Woningcorporaties; Brief regering; Staatssteundossier woningcorporaties
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST139304
 2009-2010
 
 29 453
 Woningcorporaties
 
 
 
 
 Nr. 
 143
 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 15 december 2009
 1. Inleiding
 Tijdens een debat op 8 oktober jl. (Kamerstuk 30 995, nr. 76)
heb ik uw Kamer geïnformeerd over een mondeling onderhandelingsakkoord
met de EC-commissaris voor mededinging. Ik heb in dat debat aangegeven ter
nadere uitwerking van dat akkoord de laatste puntjes op de i te zetten, waarbij
het vooral ging om de mogelijkheden tot regionale differentiatie van toewijzingspercentages.
 Met deze brief informeer ik u over de definitieve resultaten van deze
afrondende stappen die hebben geleid tot een goedkeurende beschikking van
de Europese Commissie (EC). Ik stel vast dat sprake is van een akkoord waarmee
de Nederlandse volkshuisvesting haar eigen grote kwaliteiten blijft behouden,
onder gelijktijdige verbetering van het gelijke speelveld met andere partijen
op de woningmarkt. De cruciale rol van woningcorporaties in het realiseren
van woonruimte voor diegenen die het moeilijk hebben op de woningmarkt, hun
bijdrage aan de leefbaarheid en aan de realisatie van maatschappelijk vastgoed
in dorpen en wijken kan met het bereikte resultaat worden gecontinueerd. De
staatssteunregels zullen bovendien meer accent op de maatschappelijke taken
van de woningcorporaties leggen. Ook de bijdrage aan de financiering van de
wijkenaanpak via de bijzondere projectsteun van het Centraal Fonds voor de
Volkshuisvesting (CFV) is nu zeker gesteld.
 Het resultaat stemt mij zeer tevreden, ook omdat aan deze al jarenlang
slepende discussie nu een eind is gemaakt. Ik zal de uitkomsten zo snel mogelijk
in regelgeving vastleggen.
 Ik ga hierna nader in op de concrete inhoud van het resultaat.
 Ik maak van de gelegenheid gebruik om kort in te gaan op de vraag naar
de definitie van scheefheid die in uw Kamer is gesteld tijdens het AO van
3 november over het Sectorbeeld voornemens woningcorporaties.
 2. De uitkomst van de onderhandelingen
 De onderhandelingen met de EC over de staatssteun aan woningcorporaties
lopen al sinds 2002 toen toenmalig staatssecretaris Remkes de staatssteun
voor woningcorporaties heeft gemeld bij de EC. Daarna is de afspraak gemaakt
dat Nederland in goed onderling overleg met de EC de regels waarmee taken
aan corporaties worden opdragen in overeenstemming zou brengen met de Europese
regels voor staatssteun, met name voor het formuleren van een Dienst van Algemeen
Economisch Belang (DAEB).
 Ik wijs er daarbij (nogmaals) op dat de EC van meet af aan geen standpunt
heeft ingenomen over de Nederlandse volkshuisvesting. Haar aandacht ging en
gaat alleen uit naar de activiteiten van woningcorporaties die, met staatssteun,
de mededinging kunnen verstoren. Ook ben ik van mening dat de EC, hoewel zij
scherp heeft onderhandeld, zich altijd constructief heeft opgesteld. Net als
Nederland was ook de EC vanaf het begin op zoek naar een oplossing voor dit
vraagstuk dat recht zou doen aan de verschillende belangen.
 
 Het belangrijkste vraagstuk was de zogeheten bestaande steun, bestaande
uit de overheidsachtervang (rijk, gemeenten) bij de borging van leningen door
het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW), en de (reguliere) project- en
saneringssteun van het CFV. Deze instrumenten vormen de kern van de ondersteuning
door de overheid van de woningcorporaties en zijn daarmee uitermate essentieel
voor een goed functionerende volkshuisvesting. Daarom is de inzet van Nederland
vanaf het begin van de besprekingen met Brussel gericht geweest op behoud
van deze instrumenten door ze te laten passen in een akkoord met de EC.
 
 Ik stel vast dat Nederland door stevig maar constructief en consequent
vast te houden aan deze grote belangen in de loop der jaren wezenlijke stappen
vooruit heeft kunnen zetten in de onderhandelingen met de EC.
 In een ambtelijke brief in de zomer van 2005 zette de EC als lijn neer
dat de woningcorporaties bezit zouden moeten afstoten als sprake zou zijn
van een structurele overcapaciteit ten opzichte van een (nader vast te stellen)
doelgroep. Bij mijn ministerie en in uw Kamer heeft dit standpunt destijds
de nodige beroering gewekt. Deze inzet van de EC is na hierop volgende besprekingen
van tafel gegaan.
 
 De EC wilde dat Nederland een subjectieve begrenzing aangaf voor de inzet
van staatssteun. Er kon, met andere woorden, niet worden volstaan met stichtingskostengrenzen
e.d., maar er moet een doelgroep in inkomenstermen worden afgebakend. Over
deze inkomensbegrenzing is lang onderhandeld, waarbij uw Kamer via de motie
Van Bochove c.s. (Kamerstukken II, 2008–2009, 29 453, nr. 125)
mij in juli heeft opgeroepen een bredere doelgroep te bepalen dan in mijn
voorstel van 12 juni jl. (brief over het woningcorporatiestelsel, Kamerstukken
II, 2008–2009, 29 453, nr. 118) was opgenomen. Ik heb aan
die motie gehoor gegeven en ben met de EC tot een ruimere doelgroep gekomen,
zij het gekoppeld aan een hoger toewijzingspercentage (zie hierna).
 In de onderhandelingen is door Nederland steeds aangegeven dat de regels
voor de staatssteun zich zouden moeten richten op het moment van toewijzing
van een huurwoning. Het kan corporaties immers niet kwalijk worden genomen
dat hun bewoners, na het moment van toewijzing, een positieve inkomensontwikkeling
doormaken. Dat huurders van corporaties zich in de loop der tijd qua inkomen
kunnen verbeteren onderstreept juist de belangrijke rol van corporatiewoningen
in de (startende) wooncarrières van huurders. Die rol zou door staatssteunmaatregelen
die zich ook richten op de bezetting van de woningvoorraad kunnen worden ontmoedigd. Ook deze inzet van de EC op de bezetting van de woningvoorraad
is na lang onderhandelen van tafel gegaan.
 Nederland moet wel (staatssteun)regels stellen aan de toewijzing van huurwoningen.
Tenminste 90% van de huurwoningen met een huur beneden de maximale
huurtoeslaggrens (thans circa € 648) moet worden toegewezen aan
huishoudens met een belastbaar inkomen tot € 33 000. Dat betreft
circa 43% van de Nederlandse huishoudens. Ook beginnende politiemensen,
onderwijzers en verpleegkundigen vallen binnen die inkomensgrenzen.
 Omdat jaarlijks gemiddeld genomen maar zo’n 5 tot 10% van
de huurwoningen van huurder wisselt, en corporaties gemiddeld genomen nu reeds
circa 90% van hun huurwoningen toewijzen aan huishoudens tot genoemde
inkomensgrens, verwacht ik dat corporaties hiermee in de praktijk goed uit
de voeten kunnen. Niettemin kan ik voor specifieke regio’s, waar de
vraag-aanbodverhoudingen het lastig maken aan deze eis te voldoen, tijdelijk
andere percentages vaststellen. In paragraaf 3 zijn de toewijzingsregels
in verband met de staatssteun preciezer beschreven.
 
 Verder heeft de EC lang vastgehouden aan de lijn dat maatschappelijk vastgoed
niet past binnen een te formuleren Dienst van Algemeen Economisch Belang (DAEB)
met betrekking tot de volkshuisvesting. De EC zag maatschappelijk vastgoed
als een marktactiviteit. Door Nederland is, gesteund door voorbeelden, de
EC er ten langen leste van overtuigd dat maatschappelijk vastgoed in wijken
en dorpen zich in de regel niet in de belangstelling mag verheugen van commerciële
marktpartijen. Ook is onderbouwd hoe belangrijk maatschappelijk vastgoed is
voor het leefbaar houden van dorpen en wijken. Ook deze inzet heeft uiteindelijk
bij de EC tot het inzicht geleid dat maatschappelijk vastgoed, zij het ingekaderd,
blijvend met staatssteun mag worden gerealiseerd en verhuurd. Ook dit zie
ik als een belangrijk succes van de Nederlandse inzet. Ik wijs u op de bijlage
bij deze brief waarin de uitgebreide lijst met categorieën maatschappelijk
vastgoed is opgenomen die met Brussel is overeengekomen.
 
 Ook op het punt van de bijzondere projectsteun voor de 40 wijken is door
Nederland aangetoond dat deze vorm van staatssteun nodig is om corporaties
te ondersteunen bij hun inspanningen in achterstandswijken en dat in deze
wijken geen investeringscondities bestaan die deze wijken aantrekkelijk maken
voor commerciële marktpartijen. De bijzondere projectsteun is door Nederland
aangemeld bij de EC ter goedkeuring, omdat het hier een nieuwe vorm van staatssteun
betreft. In afwachting van deze goedkeuring zijn de uitkeringen en de heffing
over het jaar 2009 door het CFV opgeschort. Met de nu bereikte goedkeuring
van de EC is ook op dit punt duidelijkheid ontstaan.
 
 Met deze afronding van een langjarig onderhandelingstraject zijn ook de
risico’s van tafel die verbonden zijn aan het ontbreken van overeenstemming
over de bestaande steun en instemming met de nieuwe steun.
 Wat betreft de bestaande steun had de EC een formele onderzoeksprocedure
kunnen starten tegen Nederland. Vanaf dat moment krijgt bestaande steun die
in strijd met de beschikking wordt uitgekeerd, een onrechtmatig karakter.
Dat betekent dat Nederland gedurende die procedure geen garantie op de WSW-borging
van de woningcorporaties kan geven. Evenmin mag er project- of saneringssteun
door het CFV worden gegeven. De EC kan bovendien op individuele dossiers beschikkingen
(met specifieke eisen en voorwaarden) slaan die ongewenste gevolgen hebben
voor het systeem als geheel. Het moge duidelijk zijn dat zo’n situatie
verlammend zou werken op het functioneren van woningcorporaties.
 Wat betreft de nieuwe steun (de bijzondere projectsteun) geldt dat zonder
instemming van de EC deze een onrechtmatig karakter zou krijgen en zou kunnen
worden teruggevorderd.
 3. Concrete afspraken en invulling
 Toewijzing van huurwoningen
 Door de inkomensgrens van € 33 000 (belastbaar inkomen)
vallen nu ook de beginnende agent, verpleegkundige en onderwijzer binnen de
toewijzingsnorm voor een sociale-huurwoning. Daarnaast heeft een corporatie
nog «ruimte» om maximaal 10% toe te wijzen aan woningzoekenden
met een hoger inkomen. De inkomensgrens van € 33 000 zal gelden
vanaf 1 januari 2010 en zal vervolgens jaarlijks worden geïndexeerd
met de CAO-loonontwikkeling.
 Regionale differentiatie
 In het debat op 8 oktober jl. heb ik uw Kamer toegezegd te bezien
welke mogelijkheden binnen de regels kunnen worden gecreëerd voor regionale
differentiatie van de toewijzingspercentages, gezien de verschillende situaties
in de woningmarkten binnen Nederland.
 De mogelijkheden voor regionale differentiatie van het 90%-toewijzingscriterium
zullen worden vastgesteld bij AMvB.
 De regionale differentiatie van de 90%-toewijzingsnorm zal pas
bij het van kracht worden van de Herzieningswet toegelaten instellingen volkshuisvesting
op 1 januari 2011, mogelijk worden. Hierdoor kan er, voordat regionale
afwijking wordt toegestaan, meer inzicht worden verkregen in de feitelijke
toewijzingspercentages. Dat inzicht is er, op regionaal niveau, thans onvoldoende.
Er lijkt weinig samenhang te zijn tussen de regionale toewijzingscijfers en
bijvoorbeeld de mate van gespannenheid van een woningmarktregio of de mate
van krimp of groei in deze regio. Het is dan ook moeilijk om op voorhand een
goede grond te vinden voor een systematiek van regionaal gedifferentieerde
toewijzingsnormen. Voor het jaar 2010 zal derhalve een interim-regeling zonder
regionale differentiëringsmogelijkheid van toepassing zijn.
 Ook bij regionale differentiatie zal de 90%-toewijzingsnorm macro
moeten blijven bestaan. Dat betekent dat een regio met een lagere norm dan
90% moet worden gecompenseerd door een of meer regio’s met een
hogere norm.
 Met de EC is afgesproken dat geen grotere benedenwaartse afwijking zal
worden toegestaan dan tot 80–20%.
 Toezicht en handhaving
 Op de naleving van de 90%-toewijzingsnorm (of de afwijkende regionale
norm) zal door het CFV en vanaf 2011 de nieuwe toezichtsautoriteit, toezicht
worden gehouden.
 Als een woningcorporatie in enig jaart niet voldoet aan de 90%-norm,
dan stelt de toezichtsautoriteit dat in het volgende jaar vast op basis van
de jaarstukken. Vervolgens krijgt de betreffende woningcorporatie in principe
een staatssteunstop opgelegd om nog nieuwe sociale huurwoningen te bouwen
of te verwerven met staatssteun. Zonder staatssteun mag zij dat vanzelfsprekend
wel. De staatssteunstop wordt opgeheven als de corporatie aantoont weer te
kunnen gaan voldoen aan de 90%-norm.
 In haar afweging zal de autoriteit onder meer meewegen of de corporatie
op korte termijn weer aan de 90%-norm zal kunnen voldoen, en de mate
waarin de corporatie zich contractueel heeft vastgelegd op het bouwen of verwerven
van sociale huurwoningen.
 Terugbetaling van de teveel ontvangen staatssteun (de overcompensatie) is aan de orde als de corporatie haar toewijzingsnorm (90% of
regionaal afwijkend) niet heeft gehaald èn de overcompensatie meer
is dan 10%. In dat geval zal de autoriteit beslissen dat de corporatie
de overcompensatie moet terugstorten bij de autoriteit.
 De wijze waarop de overcompensatie wordt bepaald dient nog nader te worden
uitgewerkt. Daarbij zal rekening worden gehouden met het feit dat de EC een
zekere als normaal te beschouwen winst («redelijke winst») toestaat
op activiteiten met staatssteun.
 De ontwikkelingen in de toegewezen huurwoningen vanaf 2010
 De bezetting van de voorraad sociale-huurwoningen die wordt toegewezen
na 1 januari 2010, zal worden gevolgd op basis van het WoON-onderzoek
dat eens per 3 jaar wordt uitgevoerd. Voor alle duidelijkheid, het gaat hier
dus niet om de huidige bestaande voorraad sociale-huurwoningen maar om de –
geleidelijk toenemende – voorraad woningen die is toegewezen na 1 januari
2010. De EC zal hierover worden geïnformeerd. Door inkomensgroei na toewijzing
kan het bezettingspercentage van deze woningen door huishoudens uit de doelgroep
veranderen. De EC stelt geen eisen aan dit bezettingspercentage maar wil graag
dat Nederland de vinger aan de pols houdt.
 Bouw van koopwoningen en ander commercieel vastgoed
 Reeds nu mogen commerciële projecten, zoals koopwoningen, niet worden
gefinancierd onder WSW-borging. Daarbij werd voor de «commerciële
plint» aan woongebouwen tot nog toe een uitzondering gemaakt. Deze uitzondering
komt te vervallen, omdat commercieel vastgoed in de regel ook door marktpartijen
kan worden gerealiseerd.
 Maatschappelijk vastgoed en leefbaarheid
 Maatschappelijk vastgoed, limitatief afgebakend (zie lijst in bijlage)
en onder de genoemde voorwaarden, mag nog steeds worden gefinancierd met WSW-borging.
De lijst is gebaseerd op «jurisprudentie» vanuit WWI en biedt
brede mogelijkheden, waaronder de werkzaamheden zoals deze in de Wijkactieplannen
zijn beschreven.
 Ten aanzien van de aanbestedingsvoorwaarde kan worden opgemerkt dat corporaties
de keuze houden tussen openbare en onderhandse aanbesteding. Wel dienen ze
bij onderhandse aanbesteding meerdere offertes te vragen. Bij maatschappelijk
vastgoed dat normaliter Europees aanbesteed zou moeten worden (als schoolgebouwen,
wijkgebouwen en dergelijke waar de Europese aanbestedingsgrens van € 5
miljoen wordt overschreden), zal sprake zijn van een verplichting van Europese
aanbesteding conform de Europese richtlijnen.
 Ook voor kleinschalige investeringen in de wijk (zoals groenstroken, achterpaden
e.d.) en op de wijk gerichte leefbaarheidsactiviteiten, zoals bijvoorbeeld
de inzet van wijkmeesters, investeringen in Johan Cruijff-veldjes, of financiële
bijdragen aan buurtactiviteiten e.d., blijven de staatssteunmogelijkheden
bestaan.
 4. De bijzondere projectsteun
 De regeling voor bijzondere projectsteun voor de 40 wijken is goedgekeurd.
 Hierdoor kunnen de 211 bezwaren die zijn ingediend tegen de projectsteunheffing
ook snel worden afgehandeld. Het enige volgens de adviescommissie bezwaarschriften
van het CFV valide argument, het ontbreken van goedkeuring van de EC met deze «nieuwe
steun», kan immers ongegrond worden verklaard.
 Afgesproken is dat de bijzondere projectsteun aan dezelfde eisen moet
voldoen als de «bestaande steun». Dit betekent dat de bijzondere
projectsteun in de 40 wijken terecht moet komen bij sociale-huurwoningen of
maatschappelijk vastgoed of bij regeling genoemde andere activiteiten van
woningcorporaties in de 40 wijken die gefinancierd mogen worden met gebruikmaking
van staatssteun en dat de toewijzing van vrijkomende sociale-huurwoningen
in de 40 wijken per daar actief zijnde corporatie moet voldoen aan de 90%-norm.
 Voor de jaren na 2010 wil ik de bijzondere projectsteun opnieuw bezien,
zoals ik uw Kamer op verschillende momenten heb toegezegd. Daarbij wil ik
in elk geval betrekken dat er ook nog andere opgaven voor de sector zijn,
die mogelijk om onderlinge solidariteit binnen de sector vragen, zoals (des-)investeringen
in krimpgebieden. Een aanpak die op meer draagvlak kan rekenen binnen de sector
dan de huidige bijzondere projectsteun, heeft daarbij mijn voorkeur.
 5. Scheefheid en de doelgroepgrens van € 33 000
 Tijdens het Algemeen Overleg over het Sectorbeeld Corporaties van 3 november
2009 heeft uw Kamer gevraagd naar mijn definitie van scheefwonen, ook in relatie
tot de grens voor toewijzing van corporatiewoningen zoals die nu met de EC
is overeengekomen.
 In de brief over scheefwonen die op 14 april 2009 aan de Kamer is
gestuurd, is aangegeven dat niet alleen huishoudens met een inkomen onder
de huurtoeslaggrens de bescherming van de huurprijsregulering en het gematigde
huurbeleid van de corporaties verdienen, maar ook de middeninkomens. Dit komt
ook tot uiting in de afspraak die met de EC is gemaakt.
 Scheefheid is geen absoluut gegeven. Huishoudens moeten allereerst in
fysieke zin passend kunnen wonen. Voor een gezin met meerdere kinderen of
voor mensen met een beperking ligt dat passendheidsniveau weer anders dan
voor bijvoorbeeld een gezonde alleenstaande. Ook kunnen bijvoorbeeld zorgverplichtingen
of sociale gebondenheid aan een bepaalde buurt toewijzing van een sociale
huurwoning noodzakelijk of wenselijk maken. Een huishouden met een inkomen
hoger dan € 33 000 woont om die redenen niet per definitie
scheef, wanneer het in de gereguleerde huurwoningvoorraad woont. Daarbij wordt
opgemerkt dat het scheefwonen in de goedkoopste woningen, gedefinieerd als
huren van een woning met een huurprijs onder de kwaliteitskortingsgrens van
de huurtoeslag (nu ca. € 357) door een huishouden met een inkomen
boven de voormalige ziekenfondsgrens (€ 33 000) geen omvangrijk
probleem is en tussen 2002 en 2006 in omvang is afgenomen van 6% naar
4%.
 6. Het vervolg
 In een brief aan de Eurocommissaris heb ik aangekondigd dat ik door middel
van een zo mogelijk per 1 januari 2010 in te voeren regeling de toewijzingsregels
in verband met de staatsteun zal vastleggen.
 Het CFV zal de heffingen en uitkeringen over 2009 voorbereiden. Nu er
een goedkeurende beschikking van de EC ligt, ga ik er van uit dat de betalingen
over 2008 nog voor de Kerst zullen plaatsvinden.
 
 Ik ga er van uit u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.
 
 De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
 E. E. van der Laan
 
 
 BIJLAGE
 Lijst van activiteiten inzake maatschappelijk vastgoed
waarvoor staatssteun kan worden toegestaan
 A. het doen bouwen en het verwerven van, het treffen van voorzieningen
aan en het verhuren van:
 • buurthuizen
 • gemeenschapscentra
 • jongerencentra (zonder horecavoorziening)
 • basisscholen, vmbo-mbo scholen, vwo-scholen, schoolgebouwen voor
speciaal onderwijs
 • brede scholen met bijv. peuterzaal, kinderopvang, voor- tussen
en naschoolse opvang, buurtsporthal, en -complex (zogeheten multifunctionele
accommodaties)
 • wijksportvoorzieningen
 • ruimten voor maatschappelijk werk
 • ruimten voor welzijnswerk
 • opvangcentra (blijf van mijn lijf-huizen, dag- en nachtopvang voor
dak- en thuislozen en verslaafden)
 • zorgsteunpunten
 • steunpunten voor schuldsanering en budgetbeheeradvies voor huishoudens
in financiële problemen
 • centra voor jeugd en gezin
 • ruimten voor dagbesteding gehandicapten/ouderen incl. enige zorginfrastructuur
 • hospices
 • multifunctionele centra voor maatschappelijke dienstverlening
 • dorps- of wijkbibliotheken
 • eigen kantoorruimten
 • veiligheidshuizen
 • centra voor werk(gelegenheid) en/of bevordering van bedrijvigheid
in de wijk;
 • kleinschalige culturele activiteiten.
 
 B. het aanleggen van kleinschalige infrastructurele en openbare werken
en het treffen van andere voorbereidingen van de activiteiten, genoemd onder
A;
 
 C. het medefinancieren en faciliteren van diensten in het kader van
de vervulling van een openbare dienstverplichting;
 
 D. de activiteiten die noodzakelijkerwijs voortvloeien uit de activiteiten,
genoemd onder A, B en C.