Klimaatverandering; Brief minister met regeringsstandpunt Joint Implementation en toelichtende bijlage op regeringsstandpunt
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 22232, nr. 8

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

10-10-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

22232 nr. 8

25-09-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamREGERINGSSTANDPUNT JOINT IMPLEMENTATION Inhoudsopgave: Regeringsstandpunt Joint ImplementationBIJLAGEToelichting op het Regeringsstandpunt Joint Implementation I. InleidingII. Uitkomst internationaal klimaatoverlegIII. Uitkomst nationaal overlegIV. Regeringsstandpunt
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22232Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 59 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 232Klimaatveranderingnr. 8BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEERAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 25 september 1995Hierbij bied ik u het regeringsstandpunt Joint Implementation aan. In
NMP-2 (actie N51) is besloten tot het uitbrengen van dit regeringsstandpunt.
Bijgevoegd bij dit standpunt is een toelichting waarin het bredere kader voor
publikatie van dit standpunt is aangegeven.Inmiddels heeft de eerste Conferentie der Partijen voor het VN-Klimaatverdrag
(CoP1) te Berlijn besloten tot instelling van een proefperiode voor Joint
Implementation. Nederland is van plan een actieve bijdrage te leveren aan
deze proefperiode. Met publikatie van dit standpunt wordt het kader voor de
Nederlandse bijdrage geschetst.De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,M. de Boer REGERINGSSTANDPUNT JOINT IMPLEMENTATION Inhoudsopgave: 1.Regeringsstandpunt
Joint Implementation2 2.Toelichtende
bijlage op regeringsstandpunt5 Bijlagen:Ter inzage
gelegd bij de afdeling Parlemen- taire Documentatie.  a.overzicht
opvattingen adviesraden  b.besluit eerste Conferentie der Partijen
over proeffase voor Joint Implementation  c.Letter of Intent inzake
Joint Implementation proefprojecten tussen Hongarije en Nederland  d.overzicht
van voorgestelde prikkels voor toepassing van Joint Implementation Regeringsstandpunt Joint Implementation1. De regering is verheugd over het besluit van de eerste Conferentie
der Partijen (CoP 1) tot instelling van een proefperiode voor Joint Implementation
(JI). Door CoP 1 is besloten dat uiterlijk in 2000 een besluit over het vervolg
op de proeffase moet worden genomen. Ontwikkelingslanden kunnen op basis van
vrijwilligheid meedoen in deze fase, maar JI met hen mag niet gebruikt worden
voor de stabilisatieverplichting van broeikasgassen in 2000. In de onderhandelingen
die tot dit besluit hebben geleid, was het de opvatting van de Europese Unie
(EU) dat JI niet zou meetellen bij realisatie van de huidige stabilisatieverplichtingen
in 2000 van Annex I Partijen (OESO-landen en Centraal en Oost-Europa). De
regering baseert zich daarom vooralsnog op dit iets strictere EU-standpunt.
De stabilisatie van emissies van broeikasgassen in 2000 op het niveau van
1990 moet derhalve door maatregelen in eigen land worden gerealiseerd. Het
besluit van CoP 1 geeft tevens aan dat internationaal geen «credits»
zullen worden verstrekt aan welke Partij dan ook gedurende de proefperiode
(creditering: het van de nationale verplichting aftrekken van via projecten
in het buitenland gerealiseerde reducties). Door de regering wordt dit besluit
onderschreven.2. De regering zal actief pleiten voor het gebruik van JI voor realisatie
van toekomstige verplichtingen onder het Klimaatverdrag. Op deze wijze wordt
ook uitvoering gegeven aan een recente motie (23 900 XI, nr. 57). Deze
motie spreekt uit dat bij nieuwe verdragsverplichtingen JI een belangrijke
rol kan spelen. De Nederlandse inzet zal zijn om tijdens de onderhandelingen
over de aanscherping en versterking van het Klimaatverdrag de tussentijdse
resultaten van de proeffase in de onderhandelingen te betrekken. Door Nederland
zal nadrukkelijk een koppeling worden gelegd tussen de besluitvorming over
een protocol met betrekking tot de versterking van de verdragsverplichtingen
van Annex I Partijen onder het Klimaatverdrag en de JI-besluitvorming over
het vervolg op de proeffase. Nederland zal zich daarbij inzetten om projecten
die voor of tijdens de proeffase gestart zijn, een langdurig en positief effect
hebben en in de te ontwikkelen criteria passen, mee te kunnen tellen voorzover
deze met name niet gebruikt worden voor de stabilisatieverplichtingen onder
het Verdrag, conform het eerder aangehaalde EU-standpunt. Voor het realiseren
van de stabilisatiedoelstelling uit het Klimaatverdrag zal dan ook niet gecrediteerd
worden, conform de internationale afspraken. Voor een compleet beeld van de
Nederlandse inspanningen en met het oog op de toekomstige internationale discussie
over JI zal de Nederlandse regering een duidelijk systeem van gescheiden boekhouding
opzetten, waarbij geregistreerd wordt welke emissiereducties gerealiseerd
zijn zowel via JI alsook via maatregelen in Nederland. 3. Door de regering wordt een proefprojectprogramma met een looptijd van
drie jaar opgezet. Over de uitvoering van dit programma zal Nederland jaarlijks
rapporteren aan het secretariaat van het Klimaatverdrag, belast met de opstelling
van een voortgangsrapport ten behoeve van de jaarlijkse bijeenkomst van de
CoP. Dit jaarlijkse rapport zal tevens aan het Parlement worden toegezonden.
De CoP zal – conform het besluit van CoP 1 te Berlijn – voor het
einde van dit decennium een besluit nemen over het vervolg van de proefperiode.4. De regering streeft naar een brede invulling van en ervaring met het
proefprojectenprogramma, onder toepassing van de in de bijlage opgenomen criteria.
Proefprojecten zouden daarom betrekking moeten hebben op de verschillende
broeikasgassen, bronnen en putten («sinks»). De projecten zouden
verder betrekking moeten hebben op verschillende sectoren en moeten plaatsvinden
in uiteenlopende landen in Centraal en Oost-Europa en ontwikkelingslanden.5. De regering roept bedrijven en instellingen op om in hun ogen geschikte
projecten bij de overheid aan te melden voor registratie als JI-projecten.
Opgetreden emissiereducties dan wel vastlegging ten gevolge van door de overheid
geregistreerde JI-projecten worden door de overheid gecertificeerd. Deze registratie
vindt – in de vorm van een systeem van een «gescheiden boekhouding» –
plaats naast de invulling van de bestaande afspraken zoals beschreven in het
NMP2. Door de regering wordt momenteel een registratie- c.q. certificatieregeling
uitgewerkt, die moet voldoen aan criteria die mede in internationaal verband
worden vastgesteld. Gecertificeerde reducties/vastleggingen kunnen door bedrijven
en instellingen worden meegenomen in hun overleg met de overheid bij invulling
van toekomstige convenanten en MJA's op milieugebied. De MJA's voor energie-efficiëntie
in de periode tot 2000 komen hiervoor niet in aanmerking. Deze zijn noodzakelijk
voor de binnenlandse rendabele energiebesparing.6. Ter ondersteuning van JI-projecten wordt door de Ministers van VROM
en EZ een registratie- en certificatieregeling voor JI in het leven geroepen.Verder wordt een financiële regeling opgenomen voor JI-projecten
in ontwikkelingslanden en Midden- en Oost-Europa. Voor wat betreft de financiering
van JI-projecten in Midden- en Oost-Europa is het volgende besloten. Vanaf
de begroting 1997 wordt voor een looptijd van drie jaar jaarlijks een bedrag
van 12 mln. gereserveerd voor financiering van JI-projecten in Midden- en
Oost-Europa. Dit bedrag wordt gefinancierd uit de in de herijkingsnota voorziene
ruimte voor beleidsintensivering voor internationaal beleid.Voor wat betreft financiering van JI-projecten in ontwikkelingslanden
geldt het volgende. In het kader van de herijkingsnota is besloten dat de
uitgaven met betrekking tot internationaal natuur- en milieubeleid zullen
toenemen tot 0,1% van het BNP in 1999. Vanaf de begroting 1996 zal uit deze
toename voor een periode van vier jaar jaarlijks 12 mln. beschikbaar worden
gesteld voor financiering van een aantal JI-projecten in ontwikkelingslanden.
Aldus wordt gehandeld in overeenstemming met het besluit van de eerste Conferentie
der Partijen te Berlijn inhoudende dat JI-financiering additioneel dient te
zijn ten opzichte van bestaande ODA-middelen.Afhankelijk van de omvang van nieuw op te zetten JI-projecten zal worden
bezien of met de uitvoering van de registratie/certificatieregeling een uitvoeringsorganisatie
zal worden belast. Uiteraard kunnen reducties voor dat deel dat
door de overheid is gefinancieerd, niet door bedrijven en instellingen worden
meegenomen bij het maken van toekomstige afspraken (zie punt 5).In het streven JI-projecten in ontwikkelingslanden te laten passen in
de ontwikkelingsstrategieën van de partnerlanden kan de identificatie
en formulering worden gesteund door het Ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking.7. Gezien hun competentie en de ervaring met zogenoemde «twinning-projecten»
bestaat bij de energiedistributie- en produktiebedrijven praktische ervaring
die bijzonder bruikbaar is bij het opzetten van JI-projecten. Het opzetten
van enkele JI-proefprojecten door deze bedrijven wordt door de regering van
harte ondersteund. De distributiebedrijven worden uitgenodigd om mee te doen
met JI zonder afbreuk te doen aan de bestaande MAP-afspraken over binnenlandse
taakstellingen en maatregelen.8. Ter verdere stimulering van het opzetten van JI-projecten zal worden
gewerkt aan flankerend beleid. JI-projecten die voldoen aan de in de VAMIL-regeling
gestelde voorwaarden aan buitenlandse investeringen komen voor de VAMIL in
aanmerking. Aan de hand van concrete praktijkgevallen wordt bezien of speciaal
voor de JI-projecten de regeling aanpassing behoeft. Daarnaast zullen suggesties
met betrekking tot de bruikbaarheid van de Groenregeling en Fondsenregeling
nader worden onderzocht. Onder punt 3 is reeds vermeld dat over de uitvoering
van het proefprojectenprogramma de regering jaarlijks het Parlement zal berichten.
Gekoppeld aan de rapportage in 1996 zal de regering tevens rapporteren over
de uitkomsten van het onderzoek naar de bruikbaarheid van de Groenregeling
en Fondsenregeling.9. Tot slot zal de regering zich actief blijven inzetten voor draagvlakvergroting
voor JI, zowel nationaal als internationaal, via voorlichting, organisatie
van discussiebijeenkomsten en opzetten van onderzoeksprojecten. BIJLAGEToelichting op het Regeringsstandpunt Joint Implementation I. Inleiding1. Gezamenlijke uitvoering van verplichtingen ter vermindering van broeikasgasemissies
is een belangrijk instrument ter uitvoering van het Klimaatverdrag. Dit begrip
staat bekend onder de naam «Joint Implementation» (hier verder
afgekort als JI). Sinds de vermelding in het verdrag is er een internationale
discussie op gang gekomen over de baten en risico's van het instrument JI.
Baten betreffen met name vergroting van de kosteneffectiviteit van het mondiale
klimaatbeleid en een additionele bron van overdracht van technologie en financiële
middelen. Risico's hebben met name betrekking op het niet veranderen van consumptie-
en produktiepatronen in ontwikkelde landen, de omzetting van bestaande financieringsstromen
in JI-gelden en vermindering van technologische vooruitgang in ontwikkelde
landen. Deze discussie stond in het teken van de voorbereiding op de besluitvorming
over de criteria voor JI door de eerste Conferentie der Partijen (CoP 1) eind
maart 1995 te Berlijn. Inmiddels is deze conferentie gehouden en is besloten
tot instelling van een proefperiode voor JI. Bij brief van 12 mei 1995 is
de Tweede Kamer geïnformeerd over de uitkomsten van de Berlijn-conferentie.2. In NMP-2 is het uitbrengen van een regeringsstandpunt JI aangekondigd
(actie N 51). Ter voorbereiding van een regeringsstandpunt over JI heeft de
toenmalige regering in juli 1994 de discussienota «Joint Implementation,
gezamenlijk ondernemen voor een beter milieu» gepubliceerd. Deze nota
is voor commentaar opengesteld en ter advisering voorgelegd aan de Sociaal-Economische
Raad (SER), de Raad voor het Milieubeheer (RMB) en de Nationale Adviesraad
voor de Ontwikkelingssamenwerking (NAR). Voor een schematisch overzicht van
de hoofdpunten van de uitgebrachte adviezen wordt verwezen naar bijlage 1.
Commentaar op de nota is onder meer ontvangen vanuit de energieproduktie-
en distributiesector. Daarnaast is eind 1994 in opdracht van het ministerie
van VROM een consultatieronde bij het bedrijfsleven gehouden en zijn twee
discussiebijeenkomsten georganiseerd. Met uitgebrachte adviezen, ontvangen
commentaren en uitkomsten van de consulatieronde en de discussiebijeenkomsten
is rekening gehouden bij de opstelling van dit regeringsstandpunt. Richtinggevend
voor het standpunt is uiteraard de besluitvorming door CoP1 over een proeffase
voor JI (zie bijlage 2).3. Het uitbrengen van het regeringsstandpunt heeft tot doel aan te geven
welke uitgangspunten en doelstellingen de Nederlandse regering voor ogen staan
bij de verdere invulling van JI. Tevens wordt aangegeven hoe de regering op
de inspraakronde heeft gereageerd. Dit regeringsstandpunt zal worden toegezonden
aan het Parlement. Verder zal het standpunt worden toegezonden aan de adviesraden,
en aan die organisaties en bedrijven die hebben geparticipeerd in de inspraakronde.
Verwacht wordt dat het standpunt verder van belang zal zijn voor organisaties,
bedrijven en lagere overheden die weliswaar niet hebben gereageerd, maar wel
potentieel belangstellenden zijn voor een door de Nederlandse regering in
te stellen JI-registratie- en certificatieregeling. Na het uitbrengen van
het regeringsstandpunt zal op korte termijn worden overgegaan tot publicatie
van de registratieprocedure. II. Uitkomst internationaal klimaatoverleg4. In het internationale klimaatoverleg (voorafgaand en tijdens CoP1)
is gebleken dat het onderwerp JI politiek gezien bijzonder gevoelig ligt,
vooral bij ontwikkelingslanden. Die vrezen namelijk dat de ontwikkelde landen door gebruikmaking van JI op een (te) goedkope manier aan hun
verdragsverplichtingen willen voldoen. Daarnaast wordt ook binnen de groep
van ontwikkelde landen verschillend gedacht over de inzet van JI (wel/niet
voor realisatie van de huidige verdragsverplichtingen, wel/niet met ontwikkelingslanden,
wel/niet via CO2-vastlegging door aanplant van bomen). In de discussienota
(juli 1994) werd nog gemeld dat er niettegenstaande de diverse geschilpunten,
ook bij ontwikkelingslanden steun bleek te bestaan voor het starten van een
proefperiode waarin vooralsnog geen sprake zou zijn van «creditering»
van in het buitenland behaalde emissiereducties. Verder werd gemeld dat het
secretariaat van het Intergouvernmental Negotiating Committee (INC) ten behoeve
van INC X (augustus 1994) een document had opgesteld over een gefaseerde invoering
van JI en in het bijzonder voor de opzet van een proeffase.5. De uitkomst van INC X bleek echter bijzonder teleurstellend te zijn.
Na twee weken onderhandelen kwamen Partijen niet verder dan te constateren
dat JI een nieuw onderwerp is waarover nog nadere gedachtenvorming nodig is.
Lichtpuntje was dat Partijen werden gevraagd te rapporteren over «early
experiences» in het kader van JI. Tijdens INC XI (februari 1995) is
verder onderhandeld over een concept-besluit van CoP 1 ten aanzien van JI.
De Partijen konden het echter niet eens worden over een concreet concept-besluit.6. Door Nederland is besloten om tijdens INC XI te rapporteren over Nederlandse
«early experiences». Er is aangekondigd dat vier JI-simulatie-projecten
in Hongarije en de Russische Federatie van start zijn gegaan, gebaseerd op
een «Letter of Intent». Verder is er met toestemming van Ecuador
en Tsjechië gerapporteerd over twee bebossingsprojecten van de stichting
Face. Ook heeft Nederland samen met Hongarije gerapporteerd over de twee Hongaarse
projecten. De ingediende rapporten worden door het klimaatsecretariaat verspreid
onder de aan het klimaatoverleg deelnemende landen. Het is bedoeling dergelijke
door landen ingediende rapportages te bespreken in een hulporgaan (SBSTA:
zie verder par. 8) onder het Klimaatverdrag.7. Binnen de Europese Unie (EU) wordt redelijk eensluidend over JI gedacht.
Dit heeft geresulteerd in opstelling van een EU-document over de inrichting
van een JI proefperiode met bijbehorende criteria en een hierop gebaseerd
concept-besluit van de zijde van de EU. Samen met een apart voorstel van de
G-77 en China en een apart voorstel van de VS is het EU-voorstel voorgelegd
aan CoP 1.8. Tijdens CoP 1 is uiteindelijk, mede dankzij een positieve en actieve
opstelling van India, besloten tot het opstarten van een internationale proeffase.
In deze proeffase kan ervaring worden opgedaan met gezamenlijk te ondernemen
activiteiten tussen Annex 1 Partijen (dit zijn de OESO-landen en landen met
economieën in transitie) onderling en met non-Annex 1 Partijen (de ontwikkelingslanden).
JI met ontwikkelingslanden mag niet worden gebruikt voor de stabilisatieverplichting
van broeikasgassen in 2000. Wat betreft de soort van activiteiten is besloten
dat, zolang deze activiteiten niet conflicterend zijn met nationale milieu-
en ontwikkelingsprioriteiten, in principe alle activiteiten die de broeikasgassen
in de atmosfeer doen verminderen in de proeffase opgenomen worden. Dit betekent
dat ook CO2-vastlegging door bossen in aanmerking kan komen voor
opname in de JI proeffase. Het opzetten van JI-projecten vereist instemming
van de betrokken nationale overheden. Creditering zal niet plaatsvinden voor
gereduceerde of vastgelegde emissies tijdens de proeffase. Financiering van
JI-projecten dient additioneel te zijn ten opzichte van reeds bestaande financiële
verplichtingen van de OESO-landen onder het Klimaatverdrag. Tevens dient financiering additioneel te zijn ten opzichte van bestaande officiële ontwikkelingsfinanciering.
Verder is besloten dat de Subsidiary Body for Scientific and Technological
Advice (SBSTA) in samenwerking met de Subsidiary Body for Implementation (SBI)
(het betreft hier de officiële hulporganen onder het Klimaatverdrag)
voorschriften voor rapportage zal uitwerken. De SBSTA en SBI verzorgen met
assistentie van het secretariaat een synthese-rapport aan de Conferentie der
Partijen, welke jaarlijks bijeen zal komen. Op basis van deze synthese-rapporten
kunnen beslissingen worden genomen over de voortgang van de proeffase. Voorzien
is in een evaluatie van de proefperiode binnen vier jaar met het oogmerk te
komen tot besluitvorming over de periode na de proefperiode. III. Uitkomst nationaal overleg9. Nationaal blijkt een toenemende belangstelling voor JI, tot uiting
komend in diverse discussiebijeenkomsten, publicaties, onderzoeksprojecten
en verzoeken om informatie.Door de Tweede Kamer is tijdens de behandeling van de begroting VROM 1995
bij motie verzocht meer middelen beschikbaar te stellen voor JI-onderzoek.
In een recente motie is uitgesproken dat bij nieuwe verdragsverplichtingen
JI een belangrijke rol kan spelen.10. Ter ondersteuning van het opstellen van het regeringsstandpunt zijn
de eind 1994 door de RMB, NAR en SER uitgebrachte adviezen van belang. In
juli, respectievelijk september 1994 had de toenmalige regering om advisering
gevraagd over de hoofdlijnen van de interdepartementale discussienota «Joint
Implementation, gezamenlijk ondernemen voor een beter milieu». Op hoofdlijnen
worden deze adviezen hieronder in paragraaf 11 t/m 13 samengevat. In hoofdstuk
4 van deze toelichting wordt ingegaan op de opvattingen van de raden over
afzonderlijke aspecten van het JI-beleid. Door de regering wordt waardering
uitgesproken voor de kwaliteit en snelheid waarmee de adviezen tot stand zijn
gekomen.Oorspronkelijk was het de bedoeling van de regering om – mede op
basis van de uitgebrachte adviezen – reeds voorafgaand aan INC XI te
komen tot een regeringsstandpunt. Dit standpunt zou dan dienen als onderderhandelingsstandpunt
ten aanzien van concrete onderhandelingsvoorstellen. In het voorjaar van 1994
werd nog verwacht dat door INC XI een concept-besluit voor JI zou worden opgesteld.
Reeds ten tijde van INC X (augustus 1994) werd duidelijk dat een dergelijke
besluitvorming tijdens INC XI waarschijnlijk niet te verwachten viel. Besloten
is uiteindelijk om op basis van het besluit van CoP 1 een regeringsstandpunt
te formuleren.11. Door de RMB wordt bepleit om – conform het gestelde in de discussienota
zelf – in de proefperiode met niet al te gedetailleerde criteria te
werken. Gelet op de vele praktische problemen die rond JI nog moeten worden
opgelost beveelt de RMB aan om in de proefperiode voorrang te verlenen aan
JI-projecten tussen Annex 1 landen (OESO, Oost-Europa en GOS). Om het bedrijfsleven
te interesseren voor deelname aan JI-projecten, wordt het door de RMB noodzakelijk
geacht om ook al in de proefperiode creditering toe te staan. Tot slot wordt
bepleit om zo spoedig mogelijk te starten met de proefperiode.12. Door de SER wordt JI in het algemeen positief benaderd. Een pragmatische
aanpak wordt bepleit, zeker in de proeffase. Nadruk in het advies wordt gelegd
op de invulling van de proefperiode. Kritiek heeft de SER op het ontbreken
van concrete uitspraken in de discussienota. Een waardevol onderscheid wordt
door de SER aangebracht tussen internationale credits en nationale credits.
Betreurd wordt door de SER dat de regering zich er niet voor heeft ingezet
om ook tijdens de proefperiode internationale creditering mogelijk
te maken. Ten slotte benadrukt de SER dat vooralsnog slechts een actieve betrokkenheid
van het bedrijfsleven bij JI mag worden verwacht als een dergelijk systeem
eenvoudig en doorzichtig is èn de voordelen (onder meer in de vorm
van nationale credits) voor betrokken bedrijven duidelijk zichtbaar kunnen
worden gemaakt.13. Door de NAR wordt waardering uitgesproken voor de discussienota waarin
volgens de NAR de argumenten voor en tegen JI als instrument van internationaal
milieubeleid goed afgewogen zijn. Onder erkenning van de risico's voor ontwikkelingslanden
aan het aangaan van JI-overeenkomsten, is de raad, alles afwegende, in beginsel
positief over het starten van JI-projecten met ontwikkelingslanden, mits deze
voldoen aan nader te bepalen criteria. De mening wordt uitgesproken dat het
bedrijfsleven bij de uitvoering van JI een centrale rol dient te spelen en
dat daartoe voldoende stimulansen gegeven dienen te worden. Verder vraagt
de NAR zich af of juist ook niet in het kader van een proefprojectenprogramma
met vormen van creditering ervaring zou moeten worden opgedaan.13. Ook vanuit de energieproduktie- en distributiesector is op de discussienota
gereageerd. Door de N.V. Samenwerkende Electriciteits Produktiebedrijven (SEP)
wordt naar voren gebracht dat het van groot belang is dat het bedrijfsleven
een actieve rol speelt en een duidelijke inbreng heeft in de ontwikkeling
en vormgeving van JI. De SEP is daarnaast van mening dat ook tijdens de proeffase
internationale creditering zou moeten plaatsvinden. Echter zolang internationale
creditering onzeker of niet mogelijk is zouden nationale «positieve
prikkels» verder ontwikkeld moeten worden. De vereniging van Energiedistributiebedrijven
in Nederland (EnergieNed) sluit zich hierbij aan door te stellen dat zonder
creditering tijdens de proeffase elke drijfveer ontnomen wordt om zich actief
te tonen op het terrein van JI.14. Ook Greenpeace International heeft een standpunt over JI geformuleerd.
Greenpeace geeft aan tegen creditering in de proeffase te zijn, zolang de
ontwikkeling en invoering van nationaal beleid niet echt van de grond is gekomen.
De politieke- en milieueffectiviteit van het Klimaatverdrag zou in dat geval
aangetast worden. Daarnaast wordt gesteld dat de proefperiode minimaal 10
jaar moet duren om voldoende tijd te hebben om de projecten en de institutionele
aspecten te evalueren. De aanplant van bossen dient op voorhand uitgesloten
te worden van de proeffase, omdat hieraan te veel methodologische onzekerheden
en risico's kleven. Bovendien vindt Greenpeace het onacceptabel dat door aanplant
van bomen de bruto fossiele brandstofemissies zouden mogen toenemen.15. Tot slot is eind 1994 in opdracht van het ministerie van VROM een
consultatieronde bij het bedrijfsleven gehouden en zijn twee discussiebijeenkomsten
georganiseerd. De belangrijkste uitkomsten zijn: 1. JI wordt ervaren als een instrument dat een belangrijk potentieel heeft,
maar moeilijk uitvoerbaar is;2. JI heeft een sterk draagvlak onder de leveranciers van produkten en
diensten die bijdragen aan de reducties van broeikasgassen;3. bij de producerende bedrijven bestaat veel scepsis ten aanzien van
wat ervaren wordt als weer een extra belasting op milieugebied; in deze kring
wordt het noodzakelijk geacht dat er een heldere formulering komt van creditering.
Daarnaast zou in een proeffase royaal met creditering moeten worden omgesprongen; 4. bij milieu- en ontwikkelingsorganisaties is de stemming kritisch positief.
Men verlangt veel waarborgen ten aanzien van additionaliteit, rechtvaardigheid
en monitoring;5. de meeste praktische ervaring met JI bestaat bij de nutssector. De
ervaringen van deze sector vormen daarom wellicht de belangrijkste basis voor
een op te stellen proefprogramma;6. nagenoeg alle geconsulteerde partijen zijn het erover eens dat Centraal-
en Oost-Europa een kansrijke regio is voor het uitvoeren van (effectieve)
JI projecten;7. controle van behaalde emissies wordt door geen enkel bedrijf als een
probleem ervaren. Controle moet en is een uitstekende manier om de resultaten
van projecten te evalueren;8. met betrekking tot de rol van de overheid is door de meeste bedrijven
aangegeven dat zij de overheid vooral als (co-)financier zien (met name ten
behoeve van opbouw van een kennis-infrastructuur in het ontvangende land).
Daarnaast is een aantal malen aangegeven dat de overheid zich sterk zou moeten
maken voor het leggen van contacten in de regio. De overheid zou verder als
controlerende instantie moeten optreden (of dit uitbesteden aan een onafhankelijk
en betrouwbaar bureau). IV. Regeringsstandpunt16. Besloten is het regeringsstandpunt op beknopte wijze en puntsgewijs
weer te geven. Zo kan op snelle en overzichtelijke wijze kennis worden genomen
van het standpunt. Hieronder worden de diverse elementen van het standpunt
toegelicht. Bij de opstelling van het standpunt is gebruik gemaakt van de
opvattingen die Nederland tot dusver heeft ingenomen in het internationale
klimaatoverleg. Daarnaast is gebruik gemaakt verricht onderzoek en gehouden
consultaties (zie onder meer punt 15). Daarnaast is van belang het drietal
uitgebrachte adviezen. Richtinggevend is uiteraard het besluit van CoP 1.
Gelet op de gevolgde adviesprocedure wordt hieronder met name ingegaan op
de opvattingen van de adviesraden.17. Aan de adviesraden is gevraagd te adviseren over de diverse hoofd-
en nevencriteria voor toepassing van JI, zoals genoemd in de discussienota.
Hieronder zal op deze criteria uitvoeriger worden ingegaan. In het algemeen
wordt door de adviesraden het belang van zorgvuldige toepassing van criteria
onderschreven. Zo stelt de RMB dat het uiteraard noodzakelijk is om te beschikken
over relevante criteria om vooraf tot een evenwichtige beoordeling van JI-projecten
te kunnen komen. De RMB vindt dat de criteria in de proefperiode nog niet
al te gedetailleerd moeten worden vastgelegd. De toepasbaarheid daarvan dient
zich naar de mening van de raad te bewijzen in de proefperiode. De NAR bepleit
doorzichtigheid, eenvoud en rechtvaardigheid bij opstelling van criteria.
De SER stelt dat onder bepaalde voorwaarden JI aantrekkelijk kan zijn voor
alle betrokken partijen. Teneinde de risico's die aan JI kunnen kleven zoveel
mogelijk te beperken en tegelijkertijd de potentiële baten te optimaliseren,
is het noodzakelijk dat JI-projecten aan duidelijke criteria voldoen. Verder
richt de SER zich met name op de concrete invulling van de proeffase. Bepleit
wordt om pragmatisch om te gaan met criteria waaraan JI-projecten moeten voldoen
teneinde JI daadwerkelijk van de grond te krijgen. Een voorwaarde voor het
welslagen van JI is volgens de SER dat participanten vertrouwen hebben in
een adequate uitvoering. Daartoe moet sprake zijn van doorzichtige procedures.
Het ligt volgens de raad voor de hand dat de aandacht zich in de proeffase
sterk richt op onderwerpen als uitvoerbaarheid, de ontwikkeling van een monitoringsysteem
en de inpasbaarheid in de lokale omstandigheden. 18. Met de in paragraaf 17 vermelde opvattingen over toepassing van criteria
kan de regering instemmen. Teneinde de proeffase van de grond te krijgen en
op een zo breed mogelijk terrein ervaringen op te doen is het noodzakelijk
te komen tot een pragmatische aanpak. Uiteraard is het nodig om criteria te
hanteren om projectvoorstellen te kunnen beoordelen. Op basis van het besluit
van CoP 1 en met gebruik van het EU-document over een JI-proeffase heeft de
regering een aantal criteria ontwikkeld op basis waarvan besloten zal worden
of een projectvoorstel zal worden geregistreerd onder het Nederlandse proefprojectenprogramma.
Tevens is aangegeven welke informatie een JI-projectvoorstel dient te bevatten
en wie de beoordelende instantie is. Over de voortgang van het proefprojectenprogramma
zal Nederland jaarlijks rapporteren aan het secretariaat van het Klimaatverdrag.
Dit jaarlijkse rapport zal tevens aan het Parlement worden toegezonden. Door
de officiële hulporganen onder het Klimaatverdrag zullen – conform
het besluit van CoP 1 – de rapportagerichtlijnen nader worden uitgewerkt.
Nederland zal actief participeren in dit proces.19. Een belangrijk criterium voor beoordeling van JI betreft het evenwicht
tussen maatregelen in eigen land en JI. Door de RMB wordt gesteld dat het
niet zo mag zijn dat rijke landen de nodige maatregelen in eigen land uitstellen
of trachten te ontlopen. De raad erkent dat landen als Nederland een bijzondere
verantwoordelijkheid hebben om het eigen klimaatbeleid uit te voeren, met
speciale aandacht voor de maatregelen in eigen land. Door de NAR wordt deze
opstelling ook ondersteund daar waar de raad uitspreekt dat JI niet een voorwendsel
mag vormen om thuis ingrijpende maatregelen terzake van productie- en consumptiepatronen
achterwege te laten om klimaatverandering te bestrijden. Gesteld wordt dat
uit de tekst en doelstelling van het Klimaatverdrag de verplichting voor industrielanden
volgt om allereerst door emissiereductie in eigen land de toezeggingen onder
het verdrag na te komen. Dit houdt volgens de NAR in dat de bijdrage van JI
aan het bereiken daarvan slechts een bescheiden bijdrage kan vormen. Door
de SER wordt erop gewezen dat wijzigingen in productie- en consumptiepatronen
in de geïndustrialiseerde landen noodzakelijk zijn om tot duurzame ontwikkeling
te komen. Meer in het bijzonder wijst de raad op de speciale verantwoordelijkheid
voor industrielanden met betrekking tot het broeikasvraagstuk. Daarnaast wijst
de SER op het welbegrepen eigenbelang van industrielanden om in eigen land
een adequaat milieubeleid te voeren, gezien de afnemende reserves van niet-duurzame
energiebronnen.20. Met deze opvattingen van de adviesraden inzake een goed evenwicht
tussen maatregelen in eigen land en JI stemt de regering in. Dit is dan ook
de reden waarom de regering het CoP 1-besluit over JI steunt. Ontwikkelingslanden
kunnen op basis van vrijwilligheid meedoen in de proeffase, maar JI met hen
mag niet gebruikt worden voor de stabilisatieverplichting van broeikasgassen
in 2000. Daarbij is de regering van mening dat conform het Europese Unie standpunt –
JI op geen enkele wijze mag meetellen bij realisatie van de huidige stabilisatieverplichtingen
in 2000 van Annex I Partijen (OESO-landen plus landen in Centraal en Oost-Europa).
De stabilisatie van emissies van broeikasgassen in 2000 op het niveau van
1990 moet door maatregelen in eigen land worden gerealiseerd. Het besluit
geeft tevens aan dat geen internationale credits zullen worden verstrekt aan
welke Partij dan ook gedurende de proefperiode. Door Nederland en de EU is
een dergelijke keuze voorafgaand in diverse INC-bijeenkomsten en tijdens de
onderhandelingen in Berlijn nadrukkelijk bepleit. Nederland is van mening
dat de ontwikkelde landen serieus uitvoering dienen te geven aan hun verplichtingen
in het Klimaatverdrag en allereerst de nodige maatregelen in eigen land dienen
te nemen. Een dergelijke verantwoordelijkheid voor de ontwikkelde landen
is ook met zoveel woorden vastgelegd in het Klimaatverdrag. Voor wat betreft
het evenwicht tussen maatregelen in eigen land en JI voor realisatie van verdergaande
verplichtingen onder het Klimaatverdrag wordt op het volgende gewezen. In
de overwegingen in het CoP 1-besluit over JI wordt gesteld dat «Activities
implemented jointly under the Convention are supplemental, and should only
be treated as a subsidiary means of achieving the objective of the Convention»
(zie bijlage 2). Deze complementariteit van JI is ook door de EU benadrukt
daar waar de EU tijdens verschillende INC-bijeenkomsten heeft verklaard dat
ook toekomstige verplichtingen onder het Klimaatverdrag voor een aanzienlijk
en nader gespecificeerd gedeelte met maatregelen in eigen land moeten worden
gerealiseerd. Door de EU is dit criterium niet verder uitgewerkt. Nadere uitwerking
zal niet eenvoudig zijn. Ook de adviesraden blijken te verschillen over de
bijdrage van JI aan realisatie van nieuwe verdergaande verplichtingen. Zo
geeft de NAR aan dat JI complementair dient te zijn aan de inspanningen die
de industrielanden realiseren op eigen grondgebied en derhalve slechts van
bescheiden omvang kan zijn. De SER meent echter dat naarmate de emissiereductiedoelstellingen
na het jaar 2000 ambitieuzer zijn, JI een belangrijker rol zal kunnen en moeten
spelen.21. Door alle adviesraden wordt uitvoerig stilgestaan bij het vraagstuk
van creditering. Met nadruk wordt er door de RMB op gewezen dat creditering
zeker op de langere termijn een noodzakelijke voorwaarde is voor succes van
JI. Om het bedrijfsleven te interesseren voor deelname aan JI-projecten, acht
de raad het noodzakelijk om ook al in de proefperiode creditering toe te passen.
Volgens de raad kan JI een rol spelen in het bereiken van de 2% CO2-reductiedoelstelling
van Nederland bovenop de als doel gehanteerde 3%. Wel wordt verwacht door
de RMB dat dit instrument zeker op de korte termijn slechts een beperkte bijdrage
kan leveren. De NAR neemt als standpunt in dat de Nederlandse regering te
terughoudend is met het verstrekken van credits. Bepleit wordt om reeds in
de proefperiode – in ieder geval van JI met andere Annex I-landen –
tot creditering over te gaan. Door de SER wordt betreurd dat de Nederlandse
regering in het internationale overleg het standpunt heeft ingenomen dat tijdens
de proefperiode internationale creditering wordt uitgesloten. De raad ziet
internationale creditering als een van de kernelementen van JI en zou het
daarom nuttig hebben gevonden ook dit onderwerp deel uit te laten maken van
de eerste, experimentele fase.22. Geconstateerd wordt dat de adviesraden met nadruk hebben gepleit voor
creditering tijdens de proeffase. Een standpunt dat duidelijk afwijkt van
de uitkomst van Berlijn en ook van de Nederlandse inbreng voorafgaand en tijdens
CoP 1. Naar de mening van de regering valt het gebruik van creditering voor
de huidige verplichtingen niet te rijmen met de verantwoordelijkheid van westerse
landen om eerst zelf maatregelen te nemen, zoals neergelegd in artikel 4.2.a
van het verdrag (« ...demonstrate that developed countries are taking
the lead in modifying longer-term trends in anthropogenic emissions consistent
with the objective of the Convention...»). Daarnaast zijn aan gebruik
van JI nog tal van meer methodologische vragen verbonden die juist in een
proefperiode beantwoord moeten worden. Tot slot gebiedt de politieke realiteit
te erkennen dat vasthouden aan creditering voor huidige verdragsverplichtingen
onaanvaardbaar is voor de G-77 en China. Het gevolg zou zijn geweest dat JI
min of meer definitief van de internationale klimaatonderhandelingsagenda
zou zijn verdwenen.23. Door de RMB is gesuggereerd om JI te gebruiken voor realisatie van
het –3%/–5%-traject van de Nederlandse CO2-reductiedoelstelling
voor 2000 (t.o.v. niveau 1990). Geconsteerd kan worden dat de Nederlandse
doelstelling een verdergaande doelstelling is dan die onder het Klimaatverdrag.
Momenteel ontbreken afspraken over verdergaande afspraken in het kader van
het Klimaatverdrag, hetgeen op zich de mogelijkheid biedt voor gebruik van
JI voor verdergaande nationale doelstellingen. Hoewel zeker niet ontkend kan
worden dat gebruik van JI voor realisatie van de –3%/–5%-doelstelling
van Nederland aantrekkelijke kanten heeft, heeft de regering besloten om de
besluitvorming over het traject –3%/–5% te plaatsen buiten het
kader van het regeringsstandpunt JI. Zoals bekend is in NMP+ bepaald (en herbevestigd
in NMP2) dat in 1995 een besluit over genoemd traject zou worden genomen.
Hiervoor heeft de regering in 1995 een apart besluitvormingstraject voorzien.24. De regering zal actief pleiten voor het gebruik van JI voor realisatie
van toekomstige verdergaande verplichtingen onder het Klimaatverdrag. Op deze
wijze wordt uitvoering gegeven aan de recente motie 23 900 XI, nr. 57.
Deze motie spreekt uit dat bij nieuwe verdragsverplichtingen JI een belangrijke
rol kan spelen. Reeds in het NMP2 is uitgesproken dat Nederland zich ervoor
zal inzetten om, met inachtneming van het EU-standpunt, binnen het internationale
overleg in het kader van het Klimaatverdrag erkenning te krijgen voor JI-maatregelen
na 2000. De Nederlandse inzet zal zijn om tijdens de onderhandelingen over
de aanscherping en versterking van het Klimaatverdrag de tussentijdse resultaten
van de proeffase in de onderhandelingen te betrekken. Door Nederland zal nadrukkelijk
een koppeling worden gelegd tussen de besluitvorming over een protocol onder
het Klimaatverdrag en de JI-besluitvorming over het vervolg op de proeffase.
Nederland zal zich daarbij inzetten om projecten die voor of tijdens de proeffase
gestart zijn, een langdurig en positief effect hebben en in de te ontwikkelen
criteria passen, mee te kunnen laten tellen voorzover deze met name niet gebruikt
worden voor de stabilisatieverplichtingen onder het Verdrag. Het is de bedoeling
om het protocol-besluit in 1997 door CoP 3 te laten nemen. Het JI-besluit
noemt geen concretere datum dan het einde van het huidige decennium voor nadere
besluitvorming. Daarom is het belangrijk de jaarlijkse beoordeling van de
proefperiode door de CoP zo goed mogelijk te laten verlopen. Aldus wordt spoedige
en definitieve besluitvorming over JI bevorderd. Van groot belang is derhalve
dat op korte termijn wereldwijd voldoende proefprojecten van de grond komen.25. Het criterium van milieu-effectiviteit van JI wordt breed onderschreven.
Door de RMB wordt opgemerkt dat het kwantitatief aantonen van emissiereductie
essentieel is om aannemelijk te maken dat wordt voldaan aan de verdragsverplichtingen.
Daarbij zou het vaststellen van het referentieniveau en de meting en monitoring
moeten plaatsvinden door een onafhankelijk orgaan. Door de NAR wordt gesteld
dat aangekondigde emissiereducties en versterking van de opslagcapaciteit
aantoonbaar dienen te zijn en geverifieerd moeten kunnen worden. Van belang
is eveneens dat ze een blijvend karakter hebben. Bepleit wordt om de toets
van de milieu-effectiviteit te laten houden door een internationaal panel,
bijvoorbeeld in het kader van het IPCC. De SER constateert dat het aantoonbaar
kunnen maken van emissiereducties ten gevolge van JI-projecten in de praktijk
op grote bezwaren kan stuiten. Gezien deze problemen dient naar het oordeel
van de raad zeker in de proefperiode pragmatisch met de aantoonbaarheid te
worden omgesprongen.Voorgesteld wordt om een klein en onafhankelijk toezichthoudend orgaan
te belasten met de «effectfinding» in verband met de vaststelling
van het additionele milieu-effect van een JI-project. Het opstellen van een
«positieve lijst» van concrete JI-projecten wordt gezien als een
werkbare en nuttige optie. Het gaat daarbij om een lijst met JI-projecten
waarvan redelijkerwijs mag worden aangenomen dat zij tot additionele milieu-effecten
zullen leiden. 26. Uit het oogpunt van bestrijding van klimaatverandering is de milieu-effectiviteit
een harde randvoorwaarde voor toepassing van JI. Bepalend is uiteindelijk
dat JI bijdraagt aan vermindering van de stijging van het concentratieniveau
van de broeikasgassen in de atmosfeer in de komende decennia. Bij definitieve
toepassing van JI (dus inclusief creditering) zal daarom toetsing van projectvoorstellen
en geclaimde resultaten aan dit criterium zwaar wegen. Duidelijk is dat aan
de meting van deze resultaten meerdere methodologische vragen verbonden zijn.
Juist in de proeffase moet tot beantwoording worden gekomen. Daarom wordt
ingestemd met de door de SER bepleite pragmatische benadering gedurende de
proeffase. De regering zal daarom kiezen voor een zekere pragmatische beoordeling
van voorgestelde proefprojecten. Echter gezien de mogelijkheid om tot certificatie
te komen en resultaten van proefprojecten mee te nemen bij toekomstige afspraken
met de overheid kunnen in de proeffase niet veel concessies worden gedaan
aan het criterium van milieu-effectiviteit.27. De opvatting dat JI-financiering additioneel dient te zijn wordt breed
gedragen. Zo spreekt de RMB uit dat JI-gelden onderdeel dienen uit te maken
van het milieubeleid en los dienen te staan van de door de Nederlandse overheid
gefinancierde ontwikkelingshulp en geplande of lopende commerciële activiteiten
van bedrijven. Wel beveelt de RMB aan om de mogelijkheden te onderzoeken van
zodanige koppeling van JI-projecten aan reguliere ontwikkelingshulp, dat het
geheel meer is dan de som der delen. Ook de NAR benadrukt het belang van additionele
financiering, aangezien het gaat om nieuwe verplichtingen op internationaal
milieugebied die de rijke landen op zich nemen, die nieuwe middelen vergen.
Het wordt niet logisch en rechtvaardig gevonden om JI-projecten, ondernomen
door industrielanden teneinde hun verdragsverplichtingen na te komen, uit
schaarse ODA-middelen te financieren. Volgens de NAR is aparte financiering,
onder internationaal milieubeleid, bijvoorbeeld onder de voorgestelde 0,1%
BNP-doelstelling meer op z'n plaats. De SER onderschrijft eveneens de noodzaak
van additionaliteit van JI-investeringen, aangezien het hier investeringen
betreft die primair bedoeld zijn om de Nederlandse milieudoelstellingen te
realiseren. Overigens merkt de SER wel op dat operationalisatie van dit additionaliteitscriterium
problematisch is.28. De regering onderschrijft geheel de opvattingen van de adviesraden
inzake de additionaliteit van JI-financiering. In het internationale klimaatoverleg
is dit criterium onomstreden. In het CoP 1-besluit is vastgelegd dat «...the
financing of activities implemented jointly shall be additional to the financial
obligations of Annex II Parties within the framework of the financial mechanism
as well as to current official development assistance (ODA) flows».
Nederland zal daarom ook geen ontwikkelingsmiddelen aanwenden voor de uitvoering
van JI-projecten. Daarentegen heeft het DGIS vanuit zijn specifieke expertise
wel een belangrijke rol in een verantwoorde identificatie en formulering van
JI-projecten in ontwikkelingslanden, opdat JI-projecten passen in en bijdragen
aan het ontwikkelingsbeleid van de partnerlanden en complementair zijn aan
het OS-beleid.29. Voor wat betreft de overige criteria merkt de RMB nog op dat het nodig
is de gelijkwaardigheid van de betrokken landen zoveel mogelijk te garanderen.
JI dient daarom steeds gepaard te gaan met de overdracht van kennis en technologie
en er dient sprake te zijn van lokale baten. Voorts dient voorrang te worden
gegeven aan projecten die de inzet van vernieuwbare energiebronnen ten goede
komen of de energie-efficiëntie bevorderen. Tot slot bepleit de RMB dat
om zowel de soevereiniteit van ontwikkelingslanden als het milieudoel te waarborgen,
er vooraf duidelijkheid moet bestaan over de looptijd van het
project. Ook moet duidelijkheid bestaan over de handelwijze daarna en over
de eventuele consequenties van het niet nakomen van verplichtingen. De raad
pleit ervoor om onder meer deze kwesties volstrekt helder vast te leggen in
overeenkomsten in het kader van JI-projecten. Door de NAR wordt verder nog
gewezen op de noodzaak om de baten eerlijk met het gastland van de milieu-investering
te delen. Verder dient respect te bestaan voor de soevereiniteit van ontwikkelingslanden
in JI-samenwerking. Overeenkomsten dienen daartoe vrijwillig te worden aangegaan
en te passen in het milieu- en ontwikkelingsbeleid van het ontvangende land.
Met nadruk stelt de NAR dat respect voor soevereiniteit met zich mee brengt
dat contracten voor 99 jaar niet aangegaan kunnen worden. Tot slot is de NAR
voorstander van een zorgvuldige evaluatie door de CoP van de proefperiode
na vijf Jaar.30. Door de regering wordt het belang van goede schriftelijke afspraken
tussen de nationale overheden van het investerende land en het gastland onderschreven.
In dit opzicht kan als voorbeeld worden verwezen naar de «Letter of
Intent» tussen Nederland en Hongarije bij het opzetten van twee JI-projecten
(zie bijlage 3). In het CoP-besluit is bepaald dat« ...all activities
implemented jointly under this pilot phase require prior acceptance, approval
or endorsement by the Governments of the Parties participating in these activities».31. Door de adviesraden is ingegaan op de typen projecten waarvoor JI
zich goed zou kunnen lenen. Door de RMB is aangegeven dat het van belang is
om bij de voorbereiding en uitvoering van JI-projecten zoveel mogelijk te
profiteren van de ervaringen die zijn opgedaan met soortgelijke maatregelen.
Genoemd wordt bijvoorbeeld de overdracht van technologie voor efficiënter
en schoner gebruik van fossiele brandstoffen naar Oost-Europa. Ook de mogelijkheden
in het kader van het Energiehandvest worden genoemd (zoals vermindering van
de methaanlekken in de Russische pijpleidingen). Ook wordt door de RMB gewezen
op het belang van de SEP-activiteiten op het terrein van bosaanplant. De raad
acht de opvang van CO2 een – overigens waardevol –
neveneffect van herbebossing. Behoud van bestaande bossen acht de RMB om tal
van redenen noodzakelijk om toekomstige CO2-emissie te voorkomen.
Door de NAR wordt erop gewezen dat Nederland in de sfeer van de ontwikkelingssamenwerking
reeds activiteiten ontwikkelt, waarvan terugblikkend kan worden opgemerkt
dat deze bedoelingen hebben gehad die nauw aansluiten bij wat met JI wordt
beoogd. De opgedane ervaringen kunnen worden benut bij het opzetten van JI-proefprojecten.
Twee programma's van de Nederlandse bilaterale ontwikkelingssamenwerking worden
daarbij in het bijzonder genoemd, te weten de bosbouwactiviteiten in ontwikkelingslanden
alsmede projecten in de sfeer van de energievoorziening. Gesteld wordt dat
laatstgenoemd type projecten boven bosbouwprojecten het voordeel hebben dat
deze in ontwikkelingslanden minder controversieel liggen. Volgens de SER dienen
JI-projecten gericht op emissiereductie de voorkeur te hebben, aangezien juist
bij dit type projecten technologie-overdracht in het algemeen een belangrijke
rol speelt. Daarbij is volgens de raad ook van belang dat een bosbouwproject
voor een zeer lange tijd beslag legt op ruimte en voornamelijk in de groeiperiode
van het bos netto CO2 uit de atmosfeer opneemt. Mocht het bos afbranden
of worden gekapt zonder dat van heraanplant sprake is, dan heeft dat tot gevolg
dat de CO2 weer vrijkomt. Een bijkomend bezwaar is, volgens de
SER, dat de resultaten van dergelijke projecten in de regel pas na relatief
lange tijd zichtbaar en evalueerbaar zijn. Evenals de RMB wijst ook de SER
op de mogelijkheid om JI-proefprojecten een rol te laten spelen bij de toekomstige
activiteiten in het kader van het Energiehandvest. Volgens de raad zal van
de inwerkingtreding van dit verdrag en het daarbij behorende
Protocol over energie-efficiency een duidelijke stimulans uitgaan voor investeringen
in energieprojecten in Centraal- en Oost-Europa. Het handvest en het protocol
zijn in eerste instantie gericht op het stimuleren van investeringen die op
grond van bedrijfseconomische overwegingen aantrekkelijk zijn. Een toename
van dergelijke investeringen vergroot echter ook de mogelijkheden van en de
interesse bij de investerende bedrijven om een JI-component op deze investeringen
te zetten, mits de bedrijven daartoe op de juiste wijze geprikkeld worden
(via nationale credits).32. Geconstateerd wordt dat de adviesraden hebben geadviseerd tot een
brede selectie van JI-projecten. De regering onderschrijft deze keuze. Juist
op deze wijze is het mogelijk te komen tot bruikbare ervaringen ten behoeve
van definitieve besluitvorming door de CoP over enkele jaren. In het CoP 1-besluit
is gelet hierop ervoor gekozen dat «...activities implemented jointly
should be compatible with and supportive of national environment and development
priorities and strategies, contribute to cost-effectiviness and could be conducted
in a comprehensive manner covering all relevant sources, sins and reservoirs
of greenhouse gases». In het CoP-besluit wordt geen voorkeur uitgesproken
voor brongerichte maatregelen boven vastleggingsactiviteiten, zoals wel door
de adviesraden is bepleit. Naar de mening van de regering is het van belang
dat JI-projecten zo goed mogelijk aansluiten bij nationale ontwikkelingsprioriteiten.
Deze kunnen per land verschillen en zowel betrekking hebben op meer brongerichte
projecten met een duidelijke technologie-overdrachtcomponent, alsook op landbeheerprojecten,
zoals het tegengaan van ontbossing.33. Ook hebben de adviesraden zich gebogen over de landen waarmee Nederland
JI-projecten zou kunnen opzetten. Door de RMB wordt gesteld dat de toepasbaarheid
van criteria zich nog zal moeten bewijzen in de proefperiode. Gelet op de
vele praktische problemen die rond JI nog moeten worden opgelost, beveelt
de raad aan om in de proefperiode voorrang te verlenen aan JI-projecten tussen
Annex I-landen. De NAR is van mening dat ook JI-projecten met ontwikkelingslanden
moeten worden opgezet. Een dergelijke samenwerking zou allereerst gezocht
dienen te worden met ontwikkelingslanden met wie Nederland een ontwikkelingsrelatie
onderhoudt en bij voorkeur een bilaterale investeringsbeschermingsovereenkomst
heeft gesloten. Deze zou ook goed deel uit kunnen maken van verdragen op het
terrein van duurzame ontwikkeling, zoals Nederland die met Bhutan, Costa-Rica
en Benin is aangegegaan.De SER bepleit een gevarieerde invulling qua landenkeuze, zowel in ontwikkelingslanden
als in Centraal- en Oost-Europa. Opvallend is dat de SER ook bepleit om JI-projecten
op te zetten met andere OESO-landen. 34. Geconstateerd kan worden dat de adviesraden zich verschillend hebben
uitgelaten over mogelijke JI-partners voor Nederland, waarbij wel overeenstemming
bestaat over de mogelijkheid van JI met landen in Centraal- en Oost-Europa.
In het internationale klimaatoverleg maar ook in bilaterale contacten met
Nederland hebben deze landen aangegeven grote belangstelling voor JI te hebben.
Aangezien Nederland met diverse Centraal- en Oosteuropese landen samenwerkingsovereenkomsten
op milieugebied heeft, waardoor op overheidsniveau duidelijk aanspreekbare
counterparts zijn, ligt het voor de hand om met deze landen JI-projecten te
starten. Daarnaast hebben verschillende ontwikkelingslanden hun belangstelling
voor JI-projecten uitgesproken. Ook gelet op de noodzaak tot voldoende draagvlak
voor JI in het internationale klimaatoverleg te komen, is het gewenst JI-projecten
op te zetten met ontwikkelingslanden. Daarbij kan het verstandig zijn om gebruik
te maken van contacten en ervaringen voortvloeiend uit de Nederlandse ontwikkelingsrelaties. Tevens bieden de duurzame ontwikkelingscontracten met Benin, Bhutan
en Costa Rica goede mogelijkheden.35. Op de noodzaak van het aanbrengen van geschikte prikkels voor het
opzetten van JI-projecten is veelvuldig gewezen in ontvangen adviezen en commentaren.
In bijlage 4 is een overzicht opgenomen van gesuggereerde prikkels. Door de
RMB wordt gewezen op de noodzaak om reeds tijdens de proefperiode te komen
tot creditering teneinde het bedrijfsleven te interesseren voor JI-projecten.
Teneinde te komen tot een praktische en rechtvaardige verdeling van kosten
en baten suggereert de raad verder de instelling van een interventiefonds.
De NAR wijst op het belang om voldoende prikkels te geven, met name om de
particuliere sector in Nederland en in ontwikkelingslanden voor JI te interesseren.
De NAR maakt onderscheid tussen enerzijds nationale stimulering van bedrijven
door de overheid van het investerende land, bijvoorbeeld in de vorm van vervroegde
afschrijvingen, subsidies of verminderde milieuverplichtingen, en anderzijds
creditering op internationaal niveau tussen staten onderling. De SER constateert
dat tot het moment dat door de CoP afspraken worden gemaakt over internationale
creditering, er een duidelijke samenhang bestaat tussen JI en andere beleidsinstrumenten.
Zolang dit het geval is, zal volgens de raad de overheid niet geneigd zijn
met de JI-participanten als tegenprestatie een geringere nationale emissiereductie-inspanning
af te spreken. Om aan de nationale verplichtingen die uit het Klimaatverdrag
voortvloeien te kunnen voldoen, zou dat immers betekenen dat andere doelgroepen
dan een grotere emissiereductie moeten bewerkstelligen. Dit impliceert volgens
de SER dat bedrijven en instellingen in de proeffase langs andere weg zullen
moeten worden gestimuleerd te participeren in JI-projecten. Door de SER wordt
onderscheid gemaakt tussen «internationale credits» en «nationale
credits». Aangezien van de mogelijke actoren alleen de nationale overheid
partij bij het Klimaatverdrag is, kan – bij definitieve invoering van
JI – alleen zij door middel van JI en de daaraan verbonden credits een
deel van haar verplichtingen in het kader van het Klimaatverdrag voldoen (internationale
credits). De andere betrokken actoren dragen door middel van hun deelname
aan JI weliswaar bij aan het realiseren van aantoonbare emissiereducties,
de stimulansen zullen echter op een andere manier moeten worden vormgegeven
(nationale credits). Verder zal volgens de SER na introductie van internationale
credits het budgettaire beslag van JI beperkt zijn tot transactiekosten (kosten
verbonden aan de onderhandelingen, monitoring en handhaving) aangezien in
die situatie geen aanvullende financiële prikkels voor binnenlandse actoren
noodzakelijk zijn.Daarentegen kunnen volgens de SER in de proefperiode dergelijke prikkels
(nationale credits) wel noodzakelijk zijn. Door aan te haken bij het bestaande
beleidsinstrumentarium (bijvoorbeeld reeds bestaande subsidiemogelijkhedenafspraken
in het doelgroepenoverleg en aanhaken bij nieuwe meerjarenafspraken over energiebesparing)
en te putten uit in het kader daarvan beschikbaar gestelde fondsen zullen
volgens de SER de budgettaire gevolgen van JI ook in de proeffase beperkt
kunnen worden. Daarnaast wordt door de SER geadviseerd tot instelling van
een tenderregeling. Langs dit spoor kunnen initiatieven die voortkomen uit
het bedrijfsleven en andere actoren worden ondersteund. Doel van de nationale
credits dient te zijn dat met name onrendabele investeringsprojecten voor
bedrijven rendabel worden. Verder komt de SER met de suggestie om aan bedrijven
en instellingen die aan een JI-project deelnemen als bewijs voor hun participatie
een certificaat te verstrekken, waarop de in het buitenland bereikte emissiereductie
is vastgelegd. Deze certificaten kunnen niet direct worden verzilverd maar
zullen worden geregistreerd («banking») en pas op het moment dat
internationale creditering actueel wordt, met terugwerkende kracht worden
verrekend. Geadviseerd wordt dat de Nederlandse regering zich in het internationale overleg er dan ook sterk voor moet maken dat – op het moment
dat internationale creditering mogelijk wordt – de «first movers»
ook daadwerkelijk worden beloond. Over deze laatste optie zou volgens de SER
in internationaal verband overeenstemming dienen te worden bereikt, waarna
vervolgens een transparant kader zou moeten worden gecreëerd dat investeerders
in JI-projecten duidelijkheid verschaft over de wijze waarop later nationale
creditering mogelijk wordt. Wel waarschuwt de SER dat voorkomen moet worden
dat er «dubbel» wordt beloond: zowel creditering met terugwerkende
kracht èn financiële ondersteuning door de overheid.36. Geconcludeerd wordt dat meerdere adviesraden het onderscheid tussen
«nationale credits» en «internationale credits» maken,
waarbij de «internationale credits» van toepassing kunnen zijn
bij definitieve toepassing van JI (afhankelijk van de internationale besluitvorming
terzake). De «nationale credits» hebben volgens de raden voornamelijk
betrekking op de proefperiode en zijn niet, dan wel minder, van toepassing
op de periode daarna. Voor wat betreft «nationale credits» zijn
diverse suggesties gedaan (zie ook bijlage 4). De suggesties kunnen worden
onderverdeeld in enerzijds financiële prikkels en anderzijds niet-financiële
prikkels, waarbij als concrete suggesties met name zijn genoemd het opzetten
van een financiële regeling (eventueel gekoppeld met een tenderprocedure)
en het introduceren van een registratie- en certificatieprocedure. Op deze
twee specifieke suggesties wordt hieronder nader ingegaan.37. De regering erkent dat het ontbreken van crediteringsmogelijkheden
voor huidige verdragsverplichtingen een belemmering vormt voor het opzetten
van proefprojecten. Het betreft hier – gelet op de tekst van het CoP
1-besluit en de tijd gemoeid gaand met opstelling van evaluatiedocument –
echter een periode van hooguit vier jaar. Bij gunstige ervaringen in de proefperiode
mag worden verondersteld dat creditering voor verdergaande verplichtingen
zal worden toegestaan. De aanwezigheid van dit belangwekkende langetermijn
perspectief zou met name die bedrijven en organisaties met een lange termijn
horizon ertoe moeten brengen nu reeds – zonder nadere (wel/niet financiële)
ondersteuning van de zijde van de overheid – te participeren via één
of meerdere proefprojecten teneinde over een aantal jaren JI-creditering daadwerkelijk
van de grond te krijgen. Hetgeen ook duidelijk in hun lange termijn belang
is. Op korte termijn is van belang dat door de Nederlandse overheid jaarlijks
over de voortgang van het proefprojectenprogramma zal worden gerapporteerd
aan het secretariaat van het Klimaatverdrag. Dit secretariaat zal –
conform het besluit van Berlijn – jaarlijks ten behoeve van de Conferentie
der Partijen een voortgangsrapportage opstellen. Rapportage van Nederlandse
JI-projecten brengt dus wereldwijde aandacht met zich mee. Deze aandacht kan
vergroting van de internationale naambekendheid van het Nederlandse bedrijf/organisatie
met zich brengen, hetgeen als een immaterieel voordeel (vergroting exportkansen)
kan worden aangemerkt. Niettegenstaande deze korte en lange termijn voordelen
moet worden erkend dat nu nog onvoldoende prikkels bestaan om met JI aan de
slag te gaan. Op de overheid – als behartiger van het algemeen belang
en met een specifieke lange termijn plan horizon – berust de primaire
verantwoordelijkheid om deze proefperiode tot een succes te maken. In dit
licht bezien is nagegaan welke bijdrage de overheid hieraan kan leveren.38. Ter ondersteuning van JI-projecten wordt door de Ministers van VROM
en van EZ een registratie- en certificatieregeling voor JI in het leven geroepen. Verder wordt een financiële regeling opgenomen voor JI-projecten
in ontwikkelingslanden en Centraal- en Oost-Europa. Voor wat betreft de financiering
van JI-projecten in Midden- en Oost-Europa is het volgende besloten. Vanaf
de begroting 1997 wordt voor een looptijd van drie jaar jaarlijks een bedrag
van 12 mln. gereserveerd voor financiering van JI-projecten in zowel Midden-
als Oost-Europa. Dit bedrag wordt gefinancierd uit de in de herijkingsnota
voorziene ruimte voor beleidsintensivering voor internationaal beleid.Voor wat betreft financiering van JI-projecten in ontwikkelingslanden
geldt het volgende. In het kader van de herijkingsnota is besloten dat de
uitgaven met betrekking tot internationaal natuur- en milieubeleid zullen
toenemen tot 0,1% van het BNP in 1999. Vanaf de begroting 1996 zal uit deze
toename voor een periode van vier jaar jaarlijks 12 mln. beschikbaar worden
gesteld voor financiering van een aantal JI-projecten in ontwikkelingslanden.
Aldus wordt gehandeld in overeenstemming met het besluit van de eerste Conferentie
der Partijen te Berlijn inhoudende dat JI-financiering additioneel dient te
zijn ten opzichte van bestaande ODA-middelen.Bedrijven en organisaties die JI-projecten willen opzetten zouden een
zekere financiële ondersteuning van de overheid kunnen ontvangen. Zo
zou de overheid bijvoorbeeld kunnen overgaan tot financiering van de door
het bedrijf/organisatie te maken monitoringkosten. Met name kunnen kosten
optreden wanneer vaststelling van het referentieniveau, de meting en monitoring
plaatsvinden – zoals bepleit door de RMB – door een onafhankelijk
orgaan. Ook zou kunnen worden bijgedragen in kosten voor capaciteitsopbouw
in het kader van het specifieke project, dan wel een bepaald gedeelte van
de investeringskosten. In het streven JI-projecten in ontwikkelingslanden
te laten passen in de ontwikkelingsstrategieën van de partnerlanden kunnen
de identificatie en formulering worden gesteund door het Ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking.Afhankelijk van de omvang van nieuw op te zetten JI-projecten zal worden
bezien of met de uitvoering van de registratie/certificatieregeling een uitvoeringsorganisatie
zal worden belast.Uiteraard kunnen reducties voor dat deel dat door de overheid is gefinancierd,
niet door bedrijven en instellingen worden meegenomen bij het maken van toekomstige
afspraken (zie par. 39).39. Daarnaast heeft de regering besloten om het opzetten van een proefprojectenprogramma
te koppelen aan de eerder genoemde registratie- en certificatieregeling. Op
korte termijn na het uitbrengen van het regeringsstandpunt zullen de spelregels
voor opname in het proefprojectenprogramma worden gepubliceerd. Hierbij zal
deels gebruik worden gemaakt van de spelregels die de V.S. hanteren bij de
organisatie van hun JI-programma («US Initiative on Joint Implementation»).
In het regeringsstandpunt is aangegeven dat opgetreden emissiereducties dan
wel vastlegging ten gevolge van door de overheid geregistreerde JI-projecten
door de overheid worden gecertificeerd. Deze registratie vindt – in
de vorm van een systeem van een «gescheiden boekhouding» –
plaats naast de invulling van de bestaande afspraken zoals beschreven in het
NMP2. Door de regering wordt momenteel een registratie- c.q. certificatieregeling
in het leven geroepen, die moet voldoen aan criteria die mede in internationaal
verband worden vastgesteld. Gecertificeerde reducties/vastleggingen kunnen
door bedrijven en instellingen worden meegenomen in hun overleg met de overheid
bij invulling van toekomstige convenanten en MJA's op milieugebied. De MJA's
voor energie-efficiëntie in de periode tot 2000 komen hiervoor
niet in aanmerking. Deze zijn noodzakelijk voor de binnenlandse rendabele
energiebesparing.In dit verband wordt nadrukkelijk gewezen op het standpunt dat de EU m.b.t.
geregistreerde projecten heeft ingenomen. Door de EU is het standpunt ingenomen
dat «Registration will be open to all projects that meet the criteria
set for the pilot phase, including projects that have already started. Registered
projects are not a priori excluded from possible future crediting against
further commitments under the Convention, provied they will meet the final
criteria to be set by future CoP's. Only benefits to be attributed to the
remaining life span of ongoing registered pilot projects could be credited
to further commitments after the CoP has decided on final criteria. The establishment
of a registration mechanism in conjunction with a future crediting procedure
described above could provide an incentive to Contracting Parties to actively
participate in a JI pilot phase».40. Conform het advies van de SER zal vermeden moeten worden dat aan bedrijven
en instellingen reducties en vastleggingen worden toegerekend die rechtstreeks
voortvloeien uit door de overheid gefinancierde, maar door genoemde bedrijven
en instellingen uitgevoerde projecten.41. Gezien hun competentie en de ervaring met zogenoemde «twinning-projecten»
bestaat bij de energiedistributie- en produktiebedrijven praktische ervaring
die bijzonder bruikbaar is bij het opzetten van JI-projecten. Het opzetten
van enkele JI-proefprojecten door deze bedrijven wordt door de regering van
harte ondersteund. De distributiebedrijven worden uitgenodigd om mee te doen
met JI zonder afbreuk te doen aan de bestaande MAP-afspraken over binnenlandse
taakstellingen en maatregelen.42. Ter verdere stimulering van het opzetten van JI-projecten zal worden
gewerkt aan flankerend beleid. JI-projecten die voldoen aan de in de VAMIL-regeling
gestelde voorwaarden aan buitenlandse investeringen komen voor de VAMIL in
aanmerking. Aan de hand van concrete praktijkgevallen wordt bezien of speciaal
voor de JI-projecten de regeling aanpassing behoeft. Daarnaast zullen suggesties
met betrekking tot de bruikbaarheid van de Groenregeling en Fondsenregeling
nader worden onderzocht. Onder punt 3 is reeds vermeld dat over de uitvoering
van het proefprojectenprogramma de regering jaarlijks het Parlement zal berichten.
Gekoppeld aan de rapportage in 1996 zal de regering tevens rapporteren over
de uitkomsten van het onderzoek naar de bruikbaarheid van de Groenregeling
en Fondsenregeling.Daarnaast zal nog verder worden onderzocht de bruikbaarheid van overige
gesuggereerde financiële prikkels (zie bijlage 4), zoals het exportkredietverzekeringsinstrumentarium.43. Tot slot is aandacht van de adviesraden gevraagd voor het belang van
voldoende draagvlak voor JI. Door de RMB is aangegeven dat voor het welslagen
van JI-projecten het nodig is om voldoende draagvlak te verwerven bij de diverse
betrokken actoren. Voor het draagvlak onder burgers acht de raad het noodzakelijk
dat Nederland zijn klimaatbeleid daadwerkelijk en volledig uitvoert. Zeer
gewenst wordt het gevonden dat JI niet alleen een zaak van overheden is. Vroegtijdige
betrokkenheid en daadwerkelijke inzet van het bedrijfsleven is een voorwaarde
voor het welslagen van projecten op dit terrein. De Nederlandse overheid zal
het bedrijfsleven daarin moeten bijstaan en stimuleren. Voorts zou naar de
mening van de RMB het draagvlak bij ontwikkelingslanden en maatschappelijke
organisaties op het vlak van milieu en ontwikkelingssamenwerking gediend zijn
wanneer de JI-gelden aantoonbaar additioneel zijn en wanneer er gunstige neveneffecten
optreden die overeenstemmen met de doelen van het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid.
De NAR constateert dat internationale discussiebijeenkomsten en onderzoeksprojecten
hebben bijgedragen aan consensusvorming over JI. De raad acht het belangrijk
om ook in de toekomst dergelijke activiteiten te ondersteunen.44. De regering stemt in met de noodzaak om te blijven werken aan mogelijkheden
voor draagvlakverbreding voor JI in internationaal verband alsmede in eigen
land via ondersteuning van internationale/nationale bijeenkomsten en publikaties.
Via voorlichting, opzetten van onderzoeksprojecten en steun aan het opzetten
van discussiebijeenkomsten in binnen- en buitenland zal de regering verder
werken aan draagvlakvergroting. In dit verband wordt met name genoemd ondersteuning
van de Stichting Joint Implementation Network te Groningen. Door deze stichting
wordt wereldwijd het tijdschrift Joint Implementation Ouarterly verspreid. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22232-8.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl