Asbestproblematiek Cannerberg; Rapport over besluitvorming asbestproblematiek Cannerberg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25323, nr. 11

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

21-01-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25323 nr. 11

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamINHOUDSOPGAVEHOOFDSTUK 1 INLEIDINGHOOFDSTUK 2 WERKWIJZEHOOFDSTUK 3 CHRONOLOGIE BESLUITVORMING 3.1 Inleiding 3.1.1 Het JOC in de Cannerberg3.1.2 Gevaren van asbest3.1.3 Normen/handhaving3.1.4 Belangrijke data3.2 De jaren zeventig 3.2.1 Inleiding3.2.2 Aanbrengen asbest3.2.3 RAF-metingen3.2.4 Rol Arbeidsinspectie3.2.5 Acties Defensie3.2.6 Proefschoonmaak3.2.7 Internationale druk3.2.8 Risico's personeel3.2.9 Vervolgactiesnoodzakelijke voorzieningendringend gewenste voorzieningenairconditioning bespoten met asbest in vierkante meter 3.2.10 Levensverwachting JOC3.2.11 Rol normen bij metingen3.3 De jaren tachtig 3.3.1 Inleiding3.3.2 Britse activiteiten in 19833.3.3 Rapport RAF 19853.3.4 Mogelijke verplaatsing JOC3.3.5 Inventarisatie asbest KL3.3.6 Asbestvoorschrift DGWT3.3.7 Betrokkenheid VROM, SZW3.4 De jaren negentig 3.4.1 Inleiding3.4.2 Concept-rapport TNO3.4.3 Inschakelen Arbeidsinspectie3.4.4 Plan van Aanpak3.4.5 Metingen binnenlucht3.4.6 Oplopende spanning3.4.7 Definitief rapport TNO3.4.8 Informatie Tweede Kamer3.4.9 Besluitvorming sluiting JOC3.4.10 Bescherming personeel3.4.11 Problemen PTT3.4.12 Betrokkenheid Minister3.4.13 Daadwerkelijke sluitingHOOFDSTUK 4 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Algemeen conclusie 1conclusie 2aanbevelingconclusie 3Kennis wetenschap conclusie 4aanbevelingWet- en regelgeving asbest conclusie 5conclusie 6Verdeling verantwoordelijkheden conclusie 7conclusie 8conclusie 9aanbevelingaanbevelingOptreden Defensie conclusie 10aanbevelingconclusie 11conclusie 12aanbevelingconclusie 13conclusie 14aanbevelingconclusie 15conclusie 16aanbevelingaanbevelingOptreden SoZaWe/Arbeidsinspectie conclusie 17conclusie 18conclusie 19aanbevelingconclusie 20Verhouding Defensie-NAVO conclusie 21conclusie 22conclusie 23Metingen TNO conclusie 24conclusie 25Eindconclusies conclusie 26conclusie 27NaschriftLijst van afkortingen BIJLAGENBIJLAGE 1 OVERZICHT GESPREKSPARTNERSDonderdag 30 oktober 1997Vrijdag 31 oktober 1997Vrijdag 7 november 1997Donderdag 13 november 1997Maandag 17 november 1997Donderdag 27 november 1997BIJLAGE 2 VERSLAGEN GESPREKKENBIJLAGE 3 RAPPORTEN TU DELFT ASBESTINHOUD INLEIDINGWANNEER WAS WAT BEKENDFiguur 1 Het schadeprocesMEDISCHE KENNISONTWIKKELING AsbestoseLongkankerMesothelioomTabel 2 Eerste berichten, eerste patiëntbespreking
en het bereiken van consensus over de verbanden tussen asbest en asbestziekten
in de buitenlandse en Nederlandse wetenschappelijke literatuur ERKENNING VAN ASBESTGERELATEERDE BEROEPSZIEKTENVEILIGHEIDSKUNDIGE EN ARBEIDSHYGIËNISCHE KENNISONTWIKKELING De periode tot 1945De periode na de Tweede Wereldoorlog tot 1969Tabel 3 Maatregelen ter beperking van een asbestblootstelling,
gepubliceerd in de Nederlandse vakliteratuur CONCLUSIES Beroepsziekten AsbestoseLongkankerMesothelioomGevaren van asbest in het beroepVeiligheidskundige en arbeidshygiënische maatregelenAlgemene conclusieLiteratuurASBESTINHOUD INLEIDINGKENNISONTWIKKELINGKENNISONTWIKKELINGEN IN NEDERLANDWET- EN REGELGEVING De situatie voor 1978Asbestbesluit 1978De Warenwet 1983Asbestbesluit 1988Asbestbesluit 1993CONSEQUENTIES VAN JURIDISCHE UITSPRAKENCONCLUSIESTabel 1 Asbestnormen in Nederland Tabel 2 Maatregelen ter beperking van een asbestblootstelling,
gepubliceerd in de Nederlandse vakliteratuur LiteratuurBIJLAGE 4 OVERZICHT GERAADPLEEGDE DOCUMENTENInleidingI. CHRONOLOGIE CANNERBERGII. ACHTERGRONDSTUKKENBIJLAGE 5 OVERZICHT CORRESPONDENTIE WERKGROEPOVERZICHT CORRESPONDENTIE Uitgaande brieven van de werkgroepDoor de werkgroep ontvangen brievenBIJLAGE 6 OVERZICHT WET- EN REGELGEVING
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25323Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 814 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 323Asbestproblematiek Cannerbergnr. 11RAPPORTINHOUDSOPGAVE    bladzijde     1.Inleiding5     2.Werkwijze6     3.Chronologie besluitvorming8 3.1Inleiding8  3.1.1Het JOC in de Cannerberg8   3.1.2Gevaren
van asbest9   3.1.3Normen/handhaving10   3.1.4Belangrijke
data11       3.2De jaren zeventig13   3.2.1Inleiding13  3.2.2Aanbrengen asbest13   3.2.3RAF-metingen14  3.2.4Rol Arbeidsinspectie15   3.2.5Acties
Defensie16   3.2.6Proefschoonmaak16   3.2.7Internationale
druk17   3.2.8Risico's personeel18   3.2.9Vervolgacties19  3.2.10Levensverwachting JOC20   3.2.11Rol
normen bij metingen21       3.3De jaren tachtig23  3.3.1Inleiding23   3.3.2Britse
activiteiten in 198323   3.3.3Rapport RAF 198524  3.3.4Mogelijke verplaatsing JOC26   3.3.5Inventarisatie
asbest KL27   3.3.6Asbestvoorschrift DGWT28  3.3.7Betrokkenheid VROM, SZW29       3.4De
jaren negentig32   3.4.1Inleiding32   3.4.2Concept-rapport
TNO32   3.4.3Inschakelen Arbeidsinspectie34  3.4.4Plan van Aanpak35   3.4.5Metingen
binnenlucht37   3.4.6Oplopende spanning37  3.4.7Definitief rapport TNO40   3.4.8Informatie
Tweede Kamer41   3.4.9Besluitvorming sluiting
JOC43   3.4.10Bescherming personeel44   3.4.11Problemen
PTT47   3.4.12Betrokkenheid Minister48   3.4.13Daadwerkelijke
sluiting49      4.Conclusies en aanbevelingen51     Lijst van afkortingen60     Bijlagen * bijlage 1: overzicht gesprekspartners63 * bijlage
2: verslagen gesprekken65 * bijlage 3: rapporten TU Delft223* bijlage 4: overzicht geraadpleegde documenten261 *
bijlage 5: overzicht correspondentie werkgroep293 * bijlage
6: overzicht wet- en regelgeving297HOOFDSTUK 1 INLEIDINGIn het voorjaar van 1997 heeft de vaste commissie voor Defensie aandacht
besteed aan de asbestproblematiek in een voormalig NAVO-verbindingscentrum
(Joint Operations Centre) dat was gevestigd in de Cannerberg bij Maastricht.Tweemaal heeft over deze kwestie een algemeen overleg met de Staatssecretaris
van Defensie plaatsgevonden1, voorafgegaan door schriftelijke vragen
van de vaste commissie en beantwoording daarvan door de Staatssecretaris.
Bij die gelegenheden heeft de Staatssecretaris nader inzicht verschaft in
de gang van zaken.Naar het oordeel van de vaste commissie bleef echter een aantal vragen
onbeantwoord. Om deze reden heeft de vaste commissie op 28 augustus 1997 besloten
een werkgroep uit haar midden te belasten met een nader onderzoek naar gang
van zaken rond de asbestproblematiek in het Joint Operations Centre (JOC).De onderzoeksopdracht voor de werkgroep werd als volgt geformuleerd: «Vaststellen op welke wijze de besluitvorming met betrekking tot
de asbestproblematiek JOC Cannerberg in de periode van 1967 tot en met 1992
zich heeft voltrokken.Hiertoe met name onderzoek verrichten naar de besluitvorming terzake binnen
het Ministerie van Defensie, het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(Arbeidsinspectie) en het hoofdkwartier van de NAVO.»De werkgroep bestond uit de leden Valk (PvdA), Hoekema (D66, voorzitter),
Poppe (SP), Van den Doel (VVD) en Visser-van Doorn (CDA). Deze leden werden
in hun werkzaamheden bijgestaan door mr T. N. J. de Lange, plaatsvervangend
griffier, alsmede drs. T. J. E. van Toor en drs. J. B. I. Koehler, stafmedewerkers.De werkgroep spreekt haar waardering uit voor de inzet van allen, zowel
binnen als buiten de Kamer, die aan het onderzoek en aan de totstandkoming
van dit eindrapport een bijdrage hebben geleverd.HOOFDSTUK 2 WERKWIJZEDe werkgroep is begin september 1997 begonnen met archief-onderzoek. Ter
verkrijging van de noodzakelijke documenten is een verzoek uitgegaan aan de
betrokken bewindslieden van Defensie en Sociale Zaken en Werkgelegenheid om
alle in dit kader relevante documenten aan de werkgroep toe te sturen. Dit
verzoek heeft geresulteerd in toezending van een groot aantal documenten2. De werkgroep heeft in deze documenten een tweedeling aangebracht.
De voor het onderzoek meest relevante documenten zijn integraal bestudeerd,
de overige documenten zijn in het verdere onderzoek buiten beschouwing gebleven.Eind september 1997 heeft de werkgroep een werkbezoek aan het voormalige
JOC in de Cannerberg afgelegd. Dit werkbezoek had vooral tot doel nader inzicht
te krijgen in de omstandigheden waaronder de werknemers in het voormalige
JOC hun werkzaamheden hebben verricht. Daarnaast wilde de werkgroep de in
het onderaardse gangenstelsel aangebrachte asbest met eigen ogen aanschouwen.De werkgroep heeft twee op het gebied van de asbestproblematiek bij uitstek
deskundige wetenschappers (de heren Swuste en Burdorf) via de TU Delft benaderd
om nader inzicht te krijgen in de ontwikkeling door de jaren heen van de wetenschap
op het gebied van de gevaren van asbest. Dit heeft geresulteerd in een tweetal
(deel)rapporten3, die de werkgroep als achtergrondinformatie bij
haar werkzaamheden heeft gebruikt.Vanaf eind oktober 1997 heeft de werkgroep gesprekken gevoerd met direct
betrokkenen (voor het overgrote gedeelte (oud-)medewerkers van de Ministeries
van Defensie en Sociale Zaken en Werkgelegenheid). Het archiefonderzoek heeft
mede als basis gediend voor de totstandkoming van de lijst van uit te nodigen
personen en de vragen die aan deze personen zijn voorgelegd. De gesprekken
zijn in beslotenheid gevoerd. Wel is aan alle gesprekspartners gemeld dat
de stenografische verslagen van de gesprekken te zijner tijd onderdeel van
het eindrapport zouden uitmaken. De meeste gesprekspartners hebben aangegeven
het op prijs te stellen hun visie op de gang van zaken te kunnen geven.De belangrijkste bevindingen tijdens het archiefonderzoek en de gesprekken
hebben (in de vorm van een chronologie van de besluitvorming) hun weerslag
gekregen in hoofdstuk 3 van dit rapport. In dit hoofdstuk is ook een aantal
conclusies uit de rapporten van de TU Delft verwerkt.Mede gezien de onderzoeksopdracht voor de werkgroep (zie hoofdstuk 1)
vormt hoofdstuk 3 de kern van het rapport. Op basis van de bevindingen in
hoofdstuk 3 heeft de werkgroep ook een aantal conclusies en aanbevelingen
geformuleerd, die zijn opgenomen in hoofdstuk 4.In de onderzoeksopdracht van de werkgroep is opgenomen dat ook onderzoek
naar de besluitvorming binnen het hoofdkwartier van de NAVO moest plaatsvinden.
Begin september 1997 heeft de werkgroep een verzoek aan het Ministerie van
Defensie doen uitgaan om te bevorderen dat van de zijde van de NAVO (een)
contactpersoon(nen) zou(den) worden aangewezen. Half oktober 1997 heeft Defensie
een tweetal contactpersonen van de NAVO aan de werkgroep doorgegeven. Daarmee
is direct contact opgenomen, met name om te achterhalen of bij de NAVO voor
de werkgroep relevant bronnenmateriaal aanwezig was. Eind november 1997 kwam
van de NAVO het bericht dat de (nog te traceren) relevante documenten inmiddels
waren verzameld en op het NAVO-hoofdkwartier in Brunssum (AFCENT) konden worden
ingezien. Op 3 december 1997 heeft deze inzage plaatsgevonden
en is een aantal nader te bestuderen documenten aan de werkgroep verstrekt.
Tijdens de inzage is gebleken dat met name documenten uit de jaren zeventig
en tachtig niet aanwezig waren. Bij de door het Ministerie van Defensie toegezonden
documenten zat echter ook een aantal relevante NAVO-documenten. Daarbij heeft
de werkgroep gesproken met een aantal voormalige NAVO-officieren, destijds
werkzaam in het JOC. Al met al meent de werkgroep dat toch in voldoende mate
meer duidelijkheid is ontstaan over de besluitvorming terzake binnen de NAVO.
De bevindingen hieromtrent zijn verwerkt in hoofdstuk 3. HOOFDSTUK 3 CHRONOLOGIE BESLUITVORMING 3.1 Inleiding 3.1.1 Het JOC in de CannerbergIn 1954 huurt het Ministerie van Defensie de «Bosgroeve Cannerberg»
(waar vanaf de middeleeuwen mergel is gewonnen) en omliggende terreinen voor
een periode van vijftig jaar, tot 31 december 2003. De huurprijs bedraagt
f 10,– per jaar.In 1955 wordt in de Cannerberg door de NAVO een interim-oorlogshoofdkwartier
gevestigd, dat in vredestijd niet is bezet: «a temporary site to be
used only in war»4. Bij Koninklijk Besluit van 17 februari
1956 wordt de Cannerberg geplaatst onder de Wet op de Staatsgeheimen. Vanaf
1 juli 1963 wordt het onderkomen ook in vredestijd gebruikt en krijgt het
een permanente militaire bezetting, zodat in geval van oorlog het hoofdkwartier
van de Second Allied Tactical Air Force (TWOATAF) direct verplaatst kan worden
van de vredeslocatie op de Britse luchtmachtbasis Rheindahlen (Mönchen-Gladbach)
naar de oorlogslocatie, het Joint Operations Centre (JOC) in de Cannerberg.Het JOC vormt een «Joint»-oorlogshoofdkwartier (Joint Primary
War Headquarters) van luchtmacht en landmacht. Het is niet alleen het oorlogshoofdkwartier
van TWOATAF, maar ook voor de in Mönchen-Gladbach gevestigde Northern
Army Group (NORTHAG). Overigens overheerst in de bezetting van het JOC het
luchtmachtelement. NORTHAG heeft slechts een cel voor gebruik in oorlogstijd.
De commandant NORTHAG «.... vond de berg te beperkt en kwam er ook nooit»5. De commandant van het JOC is afwisselend een commodore van de Nederlandse
en de Belgische luchtmacht. Tijdens oefeningen, die steevast oorlogssituaties
nabootsen, neemt de bezetting van het JOC toe van de enige honderden permanent
aanwezige militairen tot rond de duizend militairen.Naast de functie als oorlogshoofdkwartier is in vredestijd in het JOC
het Air Defence Operation Centre gevestigd dat de luchtverdediging van Noordwest-Europa
controleert, begeleidt en leidt, en het Air Command Operation Centre dat de
aanvalsvluchten van België, Nederland, het noorden van Duitsland en een
deel van Engeland begeleidt.Voorts maken ook andere eenheden, die niet rechtstreeks onder de commandant
van het JOC vallen, gebruik van het JOC. De belangrijkste daarvan is het Second
Allied Tactical Operation Centre (ATOCTWO), een los van de NAVO staande multinationale
eenheid (Nederland, België en Groot-Brittannië) die in geval van
oorlog de verbindingen ten behoeve van luchtmachtoperaties in Noordwest-Europa
verzorgt. Aanvankelijk neemt ook Duitsland deel aan ATOCTWO, maar in de jaren
zeventig krijgt de Duitse luchtmacht een eigen ATOC in Kalkar.Binnen de geïntegreerde militaire structuur van de NAVO in de jaren
zeventig en tachtig vallen TWOATAF, NORTHAG, FOURATAF in Ramstein en CENTAG
(de Central Army Group) in Heidelberg onder het commando van CINCENT. CINCENT
is de Commandant van de Geallieerde Strijdkrachten in Midden-Europa (AFCENT
in Brunssum). Tussen de commandanten van TWOATAF/FOURATAF en CINCENT bevindt
zich overigens nog een extra commandolaag, namelijk de commandant van de Geallieerde
Luchtstrijdkrachten in Midden-Europa (AAFCE in Ramstein). AFCENT is samen
met andere regionale commando's ondergeschikt aan de Geallieerde Opperbevelhebber
voor Europa (SACEUR), die leiding geeft aan het Geallieerd Oppercommando
voor Europa (ACE). Het Hoofdkwartier van ACE wordt gevormd door SHAPE (Supreme
Headquarters Allied Powers in Europe), dat sedert 1966 gevestigd is in Casteau,
nabij Mons (België). Deze militaire structuur wordt begin jaren negentig
sterk gewijzigd. Van belang voor het JOC is dat zowel TWOATAF als NORTHAG
wordt opgeheven, zodat de functie van het JOC als oorlogshoofdkwartier voor
beide commando's wegvalt6.Het JOC behoort tot de «common infrastructure» van de NAVO
en Nederland is als «host nation» verantwoordelijk voor het onderhoud
van de infrastructuur en voor de voorzieningen van dit hoofdkwartier7. Voor onderhoudswerkzaamheden stelt het Ministerie van Defensie een
Geniedienst ter beschikking, die bestaat uit burgerpersoneel van de Dienst
Gebouwen, Werken en Terreinen (DGW&T) van het Ministerie van Defensie.Gedurende een groot deel van de in dit rapport beschreven periode valt
deze Geniedienst onder de regionale Directie Limburg van DGW&T in Roermond.
De precieze positie van de Geniedienst binnen de Directie Limburg is onduidelijk8.Behalve de Geniedienst is in het JOC ook burgerpersoneel van de Koninklijke
Luchtmacht werkzaam in ondersteunende functies. Daarnaast verricht personeel
van externe bedrijven, zoals de PTT en schoonmaak- en technische bedrijven,
periodiek werkzaamheden in de Cannerberg. 3.1.2 Gevaren van asbestHet begrip «asbest» staat voor een verzameling van mineralen
die chemisch verwant zijn en met elkaar gemeen hebben dat ze bij splijting
vezels opleveren. De volgende (hoofd)soorten worden onderscheiden: chrysotiel
(witte asbest), crocidoliet (blauwe asbest) en amosiet (bruine asbest). Ongeveer
85% van de wereldproductie bestaat uit chrysotiel9.Asbest kende vele commerciële toepassingen. Vanwege de unieke combinatie
van een aantal specifieke eigenschappen van het mineraal (zoals slijtvastheid,
chemische bestendigheid, isolerend vermogen en onbrandbaarheid), een lage
prijs en goede verwerkbaarheid is het in ons land in deze eeuw en met name
vanaf de Tweede Wereldoorlog op grote schaal toegepast.Er zijn zes aandoeningen bij werknemers als gevolg van asbestblootstelling
bekend, waarvan twee zeer kwaadaardige (mesothelioom (buikvlieskanker) en
longkanker) en vier minder kwaadaardige (asbestose, pleuraplaques, pleuraverbreding
en pleurale vochtophoping).De eerste waarschuwingen in Nederland over de schadelijke gevolgen voor
de de gezondheid van blootstelling aan asbest (asbestose) dateren uit 1930.
In de daaropvolgende jaren wordt de omvang van deze schadelijke gevolgen steeds
duidelijker. In 1949 is het algemeen geaccepteerd dat beroepsmatige blootstelling
aan asbest grote risico's voor de gezondheid van werknemers met zich meebrengt.In de vijftiger jaren worden ook andere gezondheidseffecten dan asbestose
onderkend, met name mesothelioom en longkanker. Vele publicaties in medische
tijdschriften en vakbladen volgen. Halverwege de jaren zestig kan de carcinogeniteit
van asbest als voldoende vaststaand worden beschouwd. De laatste sporen van
twijfel worden weggenomen door het onderzoek van dr Stumphius die in 1969
bij een relatief kleine beroepsgroep de vergaande consequenties van blootstelling
aan asbest aantoont10. Desalniettemin moet worden geconstateerd
dat de gevaren van asbest daarna nog jarenlang door de maatschappij zijn onderschat. 3.1.3 Normen/handhaving(normen)In Nederland worden in 1971 voor het eerst normen op het gebied van asbest
gesteld. Dit gebeurt in een Publicatieblad van de Arbeidsinspectie (P-116,
«werken met asbest»). Dit Publicatieblad (primair, maar niet uitsluitend,
gericht op het be- of verwerken van asbest11) geeft richtlijnen
die moeten leiden tot beperking van asbestblootstelling. In dit publicatieblad
wordt de Engelse normgeving voor chrysotiel overgenomen, inclusief de Maximaal
Aanvaarde Concentratie (MAC-waarde) van 2 vezels per ml lucht. Het is opvallend
dat de Engelse MAC-waarde voor crocidoliet, 0,2 vezels per ml lucht, niet
wordt overgenomen.In het Asbestbesluit uit 1977 krijgt de MAC-waarde van 2 vezels per ml
lucht een wettelijke grondslag. Daarnaast worden alle toepassingen van blauw
asbest verboden (met mogelijkheid van ontheffing), evenals het verspuiten
van alle soorten asbest. In de nota van toelichting wordt aangegeven dat bij
toepassing van crocidoliet als voorwaarde bij een te verlenen ontheffing een
lagere grenswaarde zal worden vastgesteld. Belangrijk is dat naast de kwantitatieve
normen in dit besluit ook wordt aangegeven dat de concentratie asbestvezels
in de inademingslucht zo laag mogelijk moet zijn: «.... zo laag als
binnen het technisch mogelijke economisch aanvaardbaar is». Evenals
P-blad 116 lijkt ook het Asbestbesluit niet uitsluitend te zijn gericht op
het beof verwerken van asbest.De normen worden na 1977 geleidelijk strenger. De ontwikkeling eindigt
(althans in het kader van het onderhavige onderzoek) in 1991 met beleidsnormen
van het Ministerie van VROM. In juli 1991 verschijnt het Beleidsstandpunt
Asbest in het Milieu van het Ministerie van VROM. In dit beleidsstandpunt
worden de volgende normen opgenomen:– maximaal toelaatbaar risiconiveau: 0,1 vezels per ml lucht;– streefwaarde (verwaarloosbaar risiconiveau): 0,001 vezels per
ml lucht12.(handhaving)De Arbeidsinspectie heeft een belangrijke verantwoordelijkheid in het
kader van de controle op de naleving van de asbestnormen, ook binnen het militaire
apparaat. De internationale militaire positie van het JOC doet hieraan niet
af. Militairen en burgerpersoneel geplaatst bij het JOC dienen zich volgens
het NAVO-statusverdrag aan de Nederlandse wet te houden:«Een krijgsmacht, haar civiele dienst, de leden daarvan, alsmede
hun gezinsleden zijn gehouden de wetten van de Staat van verblijf te eerbiedigen»13.Drie kanttekeningen:* Het is niet geheel duidelijk of de Arbeidsinspectie eisen (die zij,
gezien het bovenstaande, had kunnen stellen) in laatste instantie ook had
kunnen afdwingen. Op grond van de internationale status van het JOC Maastricht
stelt de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dat haar immuniteit
wordt verleend14. In de overeenkomst tussen Nederland en SHAPE
inzake internationale militaire hoofdkwartieren op Nederlands grondgebied15 wordt echter aangegeven dat immuniteit alleen wordt toegekend ter
verzekering van de onafhankelijke uitoefening van geallieerde functies.* In tegenstelling tot de tekst van de brief van de Staatssecretaris van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid d.d. 19 augustus 199716, valt
het burgerpersoneel van de «host-nation» (zoals het
personeel van de Geniedienst JOC) niet onder het NAVO-statusverdrag.
Het verlenen van immuniteit van rechtsmacht is voor deze categorie personeel
dus niet aan de orde. De Arbeidsinspectie was ten aanzien van de Geniedienst
JOC kortom in beginsel volledig bevoegd, inclusief mogelijkheden tot daadwerkelijk
afdwingen van maatregelen (behoudens de volgende kanttekening)17.* In de Arbeidsomstandighedenwet is bepaald dat het «... bij of
krachtens deze wet bepaalde niet van toepassing ten aanzien van arbeid verricht
in militaire dienst, behoudens voor zover bij of krachtens algemene maatregel
van bestuur anders is bepaald.» (artikel 2, lid 5).Van 1 januari 1983 (inwerkingtreding Arbeidsomstandighedenwet) tot 1 juni
1985 (inwerkingtreding Arbeidsomstandighedenbesluit Defensie) was er voor
de Arbeidsinspectie dus geen mogelijkheid tot optreden op basis van genoemde
wet.Tot slot dient in dit kader nog de mogelijke verantwoordelijkheid van
het Staatstoezicht op de Mijnen in het kader van de asbestproblematiek aan
de orde te komen. In dit verband kan verwezen worden naar de Mijnwet 1903:«Bovendien kunnen bij algemene maatregel van bestuur voorschriften
worden gegeven ter verzekering van de veiligheid bij de ontginning of bij
ander gebruik van ondergrondse steengroeven, voor zover de Arbeidsomstandighedenwet
en de Wet milieubeheer daarin niet voorzien ...» (artikel 9, lid 2).Op basis van dit artikel is het Groevenreglement 1947 (besluit van 20
januari 1947, Stb. H. 27) tot stand gekomen. Een belangrijke bepaling hieruit:«Wanneer de algemene veiligheid of de veiligheid in de groeve op
enige wijze wordt bedreigd .... moet hiervan onverwijld kennis worden gegeven
aan de Inspecteur-Generaal der Mijnen» (art. 16, lid 1).Van een primaat van het Staatstoezicht op de Mijnen op het gebied van
arbeidsomstandigheden in het JOC, anders dan verantwoordelijkheden op het
gebied van stabiliteit van gangenstelsels, lijkt kortom geen sprake te zijn18.Voor een completer overzicht van de meest relevante wet- en regelgeving
door de jaren heen wordt verwezen naar bijlage 6 bij dit rapport. 3.1.4 Belangrijke dataIn de navolgende paragrafen wordt een uitgebreide chronologie van de besluitvorming
met betrekking tot de asbestproblematiek JOC Cannerberg gegeven. Als handleiding
(«spoorboekje») bij het bestuderen van deze chronologie wordt
hieronder een puntsgewijze opsomming gegeven van een aantal belangrijke data
en gebeurtenissen. 1942Consensus
in Nederlandse wetenschappelijke literatuur over verband tussen asbest en
asbestose   1966Brand in keuken JOC (isolatiemateriaal leidingen)  1967–1971Spuiten asbest ter isolering leidingen 1968Consensus
in Nederlandse wetenschappelijke literatuur over verband tussen asbest en
longkanker   1969Consensus in Nederlandse wetenschappelijke
literatuur over verband tussen asbest en mesothelioom   1971Metingen
tijdens aanbrengen asbest   1971Publicatieblad-116 «werken
met asbest»   1975–1979Bespoten leidingen bekleed
met aluminium   juli/sept. 1976Onderzoek RAF   sept./okt.
1976TNO-onderzoek   september 1976Verbod gebruik asbest
door DGWT   februari 1977Start schoonmaakwerkzaamheden   oktober
1977TNO-metingen   1977Asbestbesluit   april
1979Beëindiging schoonmaakwerkzaamheden   augustus 1979TNO-metingen  1982Publicatieblad 116–3 «werken met asbest»  1985Arbeidsomstandighedenbesluit Defensie   april
1985Onderzoek RAF   1988Asbestbesluit arbeidsomstandighedenwet  augustus 1990Asbestvoorschrift DGWT   juli 1991Beleidsstandpunt
VROM «asbest in het milieu»   oktober 1991TNO-rapport
«asbestmeting in de Cannerberg» (concept) (december 1991 definitieve
versie)   november 1991Plan van Aanpak asbestsaneringsproject
JOC, opgesteld door adviesbureau BM&E   december 1991Onderzoek
BM&E naar aanwezigheid asbest in de lucht van een aantal vertrekken in
JOC   maart 1992Besluit sluiting JOC   september
1992Sluiting JOC3.2 De jaren zeventig 3.2.1 InleidingDe militaire bestemming van de Cannerberg is sinds de huurovereenkomst
die in 1955 met de NAVO is afgesloten voordurend veranderd19. Als
gevolg daarvan hebben dan ook regelmatig aanpassingen in de berg plaatsgevonden
om te kunnen voldoen aan nieuwe taakstellingen. Over deze aanpassingen wordt
in het Toestandsrapport JOC van DGWT uit 1977 het volgende opgemerkt:«Wegens het voordurend uitblijven van een beslissing t.a.v. de definitieve
vestiging van het hoofdkwartier worden de in het verleden uitgevoerde infrastructuur-voorzieningen
gekenmerkt door een tijdelijk karakter. Daardoor is de situatie ontstaan dat
de installaties niet tijdig zijn vervangen en niet voldoende zijn aangepast
aan de huidige behoeften. De installaties zijn veelal »ad hoc«
aangepast aan de directe behoeften van het desbetreffende moment».In 1958 wordt het onderkomen afgekeurd, omdat het niet voldoet aan de
eisen voor oorlogshoofdkwartieren. Tussen 1962 en 1964 worden echter voorzieningen
getroffen om het hoofdkwartier ook in vredestijd (dus permanent) te gebruiken.
Over deze voorzieningen wordt in het Toestandsrapport JOC van DGWT uit 1977
gesteld dat «.... het gehele pakket van maatregelen moet worden bezien
tegen de ongewisse gebruiksduur van het onderkomen».In 1965 en 1966 worden versterkingsconstructies aangebracht, gebaseerd
op het garanderen van veilige werkomstandigheden in vredestijd. Vanaf 1969
worden daarnaast bouwkundige voorzieningen uitgevoerd teneinde te voldoen
aan de eisen die nieuwe strategische en operationele condities stellen.Het ontbreken van een lange termijn-visie leidt ertoe dat tal van infrastructurele
voorzieningen in de berg voordurend achterlopen bij de eisen die er eigenlijk
aan gesteld dienen te worden. De problemen zoals die in het Toestandsrapport
worden opgesomd, beperken zich niet tot de aanwezigheid van asbest. Gesproken
wordt over een falende klimaatregeling, het ontbreken van acceptabele afvalwaterafvoer,
gevaar van instortingen in oorlogssituaties20, het niet voldoen
aan voorwaarden met betrekking tot NBC-bescherming, ontoereikende brandpreventie,
het niet kunnen verwezenlijken van ononderbroken stroomvoorziening, e.d.De voortdurende onduidelijkheid over de bestemming van het JOC-onderkomen
in de Cannerberg heeft er al met al toe geleid dat telkens ad hoc beslissingen
worden genomen, zonder dat daarbij een lange termijn-visie als toetssteen
aanwezig is.«De getroffen infrastructurele voorzieningen dragen ten gevolge
van de status veelal een tijdelijk karakter»21.De onduidelijke bestemming kan al met al gezien worden als de voedingsbodem
voor tal van problemen. Ook de asbestproblematiek kan mede vanuit dit perspectief
worden bezien. 3.2.2 Aanbrengen asbestIn de periode 1967–1971 worden binnen het JOC leidingen van de airconditioning
geïsoleerd door ze te bespuiten met asbestcementspecie22.
De leidingen van de airconditioning bestaan overigens voor een belangrijk
deel ook uit asbest (eterniet asbestcementplaten)23. De directe aanleiding voor het aanbrengen van het spuitasbest is een brand in
de keuken. Kurk rondom de leidingen wordt vervangen door asbest.Tijdens het spuiten met asbest wordt de volgende hoeveelheid asbestisolatie
verwerkt24:– 2010 m2 blauwe asbest;– 1060 m2 grijze asbest.Tijdens de laatste periode waarin asbest wordt aangebracht (23 februari
1971 tot 26 februari 1971) worden metingen verricht door de Arbeidsinspectie.
De resultaten zijn van dien aard, dat de Arbeidsinspectie het advies geeft
de asbestlaag van een «afdekking te voorzien b.v. door het aanbrengen
van een kunst- of metaalbedekking»25. Dit omdat, door de
wijze waarop de asbest rond de leidingen is aangebracht, er rekening mee dient
te worden gehouden «.... dat er zich vezels uit het oppervlak kunnen
losmaken en in de lucht kunnen worden verspreid».In reactie op de brief van de Arbeidsinspectie neemt LKol Mulder (hoofd
van DGWT te Roermond) de beslissing geen asbest-isolatie meer toe te passen.
LKol Mulder reageert niet op het advies van de Arbeidsinspectie het spuitasbest
af te dekken. Overigens is in de periode 1974–1976 het merendeel van
de bespoten leidingen in de gangen ingepakt met aluminiumfolie26.Nadat de metingen zijn gehouden, maar voordat LKol Mulder besluit geen
asbestisolatie meer toe te passen, wordt het Publicatieblad-116 «werken
met asbest» door de Arbeidsinspectie gepubliceerd27. De rol
die de normen uit het P-blad bij het besluit van LKol Mulder hebben gespeeld,
lijkt overigens klein28. 3.2.3 RAF-metingenOp 3 augustus 1976 wordt een verontrustende brief vanuit het RAF-hoofdkwartier
in Duitsland gestuurd naar het hoofdkwartier TWOATAF en AFCENT. In de brief
wordt melding gemaakt van een onderzoek waarin 14 monsters zijn genomen «....
which shows widespread contamination of JOC by crocidolite and amosite»29.Nederland wordt aangesproken om beschermende maatregelen te nemen:«It is requested that further examination of airborne dust, and
protective/preventive measures .... be urgently considered for implementation,
by host nation»30.Het JOC organiseert naar aanleiding van de RAF-bevindingen op 25 augustus
1976 een vergadering over de gezondheidsrisico's in de Cannerberg31.
Alle legeronderdelen die gebruik maken van het JOC zijn vertegenwoordigd.
Allerlei mogelijk opties om gezondsheidsrisico's aan te pakken komen op tafel.
Met betrekking tot blauw asbest wordt een unaniem standpunt geformuleerd.«.... the blue asbestos waste is to be removed, or where impossible
to be neutralised».Een aantal beperkende maatregelen wordt afgespoken. Zo wordt bijvoorbeeld
gesteld dat:«.... personnel is no longer allowed to go on top of the rooms where
crocidolite was found, when not for inspection purposes. RE go only when absolutely
necessary». Tijdens de bijeenkomst wordt gesproken over de aanvaardbare concentraties
asbest in de berg. De afgevaardigde van het Verenigd Koninkrijk stelt dat:«in accordance with his national instructions dated 1971, a presence
of 0,2 fibres/cm is the highest acceptable limit.»De Duitse afgevaardigde stelt in het geheel geen aanwezigheid van asbestvezels
te accepteren. 3.2.4 Rol ArbeidsinspectieDe Arbeidsinspectie speelt een belangrijke rol bij het stoppen van het
spuiten met asbest in 1971 en adviseert vervolgens om het asbest in te pakken.
Met name het persoonlijk initiatief van de heer Italie van de Arbeidsinspectie
speelt hierbij een belangrijke rol.In de periode daarna is de rol van de Arbeidsinspectie verwaarloosbaar,
ondanks het feit dat de Arbeidsinspectie vanuit Defensie door LKol Mulder
wordt verzocht betrokken te blijven bij de asbestproblematiek. Op 31 augustus
1971 vraagt hij het hoofd van het eerste district van de Arbeidsinspectie
metingen te doen:«Het is wenselijk een langdurige meting te verrichten op diverse
plaatsen .... Ik verzoek u deze metingen te willen uitvoeren, teneinde te
kunnen constateren of binnen het gangenstelsel gevaarlijke concentraties aanwezig
zijn, die zouden kunnen verplaatst worden door de werking van de luchtciculatie
der airconditioning»32.De Arbeidsinspectie reageert in het geheel niet op dit verzoek. Een reden
hiervoor is uit de beschikbare documenten niet op te maken. Ook uit het gesprek
met de heer Coenjaerts (voormalig hoofd eerste district Arbeidsinspectie)
valt dit niet te reconstrueren.Defensie verstuurt pas na het onderzoek van de RAF in 1976 een rappel
aan de Arbeidsinspectie. Opmerkelijk is dat de Arbeidsinspectie de commotie
die ontstaat na het onderzoek van de RAF enigzins bagatelliseert. Het waarnemend
hoofd van de Arbeidsinspectie stuurt op 17 september 1976 een brief naar het
Directoraat-Generaal van de Arbeid (DGA) van het Ministerie van SZW. Ter illustratie
van de opstelling van de Arbeidsinspectie het volgende citaat uit genoemde
brief33:«In mei 1976 is er van Engelse zijde een onderzoek gedaan door op
een aantal plaatsen monsters «los te peuteren» en (kwalitatief?)
te analyseren. Men vond uiteraard blauwe asbest en schreef er een wat alarmerend
rapport over».In dezelfde brief geeft de Arbeidsinspectie aan geen actieve bemoeienis
te willen hebben met de Cannerberg:«Omdat en militairen niet direct onder de Arbeidsinspectie vallen
en de capaciteit van ons laboratorium niet onbeperkt is kan TNO m.i. beter
worden ingeschakeld».Geconcludeerd kan worden dat de Arbeidsinspectie zichzelf buiten spel
zet. Het buiten spel zetten kan niet worden verklaard op basis van de immuniteitsregels
die binnen de NAVO gelden34. Van militaire zijde wordt de Arbeidsinspectie
juist verzocht mee te werken. Overigens is ook tijdens latere perioden vanuit
de NAVO formeel nooit een beroep op de immuniteit gedaan, althans voorzover
op basis van de beschikbare stukken kon worden nagegaan.Een mogelijke weeffout binnen het appararaat heeft de Arbeidsinspectie
wellicht parten gespeeld. In de zeventiger jaren heeft het districtshoofd van de Arbeidsinspectie geen bevoegdheid over de geneeskundige bij
de Arbeidsinspectie. Het is de medisch adviseur in Den Haag die de opdrachten
verstrekt. En het is nu juist de geneeskundige bij de Arbeidsinspectie die
in 1971 een en ander aan het rollen brengt. De heer Coenjaerts hierover:«Hans Italie was indertijd de geneeskundige bij onze dienst. Hij
was ex-militair, had veel belangstelling en naar mijn gevoel ook relaties
met Defensie. In 1971 heeft hij de centrale dienst uitgenodigd om een meting
te doen.» 3.2.5 Acties DefensieTijdens de bijeenkomst met alle gebruikers van de Cannerberg op 25 augustus
1976 (zie 3.2.3) wordt ook een aantal te ondernemen acties doorgesproken.
De «host nation» wordt daarbij vertegenwoordigd door LKol Schalkwijk
(EaI DGWT te Roermond). LKol Schalkwijk onderneemt een aantal acties, maar
is niet geheel overtuigd van de ernst van de problematiek. In een brief van
20 september 1976 aan de DGWT Den Haag bericht LKol Schalkwijk met betrekking
tot de metingen die TNO zal gaan uitvoeren het volgende:«Gezien de – vooral psychologische – noodzaak tot een
spoedig onderzoek, heeft EaI Roermond contact opgenomen met TNO.»Vanuit Nederlandse zijde speelt mee dat de berg (anno 1976) open moet
blijven. DGWT Den Haag stuurt op 29 september 1976 een brief aan de Directeur
Juridische Zaken, waarin het volgende wordt gesteld:«Het komt mij voor dat, hoewel de kosten voor een afdoende oplossing
ongetwijfeld hoog zullen zijn, deze beslist niet opwegen tegen
de kosten verbonden aan een verplaatsing van genoemd hoofdkwartier».De beslissing dat de berg niet dicht kan, wordt genomen:– voordat de omvang van kosten voor schoonmaak duidelijk is en– voordat de precieze vervuiling in de berg bekend is35.Begin 1977 gaat er een geruststellend signaal uit naar de gebruikers van
de berg. DGWT Den Haag stuurt op 13 januari 1977 een brief aan de ministeries
van Defensie van Belgie, Duitsland en Engeland en aan de betrokken NAVO-commandanten
(van AFCENT, NORTHAG, TWOATAF en JOC). In deze brief stelt hij:«There is no need to fear the presence of a hazard to health. (....)
I am of the opinion that a further reduction should be attempted –
also in the interest of labour peace – to the extent this will be financially
possible».Ook wordt aangekondigd dat TNO elke 2 maanden metingen zal verrichten
(dergelijke metingen vinden overigens veel minder frequent plaats dan hier
wordt aangekondigd). Afgezet tegen de eisen die zijn gesteld, onder andere
tijdens de bijeenkomst op 25 augustus 1976, is het antwoord al met al mager.
We doen wat binnen onze financiële mogelijkheden ligt. 3.2.6 ProefschoonmaakIn de periode van 14 tot 25 februari 1977 wordt een proef uitgevoerd met
het verwijderen van asbest. Men komt overeen:«dat in een periode van 14 dagen ... naar een ongebruikt deel van
het onderkomen een proef zal worden genomen met het verwijderen van «dotten»
asbeststof»36. Deze schoonmaak kent blijkens de toegezonden documenten geen al te gedegen
voorbereiding. Op 7 februari 1977 wordt overlegd over de mogelijke wijzen
van schoonmaak37:«.... wordt er gedacht de ruimten op de volgende manier te reinigen.
Drie speciale industrie stofzuigers die de uitgeblazen lucht ... via een flexibele
slang naar een afgesloten niet in gebruik zijnd gedeelte van de berg brengen.
(...)Na telefonisch overleg met EaI Roermond is mondeling opdracht gegeven
aan de Firma ... voor het reinigen van een aantal plekken in het JOC met de
bovengenoemde apparatuur voor de duur van 10 werkdagen«.Ook de uitvoering van de werkzaamheden lijkt niet geheel doordacht te
zijn. De heer Van den Bosch hierover:«In het gangenstelsel werd bijvoorbeeld een wand gezet van twee
meter hoog, maar daarmee blijft de ruimte gewoon open. (....) Het werd dichtgezet
en dat was voornamelijk om te voorkomen dat zich geen militairen over het
traject bewogen. (....) Ze hadden geen enkele ervaring met asbest. Er werd
uitgemaakt: dit gaan we doen, dus wandje zetten en afzuigen.»De directe aanleiding voor deze schoonmaak (en de haast erbij) ligt, voor
zover kan worden nagegaan, in een internationale bijeenkomst eind januari
1977 in Mönchen-Gladbach. De Duitse vertegenwoordiger staat op dat moment
op het standpunt geen enkele grenswaarde voor blauw asbest te accepteren dan
de nulwaarde38. Een discussiepunt betreft het houden van een oefening
(Wintex) later dat jaar (9–17 maart 1977). Uiteindelijk gaat de Duitse
afvaardiging accoord met het doorgaan van deze oefening op een aantal voorwaarden.
In dit verband is de meest belangrijke dat alle zichtbare stof wordt verwijderd
voor Wintex. Voor het vervolg is de volgende voorwaarde van belang:«.... na Wintex gezorgd wordt voor afdoende isolatie d.m.v. «sealen»
met plastic van die gedeelten in de luchtverversingsinstallaties die nog niet
zijn voorzien van een aluminiumfolie-isolatie»39.Ook voor de Duitsers geldt kortom dat de operationale taken niet aangetast
mogen worden, ook al strookt dat niet met het eigen principiële standpunt.
Het Duitse standpunt wordt door de andere partners overigens niet serieus
genomen. De heer Bos (IGDKL) over de rol van de medisch directeur van de Bundeswehr
tijdens de vergadering van 24 januari 1977:«nee, die Jovi zat in Rheindahlen wel wat te sputteren, maar dat
deed hij meer, zodat we ons daarover niet druk maakten». 3.2.7 Internationale drukDe internationale druk start met het RAF-onderzoek in mei 1976. De internationale
eisen worden met name verwoord in de vergadering van 25 augustus 1976. Daarin
wordt aangegeven dat de «host nation» het asbestrisico dient te
elimineren.In de eerste helft van 1977 gaan diverse brieven van de Belgische commmandant
JOC Wouters uit naar DGWT Roermond40. In deze brieven wordt bezorgheid
geuit over de vervuiling met blauwe asbest en wordt aangedrongen op schoonmaak.
Ook de commandant TWOATAF wendt zich tot DGWT Roermond met het verzoek stappen
te ondernemen tegen asbestverspreiding en een vraag wanneer beschermende middelen
binnen zullen komen41. Het antwoord van DGWT Roermond42 is voor het hoofdkwartier
TWOATAF niet voldoende. Men richt zich op 26 augustus 1977 direct tot het
Ministerie van Defensie in Den Haag om geïnformeerd te worden over de
plannen om de asbest te verwijderen of te neutraliseren43.Het antwoord van het Ministerie van Defensie aan TWOATAF komt op 5 oktober
197744. Daarin wordt melding gemaakt van te ondernemen acties.
Ook na dit antwoord blijft TWOATAF druk op het Ministerie uitoefenen. Er bestaat
nog steeds zorg over het veilig kunnen werken van het personeel:«It is possible, therefore, that a prolonged cleaning exercise ...
may lead to a gradual increase of atmospheric particles»45.Men wil voortdurende monitoring tijdens de schoonmaak46. 3.2.8 Risico's personeelIn de berg lopen veel (electrische) leidingen die van vitaal belang zijn
voor de operationele taken die door het JOC worden uitgevoerd. Regelmatig
moeten bovenop kantoorruimten werkzaamheden aan deze leidingen worden verricht.
Op de kantoorruimten ligt asbest open en bloot. Het gevolg is dat personeel
dat op de kantoorruimten moet werken door het asbeststof moet kruipen. Deze
situatie wordt door de jaren heen als ongewenst beschouwd. Tijdens de internationale
bijeenkomst op 25 augustus 1976 wordt het personeel verboden om anders dan
in urgente situaties op de kamers te werken. In de conclusies van het RAF-rapport
van 21 september 1976 (waarin metingen van 23–25 augustus worden besproken)
wordt hier nader op ingegaan:«In particular these personnel that have to .. work on the roofs
of the offices when servicing telephone cables must be at a very high degree
of risk»47.Er wordt een directe relatie gelegd tussen gezondheidsrisico's en het
werken aan leidingen op de kamers. DGWT stelt in een verslag naar aanleiding
van een bezoek aan de Cannerberg op 3 en 4 februari 1977:«Het is m.i. wenselijk in afwachting van het rapport van de werkgroep
te bepalen, dat geen kabels mogen worden verwijderd noch mogen worden aangebracht
in de bestaande kabelgoten»48.Als oplossing geeft men in hetzelfde verslag het volgende aan:«Voor het werken op plaatsen met een hoge asbestconcentratie zijn
er ter plaatse (bij de Geniedienst) 25 maskers met voor het doel geschikte
filters beschikbaar. Het is echter wenselijk dat tevens voor dat doel beschermende –
wegwerp – kleding beschikbaar komt».De commandant van het JOC, Cdre Wouters, stuurt op 11 mei 1977 een berichtje
naar de DGWT Roermond met een dringend verzoek om actie te ondernemen gericht
op de asbest-verontreiniging op de kamers. Hij geeft daarbij aan dat het,
gegeven de huidige condities, ondenkbaar is dat mensen die locaties betreden.
