Rijksbegroting van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport voor het jaar 1997; Verslag algemeen overleg over draagmoederschap, het advies "Het planningsbesluit IVF" en standpunt IVF (25000 XVI, nrs. 51 en 54, VWS-97-170)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25000-XVI, nr. 62

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

26-05-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25000-XVI nr. 62

12-05-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de ministerDiscussie in tweede termijnOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25000-XVIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 71 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 000-XVIVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en sport (XVI) voor het jaar 1997nr. 62VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 12 mei 1997De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport1 heeft op 11 maart 1997 overleg gevoerd met minister Borst-Eilers van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport over:– de brief van 14 februari 1997 over draagmoederschap(Kamerstuk
25 000-XVI, nr. 51);– de brief van 6 februari 1997 over het advies «het planningsbesluit
IVF» van de Gezondheidsraad (VWS-97–170);– de brief van 5 maart 1997 inzake standpunt IVF(Kamerstuk
25 000-XVI, nr. 54).Van het overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Van der Vlies (SGP) stond uiterst kritisch ten opzichte
van de voorstellen inzake IVF. Hij zag deze als een vertechnisering van de
menselijke voortplanting en de complicaties die zich daarbij voordoen en wees
met het oog hierop de huidige IVF-praktijk af. Om IVF voor hem aanvaardbaar
te doen zijn, dient het zich in ieder geval binnen het huwelijk te voltrekken
en mogen er geen restembryo's zijn. Aan die voorwaarden wordt echter bij de
huidige praktijk niet voldaan. Menselijke voortplanting dient, zo vond hij,
ingebed te zijn in een duurzame relatie tussen één man en één
vrouw, gebaseerd op onderlinge liefde en wederzijdse trouw, zodat betrokkenheid
van een derde hierbij niet aan de orde kan zijn. Verder maakt de huidige stand
van de IVF-techniek het noodzakelijk om meerdere embryo's tot stand te brengen.
Daarvan wordt er één (de beste) teruggeplaatst, zodat er altijd
embryo's resteren, met alle problemen die daaruit voortvloeien, zoals inzake
de bewaartermijn, de juridische status na afloop van die termijn, de beslissingsbevoegdheid
over embryo's e.d.Hij had oog voor het verdriet dat gedwongen kinderloosheid met zich brengt,
maar nu aan de voorwaarden niet is voldaan, kon hij niet anders dan zich keren
tegen het mogelijk maken van IVF-behandelingen. Er zijn uiteraard de mogelijkheden
van adoptie en pleegouderschap, maar hij besefte dat daarmee het probleem
niet in alle opzichten, zeker niet in emotionele zin, is opgelost.Hij vroeg vervolgens, nu de minister ten aanzien van de reikwijdte van de vergunningsplicht voor IVF minder ver wil gaan dan de Gezondheidsraad,
of zij dan van mening is dat de kwaliteitseisen ook op een andere manier adequaat
kunnen worden gehandhaafd.Hij zag een belangrijk voordeel van de GIFT-methode ten opzichte van IVF,
namelijk dat bij de GIFT-methode niet meerdere embryo's tot stand hoeven te
worden gebracht, waardoor ook de problematiek van de overblijvende embryo's
zich niet voordoet. Hij achtte dat voordeel van principieel belang.Een minimumsuccesnorm van 15% doorgaande zwangerschappen vond hij nogal
mager. Is 15% op dit moment werkelijk het maximaal haalbare?Bij de brief inzake draagmoederschap herinnerde hij eerst aan de discussie
die in 1993 in de Kamer hierover is gevoerd. Het toenmalige kabinet zag draagmoederschap,
vanwege de risico's en de juridische implicaties, als een onwenselijk verschijnsel
dat ontmoedigd moest worden, maar het huidige kabinet lijkt zich te beperken
tot de opvatting dat draagmoederschap met de nodige terughoudendheid moet
worden benaderd vanwege het ontbreken van empirische gegevens over de implicaties
ervan voor de betrokkenen, en vanwege de risico's in de psychologische en
de emotionele sfeer. Vindt het kabinet draagmoederschap dan nu niet meer ten
principale onwenselijk?De problemen die zich voordoen bij deze vorm van wensouderschap, waren
voor de heer Van der Vlies onoverkomelijk. Er zijn allerlei vragen over de
contractuele relatie tussen draagmoeder en wensouders en het kind kan daar
uiteindelijk letterlijk en figuurlijk de dupe van zijn. Hij vond draagmoederschap
zo wezensvreemd en welhaast tegennatuurlijk, dat hij een klemmend beroep op
de minister deed om dit verschijnsel zoveel mogelijk tegen te gaan. Het recente
bericht over een Italiaanse die tegelijkertijd voor twee ouderparen zwanger
is, zag hij als een teken van een zeer ongewenste ontwikkeling. Hij besefte
dat die ontwikkeling niet door de minister wordt voorgestaan, maar deze kan
zich in de praktijk wel voordoen als draagmoederschap niet langer consequent
wordt afgewezen.Hij herinnerde eraan dat vanuit de Kamer al herhaaldelijk is aangedrongen
op spoedige totstandkoming van regelgeving inzake fertilisatietechnieken en
wetenschappelijk onderzoek met embryo's. Hij betreurde het dan ook, in de
brief van 14 februari te moeten lezen dat een wetsvoorstel pas in de loop
van het komende najaar om advies aan de Raad van State voorgelegd zal worden.
Hij had enerzijds wel begrip voor de redenen van de vertraging, maar anderzijds
betekent de gang van zaken dat er in de huidige kabinetsperiode waarschijnlijk
geen wetgeving op dit vlak meer tot stand kan komen, terwijl regelgeving hier
wel urgent is. Zo is onlangs in de media nog aandacht besteed aan de mogelijkheid
van het klonen van mensen, iets dat uiteraard verboden moet zijn, terwijl
er op dit moment geen wettelijke basis voor zo'n verbod is.Mevrouw Oedayraj Singh Varma (GroenLinks) was het in beginsel
wel eens met het standpunt van de minister over het planningsbesluit IVF en
het draagmoederschap, omdat zij oog had voor de dringende wens van mensen
om kinderen te hebben, maar tal van zaken vond zij nog onduidelijk. Voor haar
werd het kader gevormd door de gezondheid van moeder en kind en het welzijn
van het kind. Er is overigens nog weinig onderzoek gedaan naar de verdere
ontwikkeling en het welzijn van kinderen die geboren zijn uit IVF-zwangerschappen
en zij drong er dan ook op aan om dit onderzoek te bevorderen.Met de voor IVF voorgestelde leeftijdsgrens van 40 jaar, eventueel te
verhogen tot 44 jaar, stemde zij in. Ook vond zij dat het voor vrouwen eenvoudiger
en aantrekkelijker moet worden om in de meest vruchtbare leeftijd kinderen
te krijgen. Helaas zit er, als vrouwen in hun werk carrière willen
maken, voor hen meestal niet veel anders op dan pas op latere leeftijd
kinderen te krijgen. Wat doet de minister eraan om dit te veranderen? Is zij
hierover al in overleg met de minister van SZW?De argumenten om het verbod op draagmoederschap via reageerbuisbevruchting
op te heffen, leken mevrouw Varma sluitend. Anderzijds geeft draagmoederschap
veel complexe juridische en psychologische problemen. Zo is de draagmoeder
in juridische zin de moeder van het kind, terwijl haar echtgenoot de vader
is. Dat betekent dat zij door de rechter ontheven zouden moeten worden van
het ouderlijk gezag. Verder zijn afspraken tussen draagouders en wensouders
juridisch niet afdwingbaar. Als de draagmoeder het kind niet wil afstaan,
valt daar niets aan te doen. Hetzelfde is het geval als de wensouders het
kind niet willen opnemen omdat het bijvoorbeeld gehandicapt is. Als in dat
geval bovendien de draagmoeder het kind niet wil houden, wat gebeurt er dan
met het kind? Kunnen verder de wensouders de draagmoeder eventueel dwingen
tot prenatale diagnostiek of een abortus? Hebben de wensouders zeggenschap
over de levensstijl van de draagmoeder? Welke nationaliteit krijgt het kind
eigenlijk als de draagmoeder in het buitenland woont, en welke als de draagmoeder
een vrouw met een verblijfsvergunning is? Moet in dat geval het kind gemeld
worden bij de vreemdelingenpolitie, of moet er voor het kind een verblijfsvergunning
worden aangevraagd? Al dat soort zaken dienen, zo vond mevrouw Varma, goed
uitgezocht en geregeld te worden.Uit de stukken was haar niet duidelijk geworden of de minister ook instemt
met draagmoederschap in combinatie met eiceldonatie. Verder vond zij dat draagmoederschap
absoluut geen commerciële zaak mag worden, zodat de draagmoeder op geen
enkele manier financieel beloond mag worden. Daarnaast wees zij uitsluiting
van alleenstaande vrouwen en lesbische paren af.Ten slotte vroeg zij hoe de minister denkt over het voorstel van de Gezondheidsraad
over een selectieve HIV-test.Mevrouw Kamp (VVD) vroeg of de redevoering die de minister
jl. zaterdag heeft gehouden, was gebaseerd op de inhoud van de brief van 5
maart jl. Uit de krantenberichten over die redevoering was haar dat niet duidelijk
geworden.Zij had begrepen dat het de bedoeling is om enerzijds zaken als aard,
spreiding en behoefte van IVF-behandelingen te regelen in het planningsbesluit
en anderzijds de medisch-ethische aspecten in het wetsvoorstel inzake handelingen
met geslachtscellen en embryo's. Zij betreurde het dat dit wetsvoorstel zo
lang uitblijft, maar los daarvan vroeg zij of het mogelijk is om deze scheiding
aan te brengen. Is het verder de bedoeling om het planningsbesluit nog te
baseren op artikel 18 van de huidige WZV, of al op de wet inzake bijzondere
medische verrichtingen die nog bij de Kamer in bespreking is? Als dat laatste
de bedoeling is, hoe zou het planningsbesluit er dan uit komen te zien? Welke
regeling wordt er dan getroffen inzake bijvoorbeeld de GIFT-methode, een methode
die op dit moment niet verboden is, maar alleen niet wordt toegepast door
de beroepsgroep? Eenzelfde vraag had zij over de ICSI-methode, waarover een
moratorium is afgesproken. Zij kon zich overigens voorstellen dat de minister
hier nader op ingaat bij de verdere bespreking van het wetsvoorstel bijzondere
medische verrichtingen.Verhoging van de minimumsuccesnorm naar 15% sprak mevrouw Kamp uit een
oogpunt van kwaliteitsverhoging aan, maar zij had wel de indruk dat dit iets
geheel nieuws is op medisch gebied. Of is ook voor andere medische verrichtingen
nu al de regel gesteld dat een bepaald percentage moet slagen?Uit de brief van 5 maart had zij niet kunnen opmaken of deskundigheid
en andere kwaliteitseisen voor de artsen in een IVF-centrum zullen worden
geregeld in het planningsbesluit, in de Kwaliteitswet of in het kader van
de wet BIG. Zij gaf er de voorkeur aan, het advies van de Gezondheidsraad inzake een
leeftijdsgrens van 40 jaar te volgen. Dit advies is gebaseerd op de huidige
stand van de wetenschap en tot nu toe worden zulke adviezen in het algemeen
ook altijd gevolgd. Daarnaast adviseert de Gezondheidsraad om, als toch bij
een hogere leeftijd IVF wordt toegepast, dat te plaatsen in het kader van
wetenschappelijk onderzoek. Hoe denkt de minister daarover?Voor eiceldonatie adviseert de Gezondheidsraad een leeftijdsgrens van
44 jaar en zij had begrepen dat de minister dat advies volgt. Betekent dit
dat eiceldonatie boven die leeftijdsgrens wordt verboden?Eind 1996 is een onderzoeksvoorstel naar de toepassing van IVF en ICSI
afgewezen door NWO en de Ziekenfondsraad. Zij ging ervan uit dat die afwijzing
op goede gronden was gebaseerd. Is het nu de bedoeling van de minister om
alsnog op te leggen dat dit onderzoek wordt uitgevoerd?Formeel kan draagmoederschap niet verboden worden, maar ook mevrouw Kamp
stond op dit punt een zeer terughoudend beleid voor. Zij vroeg nog of het
wel is toegestaan dat de wensouders een vergoeding geven aan de draagmoeder
voor de kosten die zij in verband met zwangerschap moet maken. Verder had
zij de indruk dat veel van de vragen die door andere woordvoerders zijn opgeworpen,
al beantwoord worden in de stukken, althans als ervan uitgegaan kan worden
dat draagmoederschap in Nederland in de praktijk beperkt zal blijven tot het
enkele geval per jaar waarin een vrouw draagmoeder wil zijn voor een zuster
of de beste vriendin. Voor dergelijke zeer uitzonderlijke situaties wilde
zij haar fiat aan draagmoederschap geven. Of dreigt toch het risico dat dit
in Nederland op veel grotere schaal gaat voorkomen en dat misschien zelfs
een situatie gaat ontstaan als in de Verenigde Staten, waar nu blijkbaar mensen
door middel van draagmoederschap grootouders willen worden? Er is ook het
voorbeeld van een Italiaanse vrouw die draagmoeder is van twee kinderen van
twee vaders en drie moeders. Iets dergelijks wilde zij zeker niet. De vraag
is overigens nog wel hoe zoiets verboden kan worden.Zij vroeg hierna of bekend is hoe de kinderrechters in Nederland in het
algemeen staan ten opzichte van draagmoederschap en of zij bereid zijn om
medewerking te verlenen aan adoptie van kinderen die door middel van draagmoederschap
zijn geboren.Vervolgens sneed zij het punt van de kosten van IVF-behandelingen aan.
Daarbij wees zij erop dat in de Kamer vaak wordt gesproken over medisch noodzakelijke
zorg, over gepaste zorg en over de trechter van Dunning. Zij kon zich heel
wel voorstellen dat mensen kinderloosheid soms als een enorme last ervaren
en in technische zin is ook al veel mogelijk op het punt van vruchtbaarheidsbehandelingen.
De kosten daarvan worden gedekt door de normale ziekenfondsverzekering. Als
die behandelingen niet blijken te helpen en moet worden overgegaan op IVF,
vond zij dat de kosten daarvan niet meer gedekt zouden moeten worden door
de normale verzekering, maar voor eigen rekening van betrokkenen zouden moeten
komen, dan wel gedekt zouden moeten worden door een aanvullende verzekering.
Dat zou betekenen dat de huidige subsidieregeling voor IVF zou moeten worden
ingetrokken. Met die regeling was in 1995 een bedrag van 13,5 mln. gemoeid.Zij was verheugd met het slot van de brief van 5 maart, waarin wordt aangegeven
dat de minister zal bevorderen dat de consequenties van uitgesteld ouderschap
en de aanbevelingen van de Emancipatieraad aandacht krijgen in het kabinetsstandpunt
over «arbeid en zorg». Wanneer valt dit kabinetsstandpunt te verwachten?De heer Schutte (GPV) stelde vast dat het bij IVF en draagmoederschap
gaat om een moeilijke discussie. Hij zag als kernvraag of mensen die dat willen,
ook recht hebben op kinderen, dan wel of kinderen primair moeten worden gezien
als een gave die in verantwoordelijkheid door mensen kan worden
ontvangen. Zeker bij draagmoederschap is de rol van de overheid maar beperkt.
Ook als de overheid op dit punt passief is, komt draagmoederschap in de praktijk
voor. Draagmoederschap is dan ook vooral een zaak van individuele personen.
Er zitten echter wel altijd publieke aspecten aan. Zo zijn er altijd kinderen
bij betrokken die recht hebben op een zekere bescherming, welke ook van de
overheid verlangd kan worden. Verder is er de vraag of het passend is om het
officieel mogelijk te maken dat een derde komt in de relatie man–vrouw
als het gaat om het verkrijgen van kinderen, en is er het punt van de onbekendheid
met de implicaties van draagmoederschap voor betrokkenen. Juist met het oog
op die publieke aspecten is enige jaren geleden door de Kamer een wetsvoorstel
aanvaard waarbij commercieel draagmoederschap is verboden. Bij die gelegenheid
was de ondertoon van de inbreng van de diverse woordvoerders, dat ook draagmoederschap
als «hulpverlening» terughoudend zou moeten worden benaderd, zo
niet ontmoedigd zou moeten worden. Gezien dit alles achtte de heer Schutte
het niet terecht om, zoals de minister in haar brief van 14 februari jl. doet,
de stelling te hanteren dat draagmoederschap via IVF niet verboden dient te
worden omdat draagmoederschap via donorinseminatie ook niet verboden is. Die
stelling betekent immers geen ontmoediging van het draagmoederschap.Een aantal praktische bezwaren tegen draagmoederschap zijn al genoemd
en worden gedeeltelijk ook in de stukken aangegeven. Familierechtelijk is
het beeld wel duidelijk, maar dat wil nog niet zeggen dat er geen conflicten
kunnen ontstaan en juist in die gevallen kan het kind letterlijk «het
kind van de rekening» worden. Verder is de grens tussen commercieel
draagmoederschap en «draagmoederschap tegen vergoeding van kosten»
in de praktijk niet zo duidelijk. Hoe staat het voorts met de sociale zekerheid
van de draagmoeder? Dat kan geregeld zijn tussen partners, maar dat hoeft
niet altijd het geval te zijn en hier kunnen dus problemen ontstaan. Daarnaast
wijst de minister zelf al op het gebrek aan empirische gegevens over de mogelijke
implicaties van draagmoederschap voor de psychologisch-sociale ontwikkeling
van het kind. Met het oog hierop wierp de heer Schutte de vraag op of het,
afgezien van principiële overwegingen, in praktische zin wel mogelijk
is om op deze weg voort te gaan. Hij vond dat er in ieder geval eerst meer
duidelijkheid moet zijn over al dit soort praktische bezwaren.IVF zag hij als principieel verdedigbaar, in de zin van een noodoplossing
in bepaalde gevallen binnen een huwelijksrelatie. Daarmee blijven er echter
nog de nodige problemen. Zo is een groot probleem de bestemming van niet-gebruikte
embryo's. Uiteindelijk kunnen die, zo wordt in de brief van 5 maart gezegd,
teloor gaan en het is de vraag of het dan wel verantwoord is om méér
mogelijk te maken op het punt van IVF dan nu het geval is. In die zin lijkt
de GIFT-methode meer aanvaardbaar, maar daar zijn weer ernstige praktische
bezwaren aan verbonden.Concluderend meende de heer Schutte dat, voorzover het de overheidsverantwoordelijkheid
raakt, de door de minister voorgestelde weg niet opgegaan moet worden.De heer Stellingwerf (RPF) stelde vast dat twee zaken die voor
hem bij elkaar horen (het huwelijk, d.w.z. de unieke relatie tussen man en
vrouw, en het baren van kinderen) in de voorliggende voorstellen uit elkaar
worden gehaald. Verder wordt in deze voorstellen de baarmoeder in feite instrumenteel
gebruikt. Voorbeelden zoals die van de Italiaanse vrouw die in Zwitserland
twee foetussen van twee verschillende paren geïmplanteerd heeft gekregen,
geven aan dat opnieuw een grens is genomen op het vlak van kunstmatige voortplanting.
Hij wilde die richting zeker niet op en voelde in dat verband ook niet voor
het idee dat jl. zaterdag tijdens een discussie van Opzij is genoemd, namelijk
om een eicel van een lesbienne te laten bevruchten met donorzaad en het embryo
vervolgens bij haar vriendin terug te planten. De minister vond
dat, zo bleek uit persberichten, wel een aardige suggestie, omdat de betrokken
lesbiennes dan het idee hebben dat het kind echt van hen beiden is.Er zijn ook talrijke praktische bezwaren te noemen tegen draagmoederschap.
Wat gebeurt er als de draagmoeder de baby niet af wil staan, of de baby gehandicapt
is? Hebben de wensouders iets te zeggen over de levensstijl van de draagmoeder
en moet daar contractueel iets over worden vastgelegd? Hoe moet het contact
tussen de wensouders en de draagmoeder geregeld worden? Mogen de wensouders
bepalen of aan prenatale diagnostiek wordt gedaan en wie beslist over een
mogelijke abortus provocatus? Hij vond dat op al dit soort vragen eerst antwoord
moet komen, alvorens een besluit over een ideëel draagmoederschap wordt
genomen.Hij erkende dat in veel gevallen sprake is van goede bedoelingen, om in
verdrietige situaties iets te kunnen betekenen. Hij was er echter van overtuigd
dat met draagmoederschap heilzame grenzen worden overschreden. Geaccepteerd
zal moeten worden dat er altijd situaties van kinderloosheid zullen blijven.Hij merkte op dat het besluit van de minister over hoogtechnologisch ouderschap
is genomen terwijl nog nauwelijks een discussie op gang is gekomen. Serieus
onderzoek naar de niet-medische gevolgen van draagmoederschap voor alle betrokkenen,
vooral de kinderen, is er nog niet. Een debat over de grenzen van de maakbaarheid
van het ouderschap achtte hij daarom zeker nodig. Bovendien wordt door het
besluit van de minister het ouderschap in feite verder versplinterd. Onvruchtbare
vrouwen kunnen nu een baarmoeder van een draagmoeder gaan gebruiken en daarbij
uit een eicel van weer een andere vrouw kiezen. Dat betekent dat de eicel
van moeder A (de genetische moeder) opgroeit in de baarmoeder van moeder B
(de draagmoeder) die het kind vervolgens overdraagt aan moeder C (de wensmoeder).
Hij vond dat een zeer ongewenste situatie. Waar blijft het belang van het
kind in dat geheel en wie is in dat geval eigenlijk in juridische zin de moeder?De voorwaarden die in de brief van 14 februari worden genoemd, laten al
zien hoe delicaat de problemen zijn. Zo wordt als voorwaarde gesteld dat de
draagmoeder zelf kinderen heeft en haar eigen gezin voltooid moet zijn. De
vraag is wat onder dat laatste verstaan zou moeten worden. Daarnaast wordt
geëist dat de wensmoeder niet in staat is om zwanger te worden, maar
dat haar eicellen wel vruchtbaar moeten zijn. Daarmee zou moeten worden uitgesloten
dat een vrouw op andere gronden haar zwangerschap «uitbesteedt».
Hij betwijfelde echter of daarmee inderdaad misbruik kan worden uitgesloten.
Wat is trouwens de relatie tussen dit besluit van de minister en het verbod
op commercieel draagmoederschap, en de relatie tussen dit besluit en het wetsvoorstel
inzake het afstammingsrecht?Ingaande op het planningsbesluit IVF wees de heer Stellingwerf erop dat
dit besluit uitgaat van de bestaande situatie. Tegen die situatie had hij
echter al bezwaren. Hij stond op zichzelf wel sympathiek tegenover het door
de Gezondheidsraad bepleite onderzoek om de trend dat vrouwen op een steeds
hogere leeftijd hun eerste kind krijgen, om te buigen door middel van beleidsmaatregelen
die het voor vrouwen gemakkelijker maken om werk- en zorgtaken te combineren.
Wel vroeg hij hierbij of de minister het uitsluitend in verbetering van de
arbeidsvoorwaarden zoekt. Vooral voorlichting leek hem hier van belang, opdat
mensen zich bewust worden van het feit dat ouderschap op latere leeftijd een
aantal risico's met zich brengt.Hij onderschreef de opvatting van de minister dat vrouwen tijdens de menopauze
niet meer in aanmerking behoren te komen voor reageerbuisbevruchting en was
het dus eens met de leeftijdsgrens van 40 jaar.De aanbevelingen van de Gezondheidsraad over wetgeving inzake het handelen
met embryo's spraken hem ten slotte wel aan. Er zijn veel onduidelijkheden
op dit punt: welke bestemming mag aan «overtollige» embryo's worden
gegeven, wie heeft daar zeggenschap over, wat is de juridische status van
embryo's na het verstrijken van de bewaartermijn e.d.?Voor mevrouw Soutendijk-van Appeldoorn (CDA) gold als uitgangspunt
dat mensen geen récht hebben op kinderen, maar in Nederland wel recht
hebben op medische zorg. Zij vond daarom dat IVF moet kunnen worden verstrekt
aan mensen die ongewild kinderloos blijven. Dat IVF in een behoefte voorziet,
blijkt ook uit de toeneming van het aantal mensen dat zich laat behandelen
en erin slaagt om toch zwanger te worden, hetgeen deze mensen veel vreugde
biedt. Vragen had zij wel over de toenemende reikwijdte van de toepassing
van IVF. Aanvankelijk ging het alleen om IVF op medische indicatie, maar inmiddels
is dat verbreed tot onbegrepen vormen van zwangerschap, vaak geïndiceerd
door uitstel van de keuze om kinderen te krijgen als gevolg van de vele eisen
die de Nederlandse samenleving stelt aan het combineren van werk en ouderschap.
Een bezinning op de vraag of de toepassing van IVF weer teruggebracht zou
moeten worden tot het oorspronkelijke kader, leek haar dan ook aangewezen.
Daarbij wilde zij overigens niet de weg op die mevrouw Kamp heeft bepleit,
want dat leidt tot een tweedeling tussen mensen die wel zelf een IVF-behandeling
kunnen betalen, en mensen die daar niet toe in staat zijn.De minister stelt nu voor om draagmoederschap in combinatie met eiceldonatie
niet langer uit te sluiten, teneinde daarmee verantwoorde hulpverlening in
een aantal gevallen van ongewilde kinderloosheid mogelijk te maken. Ook mevrouw
Soutendijk vond dat zorgvuldige hulpverlening die het leed van ongewilde kinderloosheid
kan wegnemen, geboden moet kunnen worden en wilde daarbij haar ogen niet sluiten
voor de werkelijkheid en voor de mogelijkheden die de medische techniek inmiddels
biedt. De werkelijkheid is dat ideëel draagmoederschap, waarbij een vrouw
voor bijvoorbeeld haar zuster zwanger wordt, incidenteel al voorkomt, niet
alleen door middel van donorinseminatie, maar ook door middel van IVF. Voor
dat laatste geeft de minister in zeer incidentele gevallen toestemming. Mevrouw
Soutendijk vroeg waarom die weg nu verlaten zou moeten worden. Er is indertijd
zeer bewust gekozen voor een verbod op commercieel draagmoederschap en voor
grote terughoudendheid ten opzichte van elke andere vorm van draagmoederschap,
omdat de risico's op emotioneel, psychologisch en juridisch vlak zeer groot
zijn en eigenlijk niet te overzien vallen. Het voorstel van de minister zal
in toenemende mate leiden tot voortplantingen met een zeer hoog technocratisch
en instrumenteel karakter, terwijl uit de brief van de minister niet duidelijk
wordt waarom nu juist op dit moment draagmoederschap bij IVF bij voorrang
toegestaan zou moeten worden.In de brief van 5 maart wordt op een aantal punten gesteld dat die geen
probleem vormen. Mevrouw Soutendijk dacht daar anders over. Zo wordt gesteld
dat een arts die in een concreet geval IVF toepast bij een draagmoeder, in
principe niet onder het verbod van artikel 151b Wetboek van Strafrecht valt.
Dat zal inderdaad het geval zijn wanneer de wensouders zelf met een draagmoeder,
bijvoorbeeld een zuster, bij de arts komen, want dan is de arts niet betrokken
geweest bij het werven van een draagmoeder. In de praktijk zal het echter
ook voorkomen dat de wensouders niet zelf al een draagmoeder hebben en vragen
of de arts misschien iemand weet. Valt de arts die daaraan medewerking verleent,
dan wel of niet onder artikel 151b? Verder wees zij erop dat, als het kind
geboren is, gedurende een termijn van een jaar de wensouders het kind weliswaar
kunnen verzorgen, maar nog niet kunnen adopteren. In dat jaar kan er van alles
gebeuren, bijvoorbeeld het overlijden van de draagmoeder. Dan erft het kind
van de draagmoeder, hetgeen natuurlijk niet de bedoeling is. Hoe
wordt dat dan geregeld? Hoe gaat het met het kind als in dat jaar de wensouders
overlijden?De voorwaarde dat de draagmoeder zelf kinderen moet hebben en haar eigen
gezin voltooid moet achten, sprak haar op zichzelf aan, want inderdaad zal
in dat geval het risico geringer zijn dat de draagmoeder problemen krijgt
met het afstaan van het kind. Toch kunnen er vervolgens problemen ontstaan,
namelijk wanneer de kinderrechter de draagmoeder niet van de ouderlijke macht
wil ontheffen (hetgeen in de praktijk al is voorgekomen) omdat de kinderrechter
terecht van oordeel is dat de draagmoeder niet ongeschikt is voor het ouderschap.
Dan is adoptie door de wensouders niet mogelijk. Weliswaar zijn er inmiddels
uitspraken van de kinderrechter in Amsterdam en van het Amsterdamse hof die
een andere richting uitgaan, maar dat neemt niet weg dat over zo'n punt absolute
duidelijkheid moet bestaan voordat de Kamer kan instemmen met verruiming van
de mogelijkheden van het draagmoederschap. Mevrouw Soutendijk had dan ook
graag gezien dat bij dit soort vraagstukken de minister van Justitie was betrokken
en dat vandaag hierover ook met de minister van Justitie gediscussieerd had
kunnen worden.Aanvullend wees zij nog op een recente resolutie van de Raad van Europa,
waarin wordt gezegd dat een land de mogelijkheid heeft om draagmoederschap
te accepteren, mits dat bij wet wordt geregeld en in die wet ook is gegarandeerd
dat de draagmoeder nimmer gedwongen kan worden tot het afstaan van het kind.
Zij kon zich geheel vinden in die resolutie, omdat het hier gaat om een onderwerp
van immense importantie voor de wensouders, de draagmoeder en het kind.Zij beaamde dat draagmoederschap bij IVF het voordeel heeft boven draagmoederschap
bij donorinseminatie, dat het dan gaat om een genetisch eigen kind, waardoor
de identiteitsproblemen een geringere rol zullen spelen. Anderzijds betekent
aanpassing van het planningsbesluit op de door de minister voorgestelde wijze,
dat het toepassingsbereik groter wordt, waardoor draagmoederschap en de daaraan
verbonden problemen vaker zullen voorkomen. Zij nodigde de minister dan ook
uit, het nu gedane voorstel terug te nemen en een beter onderbouwd voorstel
aan de Kamer voor te leggen. Zij wees ideëel draagmoederschap in zeer
schrijnende en zeer uitzonderlijke gevallen niet principieel af, maar nu dit
door het voorstel van de minister vaker zal kunnen voorkomen, wilde zij eerst
in kaart gebracht zien welke complicaties daarbij kunnen rijzen, hoe deze
kunnen worden opgelost en of er op deze manier nog wel sprake blijft van een
vorm van voortplanting die in overeenstemming te brengen is met de menselijke
waardigheid.Wat de reikwijdte van de IVF-vergunningsplicht betreft, waarbij de minister
minder ver wil gaan dan de Gezondheidsraad heeft geadviseerd, vond mevrouw
Soutendijk het juist van groot belang dat ook de eerste fase (de intake) en
de begeleiding in de afrondingsfase goed zijn geregeld. Zij meende daarom
dat ook deze fasen in het planningsbesluit opgenomen zouden moeten worden.
Dat zal zeker het geval moeten zijn als ook draagmoederschap bij IVF mogelijk
wordt.Eens was zij het met het verhogen van de minimumsuccesnorm.In de stukken had zij niet kunnen lezen hoe de minister staat ten opzichte
van de ethische commissies. Mevrouw Soutendijk vond dat deze commissies nuttig
werk doen en zou deze daarom nu niet willen afschaffen.Op dit moment wordt door de IVF-centra een leeftijdsgrens van 40 jaar
gehanteerd en zij was het daarmee eens, niet alleen met het oog op mogelijke
medische complicaties, maar vooral met het oog op het belang van het kind.
Uit de brief van 5 maart was haar overigens niet helemaal duidelijk geworden
of ook de minister die grens wil hanteren. Er wordt in deze brief namelijk
gesproken over «een leeftijdsgrens van ongeveer 40 jaar». Op het onderwerp «handelingen met embryo's» wilde zij nader
ingaan bij de verdere bespreking van het wetsvoorstel bijzondere medische
verrichtingen. Wel herinnerde zij nog eens aan haar oproep om embryosparend
werken te stimuleren, juist om te voorkomen dat restembryo's overblijven.
Als die er toch zijn, gaf zij de voorkeur aan donatie ten behoeve van de zwangerschap
van een ander. Uit de brief van 5 maart had zij niet goed kunnen opmaken wat
bedoeld wordt met «wetenschappelijk onderzoek op embryo's onder de in
de wet geregelde restricties». In ieder geval ging zij ervan uit dat,
zolang die restricties niet in de wet zijn vastgelegd, geen stappen worden
gezet waar de Kamer in het verleden niet mee akkoord is gegaan.De heer Van Boxtel (D66) beaamde dat er nog vele vragen over
ideëel draagmoederschap leven, maar op zichzelf onderschreef hij de gedachte
van de brief van 14 februari om, onder strikte voorwaarden, tegemoet te komen
aan de zeer beperkte groep vrouwen met medische indicaties (zoals DES-dochters
of vrouwen met gynaecologische kanker) die een reële kinderwens hebben,
maar deze wens op dit moment in verband met de regelgeving niet in vervulling
kunnen laten gaan. Het gaat in deze gevallen ook om de «meest zuivere
vorm» van draagmoederschap, want het betreft een eicel van de vrouw
die helaas geen goed functionerende baarmoeder heeft, en een spermacel van
haar partner, terwijl het moet gaan om een draagmoeder die belangeloos het
kind wil dragen. Ook uit een oogpunt van de belangen van het kind kan het
vrijwel niet mooier. Welk kind is er niet mee gebaat dat het ouders krijgt
die dat kind dolgraag willen?Hij wilde daarmee niet voorbij gaan aan complicaties die zich tijdens
het draagmoederschap kunnen voordoen en hij wachtte ook graag het antwoord
van de minister op de gestelde vragen af. Anderzijds moet worden bedacht dat
het ook niet goed mogelijk is om voor al die mogelijke complicaties allerlei
sluitende regelingen tot achter de komma op te stellen. Overigens meende hij
dat in de brief van 5 maart die mede namens de minister van Justitie is geschreven,
al antwoord wordt gegeven op een aantal juridische vragen die vandaag naar
voren zijn gebracht. In ieder geval vond hij dat de intentie van de Kamer
moet zijn om, onder strikte voorwaarden, tegemoet te komen aan de wens van
de zeer beperkte groep vrouwen die al vele jaren met dit probleem worstelen.
Sommigen van hen denken erover om, als het in Nederland niet wordt toegelaten,
dan maar naar bijvoorbeeld Engeland te gaan, maar ook dat geeft voor deze
vrouwen veel problemen, alleen al omdat zij dan wekenlang hun eigen omgeving
moeten verlaten.In dit verband ging hij er zonder meer van uit dat, indien de erbij betrokken
arts helpt bij het vinden van een draagmoeder, die arts nimmer tot een commerciële
bemiddeling zal overgaan. Dit is niet alleen wettelijk verboden, maar strookt
ook zeker niet met de professionele standaard van artsen. Verder ging hij
ervan uit dat in die gevallen waarin degenen die een draagmoeder nodig hebben,
die zelf niet al hebben kunnen vinden, in het algemeen wel een gepaste oplossing
gevonden zal kunnen worden, bijvoorbeeld met inschakeling van de stichting
Olijf. Uiteraard kan het dan in de praktijk voorkomen dat er toch sprake is
van een commercieel draagmoederschap, evenals het kan voorkomen dat andere
wettelijke bepalingen worden overtreden, maar dat risico kan nooit worden
weggenomen, ook niet door nadere regelgeving.In het advies van de Gezondheidsraad had hij min of meer tussen de regels
door gelezen dat getwijfeld zou kunnen worden aan de effectiviteit van IVF
als het gaat om een vrouw die ouder is dan 36 jaar en geen medische indicatie
voor IVF heeft. Mocht uit onderzoek duidelijk zijn gebleken dat in dat geval
IVF niet effectief is, dan zouden volgens hem de kosten van IVF inderdaad
niet vergoed behoeven te worden. Als dergelijke onderzoeksuitkomsten echter
niet op tafel liggen, wilde hij de kosten voor IVF blijven vergoeden.
Wel herinnerde hij eraan dat voor IVF indertijd min of meer geruisloos een
subsidieregeling tot stand is gebracht en hij vroeg zich af of in de toekomst
dit soort nieuwe technieken niet aan een zwaardere technology assessment onderworpen
zou moeten worden.In dit verband onderschreef hij de wens om nader onderzoek in te stellen
naar kinderen die geboren zijn uit IVF-zwangerschappen. Hij had begrepen dat
TNO dit onderzoek zou willen verrichten en hij drong erop aan dat het ministerie
dat ondersteunt.De Gezondheidsraad stelt dat voor één van de drie ICSI-methoden,
namelijk die waarbij het gaat om geëjaculeerd sperma, nog steeds dierproeven
nodig zijn, maar de Gezondheidsraad ondersteunt ook het vrijwillig moratorium
om niet met de beide andere ICSI-methoden te gaan werken. Hij had daarom de
indruk dat hier sprake is van een dilemma. Verder wees hij erop dat in andere
landen, bijvoorbeeld België, ICSI wel wordt toegepast. Ook op dat punt
is Nederland geen eiland.Hij was het eens met de afbouw van de satellietziekenhuizen. Verder had
hij uit de brief van 5 maart begrepen dat het aantal transportziekenhuizen
wordt verhoogd van 23 naar 52, namelijk vier per IVF-centrum. Is dat inderdaad
de bedoeling?Hij vroeg of het IVF-centrum in Leiden dat in feite een soort «status
aparte» heeft, de ruimte krijgt om door te blijven gaan, dan wel door
de nieuwe regelgeving tot sluiting gedwongen zal worden.Op zichzelf achtte hij het wel zinvol om een minimumsuccesnorm van 15%
te stellen, maar ook hij vroeg zich af of het dan de bedoeling is om op andere
gebieden van medisch handelen eveneens dat soort eisen te stellen.Ten slotte onderschreef hij de opmerkingen in de brief van 5 maart over
de GIFT-methode.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA) had uit de stukken begrepen
dat commercieel draagmoederschap verboden blijft en dat de minister zich ervoor
zal inzetten dat geen sluipwegen op dit punt ontstaan. Ideëel draagmoederschap
wordt onder zeer stringente voorwaarden wel toegestaan en dan is inderdaad
het dragen van de bevruchte eicel van de wensmoeder het meest logische. IVF
bij een draagmoeder zal ook altijd, zo staat in de stukken, met een eicel
van de wensmoeder plaatsvinden en dus niet door middel van donatie van een
derde.Nu het de bedoeling is om één voorstel van wet inzake fertilisatietechnieken
in te dienen, vroeg zij of in de tussenliggende periode dan waterdicht is
geregeld dat geen handel in eicellen kan plaatsvinden.Emotionele en psychologische problemen kunnen zich zowel bij de wensouders
als bij de draagmoeder en haar gezin voordoen. Mevrouw Swildens leek daarom
een zeer goede voorlichting nodig, waarin ook het gezin van de draagmoeder
wordt betrokken. Enerzijds is het een voordeel dat een draagmoeder al een
gezin heeft, omdat zij dan ervaring met zwangerschap heeft, maar anderzijds
kunnen er de nodige problemen ontstaan bij de al in het gezin aanwezige kinderen.Gezien de opmerkingen in de brief van 5 maart over de leeftijdsgrenzen
bij IVF met een eigen eicel en met eiceldonatie drong zij erop aan dat snel
nader onderzoek wordt ingesteld naar de waarde van parameters, opdat spoedig
tot een individuele prognose kan worden gekomen. Nu kan alleen nog met een
gemiddelde leeftijd worden gewerkt en dat geeft veel nadelen. Zo is door de
minister gesteld dat IVF met eiceldonatie na de menopauze niet meer mogelijk
zou moeten zijn, omdat het dan niet meer aansluit bij de natuurlijke gang
van zaken, maar het begin van de menopauze valt lang niet altijd precies te
traceren en duurt bovendien vaak een aantal jaren.Een belangrijk punt in dit geheel is de uitgestelde zwangerschap. Zij
verwachtte dat de minister zich, vanuit haar verantwoordelijkheid voor de
volksgezondheid, bij het bepalen van het kabinetsstandpunt over «arbeid en zorg» zal inzetten voor zaken als meer naschoolse opvang,
deeltijdopleidingen, deeltijdwerk, variabele school- en werktijden e.d. Een goede registratie van successen en «miskleunen» leek mevrouw
Swildens van groot belang. Op dit moment bestaat daar nog weinig inzicht in.
Die registratie is trouwens ook van groot belang om onderzoek te kunnen doen
naar de praktijk van IVF en de gevolgen op langere termijn voor kinderen die
door middel van IVF zijn verwekt.Zij voelde niet voor het stoppen van de financiële tegemoetkoming
voor IVF-behandelingen. Zij zou dat zeer prematuur en onrechtvaardig vinden,
want ook voor andere zaken die te maken hebben met «slijtage»
als gevolg van het bereiken van een bepaalde leeftijd, wordt niet voorgesteld
om de kostenvergoeding voortaan maar achterwege te laten.Ten slotte wees zij op het verzoek van Freija om nieuwe hormoonpreparaten
die nu nog niet voor vergoeding in aanmerking komen, maar waarvan toch het
nodige succes mag worden verwacht, voortaan wel te vergoeden. Antwoord van de ministerDe minister lichtte toe, in reactie op de vraag waarom zij
ten aanzien van de reikwijdte van de vergunningsplicht minder ver wil gaan
dan de Gezondheidsraad heeft geadviseerd, dat er inmiddels door de inwerkingtreding
van de Kwaliteitswet zorginstellingen een wezenlijk andere situatie is ontstaan
vergeleken met het moment waarop de huidige planningsregeling tot stand is
gekomen. Zij vond daarom dat volstaan kan worden met in het planningsbesluit
op te nemen aan welke eisen een instelling moet voldoen om een vergunning
te verkrijgen. De overige kwaliteitseisen zoals de Gezondheidsraad die heeft
geformuleerd, kunnen dan gehandhaafd worden op basis van de Kwaliteitswet.
De ethische aspecten wilde zij regelen in het wetsvoorstel inzake handelingen
met geslachtscellen en embryo's. Zij hoopte dat dit voorstel in de loop van
het najaar aan de Raad van State kan worden voorgelegd.Het planningsbesluit dient om de behoefte aan IVF en de spreiding op grond
van die behoefte vast te stellen, zodanig dat het aantal centra niet groter
wordt dan nodig is en dat voldoende expertise gehandhaafd kan worden. Daarbij
wordt uitgegaan van het totaal aantal te verwachten cycli IVF, zoals dat door
de Gezondheidsraad is geprognostiseerd, afgezet tegen de eis van minimaal
300 cycli per centrum. Die eis kan gehandhaafd worden op basis van de Kwaliteitswet,
want volgens die wet moeten klinieken verantwoorde zorg leveren. Voor het
antwoord op de vraag wat «verantwoorde zorg» is, biedt het advies
van de Gezondheidsraad een zeer belangrijke handreiking. Zij nam dat in grote
lijnen over, zoals zij in de brief van 5 maart kenbaar had gemaakt. Bovendien
wordt een en ander ook opgenomen in de toelichting op het planningsbesluit.
Daarmee ligt voor eenieder vast, aan de hand van welke criteria het begrip
«verantwoorde zorg» getoetst zal worden.Op zichzelf zou het mogelijk zijn om alle eisen, ook die inzake kwaliteit,
en alle ethische aspecten in het planningsbesluit zelf op te nemen en te regelen.
Dat zou in de praktijk echter leiden tot zo'n 500 verschillende erkenningseisen,
waardoor er sprake zou zijn van overregulering. Bovendien moet worden bedacht
dat het planningsbesluit maar één sanctiemogelijkheid kent,
namelijk intrekking van de vergunning. In het kader van de Kwaliteitswet zijn
ook tussenvormen mogelijk, zoals het geven van aanwijzingen als bijvoorbeeld
de aantallen niet stroken met de criteria.Zij hechtte sterk aan de minimumsuccesnorm van 15%. Volgens de Gezondheidsraad
moet een IVF-centrum dat goed werkt, op basis van de huidige stand van de
wetenschap en de praktijk die 15% kunnen halen. Vanuit de Kamer is er op zichzelf
terecht op gewezen dat bij andere medische behandelingen ook geen minimumsuccesnorm
geldt, maar juist voor IVF-behandelingen heeft eigenlijk altijd
in de praktijk een norm voor succes gegolden.Aan hetgeen zij in de brief van 5 maart had geschreven over de GIFT-methode,
kon zij eigenlijk niets toevoegen. De Gezondheidsraad heeft nu eenmaal geconstateerd
dat de beroepsgroep in Nederland deze methode niet toepast. Het gaat op dit
moment om een techniek die voor vrouwen zeer belastend is, maar het is niet
uitgesloten dat deze techniek zich te zijner tijd zodanig ontwikkelt dat de
beroepsgroep er in Nederland toch voorzichtig mee zou willen beginnen. Die
vrijheid wilde zij de beroepsgroep graag laten. De GIFT-methode valt niet
onder de algemene maatregel van bestuur, want die AMvB heeft betrekking op
in-vitrofertilisatie, terwijl het bij de GIFT-methode in feite gaat om in-vivofertilisatie,
zij het op een kunstmatige manier. Op zichzelf kan er dus gekozen worden voor
deze methode, want er is en wordt nergens bepaald dat deze methode niet mag
worden toegepast.Haar voornemen om draagmoederschap met eiceldonatie van de wensmoeder
niet langer door het planningsbesluit IVF te laten belemmeren, zag de bewindsvrouwe
als een wenselijke correctie op hetgeen indertijd is geregeld. Ten tijde van
het totstandkomen van het huidige planningsbesluit leefden er grote zorgen
over de mogelijkheid van commercieel draagmoederschap. Omdat er op dat moment
ook nog geen wettelijk verbod van commercieel draagmoederschap was, is draagmoederschap
toen via het planningsbesluit onmogelijk gemaakt. Inmiddels is er echter wel
een wettelijk verbod van commercieel draagmoederschap en het wordt nu in toenemende
mate als onrechtvaardig ervaren dat aan draagmoederschap dat tot stand is
gekomen met alleen het sperma van de wensvader, geen strobreed in de weg wordt
gelegd, terwijl draagmoederschap waarbij zowel het sperma als de eicel van
de wensouders afkomstig is (zodat het eigenlijk gaat om embryodonatie aan
de draagmoeder) niet is toegestaan. Dat klemt temeer omdat veel mensen de
situatie waarin het kind genetisch van de wensouders is, prefereren boven
de situatie waarin het kind in genetische zin alleen van de wensvader of alleen
van de wensmoeder is. Mensen hebben er in het algemeen behoefte aan dat de
kinderen die zij verzorgen en opvoeden, ook genetisch van henzelf afstammen.Het had haar wat verbaasd dat met zoveel nadruk is gewezen op de familierechtelijke,
emotionele en psychologische problemen die zich kunnen voordoen bij draagmoederschap
in combinatie met IVF. Deze problemen kunnen zich immers in dezelfde mate
voordoen als het gaat om draagmoederschap dat tot stand is gekomen met alleen
het sperma van de wensvader, maar daaraan wordt, zoals gezegd, geen enkele
belemmering in de weg gelegd, terwijl ook in dit geval vaak medische hulp
wordt ingeroepen.Uiteraard moeten wel voorwaarden worden gesteld aan draagmoederschap met
embryodonatie. Deze voorwaarden zijn in de brief van 14 februari geschetst.
Zo moeten IVF-centra die hieraan willen meewerken, daarvoor een apart protocol
opstellen, dan wel een aparte paragraaf in het algemene protocol. In dat protocol
moet o.a. geregeld zijn dat er een medische indicatie moet zijn, waarbij gedacht
moet worden aan vrouwen zonder baarmoeder of met een niet goed functionerende
baarmoeder, dus een duidelijke ziekte of gebrek aan de baarmoeder. Het kan
derhalve niet gaan om vrouwen die geen kinderen meer kunnen dragen omdat ze
daarvoor al te oud zijn. Verder moet o.a. in het protocol een regeling worden
opgenomen over gesprekken van de arts met de draagmoeder en de wensouders,
om te weten te komen of alle betrokkenen er goed over nagedacht hebben en
een en ander vermoedelijk ook emotioneel en psychologisch aan zullen kunnen,
en om voorlichting te kunnen geven over de mogelijke risico's en problemen.
Verder is als eis in de brief van 14 februari genoemd dat de draagmoeder één
of meer levende kinderen heeft en haar eigen gezin voltooid acht, opdat zij
weet wat zwangerschap inhoudt en zich kan inleven in de vraag
wat het betekent als het kind na de geboorte naar de wensouders gaat. Dat
betekent tevens dat in veel gevallen ook de kinderen van de draagmoeder in
de voorlichting betrokken zullen moeten worden.Al met al betekent dit heel wat werk voor de IVF-centra. Zij had ook niet
de indruk dat deze centra staan te springen om deze vorm van draagmoederschap
op grote schaal toe te gaan passen. Soms zijn gynaecologen echter wel degelijk
bereid om medewerking te verlenen en alle rompslomp eromheen op de koop toe
te nemen. Dan gaat het eigenlijk altijd om schrijnende gevallen, waarbij de
draagmoeder in het algemeen een zeer goede vriendin van de wensouders of een
jongere zuster van de wensmoeder is. Zij ging ervan uit dat deze vorm van
draagmoederschap jaarlijks hooguit enkele keren zal voorkomen. Op het ministerie
liggen nu brieven van zes mensen die graag door middel van draagmoederschap
een kind krijgen en dat is al de «oogst» van een aantal jaren.
Bovendien kan het ook nooit om grote aantallen gaan omdat er een zware medische
indicatie moet zijn.Het is niet de bedoeling om het familierecht aan te passen als draagmoederschap
in combinatie met IVF mogelijk wordt. De overgang van het kind van het ene
naar het andere ouderpaar moet dus totstandkomen door middel van het ontheffen
van het ouderlijk gezag van het ene ouderpaar, waarna de wensouders met het
ouderlijk gezag worden belast en uiteindelijk het kind moeten adopteren. Op
dat punt kan er een probleem rijzen, omdat voor het ontheffen van het ouderlijk
gezag als criterium geldt dat de betreffende ouder ongeschikt moet zijn om
het ouderschap te vervullen, terwijl dat in het geval van een draagmoeder
moeilijk gesteld kan worden omdat zij zelf kinderen moet hebben. Desondanks
blijkt de rechterlijke macht in de praktijk bereid te zijn om in die gevallen
waarin volstrekt duidelijk is dat de draagmoeder het kind wil afstaan, toch
te besluiten tot ontheffing van het ouderlijk gezag voor dat kind.De heer Jansen (ministerie van Justitie) herinnerde eraan dat
enige jaren geleden al vragen vanuit de Kamer over dit onderwerp zijn gesteld.
Daarop is toen door de minister van Justitie geantwoord dat de wet niet behoeft
te worden gewijzigd, omdat uit het feit dat een vrouw ermee instemt dat haar
kind naar een ander gezin gaat, al kan worden afgeleid dat aan het wettelijk
criterium is voldaan. Bovendien is overwogen dat juist door het ongewijzigd
laten van de wet het draagmoederschap niet onnodig wordt gestimuleerd. Hem
was niet bekend dat hierover op dit moment in de praktijk verschil van mening
zou bestaan. Alle handboeken en literatuur zijn op dit punt ook volstrekt
eenduidig.De minister leek het in ieder geval nodig dat de arts ook over
dit en andere juridische punten de nodige voorlichting geeft en aangeeft dat
er in juridische zin een lange weg te gaan is die ook enige vervelende elementen
kan bevatten. Overigens doen zich in de praktijk bij de adoptie geen problemen
voor, omdat de wensouders steeds direct na de geboorte het kind zijn gaan
verzorgen en zij dus het kind al minstens een jaar bij zich hebben voordat
de adoptieprocedure in werking treedt. Dan is het in de praktijk ook «kennelijk
in het belang van het kind» (hetgeen het criterium voor adoptie is)
dat het kind door de wensouders wordt geadopteerd.Het protocol voor IVF-centra zal erin moeten voorzien dat van te voren
zoveel mogelijk duidelijk wordt hoe de wensouders en de draagmoeder ten opzichte
van een gehandicapt kind staan. Als dan al blijkt dat zij een gehandicapt
kind niet zouden willen opnemen, zou de arts niet mee moeten werken aan draagmoederschap.
Desondanks kan het in de praktijk voorkomen dat de wensouders een gehandicapt
kind, eenmaal geboren, toch niet willen en dat ook de draagmoeder het kind
niet wil houden. In dat geval is er geen andere mogelijkheid
dan het kind bij derden te plaatsen. Overigens zou dit wel een afschuwelijke
situatie zijn en juist daarom is goede voorlichting van zoveel belang.De wensouders kunnen niets afdwingen over levensstijl van de draagmoeder.
Het is uiteraard een punt van bespreking vooraf, maar als de draagmoeder toch
afwijkt van gemaakte afspraken, valt daar niets aan te doen. Ook geldt dat
de draagmoeder nooit kan worden gedwongen om het kind af te staan, als zij
na de geboorte het kind toch liever zelf houdt. Als algemene regel blijft
immers gelden dat de vrouw waaruit het kind wordt geboren, de moeder van het
kind is. Ook dat moeten de wensouders zich van te voren goed realiseren. Verder
krijgt het kind de nationaliteit van de draagmoeder. Van problemen op dat
punt is tot nu toe niet gebleken, maar het lijkt goed om hierover nog specifieke
voorlichting aan de betrokken artsen te geven, opdat zij de betrokkenen kunnen
informeren. Op zichzelf zouden zich hier extra complicaties kunnen voordoen
en ook die moeten betrokkenen zich van te voren realiseren.Al met al betekent het dat er toch een vrij sterke ontmoedigende werking
is voor draagmoederschap. De minister vond dat ook geen bezwaar. Draagmoederschap
is iets dat mensen echt bijzonder graag moeten willen en waar zij met elkaar
goede afspraken over moeten maken. Het leek haar volkomen reëel dat de draagmoeder een vergoeding krijgt
voor de onkosten die direct samenhangen met zwangerschap en bevalling, dus
de medische kosten voor verpleging, verzorging, medische hulp e.d.Bij de behandeling van het wetsvoorstel commercieel draagmoederschap is
in de Kamer expliciet aan de orde geweest dat onder «bemiddeling door
een arts» niet wordt verstaan de gebruikelijke hulpverlening en advisering.
Ook een jurist die een contract opstelt, wordt niet als een «bemiddelaar»
gezien. In het geval een arts of jurist zelf actief voor partijen iets gaat
regelen, zoals het zoeken van een draagmoeder, valt dat wél onder bemiddeling,
zo is destijds door de toenmalige minister van Justitie in de Kamer gezegd.
De bewindsvrouwe ging ervan uit dat dit in de praktijk inhoudt dat een wensouderpaar
in beginsel zelf al over een draagmoeder moet beschikken voordat de verdere
procedure in werking kan treden. Zij vond dat dit ook in deze zin in het protocol
opgenomen zou moeten worden.De opmerking van mevrouw Soutendijk over een betrokkenheid van de minister
van Justitie kon de bewindsvrouwe niet zo goed plaatsen. In de brief van 5
maart had zij aangegeven dat deze in overeenstemming met de minister van Justitie
is geschreven. Verder is het uiteraard aan de Kamer zelf om de minister van
Justitie uit te nodigen om bij overleg over draagmoederschap aanwezig te zijn.Deze zomer zal de Gezondheidsraad advies uitbrengen ten behoeve van het
wetsvoorstel inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's en het is
de bedoeling om het wetsvoorstel dan in het najaar aan de Raad van State voor
te leggen. Zij had goede hoop dat de behandeling van dit wetsvoorstel in de
Tweede Kamer dan in ieder geval nog in de huidige kabinetsperiode zal kunnen
plaatsvinden, mede omdat in de Kamer al een discussie heeft plaatsgevonden
over de uitgangspunten voor dit wetsvoorstel.Er loopt op dit moment een follow-uponderzoek naar kinderen die geboren
zijn uit IVF-zwangerschappen. In dat onderzoek wordt ook gekeken naar de psycho-sociale
aspecten van de ontwikkeling van deze kinderen.De minister was het eens met de conclusie van de Gezondheidsraad over
de HIV-test, namelijk dat de arts ook een verantwoordelijkheid heeft voor
het toekomstige kind en eventuele gezondheidsschade, in welk verband de HIV-test
zeker aan de orde kan zijn. Als er geen zekerheid is over het eventueel seropositief
zijn, kan een arts afzien van medewerking. De minister had jl. zaterdag bij haar toespraak voor Opzij erop gewezen
dat het er inderdaad op lijkt dat vrouwen in Nederland een bepaald traject
opgestuurd worden, waarbij zij als vanzelfsprekend eerst een opleiding volgen,
dan een baan zoeken en vervolgens werkervaring opdoen. Pas als de verdere
loopbaan redelijk verzekerd is, wordt er wat tijd genomen om kinderen te krijgen.
Dat gebeurt pas op een gemiddelde leeftijd van 28 jaar, terwijl 25% van de
vrouwen al ouder dan 30 jaar is als zij hun eerste kind krijgen. Om medische
redenen is het wenselijk om te bevorderen dat vrouwen op jongere leeftijd
kinderen krijgen, vooral omdat hun vruchtbaarheid dan veel hoger is en er
dus ook veel minder op kunstmatige technieken teruggevallen hoeft te worden.
Er moet dan echter nog wel het nodige gebeuren en in het nadere kabinetsstandpunt
over «arbeid en zorg» dat over enige maanden zal worden uitgebracht,
zal worden ingegaan op de vraag hoe werk en zorg (waaronder zorg voor kleine
kinderen) kan worden gecombineerd. In bijvoorbeeld Zweden krijgen vrouwen
gemiddeld op veel jongere leeftijd kinderen, terwijl in dat land toch relatief
meer vrouwen werken dan in Nederland het geval is. Overigens stond bij haar
uiteraard de keuzevrijheid van de vrouw hierbij voorop, maar zij had haar
twijfels of vrouwen nu wel echt in volle vrijheid een keuze kunnen maken.Afgelopen zaterdag had zij ook, tijdens de forumdiscussie, enkele voorbeelden
aangehaald van lesbische paren in België die via draagmoederschap een
kind hebben gekregen. Zij had die voorbeelden die morgen gehoord in een gesprek
met een Belgische huisarts. Bij de discussie kwamen er goede argumenten tegen
een dergelijke mogelijkheid, in het bijzonder van de kant van gynaecologen
die erop wezen dat een kerngezonde vrouw niet zou moeten worden belast met
hormoonstimulatie, ook al omdat dit niet bepaald ongevaarlijk is en zich in
Nederland reeds enige sterfgevallen als gevolg van die behandeling hebben
voorgedaan. De conclusie van de discussie hierover was dan ook dat Nederlandse
gynaecologen hier niet aan willen meewerken. De bewindsvrouwe had daar ook
geen moeite mee. Zij kon zich voorstellen dat een lesbisch paar dit wel aantrekkelijk
vindt, maar er zijn inderdaad grenzen aan risicovolle behandelingen bij gezonde
mensen.Ook zij zag de mogelijkheid dat er al een nieuw planningsbesluit is, terwijl
de wet inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's er nog niet is,
waardoor er een lacune zou kunnen zijn. Zij was daarom voornemens om in het
planningsbesluit alsnog een aantal bepalingen over ethische aspecten op te
nemen, die vervolgens weer kunnen vervallen als de wet eenmaal in werking
is getreden. Overigens was zij bereid daar bij de verdere behandeling van
het wetsvoorstel nader op in te gaan.Ingaande op de leeftijdsgrenzen wees zij erop dat de Gezondheidsraad een
leeftijdsgrens van «ongeveer 40 jaar» adviseert voor IVF met eigen
eicellen. Zij had zich bij dat advies aangesloten. Het woord «ongeveer»
is hier bewust gebruikt, omdat er altijd verschil kan zijn tussen kalenderleeftijd
en biologische leeftijd. Betreft het IVF met eiceldonatie, waarbij de eicellen
in het algemeen van een jonge vrouwelijke donor afkomstig zijn, dan gaat het
om de vraag op welke leeftijd voor de toekomstige moeder een zwangerschap
risicovol wordt en daarvoor heeft de Gezondheidsraad een leeftijd van 44 jaar
geadviseerd, hetgeen de minister had onderschreven. Tevens is door deze raad
geadviseerd om voor nog oudere vrouwen nader onderzoek te doen, maar daar
zag zij niet veel in. Gezien deze twee leeftijdsgrenzen komt het punt van
de menopauze eigenlijk niet meer aan de orde, met uitzondering van het geval
waarin een vrouw door ziekte vervroegd in de menopauze komt.Het onderzoeksvoorstel naar de effectiviteit van ICSI vergeleken met IVF
is om kwalitatieve redenen afgewezen. Zij bleef erop aandringen dat alsnog
een goed onderzoeksvoorstel wordt uitgewerkt en ingediend. Als het principiële standpunt wordt ingenomen dat onvruchtbaarheid
en onvrijwillige kinderloosheid niet echt een ziekte is, zouden ten principale
alle vruchtbaarheidsbehandelingen uit het ziekenfondspakket geschrapt moeten
worden. Zij had echter het vermoeden dat daarvoor geen draagvlak aanwezig
is. Zelf zag zij onvrijwillige kinderloosheid/onvruchtbaarheid wel als een
afwijking van het normale gezonde leven en zij vond het daarom terecht dat
vruchtbaarheidsbehandelingen als noodzakelijke gezondheidszorg in het pakket
zijn opgenomen.In dit verband heeft de Gezondheidsraad de vraag opgeworpen hoe het staat
met de effectiviteit van IVF bij de indicaties zoals die in de loop der jaren
zijn gegroeid. Van oudsher is er de indicatie van onvruchtbaarheid door afgesloten
eileiders en dan is IVF bewezen effectief. IVF wordt inmiddels echter ook
toegepast bij subfertiliteit van de vrouw en volgens de Gezondheidsraad zijn
er geen goede gerandomiseerde onderzoeken geweest naar de effectiviteit van
IVF bij subfertiliteit. Wel zijn uit onderzoek aanwijzingen naar voren gekomen
dat toepassing van IVF bij paren met een verminderde vruchtbaarheid die langer
dan vier jaar ongewild kinderloos zijn, leidt tot een verhoging van de kans
op zwangerschap. Al met al adviseert de Gezondheidsraad om nader onderzoek
naar de effectiviteit te verrichten, om na te gaan of IVF in de diverse subgroepen
wel steeds even effectief is en of daarvoor ook indicaties te ontwikkelen
zijn. Dat zou er uiteindelijk toe kunnen leiden dat IVF voor bepaalde subgroepen,
waar de effectiviteit zeer twijfelachtig is, uit de subsidieregeling wordt
gehaald. De indicaties die nu in Nederland worden gehanteerd, zijn volgens
de Gezondheidsraad de algemeen aanvaarde, maar ook algemeen aanvaarde indicaties
zijn niet altijd bewezen effectief. Nader onderzoek naar de effectiviteit
wilde zij in ieder geval zoveel mogelijk bevorderen en zij stelde zich dan
ook voor de organisatie Zorgonderzoek Nederland, de commissie ontwikkelingsgeneeskunde
van de Ziekenfondsraad of NWO te verzoeken een protocol voor dat nadere effectiviteitsonderzoek
te ontwikkelen.In dit verband merkte zij op dat er inmiddels een overeenkomst is gesloten
tussen de beroepsgroep en de Stichting informatie gezondheidszorg (SIG) over
een specifieke registratie. Deze gaat over enkele weken van start, maar het
bestand zal gegevens uit voorgaande jaren bevatten. Aan de hand daarvan kan
worden bezien of het mogelijk is om al subgroepen te onderscheiden.Onderzoek naar de waarde van parameters die tot een individuele vruchtbaarheidsprognose
zouden kunnen leiden, wilde zij eveneens graag bevorderen. In de onderzoekswereld
bestaat overigens verschil van mening over de vraag of dergelijk onderzoek
ooit tot resultaten zal leiden.De Gezondheidsraad is van mening dat de ethische IVF-commissies op dit
moment niet zo goed functioneren. De minister wilde graag overwegen om deze
commissies toch te handhaven, maar dan moeten ze wel een duidelijke taak krijgen.
Daarbij kan worden gedacht aan bijvoorbeeld advisering over het protocol.Er wordt steeds meer embryosparend gewerkt, maar er blijven desondanks
toch restembryo's over. Afgesproken is nu dat niet méér dan
twee embryo's worden teruggeplaatst en dat bij een volgende behandeling eerst
de overgebleven embryo's worden teruggeplaatst.De Gezondheidsraad onderkent dat de «gewone» ICSI-methode,
waarbij het gaat om sperma dat via ejaculatie is verkregen (dus niet via puncteren
van de testikel) goed lijkt te voldoen, maar volgens de raad is het nog de
vraag of de volgende generatie die via de ICSI-methode is verwekt, wel vruchtbaar
is. Daarom dacht de raad aan dierproeven, omdat met dierproeven veel sneller
volgende generaties verkregen kunnen worden, maar inmiddels is gebleken dat
het ICSI-diermodel niet goed «over te zetten valt» op mensen.
Dit nadere onderzoek moge dus gewenst zijn, maar is in de praktijk niet mogelijk. Er hoeven niet per se vier transportziekenhuizen per IVF-centrum te komen;
het mogen er ook minder zijn. Het valt ook zeker niet te verwachten dat het
aantal transportziekenhuizen uit gaat komen op 52.Het IVF-centrum in Leiden heeft in december 1996 een vergunning gekregen.Ten slotte merkte zij ten aanzien van mogelijke nieuwe hormoonpreparaten
op, dat hier sprake is van een concurrentiestrijd tussen diverse firma's.
Volgens de twee firma's die zich van oudsher hiermee bezighouden, zou er sprake
zijn van een plotselinge urineschaarste, maar een kleinere firma heeft hierna
toch kans gezien om uit urine een nieuw preparaat te vervaardigen en dat tegen
een lagere prijs aan te bieden, waardoor deze firma inmiddels een behoorlijk
marktaandeel aan het opbouwen is. Op zichzelf was zij met die gang van zaken
niet ongelukkig. Discussie in tweede termijnDe heer Van der Vlies (SGP) stelde vast dat de minister deskundig
en geruststellend op de vele vragen is ingegaan en daarmee een vertrouwenwekkende
sfeer heeft weten te creëren. Verder onderkende ook hij dat kinderloosheid
een zwaar kruis is of kan zijn en hij zag in dat verband wel plaats voor enige
vertechnisering of hulpmiddelen. Hij had in eerste termijn echter ook enige
randvoorwaarden gesteld (binnen het huwelijk en er mogen geen restembryo's
zijn) en aan die voorwaarden is niet voldaan. Daarom had hij ook geïnformeerd
naar de GIFT-methode, waarbij het probleem van eventuele restembryo's zich
niet voordoet. Hij had oog voor de bezwaren die aan deze methode zijn verbonden,
maar wellicht wegen die toch op tegen de bezwaren tegen andere methoden en
zal in de toekomst de GIFT-methode misschien toch toepassing vinden. In ieder
geval kon hij, gezien de door hem gestelde randvoorwaarden, de minister geen
«groen licht» geven voor het IVF-planningsbesluit.Ten slotte vroeg hij of het protocol dat nu voor IVF-klinieken zal moeten
worden opgesteld, vervolgens ook wordt getoetst door bijvoorbeeld het ministerie
of de inspectie. Als die toetsing plaatsvindt, welke criteria worden daarbij
dan gehanteerd?Mevrouw Oedayraj Singh Varma (GroenLinks) had begrepen dat
tot nu toe nog geen problemen zijn ontstaan rond de nationaliteit van een
kind dat uit een draagmoeder wordt geboren, maar zij vroeg toch om dit punt
nader uit te zoeken. Nederland is nu immers een multiculturele samenleving
en heel wat autochtone vrouwen hebben inmiddels allochtone vriendinnen met
een verblijfsvergunning, zodat er in de toekomst toch problemen kunnen rijzen.
Misschien moet de Vreemdelingenwet daar te zijner tijd voor aangepast worden.Verder vroeg ook zij hoe de toetsing van het protocol van de IVF-klinieken
zal plaatsvinden. Gezien het grote belang van het protocol leek haar toetsing
daarvan nodig.IVF zou van haar ook buiten een huwelijksrelatie mogen worden toegepast.
Daarnaast zouden ook lesbische paren en alleenstaande vrouwen de mogelijkheid
van IVF moeten hebben.Mevrouw Kamp (VVD) was bereid steun te geven aan het planningsbesluit,
maar lette daarbij uitdrukkelijk op de toezegging van de minister om dit besluit
op enkele punten verder aan te scherpen.Zij herhaalde haar vraag of het risico dreigt dat mensen door middel van
draagmoederschap grootouder willen worden. Zij wilde die mogelijkheid zeker
niet in het leven roepen.Ten slotte betreurde zij het dat de minister er niet voor voelt om de
kosten van IVF-behandelingen niet langer voor vergoeding in aanmerking te
laten komen. De minister spreekt immers zelf ook vaak over «gepaste
zorg» en op basis van de trechter van Dunning zou gesteld moeten worden dat IVF een zaak van de eigen verantwoordelijkheid van betrokkenen
is. Anderzijds moest mevrouw Kamp ook vaststellen dat voor dit standpunt geen
meerderheid in de Kamer te vinden is. Zij was daarom toch wel blij met de
toezegging van de minister over nader onderzoek naar de effectiviteit van
de diverse IVF-indicaties, in de hoop dat dit uiteindelijk zal leiden tot
een inperking van de indicatiestelling en dus tot beperking van de collectieve
lasten.De heer Stellingwerf (RPF) kon zich de stelling wel voorstellen
dat het bij het mogelijk maken van draagmoederschap met een eicel en een zaadcel
van de wensouders in feite gaat om een correctie op een vroegere besluitvorming.
Daarmee wordt echter nog niet een situatie bereikt waar hij mee zou kunnen
instemmen. Er moeten toch ergens grenzen worden gesteld, hetgeen de minister
trouwens heeft beaamd. De vraag is dan nu of onvrijwillig kinderloos leven
moet worden geaccepteerd, onder onderkenning van de ernstige problemen die
dat veroorzaakt, of dat alles maar moet worden aanvaard om de grenzen te verleggen.Over de positie van het kind uit een draagmoederschap is de nodige verheldering
gekomen. Het blijft echter mogelijk dat het kind later zal vinden dat niet
op een verantwoorde wijze aan zijn positie is gedacht.Mevrouw Soutendijk-van Appeldoorn (CDA) had geen adstructie
gehoord van de stelling dat er in toenemende mate behoefte zou zijn aan draagmoederschap.
De minister heeft juist gezegd dat het maar om enkele gevallen per jaar zal
gaan; op het ministerie zijn nu zes gevallen bekend. Mevrouw Soutendijk vond
dat toch geen voldoende indicatie om de voorgestelde verstrekkende stap te
rechtvaardigen. Ook bleef zij van mening dat de psychische problemen bij draagmoederschap
met IVF niet gelijk zijn aan die bij normaal draagmoederschap, mede omdat
de zwangerschap na toepassing van IVF risicovoller zal zijn dan een normale
zwangerschap.Nu het protocol een cruciaal stuk blijkt te worden, is de vraag relevant
welke waarborg er is dat het protocol inderdaad de garanties gaat bevatten
die de minister voorstaat. Zal de minister een en ander minutieus gaan voorschrijven,
of wil zij het aan de instellingen zelf overlaten? In dit verband wees zij
erop dat er, gehoord het antwoord van de minister, wel bijzonder veel gevraagd
zal worden van de arts waar het gaat om het geven van adequate voorlichting.
Is een arts echt in staat om al die voorlichting te geven?Zij vond dat in de brief van 14 februari op zichzelf zeer helder wordt
omschreven aan welke voorwaarden moet worden voldaan voordat een draagmoeder
kan worden ingeschakeld, maar zij herinnerde eraan dat destijds de indicatiestelling
voor IVF ook helder was, terwijl daar inmiddels de normen vrij sterk zijn
verschoven. Dat risico zag zij daarom ook voor het draagmoederschap.Verder wees zij nogmaals op de recente resolutie van de Raad van Europa.
Zij vond dat Nederland zich in ieder geval aan de voorschriften van die resolutie
zou moeten houden.De heer Van Boxtel (D66) vroeg zich af, nu dierproevenonderzoek
bij één van de ICSI-methoden blijkbaar niet mogelijk is, of
die ICSI-methode dan wel toegestaan moet blijven worden.Verder vroeg hij hoe in de toekomst voorkomen kan worden dat nieuwe methoden
of technieken in het vergoedingensysteem terecht komen zonder dat er behoorlijk
onderzoek naar is verricht, o.a. op het punt van de kosteneffectiviteit. Het
leek hem nodig om de eis van behoorlijk onderzoek voortaan sterker te stellen,
evenals dat de bedoeling is bij nieuwe geneesmiddelen. In dat verband was
hij ook verheugd met de toezegging van nader onderzoek naar de
effectiviteit van IVF. Juist daarom was hij het niet eens met de suggestie
om nu al de financiële vergoeding van IVF te staken.Ook hij zag nog wel een taak voor de ethische commissies, maar het leek
hem dan wel beter om een aantal commissies samen te voegen, opdat regionale
commissies ontstaan.Ten slotte onderschreef hij de opening die nu wordt geboden om draagmoederschap
mogelijk te maken op een zodanige manier dat de wensouders toch een genetisch
eigen kind krijgen. Hij kon zich overigens voorstellen dat op enkele nog openstaande
vragen, vooral op juridisch vlak, alsnog schriftelijk door de minister wordt
gereageerd.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA) vond dat de gestelde vragen
bevredigend zijn beantwoord. Bij de behandeling van het verbod op commercieel
draagmoederschap is ook duidelijk geworden dat de Kamer de mogelijkheid van
werkelijk ideëel draagmoederschap open zou willen houden. Bovendien zal
steeds medische hulp moeten worden ingeroepen, omdat IVF moet worden toegepast,
en dan kan ook door middel van protocollering worden gegarandeerd dat de gestelde
regels worden aangehouden. Een goede begeleiding van draagmoeder en wensouders
blijft hierbij uiteraard van wezenlijk belang.De minister zou er moeite mee hebben als de huidige situatie
rond ideëel draagmoederschap, waarbij in de praktijk in zeer incidentele
schrijnende gevallen wel tegemoet wordt gekomen aan de behoefte, zou blijven
bestaan. Het vergt dan immers steeds opnieuw een afzonderlijke beoordeling
die op afstand moet gebeuren, terwijl er juist zoveel emotionele en psychologische
kanten aan zitten. Die beoordeling wilde zij dan ook veel liever overlaten
aan de hulpverleners zelf die vaak ook al enige tijd in contact zijn met het
onvruchtbare echtpaar. In de zes gevallen waarover in de loop van de tijd
brieven bij het ministerie zijn binnengekomen, heeft de betrokken gynaecoloog
en vaak ook nog een psycholoog steeds met partijen gesproken en een positief
oordeel gegeven. Bovendien wordt het wel bijzonder moeilijk controleerbaar
als de minister steeds per individueel geval al dan niet toestemming zou moeten
geven.Inderdaad is het protocol zeer essentieel en zij was daarom voornemens
om in het planningsbesluit uitvoerig op te nemen wat allemaal in het protocol
aan de orde moet komen en aan te geven dat het advies van de Gezondheidsraad
steeds het referentiekader moet zijn. De protocollen van de diverse centra
moeten goedkeuring verkrijgen van de inspectie; dat is één van
de vergunningeisen. Omdat de inspectie hiërarchisch ondergeschikt is
aan de minister, is het dus formeel de minister die goedkeuring aan het protocol
verleent.Overigens betwijfelde zij bij nader inzien toch of het wel wenselijk is
om te bepalen dat de arts in het IVF-centrum ook voorlichting dient te geven
over alle familierechtelijke en andere juridische aspecten die bij draagmoederschap
aan de orde kunnen komen. De artsen worden daarmee immers toch wel zwaar belast,
terwijl het maar om enkele gevallen per jaar zal gaan. Het leek haar daarom
zinvoller om te zoeken naar een of ander centraal bureau waar de echtparen
zich tot kunnen wenden. Dat zal zeker ook de zorgvuldigheid van de voorlichting
bevorderen.Zij wees erop dat het niet gebruikelijk is om ministeriële regelingen
(zoals het planningsbesluit IVF) van te voren nogmaals aan de Kamer voor te
leggen. De Kamer wordt er natuurlijk wel over geïnformeerd, maar pas
op een moment dat het planningsbesluit al is genomen. Het leek haar eigenlijk
ook niet nodig om de precieze tekst van het ontwerpplanningsbesluit IVF eerst
nog weer aan de Kamer voor te leggen, nu zij duidelijk had gemaakt wat de
inhoud van dit besluit zal zijn. Desondanks verklaarde zij zich, gezien de
grote aandrang op dit punt, bereid om het ontwerpplanningsbesluit
IVF nogmaals aan de Kamer voor te leggen, opdat de Kamer, als zij daar aanleiding
toe ziet, daar opnieuw een algemeen overleg aan kan wijden.In reactie op de opmerking van mevrouw Varma dat ook bij alleenstaande
en lesbische vrouwen IVF mogelijk zou moeten zijn, wees de bewindsvrouwe erop
dat er centra in Nederland zijn waar deze vrouwen terecht kunnen. Andere centra
doen de behandeling, om allerlei redenen, niet bij deze vrouwen.Vervolgens wees zij op een recent onderzoek van prof. Verhulst e.a., gepubliceerd
in het Tijdschrift voor Geneeskunde, waaruit blijkt dat de kwaliteit van het
ouderschap van ouders die na een lange periode van onvruchtbaarheid toch een
kind hebben gekregen, gemiddeld zeer hoog is. Die conclusie is in dat onderzoek
overigens ook voor alleenstaande ouders getrokken.Zij zou zeker niet willen dat medewerking wordt verleend aan draagmoederschap
in gevallen waarin het de bedoeling is dat mensen grootouders worden. Zij
stelde zich voor die mogelijkheid in het protocol uit te sluiten.In antwoord op de nadere opmerking van mevrouw Kamp over het al dan niet
vergoeden van de kosten van IVF zei de minister dat zij ernaar wilde streven
dat de indicaties worden beperkt tot die indicaties waarvan bewezen is dat
ze effectief zijn. Zij ging ervan uit dat dit dan zal leiden tot inperking,
dus zeker niet tot uitbreiding.Het bio-ethiekverdrag van de Raad van Europa, dat de Nederlandse regering
binnenkort zal ondertekenen, is slechts zeer globaal geformuleerd. Hetgeen
de minister nu wilde regelen over draagmoederschap, is in ieder geval niet
strijdig met dit verdrag. De stelling dat draagmoederschap bij wet moet worden
geregeld, komt voor in een aanbeveling van het comité van deskundigen
bij de Raad van Europa, maar daar committeert de regering zich niet aan door
ondertekening van het bio-ethiekverdrag.Bij het dierproevenonderzoek van de ene ICSI-methode gaat het erom dat
er geen onderzoeksmodel kan worden ontworpen dat ook op de mens betrekking
kan hebben. Anderzijds zijn met name in België al honderden kinderen
geboren via deze ICSI-methode en deze kinderen worden in hun ontwikkeling
gevolgd, waarbij er ook op wordt gelet of deze kinderen wellicht vruchtbaarheidsproblemen
hebben. De voorzitter van de commissie,Van NieuwenhovenDe griffier van de commissie,Van der Windt XNoot1Samenstelling: Leden: Lansink (CDA), Schutte (GPV), Van Nieuwenhoven (PvdA),
voorzitter, Van der Heijden (CDA), ondervoorzitter, Van Heemskerck Pillis-Duvekot
(VVD), M. M. H. Kamp (VVD), Doelman-Pel (CDA), Swildens-Rozendaal (PvdA),
Vliegenthart (PvdA), Mulder-van Dam (CDA), Versnel-Schmitz (D66), Middel (PvdA),
Leerkes (Unie 55+), Nijpels-Hezemans (groep-Nijpels), Fermina (D66), Oedayraj
Singh Varma (GroenLinks), Dankers (CDA), Marijnissen (SP), Essers (VVD), Oudkerk
(PvdA), Cherribi (VVD), Sterk (PvdA), Van Boxtel (D66), Van Vliet (D66), Van
Blerck-Woerdman (VVD).Plv. leden: Soutendijk-van Appeldoorn (CDA), Van der Vlies
(SGP), Lilipaly (PvdA), Th. A. M. Meijer (CDA), Rijpstra (VVD), Voûte-Droste
(VVD), Smits (CDA), Dijksman (PvdA), Houda (PvdA), Beinema (CDA), Van den
Bos (D66), Rouvoet (RPF), R. A. Meijer (groep-Nijpels), Van Waning (D66),
Sipkes (GroenLinks), De Jong (CDA), Passtoors (VVD), Apostolou (PvdA), J.M.
de Vries (VVD), Noorman-den Uyl (PvdA), Bremmer (CDA), Bakker (D66), Hoogervorst
(VVD). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25000-XVI-62.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl