. Ook nationaal en in Koninkrijksverband
kon Defensie haar toezeggingen nakomen. Nationaal werd verscheidene malen
een beroep gedaan op defensiecapaciteiten en waren er op permanente basis
4 600 militairen beschikbaar voor de ondersteuning van civiele autoriteiten.
In Koninkrijksverband leverden de Kustwacht voor de Nederlandse Antillen en
Aruba, het CZSK, de Kmar en sinds september 2009 ook het CLAS structureel
en incidenteel ondersteuning in het Caribische deel van het Koninkrijk.
 4. Bedrijfsvoering
 Maatregelen bedrijfsvoering
 1. Verbetering bedrijfsvoering
 Na de instelling in 2008 van het bezwaaronderzoek van de Algemene Rekenkamer
naar sturing en beheersing heeft Defensie een gedetailleerd plan van aanpak
opgesteld. De uitvoering zal meer jaren in beslag nemen. Het plan van aanpak
bestaat uit vier pijlers: de ontwikkeling van een nieuwe verbeteringssystematiek,
de opstelling en uitvoering van een plan van aanpak voor het financiële
beheer, de opstelling en uitvoering van een plan van aanpak voor het materieelbeheer,
en algemenere aspecten waaronder de generieke aandacht voor beheer. De verbeteringssystematiek
is ingevoerd en de aandacht voor het beheer is toegenomen. De plannen van
aanpak voor het financiële beheer en het materieelbeheer worden uitgevoerd.
 
 In het Rapport bij het Jaarverslag 2008 heeft de Algemene Rekenkamer in
mei 2009 geconcludeerd dat Defensie heeft voldaan aan de doelstellingen in
het Rapport bij het Jaarverslag 2007. Daarom werd het bezwaaronderzoek stopgezet.
De Algemene Rekenkamer heeft voor 2009 een lijst met tien punten opgesteld
waaraan Defensie in maart 2010 moet voldoen. Defensie heeft al deze punten
aangepakt, maar dat betekent niet dat alle onvolkomenheden al in 2009 waren
weggenomen. In de bedrijfsvoeringparagraaf worden alle aandachtspunten en
onvolkomenheden toegelicht.
 2. Financieel beheer
 Begin maart 2009 werd het Meerjarig Verbeterplan Financieel Beheer vastgesteld.
Dit plan bevatte de oplossingsrichtingen om het financieel beheer vanaf 2012
op het vereiste niveau te brengen wat ordelijkheid, controleerbaarheid en
rechtmatigheid betreft. In 2009 waren waarneembare verbeteringen in het financieel
beheer tot stand gebracht. Een nadere toelichting is opgenomen in de bedrijfsvoeringparagraaf.
 3. Materieelbeheer
 Het programma Professionaliseren Materieelbeheer Defensie werd vastgesteld
in het tweede kwartaal van 2009. Defensie heeft het programma vervolgens aan
de Algemene Rekenkamer gepresenteerd en in augustus zijn de benodigde formatieve
en financiële middelen beschikbaar gesteld. Het jaar 2009 werd aangemerkt
als een overgangsjaar waarin de grondslag wordt gelegd voor de verdere uitvoering
van het verbeteringsprogramma dat loopt tot en met 2014. De beschikbare
capaciteit in 2009 werd vooral ingezet voor activiteiten de direct samenhingen
met de verwachtingen van de Algemene Rekenkamer en de doelstellingen van de
deelprogramma’s wapens, munitie en cryptobeheer.
 
 De vulling van de projectorganisatie heeft vertraging opgelopen omdat
deskundig personeel niet tijdig kon worden aangetrokken. Dit heeft tot gevolg
dat enkele resultaten van de deelprogramma’s later worden bereikt dan
aanvankelijk was voorzien. Een voorbeeld is de aanpassing van de controleprogramma’s,
waarvan enkele een paar maanden zijn vertraagd. Het jaar 2009 moet worden
gezien als een overgangsjaar waarin in de basis wordt gelegd voor de doorstart
van het meerjarige verbeterprogramma. De beschikbare capaciteit in 2009 is
primair ingezet voor activiteiten die de Algemene Rekenkamer noodzakelijk
achtte en de deelprogramma’s wapens, munitie en cryptobeheer.
 5. Verkenningen
 Het interdepartementale project Verkenningen dient op grond van de op
langere termijn te verwachten ontwikkelingen en mogelijke scenario’s,
zonder beperkingen beleidsopties te formuleren voor de toekomstige ambities
voor de Nederlandse defensie-inspanning, de daaruit voortvloeiende samenstelling
en toerusting van de krijgsmacht en het daarbij behorende niveau van de defensiebestedingen.
Deze Verkenningen, een samenwerkingsverband tussen Defensie, Buitenlandse
Zaken, Ontwikkelingssamenwerking, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
Justitie en Financiën, vorderden in 2009 gestaag.
 
 Het kabinet heeft in een brief aan de Kamer laten weten dat de uitkomsten
van de Verkenningen tegelijkertijd met die van de brede heroverwegingen zullen
worden gepresenteerd. De Verkenningen moeten houvast en structuur bieden ten
behoeve van een goed gefundeerde discussie binnen en tussen politieke partijen
over de toekomstige Nederlandse defensie-inspanning.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Samenhang
tussen beleidsonderwerpen en (niet-)beleidsartikelen
 
 
 
 
 
 Paragraaf/punt
 
 
 Onderwerp
 
 
 Bedragen 2009 (x € 1 miljoen)
 
 
 (Niet-)beleidsartikelen
 
 
 
 
 Budget
 
 
 Realisatie
 
 
 
 
 
 Defensiebrede beleidsprioriteiten
 
 
 
 
 
 
 
 
 Intensiveringen
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Investeren
in personeel
 
 50,0
 50,0
 Programma is uitgevoerd in 2009. Bedrag is indicatief
 
 
 
 2.
 
 
 Verbeteren
van de operationele inzetbaarheid
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Vervanging materieel en repareren operationele
gereedstelling
 
 74,5
 80,0
 25-DMO. Besteed aan vervanging en reparatie
 
 
 
 
 5,5
 
 22-CLAS. Gerealiseerd door de DMO
 
 
 
 2.
 
 
 Versterking NEC
 
 7,0
 5,0
 25-DMO. Vertraging door aanbestedings-/verwervingstraject
 
 
 
 3.
 
 
 Versterking inlichtingenketen
 
 15,1
 4,3
 26-CDC/90-Alg. Vertraagde oprichting
JISTARC.
 
 
 
 4.
 
 
 Oprichting van een permanent hoofdkwartier
 
 0,0
 0,0
 Uitgaven worden
in 2010 en 2011 verwacht.
 
 
 
 5.
 
 
 Verbetering veiligheid en bescherming uitgezonden
personeel
 
 5,3
 5,3
 25-DMO
en 22-CLAS. Maatregelen JTF C-IED
 
 
 
 
 0,7
 0,7
 Uitgevoerd.
 
 
 
 6.
 
 
 Versterking civiel-militaire samenwerking
bij uitzending
 
 0,6
 0,6
 Diverse
artikelen. Versterking met specialisten uitgevoerd.
 
 
 
 7.
 
 
 Versterking informatievoorziening
 
 20,0
 20,0
 26-CDC. Bedrag is volledig gerealiseerd.
 
 
 
 8.
 
 
 Verbetering voortzettingsvermogen Apache-helikopters
 
 5,0
 4,5
 23-CLSK. Uitbreiding
functiebestand licht vertraagd.
 
 
 
 9.
 
 
 Kabinetsbesluit vervanging F-16 en andere
materieelprojecten
 
 0,0
 0,0
 Diverse
artikelen
 
 
 
 10.
 
 
 Invulling behoefte
Strategisch luchttransport
 
 22,0
 15,6
 25-DMO. Het resterende bedrag
is in 2008 besteed.
 
 
 
 
 Extensiveringen
 
 
 
 
 
 
 
 3.
 
 
 Bedrijfsvoering en interne reorganisatie: Ruimte scheppen voor
verbetering
 
 
 
 
 
 a.
 
 
 Maatregelen bedrijfsvoering
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Verbetering bedrijfsvoering.
Geen extra uitgaven. Opgenomen in de reguliere bedrijfsvoeringuitgaven.
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 Financieel beheer.
Geen extra uitgaven. Opgenomen in de reguliere bedrijfsvoeringuitgaven.
 
 
 
 
 
 3.
 
 
 Materieel beheer.
Geen extra uitgaven. Opgenomen in de reguliere bedrijfsvoeringuitgaven.
 
 
 
 
 
 b.
 
 
 Maatregelen interne reorganisatie
 
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 Doelmatigheid bedrijfsvoering
 
 – 70,0
 – 51,0
 Diverse artikelen
 
 
 
 2.
 
 
 Vergroting operationele doelmatigheid
 
 – 3,0
 2,3
 21 – Commando
zeestrijdkrachten
 
 
 
 
 – 3,0
 – 1,0
 22 – Commando landstrijdkrachten
 
 
 
 
 – 3,0
 – 3,0
 24 – Commando Koninklijke 
marechaussee
 
 
 
 3.
 
 
 Operationele reductiemaatregelen
 
 – 47,0
 – 20,9
 22 – Commando landstrijdkrachten
 
 
 
 
 – 41,0
 – 20,6
 23 – Commando luchtstrijdkrachten
 
 
 
 
 Overzicht verloop begroting 2009 
 
 
 
 
 
 
 TOTAAL
DEFENSIE
 Bedragen x € 1 000
 
 
 
 
 
 Stand ingediende begroting 2009 (inclusief
Nota van Wijziging)
 
 
 8 467 899
 
 
 
 
 Beleidsmatige mutaties
 
 
 
 
 Doorwerking eindejaarsmarge uit 2008
 – 32 978
 
 
 Overheveling van Buitenlandse Zaken voor crisisbeheersingsoperaties
 51 000
 
 
 Bijstelling diverse ontvangsten
 – 19 080
 
 
 Overheveling van/naar andere departementen
 – 4 014
 
 
 Overheveling van Buitenlandse Zaken voor de verwerving C-17 transportcapaciteit
 18 000
 
 
 Bijstelling pensioenen en uitkeringen
 – 22 198
 
 
 Ontvangsten en herfasering verkoopopbrengsten Domeinen
 16 000
 
 
 Loonbijstelling
 177 740
 
 
 Prijsbijstelling
 71 909
 
 
 
 Totaal beleidsmatige mutaties
 
 
 256 379
 
 
 
 
 Autonome mutaties
 
 
 
 
 Ontvangsten verkoopopbrengsten Domeinen
 – 80 344
 
 
 Bijstelling diverse ontvangsten
 18 809
 
 
 Doorwerking eindejaarsmarge 2009
 69 876
 
 
 
 Totaal autonome mutaties
 
 
 8 341
 
 
 
 
 Totaal jaarrekening 2009
 
 
 8 732 619
 
 
 
 
 
 Toelichting mutaties
 Beleidsmatige mutaties voor 2009
 Doorwerking eindejaarsmarge uit 2008
 Het defensiebudget wordt verlaagd met € 33,0 miljoen. Dit betreft
de doorwerking van de eindejaarsmarge 2008 als gevolg van de gerealiseerde
bedragen in 2008.
 Overheveling van Buitenlandse Zaken
 Van het ministerie van Buitenlandse Zaken is € 51,0 miljoen
ontvangen voor de uitvoering van crisisbeheersingsoperaties.
 Bijstelling diverse ontvangsten
 De verlaging van de ontvangsten voor in totaal een bedrag van € 19,1
miljoen houdt verband met een verlaging als gevolg van lagere (Foreign Militairy Sales) FMS- en BTW-verrekeningen voor een bedrag
van € 37,0 miljoen. Daarnaast zijn ook de personele ontvangsten
met een bedrag van € 6,5 miljoen lager uitgevallen. Hiertegenover
staan hogere ontvangsten als gevolg van de van partnerlanden ontvangen vergoeding
voor de ondersteuning in Afghanistan. Tevens is er een vergoeding ontvangen
van de Verenigde Naties voor de Nederlandse inzet van personeel en materieel
bij de UNIFIL-missie. In totaal is hiermee een bedrag van € 20,5
miljoen ontvangen. Daarnaast zijn er hogere ontvangsten voor in totaal een
bedrag van € 3,9 miljoen. Dit is onder andere het gevolg van extra
ontvangsten die betrekking hebben op de gezondheidszorg. De Franse bijdrage
in de vernieuwing van de brandstofpijpleiding tussen Nederlanden
België en er is compensatie verkregen uit het Europese Subsidie Fonds
voor specifieke opleidingen.
 Overheveling van/naar andere departementen
 Het betreft hier met name een tweetal overhevelingen met het ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Ten eerste een ontvangen bijdrage
in verband met de maatschappelijke innovatieagenda Veiligheid voor de uitvoering
van het project Intelligent-Bridge. Ten tweede
de defensiebijdrage voor 2009 in de centrale exploitatiekosten voor het project
C2000.
 Verwerving C-17 transportcapaciteit
 Het gaat hier om de investeringsbijdrage van het ministerie van Buitenlandse
Zaken voor de Nederlandse deelname aan het C-17 initiatief van de NAVO om
de strategische luchttransportcapaciteit te vergroten.
 Bijstelling pensioenen en uitkeringen
 Op grond van het vermoedelijk beloop 2009 van de uitgaven voor pensioenen
en uitkeringen zijn de budgetten bijgesteld en is het niet-relevante deel
verlaagd ten gunste van het generale beeld.
 Ontvangsten en herfasering verkoopopbrengsten Domeinen
 De ontvangstenbegroting werd met € 45,0 miljoen verhoogd omdat
de opbrengsten via de Dienst der Domeinen van termijnbetalingen uit 2008 pas
in 2009 werden verwacht. Dit betrof de verkoop van M-fregatten aan Portugal
en een verschuiving naar een later moment van de verkoop van onroerende goederen.
Als onderdeel van de herfasering van de verkoopopbrengsten in de begroting
2010, werden in 2009 de verkoopopbrengsten roerende zaken met € 29
miljoen naar beneden bijgesteld. Het betreft hier onder andere een nadere
vaststelling van het verkoopschema voor tanks, pantserhouwitzers en F-16 gevechtsvliegtuigen.
 Loon- en prijsbijstelling
 De met de Voorjaarsnota toegekende loon- en prijsbijstelling 2009 is aangewend
voor de financiering van de arbeidsvoorwaarden en aanpassing van het loon-
en prijsniveau.
 Autonome mutaties voor 2009
 Ontvangsten verkoopopbrengsten Domeinen
 De geplande verkoopopbrengsten Domeinen in 2009 zijn achtergebleven als
gevolg van een latere ontvangst van Portugal voor de Orions, welke eerst begin
2010 is gerealiseerd (€ 24,0 miljoen) en door de naar latere jaren
doorgeschoven overdracht van de Alkmaar-klasse mijnenjagers naar Letland voor
een bedrag van € 8 miljoen. De resterende onderrealisatie van € 48
miljoen betreft een overloop naar 2010 van overige niet in 2009 gerealiseerde
budgetten.
 Bijstelling diverse ontvangsten
 De meerontvangsten worden veroorzaakt door hogere doorbelastingen aan
derden (internationale organisaties) en de verrekening van creditnota’s
uit voorgaande begrotingsjaren, alsmede hogere ontvangsten die betrekking
hebben op meer ontvangen letselschadevergoedingen en voor in rekening gebrachte
uitgaven voor persoonsgebonden verstrekkingen. Daarnaast zijn er hogere ontvangsten
als gevolg van terugstorting vanuit het Holding Account van de Harpoon missile en enkele FMS-verrekeningen.
 Doorwerking eindejaarsmarge 2009
 Deze mutatie is het resultaat van de definitieve eindrealisatie 2009.
Het betreft een saldo van de meer- en minderuitgaven bij de defensieonderdelen.
 Onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid
van beleid
 In de begroting 2009 van Defensie is vermeld dat een eerste beleidsdoorlichting
van een aspect uit het ambitieniveau wordt uitgevoerd in de vorm van een pilot «beschikbaarstelling
van militaire deskundigen voor training en advisering van veiligheidsorganisaties
in andere landen». Op grond van de uitkomsten van deze pilot zou worden
bepaald of een beleidsdoorlichting van een aspect van het ambitieniveau een
bruikbare methode van evaluatieonderzoek is en toegevoegde waarde oplevert.
Bovendien zouden de uitkomsten van de pilot ook bepalend zijn voor het wel
of niet handhaven van de in de begroting opgenomen meerjarige programmering
van beleidsdoorlichtingen.
 
 Zoals reeds gemeld in de begroting 2010 van Defensie (Kamerstuk
32 123 X, nr. 2), heeft het bedoelde evaluatieonderzoek van
een aspect van het ambitieniveau in de vorm van een pilot plaatsgevonden.
Uit deze pilot is gebleken dat deze manier van evalueren weinig bruikbare
resultaten oplevert. Het vinden van een verband tussen de ambities, de daarvoor
bestede middelen en het beoogde effect blijft lastig. Dit komt overeen met
de bevindingen van de Algemene Rekenkamer, die in haar rapport bij het Jaarverslag
2008 van het ministerie van Defensie (Kamerstuk 31 924 X,
nr. 2) stelt dat het vrijwel onmogelijk is de effecten van de inzet
van de Nederlandse krijgsmacht exact te meten. Daarom is de programmering
van de evaluaties aangepast waarbij Defensie zich in de verantwoording van
het gevoerde beleid richt op de verrichte activiteiten en geleverde prestaties.
 
 Onderstaande tabel toont de realisatie van de in 2009 uitgevoerde evaluaties. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort onderzoek
 Onderwerp
 Start
 Afgerond
 Vindplaats
 
 
 
 
 Evaluatie missies
 Tussentijdse evaluatie ISAF
 Feb 2009
 Sep 2009
 
 27 925, nr. 357
 
 
 
 Evaluatie missies
 Tussentijdse evaluatie kleine missies: Balkan, Oost-Europa, Afrika, Midden-Oosten,
Azië
 Jan 2009
 Mei 2009
 
 29 521, nr. 107
 
 
 
 Evaluatie missies
 Eindevaluatie World Food
 
 
 
 
 
 
 
 Program/Hr.Ms. De Ruyter
 Jan 2009
 Mei 2009
 
 29 521, nr. 107
 
 
 
 Evaluatie missies
 Eindevaluatie EUFOR Tchad/RCA
 Mrt 2009
 Okt 2009
 
 29 521,
nr. 118
 
 
 
 Evaluatie missies
 
 NATO Allied Protector
 
 Jul 2009
 Jan 2010
 
 29 521,
nr. 132
 
 
 
 Materieel
 DMP-E Luchtverdedigings- en Commandofregat
 Okt
2008
 Mei 2009
 
 25 800, nr. 23 
 
 
 
 
 
 4. BELEIDSARTIKELEN
 4.1. Beleidsartikel 20 Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties
 Algemene doelstelling
 Duurzame internationale rechtsorde en stabiliteit.
 Doelbereiking
 Nederland heeft onverminderd bijgedragen aan de handhaving en bevordering
van de internationale rechtsorde. Nederland voerde daartoe een actief veiligheidsbeleid
dat zich niet heeft beperkt tot de zorg voor de veiligheid van het eigen land
en die van de bondgenoten, maar zich uitstrekte tot breed opgezette conflictpreventie,
crisisbeheersing en vredesopbouw, zowel in Europa als daarbuiten.
 Evaluatie
 Na afloop van elke inzet wordt in de eindevaluatie, die aan de Kamer wordt
aangeboden, (waar mogelijk) ingegaan op het resultaat van de operatie (wat
was beoogd en wat is uiteindelijk met welke inspanning bereikt). Bij operaties
die meerdere jaren duren wordt de Kamer tussentijds geïnformeerd door
middel van tussentijdse evaluaties.
 Budgettaire gevolgen van beleid
 Ten laste van dit beleidsartikel zijn de additionele uitgaven voor crisisbeheersingsoperaties
gebracht als onderdeel van de Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS).
Voor de diverse operaties zijn dit de uitgaven geweest die een direct verband
hebben met de operatie en niet gemaakt zouden zijn bij een reguliere bedrijfsvoering.
De niet-additionele uitgaven van de eenheden die zijn ingezet ten behoeve
van een operatie zijn ten laste van het leverende organisatieonderdeel gebracht.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 Realisatie
2005
 Realisatie 2006
 Realisatie 2007
 Realisatie
2008
 Realisatie 2009
 Begroting 2009
 Verschil
 
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 213 799
 
 
 317 885
 
 
 318 362
 
 
 359 927
 
 
 351 258
 
 
 326 100
 
 
 25 158
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vrede en stabiliteit in Europa/Balkan
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 EUFOR/Althea
 29 236
 30 843
 14 229
 7 905
 7 291
 3 500
 3 791
 
 
 EUPM
 
 547
 182
 194
 206
 240
 – 34
 
 
 KFOR
 23
 117
 177
 285
 713
 100
 613
 
 
 EULEX
 
 
 
 279
 376
 1 300
 – 924
 
 
 EUMM Georgië
 
 
 
 16
 12
 0
 12
 
 
 
 Vrede en stabiliteit in Afghanistan
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ISAF Stage III
 
 143 943
 232 566
 285 600
 315 607
 270 000
 45 607
 
 
 EUPOL
 
 
 
 42
 153
 350
 – 197
 
 
 ISAF (algemeen)
 1 296
 751
 
 
 
 
 
 
 
 ISAF PRT
 14 187
 11 306
 1 346
 
 
 
 
 
 
 ISAF/F-16-detachement
 25 807
 21 396
 14 245
 
 
 
 
 
 
 Operatie SRF
 16 771
 6 030
 3 030
 
 
 
 
 
 
 Operatie Enduring Freedom
 16 813
 8 085
 1 297
 
 
 
 
 
 
 
 Vrede en stabiliteit in het Midden-Oosten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 UNIFIL Libanon
 
 
 9 019
 1 828
 27
 0
 27
 
 
 UNTSO
 
 
 
 380
 520
 500
 20
 
 
 EUBAM Rafah
 
 
 
 60
 37
 0
 37
 
 
 
 Vrede en stabiliteit in Afrika
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 UNMIS
 
 
 
 1 169
 1 567
 420
 1 147
 
 
 EUSEC (FIN)
 
 
 
 135
 169
 100
 69
 
 
 EUFOR Tchad/RCA
 
 
 
 3 792
 5 073
 7 000
 – 1 927
 
 
 BINUB
 
 
 
 45
 29
 35
 – 6
 
 
 EU NAVFOR ATALANTA
 
 
 
 
 5 951
 0
 5 951
 
 
 ALLIED PROTECTOR
 
 
 
 
 1 876
 0
 1 876
 
 
 UNAMID
 
 
 
 
 20
 65
 – 45
 
 
 AMIS
 
 
 
 
 12
 0
 12
 
 
 
 Vrede en stabiliteit in IRAK
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 NTM-I
 426
 1 160
 708
 383
 709
 400
 309
 
 
 Stabilisatiemacht Irak (SFIR)
 41 764
 7 794
 1 984
 
 
 
 
 
 
 
 Vrede en stabiliteit in de Perzische Golf
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 CFMCC
 
 
 
 139
 256
 0
 256
 
 
 NLTC
 
 
 
 66
 18
 0
 18
 
 
 
 Enduring Freedom/CTF-150
 813
 7 277
 30
 
 
 
 
 
 
 
 Overige operaties en kleine missies
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overige operaties en kleine missies
 4 982
 8 208
 5 328
 
 3 349
 5 810
 – 2 461
 
 
 Bijdrage aan Politiemissies
 
 
 
 1 120
 1 043
 0
 1 043
 
 
 
 Contributies en bijdragen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 NAVO AOM/EU-contributies
 5 442
 5 263
 11 547
 17 475
 15 079
 16 000
 – 921
 
 
 VN-contributies
 52 963
 56 854
 
 
 
 
 
 
 
 Afdracht premie/koopsom pensioenen
 4 581
 6 795
 8 140
 7 110
 
 7 000
 – 7 000
 
 
 
 Subtotaal
 
 
 215 104
 
 
 316 369
 
 
 303 828
 
 
 328 023
 
 
 360 093
 
 
 312 820
 
 
 47 273
 
 
 
 Voorziening HGIS
 
 
 
 
 
 13 280
 – 13 280
 
 
 
 Totale uitgaven
 
 
 215 104
 
 
 316 369
 
 
 303 828
 
 
 328 023
 
 
 360 093
 
 
 326 100
 
 
 33 993
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 VN/NAVO/EU-contributies
 10 643
 4 080
 3 788
 890
 928
 1 407
 – 479
 
 
 ISAF Stage III
 
 
 
 6 330
 16 546
 0
 16 546
 
 
 Unifil
 
 
 
 4 706
 2 097
 0
 2 097
 
 
 EUFOR/Althea
 
 
 
 
 804
 0
 804
 
 
 Overige ontvangsten
 
 
 
 514
 119
 0
 119
 
 
 
 Totaal ontvangsten
 
 
 10 643
 
 
 4 080
 
 
 3 788
 
 
 12 440
 
 
 20 494
 
 
 1 407
 
 
 19 087
 
 
 
 
 
 Verplichtingen
 Bij dit beleidsartikel worden de meeste mutaties verwerkt als Kas = Verplichtingen.
De toelichtingen bij de uitgaven verklaren dan ook grotendeels de meer aangegane
verplichtingen.
 Uitgaven
 De daadwerkelijke uitgaven in 2009 bedroegen € 360,1 miljoen.
De begroting voor 2009 was vastgesteld op € 326,1 miljoen. Het verschil
van € 34,0 miljoen wordt voornamelijk veroorzaakt door extra uitgaven
bij ISAF. Van de operaties waarbij de realisatie meer dan € 2,5
miljoen afwijkt van de begroting of in bijzondere gevallen zal hieronder een
toelichting worden gegeven.
 EUFOR Althea
 De missie EUFOR Althea was oorspronkelijk gepland tot juni 2009 en begroot
op € 3,5 miljoen. De missie is met een jaar verlengd tot juni 2010
(Kamerstuk 29 521, nr. 70). Door de verlenging is
in 2009 in totaal € 7,3 miljoen gerealiseerd voor EUFOR Althea.
Voor de ondersteuning van partnerlanden heeft Nederland extra uitgaven gedaan;
hier staan ontvangsten tegenover die zijn verantwoord in de ontvangstenbegroting.
 ISAF (inclusief F-16)
 De Nederlandse bijdrage aan ISAF in Uruzgan is in 2007 verlengd tot 1 augustus
2010 (Kamerstuk 27 925, nr. 279). In 2009 is er totaal € 315,5
miljoen gerealiseerd voor deze missie. De meeruitgaven voor ISAF worden veroorzaakt
door de inhuur van een Unmanned Aerial Vehicle
(UAV) en door een toename van de personele aantallen (Kamerstuk
27 925, nr. 330). Hierdoor stijgen de additionele uitgaven die
een directe relatie hebben met de personele aantallen zoals vergoedingen en
toelagen, voeding, transport, brandstof en huisvesting. Voor de ondersteuning
van partnerlanden heeft Nederland extra uitgaven gedaan; hier staan ontvangsten
(€ 16,5 miljoen) tegenover, die zijn verantwoord in de ontvangstenbegroting.
 EUFOR Tsjaad/RCA
 De regering heeft in 2008 besloten om deel te nemen aan de missie EUFOR
Tsjaad/RCA (Kamerstuk 29 521, nr. 54). De onderrealisatie bij
deze missie in 2009 werd met name veroorzaakt doordat het onderhoud en herstel
van het ingezette materieel (’Vikings’) in 2010 zal plaatsvinden,
omdat niet alle reservedelen benodigd voor het onderhoud en herstel voorradig
waren.
 EUFOR/ATALANTA
 Hr.Ms. Evertsen is in het tweede deel van 2009 in het kader van de
operatie Atalanta ingezet (Kamerstuk 29 521, nr. 90). Deze inzet was bij het
opstellen van de begroting 2009 niet bekend en niet geraamd. Doordat Hr.Ms.
Evertsen tot eind 2009 aan de operatie Atalanta heeft deelgenomen, zijn niet
alle rekeningen (ongeveer € 2,5 miljoen) betaald in 2009, met name
die voor voeding en brandstof.
 ALLIED PROTECTOR
 Hr.Ms. De Zeven Provinciën is in de maanden april, mei en juni
als deel van een Standing NATO Maritime Group
(SNMG) (brief SG NAVO SG (2009)0152 van 18 februari 2009) ingezet in de NAVO-operatie Allied Protector. Deze NAVO-inzet is gericht tegen piraterij
in de omgeving van Somalië en was bij het opstellen van
de begroting 2009 niet bekend en niet geraamd.
 NAVO AOM/EU-Contributies
 Nederland draagt bij aan de gemeenschappelijke uitgaven van militaire
operaties van de NAVO (Allied Operations and Missions –
AOM) en de EU (Athena). De totale NAVO-contributiebijdrage voor AOM bedroeg in 2009 € 14,0 miljoen, daarbij
is inbegrepen de vooruitbetaling van het eerste betalingsverzoek voor contributie
2010 van € 3,9 miljoen. De EU-contributiebijdrage bedroeg in 2009 € 1,0
miljoen.
 Afdracht premie/koopsom pensioenen
 Met ingang van 2009 wordt de (extra) pensioenopbouw voor militairen die
worden ingezet bij crisisbeheersingsoperaties en waarvoor aanvullende premie
wordt afgedragen aan het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds, toegerekend aan
de missie waaraan de betreffende militair deelneemt. Deze post wordt niet
meer apart verantwoord in het jaarverslag.
 Ontvangsten
 ISAF stage III
 In 2008 zijn met diverse partnerlanden MoU’s afgesloten voor ondersteuning
die Nederland levert en de financiële vergoeding van € 16,5
miljoen die hier tegenover staat.
 Beleidsmatige informatie (uitgevoerde operaties)
 In het kader van het leveren van een bijdrage aan een duurzame internationale
rechtsorde en stabiliteit heeft Nederland deelgenomen aan diverse operaties.
Hieronder worden de betreffende operaties beschreven. In Bijlage 3 van dit
jaarverslag wordt een overzicht gegeven van de personele en materiële
inzet bij de uitgevoerde operaties.
 Operationele doelstelling 1 – Vrede en stabiliteit
in Europa/Balkan
 European Force (EUFOR)/Althea
 Het kabinet heeft in april 2009 besloten de Nederlandse militaire deelname
aan de EU-geleide troepenmacht EUFOR tot juni 2010 voort te zetten (Kamerstuk 29 521, nr. 101). De kern van de huidige Nederlandse
bijdrage bestaat thans uit personeel voor het Regional
Coordination Center van Regio-1, een viertal Liaison and Observation Teams (LOT),
gehuisvest tussen de lokale bevolking in diverse huizen in Bosnië-Herzegovina,
een detachement van EUFOR/Integrated Police Unit
een National Support Element (NSE) en personeel
op het hoofdkwartier van EUFOR en de NAVO.
 European Union Police Mission (EUPM)
 Doel van de EUPM is het coachen van het Bosnische midden- en hogere politiekader
in het uitoefenen van politietaken naar Europees model. Ook ondersteunt EUPM
de lokale autoriteiten bij de bestrijding van corruptie en de georganiseerde
misdaad. De EUPM heeft geen executieve taken en verricht haar taken ongewapend.
De Nederlandse bijdrage bestaat maximaal uit een aantal marechaussees en civiele
politieagenten. Het Nederlandse en EU-mandaat loopt vooralsnog tot 31 december
2011.
 European Union Rule of Law Mission in Kosovo (EULEX Kosovo)
 EULEX Kosovo heeft tot doel een bijdrage te leveren aan de bestendiging
van de regionale vrede, veiligheid en stabiliteit en aan de ontwikkeling van
duurzame, democratische lokale instellingen (Kamerstuk 27 476, nr.
8). De missie zal de Kosovaarse autoriteiten, het justitiële
systeem en de rechtshandhavinginstellingen bijstaan hun taken op verantwoorde
wijze uit te oefenen. De Nederlandse bijdrage aan EULEX Kosovo betreft personeel
van de Koninklijke marechaussee, de politie, justitie, de douane en enkele
civiele experts. Functionarissen van de marechaussee zijn in Kosovo op verschillende
politieterreinen actief. Ze voeren taken uit op het gebied van monitoren,
mentoren en adviseren van de Kosovo Police Service
en voeren in voorkomend geval ook executieve taken uit. Aan het eind van 2009
waren minder personen ingezet dan gepland. Dit is een direct gevolg van de
publicatiesystematiek en selectieprocedures binnen de EU. Nederland biedt
voldoende personeel aan, maar niet iedereen wordt aangenomen.
 Kosovo Force (KFOR)
 Doel van de missie is het leveren van een bijdrage aan een veilige en
stabiele (leef)omgeving in Kosovo (Kamerstuk 28 676, nr.
90). De KFOR-troepenmacht ziet toe op de naleving van het Military Tactical Agreement van 3 juni 1999 en levert
assistentie aan de EU-missie EULEX en de sterk verkleinde VN-missie United Nations Interim Administration Mission in Kosovo.
Vanaf 2008 is KFOR tevens belast met de opbouw van de Kosovo
Security Forces en de stand down van
het Kosovo Protection Corps. Nederland levert
sinds oktober 2005 al permanent militairen aan het KFOR-hoofdkwartier te Pristina.
In november 2009 heeft de regering besloten de deelname aan KFOR te verlengen
tot oktober 2010 (Kamerstuk 28 676, nr. 90). De bijdragen aan zowel
EULEX en KFOR worden ondersteund door een National Support Eenheid (NSE), die is gevestigd op het KFOR-hoofdkwartier en bestaat
uit militairen van de marechaussee. Tevens is er op het KFOR-hoofdkwartier
in Pristina een National Intelligence Cell (NIC)
geplaatst, bestaande uit militairen van de MIVD.
 Operationele doelstelling 2 – Vrede en stabiliteit
in Afghanistan
 International Security Assistance Force (ISAF)
 ISAF heeft een VN-mandaat om de Afghaanse regering te assisteren bij het
handhaven en verbeteren van de veiligheid, zodat de Afghaanse regering en
ontwikkelingsorganisaties in een veilige omgeving kunnen opereren (Kamerstuk 27 925, nr. 279). De Nederlandse bijdrage aan de ISAF
bestaat uit de volgende elementen.
 Task Force Uruzgan (TFU)
 De kern van de Nederlandse bijdrage wordt gevormd door een Provincial Reconstruction Team (PRT). Daarnaast draagt Nederland
bij aan de opbouw van het Afghaanse leger door het leveren van Operational Mentoring and Liaison Teams (OMLT) en aan de begeleiding
van de Afghaanse politie met Police Monitoring Teams.
De TFU beschikt over diverse eenheden die zorgen voor de nodige ondersteuning
van het PRT en de trainingsteams, zoals een battlegroup (BG) ten behoeve van force protection,logistieke
ondersteuning, staf- en inlichtingencapaciteit.
 Commando’s en mariniers
 Vanaf april 2009 zijn wederom Nederlandse commando’s en mariniers
ingezet in Afghanistan. Deze inzet is gericht op het uitvoeren van verkenningen,
het verzamelen van inlichtingen en het aangrijpen en arresteren van
Talibanleiders en insurgents die zich bezig houden
met het plegen van aanslagen en het plaatsen van IED’s. De militairen
worden door het hoofdkwartier van ISAF aangestuurd. Zij treden voornamelijk
op in Uruzgan, maar kunnen in voorkomend geval ook daarbuiten worden ingezet.
De commando’s en mariniers hebben onder andere belangrijk werk verricht
rond de voorbereiding van de Afghaanse verkiezingen in augustus 2009.
 Regional Command South (RC/South)
 De bijdrage in Uruzgan valt onder het Regionale Commando in het Zuiden
(RC/South). Nederland heeft in 2009 een grote personele bijdrage geleverd
aan het hoofdkwartier van RC/South. Van november 2008 tot november 2009 was
het Commando over RC/South namelijk toebedeeld aan Nederland. Hierdoor was
het aantal Nederlandse militairen in het Zuiden tijdelijk opgehoogd. In november
2009 is het Commando overgedragen aan het Verenigd Koninkrijk en is de Nederlandse
bijdrage aan RC/South weer naar beneden bijgesteld.
 Air Task Force (ATF)
 De ATF is opgericht ter ondersteuning van ISAF en omvat de Nederlandse
vliegtuigen en helikopters die permanent voor ISAF in Afghanistan zijn gestationeerd.
De ATF beschikt voor het leveren van gevechtssteun over vijf Apache-helikopters
(die opereren vanuit Tarin Kowt) en vier F-16 gevechtsvliegtuigen (die opereren
vanuit Kandahar). Daarnaast beschikt de ATF over afwisselend drie Chinook-helikopters
en vijf Cougar-helikopters voor luchttransporttaken.
 Bijdrage aan het hoofdkwartier van ISAF in Kabul
 Nederland heeft naast een bijdrage aan de ISAF-eenheden in het Zuiden
ook een personele bijdrage geleverd aan het hoofdkwartier van ISAF in Kabul.
In de tweede helft van 2009 is de commandostructuur van ISAF omgevormd en
opgesplitst in een strategisch hoofdkwartier (HQ ISAF) met daaronder een operationeel
hoofdkwartier (ISAF Joint Command) en een trainingsmissie
(NATO Training Mission Afghanistan). Nederland
draagt met personeel bij aan deze hoofdkwartieren. Periodiek zijn deze bijdragen
iets hoger, wanneer staven van internationale hoofdkwartieren als versterking
worden uitgezonden naar Kabul. Zo werd in 2009 het eerste Duits/Nederlandse
Legerkorps hoofdkwartier voor een periode van zes maanden uitgezonden.
 De training van de Afghaanse veiligheidsorganisaties werd in 2009 steeds
meer tot prioriteit van ISAF gemaakt. Om de verschillende trainingsinitiatieven
in Afghanistan te coördineren, is de NATO Training
Mission Afghanistan opgericht. Nederland draagt hieraan bij met functionarissen
(die vallen onder het hierboven genoemde personeel bij de commandostructuur
in Kabul). Nadat het belang van training breed werd onderkend tijdens de NAVO-Top
in april 2009 in Straatsburg, besloot ook de Europese Gendarmerie
Force (EGF) een bijdrage te gaan leveren aan de politietraining.
Nederland participeert in dit kader vanaf februari 2010 met marechaussees
in een EGF-trainingscentrum in Mazar-e-Sharif. Een van de Nederlandse functionarissen
in de staf van de NATO Training Mission Afghanistan is
eveneens onder EGF-vlag gebracht.
 Overige eenheden in Afghanistan
 Voor de ondersteuning van alle voornoemde eenheden zijn op verschillende
locaties kleine eenheden aanwezig. Voorbeelden hiervan zijn het Nederlands
Contingentscommando in Kandahar, eenheden van de Koninklijke marechaussee,
personeel geplaatst bij het Amerikaanse Combined Security
and Transition Command in Kabul en inlichtingencapaciteit.
Tevens zijn er, mede ter ondersteuning van de ISAF-missie, functionarissen
opgenomen in het Combined Force Maritime Component Command (CFMCC) in Bahrein en is er personeel werkzaam bij het Netherlands Liaison team CENTCOM in Tampa in de Verenigde Staten.
 Civiel-Militaire samenwerking (CIMIC)
 CIMIC-eenheden en -functionarissen hebben in 2009 een bijdrage geleverd
aan de TFU. CIMIC-opgeleide functionarissen zijn ingezet binnen missieteams
en in de staven van het PRT en de TFU. In totaal zijn ongeveer 185 projecten
uitgevoerd ter ondersteuning van de missie in Uruzgan.
 EU Police Mission (EUPOL) Afghanistan
 In 2008 is officieel gestart met de EU Police Mission(EUPOL) in het zuiden van Afghanistan (Kamerstuk 27 925, nr.
272) waarbij de Koninklijke marechaussee een aantal functionarissen
leverde. In 2009 is de Nederlandse bijdrage gegroeid. Het personeel is afkomstig
van de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (politie),
Buitenlandse Zaken (specialisten) en Justitie (Rule of Law). De taken van
EUPOL in Uruzgan zijn het ondersteunen van projecten en het mentoren van stafmedewerkers
van de politie op provinciaal niveau. In 2009 hebben de EUPOL-functionarissen
zich vooral gericht op het dagelijks mentoren van het operationele coördinatiecentrum
van de provincie Uruzgan en op het dagelijks mentoren van de organisatie van
het provinciale politietrainingscentrum.
 Operationele doelstelling 3 – Vrede en stabiliteit
in het Midden-Oosten
 UN Truce Supervision Organisation (UNTSO)
 Nederland heeft in 2009 militairen geleverd voor verschillende waarnemersgroepen
in Syrië, Israël, Egypte en Libanon. Deze waarnemers hebben als
taak het toezien op de naleving van de bestaande vredes- en bestandsafspraken.
Hiervoor onderzoeken ze incidenten en gebeurtenissen en onderhouden ze contacten
met de lokale bevolking en hulpverleningsorganisaties. Nederland neemt al
sinds 1956 deel aan deze VN-missie.
 European Union Border Assistance Mission Rafah (Gaza)
 Nederland leverde in 2009 marechaussees voor deze missie, die op stand-by stonden in Nederland. Deze marechaussees zouden
toezicht moeten houden op het Rafah Crossing Point (RCP)(Council Joint Action 2009/854/CFSP, 20 november 2009).In verband met de machtsovername in de Gazastrook door Hamas en
de daarmee samenhangende sluiting van het RCP in
juni 2007, is de Nederlandse bijdrage in 2008 teruggetrokken. In 2009 is er
door de EU geen beroep gedaan op het Nederlandse personeel.
 Operationele doelstelling 4 – Vrede en stabiliteit
in Afrika
 EUFOR-missie in Tsjaad
 Nederland heeft sinds november 2007 in totaal zeven augmentees ter beschikking gesteld voor het Operational
Headquarters (OHQ) en het Field Headquarters
(FHQ). Het doel van de augmentees was het ondersteunen
van de planning en uitvoering van de EUFOR-missie in Tsjaad. In mei 2008 is
de EUFOR-missie voor de Nederlandse mariniersverkenningseenheid gestart. Het
peloton opereerde vanuit Goz Beida in zuidoost Tsjaad. De Nederlandse
bijdrage aan EUFOR was gedurende de missie uitgebreid met een National Support Element (NSE), een National Intelligence
Cell (NIC) en een Aero Medical Evacuation Team (AMET). De Nederlandse bijdrage is in maart 2009 beëindigd.
 United Nations Mission Sudan (UNMIS) te Soedan
 Nederland draagt sinds april 2006 bij aan de United
Nations Mission Sudan (UNMIS) in Zuid Soedan (Kamerstuk
29 237, nr. 86). In 2009 waren politiefunctionarissen van de
United Nations (UNPOL), marechaussees en civiele politie en militaire waarnemers
voor de missie werkzaam. Tevens werkten Nederlandse militairen in ondersteunende
functies binnen UNMIS. Het takenpakket van de waarnemers bestaat uit het toezien
op de goede uitvoering van de Comprehensive Peace Agreement van 9 januari 2005, dat door zowel het noorden als het zuiden van
Soedan is geaccordeerd. De Nederlandse bijdrage aan UNPOL bestaat uit het
begeleiden en opleiden van de lokale politiemacht in het zuiden van Soedan
en wordt jaarlijks opnieuw bekeken.
 European Security (EUSEC) Kinshasa en Bunia
 De European Security (EUSEC)-missie (Council
Joint Action 2009/709, CFSP, 15 september 2009) is een kleinschalige, van
oorsprong civiele, Security Sector Reform (SSR)-missie
die adviseert en assisteert bij het hervormen van de veiligheidssector in
de Democratische Republiek Congo (DRC). De militaire invloed binnen de EUSEC-missie
is echter groter dan de civiele invloed. Nederland ondersteunt de ontwikkeling
van het nieuwe geïntegreerde Congolese leger en het vergroten van de
betrouwbaarheid ervan. Hierbij wordt aandacht besteed aan onderwerpen als
mensenrechten, goed bestuur, transparantie en respect voor de rechtsstaat.
De EUSEC-missie is op 2 mei 2005 van start gegaan. Het mandaat is verlengd
tot 1 oktober 2010. Nederland draagt in Kinshasa met één functionaris
bij aan de EUSEC-missie. Deze militair werkt als adviseur bij het Congolese
ministerie van Defensie.
 
 Onder de paraplu van EUSEC wordt tevens in Bunia in het oosten van de
DRC het project EUSEC Financial Mission uitgevoerd,
dat de betaling van soldij aan de soldaten stroomlijnt en transparant maakt.
Nederland draagt sinds mei 2006 met twee functionarissen met succes bij aan
dit project.
 Bureau Intégré des Nations Unies au Burundi
(BINUB) en bilaterale Sector Security Reform (SSR)-missie in Burundi
 Eind 2006 is besloten om de fragiele staat Burundi in het Afrikaanse Grote
Meren-gebied op het gebied van Disarmament, Demobilisation
and Reintegration en SSR-activiteiten te ondersteunen. Hiertoe was
aanvankelijk bij de VN-organisatie BINUB in Bujumbura een Nederlandse militair
geplaatst. In 2007 is besloten bilateraal SSR-projecten te ondersteunen voor
de Burundese strijdkrachten en politie. Het ministerie van Buitenlandse Zaken
financiert deze SSR-adviesprojecten. Nederland heeft hiervoor extra militairen
ingezet. Eind 2008 is besloten de Nederlandse bijdrage uit te breiden en de
samenwerking met Burundi verder te structureren. Op 10 april 2009 hebben Nederland
en Burundi een MoU ondertekend. Dit MoU is een strategisch kader voor de meerjarige
samenwerking (acht jaar) op het gebied van Security Sector
Development (SSD). Waar voorheen op basis van losse projecten werd
gewerkt, worden de verschillende projecten nu in een samenhangend programma
ondergebracht. De samenwerking en de vooruitgang worden elke twee jaar opnieuw
beoordeeld en waar nodig kunnen aanpassingen worden gedaan. Voor de periode
2009–2011 hebben Burundi en Nederland een aantal gezamenlijke activiteiten
geïdentificeerd, waarvan drie al van start zijn gegaan of op korte termijn
van start gaan.
 
 Het SSD-programma bestaat uit vier pijlers: politieke dialoog, de verbetering
van het democratische toezicht op de veiligheidssector en de verdere professionalisering
van het Burundese leger en van de Burundese politie. Het Nederlandse ministerie
van Defensie is betrokken bij de uitvoering van projecten die de professionalisering
van het Burundese leger ondersteunen.
 
 De vaste Nederlandse defensiebijdrage bestaat uit enkele officieren, waarvan één
binnen het Burundese ministerie van Defensie als adviseur werkt bij het Directoraat
Generaal Planification et Strategie. Een andere
officier is geplaatst bij de Burundese projectorganisatie, die in het kader
van het MoU dat Nederland heeft afgesloten met Burundi, legerprojecten voorbereidt
en uitvoert.
 
 Er is een tiental militaire projecten geïdentificeerd waaraan Nederland
in 2009–2011 steun verleent. Tijdens de uitvoering zullen Nederlandse
militairen telkens voor korte periodes in Burundi worden ingezet voor het
overdragen van kennis of het geven van advies. Zo hebben genisten in september
en oktober 2009 bijgedragen aan de opbouw van de Burundese genie-constructiecapaciteit
door het uitvoeren van een gezamenlijk bouwproject. Nederlandse officieren
hebben een opleiding voor twaalf Burundese instructeurs verzorgd op het gebied
van militaire ethiek. De overige activiteiten betreffen onder andere de geplande
overdracht van vrachtauto’s inclusief een rij- en onderhoudsopleiding,
scholingsprojecten voor topmanagers, renovatie van kazernes en een automatiseringsproject.
 EU Naval Force (EUNAVFOR)/Operation ATALANTA
 In 2009 heeft Nederland een substantiële bijdrage geleverd aan antipiraterijoperaties
voor de kust van Somalië. Van augustus tot en met december 2009 leverde
Nederland de Force Commander en het stafschip
Hr.Ms. Evertsen voor de EU-operatie Atalanta. Nederland heeft daarmee bijgedragen
aan het beschermen van schepen van het World Food Programme en de African Union Mission in Somalia,
het beschermen van koopvaardijschepen in de Golf van Aden en het patrouilleren
in gebieden met een verhoogde dreiging van piraterij.
 Allied Protector
 Van eind maart tot 1 juli 2009 droeg het fregat Hr.Ms. De Zeven Provinciën
bij aan de NAVO-operatie Allied Protector(brief
SG NAVO SG (2009) 0152 van 18 februari 2009). Deze inzet heeft een zeer welkome
bijdrage geleverd aan de bestrijding van piraterij voor de kust van Somalië.
Door actief optreden van Allied Protector worden piraten afgeschrikt en worden
hun activiteiten verstoord. Aanvallen door piraten zijn voorkomen en door
piraten gegijzelde personen zijn bevrijd.
 United Nations African Union Mission in Darfur (UNAMID)
 In 2007 is besloten dat de Verenigde Naties een vredesmissie zouden gaan
uitvoeren in Darfur (Soedan) ter aanvulling van de African
Mission in Soedan. Ter voorbereiding op UNAMID is in 2007 een Light Support Missie ontplooid in El Fasher, Darfur. Deze
missie ondersteunde de planning en beoogde uitvoering van de UNAMID-missie.
De Nederlandse bijdrage concentreert zich enerzijds op de coördinatie
van de logistieke planning en anderzijds het cease firing
committee. De gehele ontwikkeling van deze missie verloopt moeizaam
maar het afgelopen jaar heeft een positieve ontwikkeling laten
zien. De verwachting is dat in 2010 de missie vrijwel geheel gevuld zal zijn.
De Nederlandse bijdrage loopt al sinds augustus 2007 en is jaarlijks verlengd.
 Operationele doelstelling 5 – Vrede en stabiliteit
in Irak
 NATO Training Mission Irak (NTM-I)
 In Irak heeft Nederland een bijdrage geleverd aan de staf van NTM-I (Kamerstuk 29 521, nr. 128). De betrokken militairen waren belast
met de bestendiging van de opleidingsstructuur en van de continuïteit
van de diverse trainingsprogramma’s. Tevens vervulden zij uiteenlopende
taken op het gebied van personeelsmanagement, trainingscoördinatie en
begeleiding. Op 30 november 2009 heeft de NAVO met de goedkeuring van de Periodic Mission Review van NTM-I besloten de missie te
verlengen en de herziene taken daarvan vastgelegd. De regering heeft vervolgens
de verschillende aspecten van de missie beoordeeld en in december 2009 besloten
de Nederlandse bijdrage aan NTM-I met één jaar te verlengen
tot 31 december 2010.
 Operationele doelstelling 6 – Vrede en stabiliteit
in Perzische Golf
 Voor de ondersteuning van diversen uitgezonden eenheden zijn op verschillende
locaties kleine eenheden aanwezig. Voorbeelden hiervan zijn functionarissen
die zijn opgenomen in het Combined Force Maritime Component
Command (CFMCC) in Bahrein en is er personeel werkzaam bij het Netherlands Liaison Team USCENTCOM (NLTC) in Tampa in
de Verenigde Staten.
 4.2. Beleidsartikel 21 Commando zeestrijdkrachten
 Algemene doelstelling
 Het Commando zeestrijdkrachten (CZSK) levert operationeel gerede maritieme
expeditionaire capaciteit voor nationale en internationale operaties.
 Doelbereiking
 Het CZSK heeft een bijdrage geleverd aan de hoofdtaken van de krijgsmacht
en daarmee aan het halen van het Nederlandse ambitieniveau. In september 2007
is het ambitieniveau voor de nieuwe kabinetsperiode verwoord in de beleidsbrief «Wereldwijd
dienstbaar». De beleidsbrief geeft een beschrijving van de taken die
eenheden van het CZSK moeten kunnen uitvoeren. Om het ambitieniveau te kunnen
waarmaken en de inzetbaarheid op peil te houden, dienen de operationele eenheden
van het CZSK voldoende opgeleid, geoefend en gemotiveerd personeel te hebben
alsmede voldoende materieel dat voldoet aan alle operationele vereisten en
de mogelijkheden hier realistisch mee op te leiden en te oefenen.
 Externe factoren
 De mate van geoefendheid van het personeel en de personele consequenties
van de achterblijvende vulling van de organisatie worden weergegeven in het
overzicht operationele doelstellingen per operationeel commando en de toelichtingen
daarop. De voortgang met betrekking tot de instroom en verwerving van gewenst
materieel voor de operationele commando’s is opgenomen bij de tabellen «Projecten
in realisatie» en de toelichtingen daarop bij de Defensie Materieel
Organisatie.
 Budgettaire gevolgen van beleid
 Onderstaande tabel bevat de geraamde en gerealiseerde budgettaire gevolgen
van beleid voor 2009. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 Realisatie
2005
 Realisatie 2006
 Realisatie 2007
 Realisatie
2008
 Realisatie 2009
 Begroting 2009
 Verschil
 
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 503 909
 
 
 621 299
 
 
 568 909
 
 
 610 707
 
 
 644 982
 
 
 599 530
 
 
 45 452
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Programma-uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Commando ZSK Nederland
 502 214
 554 279
 536 296
 507 713
 530 595
 522 858
 7 737
 
 
 Commando ZSK Caribisch Gebied
 54 125
 53 153
 48 698
 51 116
 55 104
 50 771
 4 333
 
 
 Kustwacht Nederland
 4 607
 4 597
 5 864
 8 315
 22 388
 24 296
 – 1 908
 
 
 Kustwacht voor de Nederlandse Antillen en Aruba
 12 925
 5 872
 7 166
 2 538
 3 416
 3 005
 411
 
 
 
 Totaal programma-uitgaven
 
 
 573 871
 
 
 617 901
 
 
 598 024
 
 
 569 682
 
 
 611 503
 
 
 600 930
 
 
 10 573
 
 
 
 
 Apparaatsuitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Staf Commando ZSK
 24 734
 36 026
 33 397
 19 991
 20 225
 17 083
 3 142
 
 
 Bijdragen aan baten-lastendiensten
 13 313
 9 929
 7 931
 6 023
 6 620
 7 382
 – 762
 
 
 
 Totaal apparaatsuitgaven
 
 
 38 047
 
 
 45 955
 
 
 41 328
 
 
 26 014
 
 
 26 845
 
 
 24 465
 
 
 2 380
 
 
 
 
 Totaal uitgaven
 
 
 611 918
 
 
 663 856
 
 
 639 352
 
 
 595 696
 
 
 638 348
 
 
 625 395
 
 
 12 953
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten
 
 
 41 373
 
 
 23 603
 
 
 14 587
 
 
 14 002
 
 
 13 613
 
 
 23 887
 
 
 – 10 274
 
 
 
 
 
 Toelichting bij de verschillen groter dan € 5,0
miljoen.
 Verplichtingen
 De realisatie van de verplichtingen is per saldo € 45,5 miljoen
hoger dan geraamd.
 Allereerst betreft het technische uitgavenmutaties zoals in de volgende
paragrafen toegelicht die ook doorwerken in het niveau van de verplichtingen,
zoals loon- en prijsbijstelling (+ € 23,5 miljoen). Ten tweede
betreft het een aantal uitvoeringsmutaties, waaronder de bijdrage aan de schadeclaims
naar aanleiding van het helikopterongeval in de Bommelerwaard (– € 8,8
miljoen), de overheveling van transportkosten naar het CDC (– € 3,2
miljoen) en de verdeling van gelden voor «sociaal veilige werk- en leefomgeving»
(aanbevelingen commissie Staal) (+ € 2,7 miljoen). Vervolgens
betreft het een aantal kleine mutaties.
 Tevens is het verplichtingenniveau neerwaarts bijgesteld doordat de dienstverleningsovereenkomsten
voor werkplekdiensten, onderhoud aan gebouwen en catering per jaar worden
vastgelegd in plaats van meerjarig. Tot slot is het verplichtingenniveau aangepast
als gevolg van een wijziging van de administratiesystematiek; dit is in de
leeswijzer toegelicht.
 Uitgaven
 De hogere programma-uitgaven hangen samen met de uitdeling van de loon-
en prijsbijstelling van € 23,5 miljoen en de verdeling van gelden
voor «sociaal veilige werk- en leefomgeving» (aanbevelingen commissie
Staal) van € 2,7 miljoen. De minderuitgaven betreffen allereerst
een overheveling van transportkosten naar het CDC van € 3,2 miljoen.
Daarnaast is overeenkomstig de besluitvorming in de Voorjaarsnota een deel
(€ 8,8 miljoen) van de onderrealisatie op de personele exploitatie
toegevoegd aan het budget van het CDC ter financiering van de uitgaven voor
schadeclaims die voortvloeien uit het helikopterongeval in Bommelerwaard.
Het resterende verschil betreft diverse mutaties die met name betrekking hebben
op een herschikking voor toelagen en personele exploitatie.
 Ontvangsten
 De ontvangsten van het CZSK zijn € 10,3 miljoen lager uitgekomen.
Dit is met name het gevolg van de overheveling van BTW-ontvangsten naar de
DMO (€ 7,0 miljoen). Daarnaast zijn ontvangsten overgeheveld (€ 1,0
miljoen) naar het CLSK, als gevolg van de samenvoeging van de helikopters
van Marinevliegkamp De Kooij met de helikoptergroep op Gilze-Rijen.
 Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
 Verdeling realisatie operationele doelstellingen
 In onderstaande tabel zijn de voor de operationele eenheden gerealiseerde
uitgaven verdeeld naar de operationele doelstellingen. 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen x € 1
miljoen
 Begroting 2009
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 Operationele doelstelling 1
 63,2
 60,3
 
 
 Operationele doelstelling 2
 270,7
 258,9
 
 
 Operationele doelstelling 3
 184,6
 180,1
 
 
 
 
 Beleidsmatige informatie (realisatie operationele doelstellingen)
 De operationele doelstellingen waaraan het CZSK moest voldoen zijn gekwantificeerd
en gekwalificeerd naar aantallen operationeel gerede eenheden. Uit onderstaande
matrix blijkt hoeveel eenheden voor de operationele doelstellingen beschikbaar
moesten zijn respectievelijk waren. De beleidsmatige informatie (realisatie
operationele doelstellingen) beperkt zich tot toelichtingen op die eenheden
waarvan de realisatie niet overeenkomt met de begroting of eenheden die zich
kenmerken door bijzonderheden, zoals inzet en belangrijke wijzigingen in de
samenstelling of organisatie van eenheden.
 Operationele doelstellingen
 Operationele doelstelling 1: Beschikken over operationeel
gerede maritieme expeditionaire eenheden voor geplande internationale en nationale
inzet.
 Operationeel gereedgestelde eenheden worden ingezet voor internationale
en nationale operaties om zo bij te dragen aan de uitvoering van de drie hoofdtaken
van Defensie.
 Operationele doelstelling 2a: Beschikken over operationeel
gerede maritieme expeditionaire eenheden.
 Om met maritieme eenheden direct te kunnen bijdragen aan de drie hoofdtaken
van Defensie, is een gedeelte van de maritieme eenheden operationeel gereed.
Deze eenheden zijn personeelsgereed, materieelgereed en geoefend voor hun
organieke taak. Organieke taken zijn een samenstel van taken waarvoor de eenheid
standaard is ingericht.
 Operationele doelstelling 2b: Beschikken over specifiek
operationeel gerede maritieme expeditionaire eenheden.
 Een eenheid is «specifiek operationeel gereed» indien zij
niet volledig operationeel wordt gesteld, kan worden gesteld of worden gehouden.
Zij kan in dat geval bijdragen aan de drie hoofdtaken voor dat deel van haar
organieke takenpakket waarvoor zij operationeel gereed is.
 Operationele doelstelling 3: Beschikken over voortzettingsvermogen
bij de maritieme eenheden.
 Om een aantal operationeel gerede maritieme eenheden gereed te hebben
en in aflossing te kunnen voorzien, is een groter aantal eenheden noodzakelijk.
Hierdoor is het mogelijk om gepland groot onderhoud te kunnen uitvoeren en
personeel opleidingen te laten volgen. Eenheden die uit onderhoud komen, doorlopen
een opwerkprogramma totdat het niveau «operationeel gereed» is
bereikt.
 