De ernst van de situatie wordt onderstreept door de mededeling dat de operationele
taakstelling hiermee in het geding komt49.Opmerkelijk is de reactie van DGWT Roermond. Op 24 mei 1977 wordt een
brief gestuurd naar het JOC waarin wordt aangegeven dat DGWT Roermond de verantwoordelijkheid
overneemt voor de betrokken activiteiten:«The Roermond Engineers have accepted to take over from the military
personnel .... the checking of the electrical secure earths on top of rooms
..... on a temporary basis as special protective clothing and masks are on
order and will be at their disposal in the near future»50.Op 7 juli 1977 schrijft DGWT Roermond aan de commandant TWOATAF (kopie
aan commandant JOC):«I have purchased protective clothing and masks for both engineer-
and user personnel»51.De Staatssecretaris van Defensie heeft reeds aangegeven dat alleen de
maskers uiteindelijk in de Cannerberg zijn gearriveerd en dat deze maskers
achteraf bezien niet geschikt waren om asbestvezels afdoende tegen te houden52. In de gesprekken is dit beeld verder aangescherpt. Zo stelt de heer
Van den Bosch hierover:«Wij hebben in 1977 geen beschermende middelen ontvangen. (....)
Er zijn wel stofmaskers in de berg gekomen, maar die waren voor algemeen gebruik».Overigens is er gedurende de gehele onderzochte periode weinig aandacht
voor een andere mogelijke bron van asbestbesmetting naast het gespoten asbest;
de leidingen van de airconditioning. Deze bestaan voornamelijk uit eterniet.
De heer Van den Bosch hierover tijdens het gesprek met de werkgroep:«Wij wisten ook dat eterniet, waar de leidingen van gemaakt waren
... vrij zacht spul was. Als er lucht met snelheden van 20 tot 25 meter per
seconde doorheen gaat, dan worden er echt partikels meegenomen, want het slijt
gewoon (...) En als wij als gebruiker zeiden dat er op andere plekken gemeten
moest worden, dus in de leidingen, dan werd dat gewoon niet gedaan».«Als bijvoorbeeld de airconditioning wordt opgestart, geeft dat
een enorme druk door het hele kanalensysteem. Op bepaalde plekken in dat systeem
ligt een dik pak stof en als daar een grote ventilator van 20 000 of
25 000 m3 wordt gezet, ontstaat een enorme werveling. Het
stof komt dan rechtstreeks in de lokalen binnen en dan zit je heel dik over
de MAC-waarde».Een mogelijke verklaring voor de omstandigheid dat aan dit probleem al
die jaren minder aandacht is geschonken, kan liggen in het feit dat de leidingen
niet (geheel) van blauw asbest zijn gemaakt. Het is daarnaast de vraag in
hoeverre het de diverse betrokken gebruikers in de berg überhaupt bekend
was dat in de leidingen asbest is verwerkt. 3.2.9 VervolgactiesDe te ondernemen stappen om de problemen in de Cannerberg op te lossen
worden verwoord in een rapport van de DGWT van juni 1977. Een belangrijke
randvoorwaarde die wordt geformuleerd bij het nemen van beslissingen betreft
de levensduur van de berg:«Bij het nemen van beslissingen is het van wezenlijk belang te weten
hoeveel jaren het hoofdkwartier nog moet functioneren. Afhankelijk van de
tijdsduur waarvoor de voorzieningen zijn bestemd zullen nl. meer of minder
kostbare maatregelen moeten worden genomen»53.Ook al wordt vervolgens geen duidelijkheid gegeven over de te verwachten
gebruiksduur van de berg, toch worden maatregelen voorgesteld. Naast het asbestprobleem
worden in dit kader ook andere problemen aan de orde gesteld. Er wordt daarbij
een onderscheid gemaakt in twee typen voorzieningen: noodzakelijke voorzieningena bekleden AC-leidingen en verwijderen van asbestcementrestanten f   203 000,– b klimaatregeling f   467 000,–c afvalwaterafvoer (extern) f   550 000,– dringend gewenste voorzieningend verwijderen van asbestcementrestanten f    86 000,–e NBC-beschermingsinstallaties t.b.v. de klimaatregeling f   257 000,–f NBC- beschermingsmaatregelen f    93 500,–g afvalwaterafvoer (intern) f 1 050 000,–Bij het bekleden van asbest ging men uit van de volgende informatie: airconditioning bespoten met asbest in vierkante meter asbestbekleed54onbekleedtotaal – blauw1 3556552 010– grijs7303301 060Ongeveer 1000 vierkante meter airconditioning-leiding moet nog worden
bekleed.In het geheel van de treffen voorzieningen neemt het oplossen van asbestproblematiek
al met al een beperkte plaats in. In financieel opzicht gaat het om ongeveer
10%. Daarbij moet nog aangetekend worden dat de f 86 000,–
voor het verwijderen van asbestcementrestanten niet om inhoudelijke redenen
maar om psychologische redenen wordt opgevoerd:«Uit psychologische overwegingen is het wenselijk de zichtbare asbestcementrestanten
in de gangen te verwijderen».Uiteindelijk worden door DGWT Den Haag alleen de noodzakelijke voorzieningen
overgenomen. In zijn voorstel aan de Chef Defensiestaf van 22 september 1977
stelt hij de volgende wat gewijzigde bedragen voor:ad a f 289 000,–ad b f 415 000,–ad c f 550 000,–De feitelijke werkzaamheden die vervolgens plaatsvinden, worden in april
1979 beëindigd55. Het resultaat van deze werkzaamheden is
overigens niet dat alle leidingen zijn omkleed. 3.2.10 Levensverwachting JOCZoals hierboven reeds is aangegeven, is er vanaf het begin van het militaire
gebruik van de berg geen sprake van een duidelijke lange termijn-visie op
het gebruik van de berg.Als in 1977 over de noodzaak van voorzieningen wordt gesproken, wordt
door diverse partijen opgemerkt dat de aanpak van problemen in de berg in
relatie moet staan tot de gebruiksduur ervan. In een brief van TWOATAF van
22 juni 1977 aan DGWT Den Haag wordt het volgende gesteld:«We are holding several proposals that we would not wish to proceed
with until we are certain that they would not conflict with your longterm
plans»56.Ook in het Toestandsrapport van DGWT van juni 1977 wordt gewezen op die
relatie.De indruk bestaat dat in 1977 het idee van sluiting serieus leeft. Zo
wordt in een brief van DGWT Den Haag aan de Chef Defensiestaf van 26 oktober
1977 het volgende gesteld: «Afhankelijk van c.q. in samenhang met Uw antwoorden op het hiervoren
genoemde punt 1 stel ik mij voor in overleg met U te bepalen wanneer en op
welke wijze de andere funktiegebieden in het centraal apparaat (zoals DJZ)
bij de besluitvorming tot beëindiging- of verlenging van de levensduur
van het huidige JOC-onderkomen te Maastricht moeten worden betrokken»57.Uit het antwoord van de Chef Defensiestaf van 21 november 1977 blijkt
dat in NAVO-verband reeds langer over sluiting wordt overlegd:Er is «in het kader van het NAVO-infrastructuur programma reeds
geruime tijd overleg gaande .... om te komen tot een definitieve oplossing
voor een «Static War Headquarters» voor NORTHAG/TWOATAF, ter vervanging
van de huidige accommodatie in Maastricht (...) Een vroegste tijdstip voor
operationele gereedheid .... valt omstreeks oktober 1982. De accommodatie
in Maastricht zal derhalve op zijn minst tot die datum beschikbaar dienen
te blijven.Het spreekt vanzelf, dat uitgaande van dit gegeven het aantal uitbreidingen
en/of vervangingen in de toekomst tot het uiterste minimum zal worden beperkt»58.Aangenomen mag worden dat de verwachting dat de berg nog voor een beperkte
termijn operationeel is, een belangrijke rol heeft gespeeld in het alleen
treffen van «noodzakelijke voorzieningen» (zie 3.2.9). 3.2.11 Rol normen bij metingenDe metingen die in 1971 tijdens het spuiten van asbest zijn genomen, hebben
ervoor gezorgd dat het spuiten met onmiddellijke ingang wordt gestopt. Bij
de conclusies die door de Arbeidsinspectie worden getrokken, wordt nadrukkelijk
gewezen op het overschrijden van normen:«2 vezels per cm3 lucht zijn als toelaatbaar aanvaard.
De resultaten van de metingen in de ruimte waarin het asbest werd verspoten
tonen duidelijk aan dat gedurende de werkzaamheden ontoelaatbare hoeveelheden
asbestvezels in de lucht aanwezig zijn»59.De grootste verontrusting naar aanleiding van het eerste RAF-onderzoek
in 1976 wordt veroorzaakt door de vondst van blauw asbest en niet door het
overschrijden van normen. Acties en standpunten richten zich met name op blauw
asbest. In dezelfde periode speelt een discussie over aanscherping van regelgeving
gericht op blauw asbest. Sinds 1971 hebben de gevaren van blauw asbest weerklank
gevonden in regelgeving. In P-blad 116 van de Arbeidsinspectie uit 1971 wordt
aangedrongen op het tot het uiterste beperken van het gebruik van blauw asbest.
In het Asbestbesluit van 1977 wordt crocidoliet in principe verboden.Bij de Nederlandse opstelling in de tweede helft van de zeventiger jaren
spelen normen een belangrijke rol. In het Toestandsrapport JOC van juni 1977
wordt het volgende vermeld:«T.a.v. de medische aspecten is advies ingewonnen van de Inspectie
Geneeskundige Dienst Koninklijke Luchtmacht. Volgens deze Dienst is het –
bij de thans gemeten concentraties – uit medisch oogpunt niet noodzakelijk
tot het verwijderen van de asbestcementisolatie en de asbestcementresten in
de gangen over te gaan. Uit psychologische overwegingen wordt het verwijderen
van de zichtbare asbestcementresten in de gangen aanbevolen».De IGD baseert haar oordeel in 1977 op de dan geldende normen. Als de
meetresultaten van TNO uit 1977 worden afgezet tegen deze normen blijken de
gemeten waarden ruimschoots onder de normen te zitten. De metingen die door TNO worden uitgevoerd, vinden plaats tegen de achtergrond
dat de opdrachtgever uit «vooral psychologische noodzaak»60 meetresultaten wil. In dit verband dient ook gewezen te worden op
het feit dat veel metingen onder relatief gunstige condities plaatsvinden.
Dit gebeurt ook op momenten dat het uitdrukkelijk de bedoeling is om onder
minder gunstige condities te meten61.In één van de twee Duitse onderzoeken uit 1977 worden op
twee meetpunten asbestconcentraties in de lucht aangetroffen die de bestaande
Nederlandse normen aanzienlijk overschrijden. De metingen worden verricht
bij werkzaamheden aan een niet ommantelde met asbest bespoten leiding. De
meting gaf als uitkomst 0,36 mg/M3 (de MAC-waarde voor blauwe asbest = 0,2
vezels per cc lucht = 0,01 mg/M3) resp. 9,8 mg/M3 (de MAC-waarde voor overige
asbest = 2 vezels per cc lucht = 0,1 mg/M3)62.Het is niet duidelijk wat het effect is geweest van deze meetresultaten.
Het is mogelijk dat de extra aandacht die er vanuit het JOC is voor het werken
op de kamers (zie hierboven) hier een spin-off van is. 3.3 De jaren tachtig 3.3.1 InleidingNadat de asbestproblematiek in de Cannerberg in de jaren zeventig op hoog
ambtelijk niveau van NAVO en Ministerie van Defensie aan de orde is geweest,
raakt het probleem in de jaren tachtig met name op nationaal niveau vrijwel
volledig uit beeld. Slechts de direct betrokkenen in de Cannerberg, met name
de medewerkers van de Geniedienst JOC, blijven op gezette tijden aandacht
vragen bij hun superieuren voor de bestaande situatie en voor nieuwe ontwikkelingen.De Staatssecretaris van Defensie antwoordt in zijn brief van 22 mei 1997
dat vanaf 1978 tot 1991 geen enkele functionaris van de centrale organisatie
van het Ministerie van Defensie betrokken was bij (interne) correspondentie
inzake de Cannerberg63. Uit de gesprekken van de werkgroep met
LKol Mulder en LKol Houben, die resp. van 1979 tot 1985 en van januari 1988
tot mei 1991 EID waren in Roermond, komt naar voren dat ook op het niveau
van de Directie Limburg van DGWT in deze periode weinig of geen initiatieven
genomen worden inzake de Cannerberg.LKol Houben zegt niet door zijn voorganger (LKol Gerrits) te zijn geïnformeerd
over de asbestproblematiek in de Cannerberg en evenmin rapporten hierover
in het archief te zijn tegengekomen. LKol Mulder was op de hoogte van de asbestproblematiek,
aangezien hij van 1970 tot 1975 reeds als EaI in Roermond werkzaam was geweest.
Toch laat ook hij in antwoord op een desbetreffende vraag weten dat de asbestproblematiek
in zijn tweede periode als EID «bijna niet meer» ter sprake kwam.Uit de documenten blijkt echter dat de asbestproblematiek in de Cannerberg
met name bij de NAVO ook in de jaren tachtig op gezette tijden aan de orde
is. Met name rapporten van de Britse strijdkrachten vormen aanleiding voor
briefwisselingen en besprekingen op het niveau van NAVO/JOC, Geniedienst JOC
en DGWT Roermond.De beperkte aandacht op nationaal niveau voor de asbestproblematiek in
de Cannerberg in de jaren tachtig staat in contrast met algemene ontwikkelingen
gedurende deze periode op het terrein van wet- en regelgeving inzake asbest
(zie ook bijlage 6). 3.3.2 Britse activiteiten in 1983Op 4 februari 1983 vraagt het in Krefeld gevestigde Department of the
Environment van het Property Services Agency (PSA) van de Britse Strijdkrachten
in Duitsland aan DGWT Limburg om asbesthoudende plafondplaten in twee ruimtes
in het JOC te vervangen64. De EID Limburg, LKol Mulder, antwoordt
op 11 maart 1983 dat hij geen reden ziet om de plafondplaten te vervangen
aangezien:«... the concentration of asbestos fibres in the JOC Maastricht
is far below the MAC-values, valid to law in the Netherlands.»65De EID baseert zijn mening op een viertal documenten die hij bij de brief
aan het Britse PSA voegt, t.w. het Asbestbesluit van 1977, het TNO-rapport
van 28 september 1979, een copie van de brief van het Ministerie van Defensie
(DGWT, Genmaj Cortenraad) van 13 januari 1977 en een copie van een uit december
1976 daterende brief (met bijlagen) van de president-directeur van Eternit
B.V. over de risico's van het gebruik van asbest voor de gezondheid66. Ongeveer tegelijkertijd (in een notitie van 6 maart 1983) meldt een Britse
korporaal, werkzaam als onderofficier voor «Sanitation & Hygiene»,
aan de Nederlandse majoor van de KLu Breukelaar (commandant Operations Site
Service van het JOC) dat hij na een vluchtige inspectie tot de conclusie is
gekomen dat de asbestlaag aan de achterkant van een veiligheidsdeur in de
«catering office» een gezondheidsprobleem zou kunnen vormen. Hij
verzoekt majoor Breukelaar om de Geniedienst JOC te vragen de asbestlaag te
onderzoeken en na te gaan hoe dit probleem kan worden opgelost. Het plv. hoofd
van de Geniedienst, ing. Van den Bosch, adviseert majoor Breukelaar in een
notitie van 16 maart 1983 om een nieuwe achterplaat te bestellen in Tongeren
en de eternietplaat (die witte asbest bevat) met plastic te bedekken67.De aanleiding voor beide bovenbeschreven kwesties moet naar alle waarschijnlijkheid
gezocht worden in een aantal door of in opdracht van de Milieuafdeling van
het PSA verrichte metingen naar asbestconcentraties in het JOC. Het is niet
bekend wanneer deze metingen zijn verricht (waarschijnlijk eind 1982 of begin
1983) en een rapport hiervan ontbreekt bij de ter beschikking gestelde documenten.
Wel is bekend dat het Institute of Community Medicine van de Britse Luchtmacht
(RAF-ICM) op 7 november 1983 metingen heeft verricht naar concentratie van
asbestvezels in de lucht in het JOC. Ook hiervan ontbreekt een rapport in
de documentatie. 3.3.3 Rapport RAF 1985Op 2 april 1985 verschijnt een onderzoeksrapport van het RAF-ICM met de
resultaten van metingen die van 18 tot 21 september 1984 zijn verricht68. De samenstellers van het rapport concluderen op basis van metingen
op 52 lokaties:«The survey revealed that although the concentrations of asbestos
fibres were within the present laid down control limits, they showed a significant
increase over the results of the last survey conducted on 7 november 1983.»De resultaten van de steekproeven variëren van 0,01 tot 0,04 vezels
per cm3 lucht. Daarmee blijven deze waarden onder de door de samenstellers
van het rapport gehanteerde grenswaarden van 0,2 vezels per ml voor amosiet
en crocidoliet (blauwe asbest) en 0,5 vezels per ml voor chrysotiel (witte
asbest). De in vergelijking met eerdere steekproeven aantoonbare stijging
van de niveaus geeft de onderzoekers wel reden tot bezorgdheid, aangezien:«(....) the control limits do not represent safe levels which once
attained make further improvements unnecessary. They represent the upper level
of permitted exposure for each form of asbestos, above which the risk to health
is unacceptable.»Daarbij komen nog de uitkomsten van een aantal «veegproeven»,
waarbij een handvol stof wordt opgepakt en onderzocht. Deze tonen de aanwezigheid
aan van chrysotiel op een tiental willekeurige plaatsen en van amosiet op
één willekeurige plaats. Er is dus sprake van losse asbestvezels,
in ieder geval in de ruimten waar het stof is «geveegd» en hoogstwaarschijnlijk
ook in de daarmee in verbinding staande ruimten.Voorts wordt melding gemaakt van een recente Britse publicatie die het
dragen van ademhalingsbescherming en beschermende pakken aanbeveelt bij het
bereiken van «action levels» van 50 % van de grenswaarden en van
het voornemen (van Britse autoriteiten) om wettelijk verplicht te stellen
dat gestreefd wordt naar een zo laag mogelijk niveau van blootstelling aan
asbest als redelijkerwijs haalbaar is. Het rapport bevat aanbevelingen om de asbestproblematiek in de Cannerberg
aan te pakken, waaronder:* vochtig stof afnemen in alle kantoren, waarna de vuile stofdoeken in
dubbel afgesloten sterke plasticzakken als giftig afval behandeld moeten worden;* doorgaan met het vochtig schoonmaken van de tunnels;* verwijderen of ter plekke hermetisch afsluiten van alle overbodige leidingen
door een gespecialiseerd bedrijf;* de asbestleidingen zoveel mogelijk verwijderen en vervangen;* filters aanbrengen in de leidingen om asbestvezels te verwijderen;* minimaal jaarlijks het ICM de niveaus op dezelfde onderzoeklokaties
in de berg laten controleren.De Staatssecretaris van Defensie merkt over het rapport van RAF-ICM in
zijn brief aan de Tweede Kamer van 23 april 1997 op dat er voor zover bekend
weinig gevolg is gegeven aan de adviezen uit het rapport69. De
werkgroep kan op basis van de beschikbare stukken hieraan nog het volgende
toevoegen.Het Joint War HQ Steering Committee krijgt de opdracht om de commandanten
van NORTHAG en TWOATAF te adviseren over de in het RAF-ICM rapport gedane
aanbevelingen. De co-voorzitter van het JWHQ Committee, de Nederlandse commodore
J. de Ruiter, stuurt het rapport op 24 juli 1985 aan de commandant van het
JOC met het verzoek zijn mening te geven over de haalbaarheid en de kosten
van deze aanbevelingen70. Uit een handgeschreven mededeling op
deze brief valt op te maken dat de commandant van het JOC dit verzoek vervolgens
doorgeleidt naar het hoofd van de Geniedienst JOC, ing. Starmans. Deze zendt
de brief van commodore De Ruiter met het RAF-ICM rapport op zijn beurt op
6 augustus 1985 door naar de EID in Roermond met het verzoek dit door het
bureau Milieutechniek en Veiligheid van DGWT Limburg te laten behandelen71.DGWT Limburg krijgt het RAF-ICM rapport op 22 augustus 1985 ook rechtstreeks
toegezonden van het Property Services Agency (PSA)72. Waarschijnlijk
is het PSA de opdrachtgever geweest voor de door RAF-ICM uitgevoerde metingen,
mogelijk na een verzoek hiertoe van Britse luchtmachtofficieren werkzaam in
de Cannerberg. In de begeleidende brief vraagt het PSA aan DGWT Limburg om
een kostenraming van de uitvoering van de aanbevelingen van het rapport met
het oog op aanbesteding van het werk via DGWT.Uit aantekeningen op de brief van het PSA kan afgeleid worden dat de toenmalige
EID, LKol Gerrits, het verzoek van het PSA in handen heeft gesteld van een
drietal afdelingen van DGWT Limburg en aan de Geniedienst JOC, met het verzoek
om vóór 16 september 1985 zorg te dragen voor «ontwerp
afdoening». De werkgroep heeft geen informatie over de verdere afhandeling
van het verzoek van het PSA door DGWT Limburg en de Geniedienst, noch over
verdere behandeling van het RAF-ICM rapport binnen de NAVO (TWOATAF, NORTHAG,
JWHQ Committee, JOC). Uit de ter beschikking staande documenten blijkt slechts
dat DGWT Limburg eind oktober 1985 opdracht geeft tot het aanbrengen van luchtkanalen
in de Cannerberg (t.w.v. f 56 140,–) en in december 1986 tot
het renoveren van twee luchtbehandelingsinstallaties in de Cannerberg (t.w.v.
f 198 000,–). Niet duidelijk is of deze werkzaamheden in verband
staan met de aanbeveling uit het RAF-ICM rapport om asbesthoudende leidingen
te vervangen.In dit kader past ook de informatie die Genmaj Hameleers in zijn gesprek
met de werkgroep geeft over zijn activiteiten met betrekking tot de Cannerberg
na zijn plaatsing in 1985 bij het hoofdkwartier TWOATAF in Rheindahlen (Mönchen-Gladbach)
als deputy chief van Staff Support. Uit hoofde van deze functie is hij onder
meer verantwoordelijk voor de logistieke voorzieningen in de Cannerberg. Genmaj
Hameleers maakt duidelijk dat medische zaken binnen de NAVO een verantwoordelijkheid
zijn van de nationale autoriteiten. Volgens hem geeft de commandant van RAF-Duitsland,
die tevens commandant is van TWOATAF, de geneeskundige dienst van de Britse
luchtmacht (RAF-ICM) opdracht tot een onderzoek naar de gevaren van asbest
in de Cannerberg (waarschijnlijk, zoals boven vermeld, op verzoek van Britse
RAF-militairen in de Cannerberg).Genmaj Hameleers meldt verder dat de hoogste medische man van RAF-Duitsland
met het oog op dit onderzoek tevens adviseur wordt van de commandant TWOATAF.
Volgens Genmaj Hameleers is de conclusie van het onderzoek dat de Britse norm
is overschreden, maar dat dit niet geldt voor de norm die Nederland in die
tijd hanteert. Toch heeft hij als senior officer op het gevaar hiervan gewezen
en aangegeven dat er maatregelen genomen moeten worden:«Wij bleven maar zeuren dat er iets aan gedaan moest worden. Ik
moet dit echt «zeuren» noemen. Als NAVO-officier had ik natuurlijk
geen greep op de Nederlandse DGWT. Als nationaal officier kende ik het DGWT
uiteraard wel en kon ik proberen hier toch aandacht voor te krijgen. Op een
gegeven moment is er toch iets gebeurd. Ik vond dat het minste wat er kon
gebeuren. Aan de beheerder van de berg, de hoogst aanwezige van DGWT, mijnheer
Van den Bosch, is opdracht gegeven om alle muren en alle plaatsen die besmet
waren met chloorkalk te behandelen. Dat is een gigantisch karwei geweest.
(...) De muren waren bijvoorbeeld zeer hoog. Ik heb de heer Van den Bosch
destijds daarvoor een tevredenheidsbetuiging uitgereikt. Dit was mogelijk
omdat ik vanuit mijn NAVO-post het beheer voerde.»Van belang is voorts de volgende constatering van Genmaj Hameleers in
zijn gesprek met de werkgroep:«Ondanks dat wij erop bleven hameren, ook van de zijde van de beheerder
ter plaatse, is er, voor zover ik weet, mede gelet op de metingen en het feit
dat voor een hoofdkwartier de normen worden gehanteerd van het land waar het
is gevestigd, verder geen actie ondernomen. Voor Nederland vielen de asbestvezels
in de lucht kennelijk nog binnen normen. Dit betreft de periode 1985–1988.» 3.3.4 Mogelijke verplaatsing JOCOp 30 maart 1988 vindt bij de afdeling Operatiën/Logistiek van de
Defensiestaf van het Ministerie van Defensie een vergadering plaats «betreffende
de verplaatsing van het Joint Primary Headquarters te Maastricht»73. Aanwezig zijn twee medewerkers van de Defensiestaf, die het voorzitterschap
en de verslaglegging van de vergadering verzorgen, en medewerkers van DGWT,
DGM en DGE&F.De voorzitter (Kolonel Verzijl) meldt dat het Joint Primary War Headquarters
(JPWHQ) van TWOATAF en NORTHAG eind 1991 zal verhuizen naar een nieuwe bunker
in Castlegate (bij Mönchen-Gladbach) en dat ATOC 2 tegelijkertijd zal
worden ondergebracht in Glons (België)74. Dit heeft tot gevolg
dat de huidige locatie in Maastricht vrijkomt. Kolonel Hogenbirk, hoofd afdeling
Projectmanagement van DGWT Den Haag, laat weten dat DGWT niets bekend is over
een mogelijke vervolgbestemming van het onroerende goed. In de vergadering wordt besloten dat Defensiestaf binnen Defensie (met
name bij de KL en de KLu) nagaat of van die zijde interesse bestaat voor het
JOC. Indien daar niets uitkomt, zal vervolgens bij de andere ministeries worden
gepolst. Als blijkt dat Defensie ook dan nog geen vervolgbestemming voor het
onroerende goed heeft, zal de NAVO worden verzocht het onroerend goed van
de inventarislijst van de NAVO af te voeren.Op 12 juli 1988 stuurt de Directeur DGWT, Genmaj Zielhuis, een nota aan
de Chef Defensiestaf, waarin hij voorstelt«nadat de huidige inventarisatie van mogelijke gebruikers binnen
Defensie is afgerond, (...) het nader overleg met de overige ministeries,
overige overheden resp. particulieren, overeenkomstig de aanwijzing van DGM
inzake onroerend goed, door mijn zorg te doen geschieden»75.Uit het bovenstaande blijkt dat binnen het Ministerie van Defensie reeds
in het voorjaar van 1988 op hoog niveau (Chef Defensiestaf) kennis bestaat
over een verplaatsing op niet al te lange termijn van het JOC. Deze plannen
staan geheel los van een herstructurering van de militaire structuur van de
NAVO, waarvoor eerst vanaf 1990, na het einde van de Koude Oorlog, voorstellen
worden ontwikkeld. Overigens gaat de discussie over mogelijke verplaatsing
zelfs terug tot 1977 (zie ook 3.2.10).Genmaj Hameleers vermeldt in zijn gesprek met de werkgroep dat in 1986
wordt begonnen met de bouw van een alternatief hoofdkwartier in de bunker
Castlegate, aangezien de Cannerberg «kwetsbaar en daardoor eigenlijk
ongeschikt was». De bouw van de bunker wordt eind 1990 voltooid. De
overdracht van de bunker aan de NAVO stuit echter op problemen, aangezien
de NAVO in 1991 niet over voldoende fondsen beschikt om de bunker in te richten
als operationeel hoofdkwartier76.Als gevolg van het achterwege blijven van daadwerkelijke inrichting van
Castlegate moet DGWT Limburg in 1991 dan ook uitgaan van een andere veronderstelling,
namelijk dat het JOC pas in 1995 zal worden gesloten. In een brief van 11
juni 1991 aan de Financial Controller van Headquarters NORTHAG/TWOATAF in
Rheindahlen verzoekt DGWT Limburg om een additioneel budget om de verlengde
operationeelstelling van het JOC voor de jaren 1991–1995 mogelijk te
maken.In de brief worden vijf knelpunten in het onderhoud en beheer genoemd
die op korte termijn moeten worden aangepakt, waaronder de opeenhoping van
mogelijk asbesthoudend stof in het luchttransportsysteem als gevolg van slijtage
in de eternietkanalen77. 3.3.5 Inventarisatie asbest KLOp 25 april 1989 stelt het hoofd van de afdeling Plannen van de Landmachtstaf,
LKol Van Hunnik, aan DGWT Den Haag voor om een inventarisatie te doen uitvoeren
van gebouwen van de KL waarin asbest in de een of andere vorm is toegepast.
Tevens verzoekt hij om geïnformeerd te worden over de resultaten en:«.... mij terzake voorstellen te doen op basis van prioriteiten
en waar mogelijk in combinatie met de uitvoering van groot onderhoud aan de
gebouwen.»Het Hoofd Beheer en Onderhoud van DGWT Den Haag, ir. Busschers, doet vervolgens
op 17 mei 1989 een verzoek uitgaan aan alle Hoofden Beheer en Onderhoud van
de landmachtgerichte Regionale Directies van DGWT om hem binnen drie weken: «.... door te geven in welke systemen asbest is verwerkt en –
om inzicht te geven in de urgentie – per systeem waarom het asbest al
dan niet vervangen zou moeten worden»78.Het hoofd van de Geniedienst JOC, ing. Van den Bosch, stuurt op 19 juli
1989 een inventarisatie van asbesthoudende materialen die verwerkt zijn ten
behoeve van het airconditioning systeem in het JOC, aan het Bureau Beheer
en Onderhoud van DGWT Limburg79. De heer Van den Bosch vermeldt
in zijn opgave 2010 m2 gespoten blauwe asbest en 1060 m2
grijze asbest, 1312 strekkende meters eterniet kanaal («inwendig blootgesteld
aan luchttransport (...), waarin door slijtage van het kanaaloppervlak asbestdeeltjes
vrijkomen»), en 1117 strekkende meters eterniet kanaal («inwendig
blootgesteld aan luchttransport (leeflucht) en uitwendig vrij in omgeving»).
De heer Van den Bosch besluit deze inventarisatie als volgt:«Het verwijderen cq. vervangen van deze gevaarlijke materialen is
een onmogelijke zaak, zonder sluiting van projekt tijdens verwijdering. Onderzocht
dient te worden of deze gevaarlijke situatie, gezien de naderende sluiting
van het Joint Operation Centre ca. 1993/1994, dan zo spoedig mogelijk moet
worden opgeheven.»Het is de werkgroep niet duidelijk welk vervolg aan deze inventarisatie
wordt gegeven. De toenmalige EID Limburg, LKol Houben, kan zich in het gesprek
met de werkgroep niets herinneren over de opgave van de heer Van den Bosch. 3.3.6 Asbestvoorschrift DGWTOnder de titel «goede aandacht aan asbest geven, doet de mens gezonder
leven», verschijnt op 7 augustus 1990 het Asbestvoorschrift van DGWT,
opgesteld door het hoofd van de Afdeling Techniek van DGWT, ir. Van der Helm80. Onder verwijzing naar het Asbestbesluit Arbeidsomstandighedenwet
van december 1988 en overige relevante regelgeving stelt het Asbestvoorschrift
DGWT voorschriften en bepalingen vast voor het werken met asbest en voor het
bewerken en verwijderen van asbest en asbesthoudende producten. Aangegeven
wordt voorts dat bij vrijkomen van asbeststof dit stof zo dicht mogelijk bij
de bron moet worden verwijderd, dat er regelmatig metingen moeten worden verricht
en dat het personeel moet worden voorzien van beschermende kleding en adembescherming.Over de verantwoordelijkheden staat het volgende vermeld:«De EID zal zorgdragen voor een interdisciplinaire aanpak van de
asbestproblematiek in zijn dienst en de onder zijn dienst ressorterende dienstkringen.
Hiertoe zal de EID ruime bekendheid geven aan het Asbestvoorschrift DGWT en
zich laten bijstaan door het hoofd stafbureau milieubeheer en veiligheid van
zijn directie om de uitvoering van dit voorschrift te coördineren.»Het Asbestvoorschrift DGWT schrijft voor dat een indeling moet worden
gemaakt van asbest en asbesthoudende materialen, die aanwezig zijn in bestaande
gebouwen in beheer en onderhoud bij DGWT naar de mate van schadelijkheid voor
de gezondheid van de gebruiker, waaruit vervolgens de prioriteit tot verwijdering
kan worden vastgesteld op basis van een indeling in «hoogste prioriteit»,
«lage prioriteit» en «geen prioriteit». Onder «hoogste
prioriteit» wordt onder andere genoemd: «spuitasbest op wanden,
plafonds of constructies» en «beschadigde asbesthoudende luchtkanalen». De EID Limburg, LKol Houben, verklaart in zijn gesprek met de werkgroep
dat hij zich niets herinnert van het Asbestvoorschrift. Hij heeft in ieder
geval geen stappen gezet om de in het Asbestvoorschrift vermelde activiteiten,
zoals met name een indeling van de asbesthoudende materialen naar de mate
van schadelijkheid en een prioriteitstelling voor de verwijdering van asbest,
in gang te zetten. Het hoofd van de Geniedienst JOC, de heer Van den Bosch,
vermeldt in zijn gesprek dat hij wel kennis heeft genomen van het asbestvoorschrift,
dat volgens hem in de Cannerberg aanwezig was. 3.3.7 Betrokkenheid VROM, SZWOp 5 januari 1984 beantwoordt de Minister van VROM (de heer Winsemius),
mede namens de staatssecretaris van SZW (mevrouw Kappeyne van de Coppello),
schriftelijke vragen van het lid Tommel (D66) over het vóórkomen
van asbest in openbare gebouwen (ingezonden 31 oktober 1983)81.
De Minister van VROM antwoordt:«De regering beschikt niet over volledige gegevens over het voorkomen
van asbest in openbare gebouwen. Wel bestaat er een rapport van november 1981
dat door het Bouwcentrum is opgesteld in opdracht van dit ministerie.Daarin is een overzicht gegeven van de soorten bouwmaterialen waarin asbest
is verwerkt en is een schatting gemaakt van de hoeveelheid van de in Nederland
in de bouw verwerkte asbest en asbestprodukten vanaf het begin van de 20ste
eeuw. Daarnaast wordt beschikt over een lijst van 200 adressen van gebouwen
waar in het verleden asbestspuitlagen zijn aangebracht. Op deze lijst staan
ongeveer 100 openbare gebouwen, waaronder 17 scholen en 19 ziekenhuizen.»De Minister van VROM voegt hieraan toe dat deze lijst slechts een deel
bevat van de gebouwen in Nederland waarin asbestspuitlagen zijn aangebracht.
De Cannerberg komt op deze lijst voor, onder de vermelding Verbindingscentrum
Genie, Cannerweg 2, Maastricht82.De Minister van VROM gaat bij zijn beantwoording van de vragen van het
lid Tommel ook in op de gevaren van de asbestspuitlagen en de voorgenomen
activiteiten:«In het merendeel van die gevallen leveren de asbestspuitlagen thans
naar verwachting geen gevaar voor de gezondheid meer op. In een zeer gering
aantal gevallen zijn zij echter toegepast om akoestische redenen en onafgeschermd
in voor personen toegankelijke ruimten. Omdat met betrekking tot deze lagen,
met name wanneer zij al wat ouder zijn, niet geheel kan worden uitgesloten
dat zij gevaar voor de gezondheid betekenen, is recent aan TNO opdracht gegeven
om criteria op te stellen voor een snelle beoordeling van de huidige en toekomstige
situatie van de spuitlagen in de betrokken 200 gebouwen met betrekking tot
gevaren voor de gezondheid. Deze criteria zullen in mei 1984 ontwikkeld zijn.
De Arbeidsinspectie zal met de eigenaren, beheerders en gebruikers van de
desbetreffende gebouwen contact opnemen.»Op 23 maart 1984 stuurt de Directeur-Generaal van de Arbeid (DGA), ir.
De Roos, de notitie «Gespoten asbestlagen, lokaliseren en aanpak»
aan de districtshoofden der Arbeidsinspectie, met het verzoek op basis van
de bijgevoegde adressenlijst voor alle gebouwen met asbestspuitlagen in het
betreffende district een checklist in te vullen ten behoeve van de aanpak
van de asbestspuitlagen. «Met behulp van bovengenoemde checklist zal het Districtshoofd van
de Arbeidsinspectie in de meeste gevallen een verantwoord advies met betrekking
tot de asbestspuitlagen kunnen uitbrengen aan de eigenaren/beheerders en gebruikers
van de gebouwen.»83Voorts zal TNO in opdracht van het Ministerie van VROM een onderzoek uitvoeren
naar asbestspuitlagen in een aantal nader te selecteren gebouwen.De Directeur Veiligheid van DGA stuurt op 21 maart 1985 een rappel-brief
aan het Districtshoofd der Arbeidsinspectie te Maastricht waarin hij meldt
dat uit de gegevens blijkt:«dat van de 13 gebouwen in Uw district, waarin zich asbestspuitlagen
zouden bevinden, er tot op heden nog geen door medewerkers van Uw district
bezocht zijn. Ik acht het wenselijk, dat de actie thans binnen afzienbare
tijd wordt afgerond. Ik stel voor 1 juli 1985 als einddatum te kiezen.»84Zoals hierboven reeds aangegeven, behoort de Cannerberg tot de bovengenoemde
13 gebouwen die door de Arbeidsinspectie van het district Maastricht bezocht
zouden moeten worden. Aangezien er volgens de huidige Staatssecretaris van
SZW «.... in de archieven niets is teruggevonden over een projectrapportage
over de 13 gebouwen noch over de Cannerberg», moet er van worden uitgegaan
dat de Cannerberg, ondanks het verzoek van het DGA, niet door de Arbeidsinspectie
van het district Maastricht is bezocht85.Ir. Coenjaerts, in die jaren districtshoofd van de Arbeidsinspectie in
Maastricht, antwoordt de werkgroep op de vraag of er vanuit het Ministerie
van SZW nooit vragen of aanwijzingen zijn gekomen die te maken hadden met
de asbestsituatie in de Cannerberg, als volgt:«Nee. Er is alleen in 1984 of 1985 een verzoek in algemene zin geweest
om onderzoek te doen naar het spuitgieten van asbest in gebouwen. Er zou dus
een inspectie moeten plaatsvinden om een inventarisatie te maken van de verschillende
aspecten in het spuitgietwerk van asbest in gebouwen. Dat is de enige correspondentie
die ik mij nog vaag kan herinneren, maar het eerste district arbeidsinspectie
heeft in die relatie geen onderzoek verricht. En waarom dat is? Ik weet het
niet.»De werkgroep stelt hierover een aantal nadere vragen aan ir. Coenjaerts:«De werkgroep: (...) In 1984 heeft u, evenals de andere
districtshoofden van de arbeidsinspectie in Nederland, van het Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in een circulaire de opdracht gekregen
om opgave te doen van de gebouwen in het district waar asbestspuitlagen in
waren. Dat is in 1984 opgedragen.In 1985 op 21 maart krijgt u een beetje op uw donder, als ik het zo oneerbiedig
mag zeggen, want dan schrijft Den Haag dat er van de dertien gebouwen waar
zich asbestspuitlagen bevinden tot op heden nog geen zijn bezocht door medewerkers
van het district.Kunt u zich daar iets van herinneren? Wat was er de reden
van? En kwam de Cannerberg voor op dat lijstje van dertien?De heer Coenjaerts: Die stond er wel op.De werkgroep: Waarom is er door u in 1984 geen gevolg aan die
opdracht gegeven?De heer Coenjaerts: Ik heb mijn gedachten daarover laten gaan,
maar ik ben er niet achtergekomen. Ik denk dat het probleem is blijven hangen
in het functionele overleg van de chemische c.q. de geneeskundige dienst,
want het is vreemd dat ik daar tussen 1984 en 1985, toen ik immers wel aan
het bewind was, geen enkele reactie op gegeven heb. Dat komt mij heel vreemd
voor. De werkgroep: Wij vinden in de dossiers ook geen antwoord van
u zo van, dames en heren in Den Haag, excuses, ik ga nu binnen een maand die
dertien gebouwen bezoeken en u krijgt binnen twee maanden een bericht. Wij
kunnen dus niets terugvinden.De heer Coenjaerts: Ik weet het niet.In de periode vanaf juni 1985 (inwerkingtreding Arbeidsomstandighedenbesluit
Defensie) tot oktober 1991 heeft de Arbeidsinspectie geen gebruik gemaakt
van haar bevoegdheden op basis van de Arbeidsomstandighedenwet tot inspectie
en handhaving van de arbeidsomstandigheden in de Cannerberg. Ook de gescreende
ambtenaren van de Arbeidsinspectie in Maastricht, die het recht hadden om
objecten van Defensie te bezoeken, zijn in die jaren nooit in de Cannerberg
geweest. Dit wordt bevestigd door ir. Coenjaerts in zijn gesprek met de werkgroep.Van de kant van Defensie (DGWT Limburg, Geniedienst JOC) is overigens
in die jaren evenmin contact gezocht met de Arbeidsinspectie. De Staatssecretaris
van SZW merkt in zijn brief aan de Tweede Kamer van 19 augustus 1997 op dat
er in de Cannerberg werkzaamheden plaatsgevonden hebben aan asbestgesoleerde
leidingen die naar alle waarschijnlijkheid onder het Asbestbesluit uit 1977
vielen:«Voor dit soort werkzaamheden zou volgens de voorschriften ontheffing
moeten zijn aangevraagd bij de Arbeidsinspectie, hetgeen dan tot Arbeidsinspectie-bemoeienis
zou hebben geleid. Uit archiefonderzoek is evenwel niet gebleken dat er ontheffingsverzoeken
zijn ingediend, noch dat advies is gevraagd of een ontheffing voor bepaalde
werkzaamheden noodzakelijk was.»86De Staatssecretaris van Defensie erkent in zijn brief aan de Tweede Kamer
van 23 april 1997 dat voor deze werkzaamheden een ontheffing had moeten worden
aangevraagd:«Verder dient hierbij opgemerkt te worden dat vóór
1991 voorbijgegaan lijkt te zijn aan een maatregel uit het Asbestbesluit van
1978, namelijk dat bij enigerlei vorm van bewerking van produkten die blauw
asbest bevatten (dus ook het verwijderen van spuitresten op de wanden) een
ontheffing nodig is van de Arbeidsinspectie.»873.4 De jaren negentig 3.4.1 InleidingEen aantal gebeurtenissen vestigt eind 1990 en begin 1991 opnieuw de aandacht
op het asbestprobleem in de Cannerberg.In het najaar van 1990 doet de Commissie geneeskundig onderzoek militairen
van het Ministerie van Defensie een onderzoek naar het overlijden in 1989
van een militair aan de gevolgen van mesothelioom. Het vermoeden bestaat dat
betrokkene tijdens zijn militaire dienst in de Cannerberg begin jaren zeventig
in contact is geweest met asbest. De voorzitter van de commissie stuurt op
11 december 1990 een brief aan de EID Limburg, LKol Houben, met het verzoek
de rapporten over de asbestproblematiek uit de periode dat betrokkene bij
het JOC werkzaam is geweest, toe te zenden ten behoeve van de afronding van
het onderzoek. Uit handgeschreven aantekeningen op deze brief blijkt dat LKol
Houben dit verzoek heeft laten beantwoorden88.In de regionale pers verschijnt op 19 januari 1991 een bericht over prognoses
van de vakgroep Arbeidsgeneeskunde van de Rijksuniversiteit Limburg over het
aantal mensen dat in de toekomst zal overlijden door mesothelioom als gevolg
van blootstelling aan asbest. Uit het onderzoek blijkt dat sprake is:«.... van een duidelijke concentratie van mesothelioom-patiënten
in gebieden met veel havens, scheepsbouw en zware industrie (...). In dit
soort bedrijfstakken is asbest vaak toegepast als isolatiemateriaal.»89Hoewel de Cannerberg niet wordt genoemd, ervaren enkele betrokkenen bij
de Cannerberg met name de laatstgeciteerde zin als verontrustend.Uiteindelijk zullen deze gebeurtenissen bijdragen aan het (besluit tot
het) uitvoeren van een onderzoek door TNO. De resultaten van dit onderzoek
fungeren als katalysator voor allerlei vervolgacties. Ook wordt (voor het
eerst) de politieke leiding bij het probleem betrokken. Op 20 december 1991
informeert de Staatssecretaris van Defensie de Tweede Kamer.De periode vanaf 20 december 1991 tot de sluiting van het JOC wordt gekenmerkt
door een aantal thema's. Belangrijk is de, zeker voor NAVO-begrippen, snelle
besluitvorming inzake de sluiting van het JOC. Daarnaast speelt het al dan
niet dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen in het JOC een rol. Een
derde thema is een conflict tussen het Ministerie van Defensie en de PTT in
Maastricht. Gealarmeerd door het TNO-rapport van 1991 weigert de PTT vanaf
eind 1991 in het JOC werkzaamheden te verrichten in verband met mogelijke
gezondheidsrisico's voor haar werknemers. De Minister van Defensie wordt bij
de asbestproblematiek in het JOC betrokken als gevolg van vragen van een militaire
belangenbehartigingsorganisatie. Van belang is ook de gang van zaken rond
de daadwerkelijke sluiting van het JOC en de voortgaande betrokkenheid van
de Arbeidsinspectie. 3.4.2 Concept-rapport TNOOp 18 februari 1991 brengen twee medewerkers van het Staatstoezicht op
de Mijnen (SodM)90 een inspectiebezoek aan de Cannerberg. De directe
aanleiding voor dit bezoek is een melding van de Geniedienst JOC dat bij onderhoudswerkzaamheden
stof is gevonden in de luchtkanalen dat mogelijk asbesthoudend is. Personeel
van het JOC constateert ook dat bij het starten van de airconditioningsinstallatie
stof de kantoorruimten wordt ingeblazen dat mogelijk asbest bevat.
Na afloop van de inspectie noteren de medewerkers van het Staatstoezicht in
het «Groevenboek»:«Aangezien in het airconditioning systeem asbesthoudende materialen
zijn verwerkt wordt het volgende geadviseerd:– het verrichten van een onderzoek naar aard en omvang van de blootstelling
aan asbestvezels;– het analyseren van de (lucht)filters op asbesthoudendheid; e.e.a.
van belang bij de 3/4-wekelijkse verwisseling door eigen personeel;– resultaten ter kennis brengen SodM.Op de stortplaatsen gelegen oude materialen zoals airconditioning-units,
motoren en leidingen dienen i.v.m. morsingsgevaar conform vigerende regelgeving
te worden afgevoerd. In dit kader dient i.h.b. te worden gewezen op het gestelde
in het Asbestbesluit m.b.t. het werken met asbesthoudende materialen (oude
luchtkanaalleidingen). (...).»De aantekening in het Groevenboek vormt voldoende aanleiding voor de EID
Limburg (LKol Van Putten, die deze functie in mei 1991 heeft overgenomen van
LKol Houben) om TNO op 29 mei opdracht te geven tot «het verrichten
van asbestmetingen in het onderkomen van het JOC in de Cannerberg te Maastricht»91. Ter financiering van dit onderzoek vraagt DGWT Limburg op 11 juni
1991 een additioneel budget aan bij de Financial Controller van HQ NORTHAG/TWOATAF
in Rheindahlen, met de volgende argumentatie:«It has been noticed that throughout the lenghty time of JOC's operational
existence, a gradual accumulation of dust has been taking place in several
spots within the eternite air transport system, caused by the unavoidable
process of inner decay. Accordingly we are to start an analysing procedure
to determine the exact amount of asbestos present. This procedure will be
worked out in coordination with the Ministry of Defense, DGWT, Directie Limburg
at Roermond, and in cooperation with the Bedrijfsgezondheidsdienst (RBB) and
TNO-Bouw.»92In de periode van 24 t/m 28 juni 1991 verricht TNO op 10 plaatsen metingen
waar ook in 1977 en 1979 metingen werden gedaan. Daarnaast worden metingen
uitgevoerd tijdens verschillende onderhoudswerkzaamheden (verwisselen van
filters, werkzaamheden op de plafonds in de gangen). Deze metingen vinden
plaats aan de personen die deze werkzaamheden uitvoeren en op vaste meetplaatsen
in de nabijheid. Tevens vinden metingen plaats in diverse luchtkanalen en
in kantoorvertrekken. Behalve deze luchtmonsters worden op een aantal plaatsen
ook veegmonsers genomen.In drie luchtmonsters, genomen tijdens werkzaamheden in de gangen, wordt
een vezelconcentratie aangetroffen die hoger is dan 0,01 vezels/cm3,
de vrijgavenorm die in de praktijk wordt gehanteerd. Uit de analyse van de
veegmonsters blijkt dat het stof in de luchtleidingen grote hoeveelheden asbest
(zowel amosiet als chrysotiel) bevat. Het meest gevaarlijk geachte asbest
(crocidoliet) wordt hierin niet aangetroffen. Volgens TNO is de bepaling van
crocidoliet in een monster echter moeilijk wanneer een overmaat aan amosiet
in een monster aanwezig is.Hoewel in de luchtmonsters die in de kantoorvertrekken worden genomen
geen asbestvezels worden aangetroffen, blijkt uit een van de veegmonsters
volgens de TNO-onderzoekers dat de asbestvezels (zowel amosiet als chrysotiel)
vanuit de luchtleidingen in de kantoorvertrekken terecht kunnen komen. Analyse
van de veegmonsters uit de gangen toont, evenals de visuele inspectie, aan
dat op veel plaatsen nog resten asbest aantoonbaar zijn. Bij de visuele inspectie
wordt op diverse plafonds asbest waargenomen. Het betreft blauwe
asbest dat nog in vlokken aan de staalconstructies vast zit.In de conclusies van het concept-rapport bevelen de TNO-onderzoekers aan
om de uitvoerders van werkzaamheden op de plafonds op adequate wijze tegen
de opwervelende asbestvezels te beschermen (gebruik van ademhalingsmiddelen)
en om bij bewerking van de asbestcementleidingen de nodige maatregelen te
treffen om verspreiding van asbesthoudend stof tegen te gaan («tent»
met onderdruk). De ruimten waar resten asbest zichtbaar zijn, mogen volgens
de voorschriften van de Arbeidsinspectie niet vrijgegeven worden totdat zij
volledig zijn schoongemaakt. In de uitblaasunits van de luchtleidingen in
de vertrekken moeten filters aangebracht worden. Conclusie van TNO in het
concept-rapport:93«Het ernstige gezondheidsrisico dat gepaard gaat met blootstelling
aan asbestvezels maakt ingrijpen in de aangetroffen situatie zeer urgent.
Bovengenoemde mogelijke maatregelen zijn technisch moeilijk uitvoerbaar en
vragen veel tijd. Aanbevolen wordt in plaats hiervan het gebruik van de Cannerberg
op korte termijn te staken.» 3.4.3 Inschakelen ArbeidsinspectieKort na het gereedkomen van het concept-rapport van TNO krijgt een aantal
instanties de beschikking over een copie. De eerste versie van het concept-rapport
wordt op 1 oktober door TNO aan de Geniedienst JOC toegezonden. De commandant
van het JOC stuurt op 29 oktober 1991 een copie aan de Luchtmachtstaf in den
Haag. Voor zover de werkgroep heeft kunnen nagaan, wordt door de Luchtmachtstaf
geen actie ondernomen.De EID Limburg, LKol Van Putten, schrikt van de conclusies en gaat voortvarend
te werk. Op 23 oktober stuurt hij het concept-rapport aan het Hoofd van de
Arbeidsinspectie in Maastricht. In de begeleidende brief schrijft LKol Van
Putten dat hij op 22 oktober 1991 het SodM geconsulteerd heeft, aangezien
hij uitging van de veronderstelling dat het SodM in de Cannerberg ook het
«bevoegd» gezag was met betrekking tot het gesignaleerde asbestprobleem.
Het gesprek met het SodM maakt hem duidelijk dat dit onjuist is en dat de
Arbeidsinspectie in het onderhavige geval het eerste aanspreekpunt is. Dezelfde
dag zoekt de EID daarom telefonisch contact met de Arbeidsinspectie:«.... met het verzoek mij nog diezelfde dag of uiterlijk de volgende
dag, op locatie, van advies te dienen, waarop ik mijn beslissingen verder
zou kunnen baseren t.a.v. de toegankelijkheid van het onderhavige militaire
object voor het daar dienend personeel. Mij werd echter telefonisch te verstaan
gegeven dat mijn verzoek, om capaciteitsproblemen bij Uw dienst, niet gehonoreerd
kan worden vóór 29 of 30 oktober 1991. Gelet op de ernst van
de situatie, de in het TNO-rapport aangegeven conclusie, de veiligheid van
de ca. 200 personen op genoemde locatie werkzame personeelsleden en de persoonlijke
inschatting van de vertegenwoordigers van de inspectie op de Staatsmijnen
lijkt mij elk uitstel tot oordeelsvorming op locatie Uwerzijds onaanvaardbaar.
Ik moge U derhalve met klem verzoeken Uw vertegenwoordiger zo spoedig
mogelijk op genoemde locatie een onderzoek te doen instellen opdat ik
in staat wordt gesteld op een zo verantwoord mogelijk korte termijn mijn beslissingen/adviezen
uit te brengen.»94Op 30 oktober komen vertegenwoordigers van de Arbeidsinspectie, het SodM,
DGWT Limburg (Bureau Milieutechniek en Veiligheid), de Geniedienst en een
personeelsconsulent bijeen in de Cannerberg. Het verslag van deze vergadering,
die voorgezeten wordt door LKol Van Putten, wordt opgesteld door een medewerker
van de Arbeidsinspectie95. Tijdens de vergadering blijkt dat de medewerkers van de Arbeidsinspectie
niet beschikken over het concept-rapport van TNO, waarvan hun staande de vergadering
een copie wordt uitgereikt. Na een rondgang door de Cannerberg zijn de beide
medewerkers van de Arbeidsinspectie van mening «.... dat de aangetroffen
situatie moet worden geclasseerd als een situatie met een verhoogd risico.» De Arbeidsinspectie verwacht dat het Ministerie van Defensie
op zeer korte termijn komt met een Plan van Aanpak, dat moet worden overgelegd
aan de Arbeidsinspectie. 3.4.4 Plan van AanpakDefensie neemt de suggestie van de Arbeidsinspectie om een Plan van Aanpak
op te stellen over. Besloten wordt een plan op te stellen «.... voor
eventuele nieuwe technische maatregelen en een eventuele nieuwe schoonmaakoperatie».96 Een extern adviesbureau, BM&E uit Vianen, krijgt de opdracht
dit plan op te stellen.Op 7 november 1991 vindt bij DGWT in Roermond een bespreking plaats van
direct betrokkenen, waaronder vertegenwoordigers van DGWT Limburg, de Geniedienst,
het JOC en het adviesbureau BM&E. BM&E reikt het concept Plan van
Aanpak uit. Dit plan is dan reeds besproken met de Arbeidsinspectie. In het
verslag van deze bespreking staat onder meer vermeld:«Mogelijkheid tot sluiting van het JOC moet serieus in ogenschouw
genomen worden. De situatie die dan ontstaat moet opnieuw bekeken worden.»97Waarschijnlijk naar aanleiding van deze bespreking stuurt de EID, LKol
Van Putten, op 8 november een brief aan DGWT Den Haag, waarin hij meldt dat
de kosten voor de uitvoering van een plan van aanpak dat voorziet in de integrale
reiniging van het JOC in 1992, worden geraamd op 27 miljoen gulden. De EID
verzoekt DGWT om op korte termijn aan te geven hoe deze kosten gefinancierd
dienen te worden98.Op 13 november wordt bij DGWT in Roermond een vervolgbespreking gehouden,
waarop BM&E het definitieve Plan van Aanpak uitreikt. Gemeld wordt dat
de commandant van het JOC het Plan van Aanpak heeft geaccordeerd: «....
met als opmerking dat het gehele plan wel een behoorlijke logistieke en organisatorische
inspanning vereist»99. Ook kan de hoeveelheid personeel in
het JOC niet worden teruggebracht. Blijkens het verslag stelt Majoor Bloem
van het JOC voorts «.... ter discussie of het terecht is om een dergelijke
operatie op te starten, mede gezien de kosten, gebaseerd op het concept rapport
TNO.»Het hoofd van de Geniedienst JOC, ing. van den Bosch, vraagt of de werknemers
van het JOC niet voorgelicht moeten worden. De voorzitter (de heer Doddema
van DGWT Limburg) stelt dat dit een taak is van de commandant van het JOC.
Deze laatste licht op 31 oktober 1991 het JOC-personeel schriftelijk in over
de asbestverontreiniging in het JOC: «I want to stress to all personnel that there is no immediate danger
to those working in the JOC. However, for the time being as a precautionary
measure, all personnel are forbidden from going on to the roofs of buildings
in the JOC until further notice and should avoid disturbing dust on the rock
walls.»100Op 14 november 1991 vindt in de Cannerberg een tweede vergadering plaats,
ditmaal met een uitgebreider gezelschap; naast de deelnemers aan de vergadering
van 30 oktober zijn ook aanwezig de commandant van het JOC, Cdre Van Gilst,
twee Nederlandse officieren van het JOC alsmede een vertegenwoordiger van
de dienstcommissie Defensie en twee medewerkers
van het adviesbureau BM&E. Blijkens het opnieuw door een medewerker van
de Arbeidsinspectie opgestelde verslag kondigt de voorzitter, LKol Van Putten,
bij het begin van de vergadering aan dat «om de vergadering beheersbaar
te houden» slechts aan een aantal deelnemers wordt toegestaan het woord
te voeren (welke deelnemers is niet duidelijk). De vertegenwoordiger van de
dienstcommissie is het hier niet mee eens101 en ook door een aantal
andere aanwezigen wordt de door Defensie gecreëerde sfeer als weinig
opbouwend gekwalificeerd102.Vervolgens wordt het door BM&E opgestelde Plan van Aanpak gepresenteerd.
In het plan wordt een onderscheid gemaakt tussen tijdelijke maatregelen waarover
de lokale commandant beslissingsbevoegdheid heeft, en definitieve maatregelen
waarbij de beslissingsbevoegdheid ligt op ministerieel niveau.«a) De tijdelijke maatregelen.– geen of alleen in uiterste noodzaak onderhoud plegen aan het luchtleidingstelsel;– het uitschakelen en weer opstarten van de installatie zo veel
mogelijk voorkomen;– transport in het algemeen, met mechanisch bewogen voertuigen in
het bijzonder, dient tot een minimum beperkt te worden;– bepaalde gebieden zijn gemarkeerd als verboden gebied;– onderhoudswerkzaamheden aan de installatie alleen nog laten uitvoeren
door bedrijven met speciaal opgeleid personeel;– het personeel maximaal beschermen door het verstrekken van persoonlijke
beschermingsmiddelen.b) Definitieve maatregelen.– De enige afdoende manier om het ontstane probleem op te lossen
is het konsekwent verwijderen van asbestbronnen.– demontage en afvoer van transport- en verdeelnet;– reinigen van alle wand-, vloer- en plafondvlakken in gangen en
boven de gebruiksruimten gelegen dienstruimten;– reinigen van kabelgoten en kabeltunnels;– reinigen van alle wand-, vloer- en plafondvlakken in de gebruiksruimten;– eventueel reinigen van de inventaris.»Het verslag vermeldt dat Cdre van Gilst aangeeft dat het beperken van
het aantal mensen noch de tijdsduur mogelijk is. «Het JOC moet operationeel
blijven.» Voorts merkt Cdre Van Gilst op:«.... dat hij de operationele taken moet afwegen tegen gezondheidsrisico's
van mensen. (...) Het kan zijn dat de operationele taken dan zwaarder wegen.
Daarbij overweegt hij dat het militaire vak nu eenmaal meer risico's met zich
meebrengt.»De Arbeidsinspectie pleit ervoor dat alle personeel dezelfde bescherming
moet krijgen, dus ook dezelfde persoonlijke beschermingsmiddelen. De heer
Van den Bosch, hoofd Geniedienst JOC, merkt nog op dat «NATO-personeel
zich onheus gedraagt ten opzichte van Geniepersoneel, omdat er persoonlijke
beschermingsmiddelen worden gedragen» (zie ook 3.4.10).Op 5 december 1991 vindt een vervolgbespreking plaats, waarbij weer aanwezig
zijn vertegenwoordigers van het JOC, DGWT, de Arbeidsinspectie en het Staatstoezicht
op de Mijnen103. Op basis van een nadere inspectie door BM&E
wordt onder andere het volgende geconcludeerd:* in de kantoren is geen zichtbaar spuitasbest aanwezig; * in de gangen echter is op tal van plaatsen zichtbaar spuitasbest aanwezig
(hoogste gevarencategorie, onder meer vanwege constante verspreiding als gevolg
van de luchtcirculatie in de berg);* in de luchtkanalen blijkt los asbest aanwezig te zijn.De aanwezigen stellen vast dat aan sanering van de gangen de hoogste urgentie
moet worden toegekend. In feite moeten de gangen als «niet-betreedbaar»
worden beschouwd. Om deze reden is, tot sanering heeft plaatsgevonden, het
dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen in de gangen noodzakelijk. De
concentraties asbest in de lucht in de kantoorruimten blijven onder de meest
recente maximaal toegelaten waarden.Er wordt geen afspraak voor een volgend gesprek gemaakt. 3.4.5 Metingen binnenluchtOm meer inzicht te krijgen in de kwaliteit van de binnenlucht in de aan
de gangen grenzende vertrekken, verricht BM&E van 26 t/m 28 november 1991
een aanvullend onderzoek. De luchtmetingen en analyses worden uitgevoerd door
de afdeling analytische chemie van TNO. Het op 9 december 1991 aan DGWT in
Roermond toegezonden rapport «inventarisatie kwaliteit binnenlucht JOC
Maastricht» bevat de volgende conclusies en aanbevelingen104:«De resultaten van het onderzoek geven aan dat er tijdens het onderzoek
geen meetbare concentraties asbestvezels zijn aangetroffen in de onderzochte
ruimten. Hoewel de situatie er veel gunstiger uit ziet dan verwacht, mag men
uit deze meetresultaten niet de conclusie trekken dat de vertrekken «veilig»
zijn. De gunstige meetresultaten worden veroorzaakt door het feit dat er in
de luchtkanalen op dit moment geen respirabele vezels aanwezig zijn en door
het feit dat in de vertrekken lucht wordt ingeblazen. Daardoor ontstaat er
een geringe overdruk in de vertrekken die voorkomt dat er emissie van vezels
plaatsvindt vanuit de gangen naar de vertrekken.Dat de binnenzijde van de luchtkanalen echter besmet zijn heeft eerder
onderzoek van TNO reeds aangetoond. Door het uit- en weer inschakelen van
de installatie zal een luchtdrukgolf ontstaan in het leidingstelsel die de
daar aanwezige stoflaag zal doen opwervelen. Op termijn zal dit niet te voorkomen
zijn. Op dat moment ontstaat een geheel andere situatie. Het opgewervelde
stof, dat ook asbestvezels bevat, wordt dan via de inblaaskanalen in de vertrekken
geblazen. (...) Op dat moment is er direct sprake van een «onveilige
situatie» voor de gebruikers van deze vertrekken. Hoe lang deze onveilige
situatie zal duren is niet in te schatten.«Het rapport bevat voorts een aantal aanbevelingen voor persoonlijke bescherming
van het kantoorpersoneel (in gangen: volgelaatsmasker met P3 filter, wegwerp
overall) en personeel dat regelmatig werkzaamheden moet uitvoeren in het gehele
complex (volgelaatsmasker met P3 filter, voorzien van een aanblaas-unit, wegwerp
of wasbare overall). Ook dient een volledige decontaminatie-unit aanwezig
te zijn voor het personeel dat regelmatig werkzaamheden moet verrichten in
besmette ruimten. Om de «veilige» situatie in de kantoren te kunnen
garanderen zullen er in het luchtsysteem HEPA-filters geplaatst moeten worden. 3.4.6 Oplopende spanningIn de regionale pers verschijnen eind oktober 1991 berichten over het
concept-rapport van TNO inzake de Cannerberg105. De Directie Voorlichting
van het Ministerie van Defensie wordt door de media om commentaar
gevraagd en informeert op 31 oktober de Staatssecretaris van Defensie, de
heer Van Voorst tot Voorst, over de onrust die ontstaan is. Op 1 november
stelt de Directeur DGWT, Genmaj De Vos, een vertrouwelijke aantekening op
om de Staatssecretaris van Defensie in te lichten over de ontwikkelingen rondom
de asbest in de Cannerberg. Na enige achtergrondinformatie over het ontstaan
van het asbestprobleem gaat Genmaj De Vos in op de resultaten van het TNO-onderzoek:«De gemeten resultaten blijken beduidend lager dan bij de metingen
in 1977–1979 en binnen de thans geldende normen (SZW en VROM) m.u.v.
een drietal metingen welke werden gedaan tijdens het uitvoeren van technische
werkzaamheden op plafonds en nabij de airco-filters. TNO verbindt hieraan
echter veel verdergaande consequenties dan vroeger en acht de aangetroffen
situatie zeer urgent en beveelt aan het gebruik van de Cannerberg te staken
omdat mogelijke maatregelen technisch moeilijk uitvoerbaar zijn en veel tijd
vragen.Ik acht de door TNO (in concept) getrokken conclusies voorbarig en niet
juist, onder meer omdat geen onderscheid is gemaakt naar de normen van MinSZW
en MinVROM.»Op 12 november 1991 geeft de Directeur Gezondheid van het Directoraat-Generaal
van de Arbeid van het Ministerie van SZW, ir. Balemans, op verzoek van DGWT
Den Haag zijn visie op het concept-rapport van TNO. De heer Balemans gaat
hierbij onder andere in op de werkwijze bij asbestsaneringsoperaties. Het
gereinigde compartiment mag pas worden vrijgegeven:«.... indien de concentratie aan asbestvezels lager blijkt dan de
vrijgavegrens, zijnde 1/20 deel van de grenswaarde (voor blauwe asbest bedraagt
deze 0,2 vezels per millimeter lucht)»106. Dit betekent dat DGA uitgaat van een vrijgavegrens van 0,01 vezel per
millimeter lucht, de vrijgavenorm die ook in het concept-rapport van TNO wordt
gehanteerd. De heer Balemans benadrukt dat:«een beoordeling van de kwaliteit van de lucht in een ruimte met
het oog op de aanwezigheid van asbest slechts in het kader van saneringsoperaties
op basis van de vrijgave-grens mag worden uitgevoerd. De vrijgave-grens is
zeker geen binnenlucht-kwaliteitsnorm. Zoals u bekend voert de Nederlandse
rijksoverheid voor asbest een beleid dat er op gericht is de blootstelling
zo laag mogelijk te doen zijn. Dit betekent zo dicht mogelijk bij nul. (...)In de gevallen waarin wel blootstelling plaatsvindt, zoals in de Cannerberg,
maar er niet wordt gewerkt met asbest, dient eveneens de blootstelling zo
dicht mogelijk tot nul te worden teruggebracht. Echter is in deze situaties
de normering vanuit de arbeidsomstandighedenwetgeving niet van toepassing,
maar dient aansluiting te worden gezocht bij de binnenluchtkwaliteitsdoelstelling
van het Ministerie van VROM.»De heer Balemans eindigt zijn brief met een poging de beleidsmakers op
het Ministerie van Defensie te doordringen van de ernst van de situatie:«Met betrekking tot de actuele situatie is mij zowel uit het rapport
als uit de rapportage van Inspecteurs van de Arbeid in het District Maastricht
duidelijk geworden dat hier sprake is van een situatie met een verhoogd risico,
die een aanpak in overeenstemming met deze risico's rechtvaardigt. Ik adviseer
u dan ook ten stelligste de maatregelen te treffen die leiden tot beëindiging
van de blootstelling aan asbest van werknemers in de Cannerberg, een en ander
in samenspraak met de Arbeidsinspectie in het eerste District.» Op 19 november 1991 informeert de DGWT, Genmaj De Vos, de Staatssecretaris
van Defensie nader over de asbestproblematiek in het JOC107. Deze
informatie is met name van belang voor het overleg tussen de Staatssecretaris
en CINCENT op 20 november. Genmaj De Vos refereert aan een «hopelijk
afsluitend» gesprek met TNO over de tekst van het definitieve rapport
dat op 26 november zal plaatsvinden en aan het Plan van Aanpak dat inmiddels
is opgesteld. Hij is van mening dat de korte termijn-maatregelen zonder veel
bezwaren kunnen worden geïmplementeerd. Ook maakt hij melding van de
kosten van 27 miljoen gulden die een definitieve oplossing met zich meebrengen
(volledig verwijderen van alle asbest en het vervangen van de airco-installatie).
Hierover merkt hij op:«Gezien de thans nog voorziene gebruiksduur van dit hoofdkwartier
(2 à 3 jaar) lijkt dit geen reële optie, zodat de alternatieven
nader moeten worden onderzocht. Met deze alternatieven kan weliswaar wel worden
bereikt dat de asbest-concentraties onder de maximaal toelaatbare norm blijven,
doch kan niet de streefnorm worden bereikt waarbij geen enkel risico meer
wordt gelopen.»Genmaj De Vos acht het waarschijnlijk dat binnenkort aan CINCENT moet
worden verzocht:«a. het gebruik van dit hoofdkwartier zoveel als operationeel mogelijk
te beperken;b. te onderzoeken of het gebruik van het hoofdkwartier eerder dan thans
voorzien kan worden beëindigd.Naar mijn informatie zou laatstgenoemde maatregel i.v.m. ontwikkelingen
in ander kader (waarop mijn zegsman vanwege de classificatie niet verder kon
ingaan) mogelijkheden bieden.»Genmaj De Vos doelt met «ontwikkelingen in ander kader» naar
alle waarschijnlijkheid op plannen die door de NAVO ontwikkeld worden voor
herstructurering van de militaire organisatie in Midden-Europa.Genmaj Hameleers vermeldt in zijn gesprek met de werkgroep dat de eerste
(oriënterende) fase van de herstructurering, waarmee hij door SACEUR
en CINCENT na de val van de Berlijnse Muur werd belast, op 30 juni 1991 was
afgerond:«Voor de commander-in-chief, voor mijzelf en voor SHAPE was het
duidelijk dat TWOATAF, NORTHAG, FOURATAF en CENTAG zouden worden opgeheven.
Ik heb toen de heer Patijn in één telefoongesprek (...) geïnformeerd.
Ik begreep ook wel dat nu Castlegate bijna operationeel was en de Cannerberg
onder druk stond vanwege de asbestproblematiek, dit het moment was om, gegeven
de informatie die ik wel had, zeer vertrouwelijk tegen de Staatssecretaris
te zeggen dat die hoofdkwartieren naar mijn mening en de mening van de commander-in-chief
binnen een jaar zouden worden opgeheven. Dit heb ik in september/oktober 1991
gezegd.»Genmaj Hameleers licht Genmaj De Vos overigens niet in over de op handen
zijnde herstructurering. Genmaj De Vos zegt in zijn gesprek met de werkgroep
of hij zelf «in die weken in november (had) opgevangen dat de Cannerberg
wel eens zou kunnen sluiten»:«Niet zo direct, maar wel dat er een aantal aanpassingen van de
organisatie waren, althans in bespreking waren, waaruit ook consequenties
zouden volgen voor de Cannerberg. Er is dus nooit gezegd, ook niet in die
periode, dat de Cannerberg dan gesloten zou worden, maar wel dat de functie
van de Cannerberg ter discussie stond.»Op 16 december 1991 vraagt Genmaj De Vos aan Cdre Netto van TWOATAF naar
het gebruik van het JOC in vredestijd. Cdre Netto antwoordt «dat
een groot aantal functies op 24-uursbasis operationeel zijn» en stuurt
per fax een overzicht, dat op 14 november voor intern gebruik is gemaakt («JOC
Maastricht closure – impact on operational systems»108).
Genmaj De Vos meldt dit nog dezelfde dag (16 december) in een nota aan de
CDS109. Verder stelt hij:«Ik neem aan dat de staf-CDS met betrekking tot de mogelijkheid
tot beperken van het gebruik dan wel van het sluiten van het JOC leading is.»Eveneens op 16 december 1991 stuurt het Ministerie van Defensie een telex
aan CINCENT, opgesteld door de Souschef operationele zaken van de Defensiestaf:«1. Nl minister of Defence considers it is not acceptable for (military)
personnel at NL territory to work under conditions which are not in accordance
with the NL «labour circumstances law (ARBO)».2. In his national political responsability he is of the opinion that
it is more acceptable to take operational risks than not obeying the NL ARBO-law.
A transition period of up to three years is far too long considering the health
of the personnel involved.3. For this reason it is suggested to work out scenarios which make it
possible to move within the next months the JOC Maastricht to an alternate
location or to restrict the use of the Cannerberg for vital operations only
whereby personnel safety is fully guaranteed.«110Overigens plaatst de Directeur Juridische Zaken van het Ministerie van
Defensie, dr. Ybema, op 17 december 1991 in een nota bestemd voor de Secretaris-Generaal
achteraf een aantal kanttekeningen bij de tekst van deze telex:«Een brede uitspraak dat Mindef het niet acceptabel vindt dat militair
personeel werkzaam is in strijd met de ARBO-wet kan in de nabije toekomst
in georganiseerd overleg tegen Defensie in het algemeen worden gekeerd. Bij
de totstandkoming van de ARBO-wet heeft Defensie immers continu geijverd voor
een uitzonderingspositie. Reden hiervoor is dat het bijzondere (operationele)
karakter van een krijgsmacht met zich brengt dat niet in alle omstandigheden
aan de ARBO-wet kan worden voldaan. Beter ware dit statement te beperken tot
de situatie bij JOC. (...)»1113.4.7 Definitief rapport TNONa het verschijnen van het concept-rapport heeft op 13 november 1991 een
gesprek plaats tussen medewerkers van het Ministerie van Defensie en TNO.Namens Defensie dringt Briggen Westerhuis112 met name aan op
het nader uitwerken van de aanbevelingen en op het nader specificeren van
de termijn die TNO voor ogen heeft wanneer men een sluiting «op korte
termijn» aanbeveelt. In het gesprek met de werkgroep zegt Genmaj Westerhuis
hierover:«(...) Juist omdat TNO zich dit keer niet beperkt had tot het verslag
doen van de metingen maar nogal uitgebreid tot conclusies en aanbevelingen
gekomen was, hebben wij haar gevraagd om die te verduidelijken. Waar in het
rapport stond dat de Cannerberg op korte termijn gesloten zou moeten worden,
hebben wij gevraagd binnen welke termijn dat volgens haar zou moeten gebeuren.
Als u, TNO, zegt dat het moeilijk lijkt om technische maatregelen te nemen
(...), wilt u dan aangeven welke technische maatregelen u voor ogen heeft
waardoor de berg – dat was toch onze insteek nog drie,
vier jaar kan functioneren. Oorspronkelijk zou het complex in 1995 worden
ontruimd, dus wij hebben de vraag gesteld of TNO met haar kennis daarop dieper
wilde ingaan en welke aanbevelingen zij ons in die zin kon doen. (...)In dat gesprek was al duidelijk dat men aan een of twee jaar dacht. Toen
hebben wij gevraagd: kunt u de aanbevelingen die u doet, zodanig uitbreiden
dat die periode nog wat langer kan worden? (...)De tekst is wel degelijk aangepast. Op verzoek van Defensie is die verduidelijkt
en uitgebreid met een aantal aanbevelingen, gericht op een nog wat langer
gebruik.»Ir. Van der Wal, die namens TNO aan het gesprek met DGWT deelneemt, zegt
op een vraag van de werkgroep dat TNO haar conclusie heeft doorgezet maar
dat er tijdens het gesprek wel:«.... sprake (was) van enige druk. (...) Men liet in ieder geval
duidelijk merken dat men liever een andere conclusie had gezien.»Op 4 december 1991 stuurt ir. Van der Wal van TNO de eindversie van het
TNO-rapport «Asbestmetingen in de Cannerberg» aan Briggen Westerhuis113. In het definitieve rapport wordt duidelijker dan in het concept-rapport
uiteengezet aan welke normen de gevonden concentraties kunnen worden getoetst.
Deze normen zijn ontleend aan de notitie «Normen en waarden in asbestland»
die op 25 juni 1991 is opgesteld door het DGA van het Ministerie van SZW114 en aan de Beleidsnotitie «Asbest in het milieu» van
het Ministerie van VROM d.d. 27 juli 1991115.TNO constateert dat de binnenluchtdoelstelling van VROM het beste aansluit
op de situatie in de Cannerberg. Voorts is in het definitieve rapport een
apart hoofdstuk met aanbevelingen toegevoegd. In genoemd hoofdstuk wordt onder
meer het volgende gesteld:«Verwijderen van bronnen: Gezien de overvloedige aanwezigheid
van spuitasbest in het uitgebreide gangenstelsel met ruwe oppervlakken wordt
dit technisch niet of nauwelijks haalbaar geacht.Inkapseling van de bronnen: Gezien de omvang zal dit een langdurige
en kostbare operatie zijn.Compartimentering van besmette ruimten: Ook deze maatregelen
worden als technisch moeilijk uitvoerbaar geacht.Buiten gebruik stellen van de Cannerberg: Het is zeer wel mogelijk
dat alle bovengenoemde maatregelen technisch niet of nauwelijks uitvoerbaar
zijn en/of zeer veel tijd kosten. Dit zou kunnen blijken uit inventarisatie
van maatregelen en nader onderzoek naar risico van werknemers in de kantoren.
In dat geval kan slechts worden aanbevolen het gebruik van de Cannerberg op
korte termijn te staken. Te denken valt aan een termijn van één
à twee jaar. In de tussenliggende periode dienen de werknemers tijdens
werkzaamheden aan de plafonds adembeschermende middelen te dragen. Tevens
wordt aanbevolen dat de Cannerberg tijdens stofverwekkende werkzaamheden als
deze niet door andere werknemers wordt betreden.» 3.4.8 Informatie Tweede KamerIn aansluiting op zijn eerdere notities stelt Genmaj De Vos op 12 december
1991 opnieuw een aantekening op, bestemd voor de Staatssecretaris van Defensie116. Hij maakt melding van het nader overleg met TNO over het concept-rapport
en het verschijnen van het definitieve rapport:«In dit eindrapport wordt de normstelling veel genuanceerder benaderd,
worden meer technische adviezen gegeven en wordt de korte termijn waarop de
berg bij het achterwege laten van technische maatregelen zou
moeten worden gesloten, nader gepreciseerd op één à twee
jaar.»Ook stelt hij de Staatssecretaris in kennis van het nader onderzoek naar
het binnenklimaat in de Cannerberg door BM&E: «De resultaten zijn
bemoedigend». Wel wijst Genmaj De Vos op het gevaar bij het opstarten
van de airco-installatie en op de noodzaak van het plaatsen van filters nabij
de inblaasopeningen. Ook toont hij zich bezorgd over het feit dat in het gangenstelsel
op veel plaatsen visueel asbest kan worden waargenomen en wijst hij op de
streefnorm waar de werkgever zich op moet richten.Genmaj De Vos doet ook verslag van een gesprek op 9 december 1991 met
vertegenwoordigers van onder meer SZW (DGA), commandant JOC, Commandant TWOATAF
en DGWT:«Het uitvoeren van een algehele sanering wordt gezien de kosten
en de resterende gebruiksduur niet realistisch geacht. Indien geen druk van
bovenaf wordt uitgeoefend zal het hoofdkwartier eerst over ca. 3 jaar worden
ontruimd (voorjaar 1995).»Daarom wordt als tussenoplossing gesuggereerd om het gebruik van de berg
te beperken tot de voor de commandovoering vitale installaties, waardoor een
groot deel van de berg afgesloten kan worden (kosten: enige miljoenen guldens).Genmaj De Vos stelt de Staatssecretaris een aantal maatregelen voor de
korte termijn voor, waaronder het geven van een advies aan CINCENT om het
gebruik van de berg te beperken tot de absoluut vitale delen, en een aantal
maatregelen op wat langere termijn, met name het afsluiten van die delen van
de berg die niet als vitaal worden beschouwd. Ook beveelt hij de Staatssecretaris
aan een persbericht uit te geven, het personeel voor te lichten, een brief
te sturen aan de bonden en de Tweede Kamer (voor het Kerstreces) een brief
te zenden.LKol Van Putten meldt op 17 december 1991 echter aan Genmaj De Vos dat
het plan om grote delen van het gangenstelsel af te sluiten technisch niet
realiseerbaar is, omdat hiermee het airco-systeem wordt ontregeld117. Conform gesprekken met BM&E en de Arbeidsinspectie heeft het veiligmaken
van het gangenstelsel uitsluitend zin, indien het totale stelsel in beschouwing
wordt genomen. Daarom is LKol Van Putten van mening dat het minimaal noodzakelijk
is om absoluutfilters in het bestaande airco-systeem te plaatsen en het totale
gangensysteem schoon te maken, inclusief reparatie van de airco-leidingen.
De kosten van deze werkzaamheden worden geraamd op 15 miljoen gulden.Conform zijn toezegging tijdens de behandeling van de Defensiebegroting
informeert Staatssecretaris Van Voorst tot Voorst de Tweede Kamer op 20 december
1991 in een brief over de asbestproblematiek in de Cannerberg118.
Na kort ingegaan te zijn op de resultaten van het TNO-onderzoek en de aanbevelingen
van TNO en de Arbeidsinspectie stelt de Staatssecretaris:«Gelet op het operationele belang van het Joint Operations Centre,
ook in vredestijd, is spoedige sluiting niet mogelijk. Het gebruik zal in
samenhang met herstructureringen binnen de NAVO tot uiterlijk eind 1994 worden
voortgezet.»Vervolgens gaat hij in op de door hem genomen maatregelen op basis van
de aanbevelingen van TNO en de Arbeidsinspectie: schoonmaken van de gangen,
plaatsen van absoluutfilters, uitrusten van personeel met beschermende kleding
en maskers. De Staatssecretaris raamt de kosten hiervan op vijf à zes
miljoen gulden119.3.4.9 Besluitvorming sluiting JOCEen belangrijke aanzet in de besluitvorming tot sluiting van het JOC dateert
van medio 1991. De eerste oriëntatie op de herstructurering van de NAVO
heeft dan plaatsgevonden (zie voorts 3.4.6).Uit de beschikbare NAVO-documenten blijkt dat in ieder geval vanaf november
1991 binnen de NAVO op verschillende niveaus (SHAPE, AFCENT, NORTHAG, TWOATAF)
concreet gesproken wordt over de mogelijkheid van sluiting van het JOC120. Aanvankelijk zijn de hierdoor vrijkomende fondsen de voornaamste
reden voor sluiting van het JOC in de Cannerberg. Hiermee zou de operationeelstelling
van Castlegate gefinancierd kunnen worden. Maar eind november 1991 wordt ook
de asbestproblematiek in de Cannerberg genoemd als reden om het JOC op korte
termijn te sluiten:«Therefore, notwithstanding the study into how to save O&M funds
to support Castlegate, it is possible that the caves in Maastricht will close
for health and safety at work reasons»121.De NAVO houdt er op dat moment rekening mee dat de Nederlandse autoriteiten
het besluit zullen nemen om het JOC te sluiten. Op 17 december 1991 schrijven
de commandanten van NORTHAG en TWOATAF in een brief aan CINCENT:«If, however, the Dutch Ministers were to order immediate closure
of the caves you should be in no doubt that it would deprive you of the ability
to exercise any command and control over your TWOATAF nuclear and conventional
forces in tension or war and allow only limited control over NORTHAG conventional
forces.»122De hoofdkwartieren van NORTHAG in Mönchen Gladbach en TWOATAF in
Rheindahlen dringen daarom aan op het ontwikkelen van alternatieven om de
verbindingsfuncties van het JOC als oorlogshoofdkwartier over te nemen. Op
het hogere niveau van AFCENT en SHAPE wordt dan echter al gewezen op de veranderingen
die een nieuwe commandostructuur van de NAVO met zich meebrengt, waarbij een
aantal oorlogshoofdkwartieren gesloten kan worden123.Tot opluchting van de (Britse) commandanten van NORTHAG en TWOATAF kan
de (eveneens Britse) plaatsvervangend CINCENT (op dat moment «acting»)
op 9 januari 1992 in een brief aan beide commandanten melden dat de Staatssecretaris
van Defensie besloten heeft dat het JOC tot eind 1994, hoewel met enige beperkingen,
kan blijven opereren. De plaatsvervangend CINCENT gaat ervan uit dat de Nederlandse
regering de noodzakelijke 5 tot 6 miljoen gulden zal financieren124.
Bij de brief is een vertaling gevoegd van de brief die de Staatssecretaris
van Defensie op 20 december 1991 aan de Voorzitter van de Tweede Kamer heeft
gezonden.In januari 1992 wordt het asbestdossier in relatie tot het tijdstip van
sluiting van het JOC aan SHAPE voorgelegd125. Op 3 februari 1992
meldt SHAPE het volgende126; als gevolg van «major changes
in the risk to NATO» is het nu de bedoeling dat alle JOC-functies uiterlijk
eind 1992 zullen zijn verplaatst naar andere locaties. Op 12 februari 1992
stelt DGWT de Staatssecretaris van Defensie hiervan op de hoogte127.
Op 18 februari 1992 meldt DGWT echter weer dat er indicaties zijn dat sluiting
eind 1993 of begin 1994 zal plaatsvinden128. Nadat tussendoor het
bericht van SHAPE d.d. 3 februari 1992 nog formeel wordt ingetrokken129, komt uiteindelijk op 4 maart 1992 het bericht van SHAPE dat het
JOC zo spoedig mogelijk maar uiterlijk eind 1992 zal worden gesloten130. SHAPE geeft aan dat deze beslissing is «based on the future
command structure of Central Region and the projected risk over
the next three years». SHAPE noemt het asbestprobleem met geen woord.
In het gesprek met de toenmalige Staatssecretaris van Defensie, de heer Van
Voorst tot Voorst, merkt deze hier echter het volgende over op:«Ik ben bang dat wat er in de tussentijd gebeurd is bij SHAPE –
want daar gebeurde het – meer getriggerd is door de miljoenen die het
zou kosten dan door de gezondheidsrisico's, zij het dat men daar natuurlijk
ook wel wist welke risico's asbest op kan leveren, als het echt ronddwarrelt.
Als je nu ziet wat daar aan stukken gewisseld is, dan lijkt de financiële
invalshoek daar toch wat sturend te zijn geweest.»Op 6 maart 1992 wordt de Staatssecretaris van Defensie door de CDS van
de beslissing tot sluiting in kennis gesteld131. De Staatssecretaris
meldt de nieuwe sluitingsdatum in een brief van 3 april 1992 aan de Tweede
Kamer132. 3.4.10 Bescherming personeelNa het verschijnen van het rapport van TNO eind 1991 worden, in tegenstelling
tot 1977, nu wel beschermende kleding en maskers beschikbaar gesteld. In eerste
instantie zijn deze attributen alleen voor het DGWT-personeel bestemd. Helemaal
van harte lijkt de verstrekking overigens niet te zijn gegaan, getuige onder
andere de navolgende passage uit het gesprek met de heer Van den Bosch:«Toen dat rapport naar buiten kwam, was dat de enige manier om wat
te doen. Het rapport was voor mij maatgevend. Wij hebben gezegd: wij gaan
gewoon niet meer werken in de berg, want dat konden wij alleen maar doen als
er beschermende middelen waren. Onze generaal uit Den Haag is gekomen en die
heeft op een gegeven moment gezegd dat wij geen beschermende middelen mochten
dragen, omdat hij geen enkel verschil wilde hebben tussen de militairen en
de burgers. Tegen onze baas hebben wij toen gezegd: als wij die middelen niet
krijgen, stoppen wij met de zaak, wij gaan niet meer naar binnen. Onze baas
heeft toen alles wat wij maar hebben gevraagd, zoals maskers, overalls, schoenen,
laarzen, een decontaminatieruimte, ter beschikking gesteld.»Mede als gevolg van de eerdere aanbevelingen van de Arbeidsinspectie bestelt
DGWT op 2 januari 1992 450 halfgelaatsmaskers met filters voor al het
personeel in het JOC133. Deze maskers zijn vanaf 17 januari 1992
beschikbaar134. In een aantekening aan de Staatssecretaris d.d.
16 januari 1992135 meldt DGWT dat het militaire personeel van andere
mogendheden dan Nederland niet kan worden verplicht tot het dragen van de
halfgelaatsmaskers. Dit, gevoegd bij informatie van de Commandant JOC (Cdre
Van Gilst) dat een verplichting opleggen aan het Nederlandse militaire personeel
internationaal «slecht zou vallen» brengt DGWT ertoe de Staatssecretaris
te adviseren het dragen van de maskers door Nederlands militair personeel
voorshands niet verplicht te stellen. Het Nederlandse civiele personeel (met
name van de Geniedienst JOC) is overigens wel verplicht de maskers te dragen.De zojuist aangehaalde stellingname van de Commandant JOC is aan de orde
geweest in het gesprek met de heer Van den Bosch. Hij merkt onder meer het
volgende op:«Voor alle militairen zijn er kastjes gekocht en maskers met een
P3-filter. Die dingen hebben wij gekocht, maar die werden gewoon niet door
de militairen gebruikt, want het mocht absoluut niet van de plaatselijke commandant. Absoluut niet. Toevallig had DGW&T een stagiair, die verplicht was
om een masker te dragen omdat hij bij mij werkte. Tegen hem werd gewoon gezegd:
als je morgen dat masker nog op hebt, zit je in Groningen. Dat werd gewoon
keihard gezegd.»In het gesprek met LKol Van Putten komen de hieruit voortvloeiende spanningen
tussen verschillende groepen personeel in het JOC aan de orde. Hierover merkt
LKol Van Putten het volgende op:«Die minder fijne situatie met het militaire personeel heeft zich
overigens ook voortgezet. Ik kan daar niet alle 150 mensen van de dagploeg
en 50 mensen van de nachtploeg op aanspreken. Maar maandenlang is mijn personeel,
wat wel in volledige bescherming liep met wegwerpoveralls en maskers, dag
in dag uit te kijk gezet en bespot door het volk uit de berg. Wij hadden een
decontaminatieruimte ingericht voor mensen die onder het asbest zaten. Als
de mannen hadden gedoucht, gingen zij door een onderdrukruimte naar een veilige
ruimte. De wanden van die ruimte waren kapot gesneden, waardoor de decontaminatieruimte
niet meer werkte. Pure sabotage. Dat zijn geen 150 man. Ik kan daar niet hét
militaire personeel op aanspreken. Maar ik heb mij wel verbaasd. Als de key
commander met zijn directe staf van meet af aan positiever was geweest, vraag
ik mij af of dit soort pesterijen was ontstaan.(....)Het militaire en burgerpersoneel van de NAVO ging regelmatig door de gangen
en kwam dan de 12 of 13 man van DGW&T tegen die daar in vol ornaat met
maskers op liepen te hijgen. Het is namelijk vreselijk werken in zo'n pak;
trekt u het zelf maar eens aan. Dan werd men te kijk gezet met: daar gaat
weer zo'n maanmannetje, doe niet zo moeilijk, doe 'ns gewoon, zet je masker
'ns af, wie zit daarachter. Dat heeft de heer Van den Bosch ook eens in de
vergadering opgebracht in het bijzijn van de commodore. Daarop wordt dan niet
zo hard gereageerd. Ik heb beide partijen verzocht om hun verstand te gebruiken
en elkaars standpunt te respecteren. Er hingen 450 gelaatsmaskers voor het
NAVO-personeel, omdat voor iedereen duidelijk was dat men die voor zijn eigen
veiligheid op de verplaatsingsroutes zou moeten gebruiken. Maar die werden
gewoon niet gebruikt. Men vond dat onzin.»Cdre Van Gilst ontkent de aantijging dat hij het dragen van maskers uitdrukkelijk
heeft verboden. Wel plaatst hij (nog steeds) vraagtekens bij het daadwerkelijke
risico van de aanwezigheid van asbest in het JOC. In het gesprek met hem merkt
hij hierover onder meer het volgende op:«In het eindrapport (van TNO, 1991) stond onder andere: je moet
een aantal beschermende maatregelen nemen. Er zijn toen een aantal besprekingen
geweest, waarbij je met allerlei experts te maken hebt, experts die uiteraard
allemaal andere meningen hebben.Dat varieerde van «je moet onmiddellijk de Berg uit» tot «niks
aan de hand», bij wijze van spreken.(....)Het militaire personeel heeft inderdaad halfgelaatsmaskers uitgereikt
gekregen. Dat is geweest in februari, misschien maart 1992. Toen was de vraag:
moet je die nou verplicht stellen of niet? Mij is nooit gezegd: je moet ze
verplichten om de maskers te dragen. Helemaal niet. Het is dus mijn eigen
beleid geweest. Ik heb toen gezegd: gelet op de maatregelen die nu zijn genomen,
met de absoluutfilters in de airconditioning die tegenwoordig constant aan
staat en die niet meer af en toe gaat blazen waardoor er een stoot asbest
vrijkomt, en gelet op het feit dat je maar hier en daar met veel moeite blauw
asbest kunt zien zitten, hoog en eigenlijk buiten direct gevaar voor de mensen, stel ik het dragen van die maskers niet
verplicht.(....)Ik bleef erbij, ik blijf erbij en ik zal er altijd bij blijven dat de
lucht in de Cannerberg na het aanbrengen van de absoluutfilters in de airconditioning
eigenlijk asbestvrij was.»In een aantekening aan de Staatssecretaris van Defensie d.d. 12 februari
1992136 stelt DGWT dat al het JOC-personeel in de «vuile»
(meestal technische) ruimten volledige bescherming draagt (masker en overall)
en dat al het personeel in de gangen een halfgelaatsmasker draagt. Op 19 maart
1992 bevestigt DGWT Limburg het gebruik van maskers nog eens aan DGWT Den
Haag137: «maskers zijn in gebruik bij personeel J.O.C.».Op 11 maart 1992 vindt overleg plaats tussen de Arbeidsinspectie en DGWT.
Mede naar aanleiding van dat overleg spreekt de Arbeidsinspectie in een brief
aan DGWT Den Haag d.d. 16 maart 1992138 verbazing uit dat nog steeds
niet met het saneren van spuitasbest en met het plaatsen van absoluutfilters
is begonnen. Op 25 maart 1992 vraagt DGWT Limburg offertes voor het verwijderen
van asbest139.Een vervolgactie van DGWT op de voorgenomen verwijdering van asbest is
niet aangetroffen in de toegezonden documenten. Wel bericht de Staatssecretaris
van Defensie op 3 april 1992 aan de Tweede Kamer dat in overleg met de Arbeidsinspectie
is afgesproken dat er geen asbestsanering meer zal plaatsvinden140.Absoluutfilters zullen wel worden geplaatst. Dit is ook daadwerkelijk
gebeurd (volgens de beschikbaar gestelde documenten rond half mei 1992 en
niet, zoals de huidige Staatssecretaris van Defensie stelt in zijn brief van
22 mei 1997141, in februari 1992). In zijn brief aan de Tweede
Kamer meldt de Staatssecretaris van Defensie voorts dat de persoonlijke beschermingsmiddelen
conform het bovenstaande worden gedragen en dat deze handelwijze tot de ontruiming
van het JOC zal worden gecontinueerd. Dit is ook conform de melding van de
heer Van Voorst tot Voorst in zijn gesprek met de werkgroep, dat hij tijdens
een werkbezoek begin 1992 aan het JOC had waargenomen dat het personeel maskers
droeg. Cdre Van Gilst ontkent in het gesprek met de werkgroep dat tijdens
het bezoek van de Staatssecretaris beschermende maskers werden gedragen, maar
nuanceert die mededeling in een brief van 17 november 1997.Bij een inspectiebezoek aan het JOC op 21 mei 1992 constateert de Arbeidsinspectie
dat de absoluutfilters inderdaad zijn geplaatst maar dat de afspraak tot het
dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen door het militaire personeel
niet wordt nageleefd. Op 27 mei 1992 schrijft de Arbeidsinspectie een brief
op poten aan Cdre Van Gilst. In deze brief stelt de Arbeidsinspectie het «onbegrijpelijk»
te vinden dat de militairen in het JOC nog steeds geen maskers dragen. Hierbij
verwijst de Arbeidsinspectie onder meer naar een gesprek dat op 5 december
1991 heeft plaatsgevonden142 en naar de brief van de Staatssecretaris
van de Defensie aan de Tweede Kamer d.d. 20 december 1991143. Een
antwoord op deze brief van de Arbeidsinspectie is in de bestudeerde stukken
niet teruggevonden.Overigens speelt in deze periode ook de differentiatie in de structuur
van (extra) beloningen aan de verschillende groepen werknemers in de Cannerberg.
De Geniedienst JOC verzoekt enige malen om extra voorzieningen (waaronder
extra financiële tegemoetkomingen) in verband met de permanente blootstelling
aan asbest en de zwaardere werkomstandigheden als gevolg van de aanwezigheid
van asbest144. Uiteindelijk worden deze verzoeken (gedeeltelijk)
gehonoreerd145.Tijdens gesprekken met een aantal oud-werknemers is bij de werkgroep voorts
de indruk ontstaan dat genoemde differentiatie heeft bijgedragen aan onderlinge
spanningen. Deze spanningen op hun beurt lijken er mede aan te hebben bijgedragen
dat er geen eenheid in de voor de verschillende groepen werknemers te treffen
veiligheidsvoorzieningen was (het dragen van maskers en beschermende kleding,
het door NAVO-personeel niet mogen gebruiken van de decontaminatieruimte van
DGWT, etc.)146. De extra beloningen zijn voor diverse werknemers
wellicht ook een reden geweest om niet te pleiten voor sluiting van het JOC147, ook al was daar vanuit gezondheidsoverwegingen wel aanleiding toe. 3.4.11 Problemen PTTOp 25 november 1991 schrijft de PTT Maastricht een brief aan de commandant
JOC148. In de brief wordt aangegeven dat de bedrijfsgezondheidsdienst
van de PTT, na bestudering van het rapport van TNO uit 1991, adviseert om
medewerkers van de PTT niet langer bloot te stellen aan de «gevaren
in het JOC». Op basis van dit advies besluit de PTT de werkzaamheden
in het complex tot nader order op te schorten.Op 28 november 1991 vindt over deze brief overleg plaats tussen vertegenwoordigers
van de PTT en het JOC/de KLu149. De vertegenwoordigers van het
JOC/de KLu plaatsen vraagtekens bij de wijze van onderzoek door TNO en wijzen
op de concept-status van het rapport. De vertegenwoordigers van de PTT volharden
echter in hun standpunt. Zij geven aan dat er pas weer tot hervatting van
de werkzaamheden kan worden overgegaan wanneer de PTT-medewerkers worden voorzien
van adequate beschermende kleding en adembescherming en indien er buiten het
complex een decontaminatie-unit wordt geplaats.Op 9 december 1991 schrijft de PTT Maastricht een brief aan het Commando
Verbindingen KL150. Hierin wordt de Staat (Ministerie van Defensie)
formeel verantwoordelijk gesteld voor mogelijke toekomstige schadeclaims van
PTT-medewerkers die in het verleden in het JOC hebben gewerkt. De PTT acht
het Ministerie nalatig, omdat zij reeds vanaf 1979 op de hoogte zou zijn van
de hoge concentraties asbest in het JOC.Wel spreekt de PTT haar bereidheid uit om te overleggen onder welke voorwaarden
de PTT dringende werkzaamheden in het JOC zou kunnen verrichten. Voorwaarde
is in ieder geval dat het Ministerie van Defensie adequate beschermingsmiddelen
ter beschikking stelt.Op 7 januari 1992 schrijft de PTT opnieuw een brief aan de Commandant
JOC151. Hierin wordt aangegeven dat wordt vastgehouden aan een
decontaminatie-unit buiten het JOC. Pas nadat deze is aangebracht, is de PTT
bereid de meest urgente werkzaamheden te hervatten. De Commandant JOC leidt
deze brief door naar DGWT en suggereert dat Defensie een formele schadeclaim
bij de PTT kan indienen, nu aan de voorwaarden van de Arbeidsinspectie inzake
beschikbaarheid van persoonlijke beschermingsmiddelen en een decontaminatieruimte
is voldaan152.De brieven van de PTT d.d. 9 december 1991 en 7 januari 1992 worden namens
de Staatssecretaris van Defensie door de Directeur Juridische Zaken (DJZ)
beantwoord op 24 januari 1992153. Blijkens deze brief zal Defensie
in een later stadium terugkomen op de door de PTT opgebrachte aansprakelijkheidskwestie.
Defensie verwerpt het beroep op overmacht dat de PTT aanvoert in het kader
van het opschorten van de werkzaamheden. Defensie voert aan dat wordt voldaan
aan de eisen van de Arbeidsinspectie. Op basis hiervan verzoekt Defensie de
PTT om weer aan het werk te gaan. Bij niet voldoen aan dit verzoek
zal de PTT aansprakelijk worden gesteld voor de schade die Defensie daardoor
lijdt.TWOATAF wijst in een brief van 3 februari 1992154 op een aantal
operationele problemen als gevolg van de stellingname van de PTT. Een schriftelijk
vervolg op deze brief is niet aangetroffen.De PTT komt richting Defensie niet schriftelijk terug op de brief van
DJZ d.d. 24 januari 1992. Wel voert de PTT een briefwisseling met de Arbeidsinspectie
over de te treffen voorzieningen voor het personeel van de PTT155.
De Arbeidsinspectie acht de decontaminatie-unit in het JOC «adequaat»,
de door de PTT voorgestelde decontaminatie-unit buiten het JOC «optimaal».Ondertussen gaat de discussie over de aansprakelijkheidskwestie onverminderd
door. Bij brief van 5 maart 1992156 wijst Defensie (DJZ) een aansprakelijkheid
van Defensie voor mogelijke schadeclaims van PTT-personeel af. Defensie voert
onder meer aan dat de in 1991 gemeten asbestconcentraties lager zijn dan in
in de jaren zeventig en dat in overleg met de Arbeidsinspectie inmiddels adequate
beschermingsmaatregelen zijn getroffen.Op 11 augustus 1992 schrijft de PTT Maastricht een brief aan het Commando
Verbindingen KL157. Hierin wordt herhaald dat de situatie, zonder
bewijs van het tegendeel door Defensie, voor het PTT-personeel als onveilig
wordt beschouwd. Ook wordt opnieuw gestipuleerd dat Defensie aansprakelijk
is voor mogelijke schadeclaims van PTT-personeel. Voorts verzoekt de PTT om
vergoeding van de kosten van medisch onderzoek bij twintig PTT-personeelsleden
die in het JOC hebben gewerkt. Gesuggereerd wordt dat de sluiting van het
JOC is ingegeven door de asbestproblematiek.Op 9 oktober 1992158 reageert Defensie (DJZ) op de brief van
de PTT d.d. 11 augustus 1992. Aansprakelijkheid van Defensie wordt, gezien
het feit dat er geen nieuwe feiten en omstandigheden zijn aangevoerd, nog
steeds niet aanvaard. Ontkend wordt dat de sluiting van het JOC met de asbestproblematiek
te maken heeft. De PTT wordt gesommeerd binnen twee weken de werkzaamheden
te hervatten. Het verzoek van de PTT om vergoeding van de kosten van het medische
onderzoek wordt afgewezen.Vervolgens lijkt de zaak met een sisser af te lopen. Blijkens de beschikbare
documenten heeft de PTT de onderhoudswerkzaamheden niet meer hervat. Wederzijds
zijn geen civiele procedures meer aangespannen. 3.4.12 Betrokkenheid MinisterOp 12 november 1991 stuurt de ACOM, de CNV-bond van militairen, een telegram
naar de Minister van Defensie159. Op basis van het concept-rapport
van TNO vraagt de ACOM het JOC met onmiddellijke ingang te sluiten. De Minister
antwoordt bij brief d.d. 25 november 1991160. Hij acht het zinvol
dat eerst nader overleg met TNO wordt gevoerd over het concept-rapport. Voorts
meldt de Minister dat het JOC niet «zijn competentie» is. Begin
december wil hij een definitief standpunt innemen.Vervolgens komt het onderwerp aan de orde in het Centraal Georganiseerd
Overleg Militairen (CGOM). Op 19 december 1991 geeft de Staatssecretaris van
Defensie tijdens een CGOM-vergadering een toelichting op de stand van zaken.
Volgens hem is er geen acuut gezondheidsgevaar. Er zou een plan van aanpak
in ontwikkeling zijn, waarvan onderdeel zou zijn het afsluiten van een aanzienlijk
gedeelte van het gangenstelsel. De Staatssecretaris bericht
voorts dat directe sluiting is overwogen, maar dat een dergelijke handelwijze
zeer grote operationele risico's met zich mee zou brengen. Wel wordt er, aldus
de Staatssecretaris, druk uitgeoefend op CINCENT om zo spoedig mogelijk te
kijken naar het gereedkomen van accomodatie elders. Tijdens de januari-vergadering
meldt de voorzitter (de heer Bunnik van DGP) dat het plan van aanpak nog steeds
in voorbereiding is. Het plan zal zo spoedig mogelijk worden toegestuurd.Het onderwerp is ook in de vergaderingen van maart, april en mei 1992
van het CGOM aan de orde geweest. Verslagen van de betreffende vergaderingen
ontbreken echter in het door Defensie toegezonden dossier. Het lijkt erop
dat het onderwerp wat alle partijen betreft in mei 1992 afdoende is afgehandeld
(zie het verslag van het gesprek met de heer Ter Beek). 3.4.13 Daadwerkelijke sluitingOp 4 maart 1992 kondigt SHAPE aan dat het JOC zo snel mogelijk maar uiterlijk
eind 1992 zal worden gesloten161. Bij die gelegenheid kondigt SHAPE
aan dat binnenkort nader overleg met betrokkenen zal worden gevoerd over een
plan van aanpak. Op 24 maart 1992 zoekt AFCENT hiertoe contact met het Ministerie
van Defensie, DJZ. DJZ vraagt DGWT op 1 april 1992 om de behandeling van de
brief van AFCENT over te nemen. Onder verwijzing naar de nota van DJZ aan
DGWT wijst DGE&F DGWT op de noodzaak met de NAVO tot goede afspraken inzake
het schoonmaken van het JOC te komen, alvorens met teruggave door de NAVO
van het JOC accoord te gaan.Op 30 juni 1992 stuurt AFCENT een rappel162 aan DGWT. AFCENT
wijst erop dat het JOC waarschijnlijk reeds per eind september alle activiteiten
zal beëindigen en dat er in het budget voor 1993 geen geld meer voor
het JOC is opgenomen. AFCENT verzoekt DGWT dan ook om in overleg met AFCENT
nu met spoed te werken aan een plan van aanpak voor de daadwerkelijke sluiting.Op 10 augustus 1992 schrijft DGWT Limburg een notitie aan DJZ163, waarin wordt aangegeven dat bij sluiting aandacht moet worden besteed
aan het asbestprobleem. DGWT Limburg vraagt toestemming om hierover met de
eigenaar van het complex te onderhandelen. Blijkens de notitie is er onduidelijkheid
over de vraag wie binnen Defensie verantwoordelijk is voor het beëindigen
van het support arrangement Host Nation (Nederland)-gebruiker (NAVO). Op 26
augustus 1992 reageert DJZ op deze notitie, in de vorm van een nota aan DGWT
Den Haag164. Hierin wijst DJZ nogmaals op de primaire verantwoordelijkheid
van DGWT Den Haag voor de afhandeling van de daadwerkelijke sluiting, in overleg
met de NAVO. Op 8 september 1992165 volgt een nadere reactie van
DJZ op de notitie van DGWT Limburg. DJZ is van mening dat de schade als gevolg
van het aangebrachte asbest dient te worden vergoed, niet alleen op juridische
gronden maar ook om politiek-beleidsmatige redenen.Uiteindelijk reageert DGWT Den Haag pas op 17 september 1992166
op de brieven van AFCENT d.d. 24 maart 1992 en 30 juni 1992. DGWT geeft aan
dat Nederland het JOC nog niet formeel kan terugontvangen, nu er nog «..
arrangements have to be worked out concerning additional costs to be expected
pursuant to the environmental pollution at the JOC.» Op 28 september
1992167 reageert Commandant JOC op de brief van DGWT d.d. 17 september
1992. Commandant JOC bevestigt de inhoud van de brief van DGWT. Commandant
JOC geeft verder aan mondeling met DGWT (Westerhuis) te hebben afgesproken
dat de NAVO «is allowed to leave behind the equipment etc.
for which it has no further use». Op grond hiervan besluit Commandant
JOC onder meer dat «unserviceable equipment or equipment etc. for which
NATO has no further use, will be left behind in the Cannerberg without any
cost, now or later, charged to NATO.». Een reactie op deze brief ontbreekt.Eén van de laatste aangetroffen documenten in dit kader is een
telegram (datum onbekend; waarschijnlijk begin oktober 1992) van Commandant
TWOATAF aan het Ministerie van Defensie168. Hierin wordt melding
gemaakt van een gedetailleerd ontruimingsplan dat vanaf augustus 1992 zou
zijn opgesteld. Gevraagd wordt om een formele instemming hiermee door het
Ministerie van Defensie. Een reactie op dit telegram ontbreekt.Wel vindt er op 29 oktober 1992 nog een overleg over de sluiting plaats,
waarbij onder meer aanwezig zijn Commandant JOC, DGWT, DJZ en TWOATAF. Van
de zijde van de NAVO wordt aangedrongen op een zogenaamde «quid pro
quo-agreement» (waarde achtergelaten spullen wegstrepen tegen mogelijke
kosten, incl. alle mogelijke toekomstige wederzijdse claims). Uiteindelijk
wordt besloten dat AFCENT een dergelijke overeenkomst zal opstellen. Op verzoek
van DGWT zal in deze overeenkomst een overzicht van milieuproblemen, voor
zover bekend, worden opgenomen. DGWT geeft aan dat er nog geen besluit is
genomen over het schoonmaken van het JOC nadat de de NAVO is vertrokken.Verdere documenten zijn niet aangetroffen. Wel beschikt de werkgroep over
informatie dat er op dit moment wordt gewerkt aan een plan van aanpak waarin
de gehele milieu(afval)problematiek van de Cannerberg wordt meegenomen. Ook
zou er nog steeds sprake zijn van discussie tussen de NAVO en Defensie omtrent
de financiële afwikkeling van de beëindiging van het gebruik van
de Cannerberg door de NAVO. HOOFDSTUK 4 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Algemeen conclusie 1De Ministeries van Defensie en van Sociale Zaken en Werkgelegenheid hebben
bij de uitvoering van het onderzoek accurate medewerking geboden. conclusie 2Wel moet de werkgroep constateren dat het Ministerie van Defensie niet
bij machte is geweest alle voor het onderzoek van de werkgroep relevante documenten
aan te leveren. De Staatssecretaris van Defensie heeft hierover in een eerder
stadium opgemerkt dat hij «.. niet de garantie kan geven dat de toegezonden
documentatie volledig is. (....) Begin jaren negentig is Defensie overgegaan
op geautomatiseerde registratie van documenten met onderwerpaanduiding. Voordien
gebeurde dat niet, zodat een rapport, brief of overige correspondentie over
een bepaald onderwerp slechts is te achterhalen indien datum of briefnummer
bekend is.»169De werkgroep komt tot de conclusie dat dit argument slechts ten dele kan
opgaan. De werkgroep heeft in de toegezonden documenten een aantal verwijzingen
(inclusief datum en/of briefnummer) naar andere documenten aangetroffen, die
vervolgens niet aan de werkgroep zijn toegezonden. Ook een gespecificeerd
verzoek van de werkgroep om alsnog een aantal van deze ontbrekende documenten
te mogen ontvangen, heeft slechts gedeeltelijk tot het gewenste resultaat
geleid. Opvallend is ook dat bij de door de NAVO aangeleverde documenten een
aantal uit 1992 daterende brieven aan en van DGWT is aangetroffen, die niet
door het Ministerie van Defensie aan de werkgroep ter beschikking zijn gesteld. aanbevelingDe Staatssecretaris van Defensie zou kunnen worden verzocht nader inzicht
te verschaffen in de wijze waarop de archivering van documenten op het gebied
van arbeidsomstandigheden en milieu nu is geregeld en waar noodzakelijk verbeteringen
aan te laten brengen. conclusie 3Ook de NAVO heeft zich bereid getoond medewerking te verlenen, maar daar
is relatief veel tijd overheen gegaan. Voorts vormen de uiteindelijk overgelegde
stukken slechts een gedeelte van de in de periode van 1967 tot en met 1992
binnen de NAVO opgestelde stukken terzake de asbestproblematiek in het JOC.
Dit kan naar het oordeel van de werkgroep ten dele worden verklaard door het
gegeven dat het JOC na 1992 is opgegaan in nieuwe structuren (waardoor het
archief volgens opgave van de NAVO is verspreid over meerdere locaties) en
het gegeven dat NAVO-documenten kennelijk kunnen worden vernietigd indien
zij niet langer zijn benodigd170. Kennis wetenschap conclusie 4De werkgroep spreekt haar verbazing uit over het feit dat er tussen het bereiken van wetenschappelijke overeenstemming over de risico's van
asbest (zowel asbestose en longkanker als ook mesothelioom) en de totstandkoming
van adequate regelgeving een periode van vele jaren is verstreken. Volgehouden
kan worden dat de genoemde wetenschappelijke overeenstemming reeds in 1969
werd bereikt171, terwijl van (naar de huidige inzichten) adequate
regelgeving eigenlijk pas in het begin van de jaren negentig kan worden gesproken
(zie ook de conclusies hierna inzake wet- en regelgeving). In aanvulling hierop
staat het in ieder geval vanaf 1985 vast dat bij blootstelling aan asbest,
welke soort dan ook, geen veilige begrenzing is vast te stellen, anders dan
geen blootstelling172. De werkgroep stelt vast dat de gevaren van
asbest na 1969 nog jarenlang zijn onderschat.In het licht van het voorgaande heeft het de werkgroep tevens bevreemd
dat in ieder geval in de zeventiger jaren bij DGA en de Arbeidsinspectie slechts
een zeer beperkt aantal deskundigen op het gebied van asbest werkzaam was.De werkgroep is van mening dat deze observaties in eerste instantie het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid regarderen, maar in tweede
instantie ook het Ministerie van Defensie (met een eigen verantwoordelijkheid
als werkgever). aanbevelingBinnen het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dienen waarborgen
te bestaan voor een snelle vertaling van wetenschappelijke inzichten met betrekking
tot gevaren van werkomstandigheden in adequate regelgeving ter bescherming
van werknemers. Het Ministerie zou kunnen worden verzocht nader inzicht in
de huidige procedures terzake te geven (inclusief de wijze waarop dergelijke
regelgeving aan betrokkenen bekend wordt gesteld) en waar nodig organisatorische
verbeteringen aan te brengen. Wet- en regelgeving asbest conclusie 5Uit de bestudering van de documenten en uit de gesprekken met diverse
direct betrokkenen is het beeld ontstaan dat velen meenden dat pas in het
begin van de jaren negentig normen werden gesteld die in overeenstemming waren
met de risico's verbonden aan de aanwezigheid van asbest. Dit beeld is echter
ongenuanceerd. De Staatssecretaris van Defensie heeft daar tijdens een algemeen
overleg van 28 mei 1997 terecht op gewezen.In P-blad nr. 116 (Werken met asbest) uit 1971 wordt reeds benadrukt dat
er sterke aanwijzingen zijn dat asbest mede een rol speelt bij het ontstaan
van mesothelioom en dat het niet mogelijk is een maximaal aanvaarde concentratie
(MAC-waarde) aan te geven waarbij het volkomen veilig zou zijn te werken.
In genoemd P-blad wordt voorts opgemerkt dat het ook wanneer de gemeten concentratie
asbest onder de in het blad genoemde MAC-waarden blijft, aanbeveling verdient
«persoonlijke beschuttingsmiddelen» te gebruiken. Daarnaast is
van belang de algemene kanttekening bij het hanteren van MAC-waarden dat daarmee
géén veilige grens wordt aangeduid als het gaat om blootstelling
aan kankerverwekkende stoffen zoals asbest.Bovenstaande kennis mocht bekend worden verondersteld bij beide betrokken
Ministeries, evenals de bepaling in het Asbestbesluit van 1977 dat
naast het blijven onder de MAC-waarden óók moet worden bevorderd
dat de concentratie asbest in de lucht op de werkplek altijd zo laag mogelijk
moet worden gehouden. Met deze kennis is door beide Ministeries in het geval
van de Cannerberg door de jaren heen te weinig gedaan. Anderzijds moet ook
worden vastgesteld dat pas vanaf het begin van de negentiger jaren ondubbelzinnige
en strengere normen (ook kwantitatief) worden aangegeven, die duidelijk meer
recht doen aan de gevaren van asbest. In ieder geval lijkt de conclusie gerechtvaardigd
dat wanneer de overheid in het beleid een trendbreuk wil bewerkstelligen,
meer nodig is dan het opstellen van (in laatste instantie vrijblijvende) richtlijnen.conclusie 6De wet- en regelgeving inzake asbest was tot de jaren negentig vooral
gericht op beroepsmatige activiteiten met asbest. Dit argument is door een
aantal direct betrokkenen aangevoerd ter onderbouwing van de (hun) over het
algemeen reactieve en restrictieve aanpak van het asbestprobleem in de Cannerberg.De werkgroep acht hantering van dit argument weinig overtuigend. De werkgroep
stelt vast dat deze betrokkenen (vrijwel) altijd wel zijn uitgegaan van de
in genoemde wet- en regelgeving opgenomen MAC-waarden, maar dat de genomen
maatregelen om aan de in diezelfde wet- en regelgeving opgenomen kwalitatieve
normen te voldoen173, tekort zijn geschoten. Verdeling verantwoordelijkheden conclusie 7Gedurende de gehele onderzochte periode heeft onder betrokkenen grote
onduidelijkheid bestaan over de verdeling van verantwoordelijkheden tussen
de NAVO, Defensie, Sociale Zaken en Werkgelegenheid en het Staatstoezicht
op de Mijnen, daar waar het gaat om de arbeidsomstandigheden. De werkgroep
betreurt deze onduidelijkheid, aangezien die er naar het oordeel van de werkgroep
mede aan heeft bijgedragen dat in de aangegeven periode onvoldoende maatregelen
ter bescherming van de werknemers in de Cannerberg zijn getroffen. Daarbij
komt dat de werkgroep op basis van de haar ter beschikking staande informatie
meent te kunnen concluderen dat de verdeling van de verantwoordelijkheden
in hoofdlijnen wel degelijk voldoende helder was: * de NAVO en Defensie zijn te beschouwen als werkgever;* de werkgever is gehouden goede arbeidsomstandigheden voor haar werknemers
zo veel mogelijk te bevorderen;* voor de werkgever (ook voor de NAVO!) zijn in dat kader de vigerende
Nederlandse ARBO-normen richtinggevend;* de Arbeidsinspectie is gehouden een goede controle op de naleving van
deze ARBO-normen uit te oefenen;* de internationale status van het JOC staat een dergelijke controlefunctie
niet in de weg;* het Staatstoezicht op de Mijnen is ten opzichte van de Arbeidsinspectie
volgend op het gebied van arbeidsomstandigheden, behoudens voor omstandigheden
die de stabiliteit van de Cannerberg in gevaar zouden kunnen brengen. conclusie 8In het licht van de vorige conclusie vindt de werkgroep het opvallend
dat een aantal verantwoordelijken binnen de NAVO, Defensie en de Arbeidsinspectie
uitging van een zeer beperkte taakopvatting, terwijl een aantal belangrijke
acties ter verbetering van de situatie werd geïnitieerd door personen/instanties
die geen ARBO-taak hadden of meenden te hebben. De werkgroep wijst in dit
kader op de positieve betrokkenheid van het Staatstoezicht op de Mijnen in
1991.conclusie 9Gedurende de gehele onderzochte periode is er sprake geweest van een sterke
verkokering bij de aanpak van de asbestproblematiek in de Cannerberg, zowel
tussen de Ministeries van Defensie en Sociale Zaken en Werkgelegenheid als
binnen deze Ministeries (zie ook hierna). Ook binnen de NAVO heeft de betrokkenheid
van meerdere onderdelen (landen) en bijbehorende verschillende bevelslijnen/commandostructuren
bijgedragen aan een ongecordineerde aanpak van het asbestprobleem. aanbevelingHet ligt in de rede dat tussen de Ministeries van Defensie en van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid structureel overleg plaatsvindt omtrent de ontwikkelingen
in het beleid op het gebied van arbeidsomstandigheden en de wijze waarop hier
binnen het Ministerie van Defensie nader invulling aan kan worden gegeven.
Beide ministeries zou kunnen worden verzocht nader inzicht in de huidige overlegstructuur
tussen beide ministeries te geven en waar nodig hierin verbeteringen aan te
brengen. aanbevelingDe werkgroep adviseert dat Defensie in internationaal verband (NAVO, oefeningen
in het buitenland) nadere afspraken maakt over een zo veel mogelijk uniforme
wijze waarop alle betrokken militairen en burgerpersoneel (zowel uit Nederland
als uit andere landen) adequaat zullen worden beschermd tegen mogelijke risico's
op het gebied van arbeidsomstandigheden en milieu. Optreden Defensie conclusie 10Deels ter bevestiging van eerdere conclusies en van reeds door de Staatssecretaris
van Defensie geschetste feiten en omstandigheden die het Ministerie van Defensie
zijn aan te rekenen, constateert de werkgroep dat Defensie vanaf 1971 wist
(althans kon weten) van de aanwezigheid van asbest in de Cannerberg.Ditzelfde geldt voor de gevaren die daaraan voor de werknemers in de Cannerberg
waren verbonden. Mede in het licht van deze constatering ontkomt de werkgroep
niet aan de conclusie dat Defensie tekort is geschoten bij een adequate aanpak
van dit probleem. Ook is onvoldoende ingespeeld op signalen vanuit laag ambtelijk
niveau dat er asbestproblemen waren. aanbevelingDe werkgroep adviseert dat de binnen Defensie reeds in gang gezette maatregelen
ter bevordering van een werkklimaat waarin ruimte bestaat voor het signaleren
van problemen op het gebied van arbeidsomstandigheden en milieu en waarin
het treffen van beschermende maatregelen wordt ondersteund en aangemoedigd,
met kracht wordt voortgezet. conclusie 11Het Ministerie van Defensie heeft in het verleden weliswaar een aantal
maatregelen ter verbetering van de situatie getroffen, maar deze maatregelen
moeten als inadequaat worden gekenschetst. De werkgroep wijst onder meer op
het ommantelen van de met asbest bewerkte leidingen in de Cannerberg. Bij
diverse gelegenheden is betoogd dat alle leidingen zijn ommanteld. De werkgroep
heeft uit eigen waarneming echter moeten constateren dat dit niet het geval
is. Overigens is de werkgroep van mening dat het in feite onmogelijk was en
is om de asbestproblematiek in de Cannerberg volledig op te lossen zonder
het volledig ontruimen van de Cannerberg gedurende langere tijd en zonder
daar vele miljoenen guldens voor beschikbaar te stellen. conclusie 12De werkgroep constateert dat voor diverse deelonderwerpen, verband houdend
met de asbestproblematiek in de Cannerberg, diverse personen/instanties binnen
Defensie verantwoordelijkheden droegen en/of aan zich trokken. De werkgroep
wijst in dit kader onder meer op de aanschaf van beschermende maskers en op
de afhandeling van het conflict met de PTT in 1991/1992.De werkgroep constateert dat hierdoor op meerdere momenten geen gecoördineerde
aanpak van de asbestproblematiek heeft plaatsgevonden. aanbevelingEen duidelijke verantwoordelijkheidsverdeling op het gebied van arbeidsomstandigheden
en milieu binnen Defensie dient zo veel mogelijk te worden bevorderd. Het
ministerie zou kunnen worden verzocht nader inzicht te geven in de huidige
stand van zaken en waar nodig verbeteringen aan te brengen.Overwogen zou bij voorbeeld kunnen worden om bij krijgsmachtdeeloverstijgende
vraagstukken op het gebied van arbeidsomstandigheden en milieu één
projectleider aan te wijzen (zoals in ieder geval bij andere krijgsmachtdeeloverstijgende
vraagstukken wel vaker gebeurt). conclusie 13De positie van de Geniedienst JOC binnen DGWT was onduidelijk. Naar het
oordeel van de werkgroep heeft dit er mede toe bijgedragen dat de asbestproblematiek
in de Cannerberg te lang op laag ambtelijk niveau is blijven steken. conclusie 14De dossieroverdracht bij de «wisseling van de wacht» tussen
directeuren van de betreffende regionale directie van DGWT (een militaire
functie) is in het verleden niet goed verlopen, in ieder geval voor zover
het de asbestproblematiek in de Cannerberg betreft. aanbevelingDe werkgroep adviseert dat binnen Defensie wordt nagegaan of standaardisatie
van de wijze van commando-overdracht tot de mogelijkheden behoort. In ieder
geval dient te worden veiliggesteld dat bij commando-overdrachten voldoende
aandacht wordt besteed aan de dossiers op het gebied van arbeidsomstandigheden
en milieu. conclusie 15De differentiatie in de structuur van (extra) beloningen aan de verschillende
groepen werknemers in de Cannerberg heeft bijgedragen aan onderlinge spanningen.
Deze spanningen hebben naar het oordeel van de werkgroep niet bijgedragen
aan het bevorderen van eenheid in de voor de verschillende groepen werknemers
te treffen veiligheidsvoorzieningen (het dragen van maskers en beschermende
kleding, het gebruikmaken van de decontaminatieruimte, etc.).De extra beloningen lijken voor diverse werknemers overigens ook een reden
te zijn geweest om niet te pleiten voor sluiting van het JOC, ook al was daar
vanuit gezondheidsoverwegingen wel aanleiding toe. conclusie 16Er bestaat onvoldoende duidelijkheid over de gang van zaken rond de daadwerkelijke
sluiting van het JOC, met name wat betreft de al dan niet formele teruggave
van de Cannerberg aan Defensie en de in dat kader al dan niet gemaakte afspraken
omtrent sanering van asbest in het JOC. Ook is het de werkgroep niet duidelijk
geworden of, en zo ja welke, nadere beslissingen zijn genomen omtrent de staat
waarin de Cannerberg uiterlijk eind 2003 weer aan de eigenaars zal worden
teruggegeven.Hoewel de periode na 1992 buiten de onderzoeksopdracht van de werkgroep
valt, maakt de werkgroep melding van haar ter beschikking staande informatie
dat op dit moment zou worden gewerkt aan een plan van aanpak waarin de gehele
milieu(afval)problematiek van de Cannerberg wordt meegenomen en dat er nog
steeds sprake zou zijn van discussie tussen de NAVO en Defensie omtrent de
financiële afwikkeling van de beëindiging van het gebruik van de
Cannerberg door de NAVO. aanbevelingAan de Staatssecretaris van Defensie zou kunnen worden verzocht nader
inzicht te geven in de wijze waarop de formele overdracht van het JOC van
de NAVO aan Defensie heeft plaatsgevonden, waarbij expliciet aandacht dient
te worden besteed aan mogelijke afspraken omtrent de wijze, het tijdstip waarop
en door wie de aanwezige milieuvervuiling (waaronder asbest) zal worden verwijderd
danwel gesaneerd. aanbevelingAan de Staatssecretaris van Defensie zou eveneens kunnen worden verzocht
nader inzicht te geven in het tijdstip alsmede de wijze waarop de formele
teruggave van Defensie aan de eigenaars na beëindiging van de huurovereenkomst
zal plaatsvinden, waarbij expliciet aandacht dient te worden besteed aan mogelijke
afspraken omtrent de aanpak van de aanwezige milieuvervuiling. Optreden SoZaWe/Arbeidsinspectie conclusie 17Met name de Arbeidsinspectie heeft gedurende het grootste gedeelte van
de door de werkgroep onderzochte periode de bijzondere (internationale) positie
JOC ten onrechte aangevoerd om niet in actie te hoeven komen.Gezien de wettelijke bevoegdheden van de Arbeidsinspectie gedurende een
aanzienlijk deel van de door de werkgroep onderzochte periode was dit
zeer wel mogelijk geweest. De werkgroep merkt daarbij op dat de NAVO nooit
een formeel beroep op immuniteit heeft gedaan174. conclusie 18Het eerste district van de Arbeidsinspectie (waaronder de Cannerberg viel)
heeft geen medewerking verleend aan een in 1984/1985 vanuit DGA geïnitieerd
onderzoek naar de aanwezigheid van asbestspuitlagen binnen de diverse districten
van de Arbeidsinspectie, ondanks herhaalde verzoeken vanuit DGA. De redenen
hiervoor zijn niet duidelijk.Daarbij constateert de werkgroep dat Defensie een aantal malen expliciet
om inzet van de Arbeidsinspectie heeft verzocht, waarop door de Arbeidsinspectie
geen of onvoldoende vervolg is gegeven. De werkgroep constateert daarnaast
dat er in ieder geval tot medio 1991 geen dossier-Cannerberg bij het eerste
district van de Arbeidsinspectie aanwezig was.Al met al moet de werkgroep constateren dat de betrokkenheid van met name
het eerste district van de Arbeidsinspectie gedurende de onderzochte periode
bij de asbestproblematiek Cannerberg, ook indien expliciet om actie werd verzocht,
tot 1991 sterk te wensen over heeft gelaten. conclusie 19Binnen het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft onvoldoende
duidelijkheid bestaan over de verantwoordelijkheidsverdeling enerzijds tussen
de Arbeidsinspectie en DGA en anderzijds binnen de Arbeidsinspectie zelf.
Een gecoördineerde aanpak van de asbestproblematiek in de Cannerberg
is hierdoor op meerdere momenten afwezig gebleven. aanbevelingEen duidelijke verantwoordelijkheidsverdeling op het gebied van arbeidsomstandigheden
binnen SoZaWe dient zo veel mogelijk te worden bevorderd. Het ministerie zou
kunnen worden verzocht nader inzicht te geven in de huidige stand van zaken
en waar nodig verbeteringen aan te brengen. Hierbij dient onder meer expliciet
te worden ingegaan op de wijze waarop de verantwoordelijkheden tussen het
kerndepartement en de Arbeidsinspectie in de praktijk worden verdeeld en op
de wijze waarop binnen de Arbeidsinspectie de verantwoordelijkheden zijn verdeeld. conclusie 20De werkgroep heeft waardering voor de initiatieven die de Arbeidsinspectie
eind 1991 en in de eerste helft van 1992 heeft genomen. Desalniettemin is
de werkgroep van mening dat onverlet het onvoldoende optreden van de NAVO
en Defensie in die periode het optreden van de Arbeidsinspectie nog steviger
had kunnen zijn (bij voorbeeld in de zin van het daadwerkelijk proberen af
te dwingen van beschermende maatregelen op het moment dat duidelijk werd dat
het militaire personeel in afwijking van de gemaakte afspraken nog steeds
geen masker droeg). Verhouding Defensie-NAVO conclusie 21De NAVO heeft voornamelijk vanuit militair-strategische overwegingen besloten
tot sluiting van het JOC. De snelle besluitvorming inzake deze sluiting vanaf
eind 1991 en inzake het tijdstip van sluiting (reeds eind 1992)
lijkt wel mede te zijn ingegeven door de (kosten verbonden aan mogelijke sanering
van) asbest in het JOC. conclusie 22De werkgroep is met de Staatssecretaris van Defensie175 van
mening dat Defensie bij meerdere gelegenheden (en ook eerder) had moeten aandringen
op maatregelen van de NAVO. Het had daarbij naar het oordeel van de werkgroep
niet alleen moeten gaan om het dragen van beschermende maskers door het militaire
personeel (zie voorts de volgende conclusie), maar ook om het bezien van de
mogelijkheden om eerder tot verplaatsing/sluiting van het JOC over te gaan.
Van dit laatste was eerst rond 1977 en later ook rond 1988 reeds sprake. Eind
1991 hield de NAVO zelf uitdrukkelijk rekening met onmiddellijke sluiting
op last van Nederland (Defensie). Anderzijds heeft de werkgroep er begrip
voor dat het operationele belang van het JOC als (mogelijk) oorlogshoofdkwartier
in ieder geval tot 1990 een belangrijke rol heeft gespeeld bij de afweging
om het JOC open te houden. conclusie 23Voor wat betreft het dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen en het
aanbrengen van aanvullende voorzieningen is in ieder geval op uitvoerend niveau
sprake geweest van nonchalance, aan de zijde van het Ministerie van Defensie
maar vooral ook aan de zijde van de NAVO. Zo is er van de Commandant JOC vanaf
oktober 1991 geen enkele stimulans uitgegaan tot het dragen van persoonlijke
beschermingsmiddelen door het personeel. Bewijzen dat hij dit uitdrukkelijk
heeft verboden, ontbreken. De werkgroep heeft echter wel de indruk dat, juist
omdat het niet werd gestimuleerd, van het bovenomschreven optreden van de
Commandant JOC een negatief uitstralingseffect is uitgegaan, dat zeker ook
repercussies heeft gehad op de verhoudingen tussen het militaire personeel
en het burgerpersoneel.De werkgroep vindt het overigens ook bevreemdend dat ook vanuit Defensie
nooit een dringend advies is gegeven aan de NAVO om het dragen van persoonlijke
beschermingsmiddelen voor te schrijven. De huidige Staatssecretaris van Defensie
is ook reeds tot een in hoofdlijnen vergelijkbare conclusie gekomen176. Metingen TNO conclusie 24De werkgroep constateert dat de door de jaren heen uitgevoerde metingen
in overgrote meerderheid waarden opleverden die bleven onder de op dat moment
geldende normen. De werkgroep plaatst op basis van de haar ter beschikking
staande informatie echter vraagtekens bij de locaties waar deze metingen werden
uitgevoerd. Zo lijken metingen op plaatsen waar asbeststof was opgehoopt en
metingen bij de uitblaaspunten van de luchtkanalen slechts in zeer beperkte
mate te hebben plaatsgevonden. Ook is het de vraag of metingen hebben plaatsgevonden
op representatieve momenten, bij voorbeeld tijdens oefeningen. Daarbij is
het de vraag wat de zin van metingen is wanneer op allerlei plaatsen in de
gangen zichtbaar (onbeschermd) asbest aanwezig is. conclusie 25Opvallend is dat de rolopvatting van TNO bij het uitvoeren van de metingen in de zeventiger jaren beperkt is. TNO meet slechts en toetst
aan de vooraf verstrekte MAC-waarden.Het TNO-onderzoek in 1991 wordt gekenmerkt door een bredere rolopvatting.
TNO zet de meetresultaten uit eigen beweging af tegen recent beschikbaar gekomen
strengere normen. Dit heeft tot gevolg dat de asbestproblematiek onmiddellijk
hoog op de agenda komt te staan. Eindconclusies conclusie 26Ondanks dat de werkgroep niet heeft kunnen beschikken over alle voor het
onderzoek relevante documenten, meent de werkgroep dat in voldoende mate nader
inzicht in de besluitvorming is ontstaan. conclusie 27De werkgroep concludeert dat zowel het Ministerie van Defensie als het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid als de NAVO tekort zijn geschoten
bij de aanpak van de asbestproblematiek in de Cannerberg.De werkgroep tekent bij deze conclusie aan dat de Staatssecretaris van
Defensie in het voorjaar van 1997 zelf reeds forse kanttekeningen heeft geplaatst
bij de aanpak van Defensie. Zo heeft de Staatssecretaris op 23 mei 1997 bij
de beantwoording van schriftelijke vragen aangegeven dat «.... gelet
op het bovenstaande moet worden geconstateerd dat Defensie niet altijd adequaat
heeft gehandeld en dat dit handelen in dit opzicht als nalatig en verwijtbaar
kan worden beschouwd.»177 Tijdens een algemeen overleg op
28 mei 1997 heeft de Staatssecretaris uitgesproken dat «.... hij nu
slechts kon constateren dat Defensie in haar totaliteit van 1976 tot de sluiting
in 1992 niet heeft gedaan wat zij eigenlijk had moeten doen.»178NaschriftMede gezien de onder de laatste conclusie geformuleerde bevinding van
de werkgroep omtrent de wijze waarop het Ministerie van Defensie de asbestproblematiek
heeft aangepakt, acht de werkgroep het terecht dat het Ministerie van Defensie
als werkgever geen beroep zal doen op de verjaringstermijn van 30 jaar ten
aanzien van slachtoffers (nu en in de toekomst) van typische asbestgerelateerde
ziektebeelden die kunnen worden toegeschreven aan werkzaamheden in de Cannerberg. Lijst van afkortingen AAFCEAllied
Air Force Central Europe ACairconditioning ACEAllied
Command Europe AFCENTAllied Forces Central Europe AIArbeidsinspectieARBOArbeidsomstandigheden (TWO)ATAF(Second) Allied
Tactical Air Force ATOCAllied Tactical Operations Centre BriggenBrigade-GeneraalCdreCommodore CDSChef Defensiestaf CENTAGCentral
Army Group CGOMCentraal Georganiseerd Overleg Militairen CINCENTCommander-in-Chief
Allied Forces Central Europe CNVChristelijk Nationaal VakverbondDGADirectoraat-Generaal van de Arbeid DGE&FDirectoraat-Generaal
Economie en Financiën DGMDirectoraat-Generaal Materieel DGPDirectoraat-Generaal
Personeel DGWTDienst Gebouwen, Werken en Terreinen DJZDirectie
Juridische Zaken EaIEerstaanwezend Ingenieur (DGWT) EIDEerstaanwezend
Ingenieur-Directeur (DGWT) EHOEnvironmental Health Officer GenmajGeneraal-MajoorICMInstitute of Community Medicine (van de RAF) IGDInspectie
Geneeskundige Dienst JOCJoint Operations Centre JPWHQJoint
Primary War Headquarters KLKoninklijke Landmacht KLuKoninklijke
Luchtmacht LKolLuitenant-Kolonel MACMaximaal Aanvaarde
Concentratie NAVONoord-Atlantische Verdragsorganisatie NBCNucleaire,
Biologische en Chemische NORTHAGNorthern Army Group P-bladPublicatieblad
(Arbeidsinspectie) PSAProperty Services Agency (van de RAF) RAFRoyal
Air Force RERoermond Engineers (DGWT Roermond) SACEURSupreme
Allied Commander Europe SHAPESupreme Headquarters Allied Powers
Europe SodMStaatstoezicht op de Mijnen SZWSociale
Zaken en Werkgelegenheid TNO(Nederlandse organisatie voor) Toegepast
Natuurwetenschappelijk Onderzoek VROMVolkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer1 Op 28 mei 1997 en op 19 juni 1997.2 Zie het overzicht geraadpleegde documenten dat als bijlage
4 aan dit rapport is toegevoegd. 3 Zie bijlage 3.4 «Toestandsrapport Joint Operations Centre Maastricht»
d.d. juni 1977 (document 06–77; bijlage 24 Def). 5 Uitspraak van Genmaj Hameleers tijdens zijn gesprek met de
werkgroep.6 Zie ook 3.4.9. 7 ««Physical responsibility» for the maintenance
of infrastructure projects normally rests with the host nation». Zie:
NATO Infrastructure Manual, 1991 release, part I, chapter 12 (document 1991,
map 2–11 Def). De financiële verantwoordelijkheid ligt overigens
bij de «user nation», in dit geval de NAVO, die ook de verantwoordelijkheid
heeft voor de bedrijfsvoering («operation is the responsibility of user
nations»). 8 Uit het door Defensie toegestuurde organisatieschema van
DGWT rond 1990 blijkt niet eenduidig of de Geniedienst een (volwaardige) dienstkring
was. Tijdens de gesprekken werd de Geniedienst meer dan een «een buitenbeentje»
genoemd en werd gewezen op de tot op grote hoogte autonome positie van de
Geniedienst. 9 Bij het weergeven van de eigenschappen van asbest is onder
meer gebruik gemaakt van het rapport «Asbestslachtoffers» (maart
1997) van prof. mr. J. de Ruiter.10 Zie voorts bijlage 3. 11 Zie voorts Kamerstuk 25 323, nr. 7, blz. 3. 12 Zie voorts bijlage 6. Overigens wordt wel uitgegaan van
een gedifferentieerde normstelling, zodat «rekening wordt gehouden met
verschillen in carcinogene potentie van de soorten asbest en vezellengte».
 13 Artikel II van NAVO-statusverdrag van 19 juni 1951 (Tractatenblad
1951, nr. 114). 14 Zie Kamerstuk 25 323, nr.7, blz. 5. 15 Tractatenblad, jrg. 1964, nr. 131, artikel VII. 16 Kamerstuk 25 323, nr. 7, blz. 5, noot 1.17 Zie: Tractatenblad, jrg. 1951, nr. 114, artikel I, onder
b. 19 Zie ook het gesprek met de heer Miseré en artikel
7, lid 1b, van het Astbestbesluit 1977.19 Zie ook «Toestandsrapport JOC» (document 06–1977;
bijlage 24 Def). 20 «Aangenomen moet worden dat reeds spoedig instortingen
in de enkele kilometers lange niet versterkte gangen kunnen ontstaan«..
 21 Uit: brief van directeur Cortenraad van DGWT van 22 september
1977 aan de Chef Defensiestaf (bijl 28 Def). 22 Het spuiten van asbest is een werkwijze waarbij asbest-cement
in een molen wordt vermengd met water, tot er een vlokkerige substantie ontstaat.
Dit mengsel wordt met luchtdruk via een straalpijp tegen het te isoleren oppervlak
gespoten. Het asbest in een dergelijk mengsel bestaat voor het overgrote gedeelte
uit afvalvezels van chrysotiel, amosiet en crocidoliet. Deze vezels zijn te
kort om nog anderszins te kunnen toepassen. Juist deze korte vezels zijn gevaarlijk
(hoe korter, hoe beter inhaleerbaar). Daarbij is er sprake van een slechte
binding van de vezel, omdat spuitasbest gemengd zit in een verdunde cementoplossing.
 23 Kanalen van de airconditioning bestaan uit met asbest-cementplaten
gemonteerde kokers. Deze platen bevatten 20% chrysotiel, dat over het algemeen
goed in cement is gebonden. Bij bewerking, boren, schuren en breken kunnen
echter asbestvezels vrijkomen. Ook door verwering kunnen asbestvezels van
de buitenlaag minder gebonden raken en bij luchtverplaatsing vrijkomen.24 document 06–1977 (bijlage 24 Def). 25 Document 13-05-1971 (bijl 1 Def). 26 Document 02-03-1978 (map 1–6 Def). 27 Op 19 mei 1971 maakt de Arbeidsinspectie tijdens een persconferentie
het P-blad 116 bekend. 28 Zie voorts 3.2.4. 29 Metingen gehouden op 24 mei 1976. 30 Document 03-08-1976 (bijl 3 Def). 31 Document 14-09-1976 (bijl 8 Def).32 Document 31-08-1971 (bijl 2 Def). 33 Document 17-09-1976. 34 Zie voorts 3.1.3.35 De RAF doet op 21 september 1976 aan het eigen Ministerie
van Defensie verslag van metingen gehouden in de periode 23–25 augustus
1976. Tijdens deze metingen word voor het eerst de hoogte van de concentraties
bekend. Tijdens het eerste RAF-onderzoek is alleen gekeken naar het voorkomen
van asbest. Pas op 3 oktober 1976 wordt DGWT Limburg geïnformeerd.. 36 Document 20-04-1977 (bijl 21 Def).37 Document 10-02-1977 (bijl 16 Def). 38 Document 08-02-1977 (map 1–4 Def). 39 Document 08-02-1977 (map 1–4 Def). 40 28 maart 1977; 11 mei 1977; 24 mei 1977. 41 Op 25 mei 1977.42 Brief van 2 juni 1977 (bijl 23 Def). 43 Zie document 26-08-1977 (map 1–5 Def). 44 De Chef Defensiestaf wordt tussentijds schriftelijk door
DGWT over te ondernemen acties in het JOC geïnformeerd. Daarbij is het
opmerkelijk dat niet wordt gerefereerd aan de internationale druk die wordt
uitgeoefend, maar wordt gerefereerd aan een brief van meer dan een jaar daarvoor
over dit onderwerp van de Directeur Juridische Zaken (van 14 september 1976;
zie ook onder «vervolgacties»). 45 Document 17-10-1977 (map 1–5 Def). 46 Document 12-12-1977 (bijl 29 Def). 47 Document 21-09-1976 (bijl 12 Def). 48 Document 20-04-1977 (bijl 21 Def). 49 Document 11-05-1977 (bijl 19 Def). 50 Document 24-05-1977 (bijl 20 Def).51 Document 07-07-1977 (bijl 25 Def). 52 Kamerstuk 25 323, nr. 2, blz. 4. 53 Document 06–1977 (bijl 24 Def).54 In de periode 1974 – 1976 werden i.v.m. asbestgevaar
buizen bekleed met aluminiumfolie (zie bijvoorbeeld document 02-03-1978).
 55 Kamerstuk 25 323, nr. 2, blz. 11. 56 Document 22-06-1977 (map 1–5 Def).57 Document 26-10-1977 (bijl 28 Def). 58 Document 21-11-1977 (bijl 28 Def). 59 Document 13-05-1971 (bijl 1 Def).60 Zie ook 3.2.5. 61 Het is bijvoorbeeld de bedoeling om tijdens oefening «Able
Archer» in oktober 1976 onder minder gunstige condities te meten: «Op
28 oktober a.s., mag op meer aktiviteit ... worden gerekend.» (brief
van 21 oktober 1976) In werkelijkheid is een dag eerder gemeten onder relatief
gunstige condities. 62 Zie Kamerstuk 25 323, nr. 2, blz. 19, en document 12-07-1977
(bijl 26 Def).63 Kamerstuk 25 323, nr. 2, antwoord op vragen 27 en 110.
 64 Copie van deze brief (ref. AW03/D3/9875/17) ontbreekt in
de ter beschikking gestelde documenten. 65 Document 11-03-1983 (map 2–8 Def). 66 Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden, jrg. 1977,
nr. 269 (zie «regelgeving»); document 28-09-1979 (bijl 34 Def);
document 13–01–77 (bijl 15 Def); document 12–76 (map 2–8
Def). Overigens is het opvallend dat LKol Mulder de brief van Eternit blijkbaar
beschouwt als een objectieve weergave van de gevaren van asbest.67Document 06–03–83 (map 2–8 Def) en document 16–03–83
(map 2–8 Def). 68 Royal Air Force Institute of Community Medicine: A report
on an assessment of the airborne concentrations of asbestos fibres in the
Joint Operations Centre Maastricht 18 to 21 september 1984 (report no. ICM/11/85),
2 april 1985 (document 22-08-1985; bijl 36 Def).69 Kamerstuk 25 323, nr. 1, blz. 3. 70 Document 24-07-1985 (bijl 35 Def). 71 Document 06-08-1985 (bijl 35 Def). 72 Document 22-08-1985 (bijl 36 Def).73 Zie voor verslag van deze vergadering document 15–04-1988
(map 2–9 Def). 74 Zie ook document 24-08-1987 (NAVO-doc): «Based on
present planning the JPWHQ is scheduled to move to the newly built bunker
at Castlegate in the FRG by the end of 1991 and ATOC-2 is scheduled to move
to Glons at the same time.»75 Document 12-07-1988 (map 2–9 Def). 76 Zie document 25-11-1991 (NAVO-doc), waarin de Chef Staf
SHAPE het volgende meldt aan de Chef Staf AFCENT: «Any action to accept
Castlegate will require funds which are unlikely to be available from either
the shrinking Military Budget or from the Infrastructure Budget.» 77 Document 11-06-1991 (bijl 40 Def).78 Bijlage 7 bij brief van 28 november 1997 van Directeur DGWT,
Genmaj Westerhuis, aan de werkgroep. 79 Document 19-07-1989 (map 2–9 Def). De brief van DGWT
Limburg, waar Van den Bosch op antwoordt, ontbreekt in het dossier (brief
d.d. 17–05–89, kenmerk MG89/3574). 80 Document 07-08-1990 (map 2–10 Def).81 Tweede Kamer, vergaderjaar 1983–1984, Aanhangsel van
de Handelingen, nr. 315. Document 05-01-1984 (bijl 5 SZW). 82 Kamerstuk 25 323, nr. 7, blz. 8.83 Document 23-03-1984 (bijl 4 SZW). 84 Document 23-03-1985 (bijl 8 SZW). 85 Deze gang van zaken kan de vraag oproepen hoe de (formele
en materiële) verantwoordelijkheidsverdeling tussen SZW Den Haag (DGA)
en de Arbeidsinspectie lag. Over dit onderwerp heeft de contactpersoon SZW
op 15 december 1997 een informele notitie aan de werkgroep toegestuurd. In
deze notitie wordt onderscheid gemaakt in drie periodes: van 1 januari 1961
tot 1 januari 1983, van 1 januari 1983 tot 1 mei 1994 en van 1 mei 1994 tot
heden. In de eerste periode (tot 1 januari 1983) had DGA blijkens de notitie
als Hoofd van Dienst reeds ruime mogelijkheden om de Arbeidsinspectie aan
te sturen. In de periode tot 1 mei 1994 worden deze mogelijkheden verder versterkt
(o.a.: expliciete vaststelling dat aanwijzingen DGA per individueel bedrijf
mogelijk zijn). Op 1 mei 1994 wordt de algehele inspectie-organisatie binnen
SZW ingrijpend veranderd met de instelling van de I-SZW en de gelijktijdige
opheffing van (o.a.) de Arbeidsinspectie. Vanaf 1 januari 1996 is volgens
de notitie sprake van maximale aansturingsmogelijkheden vanuit SZW Den Haag
op de inspectie-organisatie van SZW.86 Kamerstuk 25 323, nr. 7, blz. 9. 87 Kamerstuk 25 323, nr. 1, blz. 2.88 Zie ook het antwoord dat de Staatssecretaris van Defensie
op 23 april 1997 heeft gegeven op een schriftelijke vraag van het lid Poppe:
«In december 1989 is een militair overleden tengevolge van een kwaadaardige
nieuwvorming in het borstvlies (het mesothelioom). Een verband tussen contact
met asbest gedurende de werkzaamheden in de Cannerberg en het overlijden van
betrokkene is medisch gezien aannemelijk geacht. Voor dit overlijden is een
verband met de uitoefening van de militaire dienst aangenomen. Dit betekent
dat een verhoogd nabestaandenpensioen wordt uitbetaald. Verder zijn er, voorzover
op dit moment binnen Defensie bekend, geen gevallen van specifieke asbestziekte
(de specifiek aan asbest gerelateerde aandoeningen mesothelioom en asbestose)
bij voormalige medewerkers van de Cannerberg.» Tweede Kamer, vergaderjaar
1996–1997, Aanhangsel van de Handelingen, nr. 1097. 89 Limburgs Dagblad, 19 januari 1991. 90 Het Staatstoezicht op de Mijnen is op basis van het Groevenreglement
van 1947 toezichthouder op de ondergrondse kalksteengroeven. De bevoegdheden
betreffen met name de stabiliteitstechnische en de gesteentemechanische kant
van mergelwinning en andere gebruik van de kalksteengroeve. De hoofdtaak in
de Cannerberg is het toezicht houden op het uitbreiden en aanpassen van het
onderaards gangenstelsel, bijvoorbeeld voor het inrichten van lokalen, waarbij
mergel wordt gezaagd. In een «Groevenboek», dat op locatie wordt
bewaard, schrijven inspecteurs van het Staatstoezicht hun op- en aanmerkingen,
die de groevenopzichter (in de Cannerberg het hoofd van de Geniedienst) vervolgens
onder de aandacht kan brengen van zijn of haar superieuren.91 document 29-05-1991 (bijl 39 Def). 92 document 11-06-1991 (bijl 40 Def).93 concept TNO-rapport «Asbestmeting in de Cannerberg»
d.d. 18 oktober 1991; document 01-10-1991 (bijl 41 Def en bijl 42 Def). 94 document 23-10-1991 (map 2–11 Def). 95 document 01-11-1991 (bijl 43 Def).96document 01-11-1991 (bijl 44 Def). 97 document 07-11-1991 (bijl 45 Def). 98 document 08-11-1991 (bijl 47 Def). 99 document 13-11-1991 (bijl 51 Def). 100 document 31-10-1991 (bijl 46 Def).101 document 22-11-1991 (bijl 43 Def). 102 zie onder meer het verslag van het gesprek met mevrouw
De Goey, blz. 4. 103 document 20-12-1991 (bijl 73 Def).104 document 05-12-1991 (bijl 62 Def). 105 o.a.: De Limburger, 29 oktober 1991.106 document 12-11-1991 (bijl 50 Def).107 document 19-11-1991 (bijl 52 Def).108 document 14-11-1991 (map 2–11 Def). 109 document 16-12-1991 (bijl 68 Def). 110 document 17-12-1991 (bijl 63 Def). 111 document 17-12-1991 (bijl 63 Def). 112 de plv. Directeur Uitvoering van DGWT Den Haag, die van
GenMaj De Vos de opdracht heeft gekregen het dossier-Cannerberg verder te
begeleiden.113 document 04-12-1991 (bijl 61 Def). 114 zie document 20-12-1991 (bijl 73 Def). 115 zie document 22-07-1991 (map 2–11 Def). 116 document 12-12-1991 (bijl 67 Def).117 document 17-12-1991 (bijl 69 Def). 118 Kamerstuk 22 300 X, nr. 45. 119 De Staatssecretaris gaat dus niet in op de vertrouwelijke
informatie die hij in het najaar van 1991 van Genmaj Hameleers heeft ontvangen
(nl. dat het JOC waarschijnlijk binnen een jaar zal worden gesloten; zie voorts
3.4.6).120 Zo vindt op 11 november 1991 een bijeenkomst plaats op
het HQ AFCENT over de mogelijkheid om de bunker Castlegate geschikt te maken
als interim hoofdkwartier voor NORTHAG/TWOATAF, totdat Castlegate volledig
operationeel zou zijn. Zie document 18-11-1991 (NAVO-doc). 121 document 29-11-1991 (NAVO-doc). 122 Document 17–12–91 (NAVO-doc). 123 Zie de brief d.d. 25 november 1991 van Chef Staf SHAPE
aan Chef Staf AFCENT: «It is also necessary to take account of the requirements
of the new NATO Command Structure. The most appropriate source of funds would
seem to be through closure of a facility such as another War Headquarters,
or the early closure of the existing NORTHAG/2ATAF Joint Operations Center
at Maastricht.» Document 25-11-1991 (NAVO-doc). 124 «Clearly it is good news that the JOC can remain
in operation until the end of 1994 albeit on some restrictions, including
on the number of personnel allowed to work there. My understanding is that
the 5–6 million guilders needed to carry out the necessary work on the
caves will be found by the Dutch Government.» Document 09-01-1992 (NAVO-doc).
 125 document 20-01-1992 (bijl 81 Def). 126 document 03-02-1992 (bijl 87 Def). 127 document 12-02-1992 (bijl 92 Def). 128 document 18-02-1992 (bijl 96 Def). 129 document 27-02-1992 (bijl 98 Def). 130 document 04-03-1992 (bijl 100 Def).131 document 06-03-1992 (bijl 102 Def). 132 Kamerstuk 22 300 X, nr. 72. 133 document 02-01-1992 (bijl 76 Def). 134 document 16-01-1992 (bijl 79 Def). 135 document 16-01-1992 (bijl 79 Def).136 document 12-02-1992 (bijl 92 Def). 137 document 03-03-1992 (bijl 99 Def). 138 document 16-03-1992 (bijl 11/16 SZW). 139 document 25-03-1992 (map 3–13 Def). 140 Kamerstuk 22 300 X, nr. 72. 141 Kamerstuk 25 323, nr. 2. 142 document 20-12-1991 (bijl 73 Def). 143 Kamerstuk 22 300 X, nr. 45. 144 zie onder meer bijl 84 en 103 Def. 145 document 15-04-1992 (bijl 107 Def).146 zie onder meer het gesprek met de heren Clermonts, Croimans
en Bastian. 147 zie onder meer het gesprek met de heer Van den Bosch. 148 document 25-11-1991 (bijl 55 Def). 149 verslag d.d. 04-12-1991 (bijl 59 Def). 150 document 09-12-1991 (bijl 64 Def). 151 document 07-01-1992 (bijl 77 Def). 152 document 09-01-1992 (bijl 78 Def). 153 document 24-01-1992 (bijl 83 Def).154document 03-02-1992 (bijl 88 Def). 155 zie o.a. bijl 11/18 SZW d.d. 12-02-1992 en bijl 11/17 SZW
d.d. 27-02-1992. 156 document 05-03-1992 (map 3–13 Def). 157 document 11-08-1992 (bijl 111 Def). 158 document 09-10-1992 (bijl 113 Def). 159 document 25-11-1991 (bijl 56 Def). 160 document 25-11-1991 (bijl 56 Def).161 document 04-03-1992 (bijl 100 Def). 162 document 30-06-1992. 163 document 10-08-1992 (map 3–14 Def). 164 document 26-08-1992. 165 document 08-09-1992 (map 3–14 Def). 166 document 17-09-1992. 167 document 28-09-1992 (bijl 112 Def).168 map 3–14 Def.169 Kamerstukken 25 323, nr. 1, blz. 3 en nr. 2, blz.
27.170 Kamerstuk 25 323, nr. 2, blz. 27.171 zie de in bijlage toegevoegde rapporten van de TU Delft.172 zie het rapport «Asbestslachtoffers» van maart
1997 van prof mr J. de Ruiter.173zie voorts blz. 7.174zie met name 3.2.4.175zie Kamerstuk 25 323, nr. 5, blz. 13. 176 zie Kamerstuk 25 323, nr.4, blz. 6.177 Kamerstuk 25 323, nr. 2, blz. 14. 178 Kamerstuk 25 323, nr. 5, blz. 13.BIJLAGEN* bijlage 1: overzicht gesprekspartners* bijlage 2: verslagen gesprekken* bijlage 3: rapporten TU Delft* bijlage 4: overzicht geraadpleegde documenten* bijlage 5: overzicht correspondentie werkgroep* bijlage 6: overzicht wet- en regelgeving BIJLAGE 1 OVERZICHT GESPREKSPARTNERSDe werkgroep heeft gesproken met de navolgende direct betrokkenen, in
de aangegeven volgorde. Ieder gesprek duurde ongeveer drie kwartier. Naast onderstaande personen stond nog een tiental andere personen op de
eerste lijst van mogelijk uit te nodigen personen. Nader onderzoek leerde
dat een aantal van laatstgenoemde personen was overleden. De overige personen
konden om uiteenlopende redenen (m.n. gezondheidsredenen) geen gevolg geven
aan de uitnodiging van de werkgroep. Donderdag 30 oktober 1997* Drs F.H. Meppelder (SZW) 67* LKol b.d. H.A. Schalkwijk (DGWT) 75* LKol b.d. F.G.J. Houben (DGWT) 81 Vrijdag 31 oktober 1997* LKol b.d. F.J. Mulder (DGWT) 87* Ir J.G.W. Coenjaerts (SZW) 93* Ing M.W. van den Bosch (DGWT) 101* O. Evers (beheerder Cannerberg) 111* Drs M.B.C.I. de Goey (SZW) 117* LKol b.d. G. van Putten (DGWT) 125 Vrijdag 7 november 1997* Ir A.J. de Roos (SZW) 131* Ir J.F. van der Wal (TNO) 137* Gen-Maj b.d. J.J. de Vos (DGWT) 145* Gen-Maj b.d. N.M.M.L. Hameleers (NAVO) 151* Ir J. Bos (Insp. Geneeskundige Dienst KL) 159* Dr S.B. Ybema (Dir. Jur. Zaken Defensie) 165* Gen-Maj E.N. Westerhuis (DGWT) 171 Donderdag 13 november 1997* A.L. ter Beek 179* mr B.J.M. baron van Voorst tot Voorst 185* Cdre b.d. A. van Gilst (NAVO) 193 Maandag 17 november 1997* W.M.H. Miseré (Staatstoezicht op de Mijnen) 201* mr M. Patijn 207 Donderdag 27 november 1997* de heren Clermonts, Croimans en Bastian (afvaardiging oud-burgerpersoneel
JOC) 215 BIJLAGE 2 VERSLAGEN GESPREKKENDE VERSLAGEN VAN DE GESPREKKEN KONDEN OM SOFTWARE-TECHNISCHE REDENEN NOG
NIET IN DE DATABASE WORDEN OPGENOMEN BIJLAGE 3 RAPPORTEN TU DELFT ASBESTDe medische, veiligheidskunde en arbeidshygiënische kennisontwikkeling
in de periode 1930–1969Paul Swuste en Lex BurdorfVakgroep Veiligheidskunde, Technische Universiteit DelftInstituut Maatschappelijke Gezondheidszorg, Erasmus Universiteit Rotterdam1 oktober 1997 INHOUD Inleiding227  Wanneer was wat bekend228   Medische kennisontwikkeling229 asbestose229 longkanker230 mesothelioom230  Erkenning van asbestgerelateerde beroepsziekten233  Veiligheidskundige en arbeidshygiënische kennisontwikkeling234 De periode tot 1945234 De periode na de Tweede Wereldoorlog
tot 1969235   Conclusies239 Beroepsziekten239 Gevaren van asbest in het beroep239 Veiligheidskundige
en arbeidshygiënische maatregelen240 Algemene conclusie240  Literatuur241   Tabellen en figuren    Figuur
1 Het schadeproces228 Tabel 2 Eerste berichten, eerste patiëntbespreking
en het bereiken van consensus over de verbanden tussen asbest en asbestziekten
in de buitenlandse en Nederlandse wetenschappelijke literatuur231 Tabel
3 Maatregelen ter beperking van een asbestblootstelling, gepubliceerd in de
Nederlandse vakliteratuur238INLEIDINGAsbest is een bekende en beruchte stof. Er bestaat geen twijfel over de
schadelijkheid van asbest voor de gezondheid. Asbestose, longkanker en mesothelioom
worden beschouwd als de belangrijkste gezondheidseffecten van blootstelling
aan asbest. De gemiddelde latentietijd voor asbestose kan 10–20 jaar
bedragen, voor longcarcinoom wordt 20–30 jaar aangehouden en voor mesothelioom
bedraagt deze periode 30–40 jaar. Deze gezondheidseffecten zijn voor
de Nederlandse wet erkende beroepsziekten. Er zijn tevens aanwijzingen dat
personen blootgesteld aan asbest een verhoogde kans hebben op tumorvorming
in het maagdarmkanaal en keel (Selikoff en Lee, 1978).Asbest beschikt over een aantal bijzondere eigenschappen zoals hittebestendigheid,
slijtvastheid en een groot isolerend vermogen. Door deze eigenschappen is
asbest toegepast in meer dan 3000 commerciële produkten. De industriële
verwerking van dit mineraal begint halverwege de negentiende eeuw in West-Europa
en Noord-Amerika met het gebruik van asbestpakkingen in stoommachines en asbestvilt,
-verf en -dakbedekking als brandwerend materiaal in gebouwen. Ook in de scheepsbouw
werd asbest toegepast in de vorm van zogenaamde asbestmatrassen.In het begin van deze eeuw steeg het gebruik van asbest explosief door
de ontwikkeling van het asbestcementprocédé. De asbestcementindustrie
overschaduwde in latere jaren bijna alle andere industriële toepassingen
van asbest. De opkomst van de automobielindustrie leidde tot een toenemende
vraag naar asbestfrictiemateriaal zoals remvoeringen en koppelingsplaten.
Een beruchte toepassing die in het begin van de jaren dertig in Engeland werd
geïntroduceerd, was het verspuiten van asbest als isolatiemateriaal op
scheepswanden, industriële fornuizen en leidingen en in openbare gebouwen.
In Nederland is asbest ook op grote schaal gebruikt, met als belangrijke toepassing
isolatie-, frictiemateriaal en asbestcement. Opmerkelijk genoeg heeft de groeiende
stroom wetenschappelijke publikaties over de schadelijke gevolgen van asbest
parallel gelopen met een stijgende gebruik van asbest. De invoer van ruwe
asbest in Nederland bereikte haar hoogtepunt in 1978 met ruim 41 000
ton. Daarna is deze weer snel gedaald tot enkele duizenden tonnen (Swuste
en Klaver, 1990). Dit heeft geleid tot een aanzienlijke maatschappelijke schade,
waarvan de omvang pas recent is gerealiseerd (Swuste ea, 1996; Ruiter, 1977;
Burdorf en Swuste, 1997; Burdorf ea, 1997; Swuste ea, 1997)Dit rapport behandelt de stand van de kennis over de gevaren van asbest
en de beheersing daarvan op grond van de ontwikkeling in de medische, veiligheidskundige
en arbeidshygiënische professie in de periode 1930–1969. WANNEER WAS WAT BEKENDDe kennisontwikkeling over de gevaren van asbest en de beheersing van
deze gevaren verschaft informatie over de stand van de kennis in verschillende
tijdsperiodes. Om de stand van kennis vast te stellen moet antwoord gegeven
worden op de vraag «wanneer was wat bekend». De beantwoording
van deze vraag ligt op het grensgebied van de veiligheidskundige, de arbeidshygiënische
en de medische discipline. De verschillen in bijdragen van deze disciplines
is duidelijk te maken aan de hand van een eenvoudig model van het schadeproces,
dat met asbest als voorbeeld zal worden besproken (zie figuur 1). Figuur 1 Het schadeprocesbron emissiemedium transmissieblootgestelde(n) immissieEen bron zorgt voor een emissie, een uitstoot, van asbestvezels. Na de
emissie volgt de verspreiding via een medium, in dit geval lucht. De vezels
worden getransporteerd naar blootgestelden. Het transport wordt de transmissie
genoemd en de immissie is de opname van de vezels door de longen of de huid.De medische specialist concentreert zich op de laatste schakel in dit
model, de blootgestelden. Na de immissie kunnen hier de effecten, de ziektebeelden
zichtbaar worden. De veiligheidskunde en de arbeidshygiëne zijn twee
disciplines, die zich met oplossingen en maatregelen bezighouden. Het model
van het schadeproces geeft richting aan de te nemen maatregelen en wat belangrijk
is, aan de hiërarchie van maatregelen. Arbeidshygiënisten denken
primair vanuit de transmissie en de immissie. Veiligheidskundigen zijn gericht
op het proces, het gevaar of de bron, zij benaderen maatregelen vanuit mogelijkheden
om de emissie te elimineren door vervanging van asbest of de emissie te reduceren
door bijvoorbeeld de introductie van natte werkmethoden. Gerichte ventilatie
en omkasting van installaties en machines zijn voorbeelden van maatregelen,
die de transmissie beïnvloeden. Onderaan de hiërarchie van maatregelen
staan de persoonlijke beschermingsmiddelen, die de immissie beïnvloeden.
Het gevolg van deze benadering is, dat er geen specifieke maatregelen ontwikkeld
worden voor de verschillende ziekten, tenzij de bron en de transmissie wezenlijk
verschilt. Bij de drie erkende, asbestgerelateerde beroepsziekten is dat niet
het geval.De medische kennisontwikkeling is te achterhalen uit de medische vak-
en wetenschappelijke literatuur. De stand van kennis op het gebied van «asbest
maatregelen» komt uit de veiligheidskundige en arbeidshygiënische
literatuur. In de Nederlandse literatuur valt op, dat reeds in een vroeg stadium
over dit onderwerp gepubliceerd is. Voor en enkele jaren na de Tweede Wereldoorlog
zijn regelmatig artikelen verschenen, die zowel de hiërarchie van maatregelen
benadrukken als specifieke asbestmaatregelen voorschrijven. Het hele scala
van oplossingen die interfereren met zowel de emissie, de transmissie als
de immissie zijn onderwerp van deze publikaties (Swuste en Burdorf, 1991;
Burdorf ea, 1991; Swuste, 1994). MEDISCHE KENNISONTWIKKELING AsbestoseAan het eind van de 19e en het begin van deze eeuw verschijnen in Groot-Brittannië
en Duitsland de eerste signalen over de schadelijke effecten van asbest op
de gezondheid (Swuste ea, 1988; Burdorf ea, 1988). De scherpe asbestnaalden,
die onder een microscoop zichtbaar zijn, spraken tot de verbeelding en werden
als oorzaak gezien van de longziekten onder asbestwerkers. Vlak na de Eerste
Wereldoorlog zijn de aanwijzingen voor twee Amerikaanse verzekeringsmaatschappijen,
de «Prudential Insurance Company» en de «Metropolitan Life
Insurance Company», voldoende duidelijk om asbestwerkers uit te sluiten
van de levensverzekering:«It may be said, in conclusion, that in the practice of American
and Canadian life insurance companies asbestos workers are generally declined
on the account of the assumed health injurious conditions of the industry»
(Hoffman, 1918).In de twintiger jaren heeft belangrijk onderzoekswerk in Groot-Brittannië
geleid tot een uitvoerige beschrijving van het ziektebeeld van de «asbeststoflongen».
In deze periode vond de term «Pulmonary Asbestosis» algemeen ingang.
Het zijn vooral de pathologen geweest die, op basis van autopsieën, tot
diagnosecriteria kwamen. Deze resultaten waren voor de Britse Arbeidsinspectie
in 1929 de aanleiding om een groot landelijk onderzoek naar het vóórkomen
van asbestose te verrichten (Merewether en Price, 1930). De inmiddels klassieke
rapportage van dit onderzoek resulteerde in 1931 in Groot-Brittannië
tot erkenning van asbestose als beroepsziekte.Het eerste bericht in Nederland over het bestaan van asbestose is terug
te vinden in een verslag van een vergadering van het Klinisch Genootschap
uit 1930. Tijdens een bespreking van een patiënt met een stoflong werd
zijdelings gewezen op een nieuw ziektebeeld; de asbestose (Remijnse, 1930).
Bijzondere aandacht kreeg de asbestose eerst in een verslag over de internationale
silicosis-conferentie in Johannesburg van 1930 van de hand van de Medisch-adviseur
van de Arbeidsinspectie Kranenburg. Slechts één jaar later werd
de eerste stoflong ten gevolge van asbest in Nederland geconstateerd (Arbeidsinspectie,
1930–1969; Kranenburg, 1931). In de daarop volgende jaren meldden de
medisch inspecteurs van de Arbeidsinspectie verschillende asbestose-patiënten.
Het ziektebeeld asbestose raakte bekend en de eerste besprekingen van achtergronden
en diagnostiek van de asbestose verschenen in de Nederlandse medische literatuur
(Smit, 1940; Hampe, 1940). In 1942 werden door de gedetailleerde beschrijving
van de klinische, röntgenologische en pathologisch-anatomische beelden
van asbestose in het proefschrift van Hampe duidelijke diagnosecriteria voor
asbestose ingevoerd (Hampe, 1942). Deze diagnose steunde op de aanwezigheid
van een longfibrose, asbestlichaampjes in het sputum of longweefsel en een
aantoonbare blootstelling aan asbest. Omdat de beroepen van een patiënt
zelden werden geregistreerd, was deze laatste voorwaarde soms een groot probleem.
Vermeldenswaard zijn Hampe's voorstellen voor periodieke keuringen van werknemers
in stofberoepen, ter controle en bestudering van de progressie van de stoflong.
Bij de aanstellingskeuring diende bovendien gecontroleerd te worden op de
efficiëntie van het verdedigingsmechanisme van het lichaam: «De
functie van den neus moet minstens bij de eerste keuring der toekomstige arbeider
worden bepaald. «Slechte neuzen» mogen niet in stoffige beroepen
voorkomen». Na de WO II wordt regelmatig gepubliceerd over asbestosegevallen in Nederland.
Met name in het tijdschrift «De Veiligheid» schrijven de medische
adviseurs van de Arbeidsinspectie tot 1957 in totaal acht artikelen over dit
onderwerp (Swuste ea, 1988). Dit tijdschrift is op dat moment het enige vakblad
op het gebied van arbeidsomstandigheden en was aanwezig bij bedrijven en organisaties
waar veiligheidskundigen en bedrijfsartsen werkzaam waren. LongkankerOp grond van buitenlandse onderzoeksresultaten werd in het begin van de
veertiger jaren in de Nederlandse literatuur gewezen op het risico op longkanker
bij asbestose-patiënten (Lynch, 1935; Gloyne, 1935; Egbert en Geiger,
1936; Hornig, 1938; Hampe, 1942). Het zou nog echter geruime tijd duren alvorens
in 1956 de eerste patiëntbeschrijving werd gepubliceerd (Hampe, 1956).
Twee jaar later werd niet meer in twijfel getrokken dat asbest een bevorderende
factor is voor het ontstaan van bronchuscarcinoom bij asbestosepatiënten
(Schoot, 1958). Als belangrijk bewijsmateriaal gold het onderzoek van Doll
die een relatief risico van 10 voor longkanker vond bij vergelijking van asbestosepatiënten
met de algemene bevolking (Doll, 1955). Het is opvallend dat het samengaan
van asbestose en bronchuscarcinoom slechts sporadisch is gemeld in de Nederlandstalige
literatuur terwijl het percentage patiënten met asbestose dat overleed
ten gevolge van bronchuscarcinoom in het buitenland werd geschat op minimaal
17% (Inspector of Factories, 1947).Het verband tussen asbestblootstelling en het verhoogd voorkomen van longtumoren
zonder bijbehorende asbestose is lang onduidelijk geweest. Een van de eerste
internationale studies waarin dit verband kon worden aangetoond, was een mortaliteitsstudie
onder asbestisoleerders door Selikoff en mede-onderzoekers (Selikoff ea, 1965).
Tijdens de eerste internationale conferentie over asbest in 1964 te New York
presenteerden diverse onderzoekers recente gegevens van studies naar sterfte
in industriële populaties. In een consensus-bijeenkomst werd door de
aanwezige deskundigen het verband tussen blootstelling aan asbest en het optreden
van longkanker bewezen geacht (Working Group on Asbestos and Cancer, 1965).
In Nederland duurde het nog enige jaren alvorens werd onderkend dat longkanker
kan worden veroorzaakt door blootstelling aan asbest. In een patiëntbespreking
op een conferentie van het Klinisch Genootschap werd begin 1968 nog de uitspraak
gedaan dat: «er waarschijnlijk geen correlatie bestond tussen het voorkomen
van longcarcinoom en uitsluitend asbestexpositie zonder dat deze tot asbestose
leidt» (Francke ea, 1968). In hetzelfde jaar vond ook de tweede internationale
conferentie over asbest plaats. Ditmaal was ook een Nederlandse delegatie
aanwezig. Overtuigd door de vele voordrachten werd in een verslag geschreven
dat de door asbest veroorzaakte longkanker niet gebonden hoeft te zijn aan
het gelijktijdige bestaan van asbestose (Zielhuis, 1968a). MesothelioomDe eerste signalen over een verband met asbest zijn afkomstig van een
buitenlandse beschrijving van een asbestosepatiënt waarbij tevens een
pleuragezwel werd geconstateerd (Weiss, 1953). Vrij snel daarna verschenen
ook in Nederland de eerste ziektegeschiedenissen van asbestosepatiënten
waarbij tevens mesothelioom werd geconstateerd. Het betrof drie arbeiders
die gedurende een lange periode als asbestisoleerder werkzaam waren geweest
(Schoot, 1956). Het besef dat asbest een zelfstandige mesothelioom kan veroorzaken,
werd voor het eerst geuit door Wagner en mede-onderzoekers. Zij publiceerden
in 1960 33 gevallen van pleura-mesothelioom, allen omwonenden
van een asbestmijn in Zuid-Afrika (Wagner ea, 1960). Internationale consensus
werd bereikt op de eerste internationale asbest conferentie in 1964 te New
York. In Nederland verscheen enige jaren later een referaat waarin, verwijzend
naar deze conferentie, de conclusie luidde dat asbest mesothelioom kan veroorzaken
(Zielhuis, 1968b). Zo er in Nederland nog enige twijfel bestond over de schadelijkheid
van asbest, verdween deze geheel door het proefschrift van bedrijfsarts Stumphius.
Dit onderzoek kreeg ruime publiciteit. Op het eiland Walcheren werden in de
periode 1962–1968 in het totaal 25 gevallen van mesothelioom gevonden,
waarvan 22 hadden gewerkt bij een scheepswerf waar asbestisolatie was toegepast
(Stumphius, 1969).Bij de discussie over de gezondheidsrisico's van asbest heeft de publikatie
van Wagner in de begin zestiger jaren geleid tot de opvatting dat er een verschil
in carcinogeen effect is tussen de verschillende soorten asbest. Op de tweede
internationale asbestconferentie in 1968 te Dresden werd dit mogelijke verschil
van weinig relevantie geacht: «in 1964 werd in New York nog betwijfeld
of de meest gebruikte asbestsoort chrysotiel wel carcinogeen was; en men overwoog
de mogelijkheid, de carcinogene soorten hierdoor te vervangen. Deze hoop is
nu wel de bodem ingeslagen, zowel door experimenteel als epidemiologisch onderzoek
in vele landen» (Zielhuis, 1968a).In tabel 2 geeft de asbestziekten met een jaartal. Het eerste jaartal
duidt op een eerste vermoedens over gezondheidsrisico's in de literatuur.
Het tweede jaartal is het jaar van publikatie van de eerste patiëntbespreking
en het laatste is het moment van consensus van specifieke asbestziekten.Consensus betekent overeenstemming en houdt in dat wetenschappelijke weinig
twijfel meer bestaan over het oorzakelijke verband tussen blootstelling aan
asbest en het gezondheidseffect. De consensus over de causale relatie tussen
beroepsmatige asbestblootstelling en diverse beroepsziekten is terug te vinden
in de diverse handboeken. Tijdens en direct na de Tweede Wereldoorlog wordt
het risico op asbestose genoemd in medische en veiligheidskundige handboeken
(Lochem, 1943; Pieters, 1955). Dat geldt eveneens voor de asbest gerelateerde
tumoren, die na het proefschrift van Stumphius standaard vermeld worden in
medische handboeken zoals «Beroepsziekten van het ademhalingstelsel»
en het standaardwerk «Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde» van Burger
en mede auteurs (Billiet, 1971; Burger ea, 1974)Het onderzoek van Stumphius heeft mede geleid tot een publikatieblad over
asbest van de Arbeidsinspectie, een landelijk mesothelioomregister, een nationaal
asbestose-onderzoek en uiteindelijk het Asbestbesluit 1977 (Arbeidsinspectie,
1971; Miedema, 1973; Planteydt, 1972). Tabel 2 Eerste berichten, eerste patiëntbespreking
en het bereiken van consensus over de verbanden tussen asbest en asbestziekten
in de buitenlandse en Nederlandse wetenschappelijke literatuur  buitenlandNederlandAsbestose    eerste bericht1897Netolitzky1930Remijnseeerste patiëntbespreking1907Montague-Murray1931Arbeidsinspectie     consensus1929Haddow1942Hampe      Longkanker
(& asbestose)    eerste bericht1935Lynch e.a. 1942Hampeeerste patiëntbespreking1935Lynch e.a. 1956Hampe     consensus     asbestose met longkanker1951Hueper1958Van
der Schoot longkanker1964Selikoff e.a. 1968Zielhuis     Mesothelioom (& asbestose)    eerste bericht1953Weiss1958Van
der Schoot eerste patiëntbespreking     asbestose met mesothelioom1953Weiss1958Van
der Schoot mesothelioom1960Wagner e.a. 1968Arbeidsinspectie     consensus     asbestose met mesothelioom1964Selikoff
e.a. 1968Zielhuis mesothelioom1964Selikoff e.a.1969StumphiusERKENNING VAN ASBESTGERELATEERDE BEROEPSZIEKTENDe eerste meldingen van de beroepsziekte asbestose in de jaarverslagen
van 1931 en 1935 van de Arbeidsinspectie bezaten nog geen officieel karakter
omdat asbestose niet expliciet was opgenomen in de lijst der beroepsziekten
waarvoor een aangifteplicht bestond. De eerste melding bij de Rijksverzekeringsbank
dateerde uit 1946 (Burger ea, 1974). Drie jaar later, in 1949, is asbestose
vermeld in de Nederlandse lijst van beroepsziekten (Staatsblad, 1949). Vanaf
dat moment is asbestose als officieel erkende beroepsziekte te beschouwen.
Door ratificatie van de Europese lijst der Beroepsziekten in 1962 werd nogmaals
bevestigd dat asbestose een beroepsmatige aandoening van het ademhalingstelsel
is. In deze lijst uit 1962 werd uitgebreid ingegaan op de bronnen van asbestblootstelling
en zijn het bronchuscarcinoom en mesothelioom vermeld als asbest gerelateerde
ziektebeelden (Commissie EG, 1962). Het mesothelioom komt in het jaarverslag
1968 van de Arbeidsinspectie voor het eerst naar voren als beroepsziekte.
In de officiële lijst met beroepsziekten van 1980, evenals de voorfgaande
lijsten samengesteld door de International Labour Office te Genève,
staan naast asbestose ook longkanker en mesothelioom als beroepsziekte veroorzaakt
door asbest vermeld (Parmeggiani, 1989). Het International Agency for Reseach
on Cancer heeft sinds 1973 asbest op de lijst van carcinogene stoffen staan
met de aanduiding «carcinogenic to humans» (Bogovsky ea, 1973) VEILIGHEIDSKUNDIGE EN ARBEIDSHYGIËNISCHE KENNISONTWIKKELING De periode tot 1945Het eerste artikel dat in het bijzonder op asbest gericht is, verschijnt
in Groot-Brittannië en is geschreven door het hoofd van de medische dienst
van de Britse Arbeidsinspectie, drie jaar na de erkenning van asbestose als
beroepsziekte aldaar (Merewether, 1934). In dit artikel worden maatregelen
genoemd, die niet wezenlijk verschillen van noodzakelijke maatregelen bij
blootstelling aan andere gevaarlijk stoffen (tabel 3, p. 16).In Nederland zijn in het begin van de jaren '30 de maatregelen om blootstelling
aan stof te reduceren voornamelijk gericht op het realiseren van adequate
afzuiginstallaties. In veel jaarverslagen van de Arbeidsinspectie wordt een
aparte paragraaf gewijd aan stofbestrijding (Arbeidsinspectie, 1931, 1934,
1936, 1937). Regelmatig worden door de Arbeidsinspectie aan bedrijven eisen
gesteld tot het tegengaan van stofver- spreiding. In de crisisjaren is de
Arbeidsinspectie voorzichtig met het stellen van deze eisen:«Ook ten aanzien van de stofafzuiging kon door de slechte financiële
resultaten van verschillende bedrijven niet worden verlangd, wat onder normale
omstandigheden zeer zeker zou zijn geëischt» (Arbeidsinspectie,
1934)De aandacht van de Arbeidsinspectie voor stofbestrijding is zeker niet
alleen gericht op het gevaar voor silicose in zandstraalinrichtingen. Zo wordt
in het jaarverslag 1936 bijvoorbeeld melding gemaakt van verbeteringen ten
aanzien van de stofverspreiding bij het zagen van asbestcementplaten.In 1938 verschijnt in «De Veiligheid» een boekbespreking van
het boek van Lehmann (Gorter, 1938). Het boek is afkomstig uit Duitsland en
bepleit een arbeidsverbod voor arbeiders met een «filtreerende»
neus beneden een bepaald percentage bij bepaalde werkzaamheden.De technische maatregelen worden onderverdeeld in 4 middelen:«1e wijziging van het arbeidsproces, zoodat stofontwikkeling voorkomen
of het ontstane stof neergeslagen wordt;2e afzuiginstallaties;3e toevoer van versche lucht, die alleen door den arbeider wordt ingeademd;4e het dragen van stofmaskers door den arbeider.In de practijk blijkt, dat de onder 1e. en 2e. genoemde middelen lang
niet altijd kunnen worden toegepast. Ook 3 brengt dikwijls bezwaren met zich
mee (...). Daarom is de beantwoording van de vraag: «Kan door het dragen
van een stofmasker een voldoen: de bescherming tegen inademing verkregen worden»,
van zeer groot belang» (Gorter, 1938).Het artikel behandelt verder nog een aantal modellen stofmaskers en besluit
met de oproep het lot van de arbeider in stoffige bedrijven te verbeteren.In de publikatie over asbestose van de medische adviseur van de Arbeidsinspectie
Luyt worden ook maatregelen beschreven om de blootstelling aan stof te reduceren.
Allereerst wijst Luyt op het gevaar van onderschatting van het probleem:«Hierbij is het van groot belang, dat de betrokkenen het gevaar
kennen, waaraan zij blootgesteld zijn. Dan eerst is te verwachten dat zij
in dit opzicht hun volle medewerking zullen verleenen. Het gevaar
wordt echter zoo gemakkelijk over het hoofd gezien, omdat de beschadiging
zich meestal eerst na langen tijd kenbaar maakt» (Luyt, 1943).De genoemde maatregelen zijn sterk gericht op afzuiging en ventilatie:«Men stelle niemand onnoodig bloot aan het stof. (...) Stofverspreidende
machines moeten zooveel mogelijk worden ingekast en van een stofafzuiging
voorzien. De lokalen moeten goed geventileerd worden. Onnoodige ophooping
van materiaal moet worden vermeden (...). Bij de reiniging make men gebruik
van stofzuigers; vooral bij het schoonmaken van de kaarden is dit van belang.
Het beschermen van isoleerders en personen, die niet aan machines werken,
is dikwijls veel moeilijker. Zij moeten vaak hun toevlucht nemen tot het gebruik
van maskers en dergelijke ademtoestellen. Ook bij het zagen en bewerken van
asbesthoudend materiaal moet het stof bestreden worden. Het bevochtigen van
den grond en de te bewerken artikelen wordt ook aanbevolen. Jeugdige personen
en zij, die niet beschikken over gezonde ademhalingsorganen, zijn niet geschikt
voor arbeid, waarbij zij zijn blootgesteld aan inademing van asbeststof»
(Luyt, 1943).De maatregelen, die volgens de eerste publikaties noodzakelijk zijn, liggen
vooral op het gebied van de stofbestrijding: het omkasten van stofverspreidende
machines, lokale en algemene ventilatie. Bij werknemers, die geen machinegebonden
arbeid verrichten zoals bijvoorbeeld isoleerders, worden maskers en «ademtoestellen»
voorgeschreven. De periode na de Tweede Wereldoorlog tot 1969Ook na de Tweede Wereldoorlog benadrukken de diverse publikaties van de
Arbeidsinspectie herhaaldelijk de noodzaak van stofbestrijding (Groeneveld,
1947, 1948; Arbeidsinspectie, 1949; Coster van Voorhout, 1956a, 1956b). De
stofbestrijding heeft een hoge prioriteit en het gebruik van persoonlijke
beschermingsmiddelen wordt alleen geadviseerd als het niet anders kan. De
scheikundig adviseur van de Arbeidsinspectie, Groeneveld, ziet grote nadelen
in het propaganderen van het gebruik van gasen stofmaskers:«Men laat eerst de gevaren los, laat ze op zich aankomen en dan
beschermt men zich er tegen en zegt: nu ben ik veilig. Deze methode strijdt
tegen de beginselen van de veiligheidstechniek. Men bestrijdt een gevaar door
het weg te nemen! (...) Daarom is een geïllustreerde waarschuwing: «Draagt
gasmaskers» principieel fout» (Groeneveld, 1947).Hoewel dit in bedrijven geen eenvoudige zaak is, geeft de scheikundig
adviseur van de Arbeidsinspectie een succesvol voorbeeld uit de Zuid-Afrikaanse
goudmijnen:«Ieder, die wel eens in een stoffig bedrijf heeft rondgekeken, weet
dat stofbestrijding moeilijk is, maar het blijkt niet onmogelijk te zijn.
In de destijds beruchte Zuid-Afrikaanse goudmijnen is men onder leiding van
de arts Mavrogordato erin geslaagd in 25 jaar tijds het gemiddelde stofgehalte
van de lucht terug te brengen van 150 tot 1 mg/m3, waarmede gepaard
ging een daling van het silicose-, respectievelijk silico-tuberculosecijfer
van 30 op 2, terwijl men in 1934 kon constateren, dat sinds 1923 geen nieuw
aangestelde mijnwerkers aldaar door silicose waren aangetast. Indien dergelijke resultaten in een mijnbedrijf kunnen worden verkregen, moet het toch
zeker mogelijk zijn in de industrie eveneens een bevredigende toestand te
bereiken» (Groeneveld, 1948)In 1951 is de Silocosewet afgekondigd, ter voorkoming en bestrijding van
stoflongziekten. Deze wet opende de mogelijkheid bij Algemene Maatregel van
Bestuur het voorhanden hebben, het be- of verwerken en het gebruik van bepaalde
stoffen te verbieden of aan voorschriften te onderwerpen. (Memorie van Toelichting
Silicosewet, 1951). In de Memorie van Toelichting op het wetsontwerp wordt
gewezen op:«De asbestose vertoont in allerlei opzicht een grote overeenkomst
met silicose, zodat men vroeger beide aandoeningen niet heeft gescheiden:
sommige onderzoekers staan nog steeds op dit standpunt. (...) Later heeft
men deze wijze van verklaring prijsgegeven en de schadelijke werking van het
asbest gezocht in de mechanische prikkeling van het longweefsel door de uiterst
fijne naaldjes, waaruit het ingeademde asbeststof bestaat. (...) Alleen moge
worden opgemerkt, dat deze ziekte in ons land minder de aandacht trekt, omdat
er weinig asbest wordt verwerkt en gebruikt in vergelijking met kwartshoudend
materiaal.Aan asbestose zijn blootgesteld de personen, die het asbest, vroeger bergvlas
genoemd, dat als delfstof wordt aangevoerd, bewerken en verwerken. Asbestose
komt voor onder het personeel van spinnerijen en weverijen, waar asbest wordt
verwerkt tot zuur- en vuurbestendige textielstoffen, en onder het personeel
van bedrijven, waar tegen-warmte-isolerend materiaal wordt verwerkt. Ook bij
de vervaardiging en het zagen van asbestcementplaten e.d. heeft verspreiding
van asbesthoudend stof plaats.« (Memorie van Toelichting, 1951)Voor asbest blijft voorlopig de stofbestrijding de belangrijkste prioriteit.
Veelal zijn de maatregelen niet per «asbestberoep» gespecificeerd,
maar gelden deze in het algemeen voor het be- of verwerkingen van asbest en
asbesthoudende materialen. Er is echter wel gerichte aandacht voor de isoleerders
en dan met name de werknemers die asbest verspuiten bij schepen en spoorwegrijtuigen
(Monsma, 1953).«ASBESTSPUITEN. De heer VERHOEFF zegt, dat op zijn verzoek door
de Sectie Industrie van de afd Gezondheidstechniek T.N.O. bij de N.V. Werkspoor
te Zuilen stofbepalingen zijn gedaan tijdens het spuiten van asbest in spoorwegrijtuigen
door de firma Hertel (Amsterdam). De daarbij verkregen cijfers zijn ontstellend.
Spreker is bevreesd dat, indien de Arbeidsinspectie hieraan niet spoedig een
einde maakt, alle asbestfabrieken hiertoe zullen overgaan met alle gevolgen
van dien. Het gevaar is zeker niet denkbeeldig, dat de daarbij betrokken arbeiders
spoedig aan asbestose zullen gaan lijden» (Distrikthoofden Arbeidsinspectie,
1953).Er worden door de Arbeidsinspectie maatregelen tegen het verrichten van
overwerk uitgevaardigd:«HET TOESTAAN VAN HET VERRICHTEN VAN OVERWERK AAN ARBEIDERS VOOR
WIE SILICOSE-, ASBESTOSE- EN LOODVERGIFTIGINGSGEVAAR BESTAAT. De Medisch-Adviseur geeft hierover de volgende toelichting. Daar de kans
op het ontstaan van stoflongen bepaald wordt door de concentratie van het
schadelijke stof in de lucht en door de tijd gedurende welke arbeiders dit
stof inademen, ligt het, wanneer de getroffen technisch-hygiënische beveiligingsmaatregelen
ter voorkoming van asbestose en silicose niet afdoende zijn,
eerder voor de hand, de werktijden te verkorten dan te verlengen. (...) Uit
de discussie meent de DIRECTEUR-GENERAAL te kunnen stellen, dat overwerk door
arbeiders voor wie silicose-, asbestose- en loodvergiftigingsgevaar bestaat,
in het algemeen niet moet worden toegestaan» (Distrikthoofden Arbeidsinspectie,
1956).Enkele keren is in publikaties verslag gedaan van metingen van asbeststofconcentraties,
danwel wordt er gewezen op de noodzaak om bij alle industriële operaties
het asbeststof in de lucht terug te brengen tot de «Maximum Toelaatbare
Concentratie – de M.T.C.» (Medisch-adviseurs Arbeidsinspectie,
1951; Distrikthoofden Arbeidsinspectie, 1953, 1955; Coster van Voorhout, 1956a).
De M.T.C. is afgeleid van de Amerikaanse lijst van «Maximum Allowable
Concentrations of Air Contaminants for 1946», samengesteld door de American
Conference of Governmental Industrial Hygienists. Asbest en silica hebben
op deze lijst een grenswaarde van 5 mppcf (million particles per cubic foot).
Evenals in andere Europese landen, is ook in Nederland deze norm geïntroduceerd
en vertaald in een M.T.C. van 175–300 deeltjes per cm3 (Arbeidsinspectie,
1949; Coster van Voorhout, 1956a). Deze getalsmatige benadering van een asbestblootstelling
speelt echter slechts zijdelings een rol in de discussie. Veel meer is de
aandacht gericht op technische maatregelen ter beperking van de asbestconcentratie
in de lucht.«De heer GROENEVELD zegt, dat het aangeven der M.T.C. in Amerika
is ontstaan. Men is daarbij niet strikt nauwkeurig te werk gegaan en het is
nooit de bedoeling geweest daarmee een positieve uitspraak te doen, dat beneden
deze cijfers geen gevaar aanwezig is. Het is slechts bedoeld als een voorlopige
richtlijn, waarbij wordt aangegeven, dat in ieder geval beneden het aangegeven
cijfer moet worden gebleven» (Distrikthoofden Arbeidsinspectie, 1955).In het begin van de zestiger jaren wijst de Arbeidsinspectie regelmatig
op de mogelijkheden van vervanging van asbest door minder gevaarlijke stoffen
(Arbeidsinspectie, 1963, 1965, 1966). Dit is mede ingegeven door de constatering,
dat bedrijven weinig aandacht besteden aan ventilatie en lokale afzuiging.
Indien deze wel aanwezig is, dan functioneert ze meestal onvoldoende (Arbeidsinspectie,
1959, 1965).«Bezemer zond een rapport in over de enige asbestspinnerij en weverij
in ons land: de firma de Kooy, fabriek van isoleermateriaal te Enschede. De
toestand in het bedrijf is onbevredigend, er is veel stofverspreiding. Bezemer
zal de er voor in aanmerking komende arbeiders onderzoeken» (Medisch-adviseurs
Arbeidsinspectie, 1950).De mogelijkheden voor vervanging zijn in eerste instantie beperkt uitgewerkt.
Als isolatiemateriaal behoren slakkenwol, steenwol en glaswol, al dan niet
in combinatie met diverse kunststoffen, tot de mogelijkheden (Arbeidsinspectie,
1963, 1966). In 1969 komt daar verandering in. Het jaarverslag bevat een uitgebreide
lijst van vervangende stoffen, gespecificeerd naar de verschillende toepassingsgebieden
(Arbeidsinspectie, 1969).Tabel 3 geeft een samenvatting van de veiligheidskundige en arbeidshygiënische
maatregelen, zoals gepubliceerd in de nederlandse vakbladen. Tabel 3 Maatregelen ter beperking van een asbestblootstelling,
gepubliceerd in de Nederlandse vakliteratuur bronjaarmaatregelen Gorter1938wijzigen
arbeidsproces zodat stofontwikkeling voorkomen wordt adequate afzuiginstallaties
en toevoer van versche lucht stofmaskers Luyt1943inkasten
van stofverspreidende machines stofafzuiging reinigen met stofzuigers
bevochtigen van den grond en de te bewerken artikelen Coster van Voorhout1956stofbestrijding
en vervanging van asbest Arbeidsinspectie1956geen overwerk
voor arbeiders voor wie asbestosegevaar bestaat Arbeidsinspectie1963vervanging
van asbest (herhaald in 1965 en 1966) Arbeidsinspectie1969vervanging
van asbest met uitgebreide lijst van vervangende stoffen voor de verschillende
toepassingsgebiedenCONCLUSIES Beroepsziekten AsbestoseIn de medische literatuur wordt het ziektebeeld asbestose voor het eerst
genoemd in 1930 naar aanleiding van het asbestose onderzoek van de Britse
Arbeidsinspectie. Het eerste asbestose-geval in Nederland wordt één
jaar later in het jaarverslag van de Arbeidsinspectie beschreven. In de daarop
volgende jaren worden meerdere asbestose-gevallen gemeld. Zowel in de medische
literatuur als de vakliteratuur verschijnen diverse publikaties over het ontstaan
van asbestose als gevolg van blootstelling aan asbest. In 1949 wordt asbestose
als beroepsziekte in Nederland erkend en twee jaar later is in de Memorie
van Toelichting op de Silicosewet van 1951 een verwijzing naar asbestose opgenomen. LongkankerOp grond van buitenlandse onderzoeksresultaten wordt in het begin van
de veertiger jaren in de medische literatuur en de vakliteratuur gewezen op
het risico van longkanker bij asbestose-patiënten. De eerste patiëntbesprekingen
in de medische literatuur stammen uit 1956. De beroepsziekte asbestose met
een samenhangende longkanker wordt voor het eerst vermeld in het jaarverslag
1961 van de Arbeidsinspectie. Zowel in de Eerste als Tweede Internationale Asbest Conferentie (respectievelijk
1964 en 1968) wordt asbestblootstelling als oorzaak van longkanker zonder
gelijktijdige asbestose niet meer in twijfel getrokken. MesothelioomIn de vijftiger jaren wordt in de medische literatuur het voorkomen van
mesothelioom een aantal malen beschreven. Alleen in die gevallen waarbij een
mesothelioom in combinatie met asbestose optreedt, wordt het causale verband
met asbest gelegd. Op de Eerste Internationale Asbest Conferentie in 1964
wordt het oorzakelijk verband tussen asbest en mesothelioom als bewezen geacht.
Hierna verschijnen in de medische literatuur en in de jaarverslagen van de
Arbeidsinspectie regelmatig publikaties over het optreden van mesothelioom,
al dan niet in combinatie met asbestose. In 1969 toont Stumphius aan dat de
beroepsziekte mesothelioom in Nederland aanzienlijk vaker voorkomt dan voorheen
werd aangenomen. Gevaren van asbest in het beroepIn de Nederlandse literatuur over beroepsziekten als gevolg van blootstelling
aan asbest, wordt vanaf het begin het risico niet alleen gesignaleerd bij
het bewerken van ruwe asbest als grondstof maar ook bij het be- of verwerken
van asbesthoudende produkten.Na 1964 wordt ook uitdrukkelijk gewezen op het risico voor mesothelioom
bij een lage, indirecte blootstelling aan asbest. Vooral de bedrijfsarts Stumphius
wijst op het frequent voorkomen van mesothelioom onder lassers en andere metaalwerkers,
die slechts indirect zijn blootgesteld aan asbest. De gezondheidsrisico's
van asbest beperken zich niet alleen tot de beroepssituatie, maar ook huisgenoten
van asbestwerkers en omwonenden van asbestindustrieën lopen risico. Veiligheidskundige en arbeidshygiënische maatregelenVanaf de dertiger jaren wordt door de Arbeidsinspectie de nadruk gelegd
op het realiseren van maatregelen om de blootstelling aan asbeststof te reduceren.
Door technische maatregelen moet de stofverspreiding worden tegengegaan. Het
gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen wordt alleen geadviseerd indien
stofbestrijding ontoereikend blijkt te zijn. Bij de beoordeling van de asbestblootstelling
heeft een grenswaarde een geringe rol gespeeld. De aandacht blijft primair
gericht op de aanpak van de bronnen van asbestblootstelling. Vanaf het begin
van de zestiger jaren worden de mogelijkheden van vervanging van asbest door
minder gevaarlijke stoffen door de Arbeidsinspectie steeds verder uitgewerkt. Algemene conclusieDe eerste waarschuwingen in Nederland over de schadelijke gevolgen voor
de gezondheid van blootstelling aan asbest dateren uit 1930. In de daaropvolgende
jaren wordt de omvang van deze schadelijke gevolgen steeds duidelijker. In
1949 is het algemeen geaccepteerd dat beroepsmatige blootstelling aan asbest
grote risico's voor de gezondheid van werknemers met zich meebrengt. In de
vijftiger jaren worden ook andere gezondheidseffecten dan asbestose onderkend,
met name mesothelioom en longkanker. Vele publikaties in medische tijdschriften
en vakbladen volgen. Halverwege de zestiger jaren kan de carcinogeniteit van
asbest als voldoende bekend worden beschouwd. De laatste sporen van twijfel
worden in Nederland weggenomen door het onderzoek van dr. Stumphius die in
1969 in een relatief kleine beroepsgroep de vergaande consequenties van blootstelling
aan asbest aantoont.Reeds vanaf het eerste moment dat de gezondheidsrisico's duidelijk worden,
wordt in vakbladen aandacht besteed aan de beheersing van de risico's. De
aandacht is vooral gericht op het voorkomen van blootstelling aan asbest tijdens
het werk. Deze aandacht blijft niet beperkt tot bedrijven waar met ruwe asbest
wordt gewerkt, maar strekt zich ook uit tot de vele bedrijven waarin asbesthoudende
produkten worden be- of verwerkt. LiteratuurArbeidsinspectie. 1930–1969. Centrale verslagen van de Arbeidsinspectie
in het Koninkrijk der Nederlanden, van de jaren 1930–1969. Ministerie
van Sociale Zaken en Volksgezondheid. Staatsdrukkerij, 's-GravenhageArbeidsinspectie, 1971. P-blad no. 116. Werken met asbest. Directoraat-Generaal
van de Arbeid. VoorburgAnnual Report of the Chief Inspector of Factories for the year 1947. His
Majesty's Stationary Office, London, 1948Billiet, L., 1971. Beroepsziekten van het ademhalingsstelsel. De Nederlandse
bibliotheek der geneeskunde, deel 64. Stafleu's Uitgeversmaatschappij, LeidenBogovski, P., Gilson, J., Timbrell, V., Wagner, J., 1973. Biological effects
of asbestos. International Agency for Reseach on Cancer, publication no. 8.
LyonBurdorf, A., P. Swuste & P. van der Maas, 1988. Asbest en gezondheid:
van patiëntbespreking naar erkenning van beroepsziekten in Nederland.
Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 132 nr 47, p. 2162–2167Burdorf, L., P. Swuste & D. Heederik. 1991. A History of awareness
of asbestos disease and the control of occupational asbestos exposure in The
Netherlands. Historical perspectives in occupational medicine. American Journal
of Industrial Medicine 20 nr. 4 pp. 547–555Burdorf, A., Barendrecht, J., Swuste, P., Heederik, D., 1997. Toenemende
incidentie van mesothelioom in de toekomst door beroepsmatige blootstelling
aan asbest in het verleden. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 141 nr. 22, p. 1093–1098Burdorf, L., Swuste, P., 1997. Beroepsziekten opnieuw op de politieke
agenda. Asbest leidt tot omvangrijke maatschappelijke schade. Arbeidsomstandigheden 73 nr. 5, p. 242–244Burger, G., W. Gerritsen, J. de Groot, J. Kuiper & R. Zielhuis, 1974.
Arbeids- en bedrijfsgeneeskunde. Kroese, Leiden.Commissie van de Europese Gemeenschappen, 1962. Medische notitie inzake
de aandoeningen genoemd in de Europese lijst van beroepsziekten. Aanbevelingen
van de EEG Commissie van 23 juli 1962, publikatieblad dd 31-8-1962, nr 80
en van 20 juli 1966, publikatieblad dd 9-8-1966 no 147 Coster van Voorhout, H. 1956a. Stoflongen, asbest- en asbestlongen I.
De Veiligheid 32 p. 7–10Coster van Voorhout, H. 1956b. Stoflongen, asbest- en asbestlongen II.
De Veiligheid 32 p. 203–205Distrikthoofden Arbeidsinspectie. Notulen van vergaderingen onder voorzitterschap
van den Directeur-Generaal. 1952–1956Doll, R. 1955. Mortality from lung cancer in asbestos workers. British
Journal of Industrial Medicine 12 p. 81–87Egbert, D. en A. Geiger. 1936. Pulmonary asbestosis and carcinoma. Report
of a case with necropsy findings. American Review of Tuberculosis 34 p. 143–146Francke, J., F. Saltet en J. Vogelenzang. 1968. Een patiënt met een
longafwijking. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 112p. 1910–1916Gloyne S., 1935. Two cases of squamous carcinoma in the lung occurring
in asbestosis. Tubercle 17 p. 5–10Gorter, R. 1938. Boekbespreking. De Veiligheid 15 p. 137–143Groeneveld, F. 1947. Gas- en stofmaskers. De Veiligheid 23
p. 28–30Groeneveld, F. 1948. De gevaren van kwartshoudend stof. De Veiligheid 24 p. 70–71Hampe J., 1940. Pneumonoconiosis. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 84 p. 3544–3548Hampe J., 1942. Stof en stoflongen, in het bijzonder over silicose en
silicatose. Proefschrift. Assen, Van Gorcum Hampe, J. 1956. Longasbestose met carcinoom. Nederlands Tijdschrift voor
Geneeskunde 100 p. 2965–2966Hoffman, F. 1918. Mortality from respiratory disease in dusty trades.
Inorganic dust. US Department of Labor. Bulletin of the United States Bureau
of Labor Statistics nr. 231. Industrial Accidents and Hygiëne Series
nr. 17. Government Printing Officer, Washington DCHornig, F. 1938. Klinische Betrachtung zur Frage des Berufskrebses der
Asbestarbeiter. Zeitschrift für Krebsforschung 47 p. 281–287International Labour Office, 1989. Encyclopedia of Occupational Health
and Safety. Parmeggiani, L. (ed). International Labour Office, GenevaLochem, J., 1943. Algemeene Gezondheidsleer. Kosmos, AmsterdamLuyt, P. 1943. Asbestose. De Veiligheid 20 p. 50–51Lynch, K., Smith, W., 1935. Pulmonary Asbestosis III: carcinoma of the
lung in asbesto-silicoses. American Journal of Cancer 24 p. 36–64Medisch-adviseurs Arbeidsinspectie. Notulen van vergaderingen 1932–1951Memorie van Toelichting op de wet 25 april 1951, houdende vaststelling
van een regeling betreffende het voorkomen en het bestrijden van silicose
en andere stoflongziekten. (Silicosewet). S. 134Merewether, E., Price, C., 1930. Report on the effects of Asbestos Dust
on the lungs and Dust Suppression in the Asbestos Industry. London: Her Majesty's
Stationary Office, 1930Merewether, E., 1934. A memorandum on asbestos. Preventive measures. Tubercle 16 p.152–159Miedema, J. 1973. Population at risk en arbeidshygiënisch beleid.
Tijdschrift voor Sociale Geneeskunde 51 p. 438–442Monsma, D. 1953. Veiligheid op scheepswerven. De Veiligheid 29
p. 127–135Pieters, H., 1955. Veiligheid in de chemie. Wenken en voorschriften ter
bevordering van de veiligheid in het scheikundig laboratorium en de chemische
industrie. Winants, HeerlenPlanteydt, H. 1972. Asbestos and Mesothelioma in the Netherlands. TNO
nieuws 27 p. 667–671Report and Recommendations of the Working Group on Asbestos and Cancer,
1965. Annals of the New York Acadamy of Science 132 p. 706–721Ruiter, J. de., 1997. Asbest slachtoffers. Advies in opdracht van de Staatsscretaris
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De haag, Vuga.Schoot, H. van der. 1958. Asbestosis en pleuragezwellen. Nederlands Tijdschrift
voor Geneeskunde 102 p. 1125–1126Selikoff, I., J. Churg en E. Cuyler Hammond. 1964. Asbestos exposure and
neoplasia. Journal of the American Medical Association 188 p. 22Selikoff, I., Lee, D. Asbestos and disease. New York, Academic Press,
1978Smit L., 1940. Pneumonoconiose II. Geneeskundig Tijdschrift Rijksverzekeringsbank 25 p. 354–373Staatsblad no J 464, 15 oktober 1949. Algemene maatregel van bestuur bij
Arbeidswet 1919. Hierin staat de verplichting tot melding van ziekten door
geneeskundige art 82 Arbeidswet. De ziekten staan vermeld als vergiftiging
van een specifieke stof in de A lijst. De B lijst zijn vergiftigingen van
specifieke stoffen en klinische aandoeningen (kolom I), die alleen van toepassing
zijn indien de werknemer in een met name genoemde bedrijf of bedrijfstak heeft
gewerkt (kolom II) voor een eveneens aangegeven minimale periode (kolom III).
Onder longlijden (kolom I) wordt het bewerken of verwerken van asbest of asbesthoudende
produkten genoemd (kolom II) met een minimale arbeidstijd van 5 jaren (kolom
III). Deze lijst is een uitbreiding van de lijst met beroepsziekten gepubliceerd
in het Staatsblad no 773, 4 oktober 1920.Stumphius, J. 1969. Asbest in een bedrijfsbevolking. Van Gorcum, AssenSwuste, P. & J. Klaver, 1990. Asbest, het mineraal en de ziektes.
Chemisch Magazine jan, p. 10–11, 28–30Swuste, P., A. Burdorf & J. Klaver, 1988. Asbest het inzicht in de
schadelijke gevolgen in de periode 1930–1969 in Nederland.
Delftse Universitaire Pers, DelftSwuste, P. & A. Burdorf, 1991. Recognition of occupational asbestos
diseases and introduction of preventive measures in The Netherlands 1930–1990.
Environmental Liability Law Review 5 nr 3 pp. 49–55Swuste, P., 1994. Asbest, feiten en maatregelen. In: Asbest en aansprakelijkheid,
bewijsvragen, milieu- en produktaansprakelijkheid. p. 3–13. J. van Dunné
(red). Gouda Quint bv, ArnhemSwuste, P., Ruers, B., Burdorf, A., 1996. Van individuele asbestprocessen
naar een asbestfondsArbeidsomstandigheden 72 nr. 3, p. 119–122Swuste, P., Burdorf, A., Festen-Hoff, K., Huls, N., 1997. Naar een instituut
van barmhartigheid voor asbestslachtoffers? Nederlands Juristenblad 76 no 26, p. 1157–1164Wagner, J., Sleggs, C., Marchand, P., 1960. Diffuse pleural mesothelioma
and asbestos exposure in the North Western Cape Province. British Journal
of Industrial Medicine 17 p. 260–271Weiss, A., 1953. Pleurakrebs bei Lungenasbestose, in vivo morphologisch
gesichert. Medizinische 3 p. 93Zielhuis, R. 1968a. Biologische effecten van asbest. IIe Internationale
Conferentie, Dresden, 22–25 april 1968. Nederlands Tijdschrift voor
Geneeskunde 112 p. 1494Zielhuis, R. 1968b. Asbest en mesothelioom. Nederlands Tijdschrift voor
Geneeskunde 112 p. 773 ASBESTDe medische, veiligheidskunde en arbeidshygiënische kennisontwikkeling
in de periode 1970–hedenTweede rapport voor de parlementaire werkgroep CannerbergPaul Swuste en Lex BurdorfVakgroep Veiligheidskunde, Technische Universiteit Delft Instituut Maatschappelijke
Gezondheidszorg, Erasmus Universiteit Rotterdam20 oktober 1997 INHOUD Inleiding246  Kennisontwikkeling247   Kennisontwikkelingen in
Nederland250   Wet- en regelgeving252 De situatie
voor 1978252 Asbestbesluit 1978252 Warenwet 1983252 Asbestbesluit 1988253 Asbestbesluit 1993253   Consequenties
van juridische uitspraken255   Conclusies256   Literatuur258  tabel 1 Asbestnormen in Nederland256 tabel 2 Maatregelen
ter beperking van een asbestblootstelling, gepubliceerd in de Nederlandse
vakliteratuur256INLEIDINGDit rapport is een vervolg op het rapport waarin de kennisontwikkeling
van de gevaren en risico's van asbest en de beheersmaatregelen is beschreven
voor de periode 1930–1969. In deze periode is consensus bereikt in de
medisch wetenschappelijke literatuur over de drie belangrijkste gezondheidseffecten
van asbest; asbestose, longkanker en mesothelioom. In dezelfde periode is
in de vakliteratuur overeenstemming bereikt over de maatregelen om de gevaren
en risico's van asbest te beheersen. De Arbeidsinspectie is in deze periode
zeer actief geweest. Deze organisatie heeft medisch onderzoek opgezet onder
speciale beroepsgroepen, die op grond van buitenlandse onderzoeksresultaten
tot de population at risk gerekend konden worden. De Arbeidsinspectie heeft
ook een actieve rol gespeeld in de verspreiding van kennis over beheersmaatregelen.
De algemene conclusie over de periode 1930–1969 vermeldt:«De eerste waarschuwingen in Nederland over de schadelijke gevolgen
voor de gezondheid van blootstelling aan asbest dateren uit 1930. In de daaropvolgende
jaren wordt de omvang van deze schadelijke gevolgen steeds duidelijker. In
1949 is het algemeen geaccepteerd dat beroepsmatige blootstelling aan asbest
grote risico's voor de gezondheid van werknemers met zich meebrengt. In de
vijftiger jaren worden ook andere gezondheidseffecten dan asbestose onderkend,
met name mesothelioom en longkanker. Vele publikaties in medische tijdschriften
en vakbladen volgen. Halverwege de zestiger jaren kan de carcinogeniteit van
asbest als voldoende bekend worden beschouwd. De laatste sporen van twijfel
worden in Nederland weggenomen door het onderzoek van dr. Stumphius die in
1969 in een relatief kleine beroepsgroep de vergaande consequenties van blootstelling
aan asbest aantoont.Reeds vanaf het eerste moment dat de gezondheidsrisico's duidelijk worden,
wordt in vakbladen aandacht besteed aan de beheersing van de risico's. De
aandacht is vooral gericht op het voorkomen van blootstelling aan asbest tijdens
het werk. Deze aandacht blijft niet beperkt tot bedrijven waar met ruwe asbest
wordt gewerkt, maar strekt zich ook uit tot de vele bedrijven waarin asbesthoudende
produkten worden be- of verwerkt» (Swuste en Burdorf, 1997).In dit rapport wordt de kennisontwikkeling over de periode 1970 tot heden
beschreven, met een speciale aandacht voor de arbeidshygiënische en veiligheidskundige
aspecten van wet- en regelgeving.Evenals in de voorgaande periode speelt Nederland een zeer beperkte rol
in de ontwikkeling van nieuwe kennis en inzichten over de gevaren van asbest
en de maatregelen om deze gevaren te beheersen. Het eerder genoemde onderzoek
van Stumphius en het hieropvolgend onderzoek van Zielhuis is het enige epidemiologische
onderzoek in Nederland van internationaal wetenschappelijke betekenis (Stumphius,
1969; Zielhuis ea, 1975). De kennisontwikkeling en de wet- en regelgeving
is eveneens voor een belangrijk deel door buitenlandse ontwikkelingen bepaald.De parlementaire behandeling van de wet- en regelgeving staat uitgebreid
beschreven in het recent verschenen rapport van de commissie de Ruiter (Ruiter,
1997). Zowel in de tekst als in bijlage 2 wordt hier ruimschoots aandacht
aan besteed. KENNISONTWIKKELINGVanaf 1970 wordt naast epidemiologische studies ook dierexperimentele
onderzoek gestart. Het grote voordeel van dierexperimentele onderzoek is de
conditie van blootstelling. In tegenstelling tot epidemiologisch onderzoek,
waar de blootstelling alleen gekarakteriseerd kan worden door de totale blootstelling,
is de blootstelling bij proefdieren meer gecontroleerd en kan het effect van
verschillende vezeldimensies worden onderzocht. De resultaten van dierexperimenteel
onderzoek leveren belangrijke informatie over het werkingsmechanisme.De gevaren van asbest, de carcinogene potentie, werd in dierexperimentele
studies bevestigd. Het gezaghebbende International Agency for Research on
Cancer (IARC) heeft de bevindingen samengevat in een monograph (IARC, 1977).«Er zijn voldoende aanwijzingen uit experimenten met ratten, muizen,
hamsters, cavia's en konijnen dat alle soorten asbestvezels kankerverwekkend
zijn: een verband wordt gelegd tussen inhalatoire blootstelling aan asbest
en het vóórkomen van adenomen, adenocarcinomen en plaveiselcarcinomen
van de long, mesotheliomen van de pleura en incidenteel mesotheliomen van
het peritoneum» (IARC, 1977; DGA, 1989).Uit dit type onderzoek is eveneens de zogenaamde vezelgeometrie theorie
geboren. De lengte en de diameter van de vezel bepalen of een asbestvezel
inhaleerbaar is of niet. Volgens deze theorie bepalen de lengte en de diameter
van de vezel eveneens in belangrijke mate de fibrogeniteit en de carcinogeniteit
van de asbestvezel (Stanton, 1972; Pott, 1980). Aan de verschillende vezelafmetingen
kan een carcinogeniteitsindex worden toegekend waaruit volgt dat vele dikke
en korte asbestvezels (d > 0,25 μm, l < 5 μm) gezamenlijk een evengrote
carcinogene potentie bezitten dan een gering aantal lange en dunne asbestvezels
(d < 0,25 μm, l > 20 μm). Deze theorie was een doorbraak, daar tot
die tijd de werking van de toen bekende kankerverwekkende stoffen met een
biochemisch model beschreven kon worden en er nog geen fysische parameter
als verklaring voor het kankermechanisme bekend waren.De resultaten uit epidemiologisch onderzoek lieten geen eenduidig beeld
van het risico van asbest zien. Vanaf het begin is er zeer veel discussie
geweest in de wetenschappelijke literatuur over een mogelijk verschil in carcinogene
potentie tussen chrysotiel (wit asbest) en de amphibolen (blauw en bruin asbest).De oorzaak van deze discussie is met name gelegen in de resultaten van
onderzoek onder mijnwerkers uit de witte asbestmijnen van Quebec, Canada.
Deze resultaten lieten weliswaar een hoge oversterfte aan longkanker zien,
maar slechts een geringe oversterfte aan mesothelioom (McDonald ea, 1971).
In de afgelopen twintig jaar is echter duidelijk geworden dat chrysotiel ook
leidt tot oversterfte aan mesothelioom, maar dat het risico kleiner is dan
dat van crocidoliet (blauw asbest).In een gezondheidskundig advies van de Werkgroep van Deskundigen is de
literatuur samengevat (DGA, 1989). Op de vraag of wit asbest te beschouwen
is als een humaan carcinogeen herhaalt de werkgroep de eerder gepubliceerde
IARC resultaten (IARC, 1977).* «Chrysotiel is een humaan carcinogeen (longkanker, pleuramesothelioom)»* «De aanname dat de carcinogene potentie van chrysotiel geringer
is dan van amphibolen (bruin en blauw asbest) is – althans in dierexperimenteel –
aan het wankelen gebracht, al bestaan er wel epidemiologische
aanwijzingen voor een dergelijk verschil. Een ware vergelijking kan pas gemaakt
worden wanneer de vezeldimensies gelijk zijn, wat in epidemiologisch onderzoek
nauwelijks of wellicht nooit waargemaakt kan worden voor een heel arbeidsleven»
(DGA, 1989).Op grond van de bovenstaande analyse concludeert de Werkgroep van Deskundigen
dat men er voorzichtigheidshalve van uit moet gaan dat er geen verschil bestaat
tussen het totale kankerrisico bij blootstelling aan amphibolen en (vrijwel)
uitsluitend chrysotiel. Deze opvatting heeft er overigens niet toe geleid,
dat er één norm voor asbest wordt opgesteld. In de Nederlandse
normen voor asbest is altijd een verschil gemaakt tussen witte en blauwe asbest.Behalve de ontwikkelingen in de epidemiologie en het dierexperimenteel
onderzoek naar de gezondheidseffecten van asbest zijn in de periode na 1970
belangrijke ontwikkelingen in de meetmethode en -strategie van asbestvezels
aan te geven. Om de blootstelling aan asbest te kunnen kwantificeren moet
de asbestconcentratie in de lucht gemeten worden. In 1969 stond de meetmethode
van asbestvezels nog in haar kinderschoenen. Er zijn lichtmicroscopische meetmethoden
ontwikkeld en in de zeventiger jaren zijn elektronenmicroscopische technieken
toegepast (Selikoff en Lee, 1978). Het belang van de elektronenmicroscopische
technieken is gelegen in het bereik van deze techniek ten opzichte van lichtmicroscopische
meettechnieken. Voor een lichtmicroscoop ligt de minimaal zichtbare verzeldiameter
rond de 0,2 μm. In de praktijk wordt een ondergrens gehanteerd van 0,5 μm.
De resolutie van een elektronenmicroscoop ligt een factor 100 of meer lager.
Toen de vezelgeometrie theorie aan invloed ging winnen, werd ook het belang
van de vaststelling van de zeer kleine vezels in lengte en diameter belangrijker,
die onzichtbaar zijn met lichtmicroscopische meettechnieken. Verder zal met
een lichtmicroscoop slechts een deel van de asbestvezels in een monster kunnen
waarnemen, doordat asbestvezels submicroscopische afmetingen kunnen hebben.Een andere ontwikkeling betrof de vertaling van de wetenschappelijke kennis
naar normen voor de blootstelling aan asbest op de werkplek. De beroemdste
norm in dit verband is ontwikkeld in 1968 in Groot-Brittannië. Deze norm
is een voorbeeld geweest voor Nederland en latere normen zijn in belangrijke
mate afgeleid van deze norm.De BOHS, de Britse vereniging voor arbeidshygiëne, beschrijft in
haar publikatie van 1968 de te hanteren grenswaarde voor blootstelling aan
chrysotielvezels op de arbeidsplaats. Na uitvoerig onderzoek werd de conclusie
geformuleerd dat een 50-jarige blootstelling aan 2 asbestvezels/ml lucht bij
maximaal 1% van de werknemers zou kunnen leiden tot het ontstaan van asbestose.
De bekendheid met gevolgen als longkanker en mesothelioom wordt in deze grenswaarde
niet verdisconteerd (British Occupational Hygiene Society, 1968). Deze grenswaarde
wordt door de Engelse overheid overgenomen in haar Asbestos Regulations 1969,
welke in werking zijn getreden in mei 1970 (Her Majesty's Factory Inspectorate,
1969). In deze wetgeving worden de volgende grenswaarden gehanteerd:chrysotiel;* 2 vezels/ml lucht als gemiddelde waarde over 4 uur* 12 vezels/ml lucht als gemiddelde waarde over 10 minuten (de asbestconcentratie
mag deze grenswaarde in geen enkele periode van 10 minuten overschrijden)crocidoliet;* 0,2 vezels/ml lucht als gemiddelde waarde over 10 minuten In arbeidssituaties met concentraties boven deze grenswaarden is persoonlijke
bescherming noodzakelijk. De scherpe grenswaarde van crocidoliet is terug
te voeren op de onderkenning van het risico op mesothelioom na blootstelling
aan dit type asbest. De Engelse overheid huldigde het standpunt dat met name
crocidoliet verantwoordelijk was voor de sterfte aan mesothelioom. Deze grenswaarden
hebben internationaal veel navolging gekregen, doordat de grenswaarden gebaseerd
zijn op epidemiologisch onderzoek.De meest recente ontwikkeling zijn de voorspellingen over de aantallen
asbestslachtoffer in de komende 35 jaar. In navolging van een Britse studie
(Peto ea, 1995) is ook voor Nederland een schatting gemaakt van het aantal
asbestgerelateerde ziekten onder Nederlandse mannen in de periode 1996–2030
(Burdorf ea, 1997). Naar verwachting zullen in de komende 35 jaar zo'n 50 000
asbestgerelateerde ziekten onder mannen in Nederland optreden (mesothelioom,
longkanker en asbestose). De jaarlijkse sterfte aan pleuraal mesothelioom
zal een piek bereiken in de periode 2015–2021 met bijna 950 gevallen
per jaar. Daarna neemt de jaarlijkse sterfte snel af tot een niveau van ruim
450 gevallen in 2030. Het ligt in de verwachting dat de snelle daling zich
zal voortzetten na 2030. Voor asbestose worden alleen in de komende 20 jaar
aantallen van enige betekenis verwacht. Na het jaar 2015 zal asbestose nog
slechts sporadisch optreden onder Nederlandse mannen. Voor asbestgerelateerde
ziekten onder vrouwen in Nederland is geen voorspelling gemaakt, omdat zij
niet of nauwelijks in dit soort gevaarlijke beroepen werkzaam waren. KENNISONTWIKKELINGEN IN NEDERLANDHet veel geroemde onderzoek van Stumphius (Stumphius, 1969) heeft een
grote invloed in Nederland gehad. In het onderzoek zijn de consequenties van
een betrekkelijk lage blootstelling aan asbest belicht:«Het bedrijf in Vlissingen, waar het onderzoek plaats vond, bete-
kende volgens aanvaarde maatstaven voor de daar werkzame personeelsleden slechts
een geringe expositie aan asbest. Desalniettemin werden een ongewoon aantal
afwijkingen gevonden, die verband kunnen houden met expositie aan deze stof.
Dit geldt zowel voor de asbestlichaampjes als voor het diffuse mesothelioom»
(p. 209).«De erkenning van de causale betekenis hiervan (asbestexpositie)
voor het ontstaan van mesotheliomen is van recente datum. De bekendheid met
het risico van asbestose heeft reeds allerwegen geleid tot een sterke reductie
van de blootstelling aan asbest. Nu blijkt echter, dat een t.a.v. de asbestose
«onschuldige» expositie toch zeer schadelijke gevolgen kan hebben»
(p. 212).Deze kennis wordt opgenomen in medische handboeken zoals «Beroepsziekten
van het ademhalingstelsel» (Billet, 1971) en het standaardwerk «Arbeids-
en Bedrijfsgeneeskunde» van Burger en mede auteurs (Burger ea, 1974).Na het onderzoek van Stumphius zijn een aantal initiatieven gestart, die
tot doel hadden de omvang en mogelijke oplossingen van het asbestprobleem
in Nederland in kaart te brengen. Een van de eerste initiatieven betrof de
vaststelling van de population at risk (Miedema, 1973), onderzoek naar bronnen
van asbestblootstelling onder mesothelioompatiënten (Zielhuis ea, 1975;
Commissie van de Europese Gemeenschappen, 1977) en de opzet van een landelijke
registratie van mesothelioom (Planteydt, 1972).Het onderzoek naar de population at risk heeft zich beperkt tot het asbestose-risico
onder hoog blootgestelde werknemers. Hier kwamen de werknemers in de isolatiesector
en de vloerbedekkingsindustrie naar voren als een groep met een verhoogde
risico. Werknemers uit de asbestcementindustrie waren in het onderzoek opgenomen,
maar niet als aparte risicogroep herkend. Later is onderzoek naar de risico
populatie aangevuld met informatie over de asbestmateriaalstroom (Akkersdijk,
1984; DHV, 1984; Timmerman, 1984; Spuij, 1986) en is de risicopopulatie uitgebreid
met werknemers asbestcementindustrie en werknemers uit de secundaire asbestindustrie,
waar asbesthoudende produkten worden bewerkt. Voorbeelden van deze sectoren
zijn garages, bouwnijverheid, sloop- en reparatiebedrijven en technische-
cq onderhoudsdiensten in verschillende bedrijfstakken.Het tweede initiatief betrof de verspreiding van informatie over vervangende
materialen. De Arbeidsinspectie heeft hier een actieve rol in gespeeld en
vanaf de zeventiger jaren regelmatig over dit onderwerp gepubliceerd. Reeds
in 1971 verscheen de eerste publikatie met een overzicht van vervangingsmiddelen
(Arbeidsinspectie, 1971).De kennisontwikkeling over vervangende materialen is nadien vooral in
het buitenland ontwikkeld. In Groot-Brittannië en het toenmalige West-Duitsland
is door de overheden van deze landen de mogelijkheden van vervanging als beleidsinstrument
nader uitgewerkt. In opdracht van het «Umweltbundesamt» (het West-Duitse
ministerie van Milieu) heeft het Battelle-instituut reeds in 1978 een overzicht
gepubliceerd van vezelsoorten en -produkten welke asbest kunnen vervangen
(Poeschel ea, 1978). Enige jaren later is door het «Bundesanstalt für
Arbeitsschutz» (het West-Duitse ministerie van Arbeidsbescherming) een
catalogus gepubliceerd waarin ruim 300 vervangingsmiddelen worden
opgesomd met hun fysisch-chemische eigenschappen, gebruiksmogelijkheden, prijsindicatie
en leverancier (Bundesanstalt für Arbeitsschutz, 1982). Een soortgelijke
uitgave is ook in Groot-Brittannië verschenen bij de «Health and
Safety Executive», de Engelse Arbeidsinspectie (Health and Safety Executive,
1986).Een andere onderzoekslijn heeft zich gericht op de mate van binding van
asbest in de verschillende produkten (Stumphius ea, 1978; Tempelman ea, 1981).
De mate waarin asbestvezels uit de verschillende produkten vrij kunnen komen
wordt bepaald door de mate van binding van de vezels met het produkt. TNO
heeft hiervoor een testmethode ontwikkeld en een onderscheid gemaakt tussen
losgebonden, lichtgebonden en hechtgebonden produkten. Onder de laatste categorie
vallen de asbestcementprodukten en de remvoering- en frictiematerialen. De
los- en de lichtgebonden produkten zijn alle andere toepassingen van asbest,
zoals asbestpapier, -karton, -textiel produkten en asbestisolatietoepassingen
in de vorm van spuitasbest. Dit onderscheid tussen verschillende type asbestprodukten
is nooit uitgewerkt en is geen actieve component van het Nederlandse asbestbeleid
geweest.Een derde initiatief betrof de ontwikkeling van een reeks maatregelen,
anders dan de vervanging van asbest. Deze maatregelen hadden betrekking op
de typen persoonlijke beschermingsmiddelen en andere technische en organisatorische
maatregelen die bedrijven bij de be- of verwerking van asbest en asbesthoudende
materialen moesten nemen.Het belangrijkste element in de beheersing van blootstelling aan asbest
betrof echter de totstandkoming van normen voor blootstelling als onderdeel
van het arbeidshygiënisch beleid van de overheid. De Nederlandse overheid
volgde de resultaten van eerder genoemd Britse onderzoek (British Occupational
Hygiene Society, 1968). WET- EN REGELGEVING De situatie voor 1978In 1971 publiceerde de Arbeidsinspectie haar eerste publikatieblad over
asbest (P-116, werken met asbest). In deze publikatie wordt de Britse normgeving
voor chrysotiel overgenomen, inclusief de 2 vezel/ml norm. Het is opvallend
dat er geen aparte grenswaarde voor crocidoliet is genoemd. Als de concentratie
boven de 2 vezel/ml ligt worden persoonlijke beschermingsmiddelen aanbevolen.
Concentraties boven de 12 v/ml zijn ontoelaatbaar en vereisten zonder meer
het gebruik van persoonlijke beschuttingsmiddelen. Samengevat onderneemt de
Arbeidsinspectie de volgende activiteiten:– in haar jaarverslag 1969 wordt een uitgebreide lijst met vervangingsmiddelen
voor asbest opgenomen– in haar P-blad 112 over adembeschermingsapparatuur schrijft zij
dat snuitjes, weggooimaskers en halfmaskers met wattenfilter alleen worden
voorgeschreven voor stuivende, niet giftige of anderszins voor de ademhalingswegen
gevaarlijke produkten, zoals fosfaten, kalk en meel (Arbeidsinspectie, 1970)– in 1971 verschijnt het P-blad 116 «Werken met asbest»
dat nagenoeg geheel is gebaseerd op de Engelse asbestwetgeving. In dit P-blad
wordt geschreven dat «een ademhalingsbeschermingsapparaat moet worden
gedragen dat voldoende bescherming biedt. Zo'n maatregel is noodzakelijk op
die plaatsen, waar de asbeststofconcentraties boven de MAC ligt. Ademhalingsbescherming
is niet te beschouwen als een vervanging van stofafzuiging.» Voor de
keuze van geschikte adembeschermingsapparatuur wordt verwezen naar het P-blad
112. Dat houdt dus in dat in 1971 werd gesteld door de Arbeidsinspectie dat
snuitjes, weggooimaskers en halfmaskers met wattenfilter niet voldoen. Asbestbesluit 1978In 1978 wordt het Asbestbesluit van kracht, waarin is voorgeschreven de
concentratie van asbeststof op de werkplek zo laag mogelijk te houden tijdens
de bewerking of verwerking van asbest of asbesthoudende produkten. De grenswaarde
van 2 vezel/ml voor chrysotiel kreeg met dit besluit een wettelijke status.
De grenswaarde is gedefinieerd als het tijdgewogen gemiddelde over een periode
van 4 uur, waarbij over geen periode van 10 minuten een grenswaarde van 12
vezel/ml mag worden overschreden. Crocidoliet en het verspuiten van asbest
zijn verboden.In datzelfde jaar verschijnt de eerste lijst met grenswaarden voor blootstelling
aan schadelijke stoffen op de werkplek. In deze lijst (de nationale MAC lijst)
zijn de Britse aanbevelingen voor grenswaarden voor asbest, inclusief crocidoliet,
letterlijk overgenomen. Dat betekent dat in geen geval iemand mag worden blootgesteld
aan concentraties hoger dan 0,2 vezel/ml crocidoliet over een periode van
10 minuten gedurende de werktijd De Warenwet 1983Het Asbestbesluit Warenwet is in november 1983 in werking getreden en
is gebaseerd op de mate van gebondenheid van asbest. De wet stelt eisen aan
eisen aan asbesthoudende produkten en beoogt een bescherming van de volksgezondheid.
Asbesthoudende artikelen mogen volgens deze wet slechts op de markt gebracht
worden, als de asbestvezels blijvend hechtgebonden zijn. De los- en lichtgebonden
asbestprodukten zijn hiermee verboden. Asbestbesluit 1988In 1983 heeft de Raad van de Europese Gemeenschappen een asbestrichtlijn
vastgesteld, waaraan de lidstaten voor 1 januari 1987 moesten voldoen. De
EG richtlijn kende een aantal specifieke bepalingen en voorschriften met als
doel bescherming van werknemers tegen de risico's van blootstelling aan asbest
(EG, 1983). Deze richtlijn is van toepassing op alle werkzaamheden waarbij
werknemers tijdens hun werk worden blootgesteld aan stof afkomstig van asbest
of asbesthoudende materialen, zeescheepvaart en luchtvaart uitgezonderd. De
richtlijn omvat een meldingssysteem, beheerd door de daartoe bevoegde instantie
van de lidstaat, welke een beknopte omschrijving moet omvatten van de gebruikte
soorten en hoeveelheden asbest, verrichte werkzaamheden en toegepaste procédés,
alsmede de gefabriceerde produkten. Daarnaast is de werkgever verplicht een
register bij te houden, waarin per werknemer de aard en de duur van werkzaamheden
en blootstelling vermeld zijn.In de richtlijn zijn grenswaarden voor asbest opgenomen; 1 vezel/ml voor
chrysotiel en amosiet en 0,5 vezel/ml voor crocidoliet, beide gemiddelde waarden
over acht uren. De richtlijn heeft eveneens een meetstrategie voorgeschreven;
er moet eens per drie maanden gemeten worden, maar als de resultaten van de
vorige metingen niet hoger zijn dan de helft van de grenswaarden, kan de meetfrequentie
verminderd worden tot één keer per jaar. Een dergelijk beslismodel
is hooguit geschikt voor de beoordeling van continue blootstelling, optredend
in de primaire en secundaire asbestindustrie. Werkzaamheden in de bouw en
sloop, met sterk wisselende asbestblootstelling, kunnen met een dergelijk
schema niet beoordeeld worden.Met de invoering van het Asbestbesluit 1988 is de EG richtlijn geïmplementeerd
en het eerdere verbod op crocidoliet en het verspuiten van asbest gehandhaafd.
De nieuwe grenswaarden voor chrysotiel betekende een halvering van de bestaande
norm. Volgens de wet moeten personen die met asbest werken een medische keuring
ondergaan. Er wordt onderkend, dat met deze keuring toekomstige schade aan
de gezondheid (longkanker, mesothelioom) niet kan worden voorkomen. Daarom
is in Nederland het beleid altijd sterk gericht op het reduceren cq elimineren
van de blootstelling aan. Er wordt een arbeidshygiënisch actieniveau
gehanteerd van 0,25 vezel/ml Boven dit actieniveau moeten aanvullende maatregelen
genomen worden, waaronder melding bij de Arbeidsinspectie, extra metingen
en afscheiding van de plaatsen waar met asbest gewerkt wordt. Asbestbesluit 1993Het asbestverbod van 1 juli 1993 weerspiegelt een maatschappelijke consensus
na een hevige discussie over de gezondheidrisico's van asbest. De consensus
slaat op het feit dat blootstelling aan asbest een groot risico voor de gezondheid
inhoudt en dat er niet veilig te werken is met asbesthoudende produkten en
materialen. Door de grote populariteit van asbest en asbesthoudende produkten
kan asbest nog steeds aangetroffen worden in gebouwen, constructies en apparaten
en kunnen werkgevers en zelfstandigen nog steeds met asbest in aanraking komen.
Het Asbestbesluit kent een aantal regels, die voor een deel afkomstig zijn
uit eerdere asbestbesluiten:* het verbod om asbest en asbesthoudende materialen te verspuiten, te
bewerken, te verwerken, in voorraad te houden om aan derden ter beschikking
te stellen* strenge en gedetailleerde regels voor verantwoord werken met asbest* een procedureel voorschrift voor het slopen van asbest * een verplichting tot het aanleggen van een register van blootgestelde
personenIn het Asbestbesluit staan de grenswaarde en actieniveau vermeld. De grenswaarde
voor wit asbest bedraagt 0,3 vezel/ml en voor blauw asbest 0,1 vezel/ml, gemeten
over een acht-urige werkdag. Het actieniveau is vastgesteld op 0,1 vezel/ml
en geldt alleen voor wit asbest. Bij het overschrijden van het actieniveau,
dan wel de grenswaarde moet een oplopende reeks aan technische en organisatorische
maatregelen worden genomen. De grenswaarde is afkomstig uit de eerdere norm
van 2 vezels/ml, bedoeld om asbestose te voorkomen. De waarde is inmiddels
lager als gevolg van Europese regelgeving, maar biedt geen afdoende bescherming
tegen het optreden van longkanker of mesothelioom. Het actieniveau is in het
geheel geen gezondheidskundige waarde, maar past in de strategie om in alle
gevallen de concentratie van asbest in de lucht zo laag mogelijk te houden. CONSEQUENTIES VAN JURIDISCHE UITSPRAKENAsbest leidt niet alleen tot een belangrijk volksgezondheidsprobleem onder
Nederlandse mannen, maar ook tot een omvangrijke maatschappelijke schade.
In toenemende mate zoeken slachtoffers naar mogelijkheden om een schadeclaim
in te dienen tegen de voormalige werkgever. Uitspraken van de Hoge Raad uit
1990 en 1993 hebben deze mogelijkheden aanzienlijk vergroot door de bewijslast
voor een groot gedeelte bij de gedaagde partij te leggen. Een tweede argument
volgt uit de Hoge Raad uitspraak van 1993, waarbij uitgegaan wordt van de
gevaarszetting; als een stof in het verleden gevaarlijk is gebleken, dan moet
een werkgever maatregelen nemen. Als in de toekomst blijkt dat de stof nieuwe
ziektebeelden kan geven, dan is dit alleen maar een extra bewijs van het gevaar
van de stof. Dit betekent, dat de officiële erkenning van asbestose als
beroepsziekte, 1949, als jaartal geldt waarop van een werkgever verwacht kan
worden dat hij passende maatregelen heeft moeten nemen (Swuste ea, 1996) Tot
nu toe heeft de rechter 27 uitspraken gedaan in processen. In vrijwel alle
gevallen is de vordering van de eisende partij toegekend. In toenemende mate
toetst de rechter de kwaliteit van de arbeidsomstandighedenzorg in het gedaagde
bedrijf. In de procedure wordt de kwaliteit en efficiëntie van het zorgsysteem
van de werkgever beoordeeld. In een aantal processen tegen grote bedrijven
heeft de rechter beslist, dat de werkgever op dit punt tekort zijn geschoten
en dat vereiste maatregelen op grond van het bekende gevaar voor asbestose
en longkanker niet in voldoende mate zijn getroffen (Swuste ea, 1997). Deze
uitspraken zullen in de nabij toekomst bepalend zijn voor de uitkomst van
vele lopende schadeclaimprocedures. CONCLUSIESDe periode vanaf 1970 wordt gekenmerkt door een groeiend aantal wettelijke
regelingen voor asbest. De belangrijkste wetgeving is in dit rapport opgenomen.
Deze wet- en regelgeving geeft informatie over het veiligheidskundige en arbeidshygiënische
beleid van de overheid.De overheid heeft een aantal middelen tot haar beschikking om de gevaren
van asbest te beperken. Technische maatregelen ter reductie van de blootstelling
en de introductie van vervangingsmiddelen zijn in de periode voor 1970 grotendeels
ontwikkeld en zijn ook daarna opgenomen in wet- en regelgeving. Vanaf 1971
is de normstelling voor blootstelling aan asbestvezels een belangrijk instrument
geworden. Een overzicht van de ontwikkeling van de blootstellingsnormen staat
weergegeven in tabel 1. Hierbij valt op, dat de overheid blijft vasthouden
aan een onderscheid tussen de verschillende soorten asbest, terwijl van diverse
kanten dit onderscheid in twijfel wordt getrokken. Tabel 1 Asbestnormen in Nederland Jaargrenswaardetype
asbeststatus van de norm 19712–12 v/mlalleadvieswaarde    19782 v/mlwitwettelijk  0,2 v/mlblauwwettelijk    19881 v/mlwitwettelijk  0,2 v/mlblauwwettelijk 0,25 v/mlwitactieniveau     19930,3
v/mlwitwettelijk  0,1 v/mlblauwwettelijk 0,1 v/mlwitactieniveauDe grenswaarden zijn afgeleid van de norm uit het Asbestbesluit van 1978,
bedoeld om asbestose te voorkomen. De carcinogene effecten asbest spelen bij
een aantal maatregelen een rol, bijvoorbeeld het verbod op blauw asbest, de
Warenwet en bij verantwoording van de verlaging van de norm vanaf het Asbestbesluit
1988. Echter, de consequenties van de wetenschappelijke kennis, die reeds
vroegtijdig ontwikkeld was, krijgt pas haar beslag in het Asbestbesluit van
1993. Tabel 2 geeft een overzicht van de wet- en regelgeving vanaf 1970. Uit
de tabel blijkt hoe moeilijk en traag de vertaling van wetenschappelijke kennis
in wet- en regelgeving verloopt. De wet- en regelgeving is een instrument in de beheersing van de gevaren
van asbest. Uit civiel rechterlijke procedures blijkt, dat naast wettelijke
verplichtingen ook de kwaliteit en de effectiviteit van de arbeidsomstandighedenzorg
van een werkgever wordt getoetst. Dan is de «state of the art»
van de veiligheidskundige en arbeidshygiënische maatregelen veel meer
een maatstaf dan wet- en regelgeving Tabel 2 Maatregelen ter beperking van een asbestblootstelling,
gepubliceerd in de Nederlandse vakliteratuur bronjaarmaatregelengezondheidsrisicoArbeidsinspectie1970Publikatieblad P 112, Adembeschermings- middelen:
bij «asbestwerkzaamheden» moeten maskers met een aparte frisse
lucht aanvoer worden gebruiktalgemene gezondheidseffecten     Arbeidsinspectie1971Publikatieblad
P 116, Asbest > 12 vezels/ml; onacceptabel 2–12 vezels/ml;
persoonlijke beschermings- middelen en technische, organisatorische maatregelen   vervanging van asbestasbestose     Asbestbesluit1978Verbod
op crocidolietmesothelioom   Verbod op verspuiten van
asbestasbestose   > 2 vezels/ml; persoonlijke beschermingsmiddelen
en technische, organisatorische maatregelenasbestose     Arbeidsinspectie1978Publikatieblad
P 116–1, Asbest Uitleg asbestbesluit 1978 vervanging van
asbest      Arbeidsinspectie1982Publikatiebladen 116–2
Werken met asbest; 116–3 Werken met asbest in het bouwbedrijf.
Technische en organisatorische maatregelen per asbesttoepassing en werkzaamheden Warenwet1983Verbod produkten met losgebonden asbestvezelsmesothelioom    Asbestbesluit1988> 1 vezel/ml: persoonlijke beschermings- middelen
en technische, organisatorische maatregelen    0,25 vezel/ml,
actieniveaulongkanker en mesothelioom     Asbestbesluit1993Verbod
op gebruik van asbest    0,1 vezel/ml, actieniveaulongkanker
en mesothelioomLiteratuurAkkersdijk, 1984. Asbest in de Arbeidssituatie in Nederland. Scheikundige
dienst Directoraat-Generaal van de Arbeid, VoorburgArbeidsinspectie, 1970. Publikatieblad P-112 Adembeschermingsapparatuur.
VoorburgArbeidsinspectie, 1971. Publikatieblad P-116. Werken met asbest. Directoraat-Generaal
van de Arbeid. VoorburgBilliet, L., 1971. Beroepsziekten van het ademhalingsstelsel. De Nederlandse
bibliotheek der geneeskunde, deel 64. Stafleu's Uitgeversmaatschappij, LeidenBritish Occupational Hygiene Society, Committee on Hygiene Standards,
1968. Hygiene standards for chrysotile asbestos dust. Annals of Occupational
Hygiene 11 p. 47–69Bundesanstalt für Arbeidsschutz und Unfallforschung., 1982. Ersatzstoffkatalog
für Asbest. Nr. 8 Schriftenreihe Gefährliche Arbeitsstoffe. DortmundBurdorf, A., Looman, C., Barendregt, J., Heederik, D., Swuste, P., 1997.
Estimating the consequences of asbestos use on future mesothelioma mortality.
British Medical Journal (submitted)Burger, G., W. Gerritsen, J. de Groot, J. Kuiper & R. Zielhuis, 1974.
Arbeids- en bedrijfsgeneeskunde. Kroese, LeidenCommissie van de Europese Gemeenschappen, 1977. Public Health risks of
exposure to asbestos. Pergamon PressDGA, 1989. Evaluatie van het risico op kanker bij beroepshalve blootstelling
aan asbest. Gezondheidskundig advies van de Werkgroep van Deskundigen ter
vaststelling van MAC-waarden. Directoraat-Generaal van de Arbeid. Rapport
RA 9/89, VoorburgDHV, 1984. Inventarisatie van het gebruik van asbest in Nederland. Dossier
1–3104–46–01. Rapport voor het Ministerie van Sociale Zaken
EG, 1983. Richtlijn 83/477/EG betreffende de bescherming van werknemers tegen
de risico's van blootstelling van asbest op het werk. BrusselIARC, 1977. IARC Monographs on the evaluation of carcinogenic risk of
chemicals to man. Asbestos, vol 14. IARC, LyonHealth and Safety Executive., 1986. Alternatives to asbestos products:
A review. HMSO, LondonHer Majesty's Factory Inspectorate. Asbestos Regulations 1969 LondonKölings, A., W. Lohrer, H. Nankte, E. Poeschel & G. Schettler.,
1986. Substutition von Asbest. Staub 46 p. 92–96McDonald, J., McDonald, A, Gibbs, G., Siematycki, J., Rossiter, C., 1971.
Mortality in the chrysotile asbestos mines and mills of Quebec. Archives of
Environmental Health 22 p. 677–686Miedema, J. 1973. Population at risk en arbeidshygiënisch beleid.
Tijdschrift voor Sociale Geneeskunde 51 p. 438–442Planteydt, H. 1972. Asbestos and Mesothelioma in the Netherlands. TNO
nieuws 27 p. 667–671Poeschel E., König, R., Haag, U., Weisser, W., 1978. Umweltrelevanz
künstlicher fasern als substitut für Asbest. Berlin, Erich Schmidt
VerlagPeto, J., Hodgson, J., Matthews, F., Jones, J., 1995. Continuing increase
in mesothelioma mortality in Britain. The Lancet 345 p. 535–539Pott, 1980. Tierexperimente. In: Umweltbundesambt (ed.), Lüftqualitätskriterien
Umweltbelastung durch Asbest und andere faserige Feinstäube. Schmidt
Verslag – Berichte 7/80, Berlin, p. 333–360Ruiter, J. de., 1997. Asbestslachtoffers. Advies in opdracht van de Staatssecretaris
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Vuga, Den HaagSelikoff, I., Lee, D., 1978. Asbestos and disease. Academic Press, New
YorkSpuij, J., 1986. Gezondheidsrisico's bij het bewerken van asbestcementbuis.
Maandblad voor Arbeidsomstandigheden 62 p. 283–293 Stanton, M., 1972. Some ethiological considerations of fibre carcinogenesis.
In: Biological effects of asbestos, p. 289–294, IARC, LyonStumphius, J. 1969. Asbest in een bedrijfsbevolking. Van Gorcum, AssenStumphius, J., Huisman, C., Kolff van Oosterwijk, A., Miedema, J., 1978.
De risico's voor de volksgezondheid van asbest, in het bijzonder van asbesthoudende
produkten. Tijdschrift voor Sociale Gezondheidszorg 56 p. 834–837Swuste, P., Ruers, B., Burdorf, A., 1996. Van individuele asbestprocessen
naar een asbestfonds? Maandblad voor Arbeidsomstandigheden 72 p.
119–122Swuste, P., Burdorf, A., Festen-Hoff, K., Huls, N., 1997. Naar een instituut
van barmhartigheid voor asbestslachtoffers. Nederlands Juristenblad 76 p. 1157–1164Swuste, P., Burdorf, A., 1997. Asbest, De medische, veiligheidskunde en
arbeidshygiënische kennisontwikkeling in de periode 1930–1969.
Rapport voor de parlementaire werkgroep Cannerberg, 30 septemberTempelman, J., Verkoelen, E., Kuile, W. ter, 1981. Testmethode voor asbestbevattende
materialen. TNO rapport F 1851Timmerman, J., 1984. Asbest in de bouw. De Veiligheid 60 p.
505–507Zielhuis, R., Versteeg, J., Planteijdt, H., 1975. Pleara mesothelioma
and exposure to asbestos. International Archives of Occupational and Environmental
Health 36 p. 1–18 BIJLAGE 4 OVERZICHT GERAADPLEEGDE DOCUMENTENInleidingHieronder volgt een opsomming van alle door het Ministerie van Defensie
en het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aangeboden stukken.
Ook de stukken van de NAVO zijn, voor zover beschikbaar, verwerkt. De stukken
zijn chronologisch gerangschikt.In de inventarisatie is een tweedeling gemaakt. In het eerste deel zijn
de stukken opgenomen die van direct belang lijken te zijn voor de besluitvorming
m.b.t. de Cannerberg. Deze stukken zijn integraal bestudeerd. In het tweede
deel zijn stukken opgenomen die in het licht van de besluitvorming m.b.t.
de Cannerberg op het eerste gezicht als achtergrondinformatie dienen te worden
beschouwd. Het betreft hier vooral stukken aangeleverd door het Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Deze stukken zijn in het verdere onderzoek
buiten beschouwing gebleven.Leeswijzer: waar in het eerste deel naar «bijl Def» wordt
verwezen, betreft het de desbetreffende bijlage bij de brief van de staatssecretaris
van Defensie aan de Kamer d.d. 23 april 1997 (25 323, nr. 1). «Bijl
SZW» verwijst naar de betreffende bijlage bij de brief van de staatssecretaris
van SoZaWe aan de Kamer d.d. 19 augustus 1997 (25 323, nr. 7). «Map
Def» verwijst naar de in september aangeleverde aanvullende informatie
van Defensie. «Nagestuurd» verwijst naar op 28 november 1997 aangeleverde
aanvullende informatie van Defensie, waar de werkgroep bij brief van 18 november
1997 om had verzocht. «03-12-97» verwijst naar documenten die
op die datum van de NAVO zijn ontvangen. De overige nummers (met name in het
tweede deel) verwijzen naar de in september aangeleverde aanvullende informatie
van SoZaWe. I. CHRONOLOGIE CANNERBERG DatumOnderwerpStellerBron12-07-54huur Cannerberg 50 jr. map 1-1 Def     31-01-63overeenk.
Def NL-NATO map 1-1 Def     09-12-66Hinderwetvergunning
C'berg – zeer geheim – geen voorwaarden milieu/ARBO (nagestuurd)    13-05-71rapport verspr. asbest bij spuitenDG Arbeidbijl
1 Def, 2 SZW     31-08-71– geen asbest meer aanbrengen –
verzoek metingen Arb.insp. EI Roermondbijl 2 Def,
1 SZW     03-08-76onderzoek aanw.heid asbest CannerbergRAF
Duitslandbijl 3 Def     13-08-76nieuw verzoek onderzoek
Arb.insp. (zie 31-08-71)EI Roermondbijl 4 Def, 3 SZW     17-08-76agenda
meeting to discuss hazards JOCStaf JOCbijl 5 Def     27-08-76(aan
heel DGWT) verzoek invent. mog. aanpakDGWTmap 1-3 Def     30-08-76documentatie
t.b.v. onderzoek Arb.insp. EI Roermondbijl 6 Def     07-09-76(aan
BGD Heerlen) aankondiging onderzoek Arb.insp. en HGDKLEI Roermondbijl
7 Def     14-09-76verslag meeting 25-8Staf JOCbijl
8 Def     14-09-76(aan Def. top) – signalering
probl. asbest– noodzaak bespr. aanpakDJZmap
1-3 Def     17-09-76(aan DGA) – info verzoek EI –
advies insch. TNOArb.Insp. LbgCB760917     20-09-76(aan
DGWT Den Haag) – melding bezoek Ar.insp.–
aandringen op onderz. EI Roermondbijl 9 Def     21-09-76onderz.rapp.
RAF ICMbijl 12 Def      29-09-76(aan heel DGWT)DGWT
Den Haagbijl 10 Def  – zo min mogel. asbest   – veiligheidsbep. (waar is brief 27-08-76?)
   29-09-76(aan DJZ)DGWTbijl 10 Def  melding
verontr. persber.       03-10-762 onderz.rapportenRAF Duitslandbijl
11 Def  (niet in dossier)       19-10-76(reactie op
14-09-76)Vz Mat.raadmap 1-3 Def     21-10-76(aan
IGDKLu)plv. C-JOCmap 1-3 Def  – gang van
zaken aanbr. asbest    – verzoek doorlichten NL-pers.      28-10-76(aan vz mat.raad Def)DJZmap 1-3 Def – ref. nota 19-10 (bijgev.)    –
medio nov. overleg vervolg gebruik Cannerberg       24-11-76(aan
IGDKL) res. metingen 27-10TNOmap 1-3 Def     ..-12-76risico's
van asbest voor gezondheid (incl. 2 bijlagen d.d. 29-11-76)Eternit,
A'dammap 2-8 Def     07-01-77(aan IGDKLu) o.a. rappel
21-10-76plv. C-JOCmap 1-3 Def     10-01-77(telegram
aan JOC)EI Roermondbijl 13 Def  risico's beneden norm      12-01-77(telegram aan JOC)EI Roermondbijl 14
Def  spoedig nader bericht       13-01-77(nader bericht
aan JOC)DGWTbijl 15 Def  – geen gevaar
o.g.v. MAC    – onderzoek verdere reductie      08-02-77(aan plv. C-JOC)IGDKLumap 1-4 Def  –
alle landen acc. gemeten waarden (m.u.v. BRD)    –
noodzakelijke add. maatr.    – gen.k. onderzoek
medewerkers       10-02-77verslag gesprekDGWT Den
Haagbijl 16 Def  mogel. maatregelen       14-02-77(aan
MOD)JOCbijl 17 Def  geld maatregelen niet zo maar beschikbaar      18-03-77(aan IGDKL)TNOmap 1-4 Def  uit.
metingen 01-03       28-03-77(aan EI Roermond)JOCbijl
18 Def  – verzoek asbest dust op te ruimen    –
verzoek besch. kleding/maskers   20-04-77verslag bijeenkomst
3/4 feb inzake getroffen/te treffen maatregelen (o.a.: maskers beschikbaar)DGWT
Den Haagbijl 21 Def     11-05-77(aan EI Roermond)JOCbijl
19 Def  herhaald verzoek i.v.m. werkz.heden electr. earths       24-05-77(aan
EI Roermond)JOCbijl 20 Def  EI doet werkz.heden in
afwachting kleding/maskers (?)       25-05-77(aan EI Roermond)JOCbijl
22 Def  wanneer spullen beschikbaar?       02-06-77(aan
JOC)EI Roermondbijl 23 Def  onderzoek of alle resten
kunnen worden verwijderd (financieel)       15-06-77(aan MOD NL)TWOATAF(nagestuurd) verzoek opgave verdere acties asbest       22-06-77(aan
DGM)TWOATAFmap 1-5 Def toekomstverwachting JOC       juni
1977toestandsrapport JOCEI Roermondbijl 24 Def     07-07-77(aan
JOC)EI Roermondbijl 25 Def  – spullen zijn binnen   – besl. te treffen maatr. ligt bij DGWT Den Haag      12-07-77besch.middelen/kostenEI Roermondmap
1-5 Def     12-07-77Duits onderzoek s.v.z. JOCWBV IIIbijl
26 Def     13-07-77kantt. brf EI 12-07-77C-1e geniec.map 1-5 Def     26-08-77(aan DGWT DHg)C-Rheindalenmap
1-5 Def  verzoek om bericht aanpak stof       22-09-77(nota
aan CDS/DGM)DGWT Den Haagbijl 28 Def  – noodzakel.
voorz. cf rapp. juni 1977    – ref brief DJZ 14-09-76
(?)       05-10-77(aan Cdr. TWOATAF Rheind.)DGWTmap
1-5 Def  melding te nemen opruimacties       17-10-77(aan
DGWT)Cdr Rheindalenmap 1-5 Def  dank opruimen, hou
tijd. toename asbestdeeltjes in de gaten   26-10-77(nota aan
CDS)DGMbijl 28 Def  o.a. inzake besl.vorm. beëindiging
gebruik (!)       nov. 1977onderzoek concentraties asbest (MAC)TNObijl
27 Def     21-11-77(nota aan DGM)CDSbijl 28 Def – ontruimen mogel. 1982    –
zo min mogelijk aanpassen       12-12-77(aan JOC)RAF
Duitslandbijl 29 Def  – angst voor toename stof   – monitoring is verantw. host nation; neem dit op
met EI Roermond       15-12-77(aan EI R'mond)DGWT
DHgmap 1-5 Def  geld voor aanpak asbest in 1978       20-12-77(aan
EI Roermond)JOCbijl 29 Def  pas op met opruimen       02-03-78(aan
Cdr Rheindalen)DGWTmap 1-6 Def  kostenoverzicht infra-maatregelen
(o.a. asbest)       26-04-78(aan TNO)EI Roermondbijl
30 Def  – 2jarenplan verw. asbeststof    –
is er een instant sample instrument (cf verzoek 20-12-77)      12-05-78(aan JOC)EI Roermondbijl 31 Def  melding
2jarenplan   29-06-78(aan DGWT Breda)TNObijl 32 Def – geen apparaat voorhanden    –
stof ruim onder MAC (ref eerdere TNO-onderzoeken)       21-12-78verslag
meeting to discuss asbestos probl. Staf JOCbijl 33 Def     09-01-79(aan
DGWT)EI R'mondmap 2-7 Def  – verslag JOC-vergadering
d.d. 15-12-78 (ontbreekt)      28-09-79(aan
EI RoermondTNObijl 34 Def  – resultaten metingen   – na schoonmaken en ommantelen    –
alles onder MAC       ?1979??Project: ImproveNATOmap
2-7 Def  Disaster Control Facilities   12-11-81(aan
DB St. Limburgs Landschap)Cdt. 1e Genie-Commandementmap 2-8 Def – overeenstemming inzake het luchtafvoersysteem t.b.v.
JOC       25-11-81(aan DM KLu)DGWTmap 2-8 Def – ref. nota 07-08-81    – copie van
brief van Cdt. 1e Geniecommandement aan DB St. Limburgs Landschap d.d. 12-11-81      10-12-82BestekDGWT Limburgmap 2-8 Def  Voorzieningen
t.b.v. installatie van Eifel I in JOC       30-12-82Bestek en
aanbesteding «Treffen van elektrotechnische voorzieningen t.b.v. JOC»DGWT
Limburgmap 2-8 Def     30-12-82(aan Dassen elektr., Stein)DGWT
R'mondmap 2-8 Def  – opdracht tot uitvoering
van elektr. voorzieningen       30-12-82(aan Aann.
bedrijf VEPO, Brunssum)DGWT R'mondmap 2-8 Def  –
opdracht tot uitvoering van voorzieningen t.b.v. installatie Eifel I
in JOC       10-01-83(aan DWGT R'mond)DGWTmap
2-8 Def  – beschikbaarstellen bedrag t.b.v. EIFEL 1      12-01-83(aan DGWT)DWGT R'mondmap 2-8 Def  –
Fondsenaanvraag voor EIFEL I-project       18-02-83Aanbesteding
«voorzieningen installatie Eifel I in JOC»DWGT Limburgmap
2-8 Def     18-02-83Bestek voorzieningen installatie Eifel I,
2e gedeelteDGWT L'burgmap 2-8 Def     23-02-83(aan
Bartels Bouwbedrijf, M'tricht)DGWT R'mondmap 2-8 Def  –
opdracht tot uitvoering inst. Eifel I (2e gedeelte)       06-03-83(aan
Cmdr OSS, JOC)Sanitation & Hygiene map 2-8 Def  –
asbest in catering officeNCO      11-03-83(aan
PSA British Forces Germany, Krefeld)EIDmap 2-8 Def  –
ref. brief 04-02-83    – copieën van Stbl 77-269,
bijl 34 def, 15 def (?), brief Eternit dec. '76    –
asbest beneden wettelijke MAC-waarden       16-03-83(aan
Cdr JOC)Geniedienst JOCmap 2-8 Def  – aanpak
asbest in catering office       29-03-83(aan EID L'burg)DGWTmap
2-8 Def  – machtiging tot onderhandse aanbesteding
voorzieningen installatie Eifel I, 2e gedeelte       13-04-83BestekDWGT
Limburgmap 2-8 Def  «Voorzieningen aan installatie
van Eifel I in JOC»       13-04-83Aanbesteding voorzieningen
inst. Eifel I, elektro 2e gedeelteDGWT L'burgmap 2-8 Def     13-04-83BestekDGWT
L'burgmap 2-8 Def  voorzieningen inst. Eiffel I, elektro
2e gedeelte       13-04-83AanbestedingDGWT L'burgmap
2-8 Def  voorzieningen inst. Eifel I, techn. installaties      09-05-83(aan Mélotte, M'tricht)DGWT R'mondmap
2-8 Def  – Opdracht voorzieningen inst. Eifel I,techn.
installaties      11-05-83(aan Mélotte)DGWT R'mondmap
2-8 Def  – Opdracht voorzieningen inst. Eifel I, elektrotechnisch
2e gedeelte       26-05-83Wijzigingsovereenkomst met aannemer
Dassen elektrotechn., elektr. voorzieningenDGWT L'burgmap 2-8
Def     09-06-83(aan DGWT)DGWT R'mondmap 2-8 Def – Fondsaanvraag voor aanvullende voorzieningen t.b.v.
installatie Eifel I       02-09-83(aan EID L'burg)DGWTmap
2-8 Def  – verhoging bedrag t.b.v. voorzieningen Eifel
I       05-01-84antwoord op kamervragen (+krantenknipsel)min
VROM stsecr SZWbijl 5 SZW 23-02-84notitie asbest localiseren+aanpak
(incl. bijl)DGA (?)bijl 6 SZW     23-03-84aanpak
onderzoek asbest (aan AI) (incl. bijl)DGAbijl 4 SZW     12-04-84rol
AI bij asbest (aan AI) (incl. bijl)DGAbijl 7 SZW     08-03-85aansporen
van AI tot actieSZW Dir. veiligheidbijl 9 SZW     21-03-85aansporen
van AI tot actieSZW Dir. veiligheidbijl 8 SZW     02-04-85rapport
tests 1984RAF ICMbijl 36 Def     24-07-85(aan JOC)NAVObijl
35 Def  – ref doc 02-04-85    – verzoek
advies aanbevelingen       06-08-85(aan EID Roermond) brief
24-07 laten behandelen door EID/bur MTVgeniednst JOCbijl 35 Def    22-08-85(aan EID Roermond)RAFbijl 36 Def  –
aanb. rapp. 02-04-85    – verz. kostenraming aanbev.      03-10-85(aan Geniedienst JOC)Deuzings Lucht-map 2-9 Def  – prijsopgave voor luchtkanalen
inst.techniek      14-10-85Aanbesteding airco
inst. DGWT, L'burgmap 2-9 Def     23-10-85(aan Deuzings)DGWT,
R'mondmap 2-9 Def  – overeenkomst uitvoering
werk       25-10-85aanname van werk airco in JOC door Deuzings,
NuthTechnisch Bureau map 2-9 Def     06-11-85(aan
Deuzings)DGWT, R'mondmap 2-9 Def  – opdracht
tot uitvoering werk       08-10-86Bestek renoveren 2 luchtbeh.
inst. DGWT L'burgmap 2-9 Def     12-12-86(aan Koeltechniek
Colson, M'tricht)Deuzingsmap 2-9 Def  – prijsopgave
voor luchtkanalen       16-12-86begroting renoveren 2 luchtbehandelingsinst.Colsonmap 2-9 Def     17-12-86AanbestedingDGWT
L'burgmap 2-9 Def  renoveren 2 luchtbehandelingsinst.
   23-12-86(aan Colson)DGWT R'mondmap 2-9 Def  –
opdracht tot uitvoering renoveren van 2 luchtbeh. inst.       10-03-87(aan
HQ 2-ATAF)Legal Advisor03-12-97  GroevenreglementHQ
AFCENT   en ARBO-wet in JOC       24-08-87(aan AFCENT)DCOS
Support03-12-97  verplaatsing JOCHQ 2-ATAF (Cdre Hameleers)     09-09-87(aan MinDef)INFRA-AFCENTNAVO-doc  verplaatsing
JOC       15-04-88(aan o.a. DGWT)Defensiestafmap 2-9
Def  – verslag vergadering d.d. 30-03-88 betr. verplaatsing
JOC       17-05-88(aan Keuls techniek, Melick)Geniedienst
JOCmap 2-9 Def  – opdracht installeren HDPE terreinleiding      12-07-88(aan CDS)DGWTmap 2-9 Def  –
hergebruik locatie JOC       17-05-89(aan DGWT, reg.
Dir.)DGWT Dhg(nagestuurd)  verzoek opgave asbest gebouwen      19-07-89(aan DGWT, R'mond)Geniedienst JOCmap
2-9 Def  – reactie op brief d.d. 17-05-89    –
inventarisatie asbest    – aangedrongen wordt op spoedige
opheffing       17-11-89/(aan DGWT)DGWT L'burgmap
2-9 Def 22-01-90– aanvraag en goedkeuring tot uitvoering
«onderhoud JOC 1990»       09-07-90/(aan DGWT)DGWT
L'burgmap 2-10 Def 23-07-90– aanvraag en goedkeuring
tot uitvoering «onderhoud JOC 1990» (verhoging)       07-08-90Asbestvoorschrift
DGWT map 2-10 Def     25-10-90verslag werkbez. DGWT
Den Haag aan JOCDGWT Den Haagbijl 38 Def     29-11-90/(aan
DGWT)DGWT L'burgmap 2-11 Def 25-01-91– aanvraag
en goedkeuring tot uitvoering «onderhoud JOC 1991»
   17-12-90(aan DGWT)DGWT L'burgmap 2-10 Def  –
aanvraag en goedkeuring tot uitvoering «onderhoud JOC 1990»      1991NATO Infrastructure manual, part I, policy and procedures,
chapter 1 (introduction) chapter 7 (budgetary control of NATO common funded
infrastructure) chapter 12 (operation, maintenance, modification, conversion
and restoration of NATO common funded infrastructure) map 2-11
Def     24-04-91/(aan DGWT)DGWT L'burgmap 2-11 Def21-05-91– aanvraag en goedkeuring tot uitvoering «onderhoud
JOC 1990»       29-05-91(aan TNO)EID Limburgbijl
39 Def  opdr. asbestmetingen       11-06-91(aan NAVO
Rheindah- len) EID Limburgbijl 40 Def  – nu
weer 1995 sluiten (i.p.v. 1991)    – extra voorz. nodig      22-07-91(aan Voorzitter Tweede Kamer)Minister VROM
(Kamerstuk 21 137, map 2-11 Def  – voorlopig
standpunt aangaande asbest in het milieunr. 96)      12-08-91(aan
Chef LMstaf)DGWTmap 3-14 Def  – verzoek
om gasmaskers       14-08-91/(aan DGWT)DGWT L'burgmap
2-11 Def 11-10-91– aanvraag en goedkeuring tot uitvoering
«onderhoud JOC 1991»       30-09-91Aanbesteding
kabelgotenGeniedienst JOCmap 2-11 Def     01-10-91(aan
geniednst JOC)TNObijl 41 Def  – concept-rapport   – situatie onveilig       18-10-91(idem) bijl
42 Def, 11/9 SZW     18-10-91(aan Melotte, M'tricht)DGWT
R'mondmap 2-11 Def  – opdracht tot uitvoering
leveren en monteren van kabelgoten       23-10-91(aan AI
M'tricht)DGWT R'mondmap 2-11 Def  – aanbieding
TNO-rapport    – advies AI gevraagd   31-10-91bericht
aan pers. JOCJOCbijl 46 Def     01-11-91verslag
bespreking 30-10-91 over JOC met o.a. Arb.Insp, JOCAI M'trichtbijl
43 Def     01-11-91(aantek. aan StasDef) achtergrondinf JOCDGWT
Den H. bijl 44 Def     06-11-91Asbestbesluit Hinderwet map
2-11 Def  Stsbl 1991-580       07-11-91verslag verg.DGWTbijl 45 Def  o.a. DGWT, JOC, BM&E       08-11-91(aan
DGWT Den Haag)EID Limburgbijl 47 Def  – reinigen
kost mf 27    – hoe financieren ?       11-11-91(aan
BM&E)EID Limburgbijl 48 Def  verzoek offerte pva      11-11-91(aan Arb. Insp. Limbrg) DG Arbeid bijl
49 Def 11/7 SZW  uitleg toep. wetgeving       11-11-91(aan
NV Nijs)DGWT R'mondmap 2-11 Def  – opdracht
tot aanleggen van reservoir t.b.v. afvalwater       12-11-91(aan
DGWT)DG Arbeidbijl 50 Def,  – verhoogd risico 11/6
SZW  – tref noodz. voorz.       12-11-91(aan
MinDef)ACOMbijl 56 Def  verzoek sluiting JOC       13-11-91verslag
bespreking 13-11-91 over JOC tussen DGWT en JOCDGWTbijl 51 Def    14-11-91(aan EID Lbg)BM&ECB 911114  plan
van aanpak       14-11-91(aan div.)AFCENTmap 2-11
Def  – Impact JOC closure on operational systems      18-11-91Verslag bespr. d.d. 11-11-91 over verplaatsing JOC
naar CastlegateAFCENT, Communications & Information Systems03-12-97    19-11-91(aantek. aan StasDef)DGWT Den H. bijl
52 Def  – voorber. gespr. Stas-CINCENT    –
JOC nog drie jaar door       20-11-91(aan EID Limburg)BM&Ebijl
54 Def  offerte aanv. onderz.       20-11-91(aan BM&E)EID
Limburgbijl 53 Def  opdracht uitv. pva waar is offerte?
   22-11-91verslag besprekingDGWTbijl 43 Def  14-11-91
over JOC bijl 11/3 SZW  met o.a. Arb.Insp, JOC       25-11-91(aan
Chef Staf AFCENT)Chef Staf SHAPE03-12-97  Ingebruikneming
Castlegate (bijl d.d. 09-10-91 ontbreekt)       25-11-91(aan DGP)HAVBmap
3-12 Def  – verantwoordelijkheden in kaart gebracht      25-11-91(aan ACOM)MinDefbijl 56 Def  niet
ingaan op verzoek sluiting       25-11-91(aan Cdre Van Gilst JOC)PTTbijl
55 Def  PTT werkt niet meer       26-11-91(aan DGWT
Den Haag)Geniedienst JOCbijl 57 Def  – vragen
personeel    – verzoek actie       26-11-91(aan
Hago Ned e.a.)Arb.insp. Lbgbijl 58 Def, 11/12 SZW  –
verhoogd risico CB 911 126 – wij alleen
wetten, werkg. verant. werkn.       29-11-91(aan ACOS CISD
AFCENT)HQ NORTHAG, Comm. & Electr. Division03-12-97  implicatie
van mogelijke eerdere sluiting JOC       01-12-91(Aan SG Def)DJZ
Min Defbijl 63 Def  kanttekeningen bij telex MinDef aan CINCENT      02-12-91(aan C-JOC)PTTbijl 59 Def  –
verslag gesprek    – o.a. PTT werkt niet meer      02-12-91/(aan DGWT)DGWT R'mondmap 3-13 Def 20-02-92–
machtiging tot uitvoering onderhoud JOC 1991 en goedkeuring       03-12-91(aan
ACOS OPS)COM 2ATAF03-12-97  verplaatsing JOC       03-12-91(aan
JOC) goedkeuring budget 92Budget and Finance Division HQ NORTHAG/TWOATAF
Rheindahlenmap 3-12 Def     03-12-91(aan BM&E)EID
Lbgbijl 60 Def  opdracht aanvullend onderzoek (zie 20-11-91)      04-12-91(aan DGWT + AFCENT)JOCbijl 55 Def  PTT
werkt niet meer   04-12-91(aan DGWT Den Haag)TNO-Bouwbijl
61 Def  rapport «asbestmetingen in Cannerberg»       05-12-91brief
aan min SZWAIbijl 11/8 SZW     06-12-91bespreking
JOCAIbijl 11/4 SZW     ??-??-91«normen en
waarden in asbestland» bijl 11/4 SZW     05-12-91(Aan
DGWT Limburg)BM&E, Vianen/TNO-IMWbijl 62 Def     09-12-91aanwezigheid
asbest in de lucht in JOC-vertrekkenTNO-IMW      09-12-91(aan
Commando Verbindingen KL, hoofdPTT Telecom M'trichtbijl 64 Def NALLA, Den Haag) PTT werkzaamheden JOC Staat verantwoordelijk,
Def. reeds in 1979 op de hoogte       09-12-91(aan Centr. Cie.Min Def, DGP, DMGBbijl 65 Def  Georganiseerd Overleg
Militairen) Geen collectief geneeskundig onderzoek       10-12-91Besluit
tot wijziging van het AsbestbesluitStsbl. 91-685map 3-12 Def  Arbeidsomstandighedenwet      12-12-91(aan DGP)Hoofd Arbomap 3-12 Def  –
Arbo-besluit Defensie    – sluiting JOC
overwegen       12-12-91In-house proposal for tackling
asbestos in JOC «maintain operational capability»?bijl
66 Def     12-12-91(aan StasDef, SG e.a. DGWT DHgbijl
67 Def  – aanbevelingen voor maatregelen       16-12-91(aan
CDS)DGWT DHgbijl 68 Def  Nota contact met TWOATAF en
interne notitie van 14 november       17-12-91(aan CINCENT)commandanten03-12-97 Mogelijke sluiting JOCNORTHAG en 2ATAF      17-12-91(aan
SG Def)DJZ(nagestuurd)  – advies om MinDef
alleen over JOC te laten uitspreken dat ARBO-omstandig- heden onvoldoende
zijn    – advies om nu reeds na te denken over
beleid i.g.v. medische schadeclaims van werknemers       17-12-91(aan
DGWT)Geniedienst JOCmap 3-12 Def  – ontevredenheid
over gratificaties       17-12-91(aan DGWT DHg)DGWT
Limburg  bijl 69 Def referte tel. gesprek 17-12-91    –
kostenraming totale gangenstelsel       18-12-91(aan
DGWT R'mond) bevestiging gesprek 12-12-91Arbeidsinsp. M'trichtbijl
70 Def, 11/5 SZW  – halfgelaatmasker       19-12-91verslag
19-12-91CGOM(nagestuurd)     19-12-91(aan Hoofd
communicatiesystemen MinDef)Commandant Commando Verbindingen KLbijl
71 Def  – aanbieding bijl 64 Def       20-12-91(aan
Tweede Kamer)StasDefbijl 72 Def  – maatregelen 22 300
X, 45     20-12-91(aan DGWT, R'Mond) verslag bespr. d.d. 1-12-91
of: 5-12 ?Arbeidsinsp. M'trichtbijl 73 Def  –
sanering gangen N.B.: bijgevoegd «Normen en waarden in asbestland»
(Directie Gezondheid SZW)       23-12-91(aan plv. Dir. Uitvoering
DGWT)DGWT L'burg afd. Controllermap 3-12 Def  –
kosten ter preventie van asbest in JOC       31-12-91(nota
aan Directeur Juridische Zaken)afd. comm.systbijl 74 Def  –
overname behandeling brief PTT (bijl 64 Def)       31-12-91(memo
aan HCR)DJZbijl 75 Def  – PTT Telecom       02-01-92(aan
Transm.Safetec) DGWT R'mondbijl 76 Def  – bestelling
halfgelaatsmasker       07-01-92(aan C-JOC)PTT Telecom
M'trichtbijl 77 Def  – PTT blijft bij standpunt      07-01-92/(aan DGWT)DGWT R'mondmap 3-13 Def 17-01-92(aan
DGWT R'mond)DGWT   – aanvraag en goedkeuring tot
uitvoering onderhoud JOC   08-01-92(aan BVBA Pyramid)DGWT
R'mondmap 3-13 Def  – uitvoering onderhoud JOC      09-01-92(aan comm. NORTHAG en 2ATAF)CINCENT03-12-97 vertaling brief Stasdef aan T.K. d.d. 20-12-91       09-01-92(aan
Directeur DGWT)JOCbijl 78 Def  – brief
PTT (bijl 77 Def)    – overweging schadeclaim
tegen PTT       16-01-92(aan MinDef, o.a. i.a.a. StasDef)DGWT,
MinDefbijl 79 Def  – vervolg op bijl 67 Def   – CGOM 16-01       16-01-92verslag 16-01-92CGOM(nagestuurd)    16-01-92(aan DGWT, o.a. i.a.a. StasDef)DGPbijl
80 Def  – actie n.a.v. verslag CGOM 16-01       20-01-92(aan
EACOS NMR)NL. Nat. Mil. Repre- bijl 81 Def (+ bijl 87)  –
vraag over operationaliteit JOC tot eind 1994sentatieve
SHAPE     20-01-92brief vervanging filters aan AITransmark
Safetecbijl 11/21 SZW     23-01-92(aan Geniedienst Cannerberg,
i.a.a. DGWT R'mond)PTT M'trichtbijl 82 Def  –
akkoord met besprokene op 17-01-92       24-01-92(aan
PTT M'tricht)StasDefbijl 83 Def, 11/10 SZW  –
verzoek werkzaamheden 11/10 SZW te hervatten      24-01-92(aan
DGWT R'mond)Geniedienst JOCbijl 84 Def  – commentaar
op brief 20-01-92 ?? N.B.: niet compleet  –
toelage personeel JOC       27-01-92(aan DGWT DHg)DGWT
R'mondbijl 85 Def  – maatregelen       27-01-92(aan
DGWT)plv. DGWTbijl 86 Def  – intern memo
over discussie bij SHAPE over mogelijke sluiting JOC       03-02-92(aan
NL NMR)SHAPE via EACOS bijl 87 Def (+ bijl 81)  –
beëindiging operaties JOC eind 1992NMR   –
bijgevoegd «OPS implications of JOC Maastricht closure»,
d.d. 17-12-91   03-02-92(aan NALLA Senior Representative)HQ
TWOATAF, Rheindahlenbijl 88 Def  – weigering PTT       03-02-92(aan
DGWT R'mond)TNO/IMWbijl 89 Def  – inventarisatie
aanwezigheid zichtbaar asbest       04-02-92(aan DGWT)DGWT
R'mondmap 3-13 Def  – verzoek tot verhoging spevo-fonds      05-02-92(aan DGWT, Den Haag)DGWT R'mondbijl
90 Def  – toelage personeel JOC       06-02-92(aan
Geniedienst JOC) toewijzingDGWT R'mondmap 3-12 Def  –
spevo-gelden voor bescherming       10-02-92(aan
?)DGWT R'mondbijl 91 Def  – lijst maatregelen      12-02-92brief saneringAIbijl 11/18 SZW  (aan
PTT)       12-02-92(aan StasDef)DGWT Den Haagbijl
92 Def  – vervolg op bijl 79    – aanbevelingen
voor actie       12-02-92(aan CDS)Stasdefbijl
88 Def  – status bijl 87 Def       13-02-92(aan
StasDef)DGWTmap 3-13 Def  – regelgeving
tegen asbest door DGWT «Asbestvoorschrift DGWT»       13-02-92(aan
EID-PDB, JOC)DGWT R'mondbijl 93 Def  – projectleider
benoemd       14-02-92(aan DGWT R'mond)TAUW Infra
Consultbijl 94 Def  – resultaten inventarisatie
zichtbaar asbest       17-02-92(aan StasDef)CDSbijl
95 Def  – overleg SHAPE, AFCENT en TWOATAF    –
antwoord op bijl 88 Def       18-02-92(aan Stasdef)DGWT
Den Haagbijl 96 Def  – vervolg op bijl 92 Def   – status bijl 87 Def       19-02-92(aan Tweede
Kamer)StasDefbijl 97 Def  – verslag CGOM
19-12-91       27-02-92brief sanering (aan AI)PTTbijl
11/17 SZW 27-02-92(aan StasDef)?, Def. bijl
98 Def  – toezegging SHAPE ingetrokken    –
aanbevelingen DGWT uitvoeren (bijl 92 Def)       03-03-92Sluiting
JOCHQ AFCENT,03-12-97   communications & information
Systems      03-03-92(aan ?)DGWT, R'mondbijl 99 Def – lijst maatregelen    – actualisering
bijl 91 Def       04-03-92(aan Transmark Safetec)DGWT
R'mondmap 3-13 Def  – opdracht tot vervanging
filters       04-03-92(aan NL NMR)SHAPEbijl
100 Def  – sluiting JOC voor eind 1992       05-03-92(aan
PTT M'tricht)StasDefmap 3-13 Def  – aansprakelijkheid   – vervolg op bijl 83 Def       06-03-92(aan
StasDef)CDSbijl 102 Def  – besluit SHAPE
(zie bijl 100 Def)       10-03-92brief sanering (aan PTT)AIbijl
11/19 SZW     11-03-92brief sanering (aan DGA)AIbijl
11/15 SZW     16-03-92brief sanering (aan DGWT)AIbijl
11/16 SZW     17-03-92(aan DGWT, Den Haag)Geniedienst
JOCbijl 103 Def  – geen antwoord op eerdere brieven
(bijl 57, 84, 90)       19-03-92Verslag verg. d.d. 17-03-92
over sluiting JOCHQ AFCENT03-12-97     19-03-92(aan
?)DGWT, R'mondbijl 99 Def  – lijst maatregelen   – actualisering voorgaande lijst       20-03-92(aan
StasDef)DGWT Den Haagbijl 104 Def  – aanbeveling
informeren Tweede Kamer en CGOM       24-03-92(aan MinDef)
sluiting JOCLegal Advisor AFCENT03-12-97     24-03-92(aan
SHAPE e.a.) vertrek uit JOCCINCENT03-12-97 24-03-92/(aan
CAMFIL)DGWT R'mondmap 3-13 Def 13-04-92(aan DGWT R'mond)CAMFIL  – reservering Cambox combinaties    –
orderbevestiging       24-03-92/(aan INATHERM)DGWT R'mondmap
3-13 Def 16-04-92(aan DGWT R'mond)INATHERM   –
reservering regelkleppen    – orderbevestiging  24-03-92(aan DGWT)DGWT Harskampmap 3-13 Def – inventarisatie asbestverwijdering       25-03-92(aan
drietal aan-DGWT R'mondmap 3-13 Def  nemers)    –
uitnodiging tot doen van prijsaanbieding «verwijderen asbest JOC»      26-03-92(aan DGWT)DGWT Enschedemap 3-13 Def – inventarisatie asbest («nihil»)      27-03-92(aan DGWT)DGWT Volkelmap 3-13 Def  –
inventarisatie asbestverwijdering       30-03-92(aan
DGWT)DGWT A'dammap 3-13 Def  – inventarisatie
asbestverwijdering       30-03-92(aan DGWT)DGWT Den
Heldermap 3-13 Def  – inventarisatie asbestverwijdering      01-04-92(aan DGWT)DJZ(nagestuurd)  –
nota inzake beëindiging gebruik JOC    –
verzoek behandeling over te nemen       02-04-92(aan
DGWT)DGWT Utrechtmap 3-13 Def  – inventarisatie
asbestverwijdering Amersfoort en Utrecht       02-04-92(aan
DGWT)DGWT Arnhemmap 3-13 Def  – inventarisatie
asbestverwijdering       03-04-92(aan DGWT)DGWT Bredamap
3-13 Def  – inventarisatie asbestverwijdering      03-04-92(aan Tweede Kamer)StasDefbijl 105 Def – sluiting JOC    – maatregelen (22 300
X, nr.72)       07-04-92(aan DGWT)DGWT Oldebroekmap
3-13 Def  – inventarisatie asbestverwijdering      08-04-92(aan CGOM)Stasdefbijl 106 Def  –
sluiting JOC    – maatregelen   09-04-92(aan
DGWT)DGWT Stolzenau BRDmap 3-13 Def  – inventarisatie
(bijlage ontbreekt)       10-04-92(aan DGWT)DGWT
Dienstkring map 3-13 Def  – inventarisatie-asbestverwijderingDen
Haag      14-04-92– Bestek verwijderen asbestDGWT
R'mondmap 3-14 Def     15-04-92(aan DGWT)DGE&F(nagestuurd) – verzoek tot opzegging NAVO niet zonder meer accepteren,
mede vanwege aanwezigheid asbest    – coördinatie
opstelling NL noodzakelijk       15-04-92(aan personeel
Geniedienst JOC)DGWT Den Haag, Bureau Personeelbijl 107 Def  –
antwoord op bijl 103 Def    – aansprakelijkheid
Ministerie    – bezoldigingsproblemen       15-04-92(aan
MinDef, StasDef, i.a.a. div.)Dir. Jur. Z. map 3-13 Def  –
concept-controle- rapport afval    – overleg op
03-04-92    – vervolg op nota van 01-04-92 (ontbreekt)   – strafrechtelijk onderzoek naar NAVO-hoofdkwartier
(zoals in verleden AFCENT)       16-04-92(aan Officier
van Justitie M'tricht)Dir. Juridische Zaken Min.Def. map 3-13
Def  – onderzoek KM naar afval Cannerberg       16-04-92(aan
DGWT R'mond)Deuzings Lucht- map 3-14 Def  – begroting
installeren luchtkanalentechniek      22-04-92–
aanbesteding verwijderen asbest JOCDGWT R'mondmap
3-14 Def     23-04-92(aan plv. Dir. DGWT)DGWT R'mondmap
3-14 Def  – volledige asbestinventarisatie N.B.: zonder
JOC       24-04-92(aan Techn Bur. Deuzings, Nuth)DGWT
R'mondmap 3-14 Def  – opdracht tot uitvoering
werk       28-04-92(aan MinDef, StasDef)DGWTmap
3-14 Def  – vervolg op nota 13-02-92    –
inventarisatie asbestproblematiek Def.   08-05-92(aan
DGP)DGWT Den Haagbijl 108 Def  – toezegging
minister asbestmetingen       11-05-92(aan DGWT, R'mond)Deuzings
Lucht- map 3-14 Def  – orderbevestigingtechniek     22-05-92(aan DGWT)DGP Den Haagbijl 109 Def  –
toezegging minister in CGOM-vergadering 21-05-92 asbestmetingen      27-05-92brief sanering aan JOCAIbijl 11/20 SZW    16-06-92(aan DGWT)Dir. Opera-map 3-14 Def  –
antwoord optiën KL   verzoek DGWT d.d. 12-08-91
om levering gasmaskers etc.       22-06-92Bericht van opleveringGeniedienst
JOC/map 3-13 Def  – werk is goedgekeurdTechnisch
Bureau Deuzings      30-06-92(aan DGWT)Legal Advisor03-12-97 sluiting JOCHQ AFCENT      21-07-92(aan DGP)DGWT
Den Haagbijl 110 Def  – metingen op 24-06-92   – sluiting Cannerberg op 04-09-92       10-08-92(aan
Dir. Jur. Z.)DGWT R'mondmap 3-14 Def  – n.a.v.
sluiting JOC: contracten onroerend goed en «support arrangement»
host nation       11-08-92(aan Commando Verbindingen KL)PTT
M'trichtbijl 111 Def  – antwoord op bijl 101
Def    – aansprakelijkheid Ministerie Def      26-08-92(aan DGWT)DJZ MinDef03-12-97  sluiting
JOC       08-09-92(aan DGWT)Dir. Jur.Z. map 3-14  –
antwoord op 10-08-92Def   – verplichting
tot sanering       17-09-92(aan CINCENT, Infra)DGWT03-12-97 sluiting JOC       28-09-92(aan ?)JOC, Commanderbijl
112 Def  – staat van Cannerberg bij overdracht aan
NL   29-09-92(aan RNFAD/NALLA)CINCENTmap
3-14 Def  – PTT werkzaamheden    –
sluiting JOC sept. '92       09-10-92(aan PTT M'tricht)StasDefbijl
113 Def  – reactie op bijl 111 Def    –
StasDef blijft bij conclusies bijl 101 Def       ?(aan
MOD NL)COMTWOATAFmap 3-14 Def  – ontmanteling
PTT-equipment       21-10-92(aan HQ NORTHAG/TWOATAF)DGWT
R'mondmap 3-14 Def  – ref. brief 07-10-92 aan
Cdr JOC    – gewijzigde hoofdstuk 6 schattingen
(special sites operations)       09-11-92Verslag vergadering
d.d. 29-10-92 over sluiting JOCCommandant JOC03-12-97     08-12-92(aan
NATO Intern. Staff via PV-NAVO)DGWT03-12-97 sluiting JOC     08-12-92(aan
NAVO)DGWT DHg(nagestuurd)  – formele overdracht
door NAVO heeft nog niet plaatsgevonden    – AFCENT
zal «handover protocol» opstellen    – voorstel
voor datum inspectie (18-12)    – vlgs. DGWT nog
geen duidelijke uitspraak over al dan niet schoonmaken JOC       04-01-93(aan
DGWT Den Haag)DJZbijl 114 Def  – aansprakelijkheid
niet bij voorbaat erkennen       18-02-93(aan DGWT)DGWT
R'mondmap 3-13 Def  – machtiging tot uitvoering
onderhoud JOC 1993       02-93(aan DGWT L'burg)Intron
BodemTech, bijl 115 Def  – onderzoek afvalberging
JOCSittard      23-03-93Verslag gesprekken over
verplaatsing ATOC2AFCENT, communications & information Systems03-12-97
 05-04-93(aan DGWT)Legal Advisor HQ AFCENT03-12-97 overdracht JOC (N.B.: ref. brief d.d. 31-03-93 ontbreekt)       09-06-95(aan
DGWT Den Haag)arts DP KLubijl 116 Def  – vraag
naar meetrapporten t.b.v. opmaken proces-verbaal van ongeval       20-10-95(aan
KLu, afd. algemene geneeskunde)DGWT Den Haagbijl 117 Def  –
rapporten asbestmetingen door DGWT op 12-09-95 overgedragen aan Directeur
Militair Geneeskundig Beleid   10-10-96(aan Directeur Directie
Zuid-Nederland)MIDbijl 118 Def  – geen
bezwaar MID tegen vrijgeven VROM-dossier Cannerberg (Hinderwetvergunning)      20-11-96(aan mevr. ?)StasDefbijl 119 Def  –
beantwoording van aan koningin gerichte brief       26-03-97(aan
MID, Dienst Voorlichting)TNO-MEPbijl 120 Def  –
toezending TNO-rapporten uit 1977 en 1979       28-03-97coörd.
vragenAIbijl 10 SZW  (incl historie)       28-03-97overzicht
bijlagenAIbijl 11 SZW  bij brief 28-03-97       23-04-97(aan
TK)StasDef25 323, nr.1     23-05-97lijst vr./antw. 25 323, nr.2     26-05-97(aan TK)StasDef25 323,
nr.3  vorige Stas niet fout       11-06-97lijst vr./antw. 25 323, nr.4     03-07-97verslag AO 28-5 25 323,
nr.5     10-07-97verslag AO 19-6 25 323, nr.6    25-07-97(aan DGWT)DGWT R'mondmap 3-14 Def  –
brief 07-03-83 (ontbreekt)    – lijst van
bedrijven die in de Cannerberg hebben gewerkt.       19-08-97(aan
TK)StasSoZaWe25 323, nr.7Aanhangsel Handelingen 1996-1997, nrs. 1097 t/m 1100 (vragen/antwoorden)Aanhangsel Handelingen 1997-1998, nr. 115 (vragen/antwoorden) II. ACHTERGRONDSTUKKEN(Kopjes verwijzen naar betreffende map van SoZaWe) 1–
Beeld van de organisatie   Jaarverslag Arbeidsinspectie 1963CB
630 000   Jaarverslag Arbeidsinspectie 1965CB 650 000  Jaarverslag Arbeidsinspectie 1966CB 660 000   Jaarverslag
Arbeidsinspectie 1967CB 670 000   Jaarverslag van de
Arbeidsinspectie 1968CB 680 000   Jaarverslag van de
Arbeidsinspectie 1969CB 690 000   Jaarverslag van de
Arbeidsinspectie 1970CB 700 000a   De Arbeidsinspectie
Verslag over 1971-1973CB 730 000   Jaarverslag van de
Arbeidsinspectie 1974 en 1975CB 750 000   Jaarverslag
van de Arbeidsinspectie 1976CB 760 000   Jaarverslag
van de Arbeidsinspectie 1977CB 770 000   Jaarverslag
van de Arbeidsinspectie 1978CB 780 000   Jaarverslag
van de Arbeidsinspectie 1979CB 790 000   Uittreksels
uit Staatsalmanak 1967 t/m 1992    2– Betekenis van
de MAC-waarden   Artikel tijdschrift van sociale geneeskunde
«Uitgangspunten bij advisering inzake MAC-waarden»CB 781 228  3– Normstelling voor asbest   Verslag
87e bijeenkomst Chemisch technici bij de AI dd. 28-5-1975CB 750 528  Verslag 88e bijeenkomst Chemisch technici bij de AI dd. 24-9-1975CB
750 924   Brief DG vd Arbeid aan DH's «Vervangingsmiddelen
voor asbest»CB 770 616   Brief aan voorz. MAC-cie
«Adviesaanvrage MAC-waarden voor asbest»CB 781 227  Notitie Med. Dienst aan DG van de Arbeid «grenswaarden asbest»CB
790 622   Asbest neem geen risicoCB 810 200   DGA
bespreking «asbest richtlijn»CB 850 428   Brief
van Nationale MAC-cie «Asbest»CB 850 612   Brief
van Nationale MAC-cie «MAC-waarde voor asbest»CB 850 813  Brief aan vz MAC-cie «Asbest»CB 850 813a  Brief van Nationale MAC-cie «MAC-waarde voor asbest»CB
851 120a   Werken met asbest in bouw en industrieCB 880 300  Concept V-blad AsbestCB 881 108   Brief Eternit
«ontwerp voorlichtingsblad Asbest onnodig risico»CB 881 222  Werken met Asbest in de bouw (CP 18-2)CB 890 000   Concept
Publikatie «Asbest Algemeen» CP 18-1CB 890 000a   Werken met Asbest en uw GezondheidCB 890 000b   Advies
handelwijze bij verwijderen asbesthoudende vloerbedekkingCB 890 700  Evaluatie van het risico op kanker bij beroepshalve blootstelling
aan asbestCB 891 200   Asbestverbod «Informatie
over het gewijzigde Asbestbesluit Arbowet»CB 930 600   De
meest gestelde vragen over asbestCB 931 100   Voorlichtingsblad
Asbest V28 (los bijgevoegd)CB 960 000   4 a –
Verbod op asbest   Verslag Districtshoofdenvergadering dd.
