Consumentenbeleid; Brief staatssecretaris met notitie over de positie van consumenten
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23162, nr. 7

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

25-10-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

23162 nr. 7

21-10-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamInhoudsopgave Samenvatting1 Inleiding2 De consument als marktpartij 2.1 Inleiding2.2 Voorwaarden voor effectieve marktwerking vanuit consumentenoptiek2.3 Positie van de consument in het algemeen2.4 Verantwoordelijkheden van de overheid2.5 Hoofdlijnen van het huidige consumentenbeleid2.6 Specifieke nieuwe aandachtspunten voor het consumentenbeleid3 De gebonden klant (captive customer) 3.1 Inleiding3.2 Eén aanbieder van essentiële produkten/diensten3.3 Van publiek aanbod naar private markt3.4 Gevolgen voor consumenten3.5 Voorzieningen ter bescherming van consumenten3.6 Buitenlandse ervaringen3.7 Rol van het Ministerie van Economische Zaken4 Enkele nieuwe ontwikkelingen op de consumentenmarkt 4.1 Inleiding4.2 Met behulp van nieuwe technologieën vervaardigde
levensmiddelen4.3 Financiële produkten en diensten4.4 Kopen op de elektronische snelweg4.5 Informatie over individueel consumentengedragBIJLAGE1 Energiesector2 Telecom3 Kabel4 Post5 Openbaar vervoer
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23162Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 77 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 162Consumentenbeleidnr. 7BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 21 oktober 1996Tijdens het overleg met de vaste commissie voor Economische Zaken in november
1995 (21 501-15/23 162, nr. 19) over het consumentenbeleid heb ik
een notitie toegezegd waarin nader wordt ingegaan op een aantal door verschillende
Kamerleden genoemde punten. Dit betreft de gevolgen voor de positie van consumenten
van deregulering en marktwerking, van de verzelfstandiging van overheidsbedrijven
en van enkele actuele ontwikkelingen op een aantal consumentenmarkten. Met
deze notitie wordt aan deze toezegging invulling gegeven.Ik zal graag over de inhoud van de notitie met u van gedachten wisselen.De Commissie voor Consumentenaangelegenheden van de Sociaal Economische
Raad heb ik de notitie heden aangeboden. De commissie heeft te kennen gegeven
te verwachten medio januari 1997 met een reaktie op de notitie te zullen komen.
Ik zal u deze vervolgens zo spoedig mogelijk doen toekomen.Staatssecretaris van Economische ZakenA. van Dok-Van Weele Inhoudsopgave Samenvatting3   1.Inleiding4   2.De consument als
marktpartij4 2.1 Inleiding4  2.2
Voorwaarden voor effectieve marktwerking vanuit consumentenoptiek5  2.3
Positie van de consument in het algemeen5  2.4 Verantwoordelijkheden
van de overheid6  2.5 Hoofdlijnen van het huidige consumentenbeleid9 2.6 Specifieke nieuwe aandachtspunten voor het consumentenbeleid10   3.De gebonden klant (captive customer)10 3.1 Inleiding10  3.2 Eén aanbieder van
essentiële produkten/diensten11  3.3 Van publiek aanbod
naar private markt12  3.4 Gevolgen voor consumenten13 3.5 Voorzieningen ter bescherming van consumenten14  3.6
Buitenlandse ervaringen16  3.7 Rol van het Ministerie van
Economische Zaken17    4.Enkele nieuwe ontwikkelingen
op de consumentenmarkt1717 4.1 Inleiding17 4.2 Met behulp van nieuwe technologie vervaardigde levensmiddelen17 4.3 Nieuwe financiële produkten en diensten18  4.4
Kopen op de elektronische snelweg19  4.5 Informatie over
indivudueel consumentengedrag20   Bijlage: Consumentenbescherming
bij op afstand geplaatste diensten22   1Energiesector222Telecom23 3Kabel23 4Post245Openbaar vervoer24SamenvattingIn de afgelopen jaren zijn op tal van terreinen voorzieningen tot stand
gebracht om de positie van de consument te ondersteunen. Deze strekken ertoe
de consument in een evenwichtige positie ten opzichte van de aanbieder te
brengen, de markttransparantie en de eerlijkheid in de handel te bevorderen
en de consument te beschermen tegen onveilige en ongezonde produkten. In het
algemeen mag gesteld worden, dat het wettelijke stelsel gericht op de basisbescherming
van de consument goeddeels voltooid is. Mede gelet op deze tot stand gebrachte
voorzieningen mag de hedendaagse consument voldoende in staat worden geacht
om voor zijn belangen op te komen.Het huidige consumentenbeleid richt de aandacht met name op de positie
van de consument in het marktproces, het ten voordele van die consument bevorderen
van een effectieve marktwerking en het versterken van de concurrentie op de
markt. Uiteraard dienen ontwikkelingen op de consumentenmarkt nauwgezet te
worden gevolgd, mede om te bezien of en in hoeverre eventuele nieuwe overheidsinterventies
nodig zijn. In dit verband wordt in deze notitie nader ingegaan op enkele
specifieke thema's.In de eerste plaats wordt de blik gericht op de positie van de consument
in sectoren waar de dienstverlening door overheidsbedrijven overgaat naar
private ondernemingen. Aan deze overgang zijn ook voor consumenten belangrijke
voordelen verbonden. Zolang met name in de overgangsfase van publiek aanbod
naar private markt geen sprake is van effectieve marktwerking en de consument
afhankelijk is van één of slechts enkele aanbieders, dienen
voorzieningen te worden getroffen om de mogelijke, nadelige gevolgen daarvan
voor consumenten te voorkomen en zodoende hen te beschermen tegen mogelijk
misbruik door dergelijke monopolistische bedrijven van hun marktpositie. Deze
voorzieningen zullen afspraken en regels ten aanzien van het marktgedrag van
die monopolist alsmede interventiebevoegdheden van de overheid kunnen inhouden.
Zij zullen gericht zijn op de prestaties van de bedrijven en zullen een redelijke
prijs, kwaliteit en toegankelijkheid voor de consument moeten garanderen.In de tweede plaats wordt aandacht besteed aan een aantal andere nieuwe
ontwikkelingen die gevolgen hebben voor de positie van de consument. In dat
verband wordt in de notitie ingegaan op met behulp van nieuwe technologieën
(b.v. biotechnologie) vervaardigde voedingsmiddelen, nieuwe financiële
produkten en diensten en het kopen via de elektronische snelweg. Ook deze
ontwikkelingen leveren de consument belangrijke voordelen op, met name in
de vorm van verruimde keuzemogelijkheden.Wat betreft nieuwe levensmiddelen ziet de overheid toe op de gezondheids-
en veiligheidsaspecten daarvan. De overheid ondersteunt wetenschappelijk onderzoek
gericht op adequate toelatingsprocedures en zij draagt bij aan goede voorlichting
en informatieverstrekking aan consumenten. Op het gebied van financiële
diensten zal aandacht geschonken worden aan de onzekerheid van consumenten
ten aanzien van sommige nieuwe financiële diensten. Samen met consumentenorganisaties
zal worden bezien of en waar zich eventuele knelpunten voordoen en hoe die
organisaties kunnen bijdragen aan het opheffen daarvan. Ook zullen de ontwikkelingen
op het gebied van het consumeren via de elektronische snelweg samen met consumentenorganisaties
worden gevolgd met het oog op mogelijke consequenties voor de door de bestaande
regelgeving aan consumenten gebonden basisbescherming. 1 InleidingOp 27 oktober 1995 is aan de Tweede Kamer een brief1 gestuurd over de invulling van de algemene bezuinigingstaakstelling
op het terrein van het consumentenbeleid. Ook is hierin kort ingegaan op de
algemene uitgangspunten van het consumentenbeleid.Naar aanleiding van deze brief is op 2 november 1995 overleg gevoerd met
de vaste commissie voor Economische Zaken. Over het geheel genomen stemde
de commissie in met de inhoud van deze brief over het consumentenbeleid, zij
het dat bij sommige aspecten kanttekeningen werden geplaatst. Zo werd onder
meer gewezen op een aantal actuele ontwikkelingen op diverse markten die gevolgen
hebben voor de positie van de consument op deze markten. Onder andere werd
aandacht gevraagd voor de verzelfstandiging van voormalige overheidsbedrijven,
de gevolgen voor consumenten van de ontwikkelingen op het vlak van informatie-
en communicatietechnologie (zoals Internet), nieuwe financiële diensten
en nieuwe voedingsmiddelen die met behulp van biotechnologie worden geproduceerd.
Tijdens dit overleg is verzocht om in een notitie de effecten van deregulering
en merktwerking voor de positie van de consument nader te belichten en voorts
in te gaan op de concrete betekenis van voornoemde ontwikkelingen voor de
positie van de consument en voor de wijze waarop het consumentenbeleid hierop
inspeelt.Met deze notitie wordt invulling aan de verzoeken gegeven.Markten waarop consumenten zich begeven vormen een onderdeel van een zich
in steeds sneller tempo veranderende maatschappij. Voorzover het actuele ontwikkelingen
betreft kan de notitie dan ook niet meer zijn dan een momentopname van de
stand van zaken. De gevolgen van met name informatie- en communicatietechnologie
zullen een steeds dominantere plaats krijgen in de samenleving die wordt gekenmerkt
door steeds verdergaande individualisering, maar ook globalisering.Daarbij is het consumentenaspect één van de deelaspecten
van de sociale en economische hervormingen waar burgers en bedrijven mee geconfronteerd
zullen worden als gevolg van de nieuwe ontwikkelingen.De commissie vroeg ook aandacht voor de gezondheidszorg in relatie met
het consumentenbeleid. In een brief2 van de minister
en staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de Tweede Kamer
van 16-5-1995 zijn de beleidsvoornemens op het gebied van het consumentenbeleid
binnen de gezondheidszorg uiteengezet. In de memorie van toelichting bij de
begroting en door middel van voortgangsnota's van dat ministerie wordt regelmatig
gerapporteerd over de voortgang bij deze beleidsvoornemens. 2 De consument als marktpartij 2.1 InleidingHet consumentenbeleid is een beleidsterrein, dat met name in de periode
na de Tweede Wereldoorlog volop in de belangstelling kwam te staan. Inmiddels
is er op het consumententerrein veel tot stand gebracht om de consument in
een meer gelijkwaardige positie te brengen ten opzichte van de aanbieder.
Tegenwoordig ziet de overheid de consument niet primair als een «zielig»
iemand die bescherming behoeft, maar als een volwaardige marktpartij, die
gebruik makend van de hem ter beschikking staande middelen in staat geacht
moet worden voor zijn belangen op te komen. Uiteraard dient voldaan te zijn
aan een aantal randvoorwaarden, zoals een effectieve marktwerking.In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de voorwaarden voor effectieve marktwerking
vanuit consumentenoptiek, op de positie van de consument in het
marktproces en op de verantwoordelijkheden van en de aandachtspunten voor
de overheid in het consumentenbeleid. 2.2 Voorwaarden voor effectieve marktwerking vanuit consumentenoptiekHet marktwerkingsbeleid wordt gevormd door het mededingingsbeleid en het
ordeningsbeleid. Uitgangspunt van het marktwerkingsbeleid is dat de concurrentie
bedrijven bij een zo vrij mogelijk functioneren van de markt stimuleert om
tot zo goed mogelijke prestaties te komen (innovatie, gevarieerde keuzemogelijkheden,
goede prijs-kwaliteitsverhoudingen). Dat deel van het marktwerkingsbeleid,
dat zich in het bijzonder richt op de rol van de consument als marktpartij
en op de wijze waarop de markt de consument bedient, wordt als consumentenbeleid
aangeduid. Ook consumenten hebben immers baat bij het zo goed mogelijk functioneren
van markten en de concurrentie tussen aanbieders.Opdat markten zo goed mogelijk functioneren dient te zijn voldaan aan
de volgende voorwaarden:a. de consument is in staat het aanbod van produkten en diensten te overzien,
de produkten en diensten te vergelijken en te beoordelen op prijs en kwaliteit
(transparantie) en maakt zijn keuzen weloverwogen. Door deze rol als marktpartij
goed in te vullen stimuleert de consument de aanbieders tot produktvernieuwingen,
kwaliteitsverbetering, een gevarieerd aanbod en zo laag mogelijke prijzen;b. de consument kan kiezen uit produkten en diensten van verschillende
aanbieders die onafhankelijk van elkaar in een «level playing field»
opereren;c. de toelating van nieuwe aanbieders en hun opereren op de markt en de
toelating van nieuwe produkten of diensten tot de markt zijn slechts gebonden
aan strikt noodzakelijke regels (b.v. essentiële eisen op het gebied
van de veiligheids-, gezondheids- en milieuaspecten van produkten). 2.3 Positie van de consument in het algemeenDe consument kan kiezen uit een steeds groter en gevarieerder aanbod van
produkten en diensten. De toenemende differentiatie in produkten en diensten
is onder meer een gevolg van elkaar steeds sneller opvolgende technologische
vernieuwingen en van de globalisering van de markt. Op veel markten waarop
vroeger de consument alleen kon kiezen uit enkele typen produkten die vaak
alleen in een basis-uitvoering op de markt werden gebracht, bestaat nu een
rijk geschakeerd aanbod van produkten met zeer uiteenlopende kenmerken. Dit
geldt niet alleen voor bijvoorbeeld elektronica en computers, maar ook voor
alledaagse produkten als fruit, brood en bier. Voorts wordt de afstand tussen
aanbieder en consument door de globalisering en door de daling van transportkosten
die voortvloeit uit efficiëntere logistieke methodieken en goedkopere
transportmiddelen steeds minder belangrijk. De consument kan kiezen uit produkten
uit alle windstreken van de wereld. Ten slotte zijn ook de distributiekanalen
waarlangs produkten en diensten worden aangeboden aan verandering onderhevig.
Bijvoorbeeld valt te wijzen op nieuwe methoden van «verkoop of afstand»,
zoals postorderverkoop, Internet enz.Markten zijn dus geen statisch gegeven, maar zijn voortdurend in beweging.
Daarbij zijn ook maatschappelijke ontwikkelingen van invloed. Zo is het overheidsbeleid
erop gericht meer marktwerking tot stand te brengen en onnodige regelgeving
terug te dringen.Hierdoor krijgen aanbieders meer vrijheid om in te spelen op behoeften
van de consument. Zo worden verantwoordelijkheden en taken op het terrein van de sociale
zekerheid overgedragen vanuit het collectief naar het individu. Dit heeft
tot nieuw aanbod van financiële diensten geleid. De consument staat hiermee
voor de vraag hoe en in welke mate hij zich privaat wil verzekeren voor risico's
die voorheen via de collectieve sociale zekerheid werden gedekt.Een ander voorbeeld is de liberalisering van de winkeltijden. Ondernemers
krijgen door de nieuwe Winkeltijdenwet meer mogelijkheden om hun produkten
aan te bieden op tijdstippen die aansluiten op de wensen van hun klanten.
Ook hierdoor worden de mogelijkheden van de consument verruimd.Ook het voorstel voor een nieuwe mededingingswet beoogt de onderlinge
concurrentie tussen aanbieders te bevorderen en kan leiden tot nieuwe keuzemogelijkheden
voor de consument, lagere prijzen enz.De bovenstaande ontwikkelingen hebben tot gevolg dat de consument een
toenemende behoefte heeft aan objectieve informatie over nieuwe markten en
produkten. Daarbij kan het gaan om informatie over toepassingsmogelijkheden,
over prijs/kwaliteit-verhouding, eventueel in relatie tot vergelijkbare bestaande
produkten, over gezondheidseffecten en effecten op het milieu enz.Op vele manieren wordt de consument informatie geboden over (nieuwe) goederen
en diensten. Onder meer geschiedt dit door de aanbieders zelf door middel
van reclame of produktinformatie. Uiteraard doen aanbieders er verstandig
aan om alvorens nieuwe produkten en diensten op de markt te brengen zich zo
grondig mogelijk te oriënteren op wensen en behoeften van consumenten.
Voorts wordt er in de media, de consumentenprogramma's op radio en televisie
en de geschreven pers, veel aandacht besteed aan (nieuwe) produkten en diensten.
Ten slotte bieden de consumentenorganisaties, bijvoorbeeld op basis van vergelijkend
warenonderzoek, veel informatie over (nieuwe) produkten en diensten. Vanuit
hun onafhankelijke positie kunnen zij tegenover de door de aanbieders van
produkten en diensten verstrekte informatie een objectieve mening plaatsen.
Voorts kunnen zij de consument behulpzaam zijn bij het maken van zijn afweging
door informatie te verschaffen over verschillende produkten van meerdere aanbieders.
In de toekomst zullen consumentenorganisaties met het leveren van op maat
gesneden individuele adviesdiensten in een toenemende behoefte van consumenten
kunnen voorzien. Het is niet uitgesloten dat het leveren van deze diensten
tot één van de belangrijkste activiteiten van deze organisaties
kan uitgroeien. Overigens komen er steeds meer bedrijven op de markt die specifieke
adviesdiensten aanbieden (bijvoorbeeld in relatie tot Internet).De bovenvermelde bronnen bieden in het algemeen informatie die het de
consumenten goed mogelijk maakt om verantwoorde aankoopbeslissingen te maken.
De algemene ontwikkeling van de bevolking is op een goed peil, zodat consumenten
in de regel in staat geacht mogen worden de geboden informatie op waarde te
schatten. In het algemeen zijn markten en produkten voldoende doorzichtig
voor de consument. In bepaalde gevallen, zoals bij levensmiddelen die met
behulp van nieuwe technologieën (b.v. biotechnologie) vervaardigd worden,
of bij nieuwe distributiekanalen als de elektronische snelweg, kan er echter
aanleiding bestaan voor speciale aandacht van de overheid. Ook ten aanzien
van sommige nieuwe financiële diensten wordt ondermeer door de consumentenorganisaties
om overheidsaandacht gevraagd (zie hierover hoofdstuk 4). 2.4 Verantwoordelijkheden van de overheidOp een aantal terreinen is er voor de overheid een rol weggelegd om ervoor te zorgen dat de belangen van de consument goed beschermd worden.
De overheid heeft daarbij tot taak te bevorderen dat consumenten ten opzichte
van aanbieders in een evenwichtige positie staan en de voorwaarden te scheppen
voor een effectief functioneren van de markt. Onderstaand wordt een opsomming
gegeven van een aantal overheidsactiviteiten op dit terrein.In de eerste plaats is van belang, dat de consument een goede basis-rechtspositie
heeft ten opzichte van leveranciers/aanbieders. Er is in de afgelopen decennia
een uitgebreid wetgevingsstelsel tot stand gebracht gericht op de bescherming
van belangen van de consument. Voorbeelden in dit verband zijn de regelingen
met betrekking tot consumentenkoop, algemene (leverings-)voorwaarden en de
reisovereenkomst in het Burgerlijk Wetboek en de regelingen op het terrein
van colportage en financiële dienstverlening. Bovendien zijn bij de Tweede
Kamer wetsontwerpen aanhangig met betrekking tot een aanvulling op het Burgerlijk
Wetboek met regelingen omtrent de koop van onroerend goed1 en omtrent de verzekeringsovereenkomst2. Met laatstbedoelde
regeling wordt ook voorzien in bepalingen in verzekeringscontracten waarvan
niet ten nadele van de consument afgeweken kan worden. Ook is in een aantal
branches de positie van de consument verstevigd doordat aanbieders onderling –
al dan niet gezamenlijk met consumentenorganisaties – hierop gerichte
afspraken hebben gemaakt (zelfregulering). Zo bestaan er in veel branches
geschillencommissies. Daarnaast bestaan sectorale regelingen zoals garantieregelingen
(bijvoorbeeld de Stichting Garantiefonds Reisgelden) en reclamecodes. De regering
is er voorstander van dat evenwichtige verhoudingen tussen consumenten en
aanbieders zo veel mogelijk tot stand komen door zelfregulering en heeft dit
waar nodig gestimuleerd.Ook vanuit Europa zijn in het kader van de totstandkoming van de Interne
Markt verschillende initiatieven genomen, die als uitvloeisel hebben dat het
beschermingsniveau van de consument ten opzichte van de producent/leverancier
is verhoogd. Richtlijnen op het gebied van produktveiligheid (zoals voor speelgoed
en elektrotechnische produkten), consumentenkrediet, produktaansprakelijkheid,
misleidende reclame zijn hier voorbeelden van.Gesteld mag worden, dat het wettelijke stelsel gericht op de basisbescherming
van de positie van de consument in beginsel toereikend is. In dit verband
zij er nog op gewezen, dat de Consumentenbond in Nederland een bijzonder sterke
positie inneemt: één op de tien huishoudens is lid van de Consumentenbond.
Eén van de diensten die de Consumentenbond haar leden biedt is de juridische
ondersteuning in geval van een geschil met een leverancier.Ook ten aanzien van een ander aspect heeft de overheid een verantwoordelijkheid.
Van consumenten kan niet altijd worden verwacht dat zij in staat zijn exact
te beoordelen of aangeboden produkten voldoen aan de daaraan te stellen eisen
uit oogpunt van gezondheid of veiligheid. Consumenten moeten erop kunnen vertrouwen
dat bepaalde produkten, bijvoorbeeld elektrische apparatuur of kinderspeelgoed,
veilig zijn en dat aangeboden voedsel niet schadelijk is voor de gezondheid.
Om zeker te stellen dat aangeboden produkten geen onaanvaardbare risico's
voor de gezondheid of veiligheid van de gebruiker opleveren, heeft de overheid
op een aantal terreinen wettelijke eisen gesteld. Dergelijke gezondheids-
of veiligheidseisen zijn in de Warenwet opgenomen. Het betreft hier in veel
gevallen uitvoering van op Europees niveau totstandgekomen regels.De overheidszorg voor de volksgezondheid komt voorts tot uitdrukking in
de ondersteuning, die door de desbetreffende ministeries wordt verleend aan
verscheidene voorlichtingsbureaus en -campagnes. Ook zijn er voorschriften
gesteld ten aanzien van de vermelding van teer- en nicotinegehaltes bij tabaksprodukten
enz. Voorts kan de wijze van het ten verkoop aanbieden van en de reclame voor
produkten en diensten aan voorschriften worden onderworpen. In dit verband
kan worden gewezen op de ingrediëntendeclaraties ingevolge de Warenwet,
op nadere regels ten aanzien van de verkoop van sterke drank en medicijnen,
voorgeschreven waarschuwingen bij tabaksprodukten enz.De overheidsverantwoordelijkheid in geval van moeilijk door de consument
te beoordelen marktaanbod komt ook op andere terreinen tot uiting. Van de
consument kan niet worden verwacht, dat hij exact kan beoordelen of aangeboden
goederen de ingrediënten bevatten zoals wordt aangegeven op bijvoorbeeld
het etiket of dat gehanteerde weegschalen en benzinepompen correct zijn afgesteld.In een aantal Europese richtlijnen en verordeningen zijn eisen vastgelegd
waaraan produkten, zowel food als non-food, die onder een bepaalde benaming
op de markt worden gebracht, moeten voldoen. Voorbeelden zijn chocolade en
textiel. Een belangrijk deel is in Nederland geïmplementeerd in de Warenwet,
die de mogelijkheid kent om in het belang van de eerlijkheid in de handel
regels te stellen. Dergelijke regels geven de koper inzicht in de kwaliteit
en eigenschappen van het goed.De IJkwet (maten en gewichten e.d.) en de Waarborgwet (goud en zilver)
dragen eveneens bij aan de eerlijkheid in de handel. Ten slotte helpt de overheid
de consument bij het verkrijgen van goede informatie over specifieke financiële
diensten, bij voorbeeld door de regeling ter zake de vermelding van de effectieve
rente bij het consumentenkrediet. Overheidsverantwoordelijkheid bestaat ook
daar waar door producenten en consumenten onvoldoende rekening wordt gehouden
met externe effecten van produkten of diensten op onderwerpen van algemeen
belang als het milieu, het welzijn van dieren enz. Specifieke wetgeving voorziet
daarin (zoals de milieuwetgeving). Tevens levert de overheid een bijdrage
aan de voorlichting en bewustwording van de consument op deze terreinen. Als
voorbeeld kan genoemd worden het bewust maken van het belang van duurzaam
consumeren en ondersteunen van het milieukeur.Aangezien het hier algemene belangen betreft van een andere orde dan de
primaire belangen van de consument blijven deze thema's in het vervolg van
deze notitie verder buiten beschouwing. Zo zal het milieu-aspect van consumeren
niet in deze notitie, doch in de nota Milieu en Economie aan de orde komen.Vanuit een andere invalshoek draagt de mededingingswetgeving bij aan de
behartiging van consumentenbelangen door het tegengaan van concurrentiebeperkende
afspraken tussen ondernemers en misbruik van economische machtsposities waardoor
het effectief functioneren van de markt wordt bevorderd. Momenteel wordt de
mededingingswetgeving aangescherpt, mede gelet op de terzake geldende regelgeving
van de Europese Gemeenschap en van de ons omringende landen (verbodsstelsel
in plaats van een misbruikstelsel). Door deze aanscherping zullen concurrentiebeperkende
afspraken tussen ondernemers effectiever bestreden kunnen worden.Het voorgaande laat zien, dat de overheid op tal van terreinen voorzieningen
tot stand gebracht heeft om de positie van de consument te ondersteunen door
evenwichtige posities ten opzichte van de aanbieders tot stand te brengen,
om de markttransparantie en de eerlijkheid in de handel te bevorderen en om
de consument te beschermen tegen onveilige en ongezonde produkten. Al deze
inspanningen dragen bij aan het zo efficiënt mogelijk laten functioneren
van de markt ten gunste van de consument. 2.5 Hoofdlijnen van het huidige consumentenbeleidUit het voorgaande wordt duidelijk dat er inmiddels veel is bereikt op
het gebied van de wettelijke basisbescherming van de consument ten opzichte
van de aanbieders en de bescherming van consumenten in verband met grote risico's
op het gebied van gezondheid en veiligheid. Op deze gebieden zijn daarom geen
grote nieuwe initiatieven noodzakelijk ter uitbreiding van het stelsel. Anderzijds
bestaan er ook geen voornemens om het niveau van bescherming in te perken.
Uiteraard zullen – mede in afstemming met de consumentenorganisaties –
de ontwikkelingen in de markt kritisch worden gevolgd om zo nodig de bestaande
regelgeving te actualiseren. Zo is het niet ondenkbaar, dat bestaande regels
ter bescherming van de positie van de consument aanpassing zullen behoeven
in het licht van nieuwe vormen van het aangaan van overeenkomsten zoals kopen
via elektronische snelweg en afnemen van financiële diensten via dit
medium (zie ook hoofdstuk 4).Nu het wettelijke stelsel gericht op de basisbescherming van de consument
goeddeels voltooid is, heeft de aandacht van de overheid zich verlegd naar
de positie van de consument in het marktproces en de verbetering van de marktwerking
ten gunste van de consument. Het bevorderen van effectieve marktwerking is
het centrale thema van het consumentenbeleid geworden. Daarbij is marktwerking
geen doel op zich. Zij vormt het middel waardoor consumenten vanuit een evenwichtige
marktpositie als vragende partij zo goed en gunstig mogelijk in staat zijn
hun comsumptieve behoeften te bevredigen.De overheid richt zich op het wegnemen van onnodige barrières die
de werking van specifieke markten belemmeren. Het gaat daarbij om zaken als
de bevordering van de concurrentie en van de efficiency van het aanbod op
bepaalde markten, het wegnemen van onnodige bescherming van ondernemers en
het bevorderen van een gelijkwaardige positie van consumenten in zich ontwikkelende
markten.Het streven naar het bevorderen van de marktwerking is niet synoniem met
dereguleren. In sommige gevallen zal overheidsregulering juist nodig zijn
om de marktwerking op gang te brengen of te houden. De eerder vermelde wettelijke
basisbescherming is bijvoorbeeld een wezenlijke voorwaarde voor de totstandkoming
van gelijkwaardige posities tussen consument en aanbieder en is daarmee een
voorwaarde voor effectieve marktwerking. Ook de intensivering van het mededingingsbeleid
is een voorbeeld van het nastreven van de verbetering van de marktwerking
met behulp van juist een aanscherping van overheidsregulering.Er zijn echter ook gevallen waarin regelgeving juist de werking van de
vrije markt belemmert, ofwel door een excessieve bescherming van de aanbieders
ofwel door een onnodig vérgaande bescherming van de consument. Bezien
zal dienen te worden in hoeverre dergelijke regelgeving zich leent voor eventuele
herregulering/vereenvoudiging of afschaffing. Ten aanzien van consumentbeschermende
regulering dienen behalve de voordelen voor de consument ook de nadelen voor
die consument door het gemis aan marktwerking goed in beeld gebracht te worden,
zodat ze goed tegen elkaar afgewogen kunnen worden.In het project Marktwerking, deregulering en wetgevingskwaliteit (MDW)
wordt regelgeving doorgelicht op onnodige concurrentiebeperkende elementen.
Beperking van de concurrentie heeft nadelige effecten voor de consument. De
positie van de consument is bij een aantal van de zeventien onderwerpen die
tot nu toe in de MDW-operatie zijn behandeld nadrukkelijk aan de orde geweest.
Wellicht het meest bekende voorbeeld is de nieuwe Winkeltijdenwet, maar ook
projecten als het taxivervoer, de advocatuur, assurantiebemiddeling, levensmiddelenwetgeving kennen duidelijke consumentenaspecten. Steeds is bij de
formulering van de voorstellen tot herziening van de regelgeving een belangrijke
toetssteen geweest op welke wijze winst te behalen zou zijn in termen van
het belang van consumenten. Uiteindelijk vertaalt dat zich in bijvoorbeeld
ruimere openingstijden (nieuwe Winkeltijdenwet), betere prijs/kwaliteits-verhoudingen
(taxi's), meer keuzemogelijkheden in de vorm van dienstverlening, meer marktconforme
prikkels voor serviceverlening (assurantiebemiddeling) enzovoort. 2.6 Specifieke nieuwe aandachtspunten voor het consumentenbeleidGelet op de voordelen die verbonden zijn aan het via het mechanisme van
de markt tot stand laten komen van het aanbod, gaat de overheid er steeds
meer toe over in sectoren waar de dienstverlening voorheen geschiedde door
overheidsbedrijven, deze te laten plaatsvinden door private ondernemingen.
Het gaat daarbij in het bijzonder om het aanbod van algemene nutsvoorzieningen
zoals energievoorziening, telecommunicatie, kabel-tv en openbaar vervoer.
Uiteindelijk zullen ook consumenten van dit op afstand van de overheid plaatsen
van de dienstverlening kunnen profiteren in de vorm van lagere prijzen, betere
service etc.Veelal is bij dergelijke operaties echter sprake van een overgangsproces
van publiek naar privaat aanbod, waarin nog geen of onvoldoende concurrentie
plaatsvindt. In die situaties is dus niet voldaan aan één van
de in het voorgaande omschreven voorwaarden voor effectieve marktwerking,
namelijk dat de consument moet kunnen kiezen uit het aanbod van meerdere aanbieders.