 In onderstaande tabel is de realisatie van de operationele doelstellingen
weergegeven en toegelicht.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
operationele doelstellingen (OD) 1, 2 en 3 Commando zeestrijdkrachten 2009
 
 
 
 
 Groep
 Organieke
eenheid 
 Totaal aantal eenheden
 Totaal aantal operationeel gerede
eenheden
 Voortzettingsvermogen
 
 
 
 
 
 
 Inzet OD1 
 Operationeel
gereed OD2
 OD3
 
 
 
 
 Doelstelling
 Realisatie
 Doelstelling
 Realisatie
 Doelstelling
 Realisatie
 Doelstelling
 Realisatie
 
 
 Volledig
 Specifiek
 
 
 Staf
 NLMARFOR
 1
 1
 –
 0,4
 1
 0,6
 –
 –
 –
 
 
 Schepen en onderzeeboten
 Fregatten
 6
 6
 1
 1,3
 2
 1,0
 1,4
 3
 2,3
 
 
 Bevoorradingsschepen
 2
 2
 1
 0,4
 –
 –
 0,6
 1
 1,0
 
 
 
 Landing Platform Docks1
 2
 2
 –
 –
 2
 1,6
 –
 –
 0,4
 
 
 
 Onderzeeboten
 4
 4
 –
 0,7
 2
 1,3
 –
 2
 2,0
 
 
 
 Ondersteuningsvaartuig
 1
 1
 –
 –
 1
 0,1
 0,4
 –
 0,5
 
 
 
 Mijnenbestrijdingsvaartuigen
 10
 10
 1
 1,0
 4
 –
 3,0
 5
 6,0
 
 
 
 Hydrografische opnemingsvaartuigen
 2
 2
 –
 –
 2
 1,3
 –
 –
 0,7
 
 
 
 Ondersteuningsvaartuig
CARIB2
 1
 1
 –
 –
 1
 0,7
 0,1
 –
 0,2
 
 
 Korps Mariniers
 Mariniersbataljons
 2
 2
 0,33
 0,2
 0,7
 0,6
 0,2
 1
 1,0
 
 
 
 Ondersteunende mariniersbataljons
 2
 2
 –
 –
 2
 0,7
 1,3
 –
 –
 
 
 
 Unit Interventie Mariniers
 1
 1
 –
 –
 1
 1,0
 –
 –
 –
 
 
 
 Marinierscompagnieën CARIB4
 2
 1,6
 –
 –
 2
 0,5
 1,1
 –
 –
 
 
 
 Bootpeloton
Caribisch gebied
 1
 1
 –
 –
 1
 0,8
 0,2
 –
 –
 
 
 Overige eenheden
 Duik-
en Demonteergroep (DDG)
 1
 1
 –
 –
 1
 1,0
 –
 –
 –
 
 
 
 Mobiele hospitaalfaciliteit
 1
 1
 –
 –
 1
 1,0
 –
 –
 –
 
 
 
 
 
 1 In de tweede helft van 2009, na deelname aan NATO Response
Force 12, is Hr.Ms. Rotterdam volgens planning in groot onderhoud gegaan.
 
 2 Hr.Ms. Pelikaan is volgens planning twee maanden in
onderhoud geweest.
 
 3 In de begroting stond dit opgenomen als 1/3, door te
kiezen voor gelijkvormigheid binnen de tabel is dit door afronding op één
decimaal 0,3 geworden.
 
 4 Het totaal aantal marinierscompagnieën in het Caribisch
gebied is volgens planning vanaf augustus verminderd tot 1.
 Toelichting
 Algemeen
 Gedurende het jaar is door eenheden van het CZSK deelgenomen aan diverse
reeds lopende en nieuwe crisisbeheersingsoperaties. Het CZSK heeft grotendeels
kunnen voldoen aan de opdrachten uit de doelstellingenmatrix. Er heeft op
het gebied van mijnenbestrijdingsvaartuigen, ondersteuningsvaartuigen en hydrografische
vaartuigen een kleine onderrealisatie plaatsgevonden op de doelstellingenmatrix.
Daarnaast worden de gevolgen van personele tekorten ondervangen door voor
alle eenheden gebruik te maken van vullingsplannen. Hiermee wordt de personele
bezetting afgestemd op de geplande uit te voeren taken.
 Internationale inzet
 NLMARFOR
 Nederland was in de eerste helft van 2009 Amphibious
Core Nation voor NATO Response Force
12 (NRF 12). De staf van de Netherlands Maritime Force (NLMARFOR) was in die periode gereed voor inzet als Commander Amphibious Taskforce en Commander Landing
Force. In deze tijd werd het door het CZSK ontwikkelde Ideation concept met de amfibische taakgroep met succes in de praktijk
gebracht in Albanië, Roemenië en Turkije. Dit concept gaat uit van
het idee dat Nederlands militair optreden, ook tijdens de gereedstellingsfase,
een directe resultante is van een gecoördineerde interdepartementale
planning waarmee Nederland in de wereld specifieke effecten wenst te bereiken.
Vanaf 13 augustus tot 11 december 2009 voerde de NLMARFOR staf het commando over de EU-antipiraterijoperatie Atalanta bij
Somalië.
 Fregatten
 Gedurende het jaar zijn in totaal drie fregatten ingezet voor twee verschillende
operaties. Van eind maart tot 1 juli droeg het fregat Hr.Ms. De Zeven Provinciën
bij aan de NAVO-operatie Allied Protector. Van
medio augustus tot medio december fungeerde Hr.Ms. Evertsen met een geëmbarkeerde
Lynx-helikopter als stafschip in de EU-antipiraterijoperatie Atalanta.
 Van februari tot en met juli werd Hr.Ms. Van Amstel met een geëmbarkeerde
Lynx-helikopter ingezet als stationsschip in het Caribisch gebied. In oktober
voerde Hr.Ms. Van Speijk met een geëmbarkeerde Lynx-helikopter voor een
periode van twee weken een counterdrugspatrouille uit in het Caribisch gebied.
 Bevoorradingsschepen
 In de eerste helft van 2009 was Hr.Ms. Amsterdam beschikbaar als bevoorradingsschip
voor de amfibische component van NRF12. In de tweede helft van het jaar heeft
Hr.Ms. Amsterdam met geëmbarkeerde Lynx-helikopter invulling gegeven
aan de taak van stationsschip in het Caribisch gebied.
 Amfibische schepen
 In de eerste helft van 2009 waren beide Landing Platform
Docks onderdeel van de amfibische component van NRF12. Tijdens een
oefenreis door de Middellandse Zee werd Hr.Ms. Johan de Witt gebruikt als
commandoplatform voor Strike Force NATO. Van medio
2009 tot medio 2010 is Hr.Ms. Johan de Witt beschikbaar als Afloat Command Platform voor de Joint Force Commander van de NRF. In deze periode heeft het schip twee maanden deelgenomen
aan het Amerikaanse onderwijsinitiatief Africa Partnership
Station aan de Westkust van Afrika. Dit initiatief is gericht op
het vergroten van maritieme veiligheid en stabiliteit. Hierbij fungeerde Hr.Ms.
Johan de Witt als lesplatform en werden onder andere hulpgoederen vervoerd
en hydrografische werkzaamheden verricht. Hr.Ms. Rotterdam ging in de tweede
helft van 2009 volgens planning in benoemd onderhoud.
 Onderzeeboten
 In 2009 zijn eerst Hr.Ms. Dolfijn en vervolgens Hr.Ms. Walrus ingezet
voor gerubriceerde opdrachten ten behoeve van de Commandant der Strijdkrachten.
 Mijnenbestrijdingsvaartuigen
 In 2009 werd achtereenvolgens door Hr.Ms. Makkum en Hr.Ms. Urk deelgenomen
aan de Standing NATO Mine Couter Measure Group 1.
 Marinierseenheden
 Tot 15 maart 2009 zijn circa 60 mariniers van het eerste mariniersbataljon
ingezet in de EU-operatie EUFOR Tsjaad en de Centraal Afrikaanse Republiek
(EUFOR/Tchad/RCA) als verkenningseenheid van een Iers bataljon. Verder waren
enkele functionarissen geplaatst bij het operationeel hoofdkwartier in Parijs
en het veldhoofdkwartier in Abéché. De operatie was begonnen
in juni 2008.
 In de eerste helft van 2009 was een landingforce
beschikbaar voor NRF12.
 Vanaf medio 2009 maakte een compagnie van het tweede mariniersbataljon
deel uit van de Task Force Uruzgan. Verder werd
geparticipeerd in ISAF met Special Forces in Task Force 55, een Marine Joint Effect
Oberserver Group en een Assault Engineering
team.
 Aan boord van de Luchtverdedigings- en Commandofregatten was tijdens de
deelname aan de NAVO-operatie Allied Protector
en de EU-operatie Atalanta voor de kust van Somalië
een team van de Unit Interventie Mariniers geëmbarkeerd om aan boord
van de te escorteren schepen te fungeren als beveiligingsteam en om verdachte
vaartuigen te onderzoeken.
 Nationale inzet
 Door de Alkmaarklasse mijnenbestrijdingsvaartuigen (AMBV’s) zijn
in het kader van operatie Benificial Cooperation 79
explosieven op het Nederlands deel van het continentaal plat geruimd.
 Voor de Kustwacht Nederland zijn door AMBV’s en Hr.Ms. Mercuur 66
van de 140 vaardagen gerealiseerd. Deze onderrealisatie wordt onder andere
veroorzaakt door materiële defecten en de beperkte beschikbaarheid van
opstapteams van controlerende instanties.
 Door de Duik- en Demonteergroep (DDG) is diverse malen gedurende het gehele
jaar steun verleend op duikgebied, zoals duiktechnische assistentie bij het
opsporen van het wrak van een neergestort vliegtuigje bij Bonaire vanaf Hr.Ms.
Pelikaan. Verder is door marineduikers en de kustwacht voor de Nederlandse
Antillen en Aruba geassisteerd bij een grootschalige zoekactie naar de viceconsul
van de Verenigde Staten op Curaçao.
 Naast de hierboven genoemde nationale inzet van AMBV’s, Hr.Ms. Mercuur
en de DDG, heeft het CZSK gedurende het gehele jaar voldaan aan de gereedstellingsopdrachten
die voortvloeien uit het convenant Intensivering Civiel-Militaire Samenwerking.
Hiervoor had het CZSK ongeveer 900 militairen op afroep beschikbaar.
 Hydrografische opnemingsvaartuigen
 Door de onvoldoende materiële status van de opnemingsvaartuigen zijn
van de 250 geplande opnamedagen 187 gerealiseerd.
 In- en uitdiensttreding eenheden
 Multi-purpose (M)-fregatten
 Na het instemmen met de Marinestudie tijdens de begrotingsbehandeling
van 2006, is in 2007 begonnen met het uitvoeren van deze studie die bestaat
uit een aantal materieelprojecten en diverse reorganisatietrajecten. Het M-fregat
Hr.Ms. Van Nes is op 16 januari 2009 overgedragen aan Portugal. De overdracht
van Hr.Ms. Van Galen werd, in tegenstelling tot eerdere plannen, uitgesteld
naar 15 januari 2010.
 Marinierseenheden
 Op 16 juni is de 31e infanteriecompagnie van het Korps Mariniers op Curaçao
opgeheven. In september 2009 werd de marinierscompagnie vervangen door een
infanteriecompagnie van de 43e Gemechaniseerde brigade, die om de vier maanden
roteert. In de interim-periode werden de taken vanuit Nederland bewaakt door
eenheden van het Korps Mariniers en het Commando Koninklijke marechaussee.
 Duik- en Demonteergroep (DDG)
 De DDG is in 2009 gereorganiseerd en gelijktijdig is de maritieme Explosieven
Opruimingsdienst (EOD) ontvlochten en ondergebracht bij de Explosieven Opruimingsdienst
Defensie. Binnen de DDG zijn nu de specialistische duikteams ondergebracht,
de capaciteit van de Intensivering Civiel-Militaire Samenwerking, de duikvaartuigen
en de Defensie Duikschool. De maritieme EOD-unit is fysiek ondergebracht bij
de DDG.
 Operationele gereedheid
 Binnen het begrip Operationele gereedheid OD2 is een onderscheid te maken
tussen volledige gereedheid en specifieke gereedheid. Hieronder wordt per
eenheid toegelicht wat de reden is geweest voor realisatie van deze specifieke
gereedheid.
 Fregatten
 Door vacatures in het personeelsbestand werkt CZSK met vullingsplannen,
gebaseerd op missieprofielen. Op basis van deze profielen wordt de bemanning
aangepast aan de verwachte inzet. Hierdoor zijn sommige fregatten specifiek
operationeel gereed gesteld voor inzet in anti-piraterij operaties of in het
Caribisch gebied.
 Bevoorradingsschepen
 Door vacatures was Hr.Ms. Amsterdam in de eerste helft van 2009 niet in
staat alle bevoorradingsposities tegelijk te bemensen.
 Ondersteuningsvaartuigen
 Door een defecte stuurinstallatie is Hr.Ms. Mercuur van februari tot en
met april niet beschikbaar geweest. Verder onderging het schip in de laatste
drie maanden van 2009 regulier benoemd onderhoud.
 Mijnenbestrijdingsvaartuigen
 Door uitloop van het Project Aanpassing Mijnenbestrijdingscapaciteit (PAM)
en levensverlengend onderhoud was er gemiddeld één eenheid minder
operationeel gereed. Daarnaast kende de gereedheid van de eenheden beperkingen
ten aanzien van het voortzettingsvermogen door vacatures bij specialistisch
personeel. Ook resteert na het afronden van het PAM-traject in zekere mate
een klassebrede beperking in de akoestische onderwatersignatuur. Omdat dit
slechts onder uitzonderlijke omstandigheden problemen zou kunnen opleveren
is in oktober besloten dit niet langer als een beperking aan te merken. Omdat
deze beperking echter tot oktober op alle mijnenbestrijdingsvaartuigen van
toepassing was, ongeacht de verdere status, heeft de signatuurproblematiek
een relatief groot effect gehad op het aantal eenheden dat operationeel gereed
met beperkingen was.
 Hydrografische opnemingsvaartuigen
 Door regulier benoemd onderhoud, problemen met de voortstuwing en een
defecte stuurinstallatie van een hydrografisch opnemingsvaartuig, waarvan
de reparatie drie maanden in beslag nam, is de doelstelling niet volledig
gerealiseerd.
 Marinierseenheden
 De gereedheid van de eenheden in Nederland stond onder druk door kaderzware
individuele uitzendingen, vacatures en een beperkte hoeveelheid oefenmunitie
en voertuigen. Het Amfibisch Logistiek Bataljon was door ondervulling in staat
om één van de twee infanteriebataljons logistiek te ondersteunen.
Verder werd de tweede bootgroep van het Amfibisch Gevechtsteun Bataljon, toen
Hr.Ms. Rotterdam in onderhoud ging, ingezet als instructiecapaciteit in het
Mariniers Opleidings Centrum. De marinierseenheden in het Caribisch gebied,
inclusief het bootpeloton, zijn door personele tekorten tijdelijk specifiek
operationeel gereed geweest.
 4.3. Beleidsartikel 22 Commando landstrijdkrachten
 Algemene doelstelling
 Het Commando landstrijdkrachten (CLAS) levert operationeel gerede grondgebonden
expeditionaire capaciteit voor nationale en internationale operaties.
 Doelbereiking
 Het CLAS heeft een bijdrage geleverd aan de drie hoofdtaken van de krijgsmacht
en daarmee aan het halen van het Nederlandse ambitieniveau zoals verwoord
in de beleidsbrief «Wereldwijd dienstbaar». Om het ambitieniveau
te kunnen waarmaken en de gereedheid op peil te houden dienen de operationele
eenheden van het CLAS voldoende opgeleid, geoefend en gemotiveerd personeel
te hebben. Daarnaast moet er voldoende materieel beschikbaar zijn dat voldoet
aan alle operationele vereisten en moeten er voldoende mogelijkheden zijn
om realistisch op te leiden en te oefenen.
 Externe factoren
 De mate van geoefendheid van het personeel en de consequenties van de
achterblijvende personele vulling van de organisatie worden weergegeven in
het overzicht operationele doelstellingen en de toelichtingen daarop. De voortgang
met betrekking tot de instroom en verwerving van gewenst materieel voor de
operationele commando’s is opgenomen bij de tabellen «projecten
in realisatie» en de toelichtingen daarop bij de Defensie Materieel
Organisatie.
 Budgettaire gevolgen van beleid
 Onderstaande tabel bevat de geraamde en gerealiseerde budgettaire gevolgen
van beleid voor 2009. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 Realisatie
2005
 Realisatie 2006
 Realisatie 2007
 Realisatie
2008
 Realisatie 2009
 Begroting 2009
 Verschil
 
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 1 306 777
 
 
 1 320 515
 
 
 1 159 964
 
 
 1 336 805
 
 
 1 392 558
 
 
 1 435 945
 
 
 – 43 387
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Programma-uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Operationeel Commando
 1 193 089
 1 058 076
 987 631
 1 010 183
 1 048 387
 1 071 491
 – 23 104
 
 
 
 Totaal programma-uitgaven
 
 
 1 193 089
 
 
 1 058 076
 
 
 987 631
 
 
 1 010 183
 
 
 1 048 387
 
 
 1 071 491
 
 
 – 23 104
 
 
 
 
 Apparaatsuitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Staf Operationeel Commando
 288 707
 315 862
 315 262
 292 155
 299 400
 255 032
 44 368
 
 
 Bijdragen aan baten-lastendiensten
 36 750
 35 800
 30 881
 28 547
 23 570
 24 838
 – 1 268
 
 
 
 Totaal apparaatsuitgaven
 
 
 325 457
 
 
 351 662
 
 
 346 143
 
 
 320 702
 
 
 322 970
 
 
 279 870
 
 
 43 100
 
 
 
 
 Totaal uitgaven
 
 
 1 518 546
 
 
 1 409 738
 
 
 1 333 774
 
 
 1 330 885
 
 
 1 371 357
 
 
 1 351 361
 
 
 19 996
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten
 
 
 52 837
 
 
 38 842
 
 
 32 651
 
 
 19 144
 
 
 17 382
 
 
 18 215
 
 
 – 833
 
 
 
 
 
 Toelichting bij de verschillen groter dan € 5,0
miljoen.
 Verplichtingen
 De realisatie van de verplichtingen is per saldo € 43,4 miljoen
lager dan geraamd.
 Allereerst betreft het technische uitgavenmutaties zoals in de volgende
paragrafen toegelicht die ook doorwerken in het niveau van de verplichtingen,
zoals loon- en prijsbijstelling (+ € 45,1 miljoen). Ten tweede
betreft het een aantal uitvoeringsmutaties, waaronder schadeclaims Bommelerwaard
(– € 9,5 miljoen), transportkosten naar het CDC (– € 2,8
miljoen) en de verdeling van gelden voor «sociaal veilige werk- en leefomgeving»
(aanbevelingen commissie Staal) (+ € 3,2 miljoen). Vervolgens
betreft het een aantal kleine mutaties.
 Tevens is het verplichtingenniveau neerwaarts bijgesteld doordat de dienstverleningsovereenkomsten
voor werkplekdiensten, onderhoud aan gebouwen en catering per jaar worden
vastgelegd in plaats van meerjarig.
 Tot slot is het verplichtingenniveau aangepast als gevolg van een wijziging
van de administratiesystematiek; dit is in de leeswijzer toegelicht.
 Uitgaven
 Programma-uitgaven
 De minderuitgaven betreffen een overheveling van transportkosten naar
het CDC van € 2,8 miljoen. Daarnaast is overeenkomstig de besluitvorming
in de Voorjaarsnota een deel (€ 9,5 miljoen) van de onderrealisatie
op de personele exploitatie toegevoegd aan het budget van CDC ter financiering van de uitgaven voor schadeclaims die voortvloeien uit het
helikopterongeval in Bommelerwaard. Daarnaast is als gevolg van vacatures
bij de operationele eenheden de omvang van de eenheden in het oefenprogramma
minder, waardoor op de personele exploitatie € 12,0 miljoen minder
is uitgegeven. Ook is € 6,9 miljoen minder uitgegeven aan opleidingen,
persoonsgebonden uitgaven, infrastructurele voorzieningen en overig materieel.
Daarnaast heeft voor een deel van het CLAS personeel de begrotingsbelasting
voor € 38 miljoen bij de apparaatsuitgaven plaatsgevonden.
 De meeruitgaven hangen samen met de uitgedeelde loon- en prijsbijstelling
van € 45,1 miljoen. Het resterende verschil betreft diverse kleine
mutaties.
 Apparaatsuitgaven
 De hogere realisatie op dit artikelonderdeel is met name een gevolg van
salarissen, die zijn geraamd op het Operationeel Commando, maar waarvan de
verantwoording heeft plaatsgevonden op dit artikelonderdeel. Het resterende
verschil betreft diverse kleine mutaties, waaronder de verwerking van € 3,5
miljoen loonbijstelling.
 Verdeling realisatie operationele doelstellingen
 In onderstaande tabel zijn de voor de operationele eenheden gerealiseerde
uitgaven verdeeld naar de operationele doelstellingen. 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen x € 1
miljoen
 Begroting 2009
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 Operationele doelstelling 1
 157,1
 130,8
 
 
 Operationele doelstelling 2
 337,1
 317,2
 
 
 Operationele doelstelling 3
 345,0
 342,3
 
 
 
 
 Beleidsmatige informatie (realisatie operationele doelstellingen)
 De operationele doelstellingen waaraan het CLAS moest voldoen zijn gekwantificeerd
en gekwalificeerd naar aantallen operationeel gerede eenheden. Uit onderstaande
matrix blijkt hoeveel eenheden voor de operationele doelstellingen beschikbaar
moesten zijn respectievelijk waren. De beleidsmatige informatie (realisatie
operationele doelstellingen) beperkt zich tot toelichtingen op die eenheden
waarvan de realisatie niet overeenkomt met de begroting of eenheden die zich
kenmerken door bijzonderheden, zoals inzet en belangrijke wijzigingen in de
samenstelling of organisatie van eenheden.
 Operationele doelstellingen
 Operationele doelstelling 1: Beschikken over grondgebonden
expeditionaire eenheden voor geplande internationale en nationale inzet.
 Operationeel gereedgestelde eenheden worden ingezet voor internationale
en nationale operaties om zo bij te dragen aan de uitvoering van de drie hoofdtaken
van Defensie.
 Operationele doelstelling 2a: Beschikken over (volledig)
operationeel gerede grondgebonden expeditionaire eenheden.
 Om met grondgebonden eenheden direct te kunnen bijdragen aan de drie hoofdtaken
van Defensie is een gedeelte van de eenheden operationeel gereed. Deze eenheden
zijn personeelsgereed, materieelgereed en geoefend voor hun organieke taak.
Organieke taken zijn een samenstel van taken waarvoor de eenheid standaard
is ingericht.
 Operationele doelstelling 2b: Beschikken over specifiek
operationeel gerede grondgebonden expeditionaire eenheden.
 Een eenheid is «specifiek operationeel gereed» indien zij
niet volledig operationeel wordt gesteld, kan worden gesteld of worden gehouden.
Zij kan in dat geval bijdragen aan de drie hoofdtaken voor dat deel van haar
organieke takenpakket waarvoor zij operationeel gereed is.
 Operationele doelstelling 3: Beschikken over voortzettingsvermogen
bij de grondgebonden eenheden.
 Om een aantal typen grondgebonden eenheden gereed te hebben gedurende
een langere periode is een groter aantal van dat type eenheden noodzakelijk.
Hierdoor is het mogelijk om eenheden te laten recupereren, reorganisaties
door te voeren, nieuw materieel in te voeren en het personeel opleidingen
te laten volgen. Grondgebonden eenheden doorlopen daarna een opwerkprogramma
tot het niveau «operationeel gereed» is bereikt.
 
 In onderstaande tabel is de realisatie van de operationele doelstellingen
weergegeven en toegelicht.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
operationele doelstellingen (OD) 1, 2 en 3 Commando landstrijdkrachten 2009
 
 
 
 
 Groep
 Organieke eenheid 
 Totaal
aantal eenheden
 Totaal aantal operationeel
gerede eenheden
 Voortzettingsvermogen
 
 
 Inzet OD1 
 Operationeel gereed OD2
 OD3
 
 
 
 
 Doel-stel-ling
 Reali-satie
 Doelstelling
 Realisatie
 Doel-stel-ling
 Realisatie
 Doelstelling
 Reali-satie
 
 
 Volledig
 Specifiek
 
 
 HRF (L)HQ
 NL deel staf
HRF HQ
 1
 1
 0.5
 0.2
 0.5
 0,8
 0.0
 0.0
 0.0
 
 
 
 CIS battalion
 1
 1
 0.5
 0.2
 0.5
 0,8
 0.0
 0.0
 0.0
 
 
 
 Staff support battalion
 1
 1
 0.5
 0.2
 0.5
 0,8
 0.0
 0.0
 0.0
 
 
 Korps Commandotroepen
 Commandotroepen-compagnie
 4
 4
 0.0
 0.7
 3.0
 2.9
 0.0
 1.0
 0.4
 
 
 Air Manoeuvre Brigade
 Brigadestaf + Stafstafcompagnie
 1
 1
 0.5
 0.4
 0.5
 0.0
 0.0
 0.0
 0.6
 
 
 
 Infanteriebataljon Luchtmobiel
 3
 3
 1.0
 0.4
 1.0
 0.4
 0.2
 1.0
 2.0
 
 
 
 Gevechtssteun eenheden
 3
 3
 1.0
 0.2
 1.0
 0.0
 1.1
 1.0
 1.7
 
 
 
 Logistieke eenheden
 3
 3
 1.0
 0.3
 1.0
 0.8
 1.0
 1.0
 0.9
 
 
 Gemechaniseerde Brigades (13 en 43 Mechbrig)
 Brigadestaf + Stafstafcompagnie
 2
 2
 0.5
 0.5
 1.0
 0.2
 0.3
 0.5
 1.0
 
 
 Pantserinfanterie/tankbataljon
 6
 6
 1.0
 0.7
 2.0
 1.1
 0.0
 3.0
 4.2
 
 
 
 Brigade verkenningseskadron
 2
 2
 0.5
 0.3
 0.5
 0.0
 0.0
 1.0
 1.7
 
 
 
 Afdeling Veldartillerie
 2
 2
 0.2
 0.4
 0.8
 0.3
 0.0
 1.0
 1.3
 
 
 
 Pantsergeniebataljon
 2
 2
 0.2
 0.2
 0.8
 0.2
 0.2
 1.0
 1.4
 
 
 
 Logistieke eenheden
 4
 4
 0.3
 0.3
 1.2
 0.8
 0.7
 2.5
 2.2
 
 
 101 Gevechtssteun Brigade
 Kernstaf Geniebrigade
 1
 1
 0.0
 0.0
 0.0
 0.0
 0.0
 1.0
 1.0
 
 
 Geniebataljon
 1
 1
 0.0
 0.0
 0.4
 0.1
 0.3
 0.6
 0.6
 
 
 
 ISTAR bataljon/ISTAR
module
 6
 6
 1.0
 1.0
 1.5
 0.2
 0.9
 3.5
 3.9
 
 
 
 Commando luchtdoelartillerie
 1
 1
 0.0
 0.1
 0.2
 0.1
 0.0
 0.8
 0.8
 
 
 
 CIS-bataljon
 3
 3
 1.0
 1.3
 1.0
 0.0
 0.1
 1.0
 1.6
 
 
 
 CIMIC-bataljon/CIMIC support elements
 6
 6
 1.0
 2.0
 2.0
 1.0
 0.0
 3.0
 3.0
 
 
 1 Logistieke Brigade
 Kernstaf Logistieke brigade
 1
 1
 0.0
 0.0
 0.0
 0.0
 0.0
 1.0
 1.0
 
 
 
 Bevoorradings- en Transportbataljon
 2
 2
 0.5
 0.2
 1.0
 0.9
 0.2
 0.5
 0.7
 
 
 
 Geneeskundig bataljon/Geneeskundige
compagnie
 7
 7
 1.0
 0.9
 3.0
 1.7
 0.7
 3.0
 3.7
 
 
 
 Herstelcompagnie
 3
 3
 0.5
 0.2
 2.5
 0.2
 2.5
 0.0
 0.1
 
 
 Regionaal Militair Commando
 Nationale Reserve Bataljon
 5
 5
 0.0
 0.0
 5.0
 5.0
 0.0
 0.0
 0.0
 
 
 Explosieven Opruimingsdienst
 Ploegen 
 28 (40)1
 40
 4.0
 4.8 
 18 (22)1
 6.2
 15.5
 6 (14)1
 13.5
 
 
 
 
 
 1 In de begroting 2009 is slechts het aantal ploegen vermeld
van het Explosieven Opruimingscommando Koninklijke Landmacht. Vanaf juni 2009
zijn alle EOD-elementen van Defensie samengevoegd tot de Explosieven Opruimingsdienst
Defensie. Vooruitlopend op deze reorganisatie heeft C-EODD gedurende het gehele
jaar 2009 gerapporteerd over alle ploegen van de EODD. Om toch een aansluiting
tussen de begroting en het jaarverslag te realiseren zijn daarom in de tabel
tussen haakjes in de kolommen begroot het aantal ploegen vermeld voor de gehele
EODD. De cijfers in de kolommen realisatie zijn gebaseerd op de maandrapportages
en beslaan dus de gehele EODD.
 Toelichting
 Algemeen
 Het behalen van de doelstellingen heeft in 2009 nog enige tijd onder druk
gestaan door een achterblijvende instroom van personeel. Ondanks de verbeterde
arbeidsmarktsituatie was er gedurende het gehele jaar sprake van vacatures
bij specifieke categorieën personeel waardoor de operationele gereedstelling
van eenheden niet in alle gevallen conform doelstelling is gehaald. Door het
beschikbare personeel te herschikken over die eenheden die gepland waren voor
inzet, is gewaarborgd dat missies konden worden uitgevoerd. Deze herschikking
is ten koste gegaan van de reguliere operationele gereedstelling.
 Ook de hoge belasting van het materieel door de inzet in Afghanistan was
van invloed op de gereedstelling. Defect en niet meer inzetbaar te maken materieel
in het inzetgebied is in een aantal gevallen vervangen door het onttrekken
van materieel aan opwerkende eenheden in Nederland. Deze prioritering in combinatie
met problemen op materieellogistiek gebied (lange levertijden essentiële
reservedelen en vacatures bij technisch personeel) heeft geleid tot beperkingen
in de reguliere operationele gereedstelling. De toevoeging van budgetten aan
de defensiebegroting voor de reparatie van de operationele gereedstelling
heeft weliswaar een positief effect gehad, maar kon bovenstaande beperkingen
niet geheel wegnemen.
 Door defensiebreed en bij CLAS-eenheden prioriteiten te stellen kon daarmee
grotendeels aan de opgedragen doelstelling worden voldaan. Hierbij is er bewust
voor gekozen om eenheden die zich opwerkten voor ISAF III op te leiden tot
slechts dat niveau «operationeel gereed» dat vereist was voor
de missie. Door bovendien de prioriteit te leggen qua personeel, materieel
en opleiding en training bij die eenheden die zich gereed stelden voor inzet,
is er daarnaast voor gekozen om die eenheden die niet voor inzet waren gepland,
tot een «specifieke operationele gereedheid» op te werken.
 
 Overigens is het wel mogelijk gebleken om (delen van) eenheden die als
specifiek operationeel gereed of als voortzettingsvermogen zijn opgenomen
in de begroting en realisatie, «alternatief» daadwerkelijk in
te zetten in ISAF III (voorbeelden zijn wachtpelotons en detachementen voor psychological operations). Ook hebben dergelijke eenheden
een bijdrage geleverd aan nationale inzet en de inzetvoorbereiding ervan.
 
 Bovenstaande oorzaken verklaren voor een groot deel de verschillen tussen
begroting en realisatie zoals weergegeven in de tabel. In de hierna volgende
paragrafen zullen per type eenheid de eventuele verschillen tussen begroting
en realisatie nader worden toegelicht voor achtereenvolgens de internationale
inzet en de operationele gereedstelling. Ook zal nader worden ingegaan op
de nationale inzet en inzetvoorbereiding.
 
 Per 1 januari 2009 zijn 101 Gevechtssteunbrigade en 1 Logistieke Brigade
samengevoegd tot het Operationeel Ondersteuningscommando Land (OOCL). Omdat
ten tijde van het opstellen van de begroting voor 2009 de exacte oprichtingsdatum
en benaming van de nieuwe eenheid nog onbekend waren wordt daar nog verwezen
naar de oude eenheden. Om de aansluiting tussen begroting en jaarverslag 2009
zo eenduidig mogelijk gestalte te geven wordt nog verwezen naar de oude eenheden.
 Internationale inzet
 Bij de missies (met name bij ISAF III) worden samengestelde eenheden ingezet.
Om vanuit de begroting toch een verband te kunnen leggen met ingezette eenheden,
worden in de onderstaande paragrafen de organieke eenheden specifiek genoemd
die zijn samengesteld ten behoeve van de missies. Naast deze eenheden heeft
een groot aantal individuele militairen van het CLAS bijgedragen aan vrijwel
alle in beleidsartikel 20 genoemde missies.
 High Readiness Force Headquarters (HRFHQ)
 In tegenstelling tot wat in de begroting is gemeld is niet het gehele
HRFHQ gedurende zes maanden ingezet in ISAF. Wel heeft het HRFHQ gedurende
het gehele jaar personeel ingezet in Afghanistan, voornamelijk in het Regional Command South Supportcompany en als mainbody in het hoofdkwartier van ISAF, naast individuele
bijdragen aan diverse kleinere missies. In de tweede helft van het jaar is
een substantieel deel van het HRFHQ ingezet.
 Korps Commandotroepen
 In tegenstelling tot wat was voorzien in de begroting zijn in 2009 wel
eenheden van het Korps Commando troepen ingezet ter ondersteuning van de Task Force Uruzgan (TFU), te weten als speciale eenheden
in Task Force 55. Hiervoor heeft 105 Commandotroepencompagnie
personeel geleverd van mei tot en met augustus 2009 en 104 Commandotroepencompagnie
van augustus tot en met december 2009.
 Air Manoeuvre Brigade (AMB)
 Personeel van de Brigadestaf Luchtmobiel is ingezet als staf van de TFU
in de maand januari 2009 en opnieuw vanaf augustus 2009.
 
 12 Infanteriebataljon Luchtmobiel heeft als kerneenheid opgetreden van battlegroup (BG)-8 (december 2008 tot en met maart 2009)
van de TFU. Daarnaast is één compagnie van 12 Infanteriebataljon
Luchtmobiel als element ingezet van TFU BG-9 (april tot en met juli 2009).
 
 Delen van 13 Infanteriebataljon Luchtmobiel zijn ingezet als elementen
van zowel TFU BG-10 (augustus tot en met november 2009) als BG-11 (december
2009 tot en met maart 2010).
 
 Voor wat betreft de inzet van de gevechtssteuneenheden in 2009 zijn de
volgende opmerkingen te maken:
 – Gedurende het gehele jaar 2009 zijn delen van 11 Luchtverdedigingscompagnie
(Luverdcie) ingezet tijdens de missie ISAF III, vooral bij de Air Task Force (ATF) in de functie van «doorgunner».
 – Een peloton van 11 Mortiercompagnie is (omgeschoold van 120 mm
naar 80 mm-mortieren) ingezet tijdens TFU BG-8.
 – 11 Geniecompagnie is grotendeels ingezet tijdens TFU BG-8. Daarnaast
is telkens één groep geleverd ten behoeve van TFU BG-10 en 11.
 
 Delen van de logistieke eenheden zijn vooral ingezet tijdens TFU BG-8
en 11. Bij het inzetten van 12 Infanteriebataljon tijdens TFU BG-8 is het
gerelateerde deel van 11 Bevoorradingscompagnie en 11 Herstelcompagnie ingezet
ter ondersteuning. Daarnaast is één peloton van beide eenheden
ingezet tijdens TFU BG-11. Bovendien zijn achtereenvolgens delen van 11 Geneeskundige
compagnie ingezet tijdens TFU BG-8 tot en met 11.
 Gemechaniseerde Brigades (13, 43 Mechbrig)
 De brigadestaf van 13 Mechbrig is in de eerste helft van 2009 ingezet
als staf van de TFU (februari tot en met juli 2009). Daarnaast hebben de staven
van 13 en 43 Mechbrig van 1 november 2008 tot 1 november 2009 een belangrijke
personele bijdrage geleverd aan de staf van de Regional
Command/South in verband met de Nederlandse leiding over dit commando.
Deze bijdrage heeft gedurende het gehele jaar een groot beslag gelegd op stafcapaciteit
binnen het CLAS.
 
 11 Tankbataljon en 17 Pantserinfanteriebataljon (beide van 13 Mechbrig)
hebben achtereenvolgens opgetreden als kerneenheid van de battlegroups van TFU-9 en 10. Daarnaast heeft 42 Pantserinfanteriebataljon
achtereenvolgens een compagnie geleverd voor TFU BG-8 en 9.
 17 Pantserinfanteriebataljon heeft telkens één compagnie
geleverd voor BG-9 tot en met 11. Tijdens TFU BG-9 heeft een eskadron van
11 Tankbataljon bovendien opgetreden als Police Mentoring
Team.Personeel van 42 Tankbataljon is van januari tot en met augustus
2009 onder meer ingezet als Force Protection bij
RC/South en voor Operationele Grondverdedigingstaken bij de ATF.
 
 42 Brigadeverkenningseskadron is in TFU BG-8 met één verkenningspeloton
vertegenwoordigd. Daarnaast is een detachement van 42 Brigadeverkenningseskadron
voornamelijk afkomstig uit het stafpeloton ingezet als Observation Mentoring and Liaison Team(OMLT) vanaf november 2009.
Eenzelfde detachement van 43 Brigadeverkenningseskadron is ingezet als OMLT
van juli tot en met oktober 2009.
 
 De staf van 11 Afdeling Rijdende artillerie is ingezet als PRT van april
tot en met september 2009. Daarnaast heeft de artillerie bijgedragen met telkens één
vuurmondpeloton aan TFU BG-8 (14 Afdeling Veldartillerie) en BG-9 tot en met
BG-11 (allen van 11 Afdeling Rijdende artillerie).
 
 11 Pantsergeniebataljon van 43 Mechbrig is ingezet met een compagnie als
ondersteuning van de battlegroup tijdens TFU-10
en TFU-11. 41 Pantsergeniebataljon van 13 Mechbrig is ingezet met een compagnie
als ondersteuning van de battlegroup tijdens TFU-9
en met één geniepeloton tijdens TFU-8.
 
 Staf 43 Herstelcompagnie is ingezet als PRT tijdens PRT-8 ISAF (oktober
2009 tot en met maart 2010). 13 Herstelcompagnie heeft met telkens een herstelpeloton
bijgedragen aan TFU BG-9 en BG-10.
 101 Gevechtssteun Brigade
 Diverse subeenheden van de Gevechtssteun Brigade zijn ingezet voor ISAF
en EUFOR. Met name 103 ISTAR-bataljon en het CIMIC-bataljon hebben bijgedragen
aan ISAF. Bij het ISTAR-bataljon is bij elke battlegroup achtereenvolgens een module ingezet voor de duur van vier maanden.
Daarnaast heeft 101 RPV-batterij gedurende de eerste vijf maanden een Sperwer-detachement
ingezet tijdens ISAF. Vanuit het CIMIC-bataljon is bij elk PRT een tweetal Cimic Support Elementsingezet gedurende 2009. Delen van
het CIS-bataljon zijn ingezet voor de TFU en EUFOR. De staf is ingezet als
PRT van oktober 2008 tot en met maart 2009 in Afghanistan. Commando Luchtdoelartillerie
heeft gedurende het gehele jaar het personeel geleverd voor de psychological operations-elementen van ISAF.
 
 Personeel van 101 Geniebataljon heeft een bijdrage geleverd aan het Infra Support Detachement van de TFU BG-10 en 11. Daarnaast
is een detachement van dit bataljon in september en oktober 2009
ingezet in Burundi ten behoeve Security Sector Development.
 1 Logistieke Brigade
 Alle eenheden van 1 Logistieke Brigade hebben een grotere of kleinere
bijdrage geleverd in 2009 aan de missie ISAF III en hiermee gedurende het
gehele jaar een Logistiek Support Detachementgevormd.
400 Geneeskundig bataljon heeft een structuur van zeven clusters. Ten behoeve
van de ondersteuning van TFU BG-8 tot en met 11 is iedere keer een cluster
ingezet. Zowel 100 als 200 Bevoorradings- en Transportbataljon hebben met
transport- en clustercompagnieën bijgedragen aan TFU BG-8 tot en met
11. Daarnaast heeft met name 320 Herstelcompagnie met specialistisch personeel
een bijdrage geleverd aan ISAF.
 Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD)
 In tegenstelling tot wat in de begroting 2009 is gemeld is gedurende het
gehele jaar door Commandant EODD gerapporteerd over alle EOD-elementen van
Defensie. Het aantal ingezette ploegen tijdens ISAF III is per 1 april 2009
verhoogd van vier naar vijf. Daarnaast levert de EODD personeel ten behoeve
van Weapon Intelligence Teams die een belangrijke
rol spelen bij de bestrijding van IED-dreiging. Omdat dit personeel over specifieke
kennis en ervaring dient te beschikken gaat deze inzet ten koste van het aantal
in Nederland beschikbare ploegen.
 Nationale inzet
 Militaire bijstand en ondersteuning
 Het CLAS had in 2009 in het kader van ondersteuning van civiele autoriteiten
in totaal 3 200 militairen op afroep gegarandeerd beschikbaar:
 • 2 000 militairen voor algemene steun gerelateerd aan Intensivering
Civiel-Militaire Samenwerking (ICMS);
 • 1 200 militairen voor specifieke taken conform het gestelde
in de ICMS afspraken.
 Bovenstaande op afroep beschikbare militairen waren daarbij beschikbaar
uit alle organieke eenheden van het CLAS, ook van eenheden die als voortzettingsvermogen
(OD3) zijn opgenomen in begroting en realisatie.
 
 Ter voorbereiding op een succesvolle inzet voor bijstand en ondersteuning,
hebben eenheden van het CLAS in 2009 aan diverse oefeningen deelgenomen. Voorbeelden
hiervan zijn:
 • De oefening ALERT waarbij Regionaal Militair Commando Noord met
eenheden van 43 Mechbrig, OOCL en bataljons van de Nationale Reserve in november
2009 geoefend hebben met de civiele instanties in de Veiligheidsregio’s
in het gehele gezagsgebied van dit Militair Commando;
 • Een multidisciplinaire oefening in het kader van hoogwaterbestrijding
als vervolg op de oefening «Waterproef» van 2008, genaamd «Floodex».
Bij deze oefening is gebruik gemaakt van het Stafdetachement Nationale Operaties
als deel van de landelijke Operationele Staf te Driebergen voor de planning
van binnenkomende buitenlandse bijstand begin september 2009. Er is tevens
steun geleverd tijdens de veldoefening van 21 tot en met 25 september 2009.
 
 Voorbeelden van verleende militaire bijstand en ondersteuning:
 • In maart 2009 is er in algemene zin steun geleverd aan de internationale
Afghanistan-conferentie in Den Haag. In juni is steun geleverd aan de
bijeenkomst in kasteel Sint Gerlach van de defensieministers van landen die
troepen leveren in het zuiden van Afghanistan;
 • Het hele jaar heeft het CLAS Host Nation Support-operaties van zowel de Verenigde Staten als Groot Brittannië
ondersteund in Vlissingen en Eemshaven;
 • Van 25 tot en met 28 september 2009 is bergingssteun geleverd om
de onder een viaduct bij Barendrecht «gecrashte» locomotieven
te bergen;
 • Tijdens de jaarwisseling is militaire bijstand geleverd in de gemeente
Aalburg in het kader van openbare orde en veiligheid door middel van luchtsurveillance
met een Raven (onbemand observatievliegtuig).
 Operationele gereedheid
 Zoals bij de definitie staat is binnen het begrip Operationele gereedheid
OD2 onderscheid te maken tussen volledige gereedheid en specifieke gereedheid.
Hieronder wordt toegelicht per eenheid wat de reden is geweest voor realisatie
van deze specifieke gereedheid.
 Air Manoeuvre Brigade (AMB)
 Door de hierboven genoemde inzet van personeel van Brigadestaf Luchtmobiel
en de voorbereiding daarop alsmede de noodzakelijke uitvoering van vredesbedrijfsvoeringstaken
(zoals de planning van inzetvoorbereiding van de eenheden van AMB) is het
resterende deel van de Brigadestaf Luchtmobiel niet in staat geweest om conform
begroting de status Operationeel Gereed (OG) te bereiken.
 
 Door de eerder genoemde prioriteitsstelling voor eenheden ten behoeve
van ISAF III heeft 11 Infanteriebataljon Luchtmobiel niet zoals begroot de
status OG behaald per 1 augustus 2009.
 
 Voor wat betreft de operationele gereedheid van de gevechtssteuneenheden
luchtmobiel in 2009 zijn de volgende opmerkingen te maken:
 – Door de genoemde inzet is 11 Luverdcie gedurende het gehele jaar
slechts specifiek OG geweest, waarbij een dedicated
deel van de compagnie indien noodzakelijk binnen twintig dagen inzetbaar was
geweest voor de organieke taak.
 – Door de genoemde inzet (inclusief de benodigde omscholing) in
combinatie met ondervulling en een gebrek aan opleidingscapaciteit is 11 Mortiercompagnie
niet in staat gebleken om haar beoogde OG-status op 120 mm in 2009 te behalen.
 
 Doordat in tegenstelling tot hetgeen in de begroting is vermeld slechts
delen van de logistieke eenheden zijn ingezet is het aantal eenheden OG groter
dan gepland. Hiervan was een deel specifiek OG, met name vanwege vacatures
bij medisch en technisch personeel en een lagere geoefendheid gedurende het
jaar.
 Gemechaniseerde Brigades (13, 43 Mechbrig)
 Door de invoering van het Infanterie Gevechtsvoertuig is het aantal OG
gestelde eenheden van de infanteriebataljons lager dan voorzien. Vanaf 1 augustus
2009 is telkens voor een periode van vier maanden een infanteriecompagnie
van het CLAS OG gesteld voor de taken «in de West» die voorheen
door een marinierscompagnie werden uitgevoerd.
 
 Doordat de inzet van de kaderzware detachementen van de beide brigadeverkenningseskadrons
pas gedurende het begrotingsjaar is verzocht en daarom niet in
de begroting was opgenomen is het beoogde Opleidings- en Trainingsprogramma
van de deeleenheden slechts zeer beperkt uitgevoerd waardoor de geplande OG-status
niet is bereikt.
 
 Door gebrek aan onder andere kneedspringstof en communicatiemiddelen zijn
diverse deeleenheden van de pantsergeniebataljons in een deel van het jaar
specifiek OG geweest.
 
 Door vacatures bij medisch en technisch personeel is een aantal logistieke
eenheden van de gemechaniseerde brigades gedurende een deel van het jaar specifiek
OG geweest.
 101 Gevechtssteun Brigade
 Door langdurige vacatures bij de functie van Human
Intelligence Handler zijn gedurende het jaar meerdere modules van
103 ISTAR-bataljon slechts specifiek OG gesteld. Door een lage gereedheid
van een aantal verbindingssystemen en de prioritering voor in te zetten eenheden
is het aantal deeleenheden van 101 CIS-bataljon dat de status OG heeft bereikt
lager dan begroot. Door een beperking in bepaalde typen geniematerieel is
een aantal deeleenheden van 101 Geniebataljon specifiek OG gesteld.
 1 Logistieke Brigade
 Door vacatures bij het technische personeel zijn de herstelcompagnieën
van 1 Logistieke Brigade specifiek OG gesteld. Vacatures bij het medisch personeel
in combinatie met prioritering van deeleenheden voor inzet tijdens ISAF heeft
er toe geleid dat het geneeskundig bataljon in mindere mate OG is gesteld
(waarvan een deel specifiek OG).
 Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD)
 Door gebrek aan gekwalificeerd personeel en EODD-specifiek materieel is
het aantal volledig operationeel gerede ploegen lager uitgevallen dan begroot.
Vanaf april 2009 zijn de ploegen slechts operationeel gereed gesteld voor
nationale taken en specifieke inzetvoorbereiding voor ISAF III. Reguliere
opleiding en training is zeer beperkt uitgevoerd. Wel is aan alle verplichtingen
ten aanzien van nationale taken voldaan.
 In dit verband dient daarnaast te worden vermeld dat de EODD-ploegen zijn
samengesteld op basis van aanwezige capaciteiten, die worden gevormd door
opgeleid en ervaren personeel en EODD-specifiek materieel. Uit deze beschikbare
capaciteiten worden voor de planning van gereedstelling en inzet op enig gegeven
moment ploegen samengesteld. Ploegen vormen daarbij dus geen vaste organisatorische
verbanden, zoals dit bij de andere eenheden van het CLAS wel het geval is.
 4.4. Beleidsartikel 23 Commando luchtstrijdkrachten
 Algemene doelstelling
 Het Commando luchtstrijdkrachten (CLSK) levert operationeel gerede lucht-
en grondgebonden expeditionaire capaciteit voor nationale en internationale
operaties.
 Doelbereiking
 Het CLSK heeft een bijdrage geleverd aan de hoofdtaken van de krijgsmacht
en daarmee aan het halen van het Nederlandse ambitieniveau. In september 2007
is het ambitieniveau voor de nieuwe kabinetsperiode verwoord in de beleidsbrief «Wereldwijd
dienstbaar». De beleidsbrief geeft een beschrijving van de taken die
eenheden van het CLSK moeten kunnen uitvoeren. Om het ambitieniveau te kunnen
waarmaken en de gereedheid op peil te houden, dienen de operationele eenheden
van het CLSK voldoende opgeleid, geoefend en gemotiveerd personeel te hebben,
voldoende materieel dat voldoet aan alle operationele vereisten, en de mogelijkheden
hier realistisch mee op te leiden en te oefenen.
 Externe factoren
 De mate van geoefendheid van het personeel en de personele consequenties
van de achterblijvende vulling van de organisatie wordt weergegeven in het
overzicht operationele doelstellingen per operationeel commando en de toelichtingen
daarop. De voortgang met betrekking tot de instroom en verwerving van gewenst
materieel voor de operationele commando’s is opgenomen bij de tabellen «projecten
in realisatie» en de toelichtingen daarop bij de Defensie Materieel
Organisatie.
 Budgettaire gevolgen van beleid
 Onderstaande tabel bevat de geraamde en gerealiseerde budgettaire gevolgen
van beleid voor 2009. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 Realisatie
2005
 Realisatie 2006
 Realisatie 2007
 Realisatie
2008
 Realisatie 2009
 Begroting 2009
 Verschil
 
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 608 856
 
 
 714 728
 
 
 713 180
 
 
 684 171
 
 
 679 404
 
 
 732 016
 
 
 – 52 612
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Programma-uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Commando luchtstrijdkrachten
 500 285
 506 687
 546 938
 642 101
 619 496
 606 389
 13 107
 
 
 Kustwacht voor de Nederlandse Antillen en Aruba
 1 354
 15 303
 3 901
 0
 0
 0
 0
 
 
 
 Totaal programma-uitgaven
 
 
 501 639
 
 
 521 990
 
 
 550 839
 
 
 642 101
 
 
 619 496
 
 
 606 389
 
 
 13 107
 
 
 
 
 Apparaatsuitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Staf Commando luchtstrijdkrachten
 139 983
 126 117
 129 393
 74 816
 99 083
 98 453
 630
 
 
 Bijdragen aan baten-lastendiensten
 11 628
 12 728
 14 333
 12 566
 11 405
 12 121
 – 716
 
 
 
 Totaal apparaatsuitgaven
 
 
 151 611
 
 
 138 845
 
 
 143 726
 
 
 87 382
 
 
 110 488
 
 
 110 574
 
 
 – 86
 
 
 
 
 Totaal uitgaven
 
 
 653 250
 
 
 660 835
 
 
 694 565
 
 
 729 483
 
 
 729 984
 
 
 716 963
 
 
 13 021
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten
 
 
 26 834
 
 
 17 592
 
 
 16 829
 
 
 10 877
 
 
 9 970
 
 
 8 671
 
 
 1 299
 
 
 
 
 
 Toelichting bij de verschillen groter dan € 5,0
miljoen.
 Verplichtingen
 De realisatie van de verplichtingen is per saldo € 52,6 miljoen
lager dan geraamd.
 Allereerst betreft het technische uitgavenmutaties zoals in de volgende
paragrafen toegelicht die ook doorwerken in het niveau van de verplichtingen,
zoals loon- en prijsbijstelling (+ € 21,6 miljoen). Ten tweede
betreft het een aantal uitvoeringsmutaties, waaronder schadeclaims Bommelerwaard
(– € 11,7 miljoen), transportkosten naar het CDC (– € 0,7
miljoen), de verdeling van gelden voor «sociaal veilige werk- en leefomgeving»
(aanbevelingen commissie Staal) (+ € 3,4 miljoen) en de verhuizing
van de vliegbasis Soesterberg naar de vliegbasis Gilze-Rijen (+ € 7,0
miljoen). Ten derde is als gevolg van het doorschuiven van verplichtingen
naar 2010 en later bij de FMS-cases ENJJPT – opleiding F-16, ENHPT –
Helikopteropleiding en de opleidingslocatie Springfield, € 30 miljoen
minder verplicht in 2009. Vervolgens betreft het een aantal kleine mutaties.
 Tevens is het verplichtingenniveau neerwaarts bijgesteld doordat de dienstverleningsovereenkomsten
voor werkplekdiensten, onderhoud aan gebouwen en catering per jaar worden
vastgelegd in plaats van meerjarig.
 Tot slot is het verplichtingenniveau aangepast als gevolg van een wijziging
van de administratiesystematiek; dit is in de leeswijzer toegelicht.
 Uitgaven
 Programma-uitgaven
 De meeruitgaven betreffen de noodzakelijke verhuis- en inrichtingskosten
van ongeveer € 7,0 miljoen vanwege de verhuizing van de vliegbasis
Soesterberg naar de vliegbasis Gilze-Rijen, de uitdeling van de loon- en prijsbijstelling
van € 21,6 miljoen en de verdeling van gelden voor «sociaal
veilige werk- en leefomgeving» (aanbevelingen commissie Staal) van € 3,4
miljoen. Daarnaast zijn diverse uitgaven voor het onderhoud aan wapensystemen,
infrastructuur en operationele zaken voor een bedrag van € 4,0 miljoen
hoger uitgevallen.
 De minderuitgaven betreffen, overeenkomstig de besluitvorming in de Voorjaarsnota,
een deel (€ 11,7 miljoen) van de onderrealisatie op de personele
exploitatie, die zijn toegevoegd aan het budget van het CDC ter financiering
van de uitgaven voor schadeclaims die voortvloeien uit het helikopterongeval
in de Bommelerwaard. Daarnaast zijn de uitgaven voor vlieg- en helikopteropleidingen
in de Verenigde Staten met een bedrag van € 11,0 miljoen lager uitgevallen
als gevolg van het herzien van de contracten waardoor deelbetalingen zijn
verschoven naar een later moment. Het resterende verschil betreft diverse
kleine mutaties.
 Ontvangsten
 De meerontvangsten hebben vooral betrekking op de overheveling van de
ontvangsten van het Marinevliegkamp De Kooij. In samenhang met de samenvoeging
van de helikoptergroepen op Gilze-Rijen, is dit budget bij het CLSK ondergebracht.
 Verdeling realisatie operationele doelstellingen
 In onderstaande tabel zijn de voor de operationele eenheden gerealiseerde
uitgaven verdeeld naar de operationele doelstellingen. 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen x € 1
miljoen
 Begroting 2009
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 Operationele doelstelling 1
 64,9
 64,2
 
 
 Operationele doelstelling 2 en 3
 474,2
 497,3
 
 
 
 
 Beleidsmatige informatie (realisatie operationele doelstellingen)
 De operationele doelstellingen waaraan het CLSK moest voldoen zijn gekwantificeerd
en gekwalificeerd naar aantallen operationeel gerede eenheden. Uit onderstaande
matrix blijkt hoeveel eenheden voor de operationele doelstellingen beschikbaar
moesten zijn en waren. De beleidsmatige informatie (realisatie operationele
doelstellingen) beperkt zich tot toelichtingen bij die eenheden waarvan de
realisatie niet overeenkomt met de begroting of eenheden die zich kenmerken
door bijzonderheden, zoals inzet en belangrijke wijzigingen in de samenstelling
of organisatie van eenheden.
 Operationele doelstellingen
 Operationele doelstelling 1: Beschikken over expeditionaire
eenheden luchtstrijdkrachten voor geplande internationale en nationale inzet.
 Operationeel gereedgestelde eenheden worden ingezet voor internationale
en nationale operaties om zo bij te dragen aan de uitvoering van de drie hoofdtaken
van Defensie.
 Operationele doelstelling 2a: Beschikken over operationeel
gerede expeditionaire luchtstrijdkrachten.
 Om met luchtstrijdkrachten direct te kunnen bijdragen aan de drie hoofdtaken
van Defensie zijn eenheden van de luchtstrijdkrachten volledig operationeel
gereed. Deze eenheden zijn personeelsgereed, materieelgereed en geoefend.
Indien een eenheid niet volledig operationeel gereed is maar desondanks wel
in staat is om specifieke operationele taken uit te voeren, dan wordt dit
apart vermeld.
 Operationele doelstelling 2b: Beschikken over specifiek
operationeel gerede expeditionaire luchtstrijdkrachten.
 Een eenheid is «specifiek operationeel gereed» indien zij
niet volledig operationeel wordt gesteld, kan worden gesteld of worden gehouden.
Zij kan in dat geval bijdragen aan de drie hoofdtaken voor dat deel van haar
organieke takenpakket waarvoor zij operationeel gereed is.
 Operationele doelstelling 3: Beschikken over voortzettingsvermogen
van eenheden bij de luchtstrijdkrachten.
 Om expeditionaire eenheden gereed te houden is een groter aantal middelen
noodzakelijk dan direct operationeel nodig is. Hierdoor is het mogelijk te
recupereren, gepland onderhoud uit te voeren en personeelsleden opleidingen
te laten volgen.
 De operationele doelstelling 3 (OD3) is voor alle groepen belegd in de
squadrons en daarom vooraf niet afzonderlijk zichtbaar gemaakt in de begroting.
Om de transparantie te vergroten is ervoor gekozen om in de verantwoording
wel het onderscheid zichtbaar te maken. De realisatie OD3 is het resultaat
van het totaal aantal eenheden minus de ingezette eenheden (OD1) en de operationeel
gerede eenheden (OD2). Deze eenheden zijn gebruikt om het benodigde voortzettingsvermogen
te realiseren maar konden, afhankelijk van de gevraagde reactietijd, ook operationeel
gereed worden gesteld. In onderstaande tabel is de realisatie van de operationele
doelstellingen weergegeven en toegelicht.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Realisatie
operationele doelstellingen (OD) 1, 2 en 3 Commando luchtstrijdkrachten 2009
 
 
 
 
 Groep
 Organieke
eenheid 
 Totaal aantal eenheden
 Totaal aantal operationeel gerede
eenheden
 Voortzettingsvermogen
 
 
 
 
 
 
 Inzet OD1 
 Operationeel
gereed OD2
 OD3
 
 
 
 
 Doelstelling
 Realisatie
 Doelstelling
 Realisatie
 Doelstelling
 Realisatie
 Doelstelling
 Realisatie
 
 
 Volledig
 Specifiek
 
 
 Jachtvliegtuigen
 Squadron
 5
 5
 0,4
 0,4
 4,6
 1,7
 0,0
 –
 2,9
 
 
 Gevechtshelikopters
 Squadron
 1
 1
 0,3
 0,3
 0,7
 0,1
 0,2
 –
 0,4
 
 
 Transporthelikopters
 Squadron
 2
 2
 0,6
 0,3
 1,4
 0,2
 0,1
 –
 1,4
 
 
 Maritieme helikopters
 Squadron
 2
 2
 0,0
 0,3
 2,0
 0,5
 0,0
 –
 1,1
 
 
 SAR-helikopters
 Squadron
 1
 1
 0,0
 0,4
 1,0
 0,0
 0,0
 –
 0,6
 
 
 (K)-DC10
 Squadron
 1
 1
 0,0
 0,3
 1,0
 0,2
 0,2
 –
 0,3
 
 
 C-130
 Squadron
 1
 1
 0,0
 0,6
 1,0
 0,2
 0,0
 –
 0,2
 
 
 Geleide wapens
 Fire platoon
 4
 4
 0,0
 0,0
 4,0
 2,0
 0,0
 –
 2,0
 
 
 Air Operations Control Station
 Eenheid
 1
 1
 0,0
 0,0
 1,0
 0,9
 0,0
 –
 0,1
 
 
 NDMC
 Eenheid
 1
 1
 0,0
 0,0
 1,0
 0,5
 0,2
 –
 0,4
 
 
 OGRV
 OGRV-pelotons
 3
 3
 1,0
 0,6
 2,0
 2,4
 0,0
 –
 0,0
 
 
 Kustwacht
 Eenheid
 1
 1
 0,0
 0,7
 1,0
 0,0
 0,0
 –
 0,3
 
 
 
 
 Noot: door afronding op één decimaal kunnen kleine afwijkingen
ontstaan in de totalen.
 Toelichting
 Algemeen
 Medio 2008 is besloten om de missie ISAF III met twee jaar te verlengen
tot 1 augustus 2010.
 Gedurende het jaar is door eenheden van het CLSK deelgenomen aan diverse
crisisbeheersings- en humanitaire operaties. De hoge belasting van het materieel
door de inzet in operaties was van invloed op het gereedstellingsproces. Ook
personeelstekorten waren van invloed op dit proces. Het betrof hier voornamelijk
luchtverkeersleidingpersoneel en technisch personeel.
 In onderstaande paragrafen is de tabel verder toegelicht.
 Internationale inzet
 Jachtvliegtuigen
 Vier F-16 jachtvliegtuigen zijn ingezet van januari tot en met december
voor de ISAF-operatie in Afghanistan. Deze geplande inzet is volledig gerealiseerd.
 In 2009 zijn negen F-16’s stand-by geweest voor Nato Response Force/European Battle Group.
 Gevechtshelikopters
 Vijf Apache-gevechtshelikopters zijn ingezet voor de operatie ISAF in
Afghanistan. Ook deze geplande inzet is volledig gerealiseerd.
 Transporthelikopters
 Drie Chinook helikopters en vijf Cougar helikopters zijn achtereenvolgens
ingezet voor de operatie ISAF in Afghanistan. Het verschil bij OD1 tussen
planning en realisatie is te verklaren doordat tijdens het opstellen van de
begroting is uitgegaan van Cougar helikopters, terwijl tijdens de realisatie
zowel Cougar als Chinook helikopters zijn ingezet. Voor eenzelfde transportcapaciteit
zijn minder Chinook helikopters dan Cougar helikopters nodig. De gevraagde
transportcapaciteit is echter volledig ingevuld.
 Maritieme helikopters
 Alle helikopters van Defensie zijn vanaf juli 2008 ondergebracht bij het
Defensie Helikopter Commando (DHC) van het Commando Luchtstrijdkrachten.
 Hoewel in de begroting 2009 niet was opgenomen dat Lynxhelikopters aan
boord van een marineschip ingezet zouden worden, zijn aan boord van verschillende
schepen wel Lynxhelikopters gestationeerd. Eén Lynx heeft de tweede
helft van het jaar aan boord van de Hr.Ms. Amsterdam deelgenomen aan inzet
in het Caribische gebied. Van februari tot juli heeft één Lynx
aan boord van de Hr.Ms. van Amstel deelgenomen aan inzet in het Caribische
gebied en vanaf augustus tot en met december heeft een Lynx aan boord aan
de Hr.Ms. Evertsen deelgenomen aan de EU operatie ATALANTA voor bescherming
van transporten tegen piraterij.
 Luchttransport
 In de begroting zijn twee squadrons luchttransport en tankers opgenomen: één
squadron met C-130 en één squadron met daarin de (K)DC-10, de
F-50 en de Gulfstream IV. Vooraf was geen inzet gepland (begroot), maar er
heeft wel inzet plaatsgevonden. De (K)DC-10 en de C-130 zijn ingezet voor
ondersteuning van de operatie ISAF.
 OGRV pelotons
 Eén Operationeel Grond Verdedigings- (OGRV) peloton is gedurende
zeven maanden ingezet voor de operatie ISAF in Afghanistan. Bij de begroting
is uitgegaan van één peloton voor de duur van één
jaar. De inzet is echter begonnen in juni 2009 en duurt tot juni 2010 wat
verklaart waarom hier verschil in zit tussen doelstelling en realisatie.
 Management en commandovoering
 Ten behoeve van diverse operaties in het buitenland zijn veelal op individuele
basis CLSK-personeelsleden ingezet op managementposities en in staven van
hoofdkwartieren ten behoeve van commandovoering.
 Beeldanalisten
 Ten behoeve van Task Force 55, het project
Tijdelijke UAV Behoefte Afghanistan en de inzet van het Recce Lite-systeem zijn tot negen beeldanalisten ingezet op Tarin
Kowt en Kandahar Airfield.
 Brandweer
 Gedurende geheel 2009 is op vliegbasis Minhad (Verenigde Arabische Emiraten) één
MAC-11 crashtender (brandweervoertuig) met drie man personeel ingezet. Op
Tarin Kowt zijn twee MAC-11 crashtenders, twee (kleinere) MAC-06 crashtenders
en een voertuig ten behoeve van de compoundbeveiliging ingezet met in totaal
elf man personeel.
 Nationale inzet
 Jachtvliegtuigen
 Eind oktober heeft een F-16 jachtvliegtuig op verzoek van het ministerie
van Justitie vanuit de lucht een gebied nabij Arnhem gefotografeerd ten behoeve
van de zoektocht naar een al langere tijd vermist persoon.
 SAR-helikopters
 De Agusta Bell helikopters van het Search and Rescue (SAR) Squadron hebben in 2009 132 patiënten vervoerd en
drie zoekacties verricht. Door gepland groot onderhoud zijn alle drie airframes
langdurig bij de industrie geweest waardoor gemiddeld genomen 80 procent van
het jaar maar met één Agusta Bell-helikopter gevlogen kon worden.
De SAR-taken zijn tijdens onderbezetting van Agusta Bell-helikopters gerealiseerd
met ondersteuning van Cougar en Lynx-helikopters. De Lynx-helikopters hebben
invulling gegeven aan de SAR-taak voor de Kustwacht Nederland en hebben daarnaast
patrouillevluchten uitgevoerd in het kader van controle en handhaving. In
totaal hebben de maritieme helikopters 42 SAR-vluchten uitgevoerd.
 Gevechtshelikopters
 Op 10 juli heeft een Apache-gevechtshelikopter ondersteuning verleend
aan de politie bij een zoekactie naar overvallers in de buurt van Gilze-Rijen.
 Transporthelikopters
 Cougar- en Chinook-transporthelikopters hebben assistentie verleend bij
het blussen van een grote brand in de duinen bij Schoorl in Noord-Holland.
 Dorniers (kustwacht)
 De Dorniers hebben in 2009 1 908 uren gevlogen. Hiermee is voldaan
aan de kustwachtnorm 2009 van 1 500 vlieguren. 1 500 uren zijn gevlogen
voor inzet, de overige 408 uren zijn besteed aan opleiding en training van
vliegers en luchtwaarnemers.
 Air Operations Control Station Nieuw Milligen (AOCS NM)
 Het AOCS NM is ingezet (24/7) voor de bewaking van de integriteit van
het nationale luchtruim en voor de uitvoering van gebieds- en naderingsverkeersleiding
en ondersteuning van de verdediging van het nationale luchtruim.
 Nationale Datalink Management Cel (NDMC)
 Het NDMC wordt operationeel gereedgesteld ter ondersteuning van Link 16 operaties. Het eerste kwartaal van 2009 heeft in het
teken gestaan van het vullen van de organisatie en het opleiden
en trainen van het personeel. Vanaf 1 april heeft NDMC de status Fully Operational Capable gekregen.
 Militaire bijstand en ondersteuning
 Naast de realisatie van twee Quick Reaction Alert
F-16’s, gereedstelling van helikoptercapaciteit ten behoeve van SAR
en Patiëntenvervoer Waddeneilanden en andere nationale taken (bijvoorbeeld
brandbluscapaciteit met transporthelikopters, luchttransport voor noodhulp),
had het CLSK in het kader van ondersteuning van civiele autoriteiten in totaal
50 militairen op 24 uur notice en 250 militairen
op 48 uur notice beschikbaar.
 Afstoten en opheffen
 In 2009 was afstoting van 18 F-16’s voorzien. De overgave van de
toestellen van het CLSK aan de Defensie Materieel Organisatie was in 2009
niet helemaal afgerond maar zal medio 2010 gerealiseerd zijn.
 Operationele gereedheid
 Binnen het begrip Operationele gereedheid OD2 is een onderscheid te maken
tussen volledige gereedheid en specifieke gereedheid. Hieronder wordt toegelicht
per eenheid wat de reden is geweest voor realisatie van deze specifieke gereedheid.
 Gevechtshelikopters
 De training van crews in onder druk komen te staan door beslaglegging
op het materieel en personeel ten behoeve van inzet. Hierdoor hebben minder
crews de organieke gereedstelling weten te realiseren dan dat er toestellen
beschikbaar waren. Dit had tot gevolg dat de betreffende crews en toestellen
wel inzetbaar waren voor specifieke taken (ISAF) maar niet voor de volledige
organieke taken.
 Transporthelikopters
 Voor de Chinookhelikopters geldt ook dat de training van crews onder druk
is komen te staan. In januari en februari waren voldoende crews organiek gereed
maar door beslaglegging op materieel en personeel ten behoeve van inzet kon
deze norm niet meer gerealiseerd worden voor de andere maanden. Wel is gedurende
het hele jaar specifieke gereedheid (voor ISAF) gerealiseerd.
 Luchttransport
 Eén KDC-10 heeft gedurende 10 maanden (van januari tot en met oktober)
gevlogen met de beperking dat alleen vracht mocht worden vervoerd. Dit was
omdat de passagiersstoelen waren afgekeurd waardoor deze vervangen en opnieuw
moesten worden gecertificeerd. Vanaf november 2009 zijn de stoelen vervangen
en is ook passagiersvervoer weer mogelijk.
 Nationale Datalink Management Cel (NDMC)
 Het NDMC heeft vanaf 1 april de status Fully Operational
Capable gekregen. In het eerste kwartaal van 2009 was NDMC echter
wel Initial Operational Capable en was daarom
wel in staat de daarbij behorende specifieke taken goed uit te voeren.
 Geleide Wapens
 Door onderlinge uitwisseling van wapensysteemonderdelen is te allen tijde
inzetbare eenheden te realiseren. In voorkomend geval kan van materieel van
internationale partners gebruik gemaakt worden om een volledige inzetbaarheid
van vier eenheden te realiseren binnen de gereedstellingstermijn als inzet
dit vereist. Door technische problemen met de radar en afvuursystemen en het
niet beschikbaar hebben van een Tactical Command Station is er een onderrealisatie bij OD2. Daarnaast zijn veel van de individuele
uitzendingen belegd bij één van de Fire Platoons. De Geleide Wapens zijn onderverdeeld in vier identieke wapensystemen
(eenheden).
 4.5. Beleidsartikel 24 Commando Koninklijke
marechaussee
 Algemene doelstelling
 Het Commando Koninklijke marechaussee (CKmar) draagt zorg voor het opgedragen
aandeel in de daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde en het verlenen
van hulp aan hen die deze behoeven, alsmede het leveren van een bijdrage aan
de effectiviteit van de krijgsmacht.
 Doelbereiking
 Het CKmar heeft een bijdrage geleverd aan een veilige samenleving, door
handhaving van de rechtsorde en de verlening van hulp aan hen die dat behoeven,
zowel in binnen- als buitenland. Het CKmar is een politieorganisatie met militaire
status, die verantwoordelijk is voor een breed takenpakket.
 
 Het CKmar is als onderdeel van de krijgsmacht belast met de drie hoofdtaken
die in de Grondwet in algemene zin zijn opgedragen aan de krijgsmacht. Daarnaast
staan in de Politiewet 1993, artikel 6, de specifieke taken van het CKmar
limitatief opgesomd. De Politiewet 1993 vormt bovendien de grondslag voor
de samenwerking met en bijstand aan de politie. De (opsporings)bevoegdheden
van de ambtenaren van het CKmar zijn onder meer geregeld in het strafrecht
en in de vreemdelingenwet en -regelgeving.
 
 Het CKmar heeft haar taak uitgevoerd in ondergeschiktheid aan het bevoegd
gezag en in overeenstemming met de geldende rechtsregels. Het takenpakket
van het CKmar heeft zich ontwikkeld tot een veelzijdig en samenhangend geheel.
Het CKmar heeft snel en flexibel ingespeeld op wijzigende omstandigheden door
accenten te leggen binnen taakvelden of tussen taakvelden, waar nodig na toestemming
van de betreffende gezagsdragers.
 Externe factoren
 Het behalen van de algemene doelstelling hangt af van het hebben van voldoende
opgeleid, geoefend en gemotiveerd personeel, voldoende materieel dat voldoet
aan de operationele vereisten en de mogelijkheden hier realistisch mee te
oefenen. De personele vulling wordt mede bepaald door niet-beïnvloedbare
factoren als demografische ontwikkeling en de economische situatie. Het kunnen
beschikken over het gewenste materieel wordt mede bepaald door niet-beïnvloedbare
factoren als de stand van de techniek en de mogelijkheden/beperkingen van
de industrie. De geoefendheid van de eenheden van het CKmar is afhankelijk
van voldoende oefen- en trainingsmogelijkheden. Deze externe factoren hebben
in 2009 niet geleid tot noemenswaardige problemen bij de uitvoering van de
taken.
 Commissie Evaluatie Beleidsplan Koninklijke Marechaussee
2010
 Om de aanbevelingen van de Commissie Evaluatie Beleidsplan Koninklijke
Marechaussee 2010 op te pakken en de invoering van het Beleidsplan succesvol
te voltooien levert het CKmar tot einde 2010 een extra inspanning. Deze extra
inspanning wordt geleverd door de staande organisatie, daarbij geadviseerd
door een door de commissie aanbevolen veranderorganisatie.
 
 Het CKmar beoogt met deze inspanning significante verbeteringen op een
aantal thema’s: leiderschap, werkdruk en zingeving, flexibiliteit en
generalisme en personeel en organisatie te bewerkstelligen. Binnen deze veelomvattende
thema’s worden steeds concrete onderwerpen opgepakt door de organisatie,
waarmee stapsgewijs de invoering van het Beleidsplan KMar 2010 wordt gerealiseerd
en de aanbevelingen van de commissie worden ingevuld.
 
 De onderwerpen waaraan in 2009 is gewerkt betreffen de invoering van een
sturingsconcept voor brigades en het definiëren en borgen van generalisme.
Verder is de werkbeleving en zingeving in de operatie vergroot zoals door
de uitrol van het Mobiel Toezicht Veiligheid. In de operaties is het informatie
gestuurd optreden versterkt door de invoering van een nieuwe briefingstool.
Op het gebied van Personeel en Organisatie (P&O) is geïnvesteerd
in het wegnemen van de (grootste) P&O ergernissen van het personeel en
is een nieuw loopbaanbeleid gedefinieerd dat de uitrol van competentiemanagement
en management development ondersteunt. Op het
thema leiderschap is een Bureau Leiderschap ingericht dat leidinggevenden
praktische aanwijzingen geeft waarmee het concept «Leiderschap met Lef»
verder vorm zal worden gegeven.
 Budgettaire gevolgen van beleid
 Onderstaande tabel bevat de geraamde en gerealiseerde budgettaire gevolgen
van beleid voor 2009. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 Realisatie
2005
 Realisatie 2006
 Realisatie 2007
 Realisatie
2008
 Realisatie 2009
 Begroting 2009
 Verschil
 
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 358 066
 
 
 355 987
 
 
 311 429
 
 
 381 054
 
 
 399 720
 
 
 400 358
 
 
 – 638
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Programma-uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Operationele taakvelden
 292 901
 327 112
 335 547
 344 723
 372 890
 353 032
 19 858
 
 
 
 Totaal programma-uitgaven
 
 
 292 901
 
 
 327 112
 
 
 335 547
 
 
 344 723
 
 
 372 890
 
 
 353 032
 
 
 19 858
 
 
 
 
 Apparaatsuitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Staf Koninklijke Marechaussee
 50 497
 35 585
 32 844
 31 355
 30 184
 28 899
 1 285
 
 
 Bijdragen aan baten-lastendiensten
 1 853
 2 838
 4 722
 4 357
 4 200
 4 199
 1
 
 
 
 Totaal apparaatsuitgaven
 
 
 52 350
 
 
 38 423
 
 
 37 566
 
 
 35 712
 
 
 34 384
 
 
 33 098
 
 
 1 286
 
 
 
 
 Totaal uitgaven
 
 
 345 251
 
 
 365 535
 
 
 373 113
 
 
 380 435
 
 
 407 274
 
 
 386 130
 
 
 21 144
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten
 
 
 12 419
 
 
 5 546
 
 
 4 940
 
 
 4 839
 
 
 8 301
 
 
 5 000
 
 
 3 301
 
 
 
 
 
 Toelichting bij de verschillen groter dan € 5,0
miljoen.
 Verplichtingen
 De realisatie van de verplichtingen is per saldo € 0,6 miljoen
lager dan geraamd.
 Allereerst betreft het technische uitgavenmutaties zoals in de volgende
paragrafen toegelicht die ook doorwerken in het niveau van de verplichtingen,
zoals loon- en prijsbijstelling (+ € 12,8 miljoen). Ten tweede betreft
het een aantal uitvoeringsmutaties van per saldo – € 0,2 miljoen,
waaronder schadeclaims Bommelerwaard, transportkosten naar het CDC en de verdeling
van gelden voor «sociaal veilige werk- en leefomgeving» (aanbevelingen
commissie Staal). Vervolgens betreft het een aantal kleine mutaties.
 Tevens is het verplichtingenniveau neerwaarts bijgesteld doordat de dienstverleningsovereenkomsten
voor werkplekdiensten, onderhoud aan gebouwen en catering per jaar worden
vastgelegd in plaats van meerjarig.
 Tot slot is het verplichtingenniveau aangepast als gevolg van een wijziging
van de administratiesystematiek; dit is in de leeswijzer toegelicht.
 Uitgaven
 De hogere programma-uitgaven hangen met name samen met de verwerkte uitdeling
van de loon- en prijsbijstelling (€ 12,8 miljoen). Daarnaast is
voor de huur van infra op Schiphol ongeveer € 3 miljoen meer uitgegeven.
Voorts is sprake van hogere persoonsgebonden uitgaven (zoals voor woon-werkverkeer)
en van meeruitgaven voor munitie, de projectuitvoering @-migo en diverse
kleinere mutaties.
 Ontvangsten
 Het verschil ten opzichte van de begroting van € 3,3 miljoen
heeft vooral betrekking op verkregen compensatie uit het Europese Subsidie
Fonds voor specifieke opleidingen. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Verdeling gelden
naar taakvelden CKmar (x € 1 000) 
 Begroting 2009
 Realisatie
2009
 Verschil
 
 
 
 
 Operationele taakvelden
 353 032
 372 890
 19 858
 
 
 
 
 
 
 
 
 Beveiliging
 76 951
 90 085
 13 134
 
 
 Vreemdelingenwetgeving
 152 191
 158 408
 6 217
 
 
 Militaire politietaken
 43 776
 43 933
 157
 
 
 Politietaken burgerluchtvaartterreinen
 37 877
 40 011
 2 134
 
 
 Assistentie, samenwerking en bijstand
 10 773
 7 381
 – 3 392
 
 
 Internationale crisis- en humanitaire operaties
 31 464
 33 072
 1 608
 
 
 
 
 Operationele doelstellingen
 Operationele doelstelling 1: Handhaving veiligheidsniveau
in overeenstemming met de geldende veiligheidsconcepten. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicatoren
 Realisatie 2008
 Streefwaarde 2009
 Realisatie 2009
 Verschil 2009
 
 
 
 
 Aantal illegale betredingen van het object waarbij
niet tijdig is geïntervenieerd
 0
 0
 4
 4
 
 
 Aantal uitgevoerde opdrachten persoonsbeveiliging bij bezoek van
militaire autoriteiten
 
 10
 8
 – 2
 
 
 Aantal uitgevoerde opdrachten persoonsbeveiliging in het kader
van internationale vredesoperaties
 
 20
 20
 0
 
 
 Het percentage uitvoering productieprogramma Beveiliging burgerluchtvaart
 >100%
 100%
 100%
 0
 
 
 Aantal beveiligde waardetransporten
 77
 113
 78
 – 35
 
 
 
 
 Toelichting tabel
 Er heeft zich in de afgelopen periode een klein aantal verdachte situaties
en illegale betredingen voorgedaan op enkele objecten. Het betreft hier de
objecten Jachtslot ’t Loo (1x), Kasteel Drakensteyn (2x) en Paleis Noordeinde
(1x). Naar aanleiding van het incident op Paleis Noordeinde wordt op dit moment
in opdracht van het ministerie van Justitie door de Departementale Auditdienst
van Justitie een onderzoek uitgevoerd naar de toegangsprocedures.
 Het verschil tussen de streefwaarde en de realisatie van het aantal beveiligde
waardetransporten is een direct gevolg van een lagere uitvraag van De Nederlandsche
Bank. Het serviceniveau is 100 procent. Er hebben zich in de realisatie geen
bijzonderheden voorgedaan.
 Operationele doelstelling 2: Beheersing van de vreemdelingenstroom
in overeenstemming met de geldende wet- en regelgeving.
 Onderstaand overzicht geeft weer de controle conform bepalingen Schengengrenscode
omtrent de verschillende vervoerssegmenten en, voor wat betreft Schiphol,
binnen de met Amsterdam Airport Schiphol overeengekomen normen voor de doorlooptijden
bij de persoonscontroles aan de paspoortbalies.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicatoren
 Realisatie 2008
 Streefwaarde 2009
 Realisatie 2009
 Verschil 2009
 
 
 
 
 
 Burgerluchtvaart:
 
 
 
 
 
 
 
 – administratieve en fysieke controle op in- en uitreis
 100%
 100%
 100%
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Cruiseschepen:
 
 
 
 
 
 
 
 – administratieve controle van bemanning en passagiers
 100%
 100%
 100%
 0
 
 
 – fysieke controle van passagiers die van boord gaan (afhankelijk
van risicoanalyse)
 
 
 
 
 
 
   • inreis
 75%
 100%
 79%
 – 21%
 
 
   • uitreis
 81%
 100%
 64%
 – 36%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ferry’s
 
 
 
 
 
 
 
 – administratieve controle op in- en uitreis van bemanning
conform wijze van controle van bemanning
 100%
 100%
 100%
 0
 
 
 – fysieke controle op in- en uitreis van bemanning conform
wijze van controle van bemanning en passagiers
 
 
 
 
 
 
   • inreis
 96%
 100%
 94%
 – 6%
 
 
   • uitreis
 96%
 100%
 96%
 – 4%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pleziervaart:
 
 
 
 
 
 
 
 – administratieve en fysieke controle van opvarenden en
ten minste 5 landelijke projectdagen, welke geselecteerd zijn op basis van
een risicoanalyse, waarop een 100% fysieke persoonscontrole plaatsvindt
 3 projectdagen
 5 projectdagen
 5 projectdagen
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vissersschepen:
 
 
 
 
 
 
 
 – administratieve en fysieke controle van opvarenden en
ten minste 5 projectdagen, welke geselecteerd zijn op basis van een risicoanalyse,
waarop een 100% fysieke persoonscontrole plaatsvindt
 3 projectdagen
 5 projectdagen
 5 projectdagen
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vrachtvaart:
 
 
 
 
 
 
 
 – administratieve controle van bemanning en passagiers.
 100%
 100% 
 100%
 100%
 
 
 – fysieke controle afhankelijk van risico-indicatie ZUIS
 
 
 
 
 
 
   • inreis
 
 100%1
 79%
 – 21%
 
 
   • uitreis
 
 100% 
 88%
 – 12%
 
 
 
 
 
 1 Controle vindt plaats op basis van controle-advies ZUIS
en beschikbare capaciteit. Streefwaarde is dat 100% van de controle-adviezen
worden opgevolgd.
 Toelichting tabel
 In het segment vrachtvaart heeft in 2008 een overgang plaatsgevonden van «normgestuurde
controles» naar een controlesystematiek op basis van risicoprofielen
en controleopdrachten. Met deze methode wordt een hogere effectiviteit met
minder controles beoogd aangezien de controles gerichter plaatsvinden.
 
 In 2009 heeft een Schengenevaluatiecommissie enkele doorlaatposten op
lucht- en maritieme havens bezocht. De bevindingen waren positief. Zo zijn
enkele grensbewakingprocessen, waaronder de risicosystematiek «ZUIS»
als «best practice» aangemerkt. De
volledige bevindingen van de evaluatiecommissie worden door de minister van
Justitie aan de Tweede Kamer aangeboden.
 Wachtrij op de luchthaven Schiphol 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicatoren
 Realisatie 2008
 Streefwaarde 2009
 Realisatie 20091
 Verschil 2009
 
 
 
 
 – Percentage van de passagiers dat bij aankomst
maximaal 10 minuten moet wachten voorafgaand aan de paspoortcontrole
 99%
 95%
 99%
 4%
 
 
 – Percentage van de vertrekkende of transfererende passagiers
dat maximaal 6 minuten moet wachten voorafgaand aan de paspoortcontrole
 
 95%
 81%
 – 14%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vertrek
 
 
 
 
 
 
 
   • Vertrekhallen 2 en 3
 
 
 83%
 – 12%
 
 
   • Schengen – Niet Schengen
 
 
 85%
 – 11%
 
 
   • Niet Schengen – Schengen2
 
 
 74%
 – 21%
 
 
 
 
 
 1 Percentages zijn gebaseerd op de rapportage derde kwartaal
2009.
 
 2 Wordt sinds 2009 als aankomstpost behandeld; met de
norm wordt sindsdien flexibeler omgegaan (meer conform «aankomst»).
 Uitvoering geven aan Mobiel Toezicht Vreemdelingen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicatoren
 Realisatie 2008
 Streefwaarde 2009
 Realisatie 2009
 Verschil 2009
 
 
 
 
 Aantal vaststellingen van illegalen in het grensgebied Inzet vindt
plaats in overleg met het bevoegd gezag
 4 051
 Realisatie is afhankelijk van het aanbod
 3 624
 –1
 
 
 
 
 
 1Aangezien de realisatie afhankelijk is van het aanbod wordt
geen toelichting gegeven op het verschil tussen streefwaarde en realisatie.
 Identiteit in het AC-proces 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicatoren
 Realisatie 2008
 Streefwaarde 2009
 Realisatie 2009
 Verschil 2009
 
 
 
 
 100% (on)echtheidsonderkenning binnen 48 uur
 100%
 100%
 100%
 0
 
 
 
 
 Uitvoering geven aan uitzettingen van vreemdelingen uit
Nederland 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicatoren
 Realisatie 2008
 Streefwaarde 2009
 Realisatie 2009
 Verschil 2009
 
 
 
 
 Aantal uitzettingen van vreemdelingen uit Nederland
 4 389
 Realisatie is afhankelijk van het aanbod
 5 3941
 –2
 
 
 
 
 
 1 Totaal is samengesteld uit «directe verwijderingen
door het CKmar» (2 396) en uit «aanlevering vanuit Dienst
Terugkeer en Vertrek« (2 998).
 
 2 Aangezien de realisatie afhankelijk is van het aanbod
wordt geen toelichting gegeven op het verschil tussen streefwaarde en realisatie.
 Toelichting tabel
 Uit de meest actuele metingen over de wachttijden blijkt dat de wachttijden
bij aankomst binnen de gestelde normen zijn gerealiseerd. De wachttijden voor
de overige posten blijven echter achter bij de doelstelling. De grootste onderrealisatie
vindt plaats bij de doorlaatpost «Niet Schengen/Schengen», alwaar
onder andere nog niet kan worden beschikt over adequate informatie over het
te verwachten aanbod. Hierdoor ontstaat op momenten een hoog piekaanbod, waardoor
met maximale baliebezetting de norm kortstondig niet gehaald kan worden. In
overleg met de luchthaven wordt bezien of, mocht deze ontwikkeling structureel
van aard blijken, personele en infrastructurele uitbreiding op deze locatie
wenselijk is. De gemiddelde wachttijd op Schiphol bedroeg in 2009 circa 3 minuten.
De perceptie van de passagiers over de wachttijden was in meer dan 90 procent
van de gevallen positief.
 Operationele doelstelling 3: Handhaving van de openbare
orde en strafrechtelijke rechtsorde binnen de krijgsmacht en jegens militaire
justitiabelen. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicatoren
 Realisatie 2008
 Streefwaarde 2009
 Realisatie 2009
 Verschil 2009
 
 
 
 
 
 Beschikbaarheid/bereikbaarheid
 
 
 
 
 
 
 
 Percentage van de meldingen waarbij het CKmar binnen 30 minuten
ter plaatse moet zijn
 100%
 90%
 99%
 9%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aantal misdrijfdossiers
 1 363
 1 500
 1 250
 – 250
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Percentage processen-verbaal «lik op stuk»
 43%
 50%
 42%
 – 8%
 
 
 
 
 Toelichting tabel
 Er zijn in 2009 1 250 misdrijfverbalen aangeboden aan het Openbaar
Ministerie Arnhem. Het verschil tussen de streefwaarde en de realisatie wordt
grotendeels veroorzaakt door het achterblijven van het aanbod. Daarnaast heeft
het CKmar binnen het Taakveld Militaire Politiedienst nog 164 misdrijfverbalen
aangeboden aan OM’s anders dan het OM Arnhem.
 Operationele doelstelling 4: Handhaving van de openbare
orde en de strafrechtelijke rechtsorde op de aangewezen nationale luchtvaartterreinen. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicatoren
 Realisatie 2008
 Streefwaarde 2009
 Realisatie 2009
 Verschil 2009
 
 
 
 
 
 Beschikbaarheid/bereikbaarheid
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Percentage van de prioriteit 1 meldingen in de terminal en het
desbetreffende luchtvaartterrein waarbij het CKmar binnen 5 minuten ter plaatse
moet zijn.
 94%
 90%
 95%
 5%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Percentage van de prioriteit 2 meldingen in de terminal en het
desbetreffende luchtvaartterrein waarbij het CKmar binnen 10 minuten ter plaatse
moet zijn.
 92%
 90%
 93%
 3%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Percentage van de prioriteit 3 meldingen in de terminal en het
desbetreffende luchtvaartterrein waarbij het CKmar binnen 15 minuten ter plaatse
moet zijn.
 95%
 90%
 96%
 6%
 
 
 
 
 Operationele doelstelling 5: Beschikbare operationeel
gerede eenheden voor samenwerking, bijstand en assistentieverlening 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Indicatoren
 Realisatie 2008
 Streefwaarde 2009
 Realisatie 2009
 Verschil 2009
 
 
 
 
 
 Aantal beschikbare eenheden
 
 
 
 
 
 
 
 • 4 ME-pelotons (Mobiele Eenheden)
 4
 4
 4
 0
 
 
 • 4 BE-pelotons (Bijstandseenheden)
 4
 4
 3
 – 1
 
 
 • 1 AE (Aanhoudingseenheid)
 1
 1
 1
 0
 
 
 
 
 Toelichting tabel
 Vanuit het CKmar-brede bijstandspotentieel kan invulling gegeven worden
aan alle inzetvormen.
 
 In verband met een efficiencymaatregel zijn in 2009 twee BE-pelotons van
het District West tijdelijk samengevoegd voor statische beveiligingstaken.
 
 Voor wat betreft inzetvorm 6 (Crowd Riot Control-taak)
geldt dat de haalbaarheid afhankelijk is van de inzetlocatie en de beschikbare
voorbereidingstijd. De huidige YPR-voertuigen blijken niet geschikt te zijn
voor alle inzetvormen (zowel in nationaal als expeditionair verband).
 Operationele doelstelling 6: Beschikbare operationele
eenheden voor internationale crisis- en humanitaire operaties. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Beschikbare
operationele eenheden voor internationale crisis- en humanitaire operaties
CKmar 2009
 Totaal aantal eenheden
 Geplande inzet 2009
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal aantal operationeel
gerede eenheden
 Voortzettingsvermogen
 
 
 
 
 
 
 Ingezet
 Operationeel gereed
 
 
 
 CKmar
 Militair personeel voor civiele politiemissies
 306
 90
 Gemiddeld 109
 44
 153
 
 
 CKmar
 BE-peloton voor Crowd Riot Control
 1
 0
 0
 1
 0
 
 
 CKmar
 Militair personeel voor het samenstellen van Close Protection
Teams ter begeleiding van VIPS in het buitenland
 60
 20
 20
 20
 20
 
 
 CKmar
 Eskadron militair personeel voor inzet in het kader van NAVO-opdrachten;
reactietermijn van 180 dagen
 ½
 0
 0
 ½
 0
 
 
 
 
 In oktober is besloten niet langer het ½ eskadron militair personeel
gereed te stellen vanaf 2010. Het besluit heeft reeds in 2009 consequenties
gehad voor de gereedstelling omdat al direct na dit besluit is begonnen met
het elders binnen de marechaussee inzetten van een deel van het betrokken
personeel.
 4.6. Beleidsartikel 25 Defensie Materieel
Organisatie
 Algemene doelstelling
 De Defensie Materieel Organisatie (DMO) zorgt voor modern, robuust, kwalitatief
hoogwaardig en inzetbaar materieel.
 Doelbereiking
 De DMO heeft een bijdrage geleverd aan de hoofddoelstellingen van de krijgsmacht
door levering van modern, robuust, kwalitatief hoogwaardig en inzetbaar materieel.
 
 De DMO heeft hiervoor ondersteuning geleverd door aanschaf van het materieel,
de instandhouding en de afstoting. Hierbij was de DMO beleidsverantwoordelijk
voor het defensiebrede materieellogistieke beleid en het beleid met betrekking
tot wetenschappelijk onderzoek en ontwikkeling.
 Beleidsimplementatie van High Level Design Materieellogistiek
(HLD Matlog)
 In 2009 is onder verantwoordelijkheid van de directeur DMO de toekomstvisie
voor het materieellogistieke proces nader uitgewerkt. In het HLD Matlog is
nu richting gegeven aan de toekomstige effectieve en efficiënte inrichting
van de materieellogistieke besturing binnen Defensie. Hierbij zijn de Matlog-beleidskaders
en de belegging van de besturende Matlog-processen bij de defensieonderdelen
en de drie uitvoerende directies binnen de DMO vastgelegd, alsmede de IV-ondersteuning
door ERP. Bij de verfijning en het beheer van deze processen moet gebruik
worden gemaakt van de in 2009 ontwikkelde «Richtlijn procesmanagement».
Hierbij vormt het Operationeel Logistiek Concept 2013 het kader. Om het HLD
Matlog te kunnen implementeren is in 2009 een migratieplan opgesteld voor
de periode tot en met 2014. Dit plan maakt deel uit van het programmaplan «SPEER
weer spits». In dit kader zijn inmiddels twee schepen, de Hr.Ms. Van
Speijk en Hr.Ms. Van Amstel, gemigreerd naar SAP.
 Externe factoren
 Het verwerven van modern, robuust, kwalitatief hoogwaardig en inzetbaar
materieel is mede afhankelijk van de door de klant gestelde eisen en de productiecapaciteit
van de leveranciers. De beschikbaarheid van capabel geschoold personeel, de
toepasbaarheid van ontwikkelingen in het wetenschappelijk onderzoek en de
stand van de techniek bepalen in grote mate het behalen van de algemene doelstelling.
Deze externe factoren hebben in 2009 niet geleid tot noemenswaardige problemen
bij de realisatie van de projecten.
 Budgettaire gevolgen van beleid
 Onderstaande tabel bevat de geraamde en gerealiseerde budgettaire gevolgen
van beleid voor 2009. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 Realisatie
2005
 Realisatie 2006
 Realisatie 2007
 Realisatie
2008
 Realisatie 2009
 Begroting 2009
 Verschil
 
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 1 910 477
 
 
 2 807 209
 
 
 2 379 718
 
 
 1 933 323
 
 
 2 180 072
 
 
 2 541 856
 
 
 – 361 784
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Programma-uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Investeringen zeestrijdkrachten
 287 270
 329 359
 266 637
 240 177
 411 184
 208 294
 202 890
 
 
 Investeringen landstrijdkrachten
 393 778
 520 900
 649 360
 637 886
 562 788
 424 887
 137 901
 
 
 Investeringen luchtstrijdkrachten
 387 036
 280 824
 438 244
 426 739
 159 644
 288 430
 – 128 786
 
 
 Investeringen Koninklijke marechaussee
 20 454
 24 144
 16 828
 10 452
 15 536
 12 295
 3 241
 
 
 Investeringen Defensiebreed
 
 
 
 
 37 427
 282 613
 – 245 186
 
 
 Investeringen overig
 57 374
 20 811
 26 277
 36 298
 36 849
 22 718
 14 131
 
 
 Logistieke ondersteuning zeestrijdkrachten
 211 113
 178 696
 261 991
 246 017
 274 912
 248 156
 26 756
 
 
 Logistieke ondersteuning landstrijdkrachten
 296 716
 273 868
 277 105
 263 339
 355 082
 311 456
 43 626
 
 
 Logistieke ondersteuning luchtstrijdkrachten
 151 777
 159 045
 259 161
 298 196
 299 267
 261 112
 38 155
 
 
 
 Totaal programma-uitgaven
 
 
 1 805 518
 
 
 1 787 647
 
 
 2 195 603
 
 
 2 159 104
 
 
 2 152 689
 
 
 2 059 961
 
 
 92 728
 
 
 
 
 Apparaatsuitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Staf Defensie Materieel Organisatie
 383 882
 466 816
 253 505
 256 823
 270 498
 222 572
 47 926
 
 
 Bijdragen aan baten-lastendiensten
 0
 1 502
 3 053
 2 590
 2 453
 2 577
 – 124
 
 
 
 Totaal apparaatsuitgaven
 
 
 383 882
 
 
 468 318
 
 
 256 558
 
 
 259 413
 
 
 272 951
 
 
 225 149
 
 
 47 802
 
 
 
 
 Totaal uitgaven
 
 
 2 189 400
 
 
 2 255 965
 
 
 2 452 161
 
 
 2 418 517
 
 
 2 425 640
 
 
 2 285 110
 
 
 140 530
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten
 
 
 19 604
 
 
 66 937
 
 
 44 717
 
 
 49 623
 
 
 300 240
 
 
 398 006
 
 
 – 97 766
 
 
 
 
 
 Toelichting bij de verschillen groter dan € 5,0
miljoen.
 Verplichtingen
 De realisatie van de verplichtingen is per saldo € 361,8 miljoen
lager dan geraamd.
 Allereerst betreft het technische uitgavenmutaties zoals in de volgende
paragrafen toegelicht die ook doorwerken in het niveau van de verplichtingen,
zoals loon- en prijsbijstelling (+ € 57,4 miljoen) en de verwerving
van C-17 transportcapaciteit (+ € 18,0 miljoen).
 Ten tweede is een aantal uitvoeringsmutaties verwerkt, waaronder schadeclaims
Bommelerwaard (– € 0,7 miljoen), transportkosten naar
het CDC (– € 10,3 miljoen), de verdeling van gelden voor «sociaal
veilige werk- en leefomgeving» (aanbevelingen commissie Staal) (+ € 1,9
miljoen), hoofdgebruik van gebouwen (+ € 9,4 miljoen), verhoging
energieverbruik (+ € 10,0 miljoen), verhuis- en inrichtingskosten
(+ € 3,0 miljoen), verkoopgereedmaken van af te stoten overtollig
materieel (+ € 24,0 miljoen) en exploitatie onderhoud wapensystemen
en voorraden (+ € 13,0 miljoen). Verder is bij
het opstellen van de tweede suppletoire begroting aan de hand van de tot dat
moment al aangegane verplichtingen een schatting gemaakt van de verplichtingen
bij de diverse projecten die daarna nog in 2009 zouden worden aangegaan. Deze
schatting is achteraf te laag geweest. In het resterende deel van 2009 zijn
bij de investeringen alsnog verplichtingen aangegaan voor de projecten NH-90
(initiële hoeveelheid grondapparatuur en reservedelen), de patrouillevaartuigen,
het initiële contract FRISC en de AH-64 Upgrade.
Deze worden aangevuld met een groot aantal kleinere mutaties.
 Tevens is het verplichtingenniveau neerwaarts bijgesteld doordat de dienstverleningsovereenkomsten
voor werkplekdiensten, onderhoud aan gebouwen en catering per jaar worden
vastgelegd in plaats van meerjarig.
 Tot slot is het verplichtingenniveau aangepast als gevolg van een wijziging
van de administratiesystematiek; dit is in de leeswijzer toegelicht.
 Uitgaven
 Programma-uitgaven
 Doordat in de administratie de nieuwe indeling van de uitgaven voor investeringen
nog niet konden worden verwerkt, doen zich tussen de diverse programma-uitgaven
bij de investeringen grote verschillen voor. In totaal bedraagt de onderschrijding
bij de investeringen € 15 miljoen. Dit komt, na verwerking van de
uitgekeerde prijsbijstelling, onder andere tot uiting bij de volgende projecten:
C-17 luchttransportcapaciteit, NH-90, LCF-munitie, FGBADS, Chinook en Pantserhouwitsers.
 
 Bij de logistieke ondersteuning is per saldo sprake geweest van mutaties
ter dekking van meeruitgaven voor het verkoopgereed maken van af te stoten
overtollig materieel van € 24,0 miljoen, de gevolgen van uitdeling
van de prijsbijstelling van € 11,3 miljoen, exploitatie onderhoud
wapensystemen en voorraden van € 13,0 miljoen, exploitatie van Militaire
Satellietcommunicatie (Milsatcom) van € 4,0 miljoen en hogere personeelsgerelateerde
uitgaven van € 10,0 miljoen. Hier staan mutaties samenhangend met
de overheveling van transportkosten van € 10,3 miljoen naar het
CDC en de aanpassing van de dollarkoers met € 4,0 miljoen tegenover.
 Afsluitend waren er ultimo 2009 voor € 12,0 miljoen meer uitgaven
gerealiseerd dan voorzien voor het onderhoud aan de schepen en verkoopgereedmaken
van af te stoten strategisch materieel. Voor munitie, kleding en uitrusting
bedroegen de meeruitgaven € 28,0 miljoen. Tevens is voor € 20,0
miljoen meer betaald aan het onderhoud aan vliegtuigen bij het Logistiek Centrum
Woensdrecht. Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
 Apparaatsuitgaven
 De meeruitgaven hangen in het bijzonder samen met de uitdeling van de
loon- en prijsbijstelling van € 15,5 miljoen, de verhoging van energieverbruik
en de gestegen energieprijs van totaal € 16,0 miljoen, de uitgaven
voor huisvesting van € 9,4 miljoen en voor verhuis- en inrichtingskosten
van € 3,0 miljoen, aangezien de DMO steeds vaker hoofdgebruiker
is van gebouwen. Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
 Ontvangsten
 Ten opzichte van het geraamde budget voor Domeinenverkopen, inclusief
de toevoeging van € 45 miljoen uit 2008, is in eerste instantie
een budgetverlaging doorgevoerd van € 39,0 miljoen door aanpassing
van verkoopschema’s voor tanks, pantserhouwitsers en F-16-vliegtuigen.
Vervolgens is de in 2009 geplande ontvangst van Portugal voor de Orions eerst
begin 2010 gerealiseerd (€ 24,0 miljoen) en is de overdracht van
de mijnenjagers naar Letland voor een bedrag van € 8 miljoen doorgeschoven
naar latere jaren. De resterende onderrealisatie van€ 46 miljoen
betreft een overloop van overige niet in 2009 gerealiseerde budgetten naar
2010.
 Tot slot is voor € 25,7 miljoen aan FMS- en BTW-verrekeningen
niet gerealiseerd.
 Operationele doelstellingen
 Operationele doelstelling 1 – Voorzien in nieuw
materieel
 De DMO heeft in het kader van haar defensiebrede materieellogistieke beleidsverantwoordelijkheid
invulling gegeven op het vlak «voorzien in». In 2009 hebben zich
op dit gebied onder andere de volgende ontwikkelingen voorgedaan.
 Implementatie Sourcingbeleid Defensie
 In 2008 is de Aanwijzing Sourcingbeleid goedgekeurd. Hierbij is vorm gegeven
aan het defensiebrede beleid over de keuze tussen zelf doen, uitbesteden en
samenwerken. Het bestaat uit enerzijds de defensiebrede sourcingstrategie,
die ruimte biedt voor vormen van zelfdoen, samenwerken en uitbesteden en anderzijds
een voorgeschreven toe te passen sourcingtoets, die de afweging tussen alle
vormen van zelfdoen, samenwerken en uitbesteden hanteerbaar en inzichtelijk
maakt.
 
 In 2009 is de implementatie van het sourcingbeleid voortgezet, met als
gevolg dat de sourcingstrategie en -toets zijn ingepast in het Defensie Materieel
Proces (DMP). Sinds juni 2009 wordt het management bij de DMO bij de uitvoering
van sourcingtoetsen geadviseerd door een apart daarvoor opgezet bureau. Bij
de DMO is de «Coördinatiegroep sourcing» ingesteld. Hierin
zijn alle onderdelen van de DMO vertegenwoordigd. Op grond van de sourcing
agenda 2009 is bij de levering van diensten en het verrichten van activiteiten
de sourcingtoets uitgevoerd.
 Uitgaven investeringen
 Indien zich grote wijzigingen (meer dan € 10 miljoen) hebben
voorgedaan dan worden deze, evenals een wijziging in de DMP-planning, toegelicht.
Door de Kamer is met het aanvaarden van de motie Knops (Kamerstuk
32 123 X, nr. 68) uitgesproken dat B, C en D fasen van het DMP-proces
in beginsel niet worden samengevoegd. Om daaraan gevolg te geven zullen de
in 2010 voorziene Kamerbrieven zich richten op één fase.
 Investeringen zeestrijdkrachten 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 miljoen
 
 
 
 
 
 Omschrijving project
 
 
 Projectvolume 2010
 
 
 Fasering tot*
 
 
 Gerealiseerde uitgaven t/m 2008
 
 
 Verwachte uitgaven in 2009
 
 
 Gerealiseerde uitgaven in 2009
 
 
 Verschil uitgaven 2009
 
 
 
 LC-fregatten
 1 560,3
 2013 (2011)
 1 493,8
 16,7
 13,2
 – 3,5
 
 
 LCF Walreserve
 37,5
 2010
 31,9
 1,6
 1,3
 – 0,3
 
 
 LCF Munitie
 339,7
 2016
 275,1
 2,9
 22,0
 19,1
 
 
 Landing Platform Dock 2
 273,6
 2009
 264,7
 2,0
 2,1
 0,1
 
 
 CUP Orion
 181,9
 2010
 176,1
 3,0
 0,0
 – 3,0
 
 
 Aanpassing Mijnenbestrijdingscapaciteit (PAM)
 186,3
 2012
 163,5
 8,5
 8,7
 0,2
 
 
 NIMCIS
 97,2
 2009
 92,9
 0,9
 2,4
 1,5
 
 
 Patrouilleschepen
 498,1
 2014 (2013)
 68,3
 127,6
 138,6
 11,0
 
 
 
 
 * Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting
2009 opgenomen.
 LCF Munitie
 Bij dit project is een financiële herfasering geweest.
 Patrouilleschepen
 De voorziene termijnbetaling voor begin 2010 is eind 2009 voldaan. Hierdoor
is er een overschrijding van de in 2009 verwachte uitgaven. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Projecten
in planning 
 
 
 
 
 
 Investeringen zeestrijdkrachten
 
 Planning DMP-proces*
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 
 
 Herintroductie Mijnenveegcapaciteit
 
 (B/C)
 B (D)
 
 
 Instandhouding Goalkeeper
 (A)
 
 A
 
 
 Instandhouding M-fregatten (deels in realisatie)**
 
 
 
 
 
 Instandhouding Walrus-klasse onderzeeboten**
 (A)
A
 
 
 
 
 Kwantitatieve versterking mariniersbataljons (deels in realisatie)**
 
 
 
 
 
 Maritime Tactical Ballistic Missile Defense
 
 (A)
 A
 
 
 Verbetering MK 48 torpedo**
 
 (A) A
 
 
 
 Vervanging MK 46 torpedo***
 
 (A)
 
 
 
 Verwerving Joint Logistiek Schip (JSS)
 (B/C/D) B/C/D
 
 
 
 
 
 * Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting
2009 opgenomen.
 ** Gemandateerde projecten waarvan de A-brief al verzonden is.
 *** Wegens de versoberingmaatregelen valt het A-document niet meer
binnen de begrotingsperiode.
 Herintroductie Mijnenveegcapaciteit
 Naar aanleiding van de resultaten van de studie «Internationale
mijnenveegcapaciteit» was een aanvullend onderzoek noodzakelijk. Gevolg
hiervan is een vertraging in de aanvang van de DMP B-fase en hierdoor verschuift
de voltooiing van de verwervingsvoorbereiding naar 2011. Daarnaast is wegens
de versoberingmaatregelen het budget verlaagd en is de diepwatercomponent
vervallen.
 Instandhouding Goalkeeper
 Er is een herfasering van het project geweest. De A-brief is op 10 maart
2010 aan de Kamer aangeboden.
 Maritime Tactical Ballistic Missile Defense
 Het haalbaarheidsonderzoek heeft ongeveer een jaar langer geduurd dan
oorspronkelijk was voorzien. Momenteel wordt verwacht dat op grond van de
uitkomsten van de studie het DMP A-document voor midden 2010 kan worden voltooid.
 Vervanging MK 46 torpedo
 Wegens de versoberingmaatregelen is het project uitgesteld en valt dit
niet meer binnen de begrotingsperiode.
 Investeringen landstrijdkrachten 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 miljoen
 
 
 
 
 
 Omschrijving project
 
 
 Projectvolume 2010
 
 
 Fasering tot*
 
 
 Gerealiseerde uitgaven t/m 2008
 
 
 Verwachte uitgaven in 2009
 
 
 Gerealiseerde uitgaven in 2009
 
 
 Verschil uitgaven 2009
 
 
 
 Verbetering mobiliteit Stingerplatform
 43,2
 2009
 42,7
 0,7
 1,8
 1,1
 
 
 Fennek (MRAT en AD-versie)
 197,2
 2009
 186,7
 14,1
 10,4
 – 3,7
 
 
 Groot Pantservoertuig (ontwikkeling)
 113,0
 2013
 95,4
 9,1
 3,2
 – 5,9
 
 
 Infanterie Gevechtsvoertuig (IGV) (productie en training)
 1 136,9
 2016 (2012)
 553,9
 253,1
 244,1
 – 9,0
 
 
 Medium Range Anti Tank (MRAT)
 201,5
 2010
 195,8
 2,2
 0,9
 – 1,3
 
 
 Tactische Indoor Simulation (TACTIS)
 84,1
 2010
 58,9
 14,3
 7,3
 – 7,0
 
 
 Pantserhouwitser
 467,9
 2010
 325,9
 81,2
 94,9
 13,7
 
 
 Battlefield Management System
 62,7
 2012
 10,1
 10,1
 11,9
 1,8
 
 
 Groot Pantservoertuig (productie)
 695,2
 2016
 34,1
 19,7
 16,4
 – 3,3
 
 
 Future Ground Based Air Defense System (deel 1, fase 2 en deel
2)
 126
 2010
 85,3
 54,2
 25,3
 – 28,9
 
 
 Datacommunicatie Mobiel Optreden
 41,7
 2012
 6,0
 11,6
 13,2
 1,6
 
 
 Vervanging genie en doorbraaktank
 77,1
 2013
 0,2
 10,0
 9,0
 – 1,0
 
 
 
 
 * Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting
2009 opgenomen
 Pantserhouwitser
 De verwerving van langedrachtmunitie is eerder gerealiseerd dan verwacht
waardoor het budget 2009 is overschreden.
 Future Ground Based Air Defense System (deel 1, fase 2
en deel 2)
 Als gevolg van een vertraging bij het deelproject Shorad Shooter Component zijn de uitgaven lager dan voorzien.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Projecten
in planning 
 
 
 
 
 
 Investeringen landstrijdkrachten
 
 Planning DMP-proces*
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 
 
 Capability Upgrade Elektronische Oorlogvoering (CUP EOV)
 
 (A)
 A
 
 
 Verhoging Grondmobiliteit 11 AMB/Vervanging LSV
 (A)
 
 
 
 
 Vervanging Mortier Opsporingsradar
 (A)
 
 A
 
 
 Verwerving CE-pakketten IGV
 (A)
 
 A
 
 
 Vervanging brugleggende tank
 
 
 (D)
 
 
 Verwerving precision guided ammunition**
 (A) A
 
 
 
 
 
 
 * Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting
2009 opgenomen
 ** Gemandateerde projecten waarvan de A-brief al verzonden is
 Capability Upgrade Elektronische Oorlogvoering
 Het project is vanwege de versoberingmaatregelen in tijd naar achteren
verschoven.
 Verhoging Grondmobiliteit 11 AMB/Vervanging LSV
 Het project wordt opgenomen in het project «Defensiebrede vervanging
wielvoertuigen». Hierbij wordt bezien hoe de specifieke eisen die worden
gesteld aan dit voertuig in dit defensiebrede project kunnen worden meegenomen.
 Vervanging Mortier Opsporingsradar
 Als gevolg van een onderzoek voorafgaande aan de A-fase is het project
verlengd. Daarnaast is als gevolg van de versoberingmaatregelen het budget
verlaagd.
 Verwerving CE-pakketten IGV
 De A-fase is verlengd in verband met de uitvoering van een studie. Daarnaast
is het budget vanwege de versoberingmaatregelen verlaagd.
 Vervanging brugleggende tank
 Als gevolg van een herfasering is de D-brief met een jaar vertraagd. De
D-brief is voorzien in 2011.
 Investeringen luchtstrijdkrachten 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 miljoen
 
 
 
 
 
 Omschrijving project
 
 
 Projectvolume 2010
 
 
 Fasering
tot*
 
 
 Gerealiseerde uitgaven t/m
2008
 
 
 Verwachte uitgaven in 2009
 
 
 Gerealiseerde uitgaven in 2009
 
 
 Verschil uitgaven 2009
 
 
 
 F-16 Link 16
 120,6
 2012
 98,1
 8,5
 2,3
 – 6,2
 
 
 F-16 Verbetering lucht-grondbewapening fase 1
 61,9
 2011
 29,9
 6,9
 5,6
 – 1,3
 
 
 Vervanging F-16 System Development and Demonstration
 791,5
 2012
 746,9
 29,3
 14,4
 – 14,9
 
 
 F-16 Luchtverkenningsysteem
 41,7
 2009
 39,9
 0,3
 1,3
 1,0
 
 
 AH-64D MTADS
 83,5
 2012 (2010)
 59,9
 8,8
 0,3
 – 8,5
 
 
 Patriot Update PAC III
 117,2
 2009
 111,5
 13,0
 1,6
 – 11,4
 
 
 3e DC-10
 45,3
 2011 (2010)
 29,8
 8,0
 1,5
 – 6,5
 
 
 Aanschaf 3e en 4e C-130
 62,6
 2010
(2009)
 45,6
 8,0
 2,1
 – 5,9
 
 
 F-16 M5 Modificatie
 52,3
 2012
 17,6
 12,1
 5,5
 – 6,6
 
 
 Vervanging F-16 Nederlandse Projecten
 49,1
 2012 (2011)
 14,8
 10,3
 6,1
 – 4,2
 
 
 F-16 Targeting Pods
 37,9
 2009
 34,0
 2,0
 0,5
 – 1,5
 
 
 Chinook Uitbreiding en Versterking (4+2)
 354,1
 2013 (2011)
 210,8
 108,6
 15,5
 – 93,1
 
 
 
 
 * Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting
2009 opgenomen.
 Vervanging F-16 System Development and Demonstration
 Jaarlijks hebben twee termijnbetalingen plaats. Hierbij bestaat de mogelijkheid
de in januari voorziene betaling al in december te voldoen. Als gevolg van
een aanvankelijk in januari 2009 voorziene betaling die eerder is betaald
is in 2009 minder betaald.
 Patriot Update PAC III
 Betalingen van deze via Foreign Military Sales
(FMS) aangeschafte systemen hebben plaats op grond van het onderhanden zijnde
werk en van de betaalschema’s van het Amerikaanse ministerie van Defensie
met de producerende industrie. Een afwijking tussen de betalingen aan de Amerikaanse
overheid en de ramingen heeft een onderrealisatie tot gevolg.
 Chinook Uitbreiding en Versterking (4+2)
 Als gevolg van vertragingen bij de leverancier van software voor de zes
nieuwe Chinook-helikopters zijn in 2009 minder uitgaven gerealiseerd.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Projecten
in planning 
 
 
 
 
 
 Investeringen luchtstrijdkrachten
 
 Planning DMP-proces*
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 
 
 AH-64D Upgrade
 (A) A
 B/C/D
 
 
 
 AH-64D Zelfbescherming
 
 (B/C/D)
 B
 
 
 Cougar Midlife Update
 
 (A)
 A
 
 
 F-16 Mode 5 IFF**
 
 
 
 
 
 F-16 Verbetering lucht-grond bewapening (fase II)
 
 (B/C/D)
 B
 
 
 F-16 Zelfbescherming (ASE)**
 
 
 
 
 
 Patriot Vervanging COMPATRIOT**
 
 
 
 
 
 Vervanging Medium Power Radars in Wier en Milligen**
 (A)
 A
 
 
 
 
 2010
 2011
 2012
 
 
 Vervanging F-16 Voortgezette verwervingsvoorbereiding/Productie
 
 (D)
 D
 
 
 
 
 * Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting
2009 opgenomen
 ** Gemandateerde projecten waarvan de A-brief al verzonden is.
 AH-64D Zelfbescherming
 Het project is vanwege een aanvullende studie geherfaseerd. Daarnaast
is als gevolg van de versoberingmaatregelen het budget verlaagd. De Kamer
is hierover geïnformeerd in de defensiebegroting 2010 en in het hierbij
behorende Materieelprojectenoverzicht.
 Cougar Midlife Update
 Momenteel is nog niet alle informatie die nodig is voor de aanvang van
de A-fase beschikbaar. Als gevolg hiervan zal naar verwachting het DMP A-document
midden 2010 gereed zijn.
 F-16 Verbetering lucht-grond bewapening (fase II)
 De voorziene gecombineerde B/C/D-fase is gesplitst in een B/C-fase en
een D-fase. Hierover is de Kamer geïnformeerd in de defensiebegroting
2010 en in het hierbij behorende Materieelprojectenoverzicht. Bij de verdere
uitwerking van dit project is intussen besloten om het in enkele deelprojecten
op te splitsen. Deze hebben echter een verschillende fasering. De Kamer zal
daarover in een B-brief worden geïnformeerd.
 Vervanging Medium Power Radars in Wier en Milligen
 De A-brief is begin 2009 in plaats van in 2008 aan de Kamer verzonden;
op 24 februari 2009 (Kamerstuk 27 830, nr. 62).
 Vervanging F-16 Voortgezette Verwervingsvoorbereiding/Productie
 Het kabinet heeft op 16 januari 2009 besloten tot de aanschaf van twee
F-35 testtoestellen. Na het algemeen overleg van 22 april 2009 en het plenaire
debat van 23 april 2009 heeft de Kamer door aanvaarding van de motie-Hamer
c.s. ingestemd met het aangaan van de verplichtingen voor de productie van
het eerste Nederlandse testtoestel uit de LRIP-3 productieserie. De motie
beschrijft ook de drie criteria die van belang zijn voor de definitieve aanschaf
van het tweede testtoestel in 2010. Het demissionaire kabinet zal geen besluit
tot aanschaf van het tweede testtoestel meer aan de Kamer voorleggen. De definitieve
besluitvorming over de vervanger van de F-16 zal volgens de motie-Hamer plaatshebben
in 2012.
 Investeringen Defensiebreed 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 miljoen
 
 
 
 
 
 Omschrijving project
 
 
 Projectvolume 2010
 
 
 Fasering tot*
 
 
 Gerealiseerde uitgaven t/m 2008
 
 
 Verwachte uitgaven in 2009
 
 
 Gerealiseerde uitgaven in 2009
 
 
 Verschil uitgaven 2009
 
 
 
 NH-90
 1 117,2
 2014
 449,8
 178,3
 149,0
 – 29,3
 
 
 MILSATCOM Lange termijn
 135,9
 2014
(2012)
 67,8
 23,6
 18,0
 – 5,6
 
 
 Modernisering Navigatiesystemen
 36,4
 2013
 2,2
 6,3
 8,9
 2,6
 
 
 TITAAN fase 1, 2/3 fysieke distributie
 130,1
 2011 (2009)
 102,7
 9,4
 14,8
 5,4
 
 
 Richtkijker schutter lange afstand
 30,5
 2012
 7,3
 9,3
 2,3
 – 7,0
 
 
 
 
 * Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting
2009 opgenomen.
 Algemeen
 De realisatie van bovengenoemde projecten wijkt af van de raming. De reden
hiervan is dat de realisatie van projecten in voorgaande jaren zijn opgestart
bij investeringen Zee- en Landstrijdkrachten. Om administratief-technische
redenen zijn deze daar verantwoord.
 NH-90
 De levering van de helikopter is vertraagd. Ook is een aantal met NH-Industries contractueel overeengekomen mijlpalen niet
gehaald. Daarnaast heeft geen volledige levering plaatsgehad van de bestelde aircraft ground equipment en van de reserveonderdelen. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Projecten
in planning 
 
 
 
 
 
 Investeringen Defensiebreed
 
 Planning DMP-proces*
 
 
 
 2008
 2009
 2010
 
 
 Combat Identification
 (A)
 
 A
 
 
 Defensiebrede Vervanging Wielvoertuigen
 
 (B/C)
 (D) B
 
 
 Nieuwe generatie identificatiesystemen (IFF
mode 5/mode S)
 
 (A)
 A
 
 
 Verbeterd Operationeel Soldaatsysteem
 (B)
 (C)
 (D) B
 
 
 Vervanging deelsystemen TITAAN
 (A)
 
 A
 
 
 Vervanging HF/VHF-radio (ECB/FM9000)
 
 (A)
 A
 
 
 Verwerving 2de batch IISS reservedelen NH-90**
 
 (A) A
 
 
 
 Verwerving HV brillen – deel CLAS en deel CZSK**
 (A)
 A
 
 
 
 Vervanging grondterminals MILSATCOM
 
 
 
 
 
 
 
 * Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting
2009 opgenomen.
 ** Gemandateerde projecten waarvan de A-brief al verzonden is.
 Combat Identification
 Door de complexiteit van het onderwerp en door de noodzaak om internationale
ontwikkelingen te volgen is de opstelling van het A-document vertraagd. Zonder
verdere complicaties zal het A-document naar verwachting midden 2010 kunnen
worden voltooid.
 Defensiebrede Vervanging Wielvoertuigen
 De besluitvorming over een aantal essentiële onderdelen van dit project,
zoals het onderhoudsconcept (inclusief de sourcingtoets) en de verwervingsstrategie
hebben meer tijd gekost dan aanvankelijk was voorzien. Naar verwachting zal
de besluitvorming begin 2010 worden voltooid, waarna het B-document kan worden
opgesteld.
 Nieuwe generatie identificatiesystemen (IFF mode 5/mode
S)
 Als gevolg van een herijking van de behoefte is de besluitvorming over
het A-document vertraagd. De voltooiing hiervan is nu voorzien voor het tweede
kwartaal van 2010.
 Verbeterd Operationeel Soldaatsysteem
 Naar verwachting zal de besluitvorming over het B-document in de eerste
helft van 2010 plaatshebben.
 Vervanging deelsystemen TITAAN
 Het oorspronkelijke project wordt herijkt waarbij samenwerking in een
aantal vergelijkbare projecten wordt onderzocht.
 Vervanging HF/VHF-radio (ECB/FM9000)
 Het project is in het Materieelprojectenoverzicht verplaatst naar de defensiebrede
projecten.
 Als gevolg van de versoberingmaatregelen is het project vertraagd. Momenteel
wordt voorzien dat het A-document in de tweede helft van 2010 gereed is.
 Verwerving Helderheid Versterkende brillen deel CLAS en
deel CZSK (Voorheen «Verbeterd zicht (deel II) – deel CLAS»)
 De A-fase is wegens een herijking van de behoefte met een jaar verlengd.
De A-brief is op 17 juli 2009 naar de Kamer gezonden (Kamerstuk
27 830, nr. 64).
 Vervanging grond-terminals MILSATCOM
 Als gevolg van de versoberingmaatregelen is het project vertraagd. Het
A-document is in 2011 voorzien.
 Operationele doelstelling 2 – Instandhouding van
materieel
 Prestatiegegevens DMO
 De prestaties op het gebied van logistieke ondersteuning door de DMO aan
de andere defensieonderdelen, worden vastgelegd in dienstverleningsovereenkomsten
(dvo’s).
 
 De dvo’s onderscheiden zes hoofdproducten in de ondersteuning. Deze
indeling vormt een leidraad voor de afspraken tussen de klant en de leverancier:
 – Het «voorzien in».
 – (Wapen)systeemmanagement.
 – Bevoorrading en Assortimentsmanagement.
 – Onderhoud en Modificaties.
 – Afvoer en Afstoting.
 – Overige diensten.
 
 Voor de instandhouding van het materieel zijn door de DMO voor 2009 dienstverleningsovereenkomsten
afgesloten met de vier operationele commando’s (die van
de zeestrijdkrachten, de landstrijdkrachten en de luchtstrijdkrachten, alsmede
het Commando Koninklijke marechaussee) en het Commando DienstenCentra (CDC).
Ieder kwartaal wordt over de realisatie van de daarin gemaakte afspraken gerapporteerd.
Voor zover deze afspraken SMART zijn geformuleerd wordt de realisatie uitgedrukt
in een percentage met als generieke norm 90 procent. Deze percentages worden
hieronder toegelicht.
 Nagekomen afspraken Commando zeestrijdkrachten
 Van de afspraken die SMART zijn en betrekking hebben op 2009 is 83 procent
gerealiseerd. In totaal zijn 62 van de 75 afspraken nagekomen. Van de dertien
niet nagekomen afspraken zijn zeven afspraken verzet naar 2010.
 Nagekomen afspraken Commando landstrijdkrachten
 In 2009 is 86 procent van de gemaakte afspraken gerealiseerd. In totaal
zijn 215 van de 250 afspraken nagekomen. De niet nagekomen afspraken betreffen
nagenoeg allemaal systeemoverleg voor een aantal wapensystemen. In overleg
met de klant zijn deze afspraken verzet of opgeschoven.
 Nagekomen afspraken Commando luchtstrijdkrachten
 Van de gemaakte afspraken is in 2009 56 procent gerealiseerd. Dit betreft
183 van de 326 afspraken. Het percentage van 56 procent ligt onder de norm
van 90 procent. De oorzaak hiervan is dat in overleg met de klant afspraken
zijn verzet of opgeschoven. Dit betreft onder andere afspraken over modificatieactiviteiten
van de Patriot, de Apache, de C-130 en de F-16.
 Nagekomen afspraken Commando Koninklijke marechaussee
 In 2009 is 97,1 procent van de gemaakte afspraken gerealiseerd. In totaal
zijn 68 van de 70 afspraken nagekomen. De twee niet nagekomen afspraken betreffen
systeemoverleg voor twee wapensystemen dat, in overleg met de klant, is verzet
of opgeschoven.
 Nagekomen afspraken Commando DienstenCentra
 Van de voor 2009 gemaakte afspraken is 75,0 procent (87 van de 116 afspraken)
gerealiseerd. Ook in dit geval betreffen de niet nagekomen afspraken systeemoverleg
dat in overleg met de klant, is verzet of opgeschoven. Het relatief lage jaarpercentage
wordt veroorzaakt doordat in het eerste kwartaal van 2009 slechts 53,7 procent
van de afspraken is nagekomen. In de overige kwartalen lag het percentage
rond de 85 procent met een piek van 94,7 procent in het vierde kwartaal van
2009.
 Operationele doelstelling 3 – Afstoten overtollig
materieel
 Bij het afstoten van roerende zaken wordt een onderscheid gemaakt tussen
niet-strategische en strategische zaken. Defensie draagt overtollige niet-strategische
zaken over aan de dienst Domeinen van het ministerie van Financiën die
deze goederen in de regel openbaar verkoopt. De verkoopopbrengsten van dit
materieel bedroegen in 2009 ongeveer € 3 miljoen.
 Overtollig strategisch defensiematerieel wordt niet openbaar verkocht.
Dit materieel wordt in beginsel na onderhandeling alleen verkocht aan andere
overheden die voldoen aan de criteria van het wapenexportbeleid. Incidenteel
heeft verkoop van strategisch materieel plaats aan gerenommeerde ondernemingen
onder de voorwaarde dat alleen mag worden doorverkocht aan regeringen van
landen die voldoen aan de genoemde criteria van het wapenexportbeleid.
Een exportvergunning is altijd vereist en in het contract wordt de voorwaarde
gesteld dat in geval van doorverkoop de toestemming van de Nederlandse staat
is vereist. Vanwege de deskundigheid op het gebied van materieel wordt bij
de verkoop intensief samengewerkt tussen Domeinen en Defensie. Daarnaast wordt
iedere voorgenomen verkooptransactie in de commissie «Verkoop defensiematerieel»
behandeld. Naast Defensie zijn hierin ook de ministeries van Financiën,
Buitenlandse Zaken en Economische Zaken vertegenwoordigd.
 
 De totale waarde van de in 2009 gesloten verkoopcontracten bedroeg ongeveer € 110
miljoen. Dit is € 20 miljoen meer dan het jaar ervoor. Het grootste
contract betreft de verkoop van achttien F-16 Midlife Update vliegtuigen aan Chili. Verder zijn relatief kleine contracten gesloten
met onder andere Jordanië (storingpods) en
Chili (diverse voertuigen).
 
 De totale verkoopopbrengsten (ontvangsten) bedroegen in 2009 ongeveer € 252
miljoen. Een groot deel hiervan betreft termijnbetalingen van in eerdere jaren
gesloten verkoopcontracten.
 
 Er zijn nog steeds redelijk goede vooruitzichten op de verkoop van het
resterende overtollige materieel, waaronder het materieel dat op grond van
de maatregelen uit «Wereldwijd Dienstbaar» moet worden verkocht.
Zoals gemeld zijn de overtollige F-16 vliegtuigen in 2009 verkocht aan Chili
en zijn twee Fokker 60-transportvliegtuigen verkocht aan Peru. Van de in «Wereldwijd
Dienstbaar» genoemde afstotingsprojecten resteren nu nog 28 Leopard
2A6 tanks en twaalf Pantserhouwitsers. Voor de overtollige tanks is nog geen
koper gevonden. Nadat een potentiële koper te kennen had gegeven niet
meer geïnteresseerd te zijn, worden de overtollige Pantserhouwitsers
(zoals gemeld in het Materieelprojectenoverzicht 2009 zijn dat er 26, waarvan
de twaalf uit «Wereldwijd dienstbaar» deel uit maken) weer actief
aangeboden op de markt. Zowel de tanks als de houwitsers zijn van een dusdanige
kwaliteit dat hiervoor, indien de economie weer aantrekt, verkoopmogelijkheden
bestaan. Voor de overtollige pantserrupsvoertuigen (YPR) en M-109 houwitsers,
die zijn opgenomen in het Materieelprojectenoverzicht 2009, heeft zich een
serieuze gegadigde aangediend. Naar verwachting zal voor de verkoop van dit
materieel in 2010 een contract worden gesloten, evenals voor de verkoop van
Fokker 50-vliegtuigen en de twee resterende Fokker 60-vliegtuigen.
 4.7. Beleidsartikel 26 Commando DienstenCentra
 Algemene doelstelling
 Het Commando DienstenCentra (CDC) voorziet in een doelmatige en doeltreffende
ondersteuning van de krijgsmacht.
 Doelbereiking
 Het CDC heeft zich in 2009 verder ontwikkeld als klantgerichte en kostenbewuste shared-service organisatie. Er bestaat een goed inzicht
in producten en diensten. Het maken en nakomen van duidelijke afspraken met
de klant en constructief overleg met klanten dragen bij tot een steeds grotere
klanttevredenheid, die periodiek bij een steeds breder deel van de klanten
van het CDC op een toegankelijke manier wordt gemeten. Het verbeteren van
de klantgerichtheid is een permanent proces. Met betrekking tot het CDC-speerpunt «geïntegreerde
dienstverlening» zijn in 2009 bij het daarvoor lopende project belangrijke
stappen gezet om de klanten van het CDC beter en eenduidiger te bedienen.
De introductie van een klantvriendelijk digitaal voorportaal voor alle diensten
van het CDC is hiervan een belangrijk resultaat. Het doel van het project
is de klant in staat te stellen om op de meest effectieve manier (geïntegreerde)
diensten af te nemen, onder gelijktijdige terugdringing van de administratieve
last voor de klant binnen de klant-leverancierrelatie. In 2009 zijn de eerste
stappen gezet om tot een herinrichting van het CDC te komen.
 
 Het verbeteren van het kostenbewustzijn is een permanent proces. Naast
de reguliere bewaking en sturing van de prestaties van de bedrijfsgroepen
is in 2009 ook een aantal sourcingstoetsen uitgevoerd die begin 2010 zijn
voltooid. Hierbij zijn vergelijkingen met de markt of vergelijkbare overheidsdiensten
uitgevoerd. Uit deze vergelijkingen blijkt de mate van marktconformiteit en
worden belangrijke lessen getrokken. Ook kunnen beslissingen volgen over samenwerkingsverbanden
met andere partijen.
 In 2009 is bij het project kostensturing de systematiek uitgewerkt. Dit
is begin 2010 volgens plan bij twee piloteenheden binnen het CDC geïntroduceerd.
Het doel van het project is het creëren van de voorwaarden voor het CDC
om op een systematische manier te kunnen sturen op de kosten van de dienstverlening
aan klanten. Een nog beter inzicht in de kosten van de individuele bouwstenen
van dienstverlening staat hierbij voorop, mede gericht op de versterking van
de geïntegreerde dienstverlening.
 
 Op het gebied van beheer zijn door het CDC in 2009 grote stappen gezet.
Door de voortdurende aandacht van het management en de toepassing van de verbetersystematiek
is het CDC erin geslaagd om binnen de tolerantiegrenzen te blijven op het
gebied van beheer. Ook kan hierdoor de primaire focus van het management weer
meer zijn gericht op het voortbrengingsproces van diensten.
 
 In 2009 heeft het onderwerp «Strategische samenwerking» als
speerpunt op de agenda gestaan van het management van het CDC. Naast sourcingstoetsen
zijn oriënterende gesprekken gevoerd met partijen op de markt en binnen
de rijksoverheid waarmee strategische samenwerking in de toekomst mogelijk
wordt geacht.
 Externe factoren
 Het behalen van de algemene doelstelling hangt af van onder meer het beschikken
over voldoende opgeleid en gemotiveerd personeel. De personele vulling wordt
mede bepaald door niet-beïnvloedbare factoren als demografische ontwikkeling,
de economische situatie, de ontwikkeling van de markt en de mogelijke uitbesteding
van diensten.
 Budgettaire gevolgen van beleid
 Onderstaande tabel bevat de geraamde en gerealiseerde budgettaire gevolgen
van beleid voor 2009. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 Realisatie
2005
 Realisatie 2006
 Realisatie 2007
 Realisatie
2008
 Realisatie 2009
 Begroting 2009
 Verschil
 
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 749 357
 
 
 942 294
 
 
 688 459
 
 
 1 552 006
 
 
 1 274 914
 
 
 1 007 580
 
 
 267 334
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Programma-uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedrijfsgroep Informatievoorziening
 26 475
 40 516
 35 680
 40 275
 40 163
 38 605
 1 558
 
 
 Bedrijfsgroep Transport
 65 269
 71 290
 90 088
 93 253
 99 740
 75 161
 24 579
 
 
 Bedrijfsgroep Gezondheidszorg
 59 909
 62 690
 76 900
 88 944
 93 146
 85 072
 8 074
 
 
 Bedrijfsgroep Facility Services
 24 494
 26 209
 56 233
 188 034
 207 986
 145 148
 62 838
 
 
 Bedrijfsgroep Personele Diensten
 29 291
 60 941
 69 832
 88 723
 114 462
 100 824
 13 638
 
 
 Attachés
 16 779
 17 468
 17 146
 16 700
 20 587
 20 688
 – 101
 
 
 Investeringen Infrastructuur
 182 445
 250 040
 184 356
 197 896
 220 069
 276 610
 – 56 541
 
 
 Investeringen Informatievoorziening
 101 706
 151 393
 124 509
 93 355
 90 826
 78 934
 11 892
 
 
 Exploitatie Informatievoorziening
 15 662
 46 890
 97 253
 124 574
 127 345
 91 169
 36 176
 
 
 Nederlandse Defensie Academie
 11 704
 50 908
 53 666
 64 249
 63 674
 57 859
 5 815
 
 
 Bedrijfsgroep ICT
 18 079
 8 329
 13 283
 14 005
 16 091
 16 186
 – 95
 
 
 
 Totaal programma-uitgaven
 
 
 551 813
 
 
 786 674
 
 
 818 946
 
 
 1 010 008
 
 
 1 094 089
 
 
 986 256
 
 
 107 833
 
 
 
 
 Apparaatsuitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Staf Commando DienstenCentra
 22 281
 53 339
 61 834
 67 179
 59 628
 15 281
 44 347
 
 
 Bijdragen aan baten-lastendiensten
 3 583
 4 880
 7 259
 11 454
 12 376
 7 463
 4 913
 
 
 
 Totaal apparaatsuitgaven
 
 
 25 864
 
 
 58 219
 
 
 69 093
 
 
 78 633
 
 
 72 004
 
 
 22 744
 
 
 49 260
 
 
 
 
 Totaal uitgaven
 
 
 577 677
 
 
 844 893
 
 
 888 039
 
 
 1 088 641
 
 
 1 166 093
 
 
 1 009 000
 
 
 157 093
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten
 
 
 31 379
 
 
 43 766
 
 
 58 639
 
 
 58 667
 
 
 85 418
 
 
 65 255
 
 
 20 163
 
 
 
 
 
 Toelichting bij de verschillen groter dan € 5,0
miljoen.
 Verplichtingen
 De realisatie van de verplichtingen is per saldo € 267,3 miljoen
hoger dan geraamd.
 Allereerst betreft het technische uitgavenmutaties zoals in de volgende
paragrafen toegelicht die ook doorwerken in het niveau van de verplichtingen,
zoals loon- en prijsbijstelling (+ € 24,2 miljoen). Vervolgens
betreft het een aantal uitvoeringsmutaties, waaronder schadeclaims Bommelerwaard
(per saldo + € 16,7 miljoen), transportkosten naar het CDC
(+ € 18,8 miljoen), de verdeling van gelden voor «sociaal
veilige werk- en leefomgeving» (aanbevelingen commissie Staal) (+ € 6,2
miljoen), hoofdgebruik van gebouwen (+ € 10,0 miljoen), verhuis-
en inrichtingskosten (– € 10,0 miljoen) en waterschapsbelasting
(+ € 6,6 miljoen).
 Daarnaast zijn bij de bedrijfsgroep Facility Services, naast de bij de uitgaven (€ 24,1 miljoen) al genoemde
oorzaken, de huurverplichtingen Bronbeek tot en met 2023 vastgelegd voor € 25,0
miljoen.
 Verder is de verhoging het gevolg van het voor een bedrag van € 65,0
miljoen (meerjarig) aangaan van verplichtingen voor infraprojecten zoals het
herhuisvesten van de EODD te Soesterberg, de nieuwbouw van een les- en bureelcomplex
op de Bernhardkazerne te Amersfoort, de aanpassing en renovatie van het Plein/Kalvermarkt-complex
in Den Haag en de nieuwbouw voor de MIVD op de Frederikkazerne in Den Haag.
Het verplichtingenniveau voor IV is voor investeringen verhoogd met € 15,0
miljoen en voor exploitatie met € 23,7 miljoen; een nadere toelichting
hiervan is bij de uitgavenmutaties opgenomen. Deze worden aangevuld met een
groot aantal kleinere mutaties.
 Tevens is het verplichtingenniveau neerwaarts bijgesteld doordat de dienstverleningsovereenkomsten
voor werkplekdiensten, onderhoud aan gebouwen en catering per jaar worden
vastgelegd in plaats van meerjarig.
 Tot slot is het verplichtingenniveau aangepast als gevolg van een wijziging
van de administratiesystematiek; dit is in de leeswijzer toegelicht.
 Uitgaven
 Programma-uitgaven
 Bedrijfsgroep Transport
 De totale meeruitgaven voor transport bij de bedrijfsgroep Transport ten
behoeve van de defensieonderdelen zijn € 24,6 miljoen hoger dan
was geraamd. Het gaat om inzet van luchttransport, zowel eigen inzet als inhuur,
en transport over de weg.
 Bedrijfsgroep Gezondheidszorg
 De bij het Militair Geneeskundig Logistiek Centrum opgeslagen en beheerde
voorraad strategische goederen is opnieuw vastgesteld. Dit verklaart grotendeels
de additionele uitgaven om de operationele voorraden voor gezondheidszorg
bij te stellen.
 Bedrijfsgroep Facility Services
 De hogere realisatie op dit artikelonderdeel met € 62,8 miljoen
is mede het gevolg van de overheveling van de Bestuursstaf naar het CDC van
de uit te voeren taken van de Facilitaire Dienst in de Haagse regio en de
daarbij behorende budgetten voor een bedrag van € 20,1 miljoen.
Verder heeft een herschikking van de budgetten voor toelagen en overige personele
exploitatie, in samenhang met de (meerjarige) actualisering van deze uitgaven,
geleid tot een verhoging van deze uitgaven met € 10 miljoen.
 Het CDC is in 2009 hoofdgebruiker geworden van de voormalige vliegbases
Soesterberg en Twente; hierdoor valt de uitvoering van beveiligingstaken nu
onder het CDC en komen de hiermee gepaard gaande uitgaven ten laste van dit
artikel voor een bedrag van € 4 miljoen.
 Verder zijn er (in totaal voor een bedrag van € 20 miljoen)
hogere uitgaven door koersverschillen, hogere uitgaven voor het nieuw gestarte
project CDC Direct dat als doel heeft de verbetering van de klant/leverancierrelatie
en is de realisatie van het nieuwe Dienstencentrum Internationale Ondersteuning
(DCIOD) voor onder andere verplaatsen, opleiden en dienstreizen, hoger uitgekomen
dan was voorzien.
 Op dit artikelonderdeel hangen de meeruitgaven samen met een deel van
de uitgedeelde loonbijstelling (€ 5 miljoen). Tevens dienden er
diverse bijstellingen van uiteenlopende aard te worden verwerkt waardoor de
uitgaven voor een bedrag van € 3,7 miljoen hoger zijn uitgevallen.
 Bedrijfsgroep Personele Diensten
 Naar aanleiding van het helikopterongeluk in de Bommelerwaard en de te
verwachten betalingen naar aanleiding van de ingediende claims, is een voorziening
getroffen die gecompenseerd is door de defensieonderdelen. Uiteindelijk is
hiervan een bedrag van € 12 miljoen in 2009 daadwerkelijk betaald.
Het resterende deel zal op een later moment worden uitgegeven.
 Investeringen infrastructuur
 Het verschil tussen de raming van de begroting 2009 en de realisatie bedraagt – € 56,5
miljoen en heeft betrekking op de vertragingen bij de projecten Herhuisvesting
Plein/Kalvermarkt-complex, Huisvesting Joint Cis Group (onderdeel van de Defensie
Telematica Organisatie – DTO) in Soesterberg, uitbreiding legering Van
Braam Houckgeest-kazerne Doorn en renovatie Operationele School te Den Helder.
Tevens zijn ten laste van dit artikelonderdeel budgetten herschikt voor de
verhuis- en inrichtingskosten bij de DMO en het CLSK.
 Investeringen Informatievoorziening
 De uitgaven voor IV-investeringen zijn € 11,9 miljoen hoger
uitgekomen dan geraamd. Het betreft vooral het verwerken in 2009 van de eerdere
besluitvorming waarmee de meerjarige uitgaven voor het IV-investeringsproject
ERP/M&F in lijn worden gebracht met de planning van het programma SPEER.
 Exploitatie Informatievoorziening
 De hogere realisatie op dit artikelonderdeel heeft verschillende oorzaken.
Als onderdeel van de intensiveringen uit de begroting 2008 is € 21,9
miljoen voor de exploitatievoorbereiding van de invoering van SAP/FINAD en
overige voorbereidingen voor de invoering van ERP aan de centrale IV-exploitatie
toegevoegd. Daarnaast vielen de instandhoudingskosten van IV-systemen hoger
uit dan in de begroting was voorzien. De budgetoverheveling naar het ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van € 6,3 miljoen
voor het project C2000 heeft geresulteerd in meeruitgaven ten opzichte van
het beschikbare budget. Het resterende deel betreft diverse kleine mutaties.
 Nederlandse Defensie Academie
 De hogere realisatie van € 5,8 miljoen is voornamelijk een gevolg
van de hoger uitgevallen beheers/ontwikkelingskosten van de HRM-academie en
meeruitgaven dan geraamd voor docentensalarissen en voor de werkplekdiensten.
 Staf CDC
 De hogere realisatie op dit artikelonderdeel is een gevolg van diverse
wijzigingen ten opzichte van de oorspronkelijke raming.
 Op het gebied van infrastructurele voorzieningen (huisvesting) is € 12,0
miljoen toegevoegd omdat het CDC nu voor veel locaties als hoofdgebruiker
optreedt. Tevens is ook de behoefte aan infrastructuur aangepast. Daarnaast
was de verwachte daling van personeelsgerelateerde uitgaven minder dan was
voorzien. Ook zijn de uitgaven voor de personele exploitatie € 11,4
miljoen hoger dan geraamd.
 Voor de centrale betaling van de waterschapsbelastingen en de afwikkeling
van een transportovereenkomst met Duitsland is eenmalig € 6,6 miljoen
meer uitgegeven. Tevens dienden er diverse bijstellingen van uiteenlopende
aard te worden verwerkt waardoor de uitgaven voor een bedrag van € 5,8
miljoen hoger zijn uitgevallen. Verder is het aandeel in de uitgedeelde loon-
en prijsbijstelling voor een bedrag van € 8,5 miljoen ook een verklaring
voor de hogere uitgaven.
 Ontvangsten
 De meerontvangsten zijn voornamelijk het gevolg van extra ontvangsten
bij de bedrijfsgroep gezondheidszorg en de bijstelling van de initiële
verdeling tussen de verkoopopbrengsten van roerende zaken bij de DMO en de
verkoopopbrengsten van onroerende zaken bij het CDC. Het resterende verschil
betreft diverse kleine mutaties.
 Investeringen infrastructuur
 De realisatie van de in de begroting 2009 opgenomen tabel inzake grote
infrastructuurprojecten wordt onderstaand weergegeven. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Projecten
in uitvoering (bedragen x € 1 miljoen)
 
 
 
 
 
 Investeringen Infrastructuur
 
 Project-volume* 2010
 Fasering
tot
 Gerealiseerde uitgaven t/m 2008
 Verwachte uitgaven in 2009
 Gerealiseerde
uitgaven in 2009
 Verschil uitgaven 2009
 
 
 Nieuwbouw Schiphol
 136,2
 2012
 64,7
 11,9
 0,1
 – 11,8
 
 
 Herbelegging infrastructuur vliegbases Soesterberg en Gilze-Rijen
 233,0
 2010
 177,6
 31,5
 19,1
 – 12,4
 
 
 Verplaatsing F-16’s/Volkel stafgebouw 311 squadron
 35,1
 2012
 34,5
 0,0
 0,6
 0,6
 
 
 Infrastructuur voorziening KMA
 52,3
 2013
 13,9
 2,6
 0,0
 – 2,6
 
 
 Aanpassing/renovatie Plein/Kalvermarkt-complex
 19,0
 2011
 7,0
 2,8
 2,8
 0
 
 
 Hoger Onderhoud Woensdrecht
 78,4
 2013
 0,0
 22,6
 0,5
 – 22,1
 
 
 Nieuwbouw LOKKmar
 84,0
 2014
 3,6
 0,5
 0,1
 – 0,4
 
 
 Nieuwbouw kantorencomplex Kromhoutkazerne (PPS)
 p.m. 
 2011
 p.m. 
 p.m.
 p.m.
 
 
 
 EPA Maatregelen
 69,4
 2019
 0,0
 0,0
 5,7
 5,7
 
 
 Strategisch Vastgoedplan Kmar
 27,8
 2015
 0,0
 0,0
 4,2
 4,2
 
 
 
 
 * De projectvolumes zijn opgenomen exclusief honorarium
 Toelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoen
 Nieuwbouw Schiphol
 Het project heeft ten opzichte van de oorspronkelijk geplande oplevering
een vertraging van minimaal twee jaar opgelopen, onder meer als gevolg van
een eerdere mislukte aanbesteding. Inmiddels is het project herijkt, waardoor
de realisatie van perceel 5 (school, sport en schietbaan) mogelijk is.
 Herbelegging infrastructuur Vliegbases Soesterberg en
Gilze-Rijen
 In 2010 worden nog enkele deelprojecten voltooid, waarna het project geheel
is uitgevoerd.
 Hoger Onderhoud Woensdrecht
 Na een herijking van de behoefte is deze vastgesteld op € 78,4
miljoen. Er is vertraging ontstaan doordat voor dit project een integraal
vergunningstraject doorlopen moet worden; hiermee was vooraf geen rekening
gehouden. Hierdoor zal naar verwachting ten opzichte van de bijgestelde planning
een vertraging optreden van zes tot twaalf maanden.
 PPS Kromhoutkazerne
 In juni 2008 is de overeenkomst gesloten waarmee de eerste publiek-private
samenwerking (PPS) voor het ministerie van Defensie een feit werd. Het complex
van negen kantoren op de Kromhoutkazerne in Utrecht met in totaal 78 000
m2 bruto vloeroppervlak dient plaats te bieden aan 3 000 werkplekken,
en daarnaast 14 200 m2 bruto vloeroppervlak voor legering
(150 slaapplaatsen), conferentiecentrum, sportfaciliteiten, bedrijfsrestaurant
en 20 000 m2 parkeergarage. In februari 2009 is de bouw gestart
en de eerste beschikbaarstelling is gepland voor oktober 2010. In de tweede
fase worden de laatste 1 000 werkplekken gerealiseerd, zodat er in januari
2012 naar verwachting 3 000 werkplekken beschikbaar zijn. Vanaf dat moment
levert de externe leverancier vrijwel alle facilitaire diensten ter plekke
aan de bewoners van het CLAS, het CDC, de DMO en hun bezoekers (behalve applicatie
IV-diensten en gewapende bewaking).
 Energie Prestatie Adviezen (EPA)
 De Rijksoverheid streeft voor de periode 2007–2020 naar een energiebesparing
van 2 procent per jaar, steeds gerekend ten opzichte van het voorgaande jaar.
Defensie heeft laten weten, dat de besparingsmogelijkheden beperkt zijn bij
operationeel roerend goed (vaartuigen, vliegtuigen en voertuigen). De doelstelling
voor energiebesparing bij Defensie dient daarom grotendeels behaald te worden
bij het vastgoed. Een van de maatregelen om dit te bereiken is de uitvoering
van energiebesparende maatregelen uit de EPA.
 Strategisch Vastgoedplan CKmar
 In 2004 is een Strategisch Vastgoedplan opgesteld. Voor de uitwerking
hiervan zijn de ontwikkelingen zoals deze zijn vastgelegd in het Beleidsplan
Kmar 2010 de leidraad geweest. Rekening houdend met de op dat moment geldende
organisatorische randvoorwaarden van het CKmar, is een plan opgesteld waarbij
een groot deel van de vastgoedobjecten van het CKmar in één
keer integraal is beschouwd.
 Investeringen Informatievoorziening 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen x € 1 miljoen
 
 
 Projectvolume 2010
 
 
 Fasering tot*
 
 
 Betaald tot en met 2008
 
 
 Begroting 2009
 
 
 Realisatie 2009
 
 
 Verschil
 
 
 
 
 
 DI-informatisering
 61,3
 2015 (2013)
 17,3
 6,7
 1,9
 – 4,8
 
 
 SPEER
 268,1
 2014 (2013)
 133,3
 30,5
 45,9
 15,4
 
 
 Herinrichting personele functiegebied
 37,1
 2010 (2010)
 27,7
 7,0
 7,1
 0,1
 
 
 Legacy ERP (PALS)
 36,0
 2013 (2011)
 12,1
 7,4
 3,6
 – 3,8
 
 
 @-migo
 19,0
 2012 (2012)
 0,0
 2,1
 0,1
 – 2,0
 
 
 
 
 * Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting
2009 opgenomen.
 Toelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoen.
 SPEER (ERP/M&F)
 De door het programma gerealiseerde tussendoelen en de daarvoor ontplooide
activiteiten zijn gerapporteerd in het beleidsverslag onder de noemer «versterking
informatievoorziening». Voor 2009 was aanvankelijk een budget van € 30,5
miljoen beschikbaar voor het programma SPEER. In de tweede suppletoire begroting
zijn volgens eerdere besluitvorming de meerjarige budgetten voor het programma
SPEER in lijn gebracht met de planning van het programma en is het voor 2009
beschikbare budget verhoogd tot € 44,4 miljoen. Uiteindelijk is
in 2009 € 45,9 miljoen uitgegeven. De overschrijding is het gevolg
van versnellingen in de doorlooptijd van de afhandeling van facturen. Deze
overschrijding heeft geen gevolgen voor de omvang van het totale programmabudget.
De Kamer wordt aan de hand van halfjaarlijkse voortgangsrapportages geïnformeerd
over het programma SPEER.
 Exploitatie Informatievoorziening
 Het technisch, functioneel en applicatiebeheer van de in gebruik zijnde
IV-systemen wordt uit dit budget gefinancierd. Daarnaast wordt het aanbieden
van bepaalde diensten die op afroep beschikbaar zijn hieruit gefinancierd.
De beheersing van de exploitatie van de in gebruik zijnde IV-systemen wordt
uitgevoerd met behulp van beheer- en onderhoudsplannen die door de beleidsverantwoordelijken
worden opgesteld.
 
 Ten behoeve van de exploitatievoorbereidende activiteiten van het programma
SPEER is in 2009 € 20 miljoen toegevoegd aan de IV-exploitatiebegroting.
Dit betreft een voorziening uit de begroting van 2008. De totale omvang van
deze voorziening, waarover de Kamer in november 2007 (Kamerstuk
31 200 X, nr. 40) is geïnformeerd, bedraagt € 120
miljoen.
 Prestatiegegevens
 De dienstverlening van het CDC aan de defensieonderdelen wordt uitgevoerd
op basis van dienstverleningsovereenkomsten. De prestaties van de acht bedrijfsgroepen
worden periodiek beoordeeld aan de hand van bedrijfsrapportages. Hierin wordt
gerapporteerd over de vier resultaatgebieden van het INK-model en de daarbinnen
afgesproken prestatie-indicatoren.
 Op deze wijze krijgt het CDC goed inzicht in de mate waarin de afspraken
in de dienstverleningsovereenkomsten worden nagekomen betreffende de klantenwaardering,
personele vulling en operationele en financiële resultaten. In samenspraak
met de bedrijfsgroepen wordt jaarlijks beoordeeld of de afgesproken prestatie-indicatoren
aanpassing behoeven om de dienstverlening naar de defensieonderdelen te verbeteren.
 5. NIET-BELEIDSARTIKELEN
 5.1. Niet-beleidsartikel 70 Geheime uitgaven
 Grondslag van het artikel
 Overeenkomstig artikel 6 van de Comptabiliteitswet 2001 en de regeling
Rijksbegrotingvoorschriften, is dit artikel bij het ministerie van Defensie
aangewezen als het artikel waarop de geheime uitgaven worden verantwoord.
 Budgettaire gevolgen niet-beleidsartikel 70 Geheime uitgaven 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 Realisatie
2005
 Realisatie 2006
 Realisatie 2007
 Realisatie
2008
 Realisatie 2009
 Begroting 2009
 Verschil
 
 
 
 
 
 Uitgaven en verplichtingen
 
 
 1 760
 
 
 2 736
 
 
 4 771
 
 
 2 106
 
 
 2 245
 
 
 2 203
 
 
 42
 
 
 
 Geheime uitgaven
 1 760
 2 736
 4 771
 2 106
 2 245
 2 203
 42
 
 
 
 Totaal uitgaven
 
 
 1 760
 
 
 2 736
 
 
 4 771
 
 
 2 106
 
 
 2 245
 
 
 2 203
 
 
 42
 
 
 
 
 
 De geheime uitgaven worden jaarlijks door de president van de Algemene
Rekenkamer gecontroleerd.
 5.2. Niet-beleidsartikel 80 Nominaal en onvoorzien
 Grondslag van het artikel
 In dit begrotingsartikel worden de door het ministerie van Financiën
toegekende bedragen voor de loonbijstelling, de incidentele looncomponent
en de prijsbijstelling, als nieuwe mutaties opgenomen. Vervolgens worden deze
bedragen over de begrotingsartikelen verdeeld.
 Budgettaire gevolgen niet-beleidsartikel 80 Nominaal en
onvoorzien 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 Realisatie
2005
 Realisatie 2006
 Realisatie 2007
 Realisatie
2008
 Realisatie 2009
 Begroting 2009
 Verschil
 
 
 
 
 
 Uitgaven en verplichtingen
 
 
 0
 0
 0
 0
 
 81 636
 
 
 – 81 636
 
 
 
 Loonbijstelling
 
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 Prijsbijstelling
 
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 
 Onvoorzien
 
 0
 0
 0
 0
 14 016
 – 14 016
 
 
 Nader te verdelen
 
 
 
 
 0
 67 620
 – 67 620
 
 
 
 Totaal uitgaven
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 81 636
 
 
 – 81 636
 
 
 
 
 
 Onvoorzien
 Het ultimo 2009 resterende bedrag wordt via de regels van de eindejaarsmarge
meegenomen naar 2010. In dit bedrag is € 0,8 miljoen bestemd voor
nog uit te voeren ICMS-maatregelen op het gebied van gezamenlijk opleiden
en trainen.
 Nader te verdelen
 Het ultimo 2009 resterende bedrag wordt via de regels van de eindjaarsmarge
meegenomen naar 2010. 
 5.3. Niet-beleidsartikel 90 Algemeen
 Algemene doelstelling
 Beheerste uitvoering van het beleidsproces en de bedrijfsvoering van het
ministerie van Defensie.
 Operationele doelstellingen
 Operationele doelstelling 1 – Ondersteunen bewindslieden
bij het besturen van de defensieorganisatie.
 De bewindslieden zijn adequaat ondersteund in de uitvoering van hun taken.
Zij zijn dagelijks geïnformeerd over alle relevante ontwikkelingen.
 Operationele doelstelling 2 – Ontwikkeling van departementaal
beleid en regelgeving.
 Het in 2009 ontwikkelde departementaal beleid en regelgeving volgt op
de in de beleidsbrief Wereldwijd Dienstbaaraangekondigde
hoofdpunten van beleid, namelijk het investeren in personeel en het verbeteren
van de operationele inzetbaarheid. Daarnaast is departementaal beleid en regelgeving
ontwikkeld voor de uitvoering van de «Operatie vernieuwing rijksdienst»
en voor maatregelen voor de beleidsprioriteit «Ruimte scheppen voor
verbetering» in bedrijfsvoering en interne organisatie (dit wordt beschreven
in de bedrijfsvoeringparagraaf). Met het project «Aanval op de bureaucratie»
wordt vereenvoudiging en afschaffing van overbodige, onnodig ingewikkelde
en/of belemmerende regelgeving nagestreefd. In dit kader is onder andere een
toetsingskader voor wet- en regelgeving ontwikkeld en een transparant centraal
informatiesysteem voor wet- en regelgeving opgezet. Daarnaast is een gedragslijn
opgesteld om totstandkoming van wet- en regelgeving bij andere departementen
proactief te volgen; dit vooruitlopend op een nieuw rijksbreed afwegingskader
voor nieuw beleid en nieuwe regelgeving: het Integraal Afwegingskader beleid
en regelgeving.
 Operationele doelstelling 3 – Beheersing en ontwikkeling
van departementsbrede programma’s.
 De resultaten van deze doelstelling worden toegelicht onder de tabel «Budgettaire
gevolgen».
 Budgettaire gevolgen niet-beleidsartikel 90 Algemeen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 Realisatie
2005
 Realisatie 2006
 Realisatie 2007
 Realisatie
2008
 Realisatie 2009
 Begroting 2009
 Verschil
 
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 1 566 307
 
 
 1 710 147
 
 
 1 625 811
 
 
 1 610 884
 
 
 1 656 817
 
 
 1 694 502
 
 
 – 37 685
 
 
 
 
 Apparaatsuitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bestuursstaf
 123 215
 153 784
 133 587
 107 722
 125 259
 127 934
 – 2 675
 
 
 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
 52 586
 54 794
 60 786
 64 679
 70 723
 75 866
 – 5 143
 
 
 Bijdragen aan baten-lastendiensten
 3 980
 4 970
 4 724
 273
 0
 4 714
 – 4 714
 
 
 
 Totaal apparaatsuitgaven
 
 
 179 781
 
 
 213 548
 
 
 199 097
 
 
 172 674
 
 
 195 982
 
 
 208 514
 
 
 – 12 532
 
 
 
 
 Programma-uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pensioenen en uitkeringen*
 1 040 723
 1 059 140
 1 076 410
 1 103 371
 1 069 855
 1 115 788
 – 45 933
 
 
 Wachtgelden, inactiviteitswedden en SBK-gelden
 120 877
 130 976
 129 342
 123 669
 124 278
 118 853
 5 425
 
 
 Ziektekostenvoorziening
 35 121
 13 667
 14 728
 15 553
 12 128
 12 329
 – 201
 
 
 Milieu-uitgaven
 5 457
 8 034
 6 370
 5 230
 6 617
 16 849
 – 10 232
 
 
 Subsidies en bijdragen
 18 144
 18 165
 16 590
 20 542
 14 610
 13 530
 1 080
 
 
 Bijdragen aan de NAVO
 78 882
 66 864
 94 418
 64 113
 75 857
 81 000
 – 5 143
 
 
 Internationale samenwerking
 2 776
 1 987
 3 284
 4 074
 4 660
 3 841
 819
 
 
 Wetenschappelijk onderzoek
 62 133
 78 159
 80 879
 78 627
 85 416
 79 738
 5 678
 
 
 Overige uitgaven
 36 572
 34 935
 76 794
 26 687
 42 182
 33 559
 8 623
 
 
 
 Totaal programma-uitgaven *)
 
 
 1 400 685
 
 
 1 411 927
 
 
 1 498 815
 
 
 1 441 866
 
 
 1 435 603
 
 
 1 475 487
 
 
 – 39 884
 
 
 
 
 Totaal uitgaven
 
 
 1 580 466
 
 
 1 625 475
 
 
 1 697 912
 
 
 1 614 540
 
 
 1 631 585
 
 
 1 684 001
 
 
 – 52 416
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal ontvangsten
 
 
 232 661
 
 
 289 539
 
 
 428 201
 
 
 409 224
 
 
 11 510
 
 
 11 102
 
 
 408
 
 
 
 * waarvan niet relevant
 
 59 130
 
 
 24 090
 
 
 31 465
 
 
 30 026**
 
 
 33 840
 
 
 51 958
 
 
 – 18 118
 
 
 
 
 
 ** Dit bedrag wijkt af ten opzichte van de jaarrekening 2008 als
gevolg van een correctie op de als niet-relevant aan te merken reeks.
 Toelichting bij de verschillen groter dan € 5,0
miljoen.
 Verplichtingen
 De realisatie van de verplichtingen is per saldo € 37,7 miljoen
lager dan geraamd. Bij dit niet-beleidsartikel worden veelal de mutaties verwerkt
als Kas = Verplichtingen. Allereerst betreft het technische uitgavenmutaties
zoals in de volgende paragrafen toegelicht die ook doorwerken in het niveau
van de verplichtingen, zoals loon- en prijsbijstelling (+ € 31,0
miljoen). Vervolgens betreft het een aantal uitvoeringsmutaties, waaronder
schadeclaims Bommelerwaard (– € 5,3 miljoen), transportkosten
naar het CDC (– € 1,5 miljoen), de verdeling van gelden
voor «sociaal veilige werk- en leefomgeving» (aanbevelingen commissie
Staal) (+ € 3,6 miljoen), facilitaire diensten naar het CDC
(– € 24,1 miljoen), lumpsum huisvesting en voeding (– € 6,5
miljoen), vertraging windturbinepark (– € 10,6 miljoen)
en een bijstelling van de pensioenen (– € 31,2 miljoen).
Daarnaast zijn de exploitatie-uitgaven voor NAVO-infrastructuur verhoogd met € 6,2
miljoen; dit betreft het project Exercise of Replication
OptionARS Nieuw-Milligen, dat in 2009 is verplicht.
 Vervolgens betreft het een aantal kleine mutaties.
 Uitgaven
 Apparaatsuitgaven
 De mutatie bij de apparaatsuitgaven van per saldo – € 12,5
miljoen is een gevolg van overhevelingen naar het CDC van de Facilitaire Dienst
(inclusief Paresto) in de Haagse regio, van meeruitgaven voor bezoldiging
en inhuur bovenformatief en van de verwerking van een deel van de uitgekeerde
loonen prijsbijstelling.
 Programma-uitgaven
 Militaire pensioenen en uitkeringen
 De lagere realisatie op dit artikelonderdeel is met name een gevolg van
het niet tijdig in 2009 realiseren van een betaling aan het Algemeen Burgerlijk
Pensioenfonds. Daarnaast zijn op grond van het vermoedelijk beloop van de
uitgaven voor pensioenen en uitkeringen de budgetten bijgesteld. Dit heeft
geresulteerd in een lagere eindrealisatie, waarvan € 18,1 miljoen
betrekking heeft op het niet-relevante deel van de pensioenen.
 Milieu uitgaven
 De lagere realisatie op dit artikelonderdeel is met name een gevolg van
de vertraging in de uitvoering van het project Windturbines Coevorden en de
bijstelling van verschillende kleinere projecten zoals rekenmodel radarverstoring,
restwarmte legeringsgebouwen en ondergrondse afvalcontainers.
 Bijdragen aan de NAVO
 De lagere realisatie op dit artikelonderdeel is met name het gevolg van
de vertraging in de uitvoering van diverse met de NAVO verrekenbare projecten.
Daarnaast zijn verrekeningen lager uitgevallen en is de Tax-adjustment over
2009 nog niet ontvangen, waardoor de exploitatie-uitgaven in 2009 lager zijn.
 Wetenschappelijk onderzoek
 De meeruitgaven op dit artikelonderdeel hebben met name betrekking op
diverse projecten. Een daarvan betreft Intelligent-Bridge, waarvoor van het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in verband met de
maatschappelijke innovatieagenda Veiligheid budget is ontvangen. Daarnaast
is aan dit artikelonderdeel een deel van de uitgekeerde loon- en prijsbijstelling
toegevoegd.
 Overige uitgaven
 Het verschil tussen de raming ten tijde van de ontwerpbegroting en de
realisatie is enerzijds het gevolg van een voorschotbetaling aan het Legermuseum,
van defensiebrede uitgaven voor de afwikkeling van ziektekosten militairen
en een betaalde schadevergoeding als gevolg van niet juist gevolgde aanbestedingsprocedures
via het Nederlands Inkoop Centrum. Anderzijds zijn diverse betalingen, die
onder andere betrekking hebben op de Rijksbrede huisstijl en Arbeidsmarktstrategie,
lager uitgevallen.
 Nadere toelichting Wetenschappelijk Onderzoek Defensie 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omschrijving (bedragen
x € 1 000)
 Verwachte
uitgaven in 2009
 Gerealiseerde uitgaven
in 2009
 Verschil
 
 
 
 
 Doelfinanciering
 49 962
 51 268
 1 306
 
 
 Basisonderzoek
 519
 534
 15
 
 
 Onderzoek en technologie
 17 912
 20 852
 2 940
 
 
 Small Business Innovation Research (EZ-financiering)
 400
 0
 – 400
 
 
 
 Totaal investeringen
 
 
 68 793
 
 
 72 654
 
 
 3 861
 
 
 
 Kennisgebruik
 10 945
 12 763
 1 818
 
 
 
 Totaal materiële exploitatie
 
 
 10 945
 
 
 12 763
 
 
 1 818
 
 
 
 
 Totaal-generaal
 
 
 79 738
 
 
 85 417
 
 
 5 679
 
 
 
 
 
 In 2009 is begonnen met de uitvoering van de Strategische Kennis Agenda
van Defensie, die is opgesteld onder verantwoordelijkheid van de Bestuursraad
Kennis en Strategie, waarin alle behoeftestellers bij Defensie zijn vertegenwoordigd.
Vanuit het investeringsdeel van de begroting voor wetenschappelijk onderzoek
heeft Defensie Research and Development (DR&D)
daartoe conform haar missie en doelstelling in 2009 kennis en kunde laten
opbouwen bij onder andere de kennisinstituten TNO, NLR en MARIN. Dit vond
plaats door middel van 44 al lopende en 23 nieuw gestarte programma’s;
zeven programma’s zijn voltooid. Daarnaast liepen er 86 Nationale Technologie
Projecten (NTP’n); 36 zijn voltooid. In een groot deel van deze programma’s
en projecten zijn kennis en technologie ontwikkeld door middel van internationale
samenwerking. Daarnaast heeft interdepartementale afstemming, verbreding en
verdieping plaatsgevonden. Dit gebeurde onder andere via de kennisarena’s,
de betrokkenheid bij de uitvoering van de maatschappelijke innovatieagenda «Veiligheid»
en de FES-ronde 2009. Namens een aantal ministeries is tot uitvoering van
het project STARS besloten; het contract wordt in 2010 getekend.
 
 In 2009 is geïnvesteerd in nieuwe kennis bij TNO (bij NLR zijn in
2009 geen nieuwe programma’s begonnen) op het gebied van onder andere
Geïntegreerde ISR-capaciteit, Bescherming militaire voertuigen, Explosieven
bestrijding, Maritieme Theatre Ballistic Missile Defence, Onderwatersystemen en Sensornetwerken
 
 De in 2009 voltooide onderzoeksprogramma’s (totaal 7, hierna belicht
3) hebben geleid tot:
 • nieuwe concepten voor fysieke NBC-bescherming (lichtgewicht battle dress, modulair ensemble); internationaal ontwikkelde
NBC-testprotocollen en gekarakteriseerde stammencollectie voor B-detectie;
verbeterde benadering voor behandeling vergiftiging door zenuwgas VX.
 • ondersteuning voor het JSF traject (operationele en logistieke
analyse);
 • operationeel invoeren uitkomsten van het programma grensbewaking
voor het CKmar.
 
 Van de nieuwe in 2009 gestarte Nationale Technologie Projecten (NTP) kan
een drietal worden aangemerkt als kansrijk voor doorontwikkeling door de Defensiegerelateerde
Industrie. Dit betreft de NTP’n:
 • Counter IED Robothelicopter
 • Desinfecting Bandages
 • GO4IT: een game om onderhandelingsvaardigheden bij vredesoperaties
en opbouw te trainen (dit is het winnende project uit de Innovation Game 2009: een interactieve ontmoeting tussen Defensie
management, Industrie en Onderzoeksinstituten, die met de Nederlandse Defensie
Academie samen is georganiseerd).
 
 In 2009 zijn twee eerder onder NTP’n ontwikkelde technologieën
daadwerkelijk bij Defensie ingevoerd: de zelfsturende parachute SPADES van Dutch Space en de geïntegreerde mast op het patrouilleschip
(de Schelde/Thales). Ook is het laatste nog lopende CODEMA project Composiet
landinggestel (STORK, MSC en EuroCarbon) afgesloten met goede vooruitzichten
op doorontwikkeling tot product. Voor de operationele containerversie van
de B-detector BiosparQ (TNO, eerder NTP project) is een verwervingstraject
gestart. Vorenstaande geeft mede invulling aan het launching
customership van de Defensie Industrie Strategie.
 
 Uit de cijfers blijkt dat de realisatie van de uitgaven voor wetenschappelijk
onderzoek over 2009 € 5,6 miljoen hoger uitviel dan begroot. Dit
komt onder meer omdat het stuwmeer aan programma’s en projecten uit
het verleden versneld in uitvoering is genomen. Het specifiek inschakelen
van het Midden- en Kleinbedrijf door middel van het Small
Business Innovation Research (SBIR)-instrument is onderdeel van de
DR&D portfolio. Het restant budget SBIR is door het ministerie van Economische
Zaken aan Defensie overgedragen (onderdeel van onderzoek en technologie).
In samenwerking met de Stichting Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid
en de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij is een Innovatie competitie uitgeschreven,
waarvan het winnende project System Asset Maintenance Management wordt uitgevoerd.
 
 Ook in 2009 heeft gebruik van de opgebouwde kennis en technologie plaatsgevonden
vanuit het materiële exploitatiedeel van de begroting voor wetenschappelijk
onderzoek. In 2009 waren er 119 lopende projecten, waarvan in 2009 voor juli
nog 51 nieuw gestart. Het behelsde onder andere: countering
IED’s (diverse projecten), instandhouding Goalkeeper, FGBADS
en public order management ten behoeve van het CKmar.
 
 Het budget voor centraal Kennisgebruik vanaf 2010 is sterk verlaagd. Dit
budget is na 2009 bestemd voor instandhouding van de bijzondere onderzoeksfaciliteiten
bij NLR en TNO. Toekomstig kennisgebruik vindt voortaan alleen nog plaats
onder decentrale budgetten.
 
 De meeruitgaven worden gedekt door reguliere budgetverhogingen (op grond
van de wet arbeid gepremieerde en gesubsidieerde sector en prijscompensatie
doelfinanciering, basisonderzoek) en budgetoverhevelingen van de ministeries
van Economische Zaken en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
 6. BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF
 Reikwijdte en totstandkoming
 De bedrijfsvoeringsparagraaf 2009 bevat de volgende onderwerpen:
 • Comptabele rechtmatigheid
 • Totstandkoming beleidsinformatie
 • Financieel beheer en materieelbeheer
 • Overige aspecten van de bedrijfsvoering
 
 Het oordeel over de bedrijfsvoering komt tot stand op basis van de deelmededelingen
bedrijfsvoering van de commandanten van de defensieonderdelen, de uitkomsten
van onderzoeken van de Audit Dienst Defensie en de periodieke besprekingen
van de kwaliteit van de bedrijfsvoering in het Audit Comité.
 Rapportage over de comptabele rechtmatigheid en de getrouwe
weergave van de uitkomsten van de begrotingsuitvoering over 2009
 De verantwoording in het departementale jaarverslag is in overeenstemming
met de begrotingswetten en met de Europese regelgeving, Nederlandse wetten,
algemene maatregelen van bestuur en in ministeriële regelingen opgenomen
bepalingen. Voor de bepaling van fouten en onzekerheden is de normering toegepast
die is opgenomen in de rijksbrede methodiek.
 
 Uit informatie van de departementale auditdienst blijkt dat de uiteindelijk
in de verantwoording voorkomende fouten en onzekerheden in de verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten binnen de defensiebrede toleranties zijn gebleven.
In de verplichtingen zijn echter evenals vorig jaar veel getrouwheidsfouten
geconstateerd die ook effect hadden op de saldibalans. Deze fouten zijn in
de jaarrekening gecorrigeerd. Hierdoor blijven de fouten in de verplichtingen
en in de saldibalans binnen de daarvoor gestelde tolerantiegrenzen.
 
 De fouten in de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten per (beleids)artikel
zijn binnen de daarvoor gestelde tolerantiegrenzen gebleven. Ook de tolerantiegrens
voor fouten van de baten-lastendiensten binnen Defensie is niet overschreden.
 Totstandkoming beleidsinformatie
 De niet-financiële beleidsinformatie in het jaarverslag komt tot
stand op basis van informatie uit de maandrapportages, rapporten en nota’s
van de Audit Dienst Defensie en de afdelingen Onderzoeken Interne beheersing,
rapportages aan het Audit Comité en de deelmededelingen bedrijfsvoering
van de defensieonderdelen.
 
 De totstandkoming van de niet-financiële informatie van de (beleids)artikelen
in het jaarverslag is door de Audit Dienst Defensie gecontroleerd op de aspecten
ordelijkheid, controleerbaarheid en deugdelijkheid. Ook is gecontroleerd of
de afspraken met de Tweede Kamer over niet-financiële informatie in het
jaarverslag zijn nagekomen, waaronder de toezeggingen naar aanleiding van
het vervolgonderzoek van de Algemene Rekenkamer naar de «Verantwoordingsinformatie
operationele gereedheid Defensie». Mede vanwege dit rapport
zijn vooral de beleidsartikelen van de operationele commando’s getoetst.
 
 De bevindingen van de Audit Dienst Defensie zijn grotendeels in lijn met
het rapport van de Algemene Rekenkamer. Het proces vanaf de bron bij de operationele
commando’s dat leidt tot de totstandkoming van de gereedheidsinformatie
verloopt ordelijk. De Audit Dienst Defensie heeft een aantal onvolkomenheden
aangetroffen die mogelijk een risico vormen. Het gaat om de uniformiteit van
processen, de kwaliteit van informatie uit de bronsystemen, het risico dat
fouten optreden door vele handmatige bewerkingen, de validiteit van kengetallen
en de appreciaties van de commandanten; de appreciaties worden vaak gegeven
over de specifieke taken in plaats van over de organieke taken.
 
 De Audit Dienst Defensie heeft vastgesteld dat de totstandkoming van beleidsinformatie
in het jaarverslag vanuit de maandrapportages ordelijk verloopt, maar dat
de totstandkoming van de cijfermatige informatie op hoofdlijnen is beschreven
en de details alleen bij de betreffende functionarissen bekend zijn. De totstandkoming
is daardoor nog niet volledig zelfstandig reconstrueerbaar.
 
 In de reactie op het onderzoeksrapport van de Algemene Rekenkamer heeft
Defensie toegezegd prioriteit toe te kennen aan de verbetering van de verantwoordingsinformatie.
Het verbeteren van de stuur- en verantwoordingsinformatie Defensie is een
omvangrijk programma dat meerdere jaren in beslag neemt. Het programma bestaat
uit meerdere projecten. De hoofddoelstelling van het programma is: «Defensie
beschikt in 2014 over optimale stuur- en verantwoordingsinformatie».
De basis voor deze adequate informatie wordt gevormd door volledig gevulde
en betrouwbare bronsystemen.
 
 De Audit Dienst Defensie heeft geconstateerd dat de toezegging aan de
Algemene Rekenkamer en de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport «Verantwoordingsinformatie
operationele gereedheid Defensie» dat het jaarverslag transparantere
informatie bevat over operationele gereedheid, in dit jaarverslag is nagekomen.
 
 De bedrijfsvoeringparagraaf 2009 voldoet aan de formele vereisten zoals
gesteld in de Regeling Rijksbegrotingvoorschriften van het ministerie van
Financiën. Er zijn geen knelpunten aangetroffen in de opzet van het totstandkomingsproces
van de bedrijfsvoeringsparagraaf en de deelmededelingen bedrijfsvoering.
 Financieel beheer en materieelbeheer
 Beter Verbeteren
 Aan de Tweede Kamer is toegezegd om bij het jaarverslag de gerealiseerde
doelstellingen van het project «Beter Verbeteren» toe te lichten.
Deze toelichting is opgenomen in bijlage 4.
 Verwachtingen Algemene Rekenkamer
 De Algemene Rekenkamer heeft in het Rapport bij het Jaarverslag 2008 duidelijk
geformuleerd wat Defensie per begin maart 2010 gerealiseerd moest hebben om
bezwaar te voorkomen. In reactie hierop heeft Defensie deze verwachtingen
uitgewerkt in concrete maatregelen en toezeggingen gedaan wat voor maart 2010
gerealiseerd kan worden, en welke aspecten van de verwachtingen
van de Algemene Rekenkamer later gerealiseerd zullen worden.
 
 De uit te voeren maatregelen zijn projectmatig ondergebracht binnen het
bestaande meerjarige verbeterprogramma «Beter Verbeteren». De
voortgang van «Beter Verbeteren» is periodiek in het Audit Comité
besproken. De resultaten van de uitgevoerde maatregelen en toezeggingen zijn
ook periodiek besproken met de Algemene Rekenkamer. De conclusie is dat grotendeels
invulling is gegeven aan de concrete maatregelen en toezeggingen. Een aantal
restpunten is begin 2010 gerealiseerd. Uiteraard blijft er voldoende ruimte
voor verdere verbetering van de sturing en beheersing. Dit is inherent aan
de zwaarte van de gewenste verbeteringen en het uitgesproken ambitieniveau.
Binnen het bestaande meerjarige verbeterprogramma «Beter Verbeteren»
wordt hier verder projectmatig invulling aan gegeven. De focus voor 2010 en
verdere jaren zal dan ook gericht zijn en blijven op structurele aandacht
voor beheer en de realisatie van de Meerjarige Verbeterplannen Financieel
Beheer en Professionaliseren Materieelbeheer Defensie. De voortgang van deze
projecten wordt ook in 2010 periodiek besproken in het Audit Comité.
 Financieel beheer
 Het financieel beheer binnen Defensie heeft zich in 2009 positief ontwikkeld.
De kwaliteit van het financieel beheer is bij alle defensieonderdelen verbeterd,
maar nog niet zodanig dat er overal sprake is van ordelijk financieel beheer.
Dit lag ook niet in de lijn der verwachtingen. Volgens de planning van het
Meerjarig Verbeterplan Financieel Beheer zijn in 2009 wel resultaten behaald
maar is er pas vanaf 2012 sprake van defensiebreed ordelijk en controleerbaar
financieel beheer. Er zijn in 2009 drie onvolkomenheden opgelost: de knelpunten
met betrekking tot het financiële administratiesysteem FINAD, het financieel
beheer bij artikel 26 Commando DienstenCentra en het financieel beheer bij
de bedrijfsgroep IVENT.
 
 Op diverse aspecten van het financieel beheer is in 2009 vooruitgang geboekt.
De bereikte resultaten zijn toegelicht in bijlage 4 «Stand van zaken
project Beter Verbeteren».
 Het belangrijkste resterende knelpunt in het financieel beheer heeft betrekking
op de administratie en verantwoording van de aangegane en openstaande verplichtingen.
De aandacht voor verplichtingen is in 2009 toegenomen. Deze toegenomen aandacht
heeft in 2009 echter onvoldoende geleid tot zichtbare verbeteringen van de
kwaliteit. Net als voorgaand jaar is een forse correctie noodzakelijk gebleken
om binnen de tolerantiegrenzen voor verplichtingen en de saldibalans te blijven.
Hierdoor sluit de verplichtingenstand in het jaarverslag niet aan op de verplichtingenadministratie
in FINAD. FINAD wordt in 2010 opgeschoond.
 Het aantal fouten en onzekerheden in de e-mailreply, als onderdeel van
de beperkte verificatie, is afgenomen en binnen de tolerantiegrenzen gebleven.
De kwaliteit van de e-mailreply behoeft echter nog verbetering, hoewel in
het 4e kwartaal de kwaliteit van de e-mailreply zich positief heeft ontwikkeld
ten opzichte van de drie kwartalen ervoor. De in de tweede helft van het jaar
genomen maatregelen hebben dus pas heel laat in het jaar tot positieve resultaten
geleid.
 
 Het betaalgedrag van Defensie heeft zich in 2009 eveneens positief ontwikkeld.
Bedroeg het percentage op tijd betaalde facturen over de eerste vier maanden
van 2009 nog 74 procent, over geheel 2009 bedraagt dit percentage ruim 82
procent. Door verbeterde monitoring, meer nadrukop factuuradressering
en het nog meer onder de aandacht brengen van de problematiek, wordt gestreefd
naar verdere toename van dit percentage.
 Materieelbeheer
 Het materieelbeheer binnen Defensie heeft zich positief ontwikkeld. De
kwaliteit van het materieelbeheer is bij alle defensieonderdelen verbeterd,
maar nog niet zodanig dat er overal sprake is van ordelijk materieelbeheer.
Dit lag ook niet in de lijn der verwachtingen; volgens de planning van het
programma Professionaliseren Materieelbeheer Defensie moet 2009 worden gezien
als een overgangsjaar. In 2009 is de basis gelegd voor verbeteringen, vanaf
2010 moeten concrete resultaten worden bereikt. Er is in 2009 een onvolkomenheid
opgelost: de Materieeladministraties Crisisbeheersingsoperaties.
 
 Ten opzichte van voorgaande jaren is sprake van verbetering van het wapenbeheer
bij de eenheden. Alleen het Commando luchtstrijdkrachten en het Commando DienstenCentra
scoorden bij de initiële controle niet voldoende. Na afloopcontrole scoorde
het Commando DienstenCentra wel voldoende. Het deelproces wapens op transport
verloopt niet ordelijk. Om de beheersing van het proces wapens op transport,
als onderdeel van het wapenbeheer, voldoende te kunnen waarborgen, is verdere
inrichting van dit proces nodig.
 
 Het munitiebeheer bij de Defensie Materieel Organisatie is nog onvoldoende.
Hoewel minder evident zijn er bij het Commando zeestrijdkrachten, het Commando
landstrijdkrachten en het Commando luchtstrijdkrachten ook nog verbeterslagen
noodzakelijk. Toch is er, dankzij het intensief monitoren van het munitiebeheer,
het afgelopen jaar duidelijk verbetering te constateren. Als deze trend zich
voortzet ligt over 2010 een score «voldoende» binnen bereik.
 
 De onvolkomenheden in het cryptobeheer zijn nog niet volledig weggewerkt.
Cryptobeheer omvat naast het beheer van apparatuur ook het beheer van sleutelmiddelen
en cryptopublicaties. De problemen doen zich met name voor in het beheer van
cryptoapparatuur. Het beheer van cryptoapparatuur vertoont ten opzichte van
2008 wel een verbetering die vooral waarneembaar is bij het Commando landstrijdkrachten.
De knelpunten doen zich vooral voor bij de uitvoering van tellingen, vernietiging
en verschillen in de registratie.
 Het programma Professionaliseren Materieelbeheer Defensie heeft de verbeteractiviteiten
uitgewerkt. Ook wordt in 2010 nieuwe controleprogrammatuur voorgeschreven.
 
 Het materieelbeheer bij crisisoperaties is verbeterd ten opzichte van
2008. Ondanks deze verbetering blijft het administratief beheer een kritisch
aspect in het beheer. Bij het beheer van met name cryptoapparatuur blijven
zich problemen voordoen. Het belangrijkste knelpunt bij het beheer van cryptoapparatuur
betreft de aansluiting tussen de administratieve systemen en het fysiek beheer.
Dit vraagt om een extra inspanning in de voorbereiding op de redeployment.
 
 De planning voor tellingen en inspecties is in 2009 niet volledig gehaald.
Er zijn weliswaar beduidend meer tellingen uitgevoerd dan vorig jaar maar
niet op alle locaties zijn de telplannen volledig uitgevoerd. De directeur
van de Defensie Materieel Organisatie heeft alle commandanten aangeschreven
om hem van de voortgang van de tellingen op de hoogte te houden.
 
 Het meerjarig plan ter verbetering van het voorraadbeheer van het Kleding-
en Persoonsgebonden Uitrusting-bedrijf van de Defensie Materieel Organisatie
heeft in 2009 achterstand opgelopen als gevolg van de vertraagde invoering
van de noodzakelijke geautomatiseerde ondersteuning. Er wordt in 2010 verder
gewerkt aan ordelijk voorraadbeheer.
 
 Een langlopend knelpunt bij de bedrijfsgroep IVENT betreft de betrouwbaarheid
van de registratie van werkplekdiensten. Deze registratie is onder andere
van belang voor de correcte doorbelasting van deze dienstverlening vanuit
IVENT naar de defensieonderdelen. Voor de interne bedrijfsvoering is een goede
registratie van werkplekken van belang voor het materieel- en configuratiebeheer.
De betrouwbaarheid van de registratie van werkplekken was in 2009 nog niet
aantoonbaar op orde. Met de defensieonderdelen is eind 2009 alsnog een vaste
prijs overeengekomen. Een methode om de werkplekdiensten aan de defensieonderdelen
te factureren op basis van aantallen accounts (gebruikers met een servicecontract)
in plaats van aantallen fysieke werkplekken en gedifferentieerde tarieven
is naar 2010 doorgeschoven.
 Overige aspecten van de bedrijfsvoering
 Na de samenvoeging van de bedrijfsgroepen binnen het Commando DienstenCentra
in het kader van het geïntegreerde dienstverleningsconcept, zijn er acties
gestart om meer eenheid te creëren. Een eerste resultaat is de in 2009
gerealiseerde geïntegreerde producten- en dienstencatalogus.
 
 Door het (verder) ontwikkelen van basisadministraties en het programma
SPEER wordt er binnen Defensie gewerkt aan de kwaliteit van de informatievoorziening.
Hierbij bestaat duidelijke samenhang met de programma’s «Beter
Verbeteren» en «Verbeteren stuur- en verantwoordingsinformatie».
Een goede afstemming is van belang en is belegd bij de coördinatoren
van de (deel)projecten.
 
 Tekorten aan gekwalificeerd personeel en extra belasting van personeel
door de vele ontwikkelingen op het gebied van financieel beheer en materieelbeheer,
leggen druk op de bedrijfsvoering. Deze situatie wordt niet op korte termijn
opgelost.
 Personeelsbeheer
 In 2008 is de digitalisering van de fysieke personeelsdossiers gerealiseerd.
Hierbij is zichtbaar geworden dat de fysieke en digitale dossiers in een fors
aantal gevallen niet aan de (wettelijke) eisen voldoet. Medio 2009 is daarom
gestart met het opstellen van een plan van aanpak volledigheid en betrouwbaarheid
personeelsdossiers. Ook zijn hierin acties voor herstel en borging opgenomen
Vanaf 2010 wordt uitvoering gegeven aan dit plan. Eind 2009 is door de ADD
een audit uitgevoerd naar de aanwezigheid van twee wettelijk verplichte documenten:
een kopie van het identiteitsbewijs en een loonbelastingverklaring. Gebleken
is dat in een fors aantal personeelsdossiers deze documenten ontbreken. Tevens
zijn, om het proces aan de voorkant te verbeteren, stringente aanwijzingen
gegeven aan de functionarissen die belast zijn met het aanstellen van personeel
omtrent de dossiervorming bij binnenkomst.
 Duurzame ontwikkeling
 Het ministerie van Defensie neemt deel aan het programma Duurzame Bedrijfsvoering
Rijksoverheid. Het programma richt zich op duurzaam inkopen en op duurzame
huisvesting, faciliteiten en mobiliteit. In 2009 zijn de nodige inspanningen
op dit gebied verricht zoals het inkopen van duurzame energie en de nieuwe
rijksbrede aanbesteding van civiele dienstauto’s. Daarnaast is er geïnvesteerd
in de verdere bewustwording en de planning van concrete activiteiten in 2010.
 Milieu
 De rapportage van de milieubelasting over 2009 is de eerste onder de Duurzaamheidsnota
2009. Bij het verzamelen van de milieugegevens is gebleken dat er zich voor
enkele gegevens over het energieverbruik zeer grote afwijkingen ten opzichte
van de voorgaande jaren voordeden. Hiervoor zijn in de korte tijd tussen de
ontvangst van de gegevens en de opstelling van het jaarverslag geen sluitende
verklaringen gevonden. Hierdoor is het niet mogelijk betrouwbare uitspraken
te doen over de mate van doelbereiking van de maatregelen op het gebied van
energieverbruik, de uitstoot van kooldioxide, de uitstoot van stikstofoxiden,
de uitstoot van zwaveldioxiden, de uitstoot van koolmonoxide en de energie-efficiency
van gebouwen.
 
 De doelbereiking bij de overige maatregelen laat een licht positief beeld
zien.
 
 Met betrekking tot geluid ligt de realisatie op schema. Bij de doelstellingen
over gevaarlijke stoffen, luchtkwaliteit, milieuzorg tijdens oefeningen en
operaties en het materieelkeuzeproces, gaat het om doelstellingen die permanent
actie vereisen. Deze acties zijn en worden ondernomen. Voor externe veiligheid
ligt Defensie op schema voor het bereiken van de doelstelling in 2012.
 Bij het bodemonderzoek en -saneringsprogramma loopt Defensie nog steeds
voor op de doelstellingen. Hier dient echter gewaakt te worden dat het realisatietempo
niet te laag wordt om de doelstelling aan het einde van de periode te halen.
 
 Het drinkwaterverbruik is licht gestegen ten opzichte van 2008.
 
 De realisatie van de afvaldoelstellingen bevindt zich conform planning
in de onderzoeksfase. Ondanks dat is de hoeveelheid afval die Defensie produceert,
gedaald ten opzichte van 2008. Vooral bij het gevaarlijk afval is een sterke
daling te zien. Vergeleken met de jaren 2002 tot en met 2006 bevindt de huidige
afvalproductie zich nog op een vrij hoog niveau.
 
 De biodiversiteitsdoelstelling op oefenterreinen ligt nog voornamelijk
in de toekomst. Overigens is het natuurbeheer op defensieterreinen al van
een zeer goed niveau. Voor wat betreft onderwatergeluid is Defensie onverminderd
actief gebleven. Er is op deze doelstelling goede voortgang te melden.
 
 Bij de bedrijfsvoering staat de invoering van gecertificeerde milieumanagementsystemen
centraal. Hier is goede voortgang geboekt. De certificaten die Defensie al
had, zijn behouden. Dit is geen vanzelfsprekendheid. Bovendien heeft de Koninklijke
marine in 2009 haar milieumanagementsysteem extern gecertificeerd. Dit is
een zeer goede prestatie. De realisatie van de doelstelling ligt daarmee op
schema.
 
 In bijlage 6 «Milieu» is nadere informatie over de milieuprestaties
en over de realisatie van de milieudoelstellingen opgenomen.
 Vermindering van de bureaucratie
 In 2009 zijn er vanuit het oogpunt van vereenvoudiging en afschaffing
van overbodige, onnodig ingewikkelde en/of belemmerende regelgeving, diverse
aanwijzingen ingetrokken. Deze zijn opgenomen in onderstaand overzicht.
 
 Aanwijzingen
 Procedure behandeling rapporten van de Defensie Accountantsdienst (DEFAC)
 Besluit gevoelig materieel 2005
 Geïntegreerde Verplichtingen Kas Kosten Administratie (GVKKA) autorisaties
 Handleiding bij de Regeling overlegprocedure bij reorganisaties voor een
reorganisatie die betrekking heeft op diensteenheden bij meerdere defensieonderdelen
 Eenvormige procedure voor het instellen van huishoudelijke onderzoeken
 Melding bijzondere gebeurtenissen
 Melding van stralingsongevallen
 Publicatie van dienststukken op intranet
 Vacatiegeldenbesluit 1988
 Regeling maximumbedragen vacatiegeld 2004
 Regeling vacatiegelden vakbondsvertegenwoordigers
 De Wet politieregisters en alle achterliggende besluiten en reglementen
 Aanbevelingen Algemene Rekenkamer
 In onderstaand overzicht wordt ingegaan op de aanbevelingen van de Algemene
Rekenkamer bij het jaarverslag van 2008 en de maatregelen die zijn genomen
om de geconstateerde tekortkomingen te voorkomen. De aanbevelingen hebben
betrekking op financieel beheer, materieelbeheer, financiële administratie,
kwaliteit van de informatievoorziening en de bedrijfsgroep IVENT. 
 
 
 
 
 
 
 Aanbevelingen
 Maatregelen
 
 
 
 
 
 Financieel beheer
 
 
 
 
 Het beheer van verplichtingen en uitgaven
 De onvolkomenheden in het financieel beheer
worden ondervangen door het Meerjarig Verbeterplan Financieel Beheer. Er zijn
afzonderlijke maatregelen genomen om de kwaliteit van de e-mailreply en het
proces van Europese aanbestedingen verder op orde te krijgen.
 
 
 
 Materieelbeheer
 
 
 
 
 Materieelbeheer bij crisisbeheersingsoperaties
 Bij het opstellen van het normenkader (eind
2008) is rekening gehouden met de bijzondere situatie in het uitzendgebied.
Bij iedere hand over/take over heeft controle
van het materieel plaats.
 
 
 Beheer van wapens, munitie, crypto en overig materieel
 Het meerjarig verbeterplan Professionaliseren
Materieelbeheer Defensie ondervangt de onvolkomenheden in het materieelbeheer.
In 2009 is de aandacht in het bijzonder uitgegaan naar het wapen- en munitiebeheer.
 
 
 Beheer centrale voorraden bij het Kleding- en Persoonsgebonden
Uitrusting-bedrijf
 Om de onvolkomenheden
in het voorraadbeheer bij het Kleding- en Persoonsgebonden Uitrusting-bedrijf
op te lossen is een meerjarig plan opgesteld. Door IV-problemen is de uitvoering
in 2009 vertraagd.
 
 
 
 Financiële administratie
 
 
 
 
 Financieel administratiesysteem FINAD
 In 2009 is veel aandacht besteed aan de inrichting
en het autorisatiebeheer van FINAD om de startproblemen weg te werken en het
systeem te stabiliseren. Mede in het kader van het Meerjarig Verbeterplan
Financieel Beheer wordt er in 2010 gewerkt aan een verdere verbetering van
de financiële administratie.
 
 
 Financiële administratie (registratie verplichtingen
en saldibalansposten)
 Het oplossen
van de onvolkomenheden in de registratie van verplichtingen en saldibalansposten
maakt onderdeel uit van het Meerjarig Verbeterplan Financieel Beheer.
 
 
 
 Informatievoorziening
 
 
 
 
 Kwaliteit informatievoorziening materieeladministratiesystemen
 In 2009 zijn in het kader van het
meerjarig verbeterplan Professionaliseren Materieelbeheer Defensie plannen
opgesteld voor het schonen van de data. Door middel van het themaprogramma
informatievoorziening wordt binnen het verbeterplan de aandacht gericht op
de invulling van de kwaliteit, de inhoud en het beheer van de informatiesystemen.
 
 
 Kwaliteit informatievoorziening personeelsadministratiesystemen
 In 2009 is het Control Framework Personele Functiegebied nader geïmplementeerd.
Daarin zijn de volgende maatregelen getroffen:• De
datakwaliteit van het personele functiegebied is een continu aandachtspunt.• Bij
Diensten Centrum Human Resources (DCHR) is een sectie Financiën en Control
opgericht om de taken die voortvloeien uit het Framework uit te voeren.• Als
onderdeel van de monitoring levert DCHR rapportages aan waarin de voortgang
van controles regulier wordt gemeld.• Als
sluitstuk van de beheersingsmaatregelen zijn de sanctiemaatregelen P&O-processen
vastgesteld en breed gecommuniceerd en geïmplementeerd.Naast
het framework is recent een plan van aanpak voor
de volledigheid en betrouwbaarheid van de personeelsdossiers vastgesteld.
Diverse activiteiten zijn nu inmiddels in uitvoering. Een van de activiteiten
betreft maatregelen om het autorisatiebeheer te verbeteren.
 
 
 
 Bedrijfsgroep IVENT
 
 
 
 
 Financieel beheer Bedrijfsgroep IVENT
 In 2009 is veel aandacht besteed aan het inkoopproces,
inclusief de Europese aanbesteding. Voorts is in 2009 een financieel afsprakenkader
tussen de staf van het Commando DienstenCentra en de bedrijfsgroep IVENT opgesteld
met betrekking tot de wijze van verrekening over de kas/verplichtingen organisaties
die sinds oktober 2008 deel uitmaken van de bedrijfsgroep. Door middel van
het programma Beheer op Orde 2010 worden de nog openstaande punten opgepakt.
 
 
 Voorraad- en materieelbeheer Bedrijfsgroep IVENT
 Het programma Best In CLASS Logistics (BICL) ter verbetering van het materieelbeheer
is afgerond. De aanbevelingen van het programma professionaliseren materieelbeheer
worden opgepakt door middel van het project Ordelijk Materieelbeheer en Ingericht
Assortimentsmanagement (OMNIA). De doelstelling om een solide basis voor doorbelasting
door middel van de PxQ verrekening te verkrijgen, is ondergebracht bij het
programma Beheer op Orde 2010.
 
 
 Betrouwbaarheid informatievoorziening Bedrijfsgroep
IVENT
 De tekortkomingen worden ondervangen
door de lopende programma’s Optimalisatie Equipment
Rooms en Verplaatsen Equipment Rooms (OEVER)
en Verbetering EDP Maatregelen (VEM).
 
 
 
 
 De aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer zijn in 2009 overwegend voortvarend
opgepakt, waardoor het beheer op onderdelen aantoonbaar is verbeterd. De inspanningen
hebben nog niet in alle gevallen tot de gewenste vooruitgang geleid. Inmiddels
is de projectorganisatie volledig operationeel. Dit is mede het gevolg van
vertragingen in de vulling van de clusters financieel beheer
en materieelbeheer. In 2010 wordt verder invulling gegeven aan de meerjarige
verbeterplannen, programma’s en maatregelen op het gebied van financieel
beheer, materieelbeheer en informatievoorziening. Waar nodig worden aanvullende
maatregelen ontwikkeld.
 C. JAARREKENING
 7. DEPARTEMENTALE VERANTWOORDINGSSTAAT
 Departementale verantwoordingsstaat 2009 van het ministerie
van Defensie (X)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
in EUR 1000
 
 
 
 
 
 
 (1)
 (2)
 (3)=(2)-(1)
 
 
 Artikel
 Omschrijving
 Oorspronkelijk vastgestelde begroting (inclusief Nota van wijziging)
 Realisatie
 Verschil
realisatie en oorspronkelijk vastgestelde begroting
 
 
 
 
 Verplichtingen
 Uitgaven
 Ontvangsten
 Verplichtingen1
 Uitgaven1
 Ontvangsten
 Verplichtingen
 Uitgaven
 Ontvangsten
 
 
 
 TOTAAL
 
 
 
 8 467 899
 
 
 531 543
 
 
 
 8 732 619
 
 
 466 928
 
 
 
 264 720
 
 
 – 64 615
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Beleidsartikelen
 
 
 
 6 700 059
 
 
 520 441
 
 
 
 7 098 789
 
 
 455 418
 
 
 
 398 730
 
 
 – 65 023
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 20
 Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties
 326 100
 326 100
 1 407
 351 258
 360 093
 20 494
 25 158
 33 993
 19 087
 
 
 21
 Commando zeestrijdkrachten
 599 530
 625 395
 23 887
 644 982
 638 348
 13 613
 45 452
 12 953
 – 10 274
 
 
 22
 Commando landstrijdkrachten
 1 435 945
 1 351 361
 18 215
 1 392 558
 1 371 357
 17 382
 – 43 387
 19 996
 – 833
 
 
 23
 Commando luchtstrijdkrachten
 732 016
 716 963
 8 671
 679 404
 729 984
 9 970
 – 52 612
 13 021
 1 299
 
 
 24
 Commando Koninklijke
marechaussee
 400 358
 386 130
 5 000
 399 720
 407 274
 8 301
 – 638
 21 144
 3 301
 
 
 25
 Defensie Materieel
Organisatie
 2 541 856
 2 285 110
 398 006
 2 180 072
 2 425 640
 300 240
 – 361 784
 140 530
 – 97 766
 
 
 26
 Commando DienstenCentra
 1 007 580
 1 009 000
 65 255
 1 274 914
 1 166 093
 85 418
 267 334
 157 093
 20 163
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Niet-beleidsartikelen
 
 
 
 1 767 840
 
 
 11 102
 
 
 
 1 633 830
 
 
 11 510
 
 
 
 – 134 010
 
 
 408
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 70
 Geheime uitgaven
 2 203
 2 203
 0
 2 245
 2 245
 0
 42
 42
 0
 
 
 80
 Nominaal en onvoorzien
 81 636
 81 636
 0
 0
 0
 0
 – 81 636
 – 81 636
 0
 
 
 90
 Algemeen
 1 694 502
 1 684 001
 11 102
 1 656 817
 1 631 585
 11 510
 – 37 685
 – 52 416
 408
 
 
 
 
 
 1 De bedragen zijn steeds afgerond naar boven (op € 1 000)
 
 De financiële en niet-financiële toelichting op de departementale
verantwoordingsstaat is opgenomen in het beleidsverslag.
 8. DE SALDIBALANS
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Saldibalans
per 31 december 2009 (bedragen x € 1 000)
 
 
 
 
 1)
 Uitgaven ten laste van de begroting
 8 732 615
 
 2)
 Ontvangsten ten gunste van de begroting
 466 926
 
 
 3)
 Liquide
middelen
 23 799
 
 4a)
 Rekening-courant RHB
 8 269 041
 
 
 4)
 Rekening-courant
RHB
 0
 
 6)
 Ontvangsten
buiten begrotingsverband
 134 602
 
 
 5)
 Uitgaven
buiten begrotingsverband
 114 155
 
 
 
 
 
 
 7)
 Openstaande
rechten
 0
 
 7a)
 Tegenrekening
openstaande rechten
 0
 
 
 8)
 Extra-comptabele
vorderingen
 791 012
 
 8a)
 Tegenrekening extra-comptabele vorderingen
 791 012
 
 
 9a)
 Tegenrekening
extra-comptabele schulden
 0
 
 9)
 Extra-comptabele schulden
 0
 
 
 10)
 Voorschotten
 2 458 307
 
 10a)
 Tegenrekening voorschotten
 2 458 307
 
 
 11a)
 Tegenrekening
garantieverplichtingen
 0
 
 11)
 Garantieverplichtingen
 0
 
 
 12a)
 Tegenrekening
openstaande verplichtingen
 5 746 912
 
 12)
 Openstaande verplichtingen
 5 746 912
 
 
 13)
 Deelnemingen
 0
 
 13a)
 Tegenrekening deelnemingen
 0
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 17 866 800
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 17 866 800
 
 
 
 
 
 Toelichting behorende bij de saldibalans van het ministerie
van Defensie per 31 december 2009 (alle bedragen x € 1 000).
 ad 3. Liquide middelen.
 Het saldo op de saldibalans bedraagt € 23 799 en bestaat
uit de volgende saldi: 
 
 
 
 
 
 
 Kasbeheerders
 16 619
 
 
 Concernrekeningen
 0
 
 
 Valutarekeningen
 7 180
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 23 799
 
 
 
 
 
 
 De verdeling is als volgt: 
 
 
 
 
 
 
 Kas
 8 555
 
 
 Bank
 15 244
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 23 799
 
 
 
 
 
 ad 5. Uitgaven buiten begrotingsverband (Derdenrekeningen
vordering).
 Het saldo op de saldibalans bedraagt € 114 155.
 Als criterium voor de toelichting van vorderingen geldt
een grensbedrag van € 10 000 (alle bedragen x € 1 000).
 Commando DienstenCentra
 Dit betreft een contract met de bedrijfsgroep IVENT inzake salariskosten,
waarvan € 58 959 te ontvangen was per 31-12-2009. Intussen
is in 2010 € 6 000 ontvangen. Het resterende bedrag wordt naar
verwachting in de loop van 2010 ontvangen.
 Commando landstrijdkrachten
 Een contract van € 12 600 betreft de verrekening van de
maandelijkse salariskosten van het Nederlands defensiepersoneel werkzaam bij
het Amerikaanse Army Garrison Schinnen in Limburg. De achterstand in het vorderingsproces
die we vorig jaar meldden was eind 2008 reeds ingehaald, maar door de grote
indiening van vorderingen bij de Verenigde Staten is daar nu een achterstand
ontstaan. Toegezegd is dat die met voorrang de komende maanden zal worden
ingehaald.
 Uitgaven buiten begrotingsverband, groter dan € 2 000,
gedaan in 2008 of eerder en die in 2009 nog niet werden terugontvangen (alle
bedragen x € 1 000).
 Commando Koninklijke marechaussee
 Een contract van € 2 100 betreft de verrekening van de
kosten van het CKmar inzake het terug vervoeren van diegenen die geen toegang
krijgen tot Nederland. De Immigratie en Naturalisatie Dienst (IND) vordert
de kosten die de overheid gemaakt heeft terug bij de vervoerders en vergoedt
vervolgens Defensie voor hun aandeel in de kosten. Dit proces verloopt zeer
moeizaam. Komend jaar moet duidelijk worden wat de IND gaat doen om de luchtvaartmaatschappijen
te laten betalen en het CKmar dient dan zijn plan te trekken.
 ad 6. Ontvangsten buiten begrotingsverband (Derdenrekeningen
schuld).
 Het saldo op de saldibalans bedraagt € 134 602.
 Dit bedrag bestaat grotendeels uit af te dragen loonheffing en sociale
lasten (€ 95 480), voor € 28 209 uit vooruitontvangen
gelden van derden voor nog te maken uitgaven (de zogenaamde negatieve derdenrekeningen
vorderingen) en het restant (€ 10 913) betreft gelden die aangehouden
worden (bij onze kassiers) voor derden.
 ad 7. Openstaande rechten.
 Het saldo op de saldibalans is nihil.
 Voor zover aanwezig zijn deze posten opgenomen onder het bedrag van extra-comptabele
vorderingen. Er wordt hiervoor geen aparte administratie gevoerd.
 ad 8. Extra-comptabele vorderingen.
 Het saldo op de saldibalans bedraagt € 791 012 (alle bedragen
x € 1 000).
 
 
 
 
 
 
 
 Aard van de vordering
 
 
 Bedrag
 
 
 
 Actief personeel
 11 700
 
 
 Baten-lastendiensten Defensie
 54 230
 
 
 Belastingdienst teruggaaf BTW
 6 640
 
 
 Centraal Militair Hospitaal/Militair Revalidatie Centrum
 4 464
 
 
 Diversen
 40 236
 
 
 Buitenlandse mogendheden
 39 918
 
 
 Lening Koninklijke Schelde Groep B.V.
 20 420
 
 
 Verkoop overtollige goederen
 685 793
 
 
 
 Subtotaal
 
 
 863 401
 
 
 
 Af: openstaand op rekeningen buiten begrotingsverband,
derdenrekeningen
 72 389
 
 
 
 Balanssaldo extra-comptabele vorderingen 31-12-2009
 
 
 791 012
 
 
 
 
 
 Als criterium voor de toelichting van vorderingen geldt
een grensbedrag van € 10 000 (alle bedragen x € 1 000).
 Defensie Materieel Organisatie
 Uit hoofde van bestaande verkoopcontracten inzake de verkoop van strategische
goederen aan buitenlandse overheden heeft Defensie in de periode 2010 tot
en met 2015 via de Dienst der Domeinen (ministerie van Financiën) nog
een bedrag van € 685 793 tegoed. De Dienst der Domeinen draagt
zorg voor de incasso en verrekent de ontvangen bedragen met Defensie.
 Defensie Materieel Organisatie
 Dit betreft een vordering, ingesteld in 2004, op de Koninklijke Schelde
Groep B.V. van € 20 420 voor een verstrekt krediet. Dit krediet
dient ter (gedeeltelijke) financiering van de investeringen (herinrichting/verhuizing)
die noodzakelijk zijn voor een nieuwe bouwplaats voor marineactiviteiten op
de locatie Sloegebied te Vlissingen. Dit krediet dient te worden terugbetaald
in tien jaarlijkse termijnen, waarvan de eerste termijn is vervallen per 31-07-2009.
De eerste termijn is niet betaald in 2009 en wordt in 2010 samen met de termijn
van 2010 betaald.
 Verdeling vorderingen naar ouderdom
 De verdeling van de extra-comptabele vorderingen naar ouderdom is hieronder
in een grafiek weergegeven waarbij de verkoop overtollige goederen van € 685 793
buiten beschouwing gelaten is daar het de verdeling zou verstoren.
 Ouderdom vorderingen in miljoenen euro’s (ultimo
2009: € 105 219).
 