10-8-1967CB 670 810   Brief aan Perm. vertegenwoordiging
Ned. bij EG «Gezondheidsproblemen»CB 670 926   Verslag
44e bijeenkomst chemisch technici bij de AI dd. 27-9-1967CB 670 927  Verslag Districtshoofdenvergadering dd. 19-10-1967CB 671 019  Verslag Districtshoofdenvergadering dd. 9-11-1967CB 671 109  Verslag Districtshoofdenvergadering dd. 14-12-1967CB 671 214  Verslag Districtshoofdenvergadering dd. 11-1-1968CB 680 111  Brief van AI-Maastricht aan medisch adviseurCB 680 219  Verslag onderzoek asbestose van dhr. MiedemaCB 680 226  Notulen Districtshoofdenvergadering dd. 29-2-1968CB 680 229  Asbest en vervangingsmiddelenCB 680 400   Notulen
medici vergadering dd. 9-4-1968CB 680 409   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd. 18-4-1968CB 680 418   Notulen medici vergadering
dd. 9-7-1968CB 680 709   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd 11-7-1968CB 680 711   Notulen medici vergadering dd.
10-9-1968CB 680 910   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd. 12-9-1968CB 680 912   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd. 9-1-1969CB 690 109   Notulen medici vergadering dd.
14-1-1969CB 690 114   Notulen medici vergadering dd.
11-2-1969CB 690 211   Notulen medici vergadering dd.
11-3-1969CB 690 311   Notulen medici vergadering dd.
8-4-1969CB 690 408   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd. 10-4-1969CB 690 410   Notulen medici vergadering
dd. 10-6-1969CB 690 610   Krantenknipsel uit «De
Waarheid»CB 700 203   Vragen uit Tweede KamerCB
700 415   Notulen medici vergadering dd 12 mei 1970CB
700 512   Brits Persbericht over de «Asbestos Regulations
1969»CB 700 526   Notulen medici vergadering dd.
9-6-1970CB 700 609   Brief aan medisch adviseur AI «volledige
lijst van bedrijven die aan asbestose-onderzoek mee zullen doen»CB
710 204   Verslag Districtshoofdenvergadering dd. 14-1-1971CB
710 114   Notulen medici vergadering dd. 9-2-1971CB 710 209  Brief
AI Rotterdam m.b.t. asbestose-onderzoekCB 710 325   Brief
van medische afdeling rapport n.a.v. studiereisCB 710 928   Verslag
Districtshoofdenvergadering dd. 14-10-191CB 711 014   Brief
Eternit betreffende concept AsbestbesluitCB 720 803   Brief
Eternit betreffende concept AsbestbesluitCB 721 127   Opmerkingen
door medische afdeling t.a.v. brief aan EternitCB 730 201   Brief
Eternit aan medisch adviseur AI met verzoek om gesprekCB 730 320  Brief van Eternit – afschrift attest i.v.m. «asbestcementprodukten»CB
730 528   Brief Eternit aan medisch adviseur AI m.b.t. asbestproblematiekCB
731 204   Verslag Districtshoofdenvergadering dd 14-8-1974CB
740 814   Brief Eternit betreffende voorgestelde wijziging
SilicosewetCB 750 417   Nota «Wijziging Arbeidswet
1919, Stuwadoorswet, Silicosewet ...»CB 750 512   SER
advies inzake ontwerp-asbestbesluitCB 751 219   Overzicht
notitie m.b.t. asbestCB 760 100   Kort verslag Stafvergadering
dd. 5-1-1976CB 760 105   Brief aan Canadian Embassy «Ontwerp
Asbestbesluit»CB 760 109   Kort verslag Stafvergadering
dd. 12-1-1976CB 760 112   Kort verslag Stafvergadering
dd. 9-2-1976CB 760 209   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd 11-2-1976CB 760 211   Bespreking met EZ-Arbeid dd
16-3-1976CB 760 316   Bespreking DGA, DG Industrie, Economische
Zaken inzake «Ontwerp Asbestbesluit»CB 760 407   Verslag
92e bijeenkomst Chemisch technici bij de AI dd 25-5-1976CB 760 525  Schadelijke effecten van asbest op de gezondheid van de mensCB
760 700   Kort verslag Stafvergadering dd. 20-09-1976CB
760 920   Brief van Economische Zaken «Ontwerp Asbestbesluit»CB
760 921   Districtshoofdenvergadering dd 2-9-1976CB 760 922  Asbestbesluit «opmerkingen op brief Minister Economische
Zaken»CB 761 006   Besluitenlijst Driehoekvergadering
15-10-1976CB 761 015   Brief van Ned. Vereniging Veiligheidstechnici
«Asbestbesluit»CB 761 104   Aantekening voor
de Minister «Concept Asbestbesluit»CB 761 109   Voorstel
wijzing van de Silicosewet (tbv. Ministerraad)CB 761 122   Brief
aan Tweede Kamer cie «Ontwerp-Asbestbesluit»CB 761 207  Kort verslag Stafvergadering dd 20-12-1976CB 761 220  Brief Eternit aan Minister Sociale Zaken inzake onderhoud met
MinisterCB 770 105   Brief aan Directie Eternit ivm
verzoek persoonlijk onderhoudCB 770 106   Notitie tbv
gesprek met directie Eternit dd 26-1-1977CB 770 124   Persbericht
Sociale Zaken «Asbestbesluit: verboden en beperkingen»CB
770 516   Brief vz VNO aan Minister Sociale Zaken mbt brief
EternitCB 771 007   Verslag Driehoekvergadering dd 21-10-1977CB
771 021   Krantenknipsel «Albeda doet luchtig over Asbestbesluit»CB
780 301   Notitie inzake de inwerkingtreding AsbestbesluitCB
780 425   Verslag Kleine Districtshoofdenvergadering dd. 10-5-1978CB
780 510   Voorlichtingsdag Asbestbesluit 31 mei 1978CB
780 531   Verslag Driehoek-vergadering nr. 77 dd. 2-6-1978CB
780 602   Verslag Districtshoofdenvergadering dd. 14-6-1978CB
780 614   Verslag Districtshoofdenvergadering dd. 13-12-1978CB
781 213   Verslag Technische Staf dd. 21-1-1980CB 800 121  Discussiestuk importverbod crocidolietCB 800 201   Verslag
overleg DG vd Arbeid en DG Milieuhygiëne dd 1-5-1980CB 800 501  Notitie WD over gesprek met asbestsector over EEG-overleg asbestCB
800 509   Verslag overleg DG vd Arbeid en DG Milieuhygiëne
dd 9-9-1980CB 800 909   Brief Industriebond FNV betreffende
normering asbestCB 811 203   Brief van Adviescommissie
Asbestbesluit «Studies naar het kankerrisico»CB 820 312  Brief van Eternit inzake brief FNVCB 820 319   Brief
aan Eternit n.a.v. reaktie op brief FNVCB 820 806   Opmerkingen
bij brief van het FNV inzake asbestCB 840 110   Verslag
Directievergadering dd. 24-2-1984CB 840 224   Artikel
Vakbondskrant «Topambtenaar wil kankerverwekkend materiaal in buitenland
dumpen»CB 840 307   Brief aan Staatssecretaris
SoZaWe «Voorraden crocidoliethoudende asbest-cementbuizen en hulpstukken»CB
850 816   Tekst voor Staatscourant, verbod in voorraad houden
crocidolietCB 860 609   Nota aan Staatssecretaris «wijziging
Asbestbesluit»CB 860 827   Rapport Raad van State
Ontwerp AsbestbesluitCB 860 929   Ontwerp-besluit tot
wijziging van het AsbestbesluitCB 861 028   Nota «Uitgangspunten
voor een Gezondheidsbeleid»CB 870 300   Verslag
Hoofdinspecteuroverleg G dd 18-9-1987CB 870 918   Verslag
DH vergadering dd. 7-10-1989 Ontwerp-AsbestbesluitCB 871 007   Brief
van Arboraad «Medisch toezicht op blootstelling aan asbest»CB
880 323   Brief van CDA Tweede Kamerfractie «regelgeving
mbt asbest»CB 880 427   Brief aan mw Oomen-Ruijten
(CDA) «Beleid m.b.t. asbest»CB 880 527   Brief
aan vz Arboraad «Advies medisch toezicht op blootstelling aan asbest»CB
881 020   Brief aan Staatssecretaris SoZaWe «Asbest»CB
890 125   Brief aan Min. Economische Zaken «Asbestverbod»CB
891 031   Brief aan vz Arboraad «Astbestverbod»CB
900 109   ASBEST ... Werk voor specialisten (INFO)CB
940 000   4 b– Alle wet- en regelgeving m.b.t.
Asbest   Veiligheidswet 1934 dd. 1-2-1986  Arbeidsomstandighedenbesluit,
dd. 15-1-1997  Beleidsregels arbeidsomstandighedenwetgeving dd. 27-6-1997   5– Bevoegdheden en toezicht door de Arbeidsinspectie
(incl. beleidsontwikkeling na 1978)   NAVO Statusverdrag
19 juni 1951CB 510 619  Concept nota «Ontheffingenbeleid
asbestbesluit»CB 770 102   Brief DG vd Arbeid aan
DH's inzake Uitvoering AsbestbesluitCB 770 131   Projektgroep
Asbest 4e vergadering dd 1-6-1977CB 770 601   Instelling
Adviescommissie AsbestbesluitCB 771 014   Overgangsbeleid
bij de uitvoering van het AsbestbesluitCB 780 110   Verslag
Driehoek-vergadering nr. 65 dd. 20-1-1978CB 780 120   Concept
Richtlijnen Ontheffingenbeleid AsbestbesluitCB 780 124   Verslag
«open discussie» Districtshoofdenvergadering dd. 25-1-1978CB
780 125   Persbericht: Installatie Adviescommissie AsbestCB
780 207   Verslag Driehoek-vergadering nr. 71 dd. 28-2-1978CB
780 228   Verslag Driehoek-vergadering nr. 96 dd. 15-12-78CB
790 103   Brief Adviescie Asbestbesluit «Concept-richtlijnen
Ontheffingsbeleid»CB 790 104   Verslag Driehoek-vergadering
nr. 101 dd. 9-2-79CB 790 209   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd 14-2-1979CB 790 214   Brief Adviescie. Asbestbesluit
ontheffing waterleidingbedrijvenCB 790 426   Verslag
Districtshoofdenvergadering dd. 10-5-1979CB 790 510   Verslag
Directievergadering nr. 124 dd. 24-08-1979CB 790 829   Notitie
WD m.b.t. Het slopen van asbest bevattende constructiesCB 790 912  Samenvatting vergadering Adviescie Asbestbesluit dd. 19-9-1979CB
790 919   Brief aan Districtshoofden «vergadering Adviescie
Asbestbesluit»CB 791 003   Verslag Directievergadering
nr. 131 dd. 19-10-1979CB 791 022   Brief van AI Deventer
«Crocidoliet»CB 791 113   Brief van AI Amsterdam
«Asbest»CB 791 113a   Brief van AI Groningen
«Ontheffing Asbestbesluit»CB 791 120   Samenvatting
vergadering Adviescie Asbestbesluit dd. 21-11-1979CB 791 121   Brief
van Adviescie Asbestbesluit»CB 791 122   Brief
van AI Maastricht «Ontheffing Asbestbesluit»CB 791 123  Samenvatting vergadering Adviescie Asbestbesluit dd. 19-12-1979CB
791 219   Notitie Roubouts aan Beenhakker «brief DH5
aan Eternit»CB 791 227   Documentatieblad «Asbesthoudende
materialen»CB 800 300   Brief van AI Deventer «Ontheffing
Asbestbesluit»CB 800 305   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd 27-3-1980CB 800 327   Brief aan AI Deventer «Ontheffingen
Asbest-besluit Hergebruik buizen»CB 800 327a   Brief
van Eternit aan Inspectie VolksgezondheidCB 800 331   Brief
van AI-10 «Asbest»CB 800 415   Brief aan
DH Breda «ontheffingaanvragen scheepsreparatiebedrijven»CB
800 506   Brief van Adviescie Asbestbesluit «Wegwerken
van aanwezige voorraad crocidoliethoudend buis»CB 800 610  Verslag Districtshoofdenvergadering dd 11-06-1980CB 800 714  Brief aan Adviescie Asbestbesluit «opmerkingen n.a.v. brief»CB
800 721   Brief aan Districtshoofden «Ontheffing Asbestbesluit»CB
800 728   Brief aan Districtshoofden «Artikel 6 Asbestbesluit»CB
800 924   Asbest en MilieuhygiëneCB 801 100  Nota aan HAWB «Vertrouwelijkheid Asbestlijst»CB
801 119   Brief van Adviescommissie Asbestbesluit «Informatie
t.b.v. de Adviescommissie Asbestbesluit»CB 801 106   Aantekeningen
Siccama aan Rombouts (DGA)CB 801 113   Brief aan DH's
«Ontheffingen Asbestbesluit»CB 801 201   Concept
nota betreffende het te voeren beleid ten aanzien van het slopen van asbestbevattende
objectenCB 810 209   Nota aan Directeur Alg. Techn. Beleid
«Het ontheffingsbeleid t.a.v. Crocidoliethoudende asbest-cement buis
1981/1983»CB 810 219   Brief van AI Groningen «Asbest,
Fa. Eternit-crocidoliet»CB 810 306   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd 11-3-1981CB 810 311   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd 8-4-1981CB 810 408   Nota aan Adviescie Asbestbesluit
«Ontheffingenbeleid crocidoliethoudende asbest-cement buis»CB
810 421   Brief aan DH Groningen «Asbest, eternit, crocidoliet»CB
810 824   Richtlijn ontheffingenbeleid ex artikel 2 en 3 AsbestbesluitCB
810 918   Brief van Adviescie Asbestbesluit «tekortkomingen»CB
820 408   Brief van asbestprojectgroep «Onderzoek»CB
820 519   Brief aan Unicon BV «Richtlijn voor het fixeren
van gespoten asbestlagen»CB820 608   Brief aan
Adviescie Asbestbesluit «Ontheffingen van verbodsbepalingen artikelen
2 en 3 van Asbestbesluit»CB 820 810   Brief van
AI Zoetermeer «Naleving Asbestbesluit»CB 831 008   Brief
aan Districtshoofden «afspraken en besluiten DH-vergadering»CB
831 031   Nota aan Dir. Techn. Beleid «Pilotonderzoek
tbv Aktie Slopen Asbest»CB 831 111   Agenda, afspraken
en besluiten Districtshoofdenvergadering dd 21-12-1983CB 831 115
   Verslag Districtshoofdenvergadering dd. 21-12-1983CB 831 221  Verslag Directievergadering dd. 9-3-1984CB 840 309  Brief aan Adviescommissie Asbestbesluit. Rapport van het pilot-onderzoek
voor de actie slopen asbest. CB 840 315   Verslag Directievergadering
dd. 13-4-1984CB 840 413   Bijlage bij verslag Directievergadering
«Asbestbuizenbeleid»CB 840 511   Verslag
Districtshoofdenvergadering dd 30-5-1984CB 840 530   Brief
van Bloedtransfusiedienst «gebruik van losse asbest»CB 840 605  Brief aan vz Adviescie Asbestbesluit «crocidoliethoudende
buizen»CB 840 607   Verslag Districtshoofdenvergadering
dd. 22-6-1984CB 840 622   Verslag Districtshoofdenvergadering
11-7-1984CB 840 711   Nota Beleid inzake het slopen van
asbestCB 840 725   Nota Medische Afdeling «Beleid
inzake het slopen van asbest»CB 840 810   Verslag
Districtshoofdenvergadering dd. 25-10-1984CB 840 912   Rapportage
AI Groningen mbt. asbestCB 841 002   Directiestukken
«Slopen asbest»CB 841 018   Bijlage bij verslag
Directievergadering dd 26-10-1984CB 841 026   Brief aan
DH's «Asbest in de bouw»CB 841 029   Telex
van AI Maastricht «asbest in de bouw»CB 841 100   Brief
aan Medisch Adviseur «nota Kaderrichtlijn en Bedrijfsgezondheidszorg»CB
841 114   Telex van AI Utrecht «asbest in de bouw»CB
841 119   Telex van AI Breda «asbest in de bouw»CB
841 120   Verslag Directievergadering dd. 23-11-1984CB
841 123   Verslag Directievergadering dd. 21-12-1984CB
841 221   Brief AI Groningen «rapportage sep-dec 1984»CB
850 125   Notitie van Hoofd Sociaal Bedrijfsbeleid «Samenvatting
3e rapportage Raakvlakkengroep Overheid en Defensie»CB 850 213  Project «Gespoten asbestlagen, lokaliseren en aanpak»CB
850 321   Brief van Medische afdeling «rapport asbest»CB
850 326   Briefwisseling tussen Dir. Veiligheid en Districten
AI m.b.t. asbestspuitlagenCB 850 327   Verslag DGA-DGMH
overleg 17-4-1985CB 850 417   Samenvatting DistrictsrapportagesCB
850 500   Brief aan Districtshoofden «relatieopbouwaktiviteiten»CB
850 514   Nota aan Directieleden van Werktuigkundige Afdeling
«De scope van een regeling voor het slopen van asbest»CB
850 604   Bijlage bij Directievergaderingverslag dd. 7-6-1985CB
850 607   Verslag Directievergadering dd 2-8-1985CB 850 802  Brief AI Amsterdam «periodieke rapportage»CB
851 008   Brief van Nationale MAC-cie «Asbest-dag»CB
851 120   Brief aan DH's «Procedures slopen asbest»CB
860 326   Brief aan DH's «Procedure slopen asbest»CB
860 905   Verslag 627e medicivergadering dd 4-11-87CB
871 104   Brief van Arboraad «Be- en verwerken van asbest
bij scheepsreparatie»CB 880 627   Brief aan Districtshoofden
«Slopen van crocidoliethoudende constructies»CB 880 906  Brief aan Voorzitter Arboraad «Beleid met betrekking tot
asbest»CB 890 116   Bijlage bij verslag 579e DH-vergadering
dd. 8-3-1989CB 890 314   6– Chronologie
optreden Arbeidsinspectie Cannerberg   (Verwerkt in onderdeel
I) BIJLAGE 5 OVERZICHT CORRESPONDENTIE WERKGROEPOVERZICHT CORRESPONDENTIE Uitgaande brieven van de werkgroep– Brief d.d. 4 augustus 1997 van de voorzitter van de werkgroep
aan de Staatssecretaris van Defensie (i.a.a. de Minister van Defensie) over de oprichting van de werkgroep en verzoek tot medewerking.– Brief d.d. 4 augustus 1997 van de voorzitter van de werkgroep
aan de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (i.a.a. de minister
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) over de oprichting van de werkgroep
en verzoek tot medewerking.– Brief d.d. 2 september 1997 van de voorzitter van de werkgroep
aan de Staatssecretaris van Defensie inzake onderzoeksopdracht, samenstelling
en tijdsplanning van de werkgroep, met het verzoek alle beschikbare dossiers
ter beschikking te stellen.– Brief d.d. 2 september 1997 van de voorzitter van de werkgroep
aan de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid inzake onderzoeksopdracht, samenstelling en tijdsplanning van de werkgroep, met het
verzoek alle beschikbare dossiers ter beschikking te stellen.– Brief d.d. 2 oktober 1997 van de griffier van de werkgroep aan
drs K.M.A. Weustink (contactpersoon) van het Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid inzake door Ministerie aan werkgroep verstrekte informatie. (97-40-Def)– Brief d.d. 2 oktober 1997 van de voorzitter van de werkgroep aan
de Staatssecretaris van Defensie houdende rappel inzake bijdrage NAVO
aan onderzoek. (97-41-Def)– Brief (fax) d.d. 9 oktober 1997 van de griffier van de werkgroep
aan drs K.M.A. Weustink (contactpersoon) van het Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid inzake lijst mogelijk voor gesprek uit te nodigen
personen.– Brief (fax) d.d. 9 oktober 1997 van de griffier van de werkgroep
aan drs P.M.J. Hermans (contactpersoon) van het Ministerie van Defensie inzake lijst mogelijk voor gesprek uit te nodigen personen.– Brieven d.d. 20 oktober 1997 van de griffier van de werkgroep
aan diverse personen inzake uitnodiging voor gesprek met werkgroep.– Brieven d.d. 23 oktober 1997 van de griffier van de werkgroep
aan diverse personen inzake bevestiging telefonisch gemaakte afspraak
voor gesprek met werkgroep.– Brief (fax) d.d. 23 oktober 1997 van de griffier van de werkgroep
aan de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid inzake verzoek om
toestemming voor gesprek met tweetal personen werkzaam op Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid.– Brieven d.d. 27 oktober 1997 van de griffier van de werkgroep
aan diverse personen inzake uitnodiging voor gesprek met
werkgroep.– Brieven d.d. 29 oktober 1997 van de griffier van de werkgroep
aan diverse personen inzake bevestiging telefonisch gemaakte afspraak
voor gesprek met werkgroep.– Brieven d.d. 31 oktober 1997 van de griffier van de werkgroep
aan diverse personen inzake uitnodiging voor gesprek met werkgroep.– Brieven d.d. 3 november 1997 van de griffier van de werkgroep
aan diverse personen inzake bevestiging telefonisch gemaakte afspraak
voor gesprek met werkgroep.– Brieven d.d. 5 november 1997 van de griffier van de werkgroep
aan diverse personen inzake bevestiging telefonisch gemaakte afspraak
voor gesprek met werkgroep.– Brief (fax) d.d. 5 november 1995 van de griffier van de werkgroep
aan drs P.M.J. Hermans (contactpersoon) van het Ministerie van Defensie met overzicht van door werkgroep voor gesprek uitgenodigde personen.– Brief d.d. 12 november 1997 van de griffier van de werkgroep aan
drs K.M.A. Weustink (contactpersoon) van het Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid ten geleide van concepten stenografische verslagen
van gesprekken met tweetal personen.– Brief d.d. 18 november 1997 van de griffier van de werkgroep aan
drs P.M.J. Hermans (contactpersoon) van het Ministerie van Defensie inzake ontbrekende documenten.– Brief d.d. 21 november 1997 van de griffier van de werkgroep aan
dhr. P. Clermonts inzake bevestiging telefonisch gemaakte afspraak voor
gesprek met werkgroep.Door de werkgroep ontvangen brieven– Brief d.d. 15 september 1997 (kenmerk BO/13 106) van de Staatssecretaris
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid ten geleide van toezending van documenten.– Brief d.d. 15 september 1997 (kenmerk P/9 006115) van de
Secretaris-Generaal van het Ministerie van Defensie (voor de Staatssecretaris
van Defensie) ten geleide van toezending van documenten.
(Def-97-193)– Brief d.d. 17 september 1997 (kenmerk P/97005992) van de Staatssecretaris
van Defensie met vermelding van de naam van de ambtelijke contactpersoon van
het ministerie. (Def-97-206)– Brief d.d. 2 oktober 1997 (kenmerk SVS/SN/1233) van ir. M. Bovenkerk,
hoofd afdeling Stoffen en Normstelling van het Ministerie van VROM, ten geleide
van VROM-publicaties over asbest.– Brief d.d. 8 oktober 1997 (kenmerk BO/97/126) van de Staatssecretaris
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid ten geleide van een overzicht van
bewindslieden en ambtenaren betrokken bij asbestproblematiek en aantal extra
documenten. (Def-97-231) – Brief d.d. 14 oktober 1997 (kenmerk BO/97/0138) van Mw. Weustink,
contactpersoon Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, inzake adressen van door werkgroep geselecteerde personen en toezending TNO-rapport
uit 1991.– Faxbericht d.d. 16 oktober 1997 van het kabinet van de Staatssecretaris
van Defensie ten geleide van een bericht van SHAPE inzake contactpersonenHQ AFCENT inzake de Cannerberg.– Brief d.d. 29 oktober 1997 (kenmerk BO/97/15401) van de minister
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid inzake verlening toestemming tot
voeren van gesprekken met tweetal personen.– Faxbericht d.d. 4 november 1997 van ir. M. Bovenkerk, hoofd afdeling
Stoffen en Normstelling van het Ministerie van VROM, over beleidsnotitie
Asbest in het Milieu van 1991.– Brief d.d. 17 november 1997 van Cdre b.d. J. van Gilst over dragen maskers in Cannerberg.– Brief d.d. 20 november 1997 van dhr. W.M.H. Miseré, Staatstoezicht
op de Mijnen, ten geleide van kopie van notitie in groevenboek en kopie
van inspectierapport.– Brief d.d. 28 november 1997 (kenmerk MG 1997001980) van de Directeur
DGWT Ministerie van Defensie, Genmaj Westerhuis, ten geleide van een
aantal door de werkgroep gevraagde documenten.– Faxbericht d.d. 15 december 1997 van Mw. Weustink, contactpersoon
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, ten geleide van een
notitie en achterliggende stukken over de verhouding DGA en Districtshoofden
AI.BIJLAGE 6 OVERZICHT WET- EN REGELGEVING 1903Mijnwet 
 Bij algemene maatregel van bestuur kunnen voorschriften worden gegeven
ter verzekering van de veiligheid bij de ontginning of bij ander gebruik van
ondergrondse steengroeven, voor zover de Arbeidsomstandighedenwet en de Wet
milieubeheer daarin niet voorzien (....) (artikel 9, lid 2)   1934Veiligheidswet 
 Deze wet opent de mogelijkheid van een AMvB gericht op veiligheid.  1938Veiligheidsbesluit voor fabrieken of werkplaatsen (Besluit
van 19 november 1938, Stb. 872, tot vaststelling van een AMvB als bedoeld
in de artikelen 6 en 7 der Veiligheidswet 1934) Bij «gevaar
van inademing van giftige, bijtende, schadelijke of hinderlijke dampen, gassen
of nevels of van stof» moet ervoor worden gezorgd dat «doelmatige
adembeschermingsapparaten» worden gebruikt.   1947Groevenreglement
(Besluit van 20 januari 1947, Stb. H. 27) «Wanneer de algemene
veiligheid of veiligheid in de groeve op enigerlei wijze wordt bedreigd (...)
moet hiervan onverwijld kennis worden gegeven aan de Inspecteur-Generaal der
Mijnen» (artikel 16, lid 1). De ambtenaren van het Staatstoezicht
op de Mijnen zijn belast met de opsporing van de overtredingen van dit reglement
(artikel 27).   1951Silicosewet (wet van 25 april 1951) 
 Het bestrijden van stoflongziekten d.m.v. een verbod is mogelijk: «Ter
voorkoming en bestrijding van silicose en andere stoflongziekten (pneumoconioses)
kan bij algemene maatregel van bestuur het voorhanden hebben, het bewerken
of verwerken, alsmede het gebruiken van de daarin genoemde voorwerpen of stoffen
worden verboden of aan beperkende voorschriften onderworpen worden»
(artikel 2).   1951NAVO-statusverdrag (Verdrag tussen
de Staten die partij zijn bij het Noord-Atlantisch Verdrag, nopens de rechtspositie
van hun krijgsmachten (NAVO-statusverdrag); Verklaring, bij ondertekening
van dat Verdrag afgelegd voor Nederland, België en Luxemburg; Londen,
19 juni 1951, Tractatenblad, jrg. 1951, nr. 114)    In artikel
II van dit verdrag wordt ingegaan op het eerbiedigen van wetten van de Staat
van verblijf: «Een krijgsmacht, haar civiele dienst, de leden daarvan,
alsmede hun gezinsleden zijn gehouden de wetten van de Staat van verblijf
te eerbiedigen (...). De Staat van herkomst is mede gehouden de hiertoe noodzakelijke
maatregelen te nemen».    Burgerpersoneel van de Staat
van verblijf valt niet onder de civiele dienst zoals in het NAVO-statusverdrag
is gedefinieerd: ««civiele dienst»: het burgerpersoneel,
hetwelk een krijgsmacht van een Verdragsluitende Partij vergezelt en dat in
dienst is bij een der strijdkrachten van die Verdragsluitende Partij, met
uitzondering van (...) onderdanen van de Staat, waarin de krijgsmacht zich
bevindt, of personen, die aldaar hun verblijfplaats plegen te hebben»(artikel
Ib).    Artikel XVI handelt over geschillen tussen partijen:
«Alle geschillen tussen de Verdragsluitende Partijen met betrekking
tot de uitlegging of toepassing van dit Verdrag worden door onderhandelingen
tussen hen geregeld zonder beroep op enig rechterlijk orgaan buiten de organisatie
van het Noord-Atlantisch Verdrag. Behoudens voor zover in dit Verdrag uitdrukkelijk
het tegendeel wordt bepaald, worden geschillen, die niet door rechtstreekse
onderhandelingen kunnen worden opgelost, verwezen naar de Noord-Atlantische
Raad.»   1953Protocol bij het op 19 juni 1951 te Londen
gesloten Verdrag tussen de Staten die partij zijn bij het Noord-Atlantisch
Verdrag – nopens de rechtspositie van hun krijgsmachten – nopens
de rechtspositie van internationale militaire hoofdkwartieren, ingesteld uit
hoofde van het Noord-Atlantisch Verdrag; Parijs, 28 augustus 1952, Tractatenblad,
jrg. 1953, nr. 11.    Nadere uitleg over artikel II van het
NAVO-statusverdrag wordt gegeven: «(...) Voor de toepassing van
artikel II (...) van het Verdrag, wordt een geallieerd Hoofdkwartier beschouwd
als een krijgsmacht» (artikel 3).    In artikel 13 wordt
nader ingegaan op de onschendbaarheid van documenten: «Het archief en
andere officiële documenten van een Geallieerd Hoofdkwartier, welke worden
bewaard in percelen welke in gebruik zijn bij deze Hoofdkwartieren of die
in het bezit zijn van behoorlijk gemachtigde leden van het Hoofdkwartier,
zijn onschendbaar, tenzij het Hoofdkwartier afstand gedaan heeft van deze
immuniteit.»   1964Overeenkomst tussen het Koninkrijk
der Nederlanden en het algemeen hoofdkwartier van de geallieerde mogendheden
in Europa inzake de bijzondere voorwaarden die toepasselijk zijn op de vestiging
en het functioneren van internationale militaire hoofdkwartieren binnen het
Europese grondgebied van het Koninkrijk der Nederlanden; Parijs, 25 mei 1964,
Tractatenblad, jrg. 1964, nr. 131    Artikel VI Onschendbaarheid
van de gebouwen « (1.) Zij, die krachtens een Nederlandse
wettelijke bepaling bevoegd zijn een plaats tegen de wil van de rechthebbende
te betreden, betreden de gebouwen van een Geallieerd Hoofdkwartier niet dan
met toestemming van zijn Commandant of Directeur. (2.) Zodanige toestemming
wordt onmiddellijk verleend aan hen, die schriftelijk tot betreding zijn gemachtigd
door de Procureur-Generaal bij het Gerechtshof binnen welks rechtsgebied het
gebouw is gelegen. (3.) Niets in dit artikel doet afbreuk aan de onschendbaarheid
van archieven en andere officiële documenten, noch aan de verificatieprocedures,
zoals die zijn neergelegd in artikel 13 van het Protocol.»    Artikel
VII Immuniteiten «(1.) De Nederlandse Regering verleent
zowel aan militairen als aan burgers van andere dan Nederlandse nationaliteit,
die geallieerde functies bekleden met hoge verantwoordelijkheid, voor de duur
van hun zending, immuniteit van rechtsmacht ten aanzien van hetgeen zij in
hun officiële hoedanigheid en binnen de grenzen van hun bevoegdheid hebben
gezegd, geschreven en gedaan. (...)». «(2.) De Nederlandse
Regering stelt in overeenstemming met SHAPE de functies vast, voor welke genoemde
immuniteit wordt verleend».   1971Publicatieblad-116
«werken met asbest» van de Arbeidsinspectie    In
dit publicatieblad worden voor het eerst in Nederland normen aangegeven gericht
op asbest. De Engelse normgeving voor chrysotiel wordt overgenomen, inclusief
de Maximaal Aanvaarde Concentratie (MAC) van 2 vezels per ml. lucht.    Hoe
langer de expositieduur in jaren, hoe dringender het advies over het dragen
van persoonlijke beschermingsmiddelen. Daarnaast wordt in bepaalde situaties
aangegeven dat vervanging van asbest noodzakelijk is: «Bij een
aantal verwerkingen van asbest en asbesthoudende produkten die met verspreiding
van veel stof gepaard gaan, is het praktisch onmogelijk het stof goed af te
zuigen of effectieve persoonlijke beschuttingsmiddelen te dragen, met als
gevolg het inademen van een ontoelaatbare hoeveelheid asbeststof. In het bijzonder
is in deze situaties vervanging van alle soorten asbest noodzakelijk».   In het P-blad wordt aangegeven dat met name crocidoliet
(blauwe asbest) een rol speelt bij het onstaan van mesothelioom. In het licht
van deze kennis wordt gewezen op het belang om «het gebruik van blauwe
asbest tot het uiterste te beperken ....»    In paragraaf
6.2 worden algemene beschermende maatregelen behandeld: «Het verwerken
van asbest en asbesthoudende produkten dient, indien enigszins mogelijk, te
geschieden onder effectieve stofafzuiging. (...) Indien een effectieve stofafzuiging
niet mogelijk is moet behalve de geschikte werkkleding ook een ademhalingsbeschermingsapparaat
worden gedragen dat voldoende bescherming biedt. Deze maatregelen zijn noodzakeljk
op die plaatsen waar de asbeststofconcentratie boven de MAC ligt».   1977Asbestbesluit (Stb. 1977, 269) Besluit van 1 april
1977 tot vaststelling van een algemene maatregel van bestuur ter uitvoering
van de Silicosewet (Stb. 1951, 134)    Het Asbestbesluit is
bij besluit van 16 juni 1978 (gedeeltelijk) in werking getreden (Stb 1978,
343)    In het Asbestbesluit krijgt de MAC-waarde van 2 vezels
per ml. lucht een wettelijke status. Daarnaast worden alle toepassingen van
blauwe asbest verboden en wordt het ver- spuiten van alle soorten asbest
verboden (met mogelijkheid van ontheffing). In de nota van toelichting bij
dit besluit wordt aangegeven dat bij het verlenen van een ontheffing voor
het gebruik van crocidoliet een lagere grenswaarde zal worden vastgesteld
dan de MAC-waarde van 2 vezels per ml. lucht. Belangrijk is dat naast
de kwantitatieve normen in dit besluit ook wordt aangegeven dat de concentratie
asbestvezels in de ademhalingslucht zo laag mogelijk moet zijn: «zo
laag als binnen het technisch mogelijke economisch aanvaardbaar is».   De Arbeidsinspectie is belast met het toezicht op naleving
van de voorschriften uit het Asbestbesluit, en met het verlenen van ontheffingen.   1978Publicatieblad-116-1 «asbest algemeen» van
de Arbeidsinspectie    In dit publicatieblad wordt de norm
voor crocidoliet aangegeven: de MAC-waarde is 0,2 vezels per ml. lucht.    In
het blad worden algemene maatregelen beschreven die erop gericht zijn: «het
aantal aan asbestvezels blootgestelden zo gering mogelijk te doen zijn en
blootstelling aan asbestvezels zoveel mogelijk te voorkomen».   1980Arbeidsomstandighedenwet
(Wet van 8 november 1980, Stb. 664)    De wet is sinds 1983
gefaseerd ingevoerd. De gefaseerde invoering heeft ongeveer 10 jaar geduurd.   In deze wet is intrekking van de Veiligheidswet (niet in
zijn geheel) en de Silicosewet geregeld.    In het kader van
het onderhavige onderzoek is artikel 2, lid 5 relevant: «Het bij
of krachtens deze wet bepaalde is niet van toepassing ten aanzien van arbeid
verricht in militaire dienst, behoudens voor zover bij of krachtens algemene
maatregel van bestuur anders is bepaald».   1980Circulaire
van de hoofdinspectie voor de hygiëne van het milieu «Asbest en
milieuhygiëne» (van het Ministerie van volksgezondheid en milieuhygiëne)   De circulaire verschaft informatie over asbest, over de
gevaren ervan en over situaties waarin de bevolking aan asbest wordt blootgesteld. 
De circulaire richt zich tot al diegenen, die op enigerlei wijze betrokken
zijn bij de verspreiding in het milieu van asbest(houdende produkten). De
circulaire is toegespitst op de rol die gemeenten kunnen vervullen.   1982Publicatieblad-116-2
«werken met asbest in het bouwbedrijf» van de Arbeidsinspectie   Dit blad richt zich op voorzieningen en maatregelen die
getroffen moeten worden om het verspreiden van asbeststof te beperken.   1982Publicatieblad-116-3
«werken met asbest» Deze publicatie geeft aan hoe
men bij de huidige stand der techniek zo veilig mogelijk met asbest kan werken.  1985Arbeidsomstandighedenbesluit Defensie (Besluit van 28
maart 1985, Stb. 211)    Er is naar gestreefd om zoveel mogelijk
bepalingen van de Arbeidsomstandighedenwet (Stb. 1980, 664) te laten gelden
t.a.v. arbeid verricht in militaire dienst (artikel 2).    «De
toepassing van de Arbeidsomstandighedenwet met betrekking tot arbeid verricht
door defensiepersoneel geschiedt met inachtneming van internationale verplichtingen»
(artikel 4).    Ten tijde van oorlog(sgevaar) en enkele andere
buitengewone omstandigheden is de Arbeidsomstandighedenwet niet van toepassing
op defensiepersoneel (artikel 5, onder a).    Tijdens oefeningen
kan het districthoofd van de Arbeidsinspectie naleving van de Arbeidsomstandighedenwet
niet afdwingen (artikel 11).   1988Asbestbesluit Arbeidsomstandighedenwet
(Stb. 1988, 560) (Besluit van 22 november 1988)    Het Asbestbesluit
uit 1977 (Stb. 1977, 269) wordt ingetrokken.    «Bij
arbeid waarbij gevaar voor blootstelling van werknemers aan asbeststof bestaat,
moet dat gevaar worden beoordeeld ten einde de aard en de mate van de blootstelling
vast te stellen» (artikel 5).    «De concentratie
van asbeststof in de lucht waaraan werknemers en degenen die noch werkgever
noch werknemer zijn in verband met de arbeid worden blootgesteld, mag de ....
vastgestelde grenswaarde niet overschrijden» (artikel 8).    Bij
slopen en verwijderen «dient, voordat met de werkzaamheden wordt begonnen,
een schriftelijk werkplan te worden opgesteld dat doeltreffende maatregelen
ter bescherming van de veiligheid en de gezondheid van de betrokken werknemers
bevat» (artikel 10).   1988Vaststelling actieniveaus
en grenswaarde en concentratie asbeststof in de lucht (Staatscourant 245,
16 december 1988)    Grenswaarde die niet overschreden mag
worden: – 0,2 asbestvezels per ml lucht voor crocidoliet (in die
gevallen dat ontheffing nog mogelijk is); – 1,00 asbestvezels per
ml voor andere asbestsoorten.   1990Asbestvoorschrift DGWT,
Ministerie van Defensie, Dienst Gebouwen, Werken en terreinen, functiegebied
techniek, 07 augustus 1990    «Op de naleving van het
door de DGWT per 4 september 1989 uitgevaardigde verbod tot het gebruiken
van asbest en/of asbesthoudende producten in alle nieuw te bouwen of te renoveren
c.q. te herstellen bouwconstructies dient tevens door de aannemer en/of door
de installateur nauwlettend te worden toegezien, zowel bij het ontwerpen en
bij het samenstellen van bestekken als bij de uitvoering van bouwwerken.»   «De EID zal zorgdragen voor een interdisciplinaire
aanpak van de asbestproblematiek in zijn dienst en de onder zijn dienst ressorterende
dienstkringen. (...)»    «Op plaatsen waar asbeststof
kan ontstaan tengevolge van de kans op beschadigingen door schuren, schuiven
of anderszins, zoals bij wand- en plafondbekleding en luchtkanalen, kan men
de asbest immobiliseren door middel van een speciale coating; deze tijdelijke
oplossing is alleen daar toepasbaar waar geen verdere mechanische beschadiging
is te verwachten.»   1991Beleidsnotitie «asbest
in het milieu» van het Ministerie van VROM (bijlage bij brief aan de
Tweede Kamer, 1990-1991, 21 137, nr. 96)    Er wordt
gekozen voor een gedifferentieerde normstelling, zodat rekening gehouden wordt
met verschillen in carcinogene potentie van de soorten asbest en vezellengte.
In verband daarmee worden de kwaliteitsdoelstellingen voor asbest uitgedrukt
in vezelequivalenten. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de volgende equivalentiefactoren
voor de beoordeling van luchtmonsters: – 1 chrysotiele vezel met
lengte > 5um equivalentiefactor 1 – 1 chrysotiele vezel met
lengte < 5um equivalentiefactor 0,1 – 1 amfibole vezel
met lengte > 5um equivalentiefactor 10 – 1 amfibole vezel met lengte
< 5um equivalentiefactor 1    De volgende waarden worden
aangegeven: – maximaal toelaatbaar risiconiveau: 100 000
vezelequivalenten per m3 lucht; – grenswaarde
(kwaliteitsniveau dat in acht moet worden genomen, overschrijding is niet
toegestaan): 1000 vezelequivalenten per m3 lucht; –
streefwaarde (verwaarloosbaar risiconiveau): 1000 vezelequivalenten
per m3 lucht.   1991Besluit van 10
december 1991 tot wijziging van het Asbestbesluit Arbeidsomstandighedenwet
(Stb. 1991, 685)    De wijziging strekt er met name toe stringentere
regels op het gebied van slopen van asbest en van crocidoliet vast te stellen.  1992Wijziging Regeling vaststelling actieniveaus en grenswaarde
concentratie asbeststof in de lucht (Staatscourant 242, 14 december 1992)   De regeling treedt in werking met ingang van 1 januari 1993.
De regeling van 16 december 1988, Stcrt. 245, inzake vaststelling actieniveaus
en grenswaarde concentratie asbeststof in de lucht wordt gewijzigd als volgt. 
Grenswaarden die niet overschreden mogen worden: – 0,1 asbestvezels
per ml voor crocidoliet (in die gevallen dat ontheffing nog mogelijk is); –
0,30 asbestvezels per ml voor andere asbestsoorten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25323-11.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl