Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid; Verslag schriftelijk overleg over het ontwerpbesluit experiment excellentie in het hoger onderwijs
Staten-Generaal — Kamerstuk Verslag van een schriftelijk overleg
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST136654
 2009-2010
 
 31 288
 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid
 
 
 
 
 Nr. 
 72
 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Vastgesteld
4 november 2009
 Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen
voor te leggen over de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
van 7 september 2009 inzake het ontwerpbesluit houdende bepalingen voor
een experiment met het oog op het bevorderen van excellentie in het hoger
onderwijs (Besluit experiment excellentie in het hoger onderwijs) (Kamerstuk
31 288, nr. 62)
 
 Bij brief van 3 november 2009 heeft de minister deze beantwoord.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
 
 De voorzitter van de commissie
 Van Bochove
 Adjunct-griffier van de commissie
 Arends
 
 Inhoudsopgave 
 
 
 
 
 
 
 
 
 I
 
 
 Vragen en opmerkingen uit de fracties
 
 
 2
 
 
 
 1. 
 Algemeen
 2 
 
 
 2.
 Motivering voor een
nieuw experiment met collegegeldverhoging
 3 
 
 
 3.
 Samenhang experiment
op grond van dit besluit en het Sirius Programma
 4
 
 
 
 
 
 
 
 
 II
 
 
 Reactie van de minister
 
 
 4
 
 
 
 
 
 I VRAGEN EN OPMERKINGEN UIT DE FRACTIES
 1. Algemeen
 De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het onderhavige ontwerpbesluit houdende bepalingen voor een experiment met
het oog op het bevorderen van excellentie in het hoger onderwijs. Verlenging
van het huidige experiment kan meer inzicht opleveren in de relatie tussen
selectie aan de poort en het studierendement en tussen de relatie van een
hoger collegegeld en het bevorderen van excellentie in het hoger onderwijs.
Om die redenen hebben deze leden geen bezwaar tegen het voorgestelde experiment.
Wel hebben deze leden nog een vraag ten aanzien van de excellentie van opleidingen.
Deze leden vragen aan welke criteria moet zijn voldaan alvorens een opleiding
in aanmerking kan komen voor dit experiment. Zij vragen of de minister enkele
voorbeelden kan geven van opleidingen, die volgens hem in aanmerking zouden
komen voor het vragen van een hoger collegegeld en op grond van welke criteria.
 
 De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het
voorliggende ontwerpbesluit. Zij hebben hier nog wel enkele vragen bij. Kan
het kabinet de lezing van de leden bevestigen dat elke opleiding gewoon voor
het wettelijk collegegeld en met de bestaande toelatingseisen toegankelijk
blijft, maar dat in enkele gevallen opleidingen daarnaast experimentele variaties
met extra voorzieningen mogen aanbieden voor hogere collegegelden en met selectie?
Voor vragen zij om een toelichting op het verwachte aantal opleidingen dat
zal deelnemen aan deze experimenten.
 
 De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van het onderliggende
ontwerpbesluit «excellentie in het hoger onderwijs.» Deze leden
zijn hier kritisch over en vrezen dat niet de capaciteiten van studenten bepalend
zijn voor de studiekeuze, maar de dikte van hun portemonnee. Deze leden hebben
enkele vragen over het voornemen. Deze leden willen dat hoger onderwijs toegankelijk
is voor mensen met de juiste diploma’s. Hoge financiële drempels
horen daar niet bij en daarom zien zij niets in een forse verhoging van het
collegegeld voor enkele opleidingen. Waarom worden bij de experimenten de
kosten van het onderwijsconcept doorberekend aan studenten, terwijl dit bij
reguliere studies niet het geval is, zo vragen deze leden. Deze leden vragen
waarom de overheidsbekostiging niet toereikend is.
 
 De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het onderhavige ontwerpbesluit. Deze leden zijn verheugd dat opnieuw ervaring
zal worden opgedaan met selectie van studenten en collegegeldverhoging. Zij
spreken de hoop uit dat na succesvolle afronding van de experimenten op meer
structurele basis gebruik gemaakt kan worden van deze instrumenten om daarmee
de kwaliteit van het hoger onderwijs te verhogen. Deze leden hebben
aanleiding gezien tot het stellen van enkele nadere vragen.
 2. Motivering voor een nieuw experiment met collegegeldverhoging
 De leden van de SP-fractie constateren dat bij de experimenten de verhoging
van het collegegeld kan oplopen tot maximaal vijf keer het wettelijk collegegeld,
wat neerkomt op ruim 8000 euro. Wat voor onderbouwing moet de instelling geven
om een hoger collegegeld te vragen dan het wettelijk collegegeld, zo vragen
deze leden. Kan hiervan een voorbeeld gegeven worden? Deze leden vragen of
de minister het gevaar ziet van nog meer leendwang bij studenten. Erkent de
minister dat het voor studenten zonder rijke ouders moeilijk is om ruim 8000
euro te betalen, zo vragen deze leden. Zij vragen of de minister bereid is
te inventariseren wat studenten ondernemen om een dergelijk bedrag te betalen.
Aan studenten kan dispensatie worden verleend voor een verhoogd collegegeld.
Deze leden vragen wanneer een student hiervoor in aanmerking komt. Door wie
worden de criteria vastgesteld en komen deze in het onderwijs- en examen reglement
te staan, zo vragen zij. Deze leden vragen waarom ervoor gekozen is de medezeggenschapsraad
adviesrecht te geven in plaats van instemmingsrecht. Wat is het nut van hoger
collegegeld wanneer een student hier tegelijk dispensatie voor kan vragen,
zo vragen deze leden. Dit levert mogelijk veel onnodige bureaucratie op. Deze
leden vragen waarop het idee is gebaseerd dat studenten een meer doordachte
keuze voor de masteropleiding maken wanneer het collegegeld hoger is.
 Het experiment draait om opleidingen waarbij ernaar wordt gestreefd om
de beste studenten op het hoogst mogelijk niveau te brengen. Gebeurt dit dan
niet bij reguliere masteropleidingen, zo vragen deze leden. Er kan ook extra
collegegeld gevraagd worden voor een programma binnen een opleiding. Deze
leden vragen hoe dit zich verhoudt tot de uitspraak van de minister: «Ik
ben van mening dat het geen goed voornemen is om studenten die extra vakken
willen volgen, zelf voor de kosten te laten opdraaien.» (antwoord op
vragen van het lid Jasper van Dijk (SP) over hogere kosten voor studenten
die extra vakken volgen, ingezonden 16 oktober 2008 ). Erkent de minister de tegenstrijdigheid tussen beide stellingen?
Ligt het dan niet meer voor de hand om studenten die meer studeren, een lager
collegegeld te vragen, zo vragen deze leden. Deze leden vragen waarin de logica
schuilt studenten die heel hoog scoren op internationale toetsen, geen hoger
collegegeld te laten betalen, terwijl andere studenten dit mogelijk wel moeten.
Deze leden zien hierin een tegenstrijdigheid met de doelstelling van de minister
om niet de beste studenten «af te romen». Hoeveel opleidingen
mogen experimenteren met hoger collegegeld, zo vragen deze leden. Is het uitgesloten
dat dit aantal in de loop van het experiment wordt uitgebreid? Deze leden
vragen wat de criteria zijn voor een«geslaagd» experiment en wanneer
het experiment mislukt is.
 
 De leden van de VVD-fractie constateren dat studenten dispensatie kunnen
krijgen van de verhoging van het collegegeld. Deze leden vragen hoe de minister
een objectieve handelswijze garandeert van instellingen rond de vraag welke
student wel en welke student niet voor dispensatie in aanmerking komt. Uit
welke middelen zullen instellingen de dispensatie moeten bekostigen, zo vragen
deze leden. Waarom geldt het experiment met collegegeldverhoging alleen voor
masteropleidingen, zo vragen deze leden. Biedt een experiment niet bij uitstek
een uitgelezen kans om te onderzoeken of de vooronderstelling van de minister
juist is dat studenten voor een masteropleiding meer doordachte keuzes kunnen
maken dan voor een bacheloropleiding? Waarop is deze vooronderstelling eigenlijk gebaseerd, zo vragen zij. Heeft de minister onderzocht of er behoefte
bestaat bij bacheloropleidingen om ook deel te nemen aan dit nieuwe experiment,
zo vragen deze leden. Deze leden vragen of de minister een overzicht kan verstrekken
van de bachelor- en of masteropleidingen waarvoor het buiten dit besluit al
mogelijk is om een hoger collegegeld te vragen. De gestelde norm van maximaal
vijf keer het wettelijk collegegeld, werd ook gehanteerd bij het vorige experiment.
Deze leden vragen op basis waarvan deze eis destijds tot stand gekomen is.
In hoeverre verwacht de minister dat instellingen daadwerkelijk vijf keer
het wettelijk collegegeld zullen vragen voor deelnemende opleidingen, zo vragen
deze leden. Kan de minister aangeven welke partij de evaluatie zal uitvoeren
en welk budget hiervoor beschikbaar is? Deze leden vragen of er sprake zal
zijn van een procesevaluatie of enkel een eindevaluatie. Deze leden vragen
of de minister kan toezeggen in het eindoordeel naar aanleiding van het experiment
ook andere onderzoeken mee te nemen die zijn gedaan naar selectie van studenten
en collegegeldverhoging, zodat een breed beeld ontstaat van de werking van
deze instrumenten. In dit kader wijzen deze leden graag op het onderzoek van
de Erasmus Universiteit dat recentelijk is gepubliceerd in het tijdschrift
Medical Education, dat bewijst dat selectie aan de poort werkt.
 3. Samenhang experiment op grond van dit besluit
en het Sirius Programma
 De leden van de VVD-fractie vragen waarom aan het experiment de voorwaarde
is verbonden dat een instelling subsidie moet hebben aangevraagd in het kader
van het Sirius Programma. Deze leden vragen waarom instellingen die zonder
subsidie mee willen doen aan het experiment daartoe geen kans zouden kunnen
krijgen.
 II REACTIE VAN DE MINISTER
 1. Algemeen
 Met belangstelling heb ik kennisgenomen van het verslag van het schriftelijk
overleg naar aanleiding van het ontwerpbesluit experiment excellentie in het
hoger onderwijs. Hierbij doe ik u de beantwoording van de daarin gestelde
vragen toekomen.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen aan welke criteria moet zijn voldaan
alvorens een opleiding in aanmerking kan komen voor dit experiment. Voorts
vragen zij of de minister enkele voorbeelden kan geven van opleidingen, die
volgens hem in aanmerking zouden komen voor het vragen van een hoger collegegeld
en op grond van welke criteria.
 
 Alvorens een opleiding in aanmerking kan komen voor dit experiment moet
aan de volgende criteria zijn voldaan.
 
 Algemene criteria
 • de instelling dient deel te nemen aan het Sirius Programma (www.siriusprogramma.nl).
Dit betekent dat de instelling een aanvraag heeft ingediend die voldoet aan
de criteria van het Sirius Programma (in ieder geval
 a. ambitie voor de verhoging van excellentie die de subsidieaanvrager
kenbaar maakt, blijkend uit:
 1. de robuustheid van het project;
 2. de prestaties;
 b. de haalbaarheid;
 c. de integrale aanpak; 
 d. de vraaggerichtheid;
 e. de verantwoording;
 f. de leerfunctie) en vervolgens voor wat betreft de bacheloropleidingen
ook moet zijn gehonoreerd.
 • de experimenten dienen een bijdrage te leveren aan de bevordering
van excellentie in het hoger onderwijs.
 
 Specifieke criteria
 Om voor een opleiding studenten te mogen selecteren, gelden de volgende
voorwaarden:
 • Er is een relatie tussen de selectiecriteria en de opzet en inhoud
van de opleiding. Dit houdt in dat er sprake zal zijn van een specifiek onderwijsconcept
waarop de selectiecriteria die de instelling wil gaan toepassen, zijn toegespitst.
 • Selectie voor inschrijving voor de opleiding heeft de voorkeur
boven selectie na inschrijving voor de opleiding.
 Om voor een opleiding collegegeldverhoging te mogen toepassen, gelden
de volgende voorwaarden:
 • De opleiding is een masteropleiding.
 • Er is een relatie tussen de collegegeldverhoging en de opzet en
inhoud van de masteropleiding. Waarmee wordt bedoeld dat de instelling moet
aantonen dat extra middelen worden ingezet voor de opzet en inhoud van de
opleiding.
 
 Wat betreft voorbeelden van opleidingen die in aanmerking komen voor het
vragen van een hoger collegegeld, heb ik in mijn beleidsreactie op het advies
van de Commissie «Ruim baan voor talent» (Kamerstukken II 2007/08.
29 388, nr. 15) aangegeven dat ik de colleges in de bachelorfase een
voorbeeld vind van een duur onderwijsconcept waarvoor een hoger collegegeld
gerechtvaardigd is. Hiervoor is een wetsvoorstel in voorbereiding. Met betrekking
tot de master is de onderzoeksmasteropleiding Social Psychology van de Vrije
Universiteit Amsterdam het enige experiment uit «Ruim baan voor talent»
met collegegeldverhoging. Het experiment bij Social Psychology vindt plaats
op basis van de Experimentenwet vooropleidingseisen, selectie en collegegeldheffing
(Staatsblad 2005, 222). Dat is dan ook de motivering om nieuwe experimenten
te starten: om te kijken of er nog meer voorbeelden zijn. Naar aanleiding
van het bovengenoemde experiment heb ik nog niet besloten of structurele collegegeldverhoging
gerechtvaardigd is.
 
 De aanvragen voor masteropleidingen moeten nog worden ingediend. Wel kan
ik aangeven hoe een en ander werkt. Een instelling dient een aanvraag in voor
het Sirius Programma. In deze aanvraag geeft de instelling aan welke meetbare
prestaties (verhoging) op het gebied van excellentie zij instellingsbreed
voor de masteropleidingen wil neerzetten. Deze prestaties definieert de instelling
zelf, en zal afhangen van het profiel van de instelling en van de verschillende
opleidingen binnen de instelling. Te denken valt bijvoorbeeld aan de kwaliteit
van de instroom in de masteropleidingen (excellente internationale studenten),
een keurmerk van bijzondere kwaliteit van de NVAO, toelating van afgestudeerden
tot prestigieuze promotietrajecten, hoge scores van masterstudenten op internationale
vaardigheidstoetsen, winnen van prijzen door masterstudenten etc. De instelling
geeft aan hoe zij die prestaties wil gaan bereiken, bijvoorbeeld via docentenbeleid,
scouting van studenten, nieuwe onderwijsprogramma’s. Het kan zijn dat
de instelling een bijzonder duur onderwijsconcept wil ontwikkelen, bijvoorbeeld
door een combinatie van extra voorzieningen en extra docenten. Als het gaat
om structurele hoge uitgaven is het voorstelbaar dat de instelling –
met het oog op het ook in de toekomst kunnen aanbieden van dit onderwijs –
gaat experimenteren met een hoger collegegeld. Een commissie met
experts beoordeelt de aanvragen.
 
 Instellingen moeten een aparte aanvraag bij mij indienen voor deelname
aan het experiment op grond van dit besluit. Er is dus sprake van twee aanvragen: één
om deel te nemen aan het Sirius Programma en één om deel te
nemen aan het experiment selectie/hoger collegegeld.
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen of het kabinet de lezing kan bevestigen
dat elke opleiding gewoon voor het wettelijk collegegeld en met de bestaande
toelatingseisen toegankelijk blijft, maar dat in enkele gevallen opleidingen
daarnaast experimentele variaties met extra voorzieningen mogen aanbieden
voor hogere collegegelden en met selectie. Voorts vragen zij om een toelichting
op het verwachte aantal opleidingen dat zal deelnemen aan deze experimenten.
 
 In lijn met mijn beleidsreactie op het advies van de Commissie «Ruim
baan voor talent» kan ik bevestigen dat het hier om uitzonderingen blijft
gaan, maar ik kan niet bevestigen dat elke opleiding gewoon toegankelijk blijft.
De insteek is dat opleidingen mogen selecteren (bachelor- en masteropleidingen)
en collegegeld (alleen masteropleidingen) mogen verhogen voor de gehele opleiding.
De aansluitende masteropleidingen («doorstroommasters») zijn daarbij
uitgesloten. Daarnaast is het mogelijk gemaakt om een «experimenteel
programma» binnen de opleiding te starten. Dit biedt onder andere de
mogelijkheid om binnen de doorstroommaster te experimenteren. Deze opzet is
dezelfde als bij de experimenten «Ruim baan voor talent».
 Op basis van de aanvragen voor bacheloropleidingen die tot dusver zijn
gehonoreerd voor deelname aan het Sirius Programma verwacht ik drie aanvragen
voor selectie van studenten op grond van dit besluit.
 De aanvragen voor masteropleidingen moeten nog worden ingediend. Zoals
ik bij de beantwoording van de vraag van de CDA-fractie heb aangegeven was
er bij eerdere experimenten met collegegeldverhoging (traject «Ruim
baan voor talent»), maar één masteropleiding met collegegeldverhoging.
Echter, ik verwacht dat er nu meer belangstelling is, omdat er ook de mogelijkheid
is van dispensatie van (een deel van) de verhoging. Het ontbreken van deze
mogelijkheid en de vrees daardoor geschikte studenten mis te lopen, heeft
instellingen er mogelijk van weerhouden om te experimenteren met collegegeldverhoging.
De Commissie «Ruim baan voor talent» (Kamerstukken II 2007/08,
29 388, nr. 14) heeft daarom gepleit voor een dergelijke faciliteit.
 
 De leden van de SP-fractie vragen waarom bij de experimenten de kosten
van het onderwijsconcept doorberekend worden aan studenten, terwijl dit bij
reguliere studies niet het geval is. Zij vragen waarom de overheidsbekostiging
niet toereikend is.
 
 De insteek is niet dat de overheidsbekostiging niet toereikend zou zijn,
maar te onderzoeken of extra inkomsten in de vorm van collegegeldverhoging
nuttig kunnen zijn om excellentie, gericht op de beste studenten, in het hoger
onderwijs te stimuleren door het financieren van dure onderwijsconcepten.
Het gaat niet om een volledige doorberekening van de kosten van het onderwijs.
De collegegeldverhoging is aanvullend op de overheidsbekostiging en bovendien
is de verhoging van het collegegeld gebonden aan een maximum van vijf keer
het wettelijk collegegeld. 
 2. Motivering voor een nieuw experiment met collegegeldverhoging
 De leden van de SP-fractie vragen wat voor onderbouwing de instelling
moet geven om een hoger collegegeld te vragen dan het wettelijk collegegeld.
Zij vragen hiervan een voorbeeld te geven. Zij vragen verder of de minister
het gevaar ziet van meer leendwang bij studenten. Zij vragen ook of de minister
erkent dat het voor studenten zonder rijke ouders moeilijk is om ruim 8000
euro te betalen en vragen of de minister bereid is te inventariseren wat studenten
ondernemen om een dergelijk bedrag te betalen.
 
 Voor de vragen over de onderbouwing en een voorbeeld verwijs ik kortheidshalve
naar de beantwoording van de vraag van de leden van de CDA-fractie in paragraaf 1 Algemeen. Wat betreft de vraag naar meer leendwang het
volgende. Studenten kunnen de verhoging van het collegegeld lenen. Ik voorzie
geen leendwang bij studenten. Lenen is geen dwang maar een keuze vanuit de
verwachting dat ze later voldoende inkomsten hebben om de lening snel weer
af te lossen. Uit de eerdere experimenten die zijn uitgevoerd met collegegeldverhoging
(Kamerstukken II 2008/08, 29 388, nr. 14) blijkt overigens dat studenten
weinig extra leningen hebben afgesloten. Zij verdienen relatief veel bij.
Ook zie ik niet dat het voor studenten zonder rijke ouders moeilijker is om
het verhoogde collegegeld te betalen. De mogelijkheid om het bedrag te lenen
via het collegegeldkrediet zorgt hiervoor. De terugbetaling geschiedt onder
dezelfde soepele voorwaarden als voor andere studieleningen. Ik ben bereid
te inventariseren wat studenten ondernemen om het verhoogde collegegeld te
betalen.
 
 De leden van de SP-fractie vragen voorts wanneer een student in aanmerking
komt voor dispensatie voor een verhoogd collegegeld. Zij willen weten door
wie de criteria worden vastgesteld en of deze in de onderwijs- en examenregeling
komen te staan. Zij vragen verder waarom er gekozen is om de medezeggenschapsraad
adviesrecht te geven in plaats van instemmingsrecht. Ook vragen zij wat het
nut is van hoger collegegeld wanneer een student hiervoor tegelijk dispensatie
voor kan vragen. Dit levert mogelijk veel onnodige bureaucratie op.
 
 De instelling bepaalt wanneer een student in aanmerking komt voor dispensatie.
Zij stelt daarvoor een regeling op. Deze regeling komt niet te staan in de
onderwijs- en examenregeling, omdat die regeling het oogmerk heeft het onderwijs,
de examinering en de voorzieningen te regelen van de opleiding. In dit geval
gaat het om een financiële regeling. De medezeggenschapsraad heeft een
adviesrecht en geen instemmingsrecht. Hiermee wordt aangesloten bij de medezeggenschapsrechten
omtrent financiële zaken: adviesrecht op de begroting, op het instellingscollegegeld
en ten aanzien van het beleid van het instellingscollegegeld. Het hoger collegegeld
heeft nut, ook al kan een student hiervoor dispensatie vragen. Dat komt omdat
het hoger collegegeld de regel is en dispensatie de uitzondering. Een dergelijke
praktijk vindt ook nu plaats voor niet-EU/niet-EER studenten. Zij betalen
een instellingscollegegeld, waarbij er mogelijkheden zijn voor deze studenten
om beurzen te krijgen. Doordat zowel het vaststellen van het hogere collegegeld
als het verlenen van de dispensatie via de instelling lopen, kan de instelling
ervoor zorgen dat dit zonder onnodige bureaucratie gebeurt.
 
 De leden van de SP-fractie vragen waarop het idee is gebaseerd dat studenten
een meer doordachte keuze voor de masteropleiding maken wanneer het collegegeld
hoger is. 
 
 Het idee is dat studenten een meer doordachte keuze voor een masteropleiding
kunnen maken dan voor een bacheloropleiding. Naarmate de student verder in
zijn onderwijsloopbaan komt, vervult hij zijn rol van onderwijsvrager en manager
van zijn eigen leerproces beter. Hij weet beter wat hij kan en wil in het
hoger onderwijs. Daardoor wordt zijn studiekeuze doordachter. Het idee is
dus niet dat de student een meer doordachte keuze maakt, omdat het collegegeld
hoger is.
 
 De leden van de SP-fractie merken op dat het experiment om opleidingen
draait waarbij ernaar wordt gestreefd om de beste studenten op het hoogst
mogelijke niveau te brengen. Zij vragen of dit dan niet bij reguliere masteropleidingen
gebeurt.
 
 Het experiment heeft tot doel te onderzoeken hoe selectie en collegegeldverhoging
kunnen bijdragen aan excellentie in het hoger onderwijs, waarbij onder excellentie
wordt verstaan dat de beste studenten op het voor hen hoogst mogelijke niveau
worden gebracht. Met het experiment wordt niet bedoeld dat er in het Nederlandse
hoger onderwijs geen opleidingen zouden bestaan die de beste studenten op
het hoogst mogelijke niveau brengen. Wel is het zo dat Nederland nog meer
uit zijn beste studenten kan halen. Uit onderzoek van het Centraal Planbureau
(Excellence for Productivity?, 2007) blijkt dat onze beste studenten niet
tot de wereldtop behoren.
 
 De leden van de SP-fractie vragen daarnaast hoe zich de mogelijkheid van
extra collegegeld voor een programma binnen een opleiding verhoudt tot de
uitspraak van de minister dat het geen goed voornemen is om studenten die
extra vakken willen volgen zelf voor de kosten te laten opdraaien. Zij vragen
of er geen tegenstrijdigheid is en het niet meer voor de hand ligt om studenten
die meer studeren, een lager collegegeld te vragen. Zij vragen ook waarin
de logica schuilt studenten die heel hoog scoren op internationale toetsen,
geen hoger collegegeld te laten betalen, terwijl andere studenten dit mogelijk
wel moeten. Zij zien een tegenstrijdigheid met de doelstelling van de minister
om niet de beste studenten «af te romen».
 
 Het programma binnen de opleiding waarvoor extra collegegeld geheven wordt,
zal meer moeten inhouden dan extra vakken. Kortheidshalve verwijs ik naar
de beantwoording van de vragen van de leden van de CDA-fractie in paragraaf 1 Algemeen waarin ik heb aangegeven dat essentieel is dat
het programma bijdraagt aan excellentie in het hoger onderwijs.
 Het experiment is bedoeld om te experimenteren met collegegeldverhoging
in relatie tot excellentie in het hoger onderwijs en het financieren van dure
onderwijsconcepten. Collegegeldverlaging past daar niet bij. Bovendien is
uit onderzoek gebleken dat het verlagen van het collegegeld negatieve associaties
kan oproepen door het beeld van zorgelijke en moeilijke opleidingen. Om die
reden is eerder ook niet gekozen voor collegegeldverlaging voor bèta-
en technische opleidingen. De prikkel om studenten te stimuleren om extra
vakken te doen kan beter vorm worden gegeven via een stimulerende, zo mogelijk
prestigieuze, bonusregeling. Binnen het Sirius Programma kan daarmee worden «geëxperimenteerd»,
zoals het werken met betaalde studentassistentschappen of het werken met prijzen
of beurzen.
 De logica om studenten die heel hoog scoren op internationale toetsen
geen hoger collegegeld – deze studenten betalen wel minimaal het wettelijk
collegegeld – te laten betalen, is de internationale concurrentie om
excellente studenten. De instellingen bepalen overigens zelf de criteria.
Excellente studenten hebben de keuze uit buitenlandse topinstellingen die
over financiële arrangementen beschikken. Dit is niet tegenstrijdig met
de doelstelling «niet de beste studenten afromen».
Die doelstelling beoogt aan te geven dat een instelling alleen mag selecteren
als dat nodig is vanwege een bijzonder onderwijsconcept en niet als alternatief
voor verbetering van het onderwijs. Voor een bijzonder onderwijsconcept gaat
het erom ook de meest geschikte studenten aan te trekken. Voor de ene opleiding
is bijvoorbeeld een hoge score op kwantitatieve vaardigheden nodig, voor een
andere opleiding juist verbale vaardigheden.
 
 De leden van de SP-fractie vragen tenslotte hoeveel opleidingen mogen
experimenteren met hoger collegegeld. Zij vragen of het uitgesloten is dat
dit aantal in de loop van het experiment wordt uitgebreid en vragen wat de
criteria zijn voor een «geslaagd» experiment en wanneer het experiment
is mislukt.
 
 Er is geen vooraf bepaald aantal opleidingen dat mag experimenteren met
hoger collegegeld. Alleen de opleidingen die aan de criteria op grond van
dit besluit voldoen, zullen mogen experimenteren. Er is voorzien in één
aanvraagronde. Dit betekent dat er in de loop van het experiment geen mogelijkheid
is tot uitbreiding van het aantal opleidingen met een verhoogd collegegeld.
 Het experiment is bedoeld om te onderzoeken voor welke opleidingen selectie
of collegegeldverhoging nuttig is ter stimulering van excellentie in het hoger
onderwijs. Tegen die achtergrond is het niet logisch te spreken van een «geslaagd»
of «mislukt» experiment. Wel is het experiment meer of minder
geslaagd naarmate de door de instellingen beoogde resultaten meer of minder
zijn bereikt of naarmate het oorzakelijk verband tussen selectie of collegegeldverhoging
en excellentie meer of minder helder is. Tegelijkertijd is het zo dat het
hier niet gaat om een laboratoriumexperiment, zodat oorzakelijke verbanden
nooit helemaal eenduidig zijn vast te stellen.
 
 De leden van de VVD-fractie vragen hoe de minister een objectieve handelwijze
van instellingen garandeert rond de vraag welke student wel en welke student
niet voor dispensatie in aanmerking komt. Verder vragen zij uit welke middelen
de instellingen de dispensatie moeten bekostigen.
 
 De instelling dient een regeling voor de dispensatie van betaling van
het hogere collegegeld op te stellen. De medezeggenschapsraad heeft adviesrecht
op deze regeling. Als het instellingsbestuur een besluit neem in het kader
van de dispensatieregeling waar een student het niet mee eens is, kan deze
student gebruik maken van de rechtsbeschermingsprocedure. Uitgaande van hetgeen
geregeld wordt in het wetsvoorstel «Versterking Besturing» (Kamerstukken
I 2008/09, 31 821, nr. A), staat allereerst een interne rechtsbeschermingsprocedure
open. Vervolgens de externe rechtsbeschermingsprocedure bij het College van
Beroep voor het Hoger Onderwijs. De instellingen bepalen zelf uit welke middelen
zij de dispensatie bekostigen, bijvoorbeeld uit de inkomsten uit het hogere
collegegeld.
 
 Voorts vragen de leden van de VVD-fractie waarom het experiment met collegegeldverhoging
alleen voor masteropleidingen geldt. Ze vragen of een experiment niet bij
uitstek een uitgelezen kans is om te onderzoeken of de vooronderstelling van
de minister juist is dat studenten voor een masteropleiding meer doordachte
keuzes kunnen maken dan voor een bacheloropleiding. Waarop is deze veronderstelling
eigenlijk gebaseerd zo vragen zij. Zij willen weten of de minister onderzocht
heeft of er behoefte bestaat bij bacheloropleidingen om ook deel te nemen
aan dit nieuwe experiment. 
 
 Het experiment met collegegeldverhoging geldt alleen voor masteropleidingen
omdat de veronderstelling is dat studenten voor masteropleidingen een beter
doordachte keuze kunnen maken dan voor bacheloropleidingen. Deze veronderstelling
is, zoals ook aangegeven in de beantwoording van een vergelijkbare vraag van
de leden van de SP-fractie in paragraaf 2 Motivering
voor een nieuw experiment met collegegeldverhoging, gestoeld op de
idee dat studenten dan beter weten wat ze kunnen en willen in het hoger onderwijs.
Ik zie geen reden om het experiment te gebruiken om de veronderstelling te
toetsen dat studenten voor een masteropleiding meer doordachte keuzes kunnen
maken dan voor een bacheloropleiding. Deze informatie is niet het doel van
het experiment. Het vraagt bovendien een aparte onderzoeksopzet, los van het
andere onderzoek in het kader van het experiment.
 Dit betekent niet dat de keuze voor een masteropleiding niet nog meer
doordacht kan. De invoering van de «harde knip» tussen de bachelor
en de master draagt daaraan bij. Overigens kunnen we de veronderstelling in
de toekomst «toetsen» aan de hand van cijfers over de uitval in
het eerste jaar van de bacheloropleiding en de uitval in de masteropleiding.
De cijfers over de masteropleiding zijn nu nog niet beschikbaar.
 Ik heb niet onderzocht of er behoefte bestaat bij bacheloropleidingen
om ook deel te nemen aan dit nieuwe experiment. Reden is dat wij vorig jaar
naar aanleiding van mijn beleidsreactie op de evaluatie van de experimenten «Ruim
baan voor talent» hebben afgesproken de experimenten te beperken tot
de masteropleidingen. Wel is mij bekend dat de university colleges graag een
hoger collegegeld willen heffen. Zij zullen dit in de toekomst kunnen doen
op basis van het wetsvoorstel «Ruim baan voor talent» dat ik volgend
jaar bij uw Kamer zal indienen. Dit voornemen heb ik eveneens vorig jaar met
uw Kamer besproken in het kader van mijn beleidsreactie op de evaluatie van
de Commissie «Ruim baan voor talent».
 
 De leden van de VVD-fractie vragen of de minister een overzicht kan verstrekken
van de bachelor- en of masteropleidingen waarvoor het buiten dit besluit al
mogelijk is om een hoger collegegeld te vragen.
 
 Op basis van de Experimentenwet vooropleidingseisen, selectie en collegegeldheffing
(Staatsblad 2005, 222) mogen de volgende opleidingen een hoger collegegeld
vragen:
 • De masteropleiding Social Psychology: regulation of social behaviour,
Vrije Universiteit Amsterdam
 • De bacheloropleiding Media- en entertainment Management, Internationale
Hogeschool Breda (NHTV)
 • De bacheloropleiding Business Administration in Hotel Management,
Hotelschool Den Haag
 • De bacheloropleiding Fysiotherapie, Hogeschool Zuyd
 Daarnaast mogen instellingen een hoger collegegeld heffen voor duale,
deeltijdse, niet-EU/niet-EER-studenten. Uitgaande van hetgeen geregeld wordt
in het wetsvoorstel «Versterking Besturing», mogen instellingen
verder een hoger collegegeld heffen voor studenten die een bachelor- of masteropleiding
volgen en aan wie al een graad Bachelor respectievelijk Master is verleend.
 
 De leden van de VVD-fractie vragen op basis waarvan de gestelde norm van
maximaal vijf keer het wettelijk collegegeld destijds tot stand is gekomen.
Zij willen ook weten in hoeverre de minister verwacht dat instellingen daadwerkelijk
vijf keer het wettelijk collegegeld zullen vragen voor deelnemende opleidingen.
 
 De norm van maximaal vijf keer het wettelijk collegegeld is destijds gekozen
vanuit de gedachte dat daarmee aan de ene kant de opleiding toegankelijk
wordt gehouden (de volledige verhoging kan geleend worden via het collegegeldkrediet,
lager dan wat gebruikelijk is bij niet particuliere opleidingen) en aan de
andere kant de opleiding voldoende ruimte wordt geboden een onderwijsconcept
neer te zetten waarmee excellentie wordt bereikt. De experimenten zullen moeten
uitwijzen of dit laatste gerealiseerd kan worden. Of instellingen daadwerkelijk
vijf keer het wettelijk collegegeld zullen vragen, zal afhankelijk zijn van
het onderwijsconcept dat zij willen ontwikkelen. Ik heb daar geen bepaalde
verwachting bij.
 
 De leden van de VVD-fractie vragen tenslotte welke partij de evaluatie
zal uitvoeren en welk budget hiervoor beschikbaar is. Zij vragen of er sprake
zal zijn van een procesevaluatie of enkel een eindevaluatie. Zij vragen of
de minister kan toezeggen in het eindoordeel naar aanleiding van het experiment
ook andere onderzoeken mee te nemen die zijn gedaan naar selectie van studenten
en collegegeldverhoging, zodat een breed beeld ontstaat van de werking van
deze instrumenten.
 
 Het Platform Bèta en Techniek voert het Sirius Programma uit en
zal ook de evaluatie uitvoeren, zowel een procesevaluatie als een eindevaluatie.
Ook andere onderzoeken zullen meegenomen worden. De evaluatie zal zich toespitsen
op de vraag bij welke opleidingen selectie en collegegeldverhoging kan bijdragen
aan het bereiken van excellentie en, zo mogelijk, onder welke omstandigheden.
Voor het Sirius Programma is in totaal € 66 miljoen beschikbaar,
waarvan 4 procent (zo’n € 2,6 miljoen) gereserveerd is voor
begeleiding van de instellingen, kennisopbouw en -deling, jaarlijkse monitoring
en auditing, en evaluatie van het Sirius Programma, inclusief de experimenten
op grond van dit besluit.
 3. Samenhang experiment op grond van dit besluit
en het Sirius Programma
 De leden van de VVD-fractie vragen waarom aan het experiment de voorwaarde
is verbonden dat een instelling subsidie moet hebben aangevraagd in het kader
van het Sirius Programma. Deze leden vragen waarom instellingen die zonder
subsidie mee willen doen aan het experiment daartoe geen kans zouden krijgen.
 
 Insteek is dat instellingen een experiment kunnen starten, indien ze deelnemen
aan het Sirius Programma. Voor de masteropleidingen zal de aanvraag voor deelname
aan het Sirius Programma volgend jaar starten. Ook instellingen die zonder
subsidie willen meedoen, kunnen een experiment bij een masteropleiding starten,
zolang ze aan de criteria voldoen zoals beschreven in mijn beantwoording van
de vraag van de leden van de CDA-fractie naar de criteria in paragraaf 1 Algemeen. Daar hoort bij dat de aanvragen voldoen aan
de criteria van het Sirius Programma. Deze criteria zien erop toe dat de instelling
aannemelijk heeft gemaakt een instellingsbreed op excellentie gericht programma
te gaan verzorgen en dat de experimenten een bijdrage leveren aan de bevordering
hiervan. Voor de bacheloropleidingen heeft de aanvraag voor deelname aan het
Sirius Programma al plaatsgevonden. De instellingen die aan deze ronde van
het Sirius Programma deelnemen hebben destijds allemaal een subsidie aangevraagd.
Op grond van dit besluit kunnen zij een aanvraag doen voor de start van een
experiment (met selectie).
 
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Van der Vlies (SGP), Depla (PvdA), Remkes (VVD), Van Bochove (CDA),
voorzitter, Joldersma (CDA), De Vries (CDA), Van Vroonhoven-Kok (CDA), Van
Dijk (CDA), Leerdam (PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Kraneveldt-van
der Veen (PvdA), Roefs (PvdA), ondervoorzitter, Verdonk (Verdonk), Van Leeuwen
(SP), Biskop (CDA), Bosma (PVV), Pechtold (D66), Zijlstra (VVD), Langkamp
(SP), Van Dijk (SP), Besselink (PvdA), Ouwehand (PvdD), Dibi (GL), Anker (CU)
en Smits (SP).
 Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Gill’ard (PvdA), Van Miltenburg
(VVD), Atsma (CDA), Ferrier (CDA), Uitslag (CDA), Vietsch (CDA), Schinkelshoek
(CDA), Jacobi (PvdA), Elias (VVD), Timmer (PvdA), Van Dam (PvdA), Van der
Burg (VVD), Gesthuizen (SP), Jonker (CDA), Fritsma (PVV), Van der Ham (D66),
Ten Broeke (VVD), Van Bommel (SP), Leijten (SP), Bouchibti (PvdA), Thieme
(PvdD), Peters (GL), Ortega-Martijn (CU) en Gerkens (SP).
 
 
 Aanhangsel van de Handelingen II, 2008–2009, nr. 514, p. 1079–1080.