 Vorderingen groter dan € 2 000 die zijn
ingesteld vóór 2008 (alle bedragen x € 1 000).
 Bestuursstaf
 Een vordering op de belastingdienst van € 3 591. Het betreft
teruggaaf betaalde BTW op NAVO-investeringsprojecten. Defensie en Financiën
beraden zich over de zaak.
 ad 9. Extracomptabele schulden.
 Het saldo op de saldibalans is nihil.
 ad 10. Voorschotten.
 Het saldo op de saldibalans bedraagt € 2 458 307.
 De verdeling van de voorschotten naar ouderdom is vermeld in onderstaande
tabel.
 
 Alle voorschotten in vreemde valuta van voor 2008 staan tegen de maandkoers
van december 2007 gewaardeerd en de voorschotten vanaf 2008 zijn gewaardeerd
tegen de op het moment van verstrekking geldende maandkoers. 
 
 
 
 
 
 
 Jaar van ontstaan
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 ≤ 2005
 223 769
 
 
 2006
 119 325
 
 
 2007
 206 419
 
 
 2008
 379 567
 
 
 2009
 1 529 227
 
 
 
 Totaal
 
 
 2 458 307
 
 
 
 
 
 
 Van de verstrekte voorschotten van voor 1-1-2009 is in 2009 een bedrag
verrekend van € 1 604 075. In 2009 zijn voorschotten verstrekt
voor totaal € 1 543 059, waarvan in 2009 reeds € 13 832
werd verrekend. De totale mutatie in de voorschottenstand ten opzichte van
31-12-2008 komt daardoor op – € 74 848.
 Als criterium voor de toelichting van voorschotten geldt
een grensbedrag van € 100 000 (alle bedragen x € 1 000).
 De declaraties van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds met betrekking
tot de post-actieven zijn in 2009 voor een bedrag van € 972 667
betaald en in de financiële verantwoording 2009 als extra-comptabele
voorschotten opgenomen.
 
 Een voorschot van € 108 749 is verstrekt voor de productie
en levering van NH-90-helikopters. Levering en verrekening van het verstrekte
voorschot vindt plaats in de periode 2010 t/m 2013 en betreft nog niet bereikte
mijlpalen.
 
 Een voorschot van € 157 349 betreft de aanschaf van zes
Chinook-helikopters. Levering en verrekening van het verstrekte voorschot
vindt plaats in 2010.
 ad 11. Garantieverplichtingen.
 Het saldo op de saldibalans is nihil.
 Voor de garantieverplichtingen wordt geen gescheiden administratie gevoerd.
Aanwezige garantieverplichtingen worden opgenomen onder de balanspost «openstaande
verplichtingen».
 
 Per 31 december 2009 is er één openstaande garantie. Het
betreft een overeenkomst met de Vereniging Verbond van Verzekeraars betreffende
verzekerbaarheid personeel. De looptijd is onbepaald en er is geen gegarandeerd
bedrag vastgesteld. De overeenkomst regelt de verhouding tussen Defensie en
de Vereniging met als doel om de belemmeringen die defensieambtenaren in het
maatschappelijk verkeer ondervinden als gevolg van uitsluitingsclausules bij
levensverzekeringen, gekoppeld aan de financiering van een woning, weg te
nemen. In 2009 zijn er geen aanspraken gemaakt.
 ad 12. Openstaande verplichtingen (alle bedragen x € 1 000).
 Het saldo op de saldibalans bedraagt € 5 746 912.
De met termijncontracten afgedekte verplichtingen zijn opgenomen tegen de
betreffende termijnkoers.
 De niet op termijn afgedekte US$-verplichtingen zijn gewaardeerd tegen
een koers van € 0,83.
 
 Bij de nieuw aangegane verplichtingen is uitgegaan van de methode van
het opnemen in de rekening van zowel de positieve als negatieve bijstellingen
van oude verplichtingen.
 
 
 
 
 
 
 
 Verplichtingen 1/1/2009
 
 
 5 902 986
 
 
 
 Aangegane verplichtingen in verslagjaar
 8 980 549
 
 
 
 
 
 Subtotaal
 
 
 14 883 535
 
 
 
 Tot betaling gekomen in verslagjaar
 9 136 623
 
 
 
 Openstaande verplichtingen per 31/12/2009
 
 
 5 746 912
 
 
 
 
 
 Als criterium voor de toelichting van openstaande verplichtingen
geldt een grensbedrag van € 100 000 (alle bedragen x € 1 000).
 Openstaande verplichtingen van € 320 600 betreffende het
opstarten van de productielijn en de verwerving van twintig NH-90-helikopters.
De hoofdleverancier is NAHEMA en de levering vindt plaats in 2010 tot en met
2014.
 
 Openstaande verplichting van € 327 900 betreft de levering
van 184 stuks Infanterie-gevechtsvoertuigen (IGV) inclusief munitie. De hoofdleverancier
is Lands Systems Hägglunds AB uit Zweden; levering vindt plaats tot en
met 2011, in 2010 en 2011 worden 64 voertuigen geleverd.
 
 JSF, MoU PSFD. Met de MoU Production Sustainment and
Follow-on Development wordt de samenwerking tussen Nederland en de
USA en de zeven andere partnerlanden voortgezet. Deze MoU bezit een geldigheid
van 45 jaar en heeft betrekking op productie, instandhouding en doorontwikkeling
van de G-35 (JSF). De overeenkomst heeft tot doel de operationele inzetbaarheid
van het toestel gedurende de gehele levensduur op doeltreffende en doelmatige
wijze te garanderen. Het bevat onder meer afspraken over het management van
het PSFD-programma en over de financiële, contractuele en industriële
aspecten. De MoU leidt in de periode 2010 tot en met 2046 tot een bedrag van € 130 000
aan betalingen.
 
 Vervanging F-16. Eerste Nederlandse testtoestel F-35, Long Lead Items
+ Aircraft + Engine. De openstaande verplichting van € 118 000
wordt in de periode 2010 tot en met 2011 betaald, levering wordt voorzien
voor november 2011.
 
 Openstaande verplichting van € 606 900 betreft de aanschaf
van 200 groot pantserwielvoertuigen (Boxer) in diverse uitvoeringen inclusief
toebehoren, documentatie voor training en reservedelen. Leveringen vinden
plaats vanaf 2e kwartaal 2011 tot en met 2016.
 
 Openstaande verplichting van € 222 700 betreft de aanschaf
van vier patrouilleschepen en Integrated Logistic Support (ILS), te leveren door Damen Schelde Naval Shipyards (voorheen Schelde Marinebouw BV). Leveringen en betalingen vinden
plaats vanaf 2010 tot en met 2012.
 
 Een openstaande verplichting van € 277 600 betreft de aanschaf
van een Joint Support Ship (JSS), te leveren door
Damen Schelde Naval Shipyards. De betalingen vinden
plaats in de periode 2010 tot en met 2014 en de levering staat gepland in
2014.
 ad 13. Deelnemingen.
 Het saldo op de saldibalans bedraagt nihil.
 9. TOPINKOMENS
 Op grond van artikel 6 van de Wet openbaarmaking uit publieke middelen
gefinancierde topinkomens (Stb. 2006, 95) is een overzicht opgenomen van medewerkers
die in het verslagjaar meer verdiend hebben dan het gemiddelde belastbare
loon van de ministers. Dit gemiddelde belastbare jaarloon is voor 2009 vastgesteld
op € 188 000,–. (Voor 2008 was dit € 181 000,–).
 
 Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op de navolgende
functionarissen. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
in euro’s
 
 
 
 
 Functie
 Belastbaar jaarloon
2008
 Pensioenafdrachten en overige voorzieningen
betaalbaar op termijn 2008
 Totaal 2008
 Belastbaar jaarloon 2009
 Pensioen-afdrachten
en overige voorzieningen betaalbaar op termijn 2009
 Totaal 2009
 Motivering
 Opmerkingen
 
 
 Een burgermedewerker
 0
 0
 0
 206 925
 33 264
 240 189
 Nabetaling
salaris vanaf juli 2005
 Betrokkene
was ontslagen, maar is op grond van een rechterlijke uitspraak wederom aangesteld
 
 
 Een vlieger
 158 243
 11 402
 169 645
 181 373
 12 719
 194 092
 Vliegtoelage, afkoop studieschuld en 40-urige werkweek
 Inkomsten betreffen niet alleen salaris: vliegtoelage € 20 223,
afkoop studieschuld € 106 633 en 40-urige werkweek € 3 340
 
 
 Militair op internationale functie
 148 148
 24 456
 172 604
 164 585
 25 890
 190 475
 Diensttijdgratificatie, garantievliegtoelage
en 40-urige werkweek
 Inkomsten betreffen
niet alleen salaris: diensttijdgratificatie € 25 271, garantievliegtoelage € 15 459
en 40-urige werkweek € 7 643
 
 
 
 
 BATEN-LASTENDIENSTEN
 10. DE SAMENVATTENDE VERANTWOORDINGSSTAAT
BATEN-LASTENDIENSTEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 
 1
 2
 3=2–1
 
 
 
 Omschrijving
 Oorspronkelijke
vastgestelde begroting
 Realisatie
 Verschil realisatie en oorspronkelijk vastgestelde
begroting
 
 
 
 01
 
 
 Baten-lastendienst Defensie Telematica Organisatie
 
 
 
 
 
 
 
 Totale baten
 359 102
 404 593
 45 491
 
 
 
 Totale lasten
 358 722
 417 426
 58 704
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 380
 – 12 833
 – 13 213
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale kapitaalontvangsten
 60 000
 32 519
 – 27 481
 
 
 
 Totale kapitaaluitgaven
 111 512
 99 000
 – 12 512
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 02
 
 
 Baten-lastendienst Dienst Vastgoed Defensie
 
 
 
 
 
 
 
 Totale baten
 231 572
 285 912
 54 340
 
 
 
 Totale lasten
 231 572
 282 876
 51 304
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 0
 3 036
 3 036
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale kapitaalontvangsten
 85 900
 15 421
 – 70 479
 
 
 
 Totale kapitaaluitgaven
 90 197
 19 924
 – 70 273
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 03
 
 
 Baten-lastendienst Paresto
 
 
 
 
 
 
 
 Totale baten
 123 863
 117 308
 – 6 555
 
 
 
 Totale lasten
 122 863
 116 585
 – 6 278
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 1 000
 723
 – 277
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totale kapitaalontvangsten
 1 310
 10
 – 1 300
 
 
 
 Totale kapitaaluitgaven
 2 262
 7 165
 4 903
 
 
 
 
 11. BATEN-LASTENDIENST DEFENSIE TELEMATICA
ORGANISATIE
 Balans per 31 december 2009 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 Omschrijving
 Stand 31-12-2009
 Stand
31-12-2008
 
 
 
 Activa
 
 
 
 
 
 Immateriële activa
 3 532
 5 307
 
 
 Materiële activa
 
 
 
 
 – gebouwen en terreinen
 20 909
 21 807
 
 
 – machines en installaties
 11 348
 12 439
 
 
 – computerapparatuur
 73 116
 83 048
 
 
 – overige bedrijfsmiddelen
 3 243
 3 755
 
 
 Voorraden
 3 604
 3 551
 
 
 Debiteuren
 56 666
 31 352
 
 
 Nog te ontvangen/overlopende activa
 35 859
 27 811
 
 
 Liquide middelen
 15 024
 38 265
 
 
 
 Totaal activa
 
 
 223 301
 
 
 227 335
 
 
 
 
 Passiva
 
 
 
 
 
 Eigen vermogen
 
 
 
 
 – exploitatiereserve
 12 064
 16 612
 
 
 – verplichte reserve
 
 
 
 
 – onverdeeld resultaat
 – 12 833
 – 4 548
 
 
 Subtotaal eigen vermogen
 – 769
 12 064
 
 
 
 
 
 
 
 Leningen bij het ministerie van Financiën
 78 678
 80 718
 
 
 Voorzieningen
 5 890
 4 748
 
 
 Crediteuren
 58 844
 19 703
 
 
 Nog te betalen/overlopende passiva
 80 657
 110 102
 
 
 
 Totaal passiva
 
 
 223 301
 
 
 227 335
 
 
 
 
 
 Eigen vermogen
 Het saldo van de baten en lasten over 2009 bedraagt € 12,833
miljoen negatief. Dit resultaat is verwerkt in het Eigen vermogen.
 Op basis van 5 procent van de gemiddelde jaaromzet van de afgelopen drie
jaar bedraagt het maximaal eigen vermogen € 19,03 miljoen. Het vermogen
mag niet negatief zijn. Na verwerking van het resultaat 2009 is het eigen
vermogen € 0,77 miljoen negatief. Overeenkomstig de Regeling voor
baten-lastendiensten wordt het vermogenstekort binnen een jaar aangevuld door
het moederdepartement.
 Voorzieningen
 De verloopstaat voor de voorzieningen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 Stand 31-12-2008
 Dotaties 2009
 Vrijval 2009
 Onttrekkingen 2009
 Stand 31-12-2009
 
 
 Wachtgelduitkeringen
 2 841
 2 810
 0
 – 1 030
 4 621
 
 
 FPU 57+
 1 907
 245
 0
 – 883
 1 269
 
 
 
 Totaal aan voorzieningen
 
 
 4 748
 
 
 3 055
 
 
 0
 
 
 – 1 913
 
 
 5 890
 
 
 
 
 
 Toelichting voorzieningen
 De voorzieningen zijn per 31 december 2009 geactualiseerd. Als gevolg
daarvan heeft een dotatie aan de voorziening FPU en wachtgelden plaatsgevonden.
De voorziening is gewaardeerd tegen contante waarde. De gehanteerde rekenrente
is vastgesteld op basis van de wettelijke rente 2009 (4 procent). De onttrekking
van € 1,9 miljoen betreft betalingen aan voormalig personeel (FPU
en wachtgeld).
 Leningen bij het ministerie van Financiën (langlopend) 
 
 
 
 
 
 
 
 (Bedragen
x € 1 000)
 
 
 
 
 
 Stand 31-12-2009
 Stand 31-12-2008
 
 
 Vermogensconversielening
 13 306
 14 006
 
 
 Investeringsleningen
 65 372
 66 712
 
 
 
 Totaal leningen
 
 
 78 678
 
 
 80 718
 
 
 
 
 
 Toelichting leningen
 De leningen zijn opgenomen voor het financieren van investeringen.
 Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2009 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 1
 2
 3=2–1
 
 
 
 
 Oorspronkelijke vastgestelde begroting
 Realisatie
 Verschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begroting
 Realisatie 2008
 
 
 
 Baten
 
 
 
 
 
 
 
 Opbrengst moederdepartement
 323 519
 359 867
 36 348
 343 538
 
 
 Opbrengst overige departementen
 35 549
 44 520
 8 971
 34 780
 
 
 Opbrengst derden
 34
 206
 172
 170
 
 
 Rentebaten
 0
 0
 0
 1 998
 
 
 Bijzondere baten
 0
 0
 0
 0
 
 
 
 Totaal baten
 
 
 359 102
 
 
 404 593
 
 
 45 491
 
 
 380 486
 
 
 
 
 Lasten
 
 
 
 
 
 
 
 Apparaatskosten
 
 
 
 
 
 
 – personele kosten
 192 800
 229 069
 36 269
 186 543
 
 
 – materiële kosten
 111 250
 135 582
 24 332
 120 386
 
 
 Rentelasten
 6 552
 5 697
 – 855
 6 473
 
 
 Afschrijvingskosten
 
 
 
 
 
 
 – materieel
 45 000
 41 657
 – 3 343
 68 875
 
 
 – immaterieel
 3 120
 2 366
 – 754
 2 470
 
 
 Overige lasten
 
 
 
 
 
 
 – dotaties voorzieningen
 0
 3 055
 3 055
 287
 
 
 – bijzondere lasten
 0
 0
 0
 0
 
 
 
 Totaal lasten
 
 
 358 722
 
 
 417 426
 
 
 58 704
 
 
 385 034
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 380
 
 
 – 12 833
 
 
 – 13 213
 
 
 – 4 548
 
 
 
 
 
 Algemeen
 De realisatie van de DTO-uitgaven wordt vergeleken met de oorspronkelijk
vastgestelde begroting 2009. In de oorspronkelijke begroting is de samenvoeging
van DTO met Joint CIS Group en het Dienstencentrum IV-beheer (DCIVB), inclusief
overname van de contracten DCIVB (marktkosten), niet verwerkt. Dit betekent
dat zowel bij de baten als bij de lasten, verschillen zijn te constateren
met de realisatie.
 Opbrengst moederdepartement
 In de ontwikkeling van de omzet ten opzichte van de begroting is een aantal
deels tegengestelde bewegingen waar te nemen. De begroting hield rekening
met een gelijkblijvende organisatie, de werkelijkheid laat sterke groei zien.
Substantieel hogere omzet wordt verkregen door uitbreidingen in functionaliteiten
als gevolg van de samenvoeging van BG IVENT. Zo is van BGIV de omzetcategorie
Marktkosten (€ 70 miljoen) opgenomen. Dit betreffen ingekochte diensten
van de private markt, die direct doorbelast worden aan de klantbudgetten en
als omzet verantwoord worden.
 Een tegengestelde ontwikkeling is het tekort in toegewezen budget werkplekdienst
(– € 3 miljoen) en vaste telefonie (– € 17
miljoen). Ook is intern Defensie door middel van versobering van de bedrijfsvoering
en vraag- en aanboddemping gestuurd om de kosten voor informatievoorziening
voor Defensie verder omlaag te brengen. Dit uit zich vooral
in de doelmatigheidsindicatoren.
 Opbrengst overige departementen
 Er is een stijging in de opbrengsten bij de overige departementen gerealiseerd
door aanzienlijke inspanningen voor het verkrijgen van opdrachten die aansluiten
bij het reguliere producten- en dienstenaanbod. IVENT beschouwt deze verkoopresultaten
op de tweedenmarkt als een positieve ontwikkeling voor de toekomst.
 Opbrengst derden
 Een klein deel van de dienstverlening wordt verleend aan de NAVO en haar
partners. Deze dienstverlening is ten opzichte van het niveau van 2008 fors
gestegen. De grote posten betreffen vooral het regulier onderhoud voor netwerken
(€ 0,80 miljoen) en dragerdiensten (€ 0,35 miljoen). Daarnaast
worden er telefoonkosten en diverse kleine posten in rekening gebracht.
 Personele kosten
 In 2009 is grip gehouden op de personele lasten van eigen medewerkers.
De ten opzichte van de begroting stijgende personele lasten van DTO-medewerkers
worden hoofdzakelijk veroorzaakt door de verwerking van contractloonstijgingen.
De kosten van inhuur zijn in 2009 toegenomen ten opzichte van de oorspronkelijke
begroting. De samenvoeging en de capaciteit die daarmee gemoeid was, is van
grote invloed geweest op vele bedrijfsvoeringaspecten. Daarnaast zijn onder
inhuur dit jaar ook verantwoord de inhuurkrachten ten behoeve van klanten
waar de DTO een in- en verkoop faciliterende rol vervult (investeringsprojecten).
 Materiële kosten 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 Begroting
 Realisatie
 Verschil realisatie en
oorspronkelijk vast-gestelde begroting
 
 
 Directe kosten
 49 200
 68 223
 19 023
 
 
 Huisvestingskosten
 10 700
 10 047
 – 653
 
 
 Kantoorkosten
 3 500
 1 846
 – 1 654
 
 
 Verkoopkosten
 600
 127
 – 473
 
 
 Algemene kosten
 3 600
 18 079
 14 479
 
 
 Kosten hard- en software
 43 650
 37 260
 – 6 390
 
 
 
 Totaal materiële kosten
 
 
 111 250
 
 
 135 582
 
 
 24 332
 
 
 
 
 
 Bij de samenvoeging van de organisatie is een achterstand in de betalingen
van de kas/verplichtingendelen van € 15,8 miljoen overgenomen, welke
door de DTO is betaald en doorbelast. Dit is verantwoord onder de algemene
kosten. De belangrijkste reden voor de toegenomen directe kosten zijn de overgenomen
concernoverheadkosten van de overgenomen bedrijfsonderdelen. Deze bedragen
ongeveer € 7,0 miljoen. Het bleek niet mogelijk deze kosten door
te belasten naar de kas/verplichtingen-gefinancierde delen van de organisatie.
Verder waren de directe kosten in 2009 hoger doordat in de begroting de kosten
voor kantoormachines, telefoon en telefoonapparatuur deels onder
kantoorkosten waren geraamd.
 In de kosten voor hard- en software is het effect van het uitstellen van
vervangingen, doelmatig inkopen en aflopende onderhoudscontracten zichtbaar.
 Resultaat
 Het saldo van de baten en lasten bedraagt € 12,8 miljoen negatief.
Dit resultaat is verwerkt in het eigen vermogen. Het negatieve resultaat wordt
veroorzaakt door dalende budgetten bij de klanten, tegenvallende vraagdemping
en te hoge kosten voor de werkplekdiensten en telefonie.
 Kasstroomoverzicht 2009 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 
 1
 2
 3=2–1
 
 
 
 
 Oorspronkelijke vastgestelde
begroting
 Realisatie
 Verschil realisatie en oorspronkelijk vastgestelde begroting
 
 
 
 1.
 
 
 Rekening-courant RHB 1 januari 2009 + stand depositorekeningen
 
 
 46 433
 
 
 38 265
 
 
 – 8 168
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 Totaal operationele kasstroom
 
 
 48 500
 
 
 43 240
 
 
 – 5 135
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal investeringen
(-/-)
 – 60 000
 – 30 334
 29 666
 
 
 
 Totaal boekwaarde desinvesteringen
(+)
 0
 519
 519
 
 
 
 3.
 
 
 Totaal investeringskasstroom
 
 
 – 60 000
 
 
 – 29 815
 
 
 30 185
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Eenmalige uitkering aan
moederdepartement (-/-)
 0
 0
 0
 
 
 
 Eenmalige storting door
het moederdepartement (+)
 0
 0
 0
 
 
 
 Aflossingen op leningen
(-/-)
 – 51 512
 – 68 666
 – 17 154
 
 
 
 Beroep op leenfaciliteit
(+)
 60 000
 32 000
 – 28 000
 
 
 
 4.
 
 
 Totaal financieringskasstroom
 
 
 8 488
 
 
 – 36 666
 
 
 – 45 154
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 5.
 
 
 Rekening-courant RHB 31 december 2009 + stand depositorekeningen
(=1+2+3+4)
 
 
 43 241
 
 
 15 024
 
 
 – 28 397
 
 
 
 
 
 Operationele kasstroom
 In de operationele kasstroom is het effect van het negatieve resultaat
ruim gecompenseerd door de lagere afschrijvingen en het toegenomen gebruik
van leverancierskredieten (toename crediteuren).
 Investeringskasstroom
 De gerealiseerde investeringen liggen in lijn met vorig jaar.
 Financieringskasstroom
 In 2009 is een lager beroep gedaan op de leenfaciliteit dan oorspronkelijk
begroot. De aflossingen op leningen bij het ministerie van Financiën
over het jaar 2009 zijn lager dan in de begroting is aangegeven, maar wel
hoger dan in 2008.
 Doelmatigheidsparagraaf 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelmatigheidsindicatoren
c.q. kengetallen per 31 december 2009
 
 
 
 
 
 Omschrijving generieke deel
 
 
 
 
 
 
 2005
 2006
 2007
 2008
 2009
 
 
 Leverbetrouwbaarheid Service Level Agreements
 
 
 78,8%
 84,7%
 87,8%
 
 
 Oplossend vermogen Service Desk Defensie
 
 
 58,7%
 76,3%
 75,6%
 
 
 Tijdigheid klachtafhandeling
 
 
 71,8%
 67,0%
 89,9%
 
 
 Opdrachtgeverstevredenheid
 
 
 71,7%
 74,0%
 72,8%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Vte’s totaal
 
 
 
 
 
 
 2 178
 
 
 
 – Burgers
 
 
 
 
 2 056
 
 
 – Militairen
 
 
 
 
 122
 
 
 
 Omschrijving specifiek deel
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2005
 2006
 2007
 2008
 2009
 
 
 Kostprijs per werkplek (norm)
 
 
 100%
 99%
 98%
 
 
 Kostprijs per werkplek (realisatie)
 
 
 
 92%
 87%
 
 
 Omzet categorie Generiek (in € miljoen)
 
 
 
 243,9
 240,3
 
 
 Omzet categorie Specifiek (in € miljoen)
 
 
 
 134,5
 162,8
 
 
 
 
 In 2009 is de operationele doelmatigheid tot uiting komen in de kwaliteit
van de IV-voorziening (inclusief de klantwaardering en eindgebruikers) en
door de leverbetrouwbaarheid Service Level Agreements.
De Kritische Prestatie Indicatoren scoren gemiddeld 79 procent (ruim boven
de norm van 75 procent).
 Het personeels- en arbeidsplaatsenbestand van het baten-lastendeel is
voor het eigen personeel beneden de grenzen van het dubbelslot baten-lastendienst
gebleven. De gemiddelde bezetting is 2 178 vte’s eigen personeel.
 
 Als indicator voor de ontwikkeling van de doelmatigheid wordt de prijs
per werkplek gebruikt. De prijs per werkplek voor 2007 is gesteld op 100 procent.
De daling van de kostprijs per werkplek komt door verhoging van de efficiency.
Daarnaast is de jaarlijkse indexering van het gemiddelde tarief per werkplek
niet toegepast. Deze maatregelen hebben bijgedragen tot een daling van elf
procent ten opzichte van de begroting.
 
 In 2009 is de indeling van de omzetcategorieën aangepast. De omzet
bestaat voor het grootste gedeelte uit de ontvangsten voor de geleverde producten
en diensten, die zijn opgenomen in de Producten- en Dienstencatalogus. De
categorie Generiek bestaat onder andere uit de omzetcategorieën werkplekdiensten, connectivity en handelsgoederen. De categorie Specifiek
bestaat onder andere uit advies en applicaties, hosting ERP, hosting MF en applicatie hosting.
 12. BATEN-LASTENDIENST DIENST VASTGOED DEFENSIE
(DVD)
 Balans per 31 december 2009 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 Omschrijving
 Stand 31-12-2009
 Stand
31-12-2008
 
 
 
 Activa
 
 
 
 
 
 Immateriële activa
 0
 0
 
 
 Materiële activa
 
 
 
 
 – grond en gebouwen
 118 848
 109 605
 
 
 – gebouwen in aanbouw
 45 795
 44 182
 
 
 – transportmiddelen
 3 620
 3 290
 
 
 – overige
 783
 883
 
 
 
 Vlottende activa
 
 
 
 
 
 Onderhanden werk
 14 885
 9 293
 
 
 Debiteuren
 308
 471
 
 
 Vorderingen op moederdepartement
 503
 1 933
 
 
 Overlopende activa
 30 447
 15 034
 
 
 Liquide middelen
 32 362
 57 464
 
 
 
 Totaal activa
 
 
 247 551
 
 
 242 155
 
 
 
 
 Passiva
 
 
 
 
 
 Eigen vermogen
 
 
 
 
 – exploitatiereserve
 10 103
 15 054
 
 
 – verplichte reserve
 0
 0
 
 
 – onverdeeld resultaat
 3 036
 – 4 951
 
 
 Leningen bij het ministerie van Financiën
 163 609
 152 602
 
 
 Voorzieningen
 11 395
 14 232
 
 
 Crediteuren
 13 258
 12 846
 
 
 Schulden aan moederdepartement
 395
 669
 
 
 Overlopende passiva
 45 755
 51 703
 
 
 
 Totaal passiva
 
 
 247 551
 
 
 242 155
 
 
 
 
 
 Onderhanden werk
 Het onderhanden werk omvat de kosten van lopende projectfasen van nieuwbouwprojecten
waarvan nog geen opbrengst is genomen.
 Eigen vermogen
 Het saldo van baten en lasten wordt toegevoegd aan het eigen vermogen.
Op basis van vijf procent van de gemiddelde jaaromzet van de afgelopen drie
jaar bedraagt het eigen vermogen maximaal € 12,9 miljoen. De stand
aan het eind van 2009 bedraagt € 13,1 miljoen.
 Voorzieningen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 Stand 31-12-2008
 Dotaties 2009
 Vrijval 2009
 Onttrekkingen 2009
 Stand 31-12-2009
 
 
 Garantieverplichtingen
 1 534
 1 059
 – 849
 – 1 254
 490
 
 
 Wachtgelduitkeringen
 8 907
 3 634
 – 2 805
 – 1 393
 8 343
 
 
 FPU 57+ voorziening
 3 791
 0
 0
 – 1 229
 2 562
 
 
 
 Totaal aan voorzieningen
 
 
 14 232
 
 
 4 693
 
 
 – 3 654
 
 
 – 3 876
 
 
 11 395
 
 
 
 
 
 Toelichting voorzieningen
 De voorziening garantieverplichtingen dient ter dekking van aansprakelijkheidsrisico’s
met inbegrip van de beroepsaansprakelijkheid. De vrijval heeft met name betrekking
op het alsnog doorbelasten aan het moederdepartement. Naast nieuwe aanspraken
op garanties zijn voor een aantal projecten ook de geschatte bedragen verhoogd.
 
 De voorziening wachtgelduitkeringen dient ter dekking van de verplichtingen
voortvloeiend uit de wachtgeldaanspraken van voormalige medewerkers. In 2009
is de berekening van de voorziening gewijzigd. Tot eind 2008 is gerekend met
de volle meerjarige aanspraak op wachtgeld en kosten voor herplaatsers, vanaf
2009 is rekening gehouden met het verwachte uitbetalingspercentage. In 2009
zijn drie personeelsleden als nieuwe herplaatsten aangemeld en zijn twee medewerkers
die in dotaties van 2007 niet zijn meegenomen alsnog meegenomen.
 
 Met de defensiebrede reorganisatie in 2004 is aan medewerkers van 57 jaar
en ouder de mogelijkheid geboden om onder bepaalde voorwaarden Defensie te
verlaten. De onttrekking betreft de daadwerkelijke uitgaven FPU 57+ regeling.
 
 Van de gehele voorziening is € 3,1 miljoen langlopend en € 8,3
miljoen kortlopend.
 Leningen bij het ministerie van Financiën 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 Stand 31-12-2009
 Stand 31-12-2009
 
 
 Vermogensconversielening
 5 615
 5 760
 
 
 Investeringsleningen
 157 994
 146 842
 
 
 
 Totaal leningen
 
 
 163 609
 
 
 152 602
 
 
 
 
 
 Toelichting leningen
 Met de leningen van het ministerie van Financiën worden de materiële
vaste activa gefinancierd. De looptijden van de leningen worden afgesloten
in overeenstemming met de economische levensduur van de materiële
vaste activa. De vermogensconversielening loopt tot 2038 met een rente van
vijf procent. De overige leningen hebben een looptijd variërend van drie
jaar tot ongeveer vijftig jaar tegen rentepercentages variërend van 3,2
procent tot 5,6 procent.
 Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2009 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 1
 2
 3=2–1
 
 
 
 
 Oorspronkelijke vastgestelde begroting
 Realisatie
 Verschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begroting
 Realisatie 2008
 
 
 
 Baten
 
 
 
 
 
 
 
 Opbrengst moederdepartement
 88 700
 120 935
 32 235
 111 592
 
 
 Opbrengst inzake programmafacturen instandhouding
 131 000
 145 882
 14 882
 137 229
 
 
 Opbrengst huisvesting
 11 072
 8 714
 – 2 358
 4 733
 
 
 Opbrengst overige departementen
 200
 517
 317
 383
 
 
 Opbrengst derden
 400
 57
 – 343
 217
 
 
 Mutatie onderhanden werk
 0
 5 592
 5 592
 – 785
 
 
 Rentebaten
 200
 5
 – 195
 622
 
 
 Rentebaten huisvestingsactiviteiten
 0
 0
 0
 1 462
 
 
 Vrijval uit voorzieningen
 0
 3 654
 3 654
 360
 
 
 Bijzondere baten
 0
 556
 556
 1 452
 
 
 
 Totaal baten
 
 
 231 572
 
 
 285 912
 
 
 54 340
 
 
 257 265
 
 
 
 
 Lasten
 
 
 
 
 
 
 
 Apparaatskosten
 
 
 
 
 
 
 – personele kosten
 67 700
 99 450
 31 750
 83 256
 
 
 – uitbesteding
 3 000
 3 640
 640
 2 578
 
 
 – materiële kosten
 14 200
 13 400
 – 800
 13 456
 
 
 – programmagelden instandhouding
 131 000
 146 917
 15 917
 149 800
 
 
 Rentelasten investeringen DVD
 1 400
 1 474
 74
 1 402
 
 
 Rentelasten huisvestingsactiviteiten Defensie
 8 825
 6 074
 – 2 751
 4 208
 
 
 Afschrijvingskosten
 
 
 
 
 
 
 – materieel
 2 200
 1 501
 – 699
 1 398
 
 
 – materieel huisvestingsactiviteiten
 2 247
 2 475
 228
 1 401
 
 
 – immaterieel
 0
 0
 0
 
 
 
 Overige lasten
 
 
 
 
 
 
 – dotaties voorzieningen
 1 000
 4 694
 3 694
 3 475
 
 
 – bijzondere lasten
 0
 3 251
 3 251
 1 242
 
 
 
 Totaal lasten
 
 
 231 572
 
 
 282 876
 
 
 51 304
 
 
 262 216
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 0
 
 
 3 036
 
 
 3 036
 
 
 – 4 951
 
 
 
 
 
 Algemeen
 De uitgaven over 2009 worden afgezet tegen de begroting voor 2009. Uitgangspunt
bij deze begroting was dat de Directie Beveiliging Vastgoed (DBV) als onderdeel
van de nieuw op te richten Defensie Beveiligings- en BewakingsOrganisatie
(DBBO) deel zou gaan uitmaken van de Bedrijfsgroep Facility
Services. Daarom zijn de cijfers van de DBV niet in de begroting
opgenomen. Inmiddels is besloten dat de DBBO onderdeel gaat vormen van de
Bedrijfsgroep Vastgoed en wordt opgenomen bij de Dienst Vastgoed Defensie
(DVD).
 Opbrengst moederdepartement
 De opbrengsten zijn ten opzichte van de begroting met € 32,2
miljoen gestegen tot € 120,9 miljoen. In de begroting zijn de cijfers
van de DBV niet opgenomen (de begroting 2009 voor de DBV bedraagt € 29,7
miljoen).
 Opbrengsten inzake programmafacturen instandhouding
 De gerealiseerde omzet in 2009 bedraagt € 145,9 miljoen en overschrijdt
hiermee de vastgestelde begroting van € 131,0 miljoen. Ten opzichte
van de begroting bedraagt het verschil € 14,9 miljoen. De toename
is te verklaren doordat er ten opzichte van de begroting een mutatie van € 9,1
miljoen is doorgevoerd. Tevens zijn er extra EPA gelden toegekend.
 Opbrengsten huisvesting
 Door de vertraging in uitvoering van de projecten met een leenfaciliteit
zijn de opbrengsten lager dan begroot.
 Opbrengsten overige departementen/derden
 De opbrengsten overige departementen en opbrengsten derden moeten bij
elkaar worden genomen.
 Mutatie onderhanden werk
 In de begroting is deze post op nihil gesteld. De positieve mutatie onderhanden
werk hangt nauw samen met een toename van lopende (deel)opdrachten nieuwbouw
aan het eind van het boekjaar en de wijziging van de berekening van de voorziening
onderhanden werk. Het aantal verlieslatende projecten is gedaald ten opzichte
van voorgaand jaar. Dit heeft geleid tot een vrijval van de voorziening van € 2,6
miljoen. De berekening van de voorziening onderhanden werk is niet gewijzigd.
 Rentebaten
 Doordat de dienstverleningsovereenkomsten laat zijn afgesloten, er voorfinanciering
van de voorgeschoten nieuwbouw-programmagelden heeft plaatsgevonden en de
marktrente laag is (tot zelfs 0 procent) over het positieve saldo van de rekening-courant
met het ministerie van Financiën, heeft een sterke daling van de rentebaten
plaatsgevonden.
 Vrijval uit voorzieningen
 Ten opzichte van de begroting is een deel van de voorziening vrijgevallen,
onder andere omdat rekening wordt gehouden met de verwachte kans op uitbetalen
van het wachtgeld (€ 2,4 miljoen) en het moederdepartement alsnog
de kosten voor onderzoek naar explosieven in het voormalig defensieterrein
Meerhoven heeft betaald.
 Bijzondere baten
 De bijzondere baten zijn opbrengsten uit de normale bedrijfsvoering van
voorgaande boekjaren. De belangrijkste posten hierin worden gevormd door te
weinig genomen omzet en diverse kleinere posten.
 Personele lasten
 Het verschil tussen de begrote kosten (€ 67,7 miljoen) en de
gerealiseerde personele kosten (€ 99,5 miljoen) bedraagt € 31,8
miljoen. Hiervan komt € 22,9 miljoen voor rekening van de Directie
Beveiliging Vastgoed (DBV) en de rest van de stijging (€ 8,9 miljoen)
is toe te schrijven aan extra inhuur om de toegenomen honorarium omzet te
realiseren.
 Uitbesteding
 De kosten uitbesteding in 2009 bedragen € 3,6 miljoen en overschrijden
hiermee de vastgestelde begroting van € 3,0 miljoen. Dit komt door
meer uitbesteed werk ten behoeve van expertise- en adviesprojecten.
 Programmagelden instandhouding
 De gerealiseerde kosten in 2009 bedragen € 146,9 miljoen en
overschrijden hiermee initieel de vastgestelde begroting van € 131,0
miljoen. De reden van deze stijging is de vertraging in de afstoting waardoor
meer complexen moeten worden onderhouden dan verwacht. Daarnaast betreft het
investeringen in energiemaatregelen en hogere productiekosten door een overspannen
bouwmarkt in de eerste negen maanden van 2009.
 Rentelasten huisvestingsactiviteiten Defensie
 De rente die verschuldigd is voor de leningen ten behoeve van de investeringen
inclusief de bouwrente voor de in aanbouw zijnde huisvesting en de opgeleverde
gebouwen en terreinen.
 Afschrijvingskosten materieel (inclusief huisvestingsactiviteiten)
 Op automatiseringsmiddelen, transportmiddelen en gebouwen is minder afgeschreven
dan voorzien was in de begroting. De voorgenomen vervangingsinvesteringen
zijn later in het jaar gerealiseerd dan begroot of zijn uitgesteld naar volgend
jaar.
 Dotaties aan voorzieningen
 In 2009 zijn dotaties aan voorzieningen geboekt voor garantieverplichtingen
(€ 1,1 miljoen) en ten behoeve van nieuwe deelnemers (totaal vijf
deelnemers), hoger dan verwachte werkgeverskosten en overige kosten met betrekking
tot wachtgeld voorziening (€ 3,6 miljoen).
 Bijzondere lasten
 Dit zijn lasten van de gewone bedrijfsuitoefening uit voorgaande boekjaren.
Het betreft per saldo reserveringen voor oude nog te factureren c.q. te crediteren
bedragen die niet meer kunnen worden verrekend (€ 2,9 miljoen) en
posten waarvan onvoldoende kostenreserveringen zijn gedaan (€ 0,3
miljoen).
 Kasstroomoverzicht 2009 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 
 1
 2
 3=2–1
 
 
 
 
 Oorspronkelijke vastgestelde
begroting
 Realisatie
 Verschil realisatie en oorspronkelijk vastgestelde begroting
 
 
 
 1.
 
 
 Rekening-courant RHB 1 januari 2009 + stand depositorekeningen
 
 
 15 464
 
 
 57 454
 
 
 41 990
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 Totaal operationele kasstroom
 
 
 4 447
 
 
 – 20 594
 
 
 – 25 041
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal investeringen
(-/-)
 – 85 750
 – 15 143
 70 607
 
 
 
 Totaal boekwaarde desinvesteringen
(+)
 150
 81
 – 69
 
 
 
 3.
 
 
 Totaal investeringskasstroom
 
 
 – 85 600
 
 
 – 15 062
 
 
 70 538
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Eenmalige uitkering aan
moederdepartement (-/-)
 0
 0
 0
 
 
 
 Eenmalige storting door
het moederdepartement (+)
 0
 0
 0
 
 
 
 Aflossingen op leningen
(-/-)
 – 4 447
 – 4 781
 – 334
 
 
 
 Beroep op leenfaciliteit
(+)
 85 750
 15 340
 – 70 410
 
 
 
 4.
 
 
 Totaal financieringskasstroom
 
 
 81 303
 
 
 10 559
 
 
 – 70 744
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 5.
 
 
 Rekening-courant RHB 31 december 2009 + stand depositorekeningen
(=1+2+3+4)
 
 
 15 614
 
 
 32 357
 
 
 16 743
 
 
 
 
 
 Kasstroom uit operationele activiteiten
 De liquiditeit uit operationele activiteiten is gedaald ten opzichte van
de begroting. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de effecten van het
niet in 2009 kunnen doorbelasten van vooruitbetaalde Nieuwbouw-programmagelden.
 Kasstroom uit investeringsactiviteiten
 Het grote verschil tussen begroting en realisatie wordt veroorzaakt door
de lage afroep van de leenfaciliteit in verband met vertraging van de projecten
KMar-opleidingscentrum en KMar-Schiphol. De tweede reden is dat verbouwingen
aan bestaande gebouwen bij het project Gilze-Rijen uiteindelijk door nadere
besluitvorming uit de defensiebegroting zijn gefinancierd in plaats van de
voorgenomen optie via de leenfaciliteit. Daarnaast worden investeringen voor
het project Hoger Onderhoud Woensdrecht uit de defensiebegroting gefinancierd.
 Kasstroom uit financieringsactiviteiten
 De mutaties in de kasstroom uit financieringsactiviteiten zijn als gevolg
van een kleiner beroep op de leenfaciliteit voor investeringen beduidend lager
dan geraamd.
 Het saldo van de aflossingen is deels opgenomen onder kasstroom uit financiële
activiteiten en deels onder kasstroom uit operationele activiteiten (onderdeel
van overlopende passiva «Aflossingen leningen van het ministerie van
Financiën»). In 2009 is € 4,8 miljoen afgelost.
 Doelmatigheidsparagraaf 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelmatigheidsindicatoren
c.q. kengetallen per 31 december 2009
 
 
 
 
 
 Omschrijving generieke deel
 
 
 
 
 
 
 2005
 2006
 2007
 2008
 2009
 
 
 
 Vte’s totaal
 
 0
 0
 1 150,8
 1 120,5
 1 161,3
 
 
 – waarvan in eigen dienst
 
 
 1 014,2
 1 008,0
 1 020,5
 
 
 – waarvan inhuur
 
 
 136,6
 112,5
 140,8
 
 
 Saldo van baten en lasten (%)
 
 
 0,4%
 – 1,9%
 1,1%
 
 
 
 Omschrijving specifiek deel
 
 
 
 
 
 
 2005
 2006
 2007
 2008
 2009
 
 
 Servicelevels (norm = 90%)
 
 
 71%
 77%
 88%
 
 
 Projecttevredenheid (norm = 90%)
 
 
 82%
 80%
 77%
 
 
 Productiviteit (omzet per directe medewerker x € 1000)
 
 
 90,5
 92,4
 94,4
 
 
 
 
 Een aandachtspunt voor de bedrijfsgroep is de doelmatigheid van de inzet
van middelen in relatie tot de output. Uitgangspunt is daarbij dat de kwaliteit
van de dienstverlening minimaal overeind blijft. In dit doelmatigheidsstreven
in combinatie met de kwaliteit wordt gewerkt langs de volgende sporen:
 • de periodieke uitvoering van benchmarkonderzoeken;
 • het voortdurend nastreven van productiviteitsgroei;
 • de sturing op serviceniveaus, project- en klanttevredenheid (kwaliteitsindicatoren).
 Benchmarkonderzoeken
 Naar aanleiding van de gehouden benchmark in 2008 naar de marktconformiteit
van de tarieven voor de producten «Instandhouding» en «Nieuwbouw»
is een nieuw besturingsmodel ingevoerd. Daarnaast is in de loop van 2009 een
nieuwe blauwdruk vastgoed opgesteld. Deze blauwdruk vormt de randvoorwaarde
voor de verdere groei van de doelmatigheid in de komende planperiode, onder
andere door de verdere verbetering van zowel de primaire als de ondersteunende
processen. In 2010 en verder zal deze blauwdruk worden geïmplementeerd
in de bedrijfsgroep vastgoed.
 Productiviteit
 De productiviteit is het quotiënt van de omzet (inclusief mutatie
onderhanden werk en exclusief programmagelden instandhouding en huisvestingsactiviteiten)
en de hiervoor benodigde directe vte’s. Ondanks het feit dat de DVD
door de daling van de bouwmarktprijzen in 2009 minder omzet genereert (een
deel van de dienstverlening is gebaseerd op een percentage van het bouwvolume
van projecten) heeft de productiviteit zich toch verbeterd ten opzichte van
het niveau 2008.
 (Kwaliteits)indicatoren
 De bedrijfsgroep werkt een aantal jaren met een pakket aan indicatoren
waarmee de kwaliteit van de dienstverlening gemeten wordt. Op basis van de
uitkomsten wordt de dienstverlening indien nodig aangepast (onderdeel dienstverleningsovereenkomsten).
De doelstelling van de bedrijfsgroep is een voortdurende toename
van de kwaliteit van de dienstverlening.
 
 Naast een jaarlijks uit te voeren klanttevredenheidsonderzoek worden diverse servicelevels bijgehouden: de snelheid van reageren op
en het opheffen van defecten en storingen en de snelheid waarmee een behoefte
wordt omgezet in een daadwerkelijke raming of offerte. Hoewel de norm van
90 procent nog niet is gehaald in 2009, is er wel een voortdurende verbetering
van de servicelevels waar te nemen over de afgelopen
jaren.
 
 In 2009 is de projecttevredenheid wederom afgenomen ten opzichte van het
voorgaande jaar. Nadere beschouwing van deze indicator heeft geleid tot de
conclusie dat de norm voor 2009 niet realistisch is. Daarom is deze norm voor
2010 gewijzigd in «90 procent van de metingen heeft een score van zes
of hoger». De lagere norm is mede op zijn plaats vanwege het feit dat
de bedrijfsgroep meer projecten zal moeten uitvoeren als gevolg van de marktwerking
om hetzelfde honorariumbedrag binnen te halen.
 13. BATEN-LASTENDIENST PARESTO
 Balans per 31 december 2009 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 Omschrijving
 Stand 31-12-2009
 Stand
31-12-2008
 
 
 
 Activa
 
 
 
 
 
 Immateriële activa
 
 
 
 
 Materiële vaste activa
 
 
 
 
 – grond en gebouwen
 
 
 
 
 – installaties en inventarissen
 1 487
 1 643
 
 
 – overige materiële vaste activa
 360
 507
 
 
 Voorraden
 5 469
 4 939
 
 
 Debiteuren
 10 462
 12 802
 
 
 Nog te ontvangen
 7 650
 10 029
 
 
 Liquide middelen
 8 411
 16 051
 
 
 
 Totaal activa
 
 
 33 839
 
 
 45 971
 
 
 
 
 Passiva
 
 
 
 
 
 Eigen vermogen
 
 
 
 
 – exploitatiereserve
 4 912
 3 969
 
 
 – verplichte reserve
 
 
 
 
 – onverdeeld resultaat
 723
 6 515
 
 
 Leningen bij het ministerie van Financiën
 782
 1 181
 
 
 Voorzieningen
 8 752
 8 582
 
 
 Crediteuren
 9 982
 14 025
 
 
 Nog te betalen
 8 688
 11 699
 
 
 
 Totaal passiva
 
 
 33 839
 
 
 45 971
 
 
 
 
 
 Eigen vermogen
 In 2009 is € 5,6 miljoen uitgekeerd aan het moederdepartement
als bijdrage over het jaar 2008. De grens voor de exploitatiereserve voor
2009 is € 6,0 miljoen, te weten maximaal vijf procent van de gemiddelde
omzet over de afgelopen drie jaar. Paresto blijft onder de gestelde grens
voor de exploitatiereserve.
 Leningen bij het ministerie van Financiën 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 Stand 31-12-2009
 Stand 31-12-2008
 
 
 Investeringsleningen
 782
 1 181
 
 
 
 Totaal leningen
 
 
 782
 
 
 1 181
 
 
 
 
 
 Voorzieningen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (Bedragen
x € 1 000)
 
 
 
 
 
 Stand 31-12-2008
 Dotaties 2009
 Vrijval 2009
 Onttrekkingen 2009
 Stand 31-12-2009
 
 
 Wachtgelduitkeringen
 8 582
 970
 0
 – 800
 8 752
 
 
 
 Totaal aan voorzieningen
 
 
 8 582
 
 
 970
 
 
 0
 
 
 – 800
 
 
 8 752
 
 
 
 
 
 Toelichting voorzieningen
 De voorziening dient ter dekking van de verplichtingen voortvloeiend uit
wachtgeldaanspraken van voormalige medewerkers. Lasten van wachtgeld, VUT
en herplaatsten die ontstaan en voortvloeien uit maatregelen genomen na 1
juli 2006 komen ten laste van Paresto. Voor personen waarvan na 1 juli 2006
het Sociaal Beleidskader (SBK) gestart is, en die mogelijkerwijs na 2 jaar
aanspraak zouden kunnen maken op wachtgeld, wordt in het jaar dat de aanspraak
start een voorziening getroffen. Dit betreft medewerkers die op de startdatum
van het SBK ouder zijn dan 57 jaar. Vanaf boekjaar 2007 worden per balansdatum
voor medewerkers die in het SBK zijn opgenomen een voorziening getroffen indien
komend jaar het wachtgeld tot uitkering komt. Dit heeft in 2009 geleid tot
een toevoeging aan de voorziening van € 1,0 miljoen. Ten laste van
de voorziening is in 2009 een bedrag geboekt van € 0,8 miljoen.
 Nog te betalen 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 Stand 31-12-2009
 Stand 31-12-2008
 
 
 Vakantieverplichting personeel
 3 771
 3 826
 
 
 Aflossingen leningen die binnen een jaar vervallen
 399
 859
 
 
 Restitutie defensieonderdelen
 1 400
 1 398
 
 
 Overige schulden
 3 118
 5 616
 
 
 
 Totaal
 
 
 8 688
 
 
 11 699
 
 
 
 
 
 De vakantieverplichting personeel betreft € 1,8 miljoen te betalen
aan vakantiedagen en € 1,9 miljoen te betalen aan vakantiegelden.
 Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2009 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 1
 2
 3=2–1
 
 
 
 
 Oorspronkelijke vastgestelde begroting
 Realisatie
 Verschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begroting
 Realisatie 2008
 
 
 
 Baten
 
 
 
 
 
 
 
 Opbrengst moederdepartement
 119 625
 112 974
 – 6 651
 124 960
 
 
 Opbrengst overige departementen
 0
 0
 0
 0
 
 
 Opbrengst derden
 738
 775
 37
 720
 
 
 Rentebaten
 100
 185
 85
 969
 
 
 Overige opbrengsten
 3 400
 3 374
 – 26
 3 574
 
 
 Bijzondere baten
 0
 0
 0
 909
 
 
 
 Totaal baten
 
 
 123 863
 
 
 117 308
 
 
 – 6 555
 
 
 131 132
 
 
 
 
 Lasten
 
 
 
 
 
 
 
 Apparaatskosten
 
 
 
 
 
 
 – personele kosten
 69 747
 66 157
 – 3 590
 66 194
 
 
 – materiële kosten
 51 792
 48 361
 – 3 431
 53 436
 
 
 Rentelasten
 100
 70
 – 30
 79
 
 
 Afschrijvingskosten
 
 
 
 
 
 
 – materieel
 1 224
 1 027
 – 197
 1 227
 
 
 – immaterieel
 0
 0
 0
 0
 
 
 Overige lasten
 
 
 
 
 
 
 – dotaties voorzieningen
 0
 970
 970
 3 650
 
 
 – bijzondere lasten
 0
 0
 0
 31
 
 
 
 Totaal lasten
 
 
 122 863
 
 
 116 585
 
 
 – 6 278
 
 
 124 617
 
 
 
 
 Saldo van baten en lasten
 
 
 1 000
 
 
 723
 
 
 – 277
 
 
 6 515
 
 
 
 
 
 Opbrengst moederdepartement
 De opbrengst moedepartement bestaat feitelijk uit twee delen. Het betreft
hier de opbrengst bedrijfsvoering (verkopen) en de opbrengst bijdrage defensieonderdelen.
 Opbrengst bedrijfsvoering (verkopen)
 Dit betreft in het boekjaar de door Paresto in rekening gebrachte opbrengst
verkopen voor in het boekjaar verrichte leveranties en diensten.
 
 
 
 
 
 
 
 Opbrengst
verkopen naar productgroep
 
 
 
 
 Bedragen x € 1000
 Oorspronkelijk vastgestelde begroting
 Realisatie
2009
 
 
 Omzet regulier
 31 261
 29 196
 
 
 Omzet niet-regulier
 14 964
 18 202
 
 
 Omzet logistieke ondersteuning
 14 697
 12 348
 
 
 Subtotaal omzet verkopen
 60 922
 59 746
 
 
 Correctie omzet
 
 – 4 333
 
 
 
 Totaal opbrengst verkopen
 
 
 60 922
 
 
 55 413
 
 
 
 
 
 
 De opbrengst bedrijfsvoering is voor wat betreft de opbrengst verkopen
onder te verdelen naar de volgende productgroepen. De omzet regulier betreft
de verkopen in de bedrijfsrestaurants, de bediende restaurants en de messes
en toko’s op locaties. De niet-reguliere omzet betreft omzet van onder
andere vergaderingen en recepties die op de locaties gehouden worden. De omzet
logistieke ondersteuning betreft onder andere de leveringen van gevechtsrantsoenen
door de logistieke centra in Bathmen en Den Helder. Onder andere als gevolg
van het feit dat een verwachte prijsverhoging niet is doorgevoerd en door
lagere gastenaantallen (12 procent ten opzichte van de begroting en 4 procent
ten opzichte van 2008) ligt de reguliere omzet lager dan begroot. De omzet
niet-regulier ligt daarentegen fors hoger dan begroot. De omzet logistieke
ondersteuning ligt lager dan begroot als gevolg van een achterblijvende vraag.
De correctie omzet betreffen de lasten uit de gewone bedrijfsvoering uit voorgaand
boekjaar. Hier is een bedrag geboekt van € 4,3 miljoen betreffende
moeilijk inbare debiteuren uit 2008 en 2009.
 Opbrengst bijdragen defensieonderdelen
 De opbrengst bijdragen defensieonderdelen en opbrengsten derden betreft
de vergoeding die Paresto ontvangt voor de personele en materiële inzet
op de locaties. De onderverdeling van deze bijdragen naar de defensieonderdelen
is als volgt: 
 
 
 
 
 
 
 
 Opbrengst
uit bijdragen defensieonderdelen
 
 
 
 
 Bedragen x € 1000
 Oorspronkelijk vastgestelde begroting
 Realisatie
2009
 
 
 Commando zeestrijdkrachten
 24 255
 23 783
 
 
 Commando landstrijdkrachten
 6 597
 6 469
 
 
 Commando luchtstrijdkrachten
 9 314
 9 132
 
 
 Commando Koninklijke marechaussee
 3 389
 3 323
 
 
 Commando DienstenCentra
 9 016
 8 842
 
 
 Defensie Materieel Organisatie
 2 394
 2 347
 
 
 Bestuursstaf
 3 738
 3 665
 
 
 
 Totaal bijdragen defensieonderdelen
 
 
 58 703
 
 
 57 561
 
 
 
 
 
 
 De opbrengst bijdragen defensieonderdelen wijkt nauwelijks af van de begroting
2009.
 Rentebaten
 Dit betreft de rente die Paresto heeft ontvangen op deposito (gemiddeld
rentepercentage bedraagt 1,15 procent) en de lopende rekening courant met
het ministerie van Financiën (gemiddeld rentepercentage van 0,13 procent).
 Personele kosten
 De realisatie van de gemiddelde bezetting over 2009 ten opzichte van de
begroting is als volgt: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1
 
 
 
 
 
 Begroting
 Realisatie
 
 
 
 vte’s
 Prijs per vte 
 vte’s
 Prijs per vte
 
 
 Militair personeel
 187
 52 580
 185
 51 049
 
 
 Burgerpersoneel
 1 225
 45 328
 1 090
 44 008
 
 
 Overige categorieën:
 
 
 
 
 
 
 Inhuur en uitzendkrachten
 88
 42 522
 144
 57 669
 
 
 Herplaatsingskandidaten en SBK
 14
 45 328
 10
 44 008
 
 
 
 Totaal/gemiddeld
 
 
 1 514
 
 
 46 062
 
 
 1 429
 
 
 46 296
 
 
 
 
 
 
 Als gevolg van een goede sturing op locatie ligt het aantal vte’s
lager dan oorspronkelijk begroot. In 2009 is een strikte personeelsplanning
en vacaturemanagement toegepast. Dit heeft geresulteerd in een verminderde
instroom van burgerpersoneel. Waar dit tot operationele knelpunten heeft geleid,
heeft dit zich geuit in een hogere inhuur dan begroot. De gemiddelde kosten
van inhuur liggen hoger, doordat in het bijzonder op het servicekantoor in
2009 meer gebruik is gemaakt van (duurdere) inhuur dan oorspronkelijk was
voorzien.
 Materiële kosten
 De materiële kosten bevatten de lopende exploitatiekosten. Deze post
bestaat uit kosten voor ingrediënten (€ 40,0 miljoen), automatiseringskosten
(€ 3,0 miljoen) en overige exploitatiekosten (€ 5,0 miljoen).
De daling van de materiële kosten is voor het overgrote deel te verklaren
door baten uit de gewone bedrijfsvoering en een betere beheersing van de brutomarge
in combinatie met minder gasten.
 Rentelasten
 Dit betreft de rente die Paresto verschuldigd is op de lening van het
ministerie van Financiën, evenals de rente op de lopende rekening-courant.
 Overige lasten
 Deze lasten zijn onder te verdelen naar dotaties voorzieningen en bijzondere
lasten. De dotatie voorzieningen betreft een dotatie voor een wachtgeldvoorziening
van ongeveer € 1,0 miljoen.
 Resultaatbestemming
 Het resultaat over 2009 bedraagt € 0,7 miljoen. Het resultaat
wordt conform de vigerende regelgeving toegevoegd aan het eigen vermogen.
 Kasstroomoverzicht 2009 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedragen
x € 1 000
 
 
 
 
 
 
 1
 2
 3=2–1
 
 
 
 
 Oorspronkelijke vastgestelde
begroting
 Realisatie
 Verschil realisatie en oorspronkelijk vastgestelde begroting
 
 
 
 1.
 
 
 Rekening-courant RHB 1 januari 2009 + stand depositorekeningen
 
 
 19 336
 
 
 15 188
 
 
 – 4 148
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 Totaal operationele kasstroom
 
 
 1 724
 
 
 – 590
 
 
 – 2 314
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal investeringen
(-/-)
 – 1 310
 – 734
 576
 
 
 
 Totaal boekwaarde desinvesteringen
(+)
 0
 10
 10
 
 
 
 3.
 
 
 Totaal investeringskasstroom
 
 
 – 1 310
 
 
 – 724
 
 
 586
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Eenmalige uitkering aan
moederdepartement (-/-)
 0
 – 5 572
 – 5 572
 
 
 
 Eenmalige storting door
het moederdepartement (+)
 0
 0
 0
 
 
 
 Aflossingen op leningen
(-/-)
 – 952
 – 859
 93
 
 
 
 Beroep op leenfaciliteit
(+)
 1 310
 0
 – 1 310
 
 
 
 4.
 
 
 Totaal financieringskasstroom
 
 
 358
 
 
 – 6 431
 
 
 – 6 789
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 5.
 
 
 Rekening-courant RHB 31 december 2009 + stand depositorekeningen
(=1+2+3+4)
 
 
 20 108
 
 
 7 443
 
 
 – 12 665
 
 
 
 
 
 Kasstroom uit operationele activiteiten
 Onder de kasstroom uit operationele activiteiten zijn opgenomen de kasstroom
uit bedrijfsactiviteiten, de mutatie in het werkkapitaal en de ontvangen dan
wel betaalde interest. Door een toename van de debiteurenstand en de post
vorderingen is de operationele kasstroom lager dan begroot.
 Kasstroom uit investeringsactiviteiten
 Onder de kasstroom uit investeringsactiviteiten zijn opgenomen de investeringen
die in 2009 hebben plaatsgevonden. Het betreft hoofdzakelijk de aanschaf van
een nieuw Food & Beverage-systeem dat medio
2010 in gebruik wordt genomen.
 Kasstroom uit financieringsactiviteiten
 De eenmalige uitkering aan het moederdepartement betreft de realisatie
over het jaar 2008, die in 2009 is gestort.
 Doelmatigheidsparagraaf 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelmatigheidsindicatoren
c.q. kengetallen per 31 december 2009
 
 
 
 
 
 Omschrijving generieke deel
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 20051
 20061
 2007
 2008
 20092
 
 
 Omzet verkopen (x € 1000)
 50 867
 55 194
 53 396
 60 085
 59 746
 
 
 
 Vte’s totaal
 
 1 811
 1 707
 1 582
 1 476
 1 429
 
 
 – waarvan in eigen dienst
 1 465
 1 454
 1 398
 1 332
 1 285
 
 
 – waarvan inhuur
 346
 253
 184
 144
 144
 
 
 
 Omschrijving specifiek deel
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2005
 2006
 2007
 2008
 2009
 
 
 Aantal locaties
 128
 135
 141
 143
 140
 
 
 Productiviteit per medewerker (omzet per vte)
 28 088
 32 334
 33 752
 40 708
 41 810
 
 
 % Ziekteverzuim
 11,0%
 9,2%
 8,8%
 9,1%
 8,1%
 
 
 % Bruto marge locaties
 6,5%
 19,0%
 21,0%
 29,7%
 32,0%
 
 
 Gasttevredenheid3
 6,8
 6,9
 7,2
 7,0
 
 
 
 
 
 
 1 Omzet inclusief BTW
 
 2 Omzet exclusief correctie € 4,3 miljoen
 
 3 Niet gehouden in 2009
 
 De doelmatigheid van Paresto komt onder andere tot uitdrukking in een
zo efficiënt mogelijke inzet van deze middelen. Twee belangrijke graadmeters
daarvoor zijn de productiviteit per medewerker en het percentage brutomarge
(inkoop ten opzichte van de omzet).
 Uit bovenstaand overzicht blijkt duidelijk dat beide indicatoren zich
de afgelopen jaren positief hebben ontwikkeld. Door een sterke afname van
het aantal vte’s (ten opzichte van 2005 waren er eind 2009 382
vte’s minder) is de productiviteit per medewerker gestegen en ook de
brutomarge laat ten opzichte van 2005 een forse verbetering zien. De forse
stijging in de productiviteit van 2007 naar 2008 wordt onder andere verklaard
door de omzetstijging van logistieke ondersteuning en de doorgevoerde prijsstijging.
 De stijging in de productiviteit van 2008 naar 2009 wordt onder andere
verklaard door de eerder genoemde goede sturing op locaties en de daling van
het ziekteverzuim.
 In 2009 is er geen gasttevredenheidsonderzoek gehouden. Dit wordt voortaan één
keer per twee jaar uitgevoerd.
 D. BIJLAGEN
 BIJLAGE 1 – TOEZICHTRELATIES EN ZBO’S/RWT’S
 Het ministerie van Defensie kent één Zelfstandig Bestuursorgaan
(ZBO) (tevens Rechtspersoon met een Wettelijke Taak (RWT): de Stichting Ziektekostenverzekering
Krijgsmacht (SZVK). De SZVK is ingevolge hoofdstuk 9 van het Algemeen Militair
Ambtenaren Reglement belast met de uitvoering van de ziektekostenverzekering
militairen die sinds 1 januari 1995 van kracht is. De regeling strekt er toe
de beroepsmilitairen in werkelijke dienst een ziektekostenverzekering te bieden.
 Bijzonderheden
 De ZBO-status is beëindigd per 1 januari 2010. De beëindiging
is conform het advies van de Begeleidingscommissie Kaderwet ZBO’s van
27 augustus 2007 («De commissie adviseert u om de ZBO-status van de
SZVK op te heffen door de wettelijke grondslag voor de taken van de SZVK uit
het Algemeen Militair Ambtenaren Reglement te schrappen -artikel 90a-.») 
 
 
 
 
 
 
 
 Vermogen 31-12-2009 (x € 1 000)
 2008
 2009*
 
 
 
 
 Solvabiliteitsreserve
 3 796
 3 997
 
 
 Overige reserve
 12 313
 15 800
 
 
 Totale reserve
 16 109
 19 797
 
 
 
 
 * De bedragen over 2009 zijn voorlopig, omdat de SZVK conform de
vigerende overeenkomst uiterlijk 1 juni haar jaarverslag over het voorgaande
kalenderjaar indient.
 BIJLAGE 2 – OVERZICHT NIET-FINANCIËLE
INFORMATIE OVER INKOOP VAN ADVISEURS EN TIJDELIJK PERSONEEL
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
(x € 1 000)
 
 
 
 
 
 Programma- en apparaatskosten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1. Interim-management
 1 834
 
 
 
 2. Organisatie- en formatieadvies
 6 054
 
 
 
 3. Beleidsadvies
 2 589
 
 
 
 4. Communicatieadvisering
 649
 
 
 
 
 Beleidsgevoelig
 
 
 
 11 126
 
 
 
 
 
 
 
 
 5. Juridisch advies
 1 100
 
 
 
 6. Advisering opdrachtgevers automatisering
 2 513
 
 
 
 7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie
 6 968
 
 
 
 
 (Beleids)ondersteunend
 
 
 
 10 581
 
 
 
 
 
 
 
 
 8. Uitzendkrachten (formatie en piek)
 207 644
 
 
 
 
 Ondersteuning bedrijfsvoering
 
 
 
 207 644
 
 
 
 
 Totaal uitgaven inhuur externen
 
 
 
 229 351
 
 
 
 
 
 
 Afgezet tegen de totale loonsom van Defensie inclusief de baten-lastendiensten
en de inhuuruitgaven, bedroeg het inhuurpercentage over 2009 6,4 procent.
 De berekening van dit percentage is conform de definities in de Rijksbegrotingsvoorschriften
2010.
 BIJLAGE 3 – OVERZICHT PERSONELE EN MATERIËLE
INZET BIJ CRISISBEHEERSINGSOPERATIES
 De personele aantallen in onderstaande tabellen betreffen de gemiddelde
bezetting voor de duur van de missie. Om deze functies permanent te vullen
roteert het defensiepersoneel gedurende de loop van het jaar.
 RESULTATEN
 Inzet materieel en personeel ministerie van Defensie 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Operatie
 Locatie
 Periode
 Bijdrage
 Materieel
 Personele aantallen
 
 
 
 
 
 Vrede en stabiliteit
in Europa
 
 
 
 
 
 
 
 
 EUFOR
 Bosnië-Herzegovina
 Geheel 2009
 
 National Support Element (NSE); Normal Framework Operations (NFO); Liaison Observation teams (LOT); CKmar-detachement (IPU)
 Geen
 85
 
 
 EUPM
 Bosnië-Herzegovina
 Geheel 2009
 CKmar
 Geen
 4
 
 
 EUMM
 Georgië
 okt-08 t/m jan-09
 Waarnemers
 2 gepantserde
voertuigen
 2
 
 
 KFOR
 Kosovo
 Geheel 2009
 Staf(o)officieren, NSE, NIC
 Geen
 8
 
 
 EULEX
 Kosovo
 feb-08
t/m dec-09
 CKmar
 Geen
 20
 
 
 
 Vrede en stabiliteit
in Afghanistan
 
 
 
 
 
 
 
 
 ISAF TFU
 Afghanistan
 Geheel 2009
 
 Task Force Uruzgan inclusief
Apache-detachement en CIMIC
 Patria,
YPR, Fennek, Bushmaster, Pantserhouwitser
 1 244
 
 
 ISAF HQ RC(S)
 Afghanistan
 Geheel 2009
 Reguliere Stafbijdrage aan hoofdkwartier Regional Command South
 Geen
 86
 
 
 ISAF HQ RC(S)
 Afghanistan
 nov-08 t/m nov-09
 Leiding over hoofdkwartier Regional Command South
 Fennek,
Bushmaster
 75
 
 
 ISAF ATF
 Afghanistan
 Geheel 2009
 Luchtondersteuning, zowel tactisch als logistiek,
van ISAF operaties
 4 F-16’s,
5 x AH-64 Apache, 5 x Cougar (van aug-08 t/m apr-09)
 255
 
 
 
 Vrede en stabiliteit
in Afghanistan (vervolg)
 
 
 
 
 
 ISAF Diverse
 Afghanistan
 Geheel 2009
 Deel uitmakend van het ISAF HQ en diverse andere
ondersteuning aan ISAF (CONTCO, CKmar, BSB, Cmd KAF, NIST, CSTC A, TF-150
Bahrein, NLTC, FSE Mirage, etc.)
 Diverse voertuigen, C-130
 229
 
 
 EUPOL
 Afghanistan
 Geheel 2009
 CKmar
 Geen
 10
 
 
 
 Vrede en stabiliteit
in het Midden-Oosten
 
 
 
 
 
 
 
 
 UNTSO
 Israël,
Egypte, Syrië, Libanon
 Geheel
2009
 Waarnemers
 Geen
 12
 
 
 EUBAM Rafah
 Gazastrook
 Geheel 2009
 3 x monitor
grenspost CKmar, op afroep beschikbaar
 Geen
 31
 
 
 
 Vrede en stabiliteit
in Afrika en overige operaties
 
 
 
 
 
 
 
 
 NTM-I
 Irak
 Geheel 2009
 Staf(o)officieren
 Geen
 7
 
 
 EUFOR Tsjaad
 Parijs/Tsjaad
 mei-08 t/m mrt-09
 
 Augmentees, NSE,
AMET en NIC voor OHQ en FHQ
 Geen
 8
 
 
 EUFOR Tsjaad
 Tsjaad – Goz Beida
 mei-08 t/m
mrt-09
 Verkenningseenheid
 Vikings en Landrovers
 60
 
 
 SSR Burundi
 Burundi
 Geheel 2009
 Stafofficieren + docenten ethiek (nov en dec)
 Geen
 4
 
 
 SSR Burundi
 Burundi
 Oktober 2009
 Genisten
 Geen
 40
 
 
 BINUB
 Burundi
 t/m juli 2009
 Stafofficieren
 Geen
 1
 
 
 EUSEC
 Congo
 Geheel 2009
 Stafofficier
 Geen
 1
 
 
 EUSEC FIN
 Congo
 Geheel 2009
 Stafofficieren
 Geen
 2
 
 
 UNMIS
 Soedan
 Geheel 2009
 Waarnemers/CKmar
 Geen
 33
 
 
 UNAMID
 Soedan
 Vanaf 01-08-2007
 Stafofficieren
 Geen
 2
 
 
 ALLIED PROTECTOR (ZPRV)
 Somalië
 Apr t/m
juni 09
 Maritieme patrouille
 Fregat
 180
 
 
 ATALANTA
 Somalië
 Geheel 2009
 Stafofficieren
 Geen
 3
 
 
 OHQ (ATALANTA)
 Northwood (UK)
 Geheel 2009
 Stafofficier
 Geen
 1
 
 
 ATALANTA (EVTN)
 Somalië
 Aug t/m dec 09
 Maritieme patrouille
 Fregat
 180
 
 
 
 
 
 1 De militairen voor de missie EUBAM Rafah bevinden zich
op afroepbasis in Nederland.
 BIJLAGE 4 – STAND VAN ZAKEN PROJECT BETER
VERBETEREN
 Stand van zaken project Beter Verbeteren
 Begin 2009 heeft de Algemene Rekenkamer haar bezwaaronderzoek naar de
verbetering van de bedrijfsvoering bij Defensie stopgezet. De kwaliteit van
de bedrijfsvoering, in het bijzonder de verbetering van het financieel- en
materieelbeheer, blijft echter onverminderd de aandacht vragen in alle geledingen
van de defensieorganisatie. In 2012 moet het financieel beheer volledig op
orde zijn en in 2014 het materieelbeheer. De verbeteringen zijn ondergebracht
in vier hoofdthema’s:
 • Aandacht voor beheer
 • Verbetersystematiek
 • Financieel beheer
 • Materieel beheer
 In deze bijlage wordt een nadere toelichting gegeven op bovenstaande thema’s.
 Aandacht voor beheer
 Onder de titel «Aandacht voor beheer» zijn het afgelopen jaar
veel initiatieven ontplooid. Er zijn workshops gehouden en er wordt een tweewekelijkse
nieuwsbrief verspreid, waarin beheeronderwerpen worden behandeld. De politieke
en ambtelijke top hebben de nodige inbreng gehad om de aandacht voor beheer
ook op de lagere niveaus binnen de defensieorganisatie onder de aandacht te
brengen. Alle defensieonderdelen hebben binnen de eigen bedrijfsvoering op
hun eigen wijze invulling gegeven aan aandacht voor beheer. Voorbeelden zijn
de aandacht voor beheer aan de orde stellen in functioneringsgesprekken en
het geven van competentiegerichte financieel-economische trainingen.
 Bij alle defensieonderdelen wordt het onderwerp aandacht voor beheer met
regelmaat geagendeerd op managementteamvergaderingen.
 
 De meerwaarde van de zachtere kant van de sturing en beheersing staat
niet meer ter discussie. Integendeel, aandacht voor beheer wordt gezien als
DE kritieke succesfactor voor ordelijk beheer Hiervan is een ieder doordrongen.
Komend jaar wordt verder gegaan op de ingeslagen weg.
 Verbetersystematiek
 Eind 2008 is het raamwerk verbetersystematiek Defensie vastgesteld. De
verbetersystematiek wordt bij alle defensieonderdelen toegepast. Het doel
voor 2009 was om de verbetersystematiek ook in te voeren op het niveau onder
dat van de commandanten van de defensieonderdelen (het derde niveau). Bij
drie defensieonderdelen worden er verbeterplannen opgesteld op het derde niveau.
Bij de overige vier defensieonderdelen heeft het derde niveau geen eigen verbeterplannen
maar wordt dit niveau wel nauw betrokken bij het opstellen van verbeterplannen.
Die betrokkenheid bestaat uit het monitoren van maatregelen, het uitvoeren
van risicoanalyses en het uitvoeren van probleem-oorzaakanalyses.
 
 Hoewel de verbetersystematiek bij alle defensieonderdelen wordt toegepast,
is deze nog niet (volledig) geborgd in de interne bedrijfsvoering. Dit punt
vereist op korte termijn aandacht van de defensieonderdelen.
 Ook kan een verbeterslag worden gemaakt bij het SMART formuleren van de
verbetermaatregelen. Om tot een goede probleem-oorzaakanalyse te komen,
wordt aan de defensieonderdelen een workshop aangeboden. Enkele onderdelen
hebben hiervan reeds gebruik gemaakt.
 
 Momenteel wordt de verbetersystematiek geëvalueerd. Mocht uit de
evaluatie blijken dat er verbeterpunten nodig zijn, dan zal de verbetersystematiek
op deze punten worden aangepast.
 Financieel beheer
 Er was in 2008 geen sprake van ordelijk beheer. Het uitvoeren van het
meerjarig verbeterplan financieel beheer dient deze onvolkomenheid te ondervangen.
Het betreft een meerjarig project dat in 2012 moet leiden tot ordelijk financieel
beheer. Met de uitvoering van het meerjarig verbeterplan is in 2009 gestart.
 Van de verbeterpunten ligt tweederde deel op schema. Een derde deel van
de verbeterpunten is vertraagd. Dit zijn onder meer verbeterpunten die samenhangen
met SAP en FINAD. De oorzaak van de vertraging is onder meer te wijten aan
gebrek aan personele capaciteit waardoor de administratieve organisatie/interne
controle van de financiële processen nog niet op orde is gebracht en
een later dan verwachte toedeling van verantwoordelijkheden aan procesverantwoordelijken.
 
 Naast de reeds eerder genoemde prioriteit op het gebied van aandacht voor
het beheer zijn verschillende verbetermaatregelen benoemd:
 • De organisatie;
 • Personeel: het speerpunt is hier het behoud van kennis en ervaring
alsmede het op niveau brengen van de opleidingen;
 • Informatie en communicatie, in het bijzonder het verbeteren van
de rapportages en de inrichting van een kennis- en communicatienetwerk;
 • Wet en regelgeving: van ambitie naar norm;
 • Monitoring en controle: met behulp van de monitor is het gemakkelijker
om de veroorzakers van de problematiek aan te spreken.
 
 Daarnaast zijn ook op het gebied van de mutaties die leiden tot de standen
van de jaarrekening individuele maatregelen benoemd en deels al ingevoerd.
Voorbeelden hiervan zijn het inlopen van achterstanden op het gebied van rappelleren
ten behoeve van uitstaande vorderingen en het inlopen van de achterstand die
bestond bij de vereffening van voorschotten. Hieronder wordt specifiek ingegaan
op andere ingezette verbeteringen.
 Verplichtingen
 De aandacht voor verplichtingen is in 2009 toegenomen. Deze toegenomen
aandacht heeft in 2009 echter onvoldoende geleid tot zichtbare verbeteringen
van de kwaliteit. Het meerjarig verbeterplan financieel beheer zal voor het
onderwerp verplichtingen een verdere verdieping krijgen.
 Europese aanbestedingen
 In 2009 is een verbetering tot stand gebracht in het aanbestedingstraject
en de naleving van Europese aanbestedingsregels. In het kader van het voorafgaand
toezicht werd in 2008 geconstateerd dat er regelmatig ten onrechte geen gebruik
wordt gemaakt van de eerstelijnsdeskundige die bepalend is voor het besluit
al dan niet Europees aan te besteden. In 2009 is het aantal dossiers dat niet
Europees is aanbesteed zonder verklaring van de eerste lijndeskundige
teruggebracht tot drie. In 2007 en 2008 waren het twaalf respectievelijk zeven
dossiers.
 
 Er kan worden geconcludeerd dat de vorig jaar getroffen maatregelen daadwerkelijk
effectief zijn. De genomen maatregelen hebben ook een zichtbaar positief effect
gehad op het verwervingsproces. Het aantal Europese aanbestedingsfouten is
in 2009 fors gedaald: van vijftien fouten in 2008 naar zes fouten in 2009.
 De belangrijkste oorzaken van de gesignaleerde fouten hebben betrekking
op:
 • het onrechtmatig sluiten van nadere overeenkomsten op basis van
raamovereenkomsten;
 • het niet realistisch ramen van de behoeftestelling;
 • het ten onrechte verlengen van (raam-)contracten.
 
 De activiteiten voor de komende periode zijn erop gericht een goed werkend
contractenregister te ontwikkelen. Een volledig draaiend contractenregister
zal pas beschikbaar komen met de volledige implementatie van SAP in de periode
tot en met 2014. Sinds december 2009 is op intranet een overzicht opgenomen
dat gebruikers inzicht verschaft over de aanwezige raamcontracten met een
omvang van meer dan € 50 000.
 Beperkte verificatie
 Uit de steekproefresultaten van de beperkte verificatie over de periode
juli tot en met september 2009 blijkt dat zowel de fouten als onzekerheden
in de eerste drie kwartalen 2009 binnen de norm vallen.
 Het aantal posten waarbij fouten en onzekerheden zijn geconstateerd mag
bij elkaar opgeteld niet hoger zijn dan de managementambitie van 5 procent.
Hier wordt ruimschoots aan voldaan.
 Uit een onderzoek van de Audit Dienst Defensie is gebleken dat de kwaliteit
van de e-mailreply eerst in het vierde kwartaal van 2009 is verbeterd ten
opzichte van de eerste drie kwartalen. Een aantal verbetermaatregelen is eerst
in de tweede helft van 2009 genomen. De effecten daarvan zijn inmiddels zichtbaar
maar hebben geen invloed op het jaar 2009.
 Betaalproces
 In de maand januari 2010 is een audit voltooid naar het betaalgedrag van
Defensie in de periode 1 mei 2009 tot en met 30 september 2009. Hieruit bleek
dat circa 18 procent van de betaalde facturen niet tijdig is betaald en 82
procent dus wel tijdig. Dit is een verbetering van 8 procentpunt ten opzichte
van de resultaten van het rijksbreed uitgevoerde onderzoek over de periode
1 januari 2009 tot en met 30 april 2009. In januari 2010 is conform verwachting
het percentage tijdige betalingen significant gedaald, wat direct gerelateerd
kan worden aan de vroege kassluiting in december 2009.
 
 De commandanten van de defensieonderdelen hebben de opdracht gekregen
om het betaalgedrag hoger op de agenda te plaatsen. Vanaf januari 2010 wordt
maandelijks het betaalgedrag per defensieonderdeel intensief gevolgd en hierover
wordt gerapporteerd.
 Kwaliteit en kwantiteit personeel
 Op basis van een in 2009 opgesteld visiedocument wordt in 2010 de reeds
langer bestaande «Blauwdruk Controlveld» geactualiseerd. In deze
nieuwe blauwdruk zullen de principes voor de inrichting van de controlorganisatie
worden beschreven. De visie op control geeft aan wat er moet gebeuren om de
kwaliteit van de controlketen bij Defensie te kunnen verbeteren. Samengevat
moet er duidelijkheid komen in de rolduiding en rolvastheid in de controlketen,
de betrouwbaarheid van de bestuurlijke informatievoorziening, meer aandacht
voor de «voorkant van het proces», meer (bestuurlijke) focus en
prioriteitstelling, meer scherpte in de analyse en minder regeldruk. Tevens
is in de visie opgenomen de behoefte aan een opleidings-, beroeps- en competentieprofiel.
Tot slot is aandacht voor cultuur en gedrag binnen de controlketen een van
de belangrijke punten in de visie op control.
 Van ambitie naar norm
 Bij Defensie waren niet voor alle aspecten in de bedrijfsvoering beheernormen
vastgesteld. In die gevallen waar geen beheernorm is vastgelegd, werd de managementambitie
tot controlenorm verheven. In 2009 is de reikwijdte van het financieel beheer
gedefinieerd en een methode gepresenteerd waarmee gemeten kan worden of de
ordelijkheid en controleerbaarheid van het financieel beheer van voldoende
niveau is. Hierbij zijn de beheernormen waaraan de kwaliteit van het financieel
beheer wordt afgemeten onderzocht op relevantie en teruggebracht naar de normen
die echt relevant zijn. In het voorjaar 2009 is de regelgeving met de nieuwe
normering vastgesteld. Op basis daarvan is een tolerantie opgesteld.
 De tolerantie houdt in dat wanneer het aantal mutaties met onjuistheden
in de uitgaven onderscheiden op artikelniveau lager is dan 20 procent er sprake
is van ordelijk en controleerbaar financieel beheer.
 Ditzelfde geldt voor de aangegane verplichtingen per artikel. Het streven
is dat het aantal onjuistheden voor alle uitgaven en aangegane verplichtingen
per artikel in 2012 onder deze tolerantie uitkomen.
 Er is een groeipad opgesteld waarmee jaarlijks kan worden vastgesteld
in hoeverre Defensie op de goede weg is om dit te bereiken. Het groeipad ziet
er als volgt uit:
 2009 aantal onjuistheden < 35 procent
 2010 aantal onjuistheden < 30 procent
 2011 aantal onjuistheden < 25 procent
 2012 aantal onjuistheden < 20 procent
 Over 2009 is het percentage onjuistheden voor de uitgaven uitgekomen op
33 procent en voor de verplichtingen op 34 procent.
 Werkinstructies financieel beheer
 Er zijn voor het financieel beheer nieuwe werkinstructies, gebaseerd op
de nieuw te ontwikkelen en defensiebreed toe te passen normen en gericht op
defensiebrede eenduidige oordeelsvorming.
 De volgende werkinstructies zijn in 2009 van kracht geworden:
 • Middelenbestedingen en uitgaven per 1 augustus 2009
 • Financiële rekeningen, liquide middelen en memoriaalboekingen
per 1 oktober 2009
 • Vorderingen, ontvangsten en zekerheden per 1 november 2009
 • Monitoring per 31 december
 
 In deze opsomming ontbreekt de werkinstructie voorschotten. Nadat het
proces is getoetst en geëvalueerd, zal op de dan aanwezige procesbeschrijving
de werkinstructie voorschotten worden geënt. De werkinstructie wordt
in de loop van 2010 gemaakt, waarna implementatie volgt.
 Materieelbeheer
 In 2009 is de basis gelegd voor het programma Professionaliseren Materieelbeheer
Defensie. Het doel is dat het materieelbeheer bij Defensie in 2014 aantoonbaar
duurzaam geprofessionaliseerd is. Defensie. Het programma is onderverdeeld
in deelprogramma’s.
 
 Eind 2009 is het programma geëvalueerd. Hierbij is aandacht besteed
aan de besturing van het programma en de resultaten van de deelprogramma’s.
Dit heeft geleid tot het ontwikkelen van een productenmatrix per deelprogramma
voor 2010. Deze matrix weerspiegelt het ambitieniveau en vormt de basis voor
de besturing van het programma en de deelprogramma’s. Voor de besturing
is een programma-control overleg ingesteld.
 
 Het ambitieniveau voor de activiteiten in 2009 en 2010 berust op de beschikbare
capaciteit bij zowel het programmabureau als de defensieonderdelen. Het jaar
2009 moet worden gezien als een overgangsjaar waarin in de basis wordt gelegd
voor de doorstart van het meerjarig verbeterprogramma Professionaliseren Materieelbeheer
Defensie. De aanwezige capaciteit in 2009 is ingezet voor activiteiten die
voorzien in de verwachtingen van de Algemene Rekenkamer, en die aansluiten
bij de doelstellingen van de deelprogramma’s wapens, munitie en crypto
voor 2009/2010.
 
 De vulling van de formatie van het programmabureau van Professionaliseren
Materieelbeheer Defensie heeft, mede als gevolg van een tekort aan financiële
middelen, langer geduurd dan was voorzien. Dit heeft ertoe geleid dat de inrichting
van het programmabureau en de aanvang van de diverse deelprojecten pas laat
zijn gerealiseerd. De bezetting van de organisatie van het bureau is vanaf
januari 2010 sterk verbeterd.
 
 Het Voorschrift Materieelbeheer Defensie is in 2009 binnen de gehele defensieorganisatie
grotendeels van kracht verklaard. Het voorschrift bevat defensiebrede regelgeving
op het gebied van materieelbeheer. Met de implementatie van het nieuwe voorschrift
is de basis gelegd voor defensiebrede standaard beheernormen.
 Tellingen en inspecties
 De planning voor 2009 was dat er tel- en inspectieplannen zijn, dat tellingen
en inspecties zijn uitgevoerd en dat telverschillen geanalyseerd en afgehandeld
zijn volgens de daarvoor geldende voorschriften. Deze planning is niet volledig
gehaald. De tel- en inspectieplannen zijn gemaakt en de uitvoering is voorgeschreven.
Er is gebleken dat niet op alle locaties de telplannen volledig zijn uitgevoerd.
De tijdige realisatie stond onder druk door operationele prioriteiten, beschikbare
capaciteit en gebrek aan kennis als gevolg van de vele reorganisaties. Wel
is er meer en beter geteld dan in 2008. In 2010 zullen verdere stappen worden
gezet om de uitvoering van tellingen en inspecties te verbeteren. De directeur
van de Defensie Materieel Organisatie heeft alle commandanten aangeschreven
om hem van de voortgang van de tellingen op de hoogte te houden.
 Wapenbeheer, munitiebeheer en cryptobeheer
 In 2009 zijn diverse verbeteracties uitgevoerd om de kwaliteit van het
wapenbeheer, munitiebeheer en cryptobeheer te verhogen.
 Wapenbeheer
 Het wapenbeheer laat een verbetering zien ten opzichte van voorgaande
jaren. In 2009 zijn de volgende activiteiten uitgevoerd.
 • De aanpassing van het controleprogramma wapenbeheer heeft in 2009
prioriteit gekregen en is meteen ook op basis van de normen van het Voorschrift
Materieelbeheer Defensie aangepast. Het controleprogramma wapens is in de
praktijk getest. Hieruit zijn nog twee punten naar voren gekomen, die zijn
aangepast. Na de verwerking van deze twee punten is het controleprogramma
van kracht geworden in het eerste kwartaal van 2010.
 • Het uitwerken van het activiteitenplan is voltooid. In dit activiteitenplan
is aandacht besteed aan de vervanging van het Centraal Wapen Registratie Systeem.
 • In juli 2009 is het assortiment Klein Kaliber Wapens als de norm
voor het wapenbeheer vastgesteld. Op grond daarvan wordt het bestand aan wapens
in het bestaande Wapenregistratiesysteem geschoond. Tevens is begonnen met
het schonen en actualiseren van de lijst van de verstrekkende en ontvangende
eenheden.
 Munitiebeheer
 Het munitiebeheer is nog niet bij alle defensieonderdelen voldoende maar
laat over 2009 een duidelijke verbetering zien. Als deze trend zich voortzet
kan in 2010 een voldoende worden gescoord. In 2009 zijn de volgende activiteiten
uitgevoerd.
 • De controleprogramma’s munitie zijn in 2009 van kracht geworden.
 • Er is een activiteitenplan opgesteld dat is afgestemd met alle
defensieonderdelen. Het beschrijven van de fysieke distributieprocessen is
voltooid. Deze Instructie Logistieke Keten voor munitie is sinds 1 januari
2010 van kracht. Een eerste inventarisatie van de normen en regelgeving voor
munitie is gereed en vormt de basis voor het opschonen van de regelgeving.
De probleemanalyse voor de vereiste aanpassingen van het Warehouse Management
Systeem Klasse V is begonnen.
 • De probleem zwaarte analyse voor WMS KL V is uitgevoerd en deze
analyse heeft geleid tot adviezen. Deze adviezen zijn goedgekeurd en worden
momenteel uitgevoerd.
 Cryptobeheer
 De onvolkomenheden in het cryptobeheer zijn nog niet volledig weggewerkt.
De verbeteractiviteiten van het cryptobeheer hebben vertraging opgelopen als
gevolg van de late personele vulling van het programma Professionaliseren
Materieelbeheer Defensie (PMD). De opgelopen vertraging heeft op het cryptobeheer
nog geen direct nadelige gevolgen.
 • De controleprogrammatuur voor cryptobeheer is per 1 april 2010
gereed. De programmatuur is naast de geplande aanpassingen op basis van de
reguliere evaluatie ook meteen aangepast aan het nieuwe Voorschrift Materieelbeheer
Defensie.
 • Gestart is met de uitwerking van het hiërarchisch processchema
in detailschema’s voor de administratieve organisatie.
 • De technische oplevering van de verbeterde versie van het Cryptographic Controlled Item Registration System heeft
plaatsgevonden en in de loop van januari en februari 2010 zijn de gebruikersacceptatietesten
uitgevoerd.
 Conclusie
 «Beter Verbeteren» is goed op weg haar doelstellingen te halen,
ondanks de opgetreden vertragingen bij de start van de meerjarige programma’s
financieel beheer en materieelbeheer. Omdat bij de aanpak is gekozen de kritische
processen het eerst aan te pakken heeft de achterstand nog niet geleid tot
direct nadelige gevolgen.
 De kritieke succesfactor voor het behalen van de doelstellingen blijft
de aandacht voor beheer.
 De focus voor 2010 zal dan ook gericht moeten blijven op de aandacht voor
beheer in combinatie met de uitvoering van de meerjarige verbeterplannen.
 BIJLAGE 5 – UITGAVEN KONINKLIJK HUIS
 
 
 
 
 
 
 Kosten
die samenhangen met het Koninklijk Huis over 2009 (x € 1)
 
 
 
 
 
 Onderwerp
 
 
 Kosten
 
 
 
 Inzet personeel
 1 903 430
 
 
 Luchttransport
 200 708
 
 
 Onderhoud Groene Draeck
 66 101
 
 
 
 Totaal
 
 
 2 170 239
 
 
 
 
 
 BIJLAGE 6 – MILIEU
 Algemeen
 Defensie meet en registreert continu de milieubelasting ten gevolge van
haar activiteiten. Hierbij spelen energieverbruik, luchtverontreiniging, geluidemissie,
milieugevaarlijke stoffen, bodemverontreiniging, afvalreductie en natuurwaarden
een rol. Tegelijkertijd wordt de realisatie van de milieudoelstellingen zoals
opgenomen in de Defensie Duurzaamheidsnota 2009 (DDN2009) gevolgd. Deze informatie
wordt zowel voor verantwoording gebruikt in de vorm van dit jaarverslag, als
voor bijsturing van de defensieactiviteiten.
 
 Op 26 februari 2009 is de DDN2009 door staatssecretaris De Vries van Defensie
gepresenteerd. Met deze nota wordt het beleid op milieugebied, zoals dat door
het ministerie van Defensie vanaf 1993 wordt gevoerd, voortgezet. De looptijd
van de nota bedraagt vier jaar, namelijk 2009 tot en met 2012. Uitgangspunt
voor het duurzaamheidbeleid van Defensie is dat aan wet- en regelgeving wordt
voldaan en het Rijksbeleid wordt uitgevoerd. Hierbij geldt als belangrijke
randvoorwaarde dat het primaire doel van de defensieorganisatie, namelijk
operationele inzetbaarheid van de krijgsmacht, gegarandeerd moet blijven.
Voor de uitvoering van het duurzaamheidbeleid over de beleidsperiode 2009
t/m 2012 wordt bijna € 100 miljoen uitgetrokken.
 De drie belangrijkste elementen van de DDN2009 betreffen energiebesparing
en gebruik van duurzame energie, duurzaam inkopen en milieumanagement. Met
de uitvoering van de DDN2009 is het afgelopen jaar een begin gemaakt; de uitvoering
ligt over het algemeen goed op schema.
 
 De belasting van het milieu wordt per milieuthema met behulp van indicatoren
in beeld gebracht. Daarbij staan steeds de doelstellingen uit de DDN2009 en
de realisatie daarvan vermeld alsmede achtergronden en ontwikkelingen van
het afgelopen jaar. Aan het slot van deze milieubijlage is een overzicht met
alle indicatoren opgenomen.
 Energie en klimaat
 De energiedoelstellingen van Defensie zijn gebaseerd op de Europese richtlijn
betreffende energieprestatie van gebouwen (2002), de energiebesparingnota
van Economische Zaken van 1998, het vierde Nationale Milieubeleidsplan (2001)
en de Bestuursovereenkomst Landelijke Ontwikkeling Windenergie (BLOW-convenant)
en ten slotte kabinetsdoelstellingen in het kader van het uitvoeringsprogramma «Schoon
en Zuinig». De belangrijkste indicatoren voor de prestaties op energiegebied
zijn het totale energieverbruik van Defensie en de energie-efficiency van
gebouwen.
 
 De gebouwen van Defensie nemen een substantieel deel van het totale energieverbruik
voor hun rekening. In het verslagjaar is de behoeftestelling voor het doorvoeren
van energiebesparende maatregelen bij verwarmde gebouwen met een vloeroppervlak
van meer dan 1 000 m2 en een terugverdientijd korter dan acht
jaar goedgekeurd. Deze wordt de komende jaren uitgevoerd. Tevens zijn de eerste
energiecursussen voor gebouwbeheerders gestart, als begin van een landelijk
project. Op de Vliegbasis Gilze-Rijen is als proef LED-verlichting geplaatst
langs de start- en rolbanen. Op Nieuw-Milligen is een nieuw gebouwbeheerssysteem
geïnstalleerd, waarmee zeer nauwkeurig het energieverbruik kan worden bijgehouden. Ook ligt de doelstelling voor de inkoop van 100 procent
groene elektriciteit op schema. Bij groen gas zijn er zowel budgettaire als
markttechnische problemen. Er is nog onvoldoende groen gas op de markt. Ten
slotte is bij de voorbereiding van het project realisatie windturbines in
Coevorden goede voortgang gemaakt. De financiën zijn zeker gesteld, evenals
de toegang tot het stroomnet. Nu kan de aanbesteding beginnen.
 Bij het roerend goed is minder ruimte om aan energiebesparing te doen
omdat dit al heel snel botst met operationele eisen. Wel is Defensie een samenwerkingsverband
met de KLM en de NLR aangegaan met betrekking tot alternatieve brandstoffen
in vliegend materieel. Dit is in het verslagjaar goed verlopen.
 Figuur 1. Brandstofverbruik (in 1 000 liter) van
Defensie
 
 Het brandstofverbruik bij de roerende zaken vertoont een dalende trend.
De fluctuaties zijn echter zeer groot. Vooral bij kerosine en diesel is dit
in het verslagjaar opvallend. De verschillen kunnen nog niet volledig verklaard
worden. Dit wordt onderzocht in een nadere validatie.
 Figuur 2. Gas (in 1 000 m3) en elektriciteitsverbruik
(in 1 000 kWh) van Defensie
 
 Bij de onroerende zaken zijn de gebruikelijke meteraflezingen nu gecombineerd
met de opgaven van de leverende energiemaatschappijen. Hieruit zijn zowel
voor het gasverbruik als elektraverbruik in het verslagjaar sterk gestegen
hoeveelheden naar voren gekomen, ondanks een nog steeds krimpende gebouwenvoorraad.
Deze verschillen zullen, net als de energieverbruikcijfers bij de roerende
zaken, nog nader worden geanalyseerd.
 
 Dat de energieverbruikcijfers zulke afwijkingen vertonen heeft niet alleen
maar invloed op energie. Defensie berekent op basis van de energiecijfers
door middel van kengetallen, ook de uitstoot van kooldioxide, stikstofoxiden,
zwaveldioxiden, koolmonoxide en de energieprestatie coëfficiënt
van gebouwen. Aangezien de basisgegevens wellicht onbetrouwbaar zijn zullen
de berekeningen die nodig zijn om deze cijfers te verkrijgen pas gedaan worden
als de energiecijfers zijn geanalyseerd. Op dit moment wordt dus niet nader
gerapporteerd over de genoemde milieubelastingen; de juiste cijfers over 2009
zullen in het volgende jaarverslag worden opgenomen.
 
 Lekverliezen bij koelinstallaties en activering van brandblusinstallaties
veroorzaken emissies van ozonlaagaantastende stoffen zoals HCFK’s en
CFK’s. Deze emissies zijn omgerekend naar CFK-equivalenten. In 2009
was de emissie van ozonlaagaantastende stoffen (bijna volledig toe te schrijven
aan halonverbruik in vliegtuigen en schepen) 9 844 kg CFK equivalent.
Daarmee is de stijging van 2008 meer dan gecompenseerd en bevindt de milieubelasting
zich zelfs nog onder het niveau van 2007.
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstellingen energie
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D1 Defensie
realiseert bij de combinatie van vastgoed en voertuigen een energiebesparing
van 2% per jaar.
 jaarlijks
 
 
 
 
 D2 Defensie zal in 2012
wat betreft het gebruik van elektriciteit, aardgas en huisbrandolie voor verwarming
van gebouwen 100% duurzaam zijn.
 2012
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 1
 Op basis van de voorliggende cijfers is nog niet te bepalen of deze doelstelling
is gehaald.
 Toelichting doelstelling 2
 In 2009 was 85 procent van de gebruikte elektriciteit duurzaam opgewekt.
Hiermee voldeed Defensie aan het Rijksbeleid. Het Rijksbeleid is aangescherpt
voor wat betreft de inkoop van elektriciteit. Voor 2010 moet de rijksoverheid
100 procent duurzame elektriciteit inkopen. Bij aardgas en huisbrandolie is
geen duurzame variant ingekocht.
 Geluid 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstellingen geluid
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D3 Defensie
zal niet meer indirect geluidruimtebeslag hebben dan voor haar taakuitoefening
noodzakelijk is.
 jaarlijks
 
 
 
 
 D4 Defensie zal zich
inzetten om uiterlijk 2012 voor het Infanterie Schietkamp en het Artillerie
Schietkamp geluidszones voor schietgeluid door VROM te laten vaststellen.
 2012
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 3
 Vanaf 31 december 2008 ziet Defensie erop toe dat het totale oppervlak
van het indirect geluidruimtebeslag van vliegvelden en Wm-inrichtingen niet
stijgt. Bij alle objecten, waar op grond van de Wet geluidhinder een 50dB(A)-zone
is vastgesteld, is de oppervlakte in 2008 berekend en zal bezien worden of
de zone kan worden aangepast. Dit project ligt op schema. Uiterlijk 2012 zal
Defensie in overleg met het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieu (VROM) de geluidszones van de luchtvaartterreinen Volkel, De Peel
en Woensdrecht vaststellen. Tevens zal per luchthaven worden bezien welke
mogelijkheden er zijn voor uitbreiding van nieuwbouw van woningen binnen de
geluidszones van militaire luchtvaartterreinen, zoals vastgelegd in het Besluit
militaire luchthavens van 6 februari 2009.
 Toelichting doelstelling 4
 De door Defensie ontwikkelde rekenmethodiek voor de beoordeling van schietgeluid
is aan het ministerie van VROM aangeleverd. De vertaling naar een wettelijk
instrumentarium moet nog plaatsvinden.
 Geluidgerelateerd project
 In 2009 is door het Commando luchtstrijdkrachten en de Defensie Materieel
Organisatie het project «Doorgun simulator»
opgestart, waarmee «doorgunners» van
helikopters binnen kunnen worden opgeleid. Hierdoor treedt er buiten op schietbanen
minder geluidoverlast op.
 Gevaarlijke stoffen 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstellingen gevaarlijke
stoffen
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D5 Defensie
beperkt het gebruik van ongewenste stoffen en draagt zorg voor een veilig
gebruik van gevaarlijke stoffen.
 jaarlijks
 continu
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 5
 De gevaarlijke stoffen die Defensie gebruikt zijn verder geïnventariseerd.
Er zijn veiligheidsinstructies bekend gesteld via softwareprogrammatuur. De
verantwoordelijkheid voor de invoering en het volgen van deze instructies
ligt bij de gebruikers en hun leidinggevenden. Voor de gevaarlijke stoffen
is de doorvoering van de Europese verordening REACH in 2009 een speerpunt
geweest. Defensiebreed zijn vragenlijsten uitgezet om te inventariseren welke
stoffen door Defensie zelf worden geïmporteerd en waarvoor een registratieplicht
geldt. Dit bleken twee producten te zijn. Nu zal worden bezien of Defensie
hier zelf een registratie voor gaat verzorgen of dat er een beroep gedaan
zal worden op de defensie-uitzondering in de Wet Milieubeheer. Ten slotte
zijn de door Defensie gebruikte biociden geïnventariseerd met het oog
op gebruik van niet toegelaten biociden. Defensie bleek tientallen biociden
te gebruiken waarvan een deel niet toegelaten was. Voor verschillende middelen
bleken alternatieven beschikbaar die wel zijn toegelaten. Andere middelen
zijn niet-essentieel en kunnen uit de bevoorrading worden genomen. Vijf biociden
bleken essentieel en toch niet toegelaten. Deze heeft Defensie aangemeld voor
toelating bij het college voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen
en biociden. Daarnaast heeft Defensie een startbijdrage beschikbaar gesteld
voor het Kennisnetwerk biociden bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu.
 
 Wat betreft vermindering van het gebruik van gevaarlijke stoffen is vooral
bij biociden voortgang geboekt. Diverse soorten zijn uit voorraad genomen.
Voor de overige stoffen is gewerkt aan een meer gecontroleerd en veiliger
gebruik.
 Luchtkwaliteit 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstellingen luchtkwaliteit
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D6 Defensie
neemt ter verbetering van de luchtkwaliteit bij nieuw en bestaand materieel
technische maatregelen waardoor de uitlaatgassen minder schadelijk zijn.
 jaarlijks
 continu
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 6
 Voor het nieuwe materieel zijn regels gesteld voor het meenemen van energie-efficiency,
waarmee indirect de luchtkwaliteit gediend is. Tevens koopt Defensie meer
en meer «van de plank» waardoor voertuigen vaker voldoen aan de
civiele luchtkwaliteitsnormen. Voor civiele dienstauto’s heeft Defensie
een rijksbrede aanbesteding gedaan. De eisen die hieraan gesteld zijn, zijn
conform het overheidsbrede programma «Duurzaam Inkopen». Daarnaast
is een innovatiekavel aanbesteed, waarin diverse soorten duurzame aandrijvingen
(hybriden, aardgas, e.d.) zijn opgenomen. Op dit moment wordt, samen met een
civiel consortium, samengewerkt voor de verwerving van 3 500 elektrische
voertuigen, waarvan 500 voor het Rijk.
 
 Voor bestaande voertuigen is onderzocht of de oude vrachtauto’s
nog kunnen worden voorzien van roetfilters. De rapportage van dit onderzoek
heeft echter vertraging opgelopen en wordt nu voorzien in 2010. Voor schepen
wordt een dergelijk onderzoek nog uitgevoerd.
 
 De doelstelling vereist continue actie, zeker bij nieuw aan te schaffen
materieel. Geconcludeerd kan worden dat deze acties zowel voor nieuw als bestaand
materieel in 2009 hebben plaatsgevonden.
 Bodem
 Defensie werkt sinds 1991 aan de uitvoering van haar bodemonderzoek- en
saneringsprogramma. Van verdachte plekken en nieuwbouwlocaties op defensieterreinen
wordt de bodemkwaliteit onderzocht, waarna ernstige bodemverontreinigingen
worden gesaneerd of beheerst. Met de wijziging van het Bodemsaneringsbeleid
van het ministerie van VROM is vastgesteld dat «spoedlocaties»
uiterlijk in 2015 moeten zijn gesaneerd. 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstellingen bodem
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D7 Defensie
zal eind 2012 alle oriënterende bodemonderzoeken hebben afgerond en 60%
van de spoedeisende bodemverontreinigingen hebben gesaneerd. De einddatum
voor afronding van de bodemsaneringsoperatie blijft gehandhaafd op 2023.
 2012
 
 
 
 
 D8 Defensie besluit in
2011 over invoering van maatregelen om bodemverontreiniging door schietoefeningen
met klein kaliber wapens te verminderen.
 2011
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 7
 Eind 2009 was 97 procent van de te onderzoeken locaties van het bodemprogramma
van Defensie daadwerkelijk onderzocht. Van de bijna 3 800 onderzochte
locaties is 82 procent gereed. Dat wil zeggen dat uit onderzoek bleek dat
de locatie schoon was, of dat de noodzakelijke sanering is afgerond.
 Figuur 3. Percentage locaties gereed van het bodemsaneringsprogramma
van Defensie over 2000 t/m 2009 gerelateerd aan het lineaire verloop van het
programma tussen 1991 en 2023
 
 De komende jaren wordt de resterende drie procent van de locaties nog
onderzocht. In 2009 is vooral aandacht besteed aan oriënterende onderzoeken
om de totale omvang van het bodemsaneringsprogramma af te kaderen. Het aantal
saneringen in 2009 was beperkt. Desondanks ligt Defensie nog steeds enigszins
vóór op schema om uiterlijk in 2023 alle ernstige bodemverontreinigingen
op defensieterreinen gesaneerd of beheerst te hebben. Van de 250 spoedeisende
saneringen is inmiddels 74 procent gereed.
 Toelichting doelstelling 8
 Het onderzoek naar de ballistische eigenschappen van «groene»
munitiesoorten die mogelijk bij schietoefeningen gebruikt zouden kunnen worden,
is vertraagd door leveringsproblemen van de munitie. De proefneming van nieuwe
alternatieve kogelvangers, waardoor het loodprobleem in de kogelvangers van
zand verminderd zou kunnen worden, heeft eveneens enige vertraging opgelopen.
 Water 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstelling water
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D9 Defensie
zal uiterlijk 2012 een besparing op het drinkwaterverbruik realiseren van
5% ten opzichte van 2008.
 2012
 
 
 
 
 D10 Defensie zal uiterlijk
in 2010 onderzoek hebben afgerond naar de mogelijkheden voor infiltratie en
gescheiden afvoer van hemelwater en zal uiterlijk in 2012 130 watertoetsen
en -balansen hebben opgesteld.
 2010
 
 
 
 
 D11 Defensie zal uiterlijk
in 2012 uitvoering hebben gegeven aan 50% (in kosten) van de maatregelen
met een hoog milieurendement uit de ruim twintig waterbeheerplannen (DMB2004)
en zijn gestart met uitvoering van de maatregelen uit de in doelstelling D10
genoemde onderzoeken.
 2012
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 9
 In 2009 is het drinkwaterverbruik bij Defensie iets gestegen ten opzichte
van 2008. De hoeveelheid onttrokken grondwater is gelijk gebleven. De maatregelen
die moeten leiden tot reductie van de hoeveelheid drinkwater zijn in de voorbereidingsfase
en resulteren op dit moment nog geen effect.
 Figuur 4. Totaal waterverbruik (in 1 000 m3) van Defensie, onderverdeeld in drinkwater- en grondwaterverbruik
 
 Toelichting doelstelling 10
 Watertoetsen en -balansen geven een beeld van alle hemel-, grond- en drinkwaterstromen
op een defensieterrein en leiden tot maatregelen om tot waterbesparing te
realiseren en het grondwater op peil te houden. Defensie stelt deze toetsen
op in nauw overleg met gemeenten, drinkwaterbedrijf, provincie
en overige belanghebbenden. In 2009 zijn de formats door de eindproducten
vastgesteld en zijn negen watertoetsen enéén waterbalans opgesteld.
Voor het onderzoek naar de mogelijkheden voor infiltratie en gescheiden afvoer
van hemelwater is de methodiek vastgesteld en bepaald op welke kazernes de
onderzoeken zullen plaatsvinden.
 Toelichting doelstelling 11
 Tot en met 2008 zijn 21 waterbeheerplannen van kazernes en vliegbases
afgerond. Met de uitvoering van waterbesparende voorzieningen, die in de plannen
worden geadviseerd, is in het kader van het reguliere onderhoud gestart en
is voor de beleidsperiode geld vrijgemaakt. Hieronder vallen bijvoorbeeld
waterbesparende douchekoppen en toiletten en bemetering.
 Watergerelateerde projecten
 Bij de bouw van vier nieuwe patrouilleschepen wordt gebruik gemaakt van
membraanbioreactoren voor het zuiveren van afvalwater. Het eerste schip is
in 2009 voltooid en gedoopt.
 Afval
 Defensie heeft gekozen voor het zo veel mogelijk scheiden van afval in
herbruikbare deelstromen. Hierdoor wordt gestuurd op het verminderen van de
hoeveelheid restafval. 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstellingen afval
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D12 Defensie
implementeert het nationale en EU-beleid op het gebied van afvalstoffen. De
overgang van beheersen naar preventie wordt vormgegeven binnen de organisatorische
en operationele mogelijkheden.
 Jaarlijks
 
 
 
 
 D13 Defensie produceert
in 2012 niet meer restafval dan in 2007.
 2012
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 12
 In 2009 zijn geen grote wijzigingen in het afvalbeleid doorgevoerd. Om
de preventie voor het ontstaan van afvalstoffen vorm te geven is een aantal
maatregelen in de DDN2009 opgenomen. Hierdoor wordt preventie van afval bij
inkoop (verpakkingsmateriaal) onderzocht en worden bij twee representatieve
goederenstromen de mogelijkheden voor afvalreductie onderzocht. Deze onderzoeken
lopen in 2010 nog door. Daarnaast is vastgesteld bij welke objecten van Defensie
relatief veel afval per medewerker wordt geproduceerd. Bij deze objecten wordt
vanaf 2010 een afvalpreventie- en afvalscheidingplan opgesteld.
 Figuur 5. De totale hoeveelheid afval (in ton) van
Defensie, onderverdeeld in de hoeveelheid bedrijfsafval en de hoeveelheid
gevaarlijk afval
 
 Toelichting doelstelling 13
 Op basis van de defensiebrede contracten voor bedrijfsafval en gevaarlijk
afval worden de kosten en hoeveelheden van het afgevoerde afval in het Defensie
Arbo- en Milieu Informatiesysteem geregistreerd.
 Figuur 6. Hoeveelheid restafval van Defensie
 
 In 2009 is de totale hoeveelheid restafval met ongeveer acht procent gestegen
maar de totale hoeveelheid is niet hoger dan in 2007.
 Externe veiligheid 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstelling externe
veiligheid
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D14 Defensie
zal in 2012 in samenwerking met het ministerie van VROM extern veiligheidsbeleid
geïmplementeerd hebben voor munitiecomplexen, luchtvaartterreinen met
voornamelijk vaste vleugelvliegtuigen en buisleidingen.
 2012
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 14
 Voor wat betreft de Externe Veiligheid (EV) rondom munitiecomplexen is
er in 2009 door TNO een aangepaste rekenmethodiek opgesteld, die in maart
2010 aan Defensie zal worden aangeboden.
 In 2009 is aan het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR) opdracht
gegeven voor een evaluatie van de bestaande rekenmethodiek voor vaste vleugelvliegtuigen.
Op basis hiervan zal in 2010 met VROM overleg plaatsvinden over het EV-beleid
rondom militaire luchtvaartterreinen. Ook voor helikopters is aan het NLR
gevraagd een rekenmethodiek te ontwikkelen; de resultaten van dat onderzoek
zullen bepalen of vliegbewegingen met helikopters in de berekening van externe
veiligheidszones voor militaire luchthavens kunnen worden meegenomen.
 Biodiversiteit en natuur 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstellingen biodiversiteit
en natuur
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D15 Defensie
wil, bij het ontplooien van haar activiteiten en het beheer van haar terreinen,
naar vermogen blijven bijdragen aan de biodiversiteit in Nederland en aan
de doelstellingen van Natura2000.
 jaarlijks
 
 
 
 
 D16 Defensie zal, bij
haar activiteiten voor vrede en veiligheid, de (Noord)zee op een duurzame
manier blijven gebruiken om daarmee bij te dragen aan een goede milieukwaliteit
op zee.
 jaarlijks
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 15
 Defensie houdt bij het beheer en gebruik van defensieterreinen rekening
met de aanwezige natuurwaarden. Afstemming tussen het militaire gebruik en
de natuurfunctie van de defensieterreinen vindt op een zodanige wijze plaats
dat de operationele commando’s in staat worden gesteld de gewenste graad
van geoefendheid te bereiken en behouden. De defensieterreinen worden al vele
jaren op natuurwaarden geïnventariseerd. Hier volgen ook beheersmaatregelen
uit. De doelstelling is uitgewerkt in de maatregel dat Defensie voor 2012
onderzoekt hoe militair gebruik zich verhoudt tot de aanwezige natuur en landschapswaarden
op militaire terreinen en wat de kwalitatieve bijdrage van Defensie is aan
natuur en landschap in Nederland. De focus van deze maatregel ligt in de toekomst.
Op dit moment zijn er dus nog geen bijzonderheden te melden.
 Toelichting doelstelling 16
 Defensie heeft een methodiek ontwikkeld om voor zeedieren veilig sonargebruik
mogelijk te maken. In 2009 heeft een verdere verfijning plaatsgevonden. Dit
softwareprogramma heet SAKAMATA en zal in 2010 in gebruik worden genomen.
De commandant der zeestrijdkrachten heeft een aanwijzing voor de operationele
eenheden uitgegeven omtrent het gebruik van actieve sonar. Hierin is aandacht
voor de planning, voorbereiding en daadwerkelijk gebruik van actieve sonarsystemen
en het minimaliseren van de gevolgen voor zeezoogdieren. Tevens zijn er interne
opleidingen ontwikkeld die in 2010 gegeven gaan worden. Deze opleidingen gaan
over het gebruik van SAKAMATA en het leren detecteren van zeezoogdieren.
 
 In 2009 heeft Defensie meegedaan aan een internationale «seatrial» op volle zee voor de Noorse kust. Hierbij
werden testen uitgevoerd waarbij walvissen in een gecontroleerd experiment
werden blootgesteld aan sonargeluid. Voor het eerst zijn hierbij ook vanuit
Defensie gedragsbiologische aspecten meegenomen. Ten slotte heeft Nederland
ingestemd met participatie en cofinanciering van een zeezoogdierendatabase
in het kader van het Europees Defensie Agentschap. Ook Frankrijk, Duitsland,
Noorwegen en Italië participeren hierin.
 Milieuzorg
 Goed werkende milieuzorgsystemen zijn belangrijk voor het beheersen van
de milieubelasting, het naleven van wet- en regelgeving en het realiseren
van de milieudoelen. De milieuzorgsystemen van de defensieonderdelen moeten
aantoonbaar aan de ISO-14 001 norm voldoen. Defensie zal op termijn haar
milieuzorgsystemen extern laten certificeren. Het CZSK heeft in 2009 haar
certificaat behaald. Tevens zijn enkele onderdelen van het CLSK en het CDC
gecertificeerd. Dat het CKmar haar certificaat al 9 jaar behoudt is een knappe
prestatie. De Bestuursstaf en de DMO hebben een beduidend lager realisatietempo.
 Toch zijn er ook tegenvallers. De realisatie van milieuzorgsystemen bij
de Bestuursstaf is vertraagd. De Audit Dienst Defensie zal stoppen met de
milieu-audits. Dit onderstreept dat externe certificering steeds noodzakelijker
wordt. Verder is het onderzoek naar de milieucomponent in de opleidingen bij
Defensie vertraagd.
 
 Uiteindelijk moet milieuzorg leiden tot minder overtredingen van milieuregels.
Het ministerie van VROM is verantwoordelijk voor de handhaving van milieuvergunningen
op grotere defensieobjecten.
 Figuur 7. Handhavingsresultaten van inspecties bij Defensie
 
 VROM-inspecteurs bezoeken deze inrichtingen en maken melding van geconstateerde
tekortkomingen. Afhankelijk van de aard en ernst van deze tekorten wordt door
de handhaver aan het niet tijdig opheffen daarvan het voornemen tot het opleggen
van een dwangsom verbonden.
 In 2009 zijn 84 inspectiebezoeken uitgevoerd en is in negentien gevallen
een brief verzonden met een voornemen tot het opleggen van een dwangsom. In
twee gevallen heeft dit tot een dwangsombeschikking geleid. Door tijdig herstel
van de tekortkomingen is geen dwangsom geïnd.
 De inspecties van VROM zullen qua karakter veranderen richting systeem
georiënteerd toezicht. Hierbij wordt bij inrichtingen waar een goed werkend
milieuzorgsysteem aanwezig is overgeschakeld naar systeemtoezicht. Bezien
zal moeten worden of de indicatoren in figuur 7 in de toekomst nog wel een
betrouwbaar beeld zullen opleveren. Vooralsnog blijkt uit de huidige indicator
een positieve trend. 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstellingen milieuzorg
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D17 Defensie
verbetert voor de gehele organisatie de aantoonbaarheid van de goede werking
van milieumanagementsystemen.
 Jaarlijks
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 17
 Net als in voorgaande jaren is er op het gebied van milieuzorg veel werk
verzet. Tot nu toe had de bestuursstaf de beschikking over een milieumanagementsysteem
waarin «slechts» de facilitaire processen opgenomen waren. In
2009 is besloten dat de bestuursstaf een eigen (Defensie overkoepelend) milieuzorgsysteem
gaat invoeren. Ook is de koppeling aan het Veiligheids- en Milieumanagementsysteem
Defensie (VMS-Def) in gang gezet.
 De milieugegevens zijn in het softwareprogramma DAMIS ingevoerd. Dit programma
krijgt in 2010 een update. Het Defensie Milieu Aspecten Register, dat de aparte
registers die tot nu toe in gebruik zijn bij de defensieonderdelen moet aanvullen
of vervangen, heeft wat vertraging opgelopen. De zaak is complexer dan gedacht.
Voortgaande reorganisaties hebben invloed op de inrichting van toekomstige
milieuzorgsystemen. Dit werkt ook vertraging in de hand omdat gewacht moet
worden op hoe de organisatie er definitief uit komt te zien voordat milieuprocedures
beschreven en verantwoordelijkheden toegewezen kunnen worden.
 Milieuzorg tijdens oefeningen en operaties
 Bij de planning van vredes- en crisisbeheersingsoperaties en oefeningen
wordt in de planningsfase in toenemende mate aandacht besteed aan het aspect
milieu. Defensie is in 2009 opgetreden in onder andere Afghanistan, Bosnië-Herzegovina
en Soedan. 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstelling milieuzorg
tijdens oefeningen en operaties
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D18 Defensie
zal bij oefeningen en operaties milieuaspecten vroegtijdig in de planning
meenemen en een eenvoudig milieumanagementsysteem implementeren.
 jaarlijks
 
 
 
 
 D19 Defensie zal de bedrijfsprocessen
van militaire kampementen op milieuaspecten analyseren en verbeteren. De resultaten
worden in orders, aanwijzingen en instructies opgenomen.
 jaarlijks
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 18
 Binnen de NAVO is de afgelopen jaren milieubeleid ontwikkeld en op het
hoogste militaire niveau vastgesteld: de NATO Military
Principles and Policies for Environmental Protection (EP). Dit beleid
gaat er van uit dat, binnen de operationele mogelijkheden, tijdens de planning
en de uitvoering van oefeningen en operaties zoveel mogelijk rekening gehouden
moet worden met milieuaspecten. Het beleid is doorvertaald naar NAVO-procedures
op het gebied van milieumanagement, afvalmanagement en brandstofbehandeling
tijdens operaties. Deze Standardization Agreements
(STANAG’s) zijn gericht op de milieuverantwoordelijkheden van de operationele
commandant te velde en dienen als basis voor de milieubijlage van operatiebevelen
voor oefeningen en vredesoperaties zoals in Afghanistan. Nederland is zeer
actief bij de ontwikkeling van milieuprocedures in NAVO-verband.
 
 Milieumanagement is inmiddels onderdeel van de planning voor oefeningen
en operaties, met als doel de milieueffecten van de operationele bedrijfsvoering
te minimaliseren en te voldoen aan internationale en nationale regelgeving.
Nederland heeft het hanteren van de NAVO-procedures van kracht verklaard voor
alle grote oefeningen en operaties, niet alleen die welke door de NAVO worden
geleid. De milieumanagement-STANAG 7141 is uitgewerkt in Aanwijzing A-410.
 Toelichting doelstelling 19
 Nederland heeft ook het voortouw genomen bij het opzetten van een NAVO-studie
op het gebied van milieuaspecten van militaire kampementen. De uit die studie
voortgekomen drie handboeken worden momenteel, ook weer onder
Nederlandse leiding, omgezet tot NAVO-documenten.
 
 In 2009 is in Tarin Kowt een nieuw model chalet (personeelsonderkomen)
in gebruik genomen. Op basis van «lessons learned» met het oude type is een energiezuiniger en toch ruimer onderkomen
ontworpen, waarbij ook de interne luchtkwaliteit en de snelheid van opbouwen
en afbreken is verbeterd.
 Materieelkeuzeproces
 Een duurzame leefomgeving is één van de zes pijlers uit
het beleidsprogramma 2007–2011 van het kabinet Balkenende IV. Om invulling
te geven aan deze duurzame leefomgeving heeft het kabinet zich onder meer
ten doel gesteld om de ontwikkeling van markten voor duurzame producten te
stimuleren. Met een jaarlijks inkoopvolume van ongeveer € 40 miljard
kan de overheid daarbij een grote rol van betekenis spelen en een duidelijke
voortrekkersrol op zich nemen. Duurzaam inkopen betekent dat een organisatie
bij haar inkoopbeslissingen, naast prijs en kwaliteit ook rekening houdt met
de milieu- en sociale aspecten van de aan te schaffen producten en diensten. 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstellingen materieelkeuzeproces
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D20 Defensie
streeft binnen de kaders van operationele geschiktheid en bescherming van
het personeel naar toepassing van milieu- en sociale criteria bij de keus
van militair materieel.
 jaarlijks
 
 
 
   Alle overige inkopen en investeringen van
Defensie voldoen vanaf 2010 aan de beschikbare criteria voor duurzaam inkopen.
 2010
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 20
 Als uitwerking van dit rijksbrede beleid is in het Handboek Verwerving
Defensie (HVD) en het Handboek Europees Aanbesteden ook een hoofdstuk met
betrekking tot duurzaam inkopen opgenomen. In het HVD is aangegeven dat duurzaamheidcriteria
bij aanbestedingen moeten worden meegewogen. Daarnaast heeft een groot aantal
verwervers van Defensie voorlichting gekregen over duurzaam inkopen.
 
 Slechts in drie gevallen is het toegestaan af te wijken van de eisen voor
duurzaam inkopen: als de eisen met betrekking tot duurzaamheid niet in overeenstemming
kunnen worden gebracht met de eisen voor veiligheid, als de aanschaf van een
duurzaam product substantieel duurder is en als duurzame producten of diensten
niet in voldoende mate beschikbaar zijn.
 In dat kader neemt militair materieel een bijzondere positie in. Militair
materieel moet wereldwijd onder sterk wisselende omstandigheden op een voor
het personeel veilige wijze inzetbaar zijn. Dit betekent dat niet in alle
gevallen invulling kan worden gegeven aan de duurzaamheidcriteria. Echter,
hoewel in de allereerste plaats moet worden voldaan aan de operationele eisen
moet er wel actief naar worden gestreefd om bij aanschaf van materieel de
milieu- en sociale criteria een rol te laten spelen. In dat opzicht geldt
er voor militair materieel geen uitzondering voor toepassing van de duurzaamheidcriteria.
Er is echter geen sprake van een resultaatsverplichting maar
van een inspanningsverplichting. Dit betekent dat daar waar mogelijk de vastgestelde
duurzaamheidcriteria worden toegepast.
 
 Voor de categorieën «dienstauto’s» en «elektriciteit»
voert Defensie inmiddels het categoriemanagement, dat wil zeggen dat zij deze
producten voor de gehele Rijksoverheid inkoopt.
 Infrastructuur
 Defensie is beheerder van een groot aantal terreinen met verschillende
functies. Op de vliegbases, kazernes, vlootbases en logistieke inrichtingen
staan rond de 12 500 gebouwen. Defensie is verantwoordelijk voor deze
infrastructuur en is opdrachtgever voor de nieuwbouw- en onderhoudswerkzaamheden.
Zowel in de nieuwbouwfase als in de exploitatiefase worden grondstoffen en
energie gebruikt en ontstaat er bouwafval. De principes van Duurzaam Bouwen
(Dubo) zorgen ervoor dat deze milieueffecten gedurende de hele levenscyclus
van de gebouwen worden beperkt. Daarbij kan gedacht worden aan energiebesparende
maatregelen (zoals dubbel glas en hoogrendementsketels), waterbesparing (bij
toiletten en douches), hergebruik van materialen en duurzame bouwmaterialen
(zoals FSC-hout). In de Vastgoednormen van Defensie, die in 2006 van kracht
zijn geworden, is het aspect duurzaam bouwen dwingend voorgeschreven. 
 
 
 
 
 
 
 
 Doelstelling infrastructuur
 Eindjaar
 Realisatie 2009
 
 
 
 
 
 D21 Defensie
hanteert vanaf 2010 bij het ontwerp van alle nieuwbouw- en onderhoudsprojecten
de door het ministerie van VROM vastgestelde GPRGebouw®-minimumscores.
 2010
 
 
 
 
 D22 Defensie draagt er
vóór 2010 zorg voor dat het aspect duurzaamheid is opgenomen
in alle vastgoedplannen en programma’s van eisen en dat alle infrastructurele
projecten inhoudelijk en procedureel voldoen aan het beleid op het gebied
van duurzaam inkopen.
 2009
 
 
 
 
 
 Toelichting doelstelling 21
 In 2008 is de keuze gemaakt om met het softwareprogramma GPRGebouw®
te gaan werken, waarmee de duurzaamheid van een gebouwontwerp kan worden vastgesteld.
In 2009 is het systeem aangeschaft, zijn de gebruikersopleidingen afgerond
en zijn zes gebouwen als pilot doorgerekend. De door VROM vastgestelde minimumscore
van zeven punten wordt bij de gangbare ontwerpsystematiek bij Defensie over
het algemeen goed gehaald. Zolang GPRGebouw® nog niet volledig is ingevoerd
zullen de lijsten met Dubo-maatregelen uit het Nationale pakket Utiliteitsbouw
gebruikt blijven worden. In 2009 is het toepassingspercentage toegenomen van
40 procent naar 51 procent. Onderzoek van de Audit Dienst Defensie over 2008
heeft uitgewezen dat het daadwerkelijk toepassingspercentage waarschijnlijk
hoger ligt, maar dat de registratie van de maatregelen verbetering behoeft.
 Het aandeel HR-ketels in het gebouwenbestand van Defensie bedraagt nu
52 procent van het totaal opgesteld vermogen tegen 45 procent in 2008. Hierbij
is over de jaren een gestage verbetering te zien.
 Figuur 8. Percentage (opgesteld) vermogen t.b.v. ruimteverwarming
onroerend goed
 
 Toelichting doelstelling 22
 In het verslagjaar is geregeld dat in alle Programma’s van Eisen
voor infrastructuur een paragraaf «Milieueisen inclusief duurzaamheidaspecten»
opgenomen. Hierin is onder andere opgenomen dat de duurzaamheidcriteria van
het Rijksbrede programma «Duurzaam Inkopen» moeten worden gevolgd.
Verder is vastgelegd dat voor infrastructuurprojecten met een omvang van meer
dan € 5 miljoen een Life Cycle Costing-analyse
moet worden uitgevoerd.
 Veiligheid, Arbeidsomstandigheden en Milieu
 In 2007 is naar aanleiding van een aantal ongevallen binnen de defensieorganisatie
besloten tot het invoeren van het Veiligheidsmanagementsysteem Defensie (VMS
Def), waarbij ook de Arbo-aspecten meegenomen worden. In de DDN2009 is opgenomen
dat arbo- en milieuprocedures zoveel mogelijk op elkaar zullen worden afgestemd,
zodat op termijn één gecombineerd arbo-, milieu- en veiligheidssysteem
mogelijk wordt.
 In 2009 is de «Meldingenmodule» in gebruik genomen, waarbij
meldingen van voorvallen en incidenten op alle drie gebieden in één
systeem worden geregistreerd en geanalyseerd. Daarnaast wordt inmiddels gezamenlijk
de nieuwe wet- en regelgeving gevolgd en in de organisatie verspreid en is
het besluit genomen de defensiebrede milieuprocedures in 2010 op te nemen
in het VMS Def.
 Communicatie
 Vanuit de gedachte dat milieu in de normale bedrijfsvoering geïntegreerd
dient te zijn rapporteert Defensie vanaf verslagjaar 2006 over milieu in het
departementale jaarverslag en brengt geen afzonderlijk milieujaarverslag meer
uit.
 
 Naast publicaties over milieuonderwerpen in de Defensiekrant en in vakbladen
is er tijdens de drie Open Dagen Defensie in 2009 aandacht besteed aan milieuonderwerpen.
Daar was onder andere een energiezuinige compound te
zien met een kleine windmolen, zonnecollectoren, goed geïsoleerde onderkomens
en de bijbehorende waterzuiveringsinstallatie. Verder werd de «bird watch» van het CLSK toegelicht en kon het publiek
vragen stellen over gevaarlijke stoffen.
 Overzicht indicatoren 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Nummer
 
 2003
 2004
 2005
 2006
 2007
 2008
 2009
 Eenheid
 Verschil 2008/2009
 Toelichting
 
 
 
 
 I.010
 Totaal aantal ongewone voorvallen
 395
 250
 393
 376
 192
 281
 279
 stuks
 – 1%
 ongewone voorvallen in het kader van de Wet milieubeheer (Wm) die milieuschade
(kunnen) veroorzaken, onderverdeeld in 3 categorieën gekoppeld aan de
ernst van de situatie
 
 
 I.020
 Percentage
aantal voornemens tot dwangsom t.o.v. aantal handhavingsbezoeken
 33
 39
 47
 30
 30
 37
 23
 %
 – 39%
 percentage van het aantal voornemens tot dwangsom
ten opzichte van aantal handhavingsbezoeken in het kader van de milieuvergunning
 
 
 I.030
 Totaal
aantal milieuklachten
 3 408
 2 147
 3 504
 2 598
 3 412
 3 057
 4 983
 stuks
 63%
 aantal geluidgebonden en algemene milieuklachten
 
 
 I.100
 Waterverbruik
 3 200
 2 300
 2 600
 2 400
 1 900
 1 700
 1 800
 1 000
m3
 4%
 som van grondwateronttrekking en leidingwaterverbruik
 
 
 I.101
 Relatief
leidingdrinkwaterverbruik
 29
 25
 31
 29
 23
 23
 20
 m3/vte
 – 11%
 leidingdrinkwaterverbruik
per medewerker (uitgedrukt in vte)
 
 
 I.103
 Percentage
watertoetsen en -balansen gereed
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 8
 %
 – 
 in totaal moeten 130 rapporten opgesteld
worden, 55 watertoetsen en 75 waterbalansen
 
 
 I.104
 Voortgang
uitvoering programma waterbeheermaatregelen
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 15
 %
 – 
 het percentage wordt bepaald aan de hand
van de uitvoering op basis van de kosten
 
 
 I.200
 Ozonlaagaantastend
effect
 2 000
 11 000
 2 700
 3 200
 11 300
 14 800
 9 800
 kg cfk equivalent
 – 33%
 kilogrammen werkzame stoffen die schadelijk zijn voor de ozonlaag
 
 
 I.201
 Koolstofdioxide-emissie
 680 000
 641 000
 561 000
 564 000
 505 000
 539 000
 niet berekend
 ton
 – 
 emissie van CO2 in kilogrammen als gevolg van brandstofverbruik
(roerende en onroerende zaken: exclusief elektriciteitsopwekking bij externe
elektriciteitscentrale)
 
 
 I.202
 Koolmonoxide-emissie
 1 900
 2 000
 1 600
 1 700
 1 500
 1 700
 niet berekend
 ton
 – 
 emissie van CO in kilogrammen als gevolg van brandstofverbruik (roerende en
onroerende zaken: exclusief elektriciteitsopwekking bij externe elektriciteitscentrale)
 
 
 I.203
 Distikstofoxide-emissie
 67
 68
 59
 62
 58
 57
 niet berekend
 ton
 – 
 emissie van N2O in kilogrammen
als gevolg van brandstofverbruik (roerende en onroerende zaken: exclusief
elektriciteitsopwekking bij externe elektriciteitscentrale)
 
 
 I.204
 Emissie
zwaveldioxide
 1 282
 1 257
 1 139
 1 181
 1 071
 1 016
 niet berekend
 ton
 – 
 emissie van SO2 in kilogrammen als gevolg van brandstofverbruik
(roerende en onroerende zaken: exclusief elektriciteitsopwekking bij externe
elektriciteitscentrale)
 
 
 I.205
 Emissie
stikstofoxiden
 4 900
 4 900
 4 300
 4 500
 4 200
 4 000
 niet berekend
 ton
 – 
 emissie van NOx in kilogrammen als gevolg van brandstofverbruik
(roerende en onroerende zaken: exclusief elektriciteitsopwekking bij externe
elektriciteitscentrale)
 
 
 I.206
 Totale
emissie vluchtige organische stoffen
 207
 148
 133
 8
 25
 geen rapp.
 geen rapp.
 ton
 – 
 emissie
van vluchtige organische stoffen (VOS) in kilogrammen als gevolg van gebruik
van oplosmiddelhoudende producten zoals verf, tectyl en benzine
 
 
 I.207
 Percentage
verlies ozonlaag afbrekende stoffen onroerende zaken
 – 
 – 
 5
 5
 10
 7
 4
 %
 – 41%
 percentuele aanduiding van de lekdichtheid van de vastgoed-installaties
die ozonlaag afbrekende stoffen bevatten
 
 
 I.208
 Percentage
verlies ozonlaag afbrekende stoffen roerende zaken
 – 
 – 
 – 
 – 
 6
 5
 3
 %
 – 31%
 percentuele aanduiding van de lekdichtheid
van de installaties in defensiematerieel die ozonlaag afbrekende stoffen bevatten
 
 
 I.300
 Totale
hoeveelheid afval
 25 000
 27 000
 27 000
 24 000
 32 000
 30 000
 28 000
 ton
 – 9%
 totale hoeveelheid afgevoerde afvalstoffen in tonnen, verkregen
door optelling van afvoer van bedrijfsafvalstoffen en gevaarlijke afvalstoffen
 
 
 I.301
 Inzamelstructuur
gescheiden afval
 11
 11
 11
 12
 12
 12
 12
 aantal
 0%
 aantal (soorten) afvalstromen dat
gescheiden wordt afgevoerd
 
 
 I.302
 Lozing
afvalwater op oppervlaktewater
 500
 300
 300
 200
 270
 160
 140
 ve
 – 12%
 aantal vervuilingseenheden
van afvalwater, dat bij processen anders dan huishoudelijk gebruik vrijkomt,
dat wordt geloosd op het oppervlaktewater
 
 
 I.303
 Percentage
afvalscheiding
 – 
 – 
 64
 63
 68
 66
 60
 %
 – 10%
 percentage
van de som van de afgevoerde hoeveelheden bedrijfsafvalstoffen (excl. restafval)
ten opzichte van totale hoeveelheid afval
 
 
 I.304
 Percentage
afvalpreventie en -scheidingsplannen gereed
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 0
 %
 – 
 percentage van het totaal aantal preventie-
en scheidingsplannen die gereed zijn ten opzichte van het aantal dat gemaakt
moet worden
 
 
 I.400
 Totaal
energieverbruik
 14 900
 13 500
 12 400
 12 300
 11 200
 11 500
 niet berekend
 1 000 GJ
 – 
 totaal verbruik van energie. Dit betreft een optelling van de
energie omgerekend naar GJ, die moeten worden opgewekt of wordt verbruikt
door roerende en onroerende zaken
 
 
 I.401
 Energieverbruik
roerende zaken
 7 900
 7 600
 6 500
 6 700
 6 600
 6 700
 niet berekend
 1 000 GJ
 – 
 totale energieverbruik van het roerend goed. Dit betreft een
omrekening naar GJ van totaalverbruik aan brandstoffen voor roerende zaken
 
 
 I.402
 Energieverbruik
onroerende zaken
 6 900
 5 900
 5 800
 5 500
 4 600
 4 800
 niet berekend
 1 000 GJ
 – 
 totale energieverbruik van onroerende zaken. Dit betreft een
omrekening naar GJ van energie die wordt gebruikt of moet worden opgewekt
voor onroerende zaken
 
 
 I.403
 Energie-efficiency
onroerende zaken t.b.v. ruimteverwarming
 0,177
 0,162
 0,171
 0,150
 0,151
 0,131
 niet berekend
 MJ/m2 graaddag
 – 
 energie-efficiency onroerende zaken (exclusief
elektriciteit), berekend met totale energieverbruik onroerend goed, netto
vloeroppervlakte en graaddagen
 
 
 I.404
 Energie-efficiency
verwarmingsketels
 81
 81
 82
 82
 82
 82
 82
 %
 0%
 gemiddeld rendement van alle opgestelde
verwarmingsketels, uitgaande van een rendement van HR, VR en conventioneel
van resp. 85, 80 en 70%
 
 
 I.405
 Percentage
duurzame energie van energieverbruik onroerende zaken
 4
 11
 12
 14
 19
 21
 niet berekend
 %
 – 
 percentage totale hoeveelheid opgewekte en ingekochte duurzame energieverbruik
(omgerekend naar GJ) ten opzichte van totale energieverbruik voor onroerende
zaken (I.402)
 
 
 I.406
 Totaal
elektriciteitsverbruik
 420 000
 357 000
 355 000
 347 000
 291 000
 325 000
 389 000
 MWh
 20%
 totale verbruikte hoeveelheid elektriciteit, inclusief
duurzaam opgewekte elektriciteit d.m.v. eigen opwekking of inkoop
 
 
 I.407
 Percentage «groene»
elektriciteit van het totaal elektriciteitsverbruik
 20
 49
 56
 63
 83
 86
 85
 %
 – 2%
 percentage totale hoeveelheid duurzaam opgewekte electriciteit (omgerekend
naar GJ) ten opzichte van totale energieverbruik voor totaal electriciteitsverbruik
(I.406)
 
 
 I.408
 Energie-efficiency
voertuigen - motor- en bromfietsen
 5,1
 5,6
 6,0
 6,1
 6,3
 6,3
 6,3
 liter/100 km
 0%
 gemiddeld (theoretisch)
verbruik van alle motor- en bromfietsen
 
 
 I.409
 Energie-efficiency
voertuigen - personenauto’s
 6,8
 6,0
 6,0
 7,4
 7,3
 6,1
 6,1
 liter/100 km
 – 1%
 gemiddeld (theoretisch) verbruik van personenauto’s
 
 
 I.410
 Energie-efficiency
voertuigen - lichte bedrijfsvoertuigen
 12,2
 11,7
 11,0
 11,3
 11,3
 11,3
 11,4
 liter/100 km
 1%
 gemiddeld (theoretisch)
verbruik van lichte bedrijfsvoertuigen, bv bestelbusjes (gewicht < 3 500
kg)
 
 
 I.411
 Energie-efficiency
voertuigen - zware bedrijfsvoertuigen
 45,1
 45,5
 48,0
 43,8
 41,3
 39,8
 46,1
 liter/100 km
 16%
 gemiddeld
(theoretisch) verbruik van zware bedrijfsvoertuigen, bv bussen en vrachtauto’s
(gewicht > 3 500 kg)
 
 
 I.413
 Energie-efficiency
vliegtuigen - helikopters
 0,4
 0,5
 0,5
 0,4
 0,5
 0,5
 0,5
 m3/vlieguur
 2%
 gemiddeld (theoretisch)
verbruik van helikopters
 
 
 I.414
 Energie-efficiency
vliegtuigen - jachtvliegtuigen
 4,1
 3,5
 3,7
 3,7
 3,7
 3,7
 3,7
 m3/vlieguur
 0%
 gemiddeld (theoretisch) verbruik van jachtvliegtuigen
 
 
 I.415
 Energie-efficiency
vliegtuigen - transportvliegtuigen
 1,5
 1,6
 1,5
 2,1
 1,9
 2,1
 2,2
 m3/vlieguur
 3%
 gemiddeld (theoretisch) verbruik van transport vliegtuigen
 
 
 I.416
 Energie-efficiency
vliegtuigen - patrouillevliegtuigen
 2,7
 2,8
 2,8
 – 
 – 
 – 
 – 
 m3/vlieguur
 – 
 gemiddeld (theoretisch) verbruik van patrouille
vliegtuigen
 
 
 I.417
 Energie-efficiency
vaartuigen - mijnendienst
 6,0
 7,8
 5,9
 3,8
 7,2
 7,2
 7,2
 m3/vaardag
 0%
 gemiddeld (theoretisch)
verbruik van vaartuigen uit de klasse mijnendienst
 
 
 I.418
 Energie-efficiency
vaartuigen - onderzeedienst
 7,4
 6,2
 6,6
 8,5
 7,8
 7,8
 7,8
 m3/vaardag
 0%
 gemiddeld (theoretisch)
verbruik van vaartuigen uit de klasse onderzeedienst
 
 
 I.419
 Energie-efficiency
vaartuigen - Groep Escorte Schepen
 36,2
 38,1
 25,7
 19,7
 10,7
 9,6
 9,6
 m3/vaardag
 0%
 gemiddeld
(theoretisch) verbruik van groep escorteschepen
 
 
 I.421
 Percentage
(opgesteld) vermogen HR-ketels van totaal
 33
 36
 38
 42
 41
 45
 52
 %
 15%
 percentage opgesteld («theoretisch»)
vermogen van hoogrendementsketels ten opzichte van totaalvermogen (optelling
van opgesteld vermogen van HR, VR en conventionele ketels)
 
 
 I.422
 Percentage
(opgesteld) vermogen VR-ketels van totaal
 62
 60
 60
 56
 57
 52
 45
 %
 – 13%
 percentage
opgesteld («theoretisch») vermogen van verbeterd-rendementsketels
ten opzichte van totaalvermogen (optelling van vermogen van HR, VR en conventionele
ketels)
 
 
 I.423
 Percentage
(opgesteld) vermogen conventionele ketels van totaal
 5
 3
 2
 2
 3
 3
 2
 %
 – 8%
 percentage
opgesteld («theoretisch») vermogen van conventionele verwarmingsketels
ten opzichte van totaalvermogen (optelling van vermogen van HR, VR en conventionele
ketels)
 
 
 I.424
 Energie-efficiency
onroerende zaken (inclusief elektriciteit)
 – 
 – 
 0,396
 0,364
 0,361
 0,343
 niet berekend
 MJ/m2. graaddag
 – 
 energie-efficiency onroerende
zaken, berekend met totale energieverbruik onroerend goed (inclusief elektriciteit),
netto vloeroppervlakte en graaddagen
 
 
 I.425
 Opgesteld
vermogen windenergie op defensieterreinen
 – 
 – 
 0
 0
 0
 0
 0
 MW
 – 
 totaal
vermogen windenergie opgesteld op defensieterreinen (uitgedrukt in MW)
 
 
 I.426
 Percentage
energetisch doorgerekende gebouwen 500 - 1000 m2
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 9
 %
 – 90%
 percentage aantal energetisch doorgerekende
gebouwen ten opzichte van totaal aantal verwarmde gebouwen met oppervlakte
tussen 500 en 1000 m2
 
 
 I.427
 Voortgang
uitvoering Programma energiebesparingsmaatregelen
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 0
 %
 – 
 het percentage wordt bepaald aan
de hand van de uitvoering op basis van de kosten
 
 
 I.428
 Percentage «groen»
gas ten opzichte van totaal verbruik aardgas
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 0
 %
 – 
 het percentage groen of gecompenseerd gas
ten opzichte van het totale gasverbruik
 
 
 I.429
 Percentage «groene»
huisbrandolie ten opzichte van totaal verbruik huisbrandolie
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 0
 %
 – 
 het percentage groen of gecompenseerde huisbrandolie ten opzichte van het
totale verbruik huisbrandolie
 
 
 I.490
 Percentage
toepassing Nationale Pakket Utiliteitsbouw Duurzaam Bouwen
 – 
 – 
 – 
 38
 30
 40
 51
 %
 26%
 gemiddeld percentage toepassing Nationaal Pakket
Utiliteitsbouw Duurzaam Bouwen
 
 
 I.500
 Aantal
geluidgehinderden
 444
 453
 435
 432
 481
 524
 474
 aantal
 – 10%
 aantal personen in woningen waaraan
(nog) geen geluidwerende voorzieningen zijn aangebracht in het kader van het
Defensie geluidsisolatieprogramma Luchtvaartwet (deze personen kunnen in theorie
gehinderd worden door vliegtuiggeluid)
 
 
 I.501
 Percentage
Wm-inrichtingen met vergunning ingediend bij bevoegd gezag
 – 
 – 
 10
 8
 6
 82
 82
 %
 0%
 percentage Wm-inrichtingen met vergunning ingediend bij bevoegd gezag, waarvan
indirect ruimtebeslag als gevolg van de geluidsproductie in kaart is gebracht
(met uitzondering van explosief geluid)
 
 
 I.600
 Totaal
aantal bodemlocaties (vanaf 1991)
 3 476
 3 557
 3 646
 3 680
 3 733
 3 761
 3 790
 aantal
 1%
 totaal aantal verdachte locaties dat sinds 1991
is opgenomen in het bodemsaneringsprogramma Defensie
 
 
 I.601
 Percentage
bodemlocaties gereed
 73
 74
 76
 81
 82
 82
 82
 %
 0%
 percentage locaties (ten opzichte
van totaal, I.600) dat gesaneerd is (of waarvan de verontreiniging via een
monitoringsprogramma beheerst wordt) of waar na onderzoek geen verdere actie
noodzakelijk bleek
 
 
 I.602
 Percentage
nog te onderzoeken bodemlocaties
 6
 6
 6
 5
 4
 4
 3
 %
 – 24%
 percentage locaties (ten opzichte
van totaal, I.600) dat nog moet worden onderzocht
 
 
 I.603
 Percentage
bodemlocaties in onderzoek
 16
 14
 13
 10
 10
 10
 11
 %
 6%
 percentage locaties (ten opzichte
van totaal, I.600) dat in onderzoek is
 
 
 I.604
 Percentage
bodemlocaties onder sanering
 5
 6
 5
 4
 4
 4
 4
 %
 1%
 percentage locaties (ten opzichte van totaal,
I.600) dat in sanering is
 
 
 I.605
 Percentage «ernstig»
van de lopende of voltooide saneringen
 60
 61
 61
 61
 60
 60
 60
 %
 0%
 percentage locaties (ten
opzichte van totaal dat gesaneerd of in sanering is) waarbij het een ernstig
geval van bodemverontreiniging betrof
 
 
 I.607
 Percentage
GIS-bodemkaarten gereed
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 0
 %
 – 
 het percentage van de 10 GIS bodemkaarten
die in 2010 gereed moeten zijn
 
 
 I.608
 Percentage «spoedeisend»
van de lopende of voltooide saneringen
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 74
 %
 – 
 spoedeisende saneringen moeten binnen 4 jaar
afgerond zijn. Het percentage gereed wordt berekend op basis van de al aangewezen
ernstige en spoedeisende saneringen
 
 
 I.800
 Percentage
monitoring natuurwaarden defensieterreinen gereed
 99
 100
 100
 100
 61
 106
 116
 %
 9%
 percentage
defensieterreinen (ten opzichte van totaal aantal te monitoren terreinen)
dat wordt gemonitoord
 
 
 I.802
 Percentage
beheerplannen gereed
 – 
 – 
 0
 0
 29
 33
 69
 %
 106%
 percentage gereed zijnde
beheerplannen gedaan in het kader van de Vogel- en Habitat Richtlijnen en
Natuurbeschermingswet
 
 
 I.920
 Percentage
niet-gecertificeerde milieuzorgsystemen ge(her)audit
 – 
 – 
 67
 67
 100
 100
 100
 %
 0%
 percentage aantal niet-gecertificeerde milieuzorgsystemen waarvan de audit
niet langer dan 3 jaar geleden heeft plaatsgevonden ten opzichte van totaal
aantal niet-gecertificeerde milieuzorgsystemen
 
 
 I.921
 Percentage
gecertificeerd milieumanagementsystemen
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 – 
 29
 %
 – 
 percentage extern gecertificeerde milieumanagementsystemen
ten opzichte van het totaal te certificeren aantal systemen
 
 
 
 
 BIJLAGE 7 – LIJST MET AFKORTINGEN
 
 
 
 
 
 
 
 AC
 =
 Aanmeldcentrum
 
 
 AD
 =
 Algemene Dienst
 
 
 AE
 =
 Aanhoudingseenheid
 
 
 AMB
 =
 Air Manoeuvre Brigade
 
 
 AMBV
 =
 Mijnenbestrijdingsvaartuig van de Alkmaar-klasse
 
 
 AMET
 =
 Aero Medical Evacuation Team
 
 
 AMISOM
 =
 African Union Mission in Somalia
 
 
 AOM
 =
 Allied Operations and Missions
 
 
 AOCS (NM)
 =
 Air Operations Control Station (Nieuw Milligen)
 
 
 ATF
 =
 Air Task Force
 
 
 BE
 =
 Bijstandseenheid
 
 
 BG
 =
 Battle Group
 
 
 BG
 =
 Bedrijfsgroep
 
 
 BINUB
 =
 Bureau Intégré des Nations Unies au Burundi
 
 
 BLOW
 =
 Bestuursovereenkomst Landelijke Ontwikkeling Windenergie
 
 
 BMS
 =
 Battlefield Management System
 
 
 BTW
 =
 Belasting Toegevoegde Waarde
 
 
 CARIB
 =
 Caribisch Gebied
 
 
 CDC
 =
 Commando DienstenCentra
 
 
 CFK
 =
 Chloorfluorkoolstoffen
 
 
 CFMCC
 =
 Combined Force Maritime Component Command
 
 
 CIED
 =
 Counter Improvised Explosive Devices
 
 
 CIMIC
 =
 Civil-military Cooperation
 
 
 CIS
 =
 Communicatie- en Informatiesystemen
 
 
 CKMAR
 =
 Commando Koninklijke marechaussee
 
 
 CLAS
 =
 Commando landstrijdkrachten
 
 
 CLSK
 =
 Commando luchtstrijdkrachten
 
 
 CMH
 =
 Centraal Militair Hospitaal
 
 
 COID
 =
 Centrale Organisatie Integriteit Defensie
 
 
 CONTCO
 =
 Contigentscommando
 
 
 CSTC(A)
 =
 Combined Security Transition Command Afghanistan
 
 
 CTF
 =
 Commander Task Force
 
 
 CUP
 =
 Capability Upgrade Programme
 
 
 CZSK
 =
 Commando zeestrijdkrachten
 
 
 DBBO
 =
 Defensie Beveiligings- en BewakingsOrganisatie
 
 
 DBV
 =
 Directie Beveiliging Vastgoed
 
 
 DCHR
 =
 Dienstencentrum Human Resource
 
 
 DCIVB
 =
 Dienstencentrum IV-beheer
 
 
 DDG
 =
 Duik- en Demonteergroep
 
 
 DDN
 =
 Defensie Duurzaamheidsnota
 
 
 DHC
 =
 Defensie Helikopter Commando
 
 
 DIS
 =
 Defensie Industrie Strategie
 
 
 DMO
 =
 Defensie Materieel Organisatie
 
 
 DMP
 =
 Defensie Materieelkeuze Proces
 
 
 DR&D
 =
 Defence Research and Development
 
 
 DRC
 =
 Democratische Republiek Congo
 
 
 DTO
 =
 Defensie Telematica Organisatie
 
 
 DUBO
 =
 Duurzaam Bouwen
 
 
 DVD
 =
 Dienst Vastgoed Defensie
 
 
 EATC
 =
 European Air Transport Command
 
 
 EDA
 =
 Europees Defensie Agentschap
 
 
 EGF
 =
 Europese Gendarmerie Force
 
 
 EODD
 =
 Explosievenopruimingsdienst Defensie
 
 
 EOV
 =
 Elektronische oorlogsvoering
 
 
 EPA
 =
 Energie Prestatie Adviezen
 
 
 ERP
 =
 Enterprise Resource Planning
 
 
 EU
 =
 Europese Unie
 
 
 EUBAM
 =
 EU Border Assistance Mission
 
 
 EUFOR
 =
 European Force
 
 
 EULEX
 =
 European Union Rule of Law Mission (Kosovo)
 
 
 EUMM
 =
 European Union Monitor Mission
 
 
 EUNAVFOR
 =
 EU Naval Force
 
 
 EUPM
 =
 European Union Police Mission (Bosnië-Herzegovina)
 
 
 EUPOL
 =
 European Police
 
 
 EUSEC
 =
 European Security
 
 
 EVDB
 =
 Europees Veiligheids- en Defensiebeleid
 
 
 FES
 =
 Fonds Economische Structuurversterking
 
 
 FGBADS
 =
 Future Ground Based Air Defence System
 
 
 FHQ
 =
 Field Headquarters
 
 
 FINAD
 =
 Financiële Administratie
 
 
 FMS
 =
 Foreign Military Sales
 
 
 FPS
 =
 Flexibel Personeelssysteem
 
 
 FPU
 =
 Flexibel Pensioen en Uittreden
 
 
 GVKKA
 =
 Geïntegreerde Verplichtingen Kas- en Kostenadministratie
 
 
 HGIS
 =
 Homogene Groep Internationale Samenwerking
 
 
 HLD
 =
 High Level Design
 
 
 HQ
 =
 Headquarter
 
 
 HRF(L)HQ
 =
 High Readiness Forces (Land) Headquarters
 
 
 HRM
 =
 Human Resource Management
 
 
 ICMS
 =
 Intensivering Civiel-Militaire Samenwerking
 
 
 IED
 =
 Improvised Explosive Devices
 
 
 IG
 =
 Innovation Game
 
 
 IGV
 =
 Infanterie Gevechtsvoertuig
 
 
 IND
 =
 Immigratie en Naturalisatie Dienst
 
 
 INK
 =
 Instituut Nederlandse Kwaliteitszorg
 
 
 IPU
 =
 Integrated Police Unit
 
 
 ISAF
 =
 International Security Assistance Force
 
 
 ISR
 =
 Information Storage and Retrieval
 
 
 ISTAR
 =
 Intelligence Surveillance, Target Acquisition and Reconnaissance
 
 
 IV
 =
 Informatievoorziening
 
 
 IVENT
 =
 Informatievoorziening en Telematica
 
 
 JISTARC
 =
 Joint Intelligence Surveillance Target Acquisition and Reconnaissance
Command
 
 
 JSF
 =
 Joint Strike Fighter
 
 
 JTFC
 =
 Joint Task Force Counter
 
 
 KAF
 =
 Kandahar Airfield
 
 
 KFOR
 =
 Kosovo Force
 
 
 KMA
 =
 Koninklijke Militaire Academie
 
 
 LCF
 =
 Luchtverdedigings- en Commandofregat
 
 
 LCW
 =
 Logistiek Centrum Woensdrecht
 
 
 LOKKMAR
 =
 Landelijk Opleidings- en Kenniscentrum KMAR
 
 
 LOT
 =
 Liasion and Observation Team
 
 
 LRIP
 =
 Low Rate Initial Production
 
 
 LSV
 =
 Luchtmobiel Speciaal Voertuig
 
 
 LZV
 =
 Landelijk Zorgsysteem Veteranen
 
 
 MARIN
 =
 Maritiem Research Instituut Nederland
 
 
 ME
 =
 Mobiele eenheid
 
 
 MECHBRIG
 =
 Gemechaniseerde Brigade
 
 
 MGGZ
 =
 Militair Geestelijke Gezondheidszorg
 
 
 MIA
 =
 Maatschappelijke Innovatie Agenda
 
 
 MILSATCOM
 =
 Militaire Satellietcommunicatie
 
 
 MIVD
 =
 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
 
 
 MKB
 =
 Midden- en Kleinbedrijf
 
 
 MoU
 =
 Memorandum of Understanding
 
 
 MRAT
 =
 Medium Range Anti-Tank
 
 
 MRC
 =
 Militair Revalidatie Centrum
 
 
 MTADS
 =
 Modernized Target Acquisition and Designation Sight
 
 
 NATO
 =
 North Atlantic Treaty Organisation
 
 
 NATRES
 =
 Nationale Reserve
 
 
 NAVO
 =
 Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
 
 
 NBC
 =
 Nucleair, Biologisch, Chemisch
 
 
 NDMC
 =
 Nationale Datalink Management Cel
 
 
 NEC
 =
 Network Enabled Capabilities
 
 
 NFO
 =
 Normal Framework Operations
 
 
 NGO
 =
 Non-Governemental Organisation/Niet-Gouvernementele Organisatie
 
 
 NH-90
 =
 Naval Helicopter – 90
 
 
 NIC
 =
 National Intelligence Cell
 
 
 NIMCIS
 =
 Nieuwe Generatie Mariniers Communicatie- en Informatiesysteem
 
 
 NIST
 =
 National Institute for Standards and Technology
 
 
 NLMARFOR
 =
 Netherlands Maritime Forces
 
 
 NLR
 =
 Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium
 
 
 NLTC
 =
 Netherlands Liaison Team Centcom
 
 
 NRF
 =
 NATO Response Force
 
 
 NSE
 =
 National Support Element
 
 
 NTM-I
 =
 NATO Training Mission Iraque
 
 
 NTP
 =
 Nationaal Technologie Project
 
 
 OD
 =
 Operationele doelstelling
 
 
 OGRV
 =
 Operationele Grondverdediging
 
 
 OHQ
 =
 Operational Headquarters
 
 
 OM
 =
 Openbaar Ministerie
 
 
 OMLT
 =
 Operational Mentoring and Liaison Teams
 
 
 OOCL
 =
 Operationeel Ondersteuningscommando Land
 
 
 OPCO
 =
 Operationeel Commando
 
 
 PAC
 =
 Patriot Advanced Capability
 
 
 PAM
 =
 Project Aanpassing Mijnenjagers
 
 
 PMD
 =
 Professionaliseren Materieelbeheer Defensie
 
 
 POP
 =
 Persoonlijk Ontwikkelplan
 
 
 PPS
 =
 Publiek Private Samenwerking
 
 
 PRT
 =
 Provincial Reconstruction Team (Afghanistan)
 
 
 PSFD
 =
 Production, Sustainment and Follow-on Development
 
 
 RCA
 =
 République Central Africaine
 
 
 RCP
 =
 Rafah Crossing Point
 
 
 RC(S)
 =
 Regional Command (South)
 
 
 R&D
 =
 Research and Development
 
 
 RHB
 =
 Rijkshoofdboekhouding
 
 
 ROC
 =
 Regionaal Opleidingscentrum
 
 
 RPV
 =
 Remotely Piloted Vehicles
 
 
 RWT
 =
 Rechtspersoon met een Wettelijke Taak
 
 
 SAR
 =
 Search and Rescue
 
 
 SBIR
 =
 Small Business Innovation Research
 
 
 SBK
 =
 Sociaal Beleidskader
 
 
 SFIR
 =
 Stabilization Force Iraq
 
 
 SPEER
 =
 Strategic Process and Enterprise Resource Planning Enabled Reengineering
 
 
 SSD
 =
 Security Sector Development
 
 
 SSR
 =
 Security Sector Reform
 
 
 STANAG
 =
 Standardisation Agreement
 
 
 STARS
 =
 Sensor Technology Applied in Reconfigurable systems for Sustainable
security
 
 
 SZVK
 =
 Stichting Ziektekostenverzekering Krijgsmacht
 
 
 TACTIS
 =
 Tactische Indoor Simulator
 
 
 TF(U)
 =
 Task Force (Uruzgan)
 
 
 TNO
 =
 Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek
 
 
 UAV
 =
 Unmanned Aerial Vehicle
 
 
 UNAMID
 =
 United Nations African Union Mission in Darfur
 
 
 UNIFIL
 =
 United Nations Interim Forces in Lebanon
 
 
 UNMIS
 =
 United Nations Mission in Sudan
 
 
 UNPOL
 =
 United Nations Police
 
 
 UNTSO
 =
 United Nations Truce Supervision Organisation
 
 
 VIP
 =
 Very Important Person
 
 
 VMS
 =
 Veiligheidsmanagementsysteem
 
 
 VN
 =
 Verenigde Naties
 
 
 VROM
 =
 Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
 
 
 VTE
 =
 Volletijdsequivalent
 
 
 ZBO
 =
 Zelfstandige Bestuursorganen
 
 
 
 
 
 
 
 Link-16 is de nieuwe NAVO-standaard voor communicatie via tactische datalinks
tussen sensoren, hoofdkwartieren en wapenplatforms betreffende het luchtdomein.