In een dergelijk overgangsproces verkeert de consument op deze markten in
een afhankelijke positie ten opzichte van één aanbieder. Hij
kan bovendien vaak niet afzien van het aanbod van die éne leverancier
zonder zichzelf in ernstige mate te schaden. Hij is daarmee te beschouwen
als een «gebonden klant» (captive customer). Bij een dergelijke
afhankelijkheid is het noodzakelijk dat de belangen van de consument worden
gewaarborgd en dat hij wordt beschermd tegen mogelijk misbruik door die éne
aanbieder van zijn marktpositie.Ook op een ander terrein is bijzondere aandacht van de overheid voor de
positie van de consument op zijn plaats. Zoals in het voorgaande al werd gesteld,
voldoen markten en produkten in het algemeen aan de voorwaarde dat ze doorzichtig
en inzichtelijk zijn voor de consument. Op bepaalde markten verkeert de consument
enigermate in onzekerheid doordat hij niet goed in staat is het aanbod in
voldoende mate te beoordelen. dit kan het geval zijn bij levensmiddelen die
vervaardigd zijn met behulp van nieuwe technologieën (b.v. biotechnologie)
en bij sommige nieuwe financiële diensten. Voorts verdient de juridische
positie van de consument bij het kopen via de elektronische snelweg bijzondere
aandacht. Overigens zij er op gewezen, dat ook de Europese Commissie in haar
notitie «Prioriteiten voor het consumentenbeleid 1996–1998»
de positie van de consument bij de verlening van belangrijke diensten van
openbaar nut, aan de consumentenaspecten van financiële dienstverlening
en aan de gevolgen die de opkomst van de elektronische snelweg voor de consument
kan hebben als bijzondere aandachtspunten aanmerkt.In de navolgende hoofdstukken wordt nader ingegaan op deze onderwerpen. 3 De gebonden klant (captive customer) 3.1 InleidingIn dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de positie van de consument ten opzichte van op afstand van de overheid geplaatste publieke diensten.
Met name in de sfeer van de openbare nutssectoren zoals energie, telecom,
kabel, post en openbaar vervoer streeft de overheid er naar dienstverlening
op afstand te plaatsen en marktwerking te introduceren. Hiermee zijn zowel
voor de overheid als voor de consument belangrijke voordelen te behalen in
termen van efficiency, kwaliteit en prijsniveau van de dienstverlening.Zolang daarbij geen situatie van effectieve marktwerking is gerealiseerd,
is er aanleiding om de positie van de consument goed in het oog te houden
om te voorkomen dat zijn belangen worden geschaad. 3.2 Eén aanbieder van essentiële produkten/dienstenHet komt in de praktijk weinig voor dat een consument afhankelijk is van
slechts één aanbieder. Vrijwel op alle markten treedt immers
een vorm van concurrentie op. Uiteraard kan het een consument moeite kosten
om een alternatieve aanbieder te vinden. Soms is hij aangewezen op een verder
weg gevestigde leverancier. Wanneer het niet mogelijk is om een alternatieve
aanbieder te vinden van identieke produkten of diensten, dan bestaan in de
praktijk vaak produkten of diensten die vergelijkbaar zijn met de gezochte
produkten of diensten (substitutiemogelijkheden). Kortom, meestal heeft de
consument voldoende alternatieven.Ook is de consument in de meeste gevallen vrij te besluiten de goederen
of diensten niet af te nemen. Wanneer prijzen of de geboden kwaliteit hem
niet bevallen, kan hij eenvoudigweg van consumptie afzien.Uitzondering op deze situatie vormt de dienstverlening met een publiek
belang. Bij deze dienstverlening kan de consument veelal niet uitwijken naar
andere aanbieders en/of wordt het welzijn van de consument aanzienlijk beperkt
als hij zou afzien van de afname van de betreffende produkten of diensten.Ten aanzien van dienstverlening met een publiek belang kan een onderscheid
worden gemaakt tussen zuivere collectieve goederen en quasi-collectieve goederen.Zuivere collectieve goederen zijn goederen waarvan het profijt onontkoombaar
beschikbaar is voor iedereen, waarbij het profijt van de één
niet ten koste gaat van het profijt van de ander en waarbij het profijt niet
individueel toerekenbaar is. Het gaat hierbij om defensie, politie, dijkaanleg
enz. Het betreft typische overheidstaken waarbij het prijsmechanisme niet
kan werken. De consument heeft als burger mogelijkheden om langs democratische
weg invloed uit te oefenen op de omvang en kwaliteit van dergelijk publiek
aanbod. Met klachten kan een individuele burger terecht bij de nationale ombudsman
of bij een gemeentelijke ombudsman.Het aanbod van zuivere collectieve goederen door de overheid blijft in
het kader van deze notitie verder buiten beschouwing.Quasi-collectieve goederen zijn goederen waarbij wèl sprake is
van individualiseerbaar profijt, maar waarbij de overheid om de één
of andere reden het marktmechanisme en de vrije prijsvorming heeft uitgeschakeld.
Een reden hiervoor kan zijn dat de voorziening van bepaalde goederen zeer
hoge investeringskosten met zich brengt en dat het maatschappelijke verspilling
is om meerdere aanbieders toe te laten. Dit geldt bijvoorbeeld voor infrastructuur
voor spoorwegen en voor elektriciteitsdistributie.Een andere reden kan zijn dat de kosten om het gebruik dat door individuele
gebruikers van bepaalde voorzieningen wordt gemaakt (zg. perceptiekosten)
precies vast te stellen om technische redenen erg hoog zouden
zijn. Zo is bijvoorbeeld het vaststellen van de mate van het gebruik van weginfrastructuur
door automobilisten technisch thans nog erg gecompliceerd. Dit is een van
de redenen waarom niet op grote schaal tolheffing is ingevoerd.Ten slotte kan een reden voor publiek aanbod van bepaalde goederen of
diensten erin gelegen zijn dat de overheid bepaalde doelstellingen heeft met
betrekking tot het aanbod van of het gebruik van deze goederen of diensten.
Zo spelen er publieke belangen bij de uitgifte van paspoorten en acht de overheid
het wenselijk dat voorzieningen als openbaar vervoer en telefoondiensten voor
iedere burger toegankelijk zijn.Bovenstaande overwegingen zijn voor de overheid in het verleden aanleiding
geweest om zich intensief met het aanbod te bemoeien door de dienst zelf aan
te bieden, dan wel door het aanbod strak te reguleren. Meestal werd maar één
(veelal overheids-) aanbieder toegestaan of subsidieerde de overheid de eigen
dienstverlening zo zwaar dat daarnaast geen privaat aanbod kon bestaan. Er
was in deze gevallen derhalve geen sprake van effectieve marktwerking. 3.3 Van publiek aanbod naar private marktDe overheid plaatst, zoals gezegd, steeds meer diensten op afstand. In
het algemeen is de belangrijkste reden het feit dat de dienstverlening efficiënter
plaatsvindt als een aanbieder de vrijheid krijgt om zich op een meer bedrijfsmatige
en flexibele wijze te richten op de wensen van zijn afnemers. Ook de consument
zal het meest gebaat zijn bij een situatie waarin deze diensten door meerdere
aanbieders in onderlinge concurrentie worden aangeboden. Dit zal leiden tot
een vergroting van de keuzemogelijkheden van de consument en daarmee ook tot
een verbetering van de kwaliteit van de dienstverlening en van de prijs-kwaliteitverhouding.
Een eerste stap naar effectieve marktwerking is dan ook het op afstand plaatsen
van overheidsdiensten.In de praktijk vindt het op afstand plaatsen van een dienst veelal fasegewijs
plaats. De afstand van de dienst ten opzichte van de overheid neemt daarbij
in de tijd gezien geleidelijk toe. De status van de aanbieder gaat dan op
zeker moment over van publieke verzelfstandigde overheidsdienst naar een privaat
(overheids)bedrijf, waarvan de overheid alle of het merendeel van de aandelen
bezit. Meestal wordt dit privaat (overheids)bedrijf in het begin afgeschermd
van concurrentie van andere bedrijven door marktordenende overheidsregels
waarmee bepaalde privileges worden toegekend. Als motief hiervoor kan gelden
dat het nieuwe bedrijf nog niet in staat is zich tegen concurrentie te verweren,
omdat het daarmee nog geen ervaring heeft opgedaan en/of omdat het eigen vermogen
daarvoor onvoldoende is. In de fase waarin uiteindelijk concurrentie wordt
toegelaten, worden de overheidsaandelen veelal (geleidelijk) verkocht. Daarmee
ontstaat een normale markt met verschillende met elkaar concurrerende private
aanbieders.Markten die zich in enig stadium van dit overgangsproces van aanbod door
de overheid naar aanbod door de markt bevinden, treffen we aan bij de openbare
nutssectoren zoals energie, telecom, kabel, post en openbaar vervoer (zie
de bijlage voor een beknopte omschrijving van de stand van zaken ten aanzien
van deze nutssectoren). Overigens geldt niet voor al deze sectoren dat de
eindfase van een normale markt met vele aanbieders volledig bereikt zal kunnen
worden. Er kunnen redenen zijn om overheidsinvloed te behouden op de dienstverlening
en/of om de mogelijkheden voor volledige concurrentie te beperken.Het bereiken van het einddoel van een volledig effectieve marktwerking
wordt daarnaast bemoeilijkt wanneer concurrentie op infrastructuur niet goed
mogelijk is. Dit doet zich bijvoorbeeld voor wanneer het niet efficiënt is om naast de bestaande infrastructuur van de publieke dienstverlener
een geheel nieuwe infrastructuur aan te leggen. Op grond hiervan blijft er
een natuurlijk monopolie bestaan, die het bereiken van een situatie van volledige
marktwerking verhindert. Om deze situatie zoveel mogelijk te benaderen kan
dan het beheer van de infrastructuur (een monopolie) worden losgekoppeld van
het gebruik ervan door de aanbieders van publieke diensten. Door zeker te
stellen dat verschillende aanbieders onder gelijke condities toegang tot het
netwerk krijgen, kan tussen hen concurrentie ontstaan met de daaraan verbonden
voordelen als eerder vermeld. 3.4 Gevolgen voor consumentenHet verzelfstandigen en privatiseren van publieke diensten heeft in beginsel
gunstige gevolgen voor de consument. Waar het eindstadium van een echte markt
met meerdere elkaar beconcurrerende private aanbieders kan worden bereikt,
zullen consumenten beter af zijn door de verhoging van de efficiency, scherpere
prijzen, meer marktgerichte dienstverlening en vergroting van de variëteit
in het aanbod. Maar ook in de eerdere fasen van het overgangsproces is voor
de consumenten voordeel te behalen, indien de ex-publieke bedrijven meer ondernemersvrijheid
krijgen, meer bedrijfsmatig functioneren en zich meer richten op de wensen
van de afnemers. Uit ervaringen in het buitenland blijkt dat deze voordelen
aanzienlijk kunnen zijn. Zo is voor de sector van het stads- en streekvervoer
gebleken dat door introductie van marktwerking en versterking van de concurrentie
forse besparingen zijn te realiseren. Op het gebied van de telecommunicatie
blijkt bijvoorbeeld dat in landen waar de markt verdergaand is geliberaliseerd
de prijzen lager zijn en zowel keuze als innovatie groter is dan in landen
waar dat niet het geval is.Met name in die fasen van het overgangsproces waarin nog geen of onvoldoende
concurrentie plaatsvindt en de consument derhalve (nog) afhankelijk is van
één aanbieder, ligt het in de rede dat door de overheid voorzieningen
worden getroffen om zeker te stellen dat die aanbieder zoveel mogelijk bedrijfsmatig
opereert, dat de winsten van vergroting van de slagvaardigheid en efficiency
ook ten goede komen aan de afnemers en dat de dienstverlening op een maatschappelijk
gewenst niveau blijft. Het ex-publieke bedrijf zou immers kunnen nalaten de
beoogde doelmatigheidsverbetering na te streven, omdat van een aansporing
daartoe door concurrerende aanbieders (nog) geen sprake is. Voorts is niet
ondenkbaar dat het zich, gebruikmakend van zijn monopoliepositie, met name
richt op de belangen van het bedrijf en zijn aandeelhouders (winstmaximalisatie).
Dit zou er toe kunnen leiden dat prijzen te hoog zijn, de kwaliteit onder
de maat blijft of dat alleen winstgevende klanten bediend worden. De nadelige
gevolgen hiervan voor consumenten zijn evident.Soortgelijke voorzieningen kunnen ook nodig zijn wanneer effectieve marktwerking
niet volledig realiseerbaar is, dan wel wanneer effectieve marktwerking tot
bepaalde niet door de overheid gewenste uitkomsten voor de betrokken consumenten
zou leiden. Ook in een eindsituatie van volledige marktwerking kunnen overheidsdoelstellingen
met betrekking tot de beschikbaarheid en toegankelijkheid van de dienstverlening
vereisen dat specifieke gedragsnormen voor aanbieders gelden. Het kan daarbij
gaan om aansluitzekerheid voor onrendabele percelen, openbaar vervoerdiensten
op onrendabele lijnen of tijdstippen, of een minimum inzet van duurzame opwekking
van energie. 3.5 Voorzieningen ter bescherming van consumentenHet is niet mogelijk om voor iedere op afstandplaatsing van een overheidsdienst
een blauwdruk te geven van de voorzieningen welke door de overheid ter bescherming
van de belangen van consumenten in de hiervoor bedoelde situaties getroffen
zouden moeten worden. In hoeverre er voor het treffen van dergelijke voorzieningen
aanleiding is en hoe deze worden vormgegeven, zal mede afhankelijk zijn van
de specifieke kenmerken van en ontwikkelingen op de betrokken markt. Wel kan
worden aangegeven op welke aspecten die voorzieningen betrekking kunnen hebben
en kan een aantal overwegingen en uitgangspunten worden gegeven die voor het
vormgeven en de praktische uitvoering daarvan van belang zijn. Tijdens het overgangsproces van publiek aanbod naar private markt dienen
de belangen van de betrokken «gebonden» consumenten te worden
beschermd. Het gaat daarbij om zaken als het garanderen van een voldoende
kwaliteitsniveau tegen zo laag mogelijke prijzen, het zeker stellen van voldoende
toegankelijkheid van de dienstverlening en het tegengaan van mogelijke risico's
van eventuele commerciële nevenactiviteiten van de aanbieders. Om dit
te bereiken zal het nodig zijn afspraken tussen de overheid en de aanbieder
van de ex-publieke dienst te maken dan wel regels te stellen c.q. corrigerend
op te kunnen treden. Deze afspraken en regels kunnen betrekking hebben op:– de hoogte van de gehanteerde tarieven;– het verrichten van commerciële nevenactiviteiten;– het maatschappelijk gewenste kwaliteit/niveau van de dienstverlening;– de invloed van consumenten op de dienstverlening;– de beslechting van geschillen tussen een aanbieder en een consument.Ten aanzien van de consumententarieven zijn verschillende reguleringsmethoden
denkbaar, die tot doel hebben de ex-publieke ondernemer te stimuleren de efficiency
zo veel mogelijk te bevorderen en ook de «gebonden» consument
hiervan te laten profiteren. De bekendste daarvan zijn de «price cap»
en «yardstick competition». Bij de eerste worden prijsverlagingen
afgedwongen of maxima aan de toegestane prijsverhogingen gesteld, waarin de
kostenbesparing door technologische vernieuwing en andere te realiseren efficiencywinsten
zijn verdisconteerd. Bij de tweede worden prijsvoorschriften gegeven op basis
van een relatieve efficiencybeoordeling van de prestaties van verschillende
(regionale) aanbieders.Indien een monopolistische aanbieder commerciële nevenactiviteiten
verricht, bestaat het risico dat de «gebonden» consumenten worden
benadeeld doordat die aanbieder eventuele negatieve resultaten van deze nevenactiviteiten
compenseert via de tarieven voor de primaire dienstverlening (kruissubsidiëring).
De te treffen voorzieningen zullen er dan op gericht moeten zijn dergelijke
voor de consumenten nadelige effecten te voorkomen. Kruissubsidiëring
heeft tegelijk ook ernstige negatieve effecten voor andere reguliere aanbieders
op de betrokken commerciële markt. In het project Marktwerking, Deregulering
en Wetgevingskwaliteit wordt hier momenteel studie naar verricht. Het gaat
daarbij om een inventarisatie van de ongelijkheden in de uitgangsposities
van enerzijds overheidsondernemingen en anderzijds particuliere bedrijven
en het aandragen van mogelijke oplossingen daarvoor.Wat betreft de kwaliteit en het niveau van de dienstverlening kunnen technische
specificaties of doelcriteria worden opgesteld zowel voor de eisen waaraan
de dienstverlening moet voldoen als voor de mate van leveringszekerheid.
Daarbij zal de normstelling betrekking moeten hebben op de uitkomst van het
bedrijfsproces en niet op het proces zelf, om de aanbieder zo veel mogelijk
vrijheid te bieden bij de inrichting van zijn bedrijfsproces.De invloed van de consumenten op de dienstverlening kan worden vergroot
door de aanbieder voor te schrijven consumentenpanels te organiseren of verbruikersraden
in het leven te roepen. Aan consumentenorganisaties kan het recht worden verleend
gekwalificeerde adviezen uit te brengen over de te leveren diensten. Ook kunnen
door de aanbieder, eventueel in overleg met consumentenorganisaties, algemene
leveringsvoorwaarden worden opgesteld en kan zorg worden gedragen voor de
oprichting van een instelling voor geschillenbeslechting.Niet alleen zijn goede afspraken en regels nodig, ook zal de overheid
er uiteraard op moeten toezien dat die afspraken en regels worden nageleefd.
Dergelijke afspraken en regels zullen ook de bevoegdheid kunnen inhouden tot
het stellen van nadere voorschriften en het geven van aanwijzingen aan de
private dienstverlener ten aanzien van prestatieniveau en prijsvorming. Om
het gedrag van de aanbieder in dit kader goed te kunnen beoordelen, zal er
voorts in moeten worden voorzien dat de daarvoor benodigde informatie beschikbaar
komt. Een dergelijk stelsel van afspraken, regels en bevoegdheden wordt in
de praktijk veelal aangeduid als een toezichtsysteem. Aangezien zo'n systeem
soms verregaande interventiemogelijkheden voor de betrokken toezichthouder
ten aanzien van het gedrag van de betrokken private dienstverlener inhoudt,
dient dit wettelijk te worden ingesteld.Als algemeen uitgangspunt geldt dat, waar de te treffen voorzieningen
ertoe strekken het ontbreken van concurrentiedruk te compenseren, zij niet
ingrijpender of gedetailleerder zullen mogen zijn dan nodig is. Immers, het
inperken van het marktgedrag van de aanbieder staat op gespannen voet met
de doelstellingen van de opafstandplaatsing van de dienst. Beter dan een keurslijf
van regelgeving is een afbakening van het speelveld van de ex-publieke aanbieder
door het stellen van randvoorwaarden en in aanvulling daarop de uitoefening
van correctief toezicht op diens feitelijk handelen. Omdat het markten in
beweging betreft zal het toezichtsysteem flexibel moeten zijn om zich te kunnen
aanpassen aan nieuwe ontwikkelingen. Het is van belang dat de toezichthouder
proportioneel opereert en de aanbiedende ondernemer de nodige ruimte geeft.
Dit zal ook de consument ten goede komen.In lijn met dit uitgangspunt zullen de bedoelde voorzieningen kunnen worden
beëindigd, naarmate er meer aanbieders op de markt verschijnen en de
beoogde situatie van volledige marktwerking wordt bereikt. Dit ligt echter
anders in de eerderbedoelde situaties waarin er langdurig aanleiding blijft
voor een zekere mate van overheidsbemoeienis, bijvoorbeeld om de kwaliteit
of de toegankelijkheid van de dienstverlening op een bepaald minimumniveau
te garanderen of om de toegang van aanbieders tot bepaalde exclusieve netwerken
zeker te stellen.Voor zover het toezichtsysteem specifiek op dergelijke situaties is gericht,
zal het gehandhaafd moeten blijven dan wel alsnog moeten worden ingesteld.
Daarbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het opleggen van een leveringsplicht
aan de éne (of aan de grootste) aanbieder.Ook in deze gevallen zal echter steeds bezien moeten worden of andere,
minder ingrijpende en meer marktconforme oplossingen mogelijk zijn. Zo zouden
van alle aanbieders bijdragen gevraagd kunnen worden voor een fonds, waaruit
voor de levering van diensten op onrendabele plaatsen of tijdstippen subsidies/vergoedingen
beschikbaar gesteld kunnen worden. Wanneer er meerdere aanbieders
zijn is het ook mogelijk om aanbieders te laten inschrijven op de levering
van de onrendabele dienstverlening (tendersysteem): de aanbieder die de laatste
overheidsvergoeding vraagt voor het verrichten van bepaalde diensten kan het
contract gegeven worden. 3.6 Buitenlandse ervaringenIn een aantal landen binnen en buiten Europa wordt al geruime tijd gewerkt
met toezichthouders om de marktmacht van de monopolistische nutsbedrijven
te beteugelen. Zo zijn toezichthouders werkzaam in de Verenigde Staten, Canada,
het Verenigd Koninkrijk en de Scandinavische landen. De toezichthouders zijn
er met name actief in de traditionele nutsbedrijven (water-, gas- en elektriciteitsvoorziening),
maar ook bij andere ex-publieke dienstverleners zijn sectorale toezichthouders
aangesteld.Bij de inrichting van deze toezichthouders zijn, afhankelijk van de sociaal-economische
cultuur, de structuur van de nutssector en de prioriteiten in het beleid,
grote verschillen te constateren. In de Verenigde Staten is de inrichting
van de toezichthouders sterk bepaald door het streven om een strikte scheiding
tussen overheid en bedrijfsleven aan te houden. Zij richten zich daar met
name op bescherming van de consument tegen de van oudsher bestaande private
monopolies. In een overlegeconomie als in Zweden opereren de toezichthouders
veel meer binnen de overheidscultuur waarbij zij zich richten op het realiseren
van marktwerking bij nutsbedrijven in overheidslanden.Een opeenstapeling van sterk uiteenlopende taken heeft bij de buitenlandse
toezichthouders vaak een zware last gelegd op het volbrengen van hun hoofdtaak
(beschermen positie consumenten en bewerkstelligen marktwerking). Hierbij
wordt dan ook een heldere taakomschrijving van de toezichthouder bepleit.Ervaringen in het buitenland leren ook, dat bij de inrichting van de toezichthouder
rekening moet gehouden worden met de achtergestelde startpositie van de toezichthouder
ten opzichte van de sector waarop hij gaat toezien. Een nieuwe toezichthouder
wordt geconfronteerd met een vaak zeer complexe materie. Voor het doorgronden
hiervan is hij bovendien afhankelijk van de bedrijven waarop toezicht wordt
gehouden.Een meer dynamisch model van toezicht, waarbij de nieuwe toezichthouder
de ruimte krijgt greep te krijgen op de materie om vervolgens stapsgewijs
directere en stringentere maatregelen te nemen om meer marktwerking te bewerkstelligen,
zou hiervoor een oplossing kunnen zijn. Na introductie van concurrentie verschuift
dan de missie van de toezichthouder naar het creëren en bewaken van de
randvoorwaarden voor effectieve marktwerking.Om zijn taak te kunnen uitvoeren moet de toezichthouder inzicht hebben
in zowel het feitelijk als het minimaal gewenste niveau van functioneren van
het nutsbedrijf. Hiervoor is de toezichthouder vooral aangewezen op actuele
gegevens afkomstig van dat nutsbedrijf. Om de toezichthouder in staat te stellen
deze taak naar behoren te kunnen uitvoeren wordt internationaal het belang
onderstreept van een onbelemmerde toegang van de toezichthouder tot alle benodigde
gegevens en een uitrusting van de toezichthouder met voldoende expertise om
deze gegevens op waarde te kunnen schatten. 3.7 Rol van het Ministerie van Economische ZakenHet opstellen van regels, het maken van afspraken en de inrichting van
het toezicht systeem ten aanzien van ex-publieke diensten zijn de taak en
verantwoordelijkheid van het primair betrokken vakministerie. In zijn functie
van coördinatie van het consumentenbeleid houdt het Ministerie van Economische
Zaken zich derhalve niet bezig met bijvoorbeeld de feitelijke hoogte van de
electriciteitstarieven, de frequentie van het openbaar vervoer of de mate
van toegankelijkheid van plattelandsgebieden tot het telecomnet. De betrokken
vakministeries zijn verantwoordelijk daarvoor criteria te ontwikkelen.Als coördinator voor het consumentenbeleid worden door Economische
Zaken wel nauwgezet de ordeningsaspecten van de verzelfstandiging en privatisering
van ex-publieke diensten gevolgd. Getoetst wordt of de gemaakte afspraken
en gestelde regels, alsmede de vormgeving en het functioneren van het toezicht
op de ex-publieke dienst voldoende waarborgen bieden voor een adequate behartiging
van de belangen van de consument. 4 Enkele nieuwe ontwikkelingen op de consumentenmarkt 4.1 InleidingAl eerder kwam aan de orde, dat nieuwe technologische ontwikkelingen ertoe
leiden dat aan de consument vele nieuwe produkten en diensten worden aangeboden.
Door het gebruik van nieuwe technologieën kan de consument vaak beter,
sneller en/of goedkoper bediend worden.In het algemeen is de consument goed in staat over deze nieuwe produkten,
diensten en distributiekanalen de nodige informatie te verkrijgen (zie par.
2.3). Wel is geconstateerd, dat er in bepaalde gevallen, zoals bij levensmiddelen
die met behulp van nieuwe technologieën (b.v. biotechnologie) vervaardigd
worden, bij nieuwe financiële diensten of bij nieuwe distributiekanalen
als de elektronische snelweg, aanleiding kan bestaan voor bijzondere aandacht
van de overheid. Op deze onderwerpen wordt in dit hoofdstuk nader ingegaan.
Ook wordt aandacht besteed aan de nieuwe mogelijkheden van detaillisten om
via klantenbindingssystemen inzicht te krijgen in het consumptiegedrag van
individuele klanten. 4.2 Met behulp van nieuwe technologieën vervaardigde
levensmiddelenNieuwe technologische ontwikkelingen (b.v. op het gebied van de biotechnologie)
maken het mogelijk om geheel nieuwe voedingsmiddelen (novel foods) te produceren
dan wel bestaande voedingsmiddelen op een geheel nieuwe wijze te produceren.Het bestaande wettelijk stelsel van consumentenbescherming heeft tot doel
de consumenten te beschermen tegen gevaar voor de gezondheid of de persoonlijke
veiligheid. De overheid heeft in dit verband dan ook tot taak te beoordelen
of de nieuwe met behulp van biotechnologie vervaardigde produkten voldoen
aan de noodzakelijk te stellen gezondheids- en veiligheidseisen. De overheid
verleent hiertoe financiële steun aan onafhankelijk onderzoek om wetenschappelijk
goed onderbouwde toelatingsprocedures voor nieuwe voedingsmiddelen te ontwikkelen.
Hierbij zijn meerdere departementen betrokken. Deze internationaal af te stemmen
toelatingsprocedures leggen mede een basis voor het vertrouwen van de consument
in deze nieuwe voedingsmiddelen.Vastgesteld kan worden, dat consumenten soms huiverig staan ten opzichte
van deze nieuwe voedingsmiddelen. Het gaat immers om geheel nieuwe produkten
of produktiewijzen. Met het oog daarop stimuleert de overheid de totstandkoming
van objectieve voorlichting over biotechnologie in het algemeen
en over bepaalde biotechnologische toepassingen, zoals de nieuwe voedingsmiddelen,
in het bijzonder. In dit verband wordt bijvoorbeeld een bijdrage verleend
voor het op onafhankelijke wijze voorlichten van brede doelgroepen. Op initiatief
van het Ministerie van Economische Zaken is het Communicatie Overleg Biotechnologie
(COB) opgericht. Hieraan nemen nagenoeg alle bij de voorlichting en informatieverstrekking
betrokken partijen deel met als doel de verschillende communicatie-strategieën
over het thema biotechnologie onderling af te stemmen. 4.3 Financiële produkten en dienstenNieuwe technologische mogelijkheden en nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen
leiden ertoe dat de laatste tijd in hoog tempo nieuwe financiële produkten
en diensten worden ontwikkeld en aangeboden. Vele van de aangeboden produkten,
zoals koopsompolissen of de traditionele verzekeringen, verschijnen daarbij
in uiteenlopende modaliteiten op de markt. Voor deze produkten wordt door
de aanbieders daarvan veel reclame gemaakt. Sommige nieuwe produkten of diensten
zijn meer het gevolg van technologische ontwikkelingen dan een reactie op
een vraag van de kant van consumenten. Voorbeelden daarvan zijn het elektronisch
bankieren en het betalen via Internet.Daarnaast ontstaat een vraag naar nieuwe verzekeringsprodukten door wijzigingen
in het stelsel van sociale zekerheid. Door deze wijzigingen gaat de burger
zelf verantwoordelijkheid dragen voor het aangaan van verzekeringen tegen
risico's die voorheen via collectieve voorzieningen werden gedekt. Er is op
dit terrein inmiddels sprake van vele aanbieders van deze nieuwe verzekeringsprodukten
en van ruime keuzemogelijkheden voor consumenten.De consument heeft aldus ruime mogelijkheden om de voor zijn situatie
meest geschikte financiële produkten en diensten en het voor hem meest
voordelige aanbod te kiezen. De concurrentie tussen de verschillende aanbieders
zorgt daarbij voor de totstandkoming van dat aanbod. Onder meer de betrouwbaarheid
en veiligheid van het aanbod en de distributie van de financiële produkten
en diensten wordt, voor zover dit nodig is, geregeld via het wetgevingsinstrumentarium
van het Ministerie van Financiën. In dit verband zij ook gewezen op het
reeds eerder genoemde, bij de Tweede Kamer aanhangige wetsvoorstel inzake
de verzekeringsovereenkomst (aanvulling Burgerlijk Wetboek). Daarin wordt
mede voorzien in bepalingen die de consument in zijn positie ten opzichte
van de verzekeraar ondersteunen.Er zijn echter signalen dat de consument op de markt van financiële
dienstverlening problemen ondervindt. De omvang van het aanbod en het grote
aantal modaliteiten van verschillende financiële produkten maken het
de consument soms moeilijk deze te beoordelen en onderling te vergelijken.
Het aanbod is daarmee in die gevallen onvoldoende doorzichtig voor de consument
om tot een verantwoorde keuze te komen. Daar komt bij dat de consument niet
altijd voldoende bekend is met belang en functie van deze produkten zodat
hij soms ook in onzekerheid verkeert over nut en noodzaak van een dergelijk
produkt in zijn individuele situatie.Dit mogelijke gebrek aan transparantie verdient aandacht, omdat deze produkten
en diensten voor de consument vaak langlopende financiële verplichtingen
met zich mee brengen en diens bestedingsmogelijkheden sterk kunnen beïnvloeden.
Directe overheidsinterventie is echter niet aan de orde. Bovendien staat niet
vast dat hier sprake zou zijn van een zodanige structurele problematiek, dat
dit een dergelijk ingrijpen zou rechtvaardigen. Ook op dit terrein
moet de eigen verantwoordelijkheid van de consument uitgangspunt zijn.Vanwege de onzekerheid van consumenten en de consequenties die dit eventueel
kan hebben voor het goed functioneren van de markt, is er wel aanleiding om
samen met consumentenorganisaties te bezien waar zich precies eventuele knelpunten
in de markttransparantie voordoen. Ook het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid zal hierbij worden betrokken in verband met de nieuwe financiële
diensten die sinds de aanpassingen in het sociale zekerheidsstelsel zijn geïntroduceerd.
Bezien zal moeten worden op welke wijze consumentenorganisaties kunnen bijdragen
aan het opheffen van de gebleken knelpunten. Indien nodig zal, binnen het
daarvoor beschikbare financiële kader, voor de ontwikkeling van instrumenten
ter verbetering van de markttransparantie een bijdrage kunnen worden verleend.In dit verband verdient nog vermelding dat de minister van Financiën,
naar aanleiding van een daartoe strekkende motie, in zijn brief van 30 mei
1996 aan de Tweede Kamer reeds een aantal voornemens ter bevordering van transparantie
van financiële produkten en de versterking van de positie van de consument
heeft uiteengezet. Deze voornemens worden thans uitgewerkt in samenspraak
met de relevante toezichthouders en brancheorganisaties. Ook kan opgemerkt
worden dat eerste kontakten zijn gelegd tussen consumentenorganisaties en
aanbieders van financiële diensten om te analyseren welke problemen zich
voordoen.Overigens is financiële dienstverlening typisch een terrein waarop
produkten en diensten vaak maatwerk zijn. Consumenten kunnen dan ook gediend
zijn met een individueel op hun persoonlijke situatie toegesneden advies.
De rol van adviseurs wordt daardoor van toenemend belang. Hier kan een taak
liggen voor consumentenorganisaties, naast andere adviseurs en bemiddelaars,
om de consument te helpen bij het maken van keuzen.Wat betreft de wijzigingen in het sociale zekerheidstelsel en de daaruit
voortvloeiende ruimte voor private herverzekering, valt erop te wijzen dat
het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid hierover uitgebreid voorlichting
geeft. De mate waarin herverzekering plaatsvindt wordt door dit ministerie
nauwlettend gevolgd. 4.4 Kopen op de elektronische snelwegDe snelle opkomst van het Internet illustreert dat de digitale techniek
een nieuw medium mogelijk maakt met enorme potenties. Van een computernetwerk
voor wetenschappers en hobbyisten, waarbij commerciële toepassingen «not
done» waren, vormt het Internet zich in snel tempo om tot een virtuele
marktplaats met tal van commerciële mogelijkheden.De elektronische snelweg kan de consument uitgebreide en makkelijk toegankelijke
informatie verstrekken over waar en tegen welke prijs hij produkten en diensten
kan aanschaffen. Daarbij kan het gaan over aanbieders in Nederland, maar ook
over aanbieders waar ook elders ter wereld. Er ontstaat als het ware een virtuele
wereldwijde winkel. De consument heeft daardoor meer mogelijkheden om zijn
produkten daar te kopen waar aanbieders, doordat zij met lage produktie- en
distributiekosten werken, de laagste prijzen vragen. Dit kan leiden tot een
steeds scherpere concurrentie met de bestaande distributiekanalen. Aldus zijn
voor de consument aan de komst van de elektronische winkel grote voordelen
verbonden in de vorm van verruiming van keuzemogelijkheden en verlaging van
transactiekosten en prijzen.Om dit kopen op afstand tot een succes te laten uitgroeien, zullen de
dienstverleners op dit gebied aan de consument wel een aantal zekerheden
moeten bieden. Voor de consument zal met name van belang zijn dat hij, evenals
bijvoorbeeld bij het kopen bij postorderbedrijven, voldoende informatie over
het aangeboden produkt ontvangt, zodat hij het kan vergelijken met produkten
die hij kent en/of elders kan aanschaffen. Hij zal voorts zekerheid willen
hebben dat het produkt na eventuele betaling vooraf daadwerkelijk wordt geleverd
en dat het overeenkomt met de vooraf verstrekte produktinformatie. Ook wil
de consument zekerheid hebben inzake de garantie die wordt verleend ten aanzien
van een gekocht produkt. Voor het betalingsverkeer zal door marktpartijen
een effectief en betrouwbaar systeem moeten worden ontwikkeld. Op dit moment
wordt de afrekening meestal in gang gezet door via Internet het creditcardnummer
te verstrekken aan de leverancier. De feitelijke betaling verloopt vervolgens
via de gebruikelijke kanalen. Betaling via een creditcard brengt evenwel risico's
met zich mee en is fraudegevoelig. Daarom worden momenteel proeven gedaan
met andere, veiliger digitale betalingssystemen via Internet.Nederlandse banken zijn daarbij betrokken. Aan de consequenties van de
elektronische snelweg voor de consument wordt inmiddels ook op internationaal
niveau de nodige aandacht besteed.De bestaande wetgeving die de consument de nodige basisbescherming biedt,
geldt in principe ook ten aanzien van transacties die via de elektronische
snelweg tot stand komen. Het is echter niet zeker of deze in alle gevallen
voldoende zal blijken te zijn toegesneden op de hier toegepaste nieuwe technologie.
Zo is het niet duidelijk in hoeverre producten die vanuit het buitenland via
Internet worden aangeboden, moeten voldoen aan de Nederlandse produkteisen
met betrekking tot veiligheid en gezondheid. Ook is niet uitgesloten dat de
bescherming die bijvoorbeeld wordt geboden door de bepalingen inzake consumentenkoop
of algemene (leverings-)voorwaarden niet in alle gevallen toepasbaar zal blijken
op transacties in de digitale winkel.Samen met het ministerie van Justitie en consumentenorganisaties zullen
daarom de verdere ontwikkelingen op het gebied van de elektronische snelweg
worden gevolgd om te bezien of aanpassingen van de bestaande regelgeving nodig
zijn om de daarin aan consumenten geboden basisbescherming in stand te houden.
Het kabinet buigt zich in het algemeen over de vraag wat de rol moet zijn
van de wetgever op dit gebied. Het ministerie van Financiën heeft voorts
aangekondigd1 dat bezien zal worden of er een
noodzaak bestaat om de financiële wetgeving aan te passen als gevolg
van de voortschrijdende informatietechnologie. Ontwikkelingen op het gebied
van informatica, computersystemen en datacommunicatie zijn immers van invloed
op de verschijningsvorm van geld, op geldstromen en op de wijze waarop bankdiensten
worden aangeboden.Wel moet bedacht worden dat de consument bij het digitaal winkelen, vanwege
het wereldwijde karakter daarvan, altijd een risico zal blijven lopen. Dit
is vergelijkbaar met het risico dat de Nederlandse consument soms neemt bij
het verrichten van aankopen in een vakantieland dat een geringer niveau van
bescherming van consumenten kent dan Nederland. Bovendien is niet te voorkomen
dat taal en afstand belemmeringen kunnen blijven vormen bij de afhandeling
van eventuele problemen. 4.5 Informatie over individueel consumentengedragEr ontstaan steeds meer mogelijkheden voor detaillisten om via klantenbindingssystemen
informatie te vergaren over het consumptiegedrag van hun individuele klanten.Aanbieders hechten veel belang aan het verkrijgen van informatie over het koopgedrag van consumenten omdat het aanbod daardoor goed kan
worden afgestemd op de vraag. Zolang het gaat om informatie over anonieme
consumentenvoorkeuren is dat geen probleem. Het verkrijgen van informatie
over het koopgedrag van individuele consumenten is een andere kwestie. Wanneer
aanbieders op basis van uit klantenbindings- systemen verkregen informatie
overgaan tot marketing gericht op het individu, kan dit ten koste gaan van
consumenten die daar onvoldoende tegen opgewassen zijn. De ontwikkelingen
zullen door de overheid in relatie tot bestaande wetgeving, zoals de privacywetgeving,
nauwlettend worden gevolgd, omdat dit uiteindelijk kan leiden tot een aantasting
van de beoogde basisbescherming van consumenten. BIJLAGEConsumentenbescherming bij op afstand geplaatste dienstenHieronder wordt voor een aantal sectoren de stand van zaken bij het voornemen
tot het uitoefenen van toezicht weergegeven. 1 EnergiesectorOp dit moment is de elektriciteitsconsument gebonden aan één
bepaalde leverancier: het elektriciteitsdistributiebedrijf in de betreffende
regio, dat een aansluitverplichting heeft jegens alle verbruikers. Dit levert
elektriciteit tegen een standaard tarief, vaak met een optionele dag/nacht
variant. Recent zijn enkele bedrijven ook de optie «groene stroom»
aan gaan bieden: elektriciteit uit duurzame energiebronnen, met een (vrijwillig)
hoger tarief.Er is een wettelijk systeem van maximum eindverbruikerstarieven waaraan
alle energiebedrijven moeten voldoen behoudens ontheffing in bijzondere gevallen.
Wat betreft service zijn er goede standaard leveringsvoorwaarden, waarbij
alleen de aansprakelijkheid bij stroomuitval een discussiepunt vormt.In de elektriciteitsvoorziening gaat veel veranderen, zoals aangegeven
in de Derde Energienota en de onlangs verschenen notitie «Stroomlijnen
naar een markt voor elektriciteit». Belangrijk vanuit het perspectief
van de consument is de geleidelijke marktopening. Het elektriciteitsnetwerk
wordt een «openbare weg» voor elektriciteit, waarvan vragers en
aanbieders van elektriciteit op non-discriminatoire voorwaarden gebruik kunnen
maken. Er zal een markt voor elektriciteit ontstaan, aanvankelijk alleen voor
de grootste verbruikers, vervolgens voor een tussengroep, en uiteindelijk
na een periode van 10 jaar ook voor de kleinverbruikers, waaronder de individuele
consument. Deze geleidelijke overgang is nodig om de noodzakelijke aanpassingen
te kunnen maken, partijen ervaring op te laten doen met de nieuwe marktstructuren
en de overgang naar een echte markt zonder schokken en economische schade
te laten verlopen.Gedurende deze overgangsperiode zal controle op de consumententarieven
nodig blijven en zal worden geïntensiveerd, om te voorkomen dat de verhevigde
concurrentie bij de grotere verbruikers worden afgewenteld op hogere tarieven
voor de consument.In de eindsituatie zal de consument kunnen kiezen tussen verschillende
elektriciteitsleveranciers of -handelaren. Daarvoor hoeft geen nieuw elektriciteitsnet
te worden aangelegd; de consument zal via één elektriciteitsaansluiting
toegang hebben tot de verschillende aanbieders. Wel is denkbaar dat in termen
van meettechniek of informatietechnologie het nodige moet worden geïnvesteerd.Omdat het elektriciteitsnetwerk een (natuurlijk) monopolie blijft, zal
controle op de beheerders van de elektriciteitsnetwerken en hun tarieven steeds
nodig blijven; deze zullen ook de aansluitplicht hebben. Afgezien daarvan
heeft de consument in de eindsituatie via het netwerk de keuze tussen verschillende
opties in termen van prijs, service, leveringsvoorwaarden en overige aspecten
zoals bijvoorbeeld de duurzaamheid van de opgewekte stroom en overige dienstverlening
gericht op comfort of besparing. Overheidscontrole op deze aspecten is in
beginsel dan niet meer nodig.De wijze van liberaliseren in de gassector zal haar definitieve invulling
krijgen nadat hierover een Europese richtlijn is aangenomen. De behandeling
van deze richtlijn – betreffende het tot stand brengen van een interne
markt in de sector aardgas – is in juli 1996 gestart.Zoals al aangegeven in de Derde Energienota zal voor Nederland toegang
tot het netwerk een belangrijke rol moeten spelen. Daarbij is voorstelbaar
dat er enige vorm van geschillenbeslechting wordt gecreëerd zodat non-discriminatoire
toegang tot het net verzekerd kan worden. Maar ook bescherming van de consument
tegen met name kruissubsidiëring verdient aandacht. Gedurende het proces
van liberalisering zullen de kwaliteit van levering evenals de prijs van gas
voor de gebonden klant, aspecten zijn die nauwlettend in het oog worden gehouden
door de overheid. Nadat de markt voldoende vrij is en er geen sprake meer
is van gebonden klanten zal er net als bij de elektriciteitsbedrijven in beginsel
geen overheidscontrole meer nodig zijn.In de Wet energiedistributie worden verder geregeld: de taken van de energiedistributiebedrijven,
verplichte verbruikersraden, omvang en verantwoording van de tariefafdracht
voor energiebesparing en duurzame energie (Milieu Aktie Plan) en regels omtrent
nevenaktiviteiten. 2 TelecomPTT-Telecom heeft thans alleen nog een monopolie voor het verlenen van
de dienst spraaktelefonie op het vaste net. Voor mobiele communicatie is op
dit moment één concurrent (Libertel) toegelaten.Op de zakelijke markt is er voor met name dataverkeer inmiddels wel concurrentie
tussen meerdere aanbieders.Voorzien is dat per 1 juli 1997 concurrentie op de dienst telefonie gaat
ontstaan. Dan zal een situatie zijn ontstaan waarin beperkte concurrentie
op de infrastructuur en volledige concurrentie in het aanbieden van diensten
mogelijk wordt.PTT-Telecom zal in die situatie, als dominante netwerkaanbieder, verplicht
zijn alle aanbieders van diensten toe te laten (open network provision, ONP).
Naar verwachting zal 1 januari 1998 de herziene Wet op de Telecommunicatie
Voorzieningen in werking treden waarmee de nieuwe marktordening in wetgeving
worden vastgelegd.Omdat de markt vooralsnog door PTT-Telecom zal worden gedomineerd krijgt
deze als grootste aanbieder de plicht van universele dienstverlening opgelegd.
Daarmee wordt zeker gesteld dat voor een ieder tegen betaalbaar tarief spraaktelefonie
beschikbaar blijft onder acceptabele leveringsvoorwaarden. De kosten van het
in stand houden van minder rendabele telefoonlijnen zal PTT-Telecom dan met
instemming van de Minister van V&W via een vereffeningsmechanisme deels
kunnen verhalen op andere aanbieders welke deze leveringsplicht niet hebben.Voor mobiele telefonie zullen in de toekomst ook meer concurrenten toegestaan
worden met daarbij ook een leveringsplicht volgens vastgestelde condities
voor de grootste aanbieder(s).Een toezichthoudende dienst van V&W, die later de status van een Zelfstandig
Bestuurs Orgaan zal krijgen, ziet toe op de naleving van een en ander. Het
gaat daarbij om naleving van de vergunningsvoorwaarden, de kwaliteit, de vaststelling
van de tarieven, mogelijk misbruik van de ONP, kostengeoriënteerd aanbod
en voorkomen van kruissubsidiëring. 3 KabelTen aanzien van de kabel is besloten1 dat
toezicht noodzakelijk is op mogelijk misbruik van de machtspositie door de
kabelexploitanten jegens kijkers en programma-aanbieders.Daarbij is uitgangspunt dat alleen specifieke wetgeving wordt overwogen
indien uit de praktijk blijkt dat dit strikt noodzakelijk is omdat bestaande
kaders niet voldoen. Dit betekent dat voorlopig het toezicht bestaat uit de
Wet Economische Mededinging en het Commissariaat voor de Media. Eind 1996
zullen praktische ervaringen worden geëvalueerd en zal worden besloten
over een sectorspecifieke regeling.In het Wetsontwerp Liberalisering Mediawet dat nu bij de Kamer ligt is
de verplichting opgenomen voor kabel-exploitanten om een gegarandeerd
minimumpakket aan kanalen (waaronder die van de binnenlandse publieke omroep)
aan te bieden. In dit wetsontwerp is ook voorzien dat prijstoezicht op het
basisprogrammapakket van de kabel bij AMvB kan worden ingevoerd. Op dit moment
lijkt dit niet nodig. De huidige abonnementstarieven zijn redelijk. 4 PostOp briefpost heeft PTT-Post, net als in andere Europese landen, op grond
van de Postwet '89 een monopolie. De grens ligt in Nederland op 500 gr. In
de toekomst zal dit monopolie voorlopig zo blijven, wel is er op Europees
niveau discussie gaande het monopolie tot 350 gr. te beperken. De kwaliteit
van dienstverlening en de wijze van aanpassing van de tarieven zijn wettelijk
bepaald.De Minister van V&W zal een strategisch onderzoek laten uitvoeren
naar de gewenste omvang van de concessie en de mogelijkheden van introductie
van concurrentie.De markt voor het vervoer van drukwerk is geheel vrij, hier zijn reeds
een aantal concurrerende aanbieders operationeel.Dit geldt ook voor de markt voor pakketpost waar ook concurrentie is toegestaan.
Voor pakjes tussen de 500 gr. en 10 kilo heeft PTT-Post geen monopolie, doch
wel een plicht deze dienst uit te voeren tegen landelijk gelijke voorwaarden.
Ook hiervoor worden tariefaanpassingen gecontroleerd door de Minister van
V&W. Het verrichten van koeriersdiensten is eveneens vrij. Wel stelt de
Minister, ter bescherming van PTT-Post, voor het vervoer van brieven van minder
dan 500 gr., een minimum tarief vast.Een toezichthoudende dienst van V&W, die late de status van een Zelfstandig
Bestuurs Orgaan zal krijgen, ziet toe op de naleving van één
en ander. Het gaat daarbij om de naleving van de concessievoorwaarden door
PTT-Post, w.o. de kwaliteit, de vaststelling van de tarieven en het voorkomen
van kruissubsidiëring en om de naleving van de Postwet door andere partijen. 5 Openbaar vervoerDe verhouding tussen de openbaarvervoerbedrijven en de rijksoverheid is
aan het veranderen. NS is verzelfstandigd en onlangs is een nieuwe vervoerder
op het spoorwegnet verschenen. Ook voor bus, tram en metro is tot introductie
van beheerste concurrentie besloten. Thans wordt gewerkt aan nieuwe markt-ordenende
wetgeving om voor alle vormen van openbaar vervoer de wijze van concurrentie
vorm te geven.Na het terugtreden van de overheid zal evenwel niet direct van volledige
marktwerking sprake zijn. Derhalve zullen maatregelen nodig zijn om enige
marktwerking te bewerkstelligen en zullen reizigers beschermd moeten worden
tegen de gevolgen van de gebrekkig functionerende markt.Voor het spoorwegnet zal afgewacht moeten worden of daadwerkelijk concurrentie
van enige omvang zal optreden. Het is denkbaar dat, indien effectieve concurrentie
achterwege blijft, het verzelfstandigde vervoerbedrijf NS-Reizigers een beleid
gaat voeren dat op gespannen voet staat met de belangen van de reiziger. Vanwege
de machtsonbalans tussen producent en consument is bescherming van de consument
op de spoorwegmarkt noodzakelijk. De Minister van V&W heeft in een brief1 aan de Kamer toegezegd dat zij zal streven naar een
aanpak waarbij actoren in gezamenlijk overleg tot een adequate consumentenbescherming
komen. Voor het stads- en streekvervoer per bus, tram en metro wordt een systeem
van tijdelijke concessies ingevoerd, waardoor per modaliteit slechts één
ondernemer vervoer zal aanbieden, de zogenaamde concurrentie om de weg. De
reiziger kan dus niet kiezen uit meerdere vervoerders. Omdat
ook hier sprake zal zijn van onvolkomen marktwerking heeft de Minister van
V&W in een brief aan de Kamer1 de noodzaak
aangegeven, aandacht te schenken aan de positie van de reiziger en de wijze
waarop deze invloed kan uitoefenen op het vervoerproduct. Deze reizigersinvloed
zal vorm krijgen in het proces van aanbesteding van de concessies. XNoot1Kamerstukken II, 1995–1996, 23 162, nr. 4.XNoot2Kamerstukken II, 1994–1995, 22 702, nr. 11.XNoot1Kamerstukken II, 23 095. Kamerstukken II, 19 529.XNoot1Rijksbegroting 1997, IX B.XNoot1Brief aan de Tweede Kamer van Minister van EZ over toegang tot de kabel
d.d. 14 juni 1996.XNoot1Brief aan de Tweede Kamer van Minister van V&W inzake consumentenbescherming
 in het openbaar spoorwegvervoer d.d. 23 november 1995.XNoot1Brief aan de Tweede Kamer van Minister van V&W inzake vervolgdebat
over kabinets- standpunten Brokx en de Boer d.d. 24 november 1995. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23162-7.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl