Planologische kernbeslissing Ruimte voor de rivier; Kabinetsstandpunt
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30080, nr. 4

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

19-01-2006

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30080 nr. 4

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamLeeswijzerInhoudsopgave 1. DE VISIE OP DE BESCHERMING VAN HET RIVIERENGEBIED2. EEN PKB-PROCEDURE VOOR HET RIVIERENGEBIEDKarakter uitspraken in deze PKBPlangebiedPlanperiodeRapportage aan de Tweede Kamer en tussentijdse evaluatie3. DOELSTELLINGEN: VEILIGHEID EN RUIMTELIJKE KWALITEIT VeiligheidRuimtelijke kwaliteit4. STRATEGISCHE BELEIDSKEUZEN5. HET MAATREGELENPAKKET 2015Het Basispakket DepotsRealisatie van beide doelstellingen met het BasispakketProgrammatische aanpakAlternatievenAanvullende maatregelenNieuwe initiatievenNatuurbescherming«Strategisch Kader Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn,
Ruimte voor de Rivier én Ruimte voor Natura 2000»De natuurtoets voor het BasispakketNatuurtoets per maatregel en de gevolgen voor de maatregel6. RUIMTELIJKE RESERVERINGENReservering binnendijkse gebieden Het Basispakket 2015 Lange termijn7. BESLUITVORMING NA DE PKBFaseringBestuursniveaus waarop een projectbesluit genomen wordtRijksprojectenprocedure8. FINANCIERINGBijlage, blad 2Alternatieven en aanvullende maatregelen Bijlage, blad 3Maatregelen BasispakketDepots voor berging van schone,
licht of sterk verontreinigde grond NOTA VAN TOELICHTINGInhoudsopgaveTOELICHTING STANDPUNT KABINET1. INLEIDING1.1 Achtergrond1.2 Procesverloop sinds het verschijnen van PKB deel 1InspraakBestuurlijk overlegAdvisering door Commissie m.e.r. en (wettelijk) adviseursAanvullend onderzoek1.3 Besluitvorming1.4 Inhoudelijke wijzigingen ten opzichte van PKB deel
11 – Maatregelen BasispakketWaalNeder-Rijn/LekAlternatieven in het kader van de programmatische aanpakGronddepotsLangetermijnreserveringen1.5 LeeswijzerEerste deelTweede deel2. TRENDBREUK IN DE BESCHERMING TEGEN OVERSTROMINGEN2.1 De aanleiding voor deze PKB2.2 Trendbreuk in de aanpak2.3 Koppeling met verbetering van de ruimtelijke kwaliteit3. EEN VEILIG RIVIERENGEBIED3.1 Opgave voor de PKB3.2 Ontwikkelingen in rivierafvoeren en zeespiegel op
langere termijnHogere maatgevende afvoeren van Rijn en MaasZeespiegelstijgingZijdelingse toevoer uit regionale waterenSedimentatie3.3 Taakstellingen3.3.1. Inleiding3.3.2. Indicatieve taakstelling voor de lange termijnKaart A Indicatieve taakstelling voor de lange termijn,
volgens huidige afvoerverdeling 3.3.3. Taakstelling tot 2015AlgemeenTabel 3.1 Maatgevende rivierafvoeren per riviertak
vastgesteld in 1996 en 2001, en voor de lange termijn Bijgestelde taakstelling ten opzichte van de StartnotitieKaart B Taakstelling voor de korte termijnLopende projecten die bijdragen aan de veiligheidsdoelstellingTabel 3.2 Per 1 januari 2005 lopende (rijks)projecten
noodzakelijk voor het realiseren van de taakstelling voor de korte termijn 4. VERBETERING VAN DE RUIMTELIJKE KWALITEIT4.1 Inleiding4.2 Doorwerking van de Nota Ruimte in deze PKBRuimtelijke kwaliteitNationaal Ruimtelijk KaderToekomstbeeldenRegionaal Ruimtelijk KaderRuimtelijke kwaliteit in de ontwerp- en uitvoeringsfase5. STRATEGISCHE BELEIDSKEUZENEerste stap naar een robuust riviersysteemOnzekerheden in toekomstige rivierafvoerenGrenzen aan de afvoer via de LekKaart D Indicatieve taakstelling voor de lange termijn,
met aangepaste afvoerverdelingDe verdeling van de afvoer over Waal, Neder-Rijn/Lek en
IJsselRetentieDe bijdrage van het buitendijks gebied aan de rivierafvoerBalans tussen behoud en ontwikkelingAnticiperen op toekomstige ontwikkelingenVogelrichtlijn en HabitatrichtlijnLopende projecten6. GEWENSTE MAATREGELEN VOOR DE LANGE TERMIJN EN
AANPAK TOT 2015 6.1 Gewenste maatregelen voor de lange termijnInleidingBoven-Rijn/WaalMerwedesBergsche Maas/AmerNeder-Rijn/LekIJsselDijkversterking in benedenrivierengebiedBerging op het Volkerak/ZoommeerBeheer stormvloedkeringenTabel 6.1 Gewenste binnendijkse maatregelen voor
de lange termijn 6.2 Aanpak tot 2015 (Basispakket)6.3 Programmatische aanpak6.4 ReserveringenKorte termijnLange termijnTabel 6.2 Te reserveren locaties voor de lange termijn 7. KAN-GEBIED7.1 Beschrijving van het gebied7.2 Bescherming tegen overstromingen7.3 Verbetering van de ruimtelijke kwaliteit7.4 Visie op keuzen voor de lange termijn7.5 Maatregelen voor de korte termijnBoven-Rijn en Waal tot NijmegenDijkteruglegging LentPannerdensch Kanaal en omgeving ArnhemDijkverbeteringen7.6 Reserveringen7.7 Kansen voor maatregelen8. WAAL (VANAF NIJMEGEN TOT GORINCHEM)8.1 Beschrijving van het gebied8.2 Bescherming tegen overstromingen8.3 Verbetering van de ruimtelijke kwaliteit8.4 Visie op de maatregelen voor de lange termijn8.5 Maatregelen voor de korte termijnTraject Nijmegen-Gorinchem: kribverlagingTraject Zaltbommel–Loevestein8.6 Reserveringen8.7 Kansen voor andere maatregelenOverige plannen9. BENEDENRIVIERENGEBIED9.1 Beschrijving van het gebied9.2 Bescherming tegen overstromingen9.3 Verbetering van de ruimtelijke kwaliteit9.4 Visie op de maatregelen voor de lange termijnOverwegingenVisie op maatregelen voor de lange termijn9.5 Maatregelen voor de korte termijnMerwedesBergsche MaasHollandsch Diep, Haringvliet, Spui9.6 Reserveringen9.7 Kansen voor maatregelenDe A27 en het doorstroombaar maken van de bruggen bij
Gorinchem en Keizersveer10. NEDER-RIJN/LEK10.1 Inleiding10.2 Bescherming tegen overstromingen10.3 Verbetering van de ruimtelijke kwaliteit10.4 Visie op de maatregelen voor de lange termijn10.5 Maatregelen voor de korte termijnDijkverbeteringen10.6 Reserveringen10.7 Kansen voor maatregelenMaurikOverige plannen11. IJSSEL11.1 Beschrijving van het gebied11.2 Bescherming tegen overstromingen11.3 Verbetering van de ruimtelijke kwaliteit11.4 Visie op keuzen voor de lange termijnOverwegingenVisie op maatregelen voor de lange termijn11.5 Maatregelen voor de korte termijnAlgemeenTraject Arnhem-DoesburgTraject Doesburg-DeventerTraject Deventer-ZwolleTraject Zwolle–IJsseldelta11.6 Reserveringen11.7 Kansen voor andere maatregelen12. GRONDBALANS EN DEPOTS VOOR GROND12.1 Inleiding12.2 Actief Bodembeheer Rijntakken12.3 Saneringsvisie benedenrivierengebied12.4 Bestemmingen voor grondUitgangspunten grondbalansVoorkeursvolgorde en uitgangspunten bestemmingen12.5 Grondbalans en keuze gronddepotsBoven-Rijn/WaalMerwedes, Bergsche Maas/Amer, Rijn-MaasmondingNeder-Rijn/LekIJsselMogelijkheden voor delfstoffenwinning13. PROGRAMMATISCHE AANPAK13.1 InleidingFiguur 13.1 Programmatische aanpak13.2 De relatie tussen het Basispakket, alternatieven
en aanvullende maatregelen13.3 Flexibiliteit in de toekomst13.4 De criteria voor uitwisseling of toevoeging van maatregelenVeiligheidTijdGeldRuimtelijke kwaliteitToets aan de langetermijnvisieTerugvaloptie14. NATUURBESCHERMING14.1 Inleiding14.2 Passende beoordeling op strategisch niveau14.3 Instandhoudingsdoelstellingen13.4 Strategisch Kader Vogel- en Habitatrichtlijn14.5 De beoordelingBeoordeling BasispakketBeoordeling per SBZBeoordeling per maatregelTabel 14.1 (Mogelijk) negatieve effecten van Basispakket
op SBZ’s en voorgenomen wijze van mitigatie en compensatie Kansrijke alternatieve en aanvullende maatregelenMitigatie en compensatieGronddepots14.6 Positieve effecten van het Basispakket op Natura
200014.7 Na de PKB15. FINANCIËN15.1 UitgangspuntenFiguur 15.1 Schematische weergave van systematiek van
kostenraming 15.2 BudgettenTabel 15.1 Bedragen in de Begroting 2006 van V&W
voor het project Ruimte voor de Rivier 15.3 Kostenraming van de maatregelenFiguur 15.2 Componenten in de kostenraming15.3.1. Investeringskosten15.3.2. Onzekerheidsmarge15.3.3. Investering15.3.4. Raming ten opzichte van budget15.3.5. Beheer en onderhoud15.4 Risico’s en beheersmaatregelen15.4.1. Soorten risico’sFiguur 15.3 Schematische weergave van soorten risico’s
en wijze van beheersing 15.4.2. Detaillering bestuurlijke keuzen15.4.3. Vervolgproces bestuurlijke keuzen15.4.4. Uitgesloten risico’sRisico’s op het niveau van bestuurlijke keuzenRisico’s als gevolg van veranderende wet- en regelgeving:Risico’s op het terrein van «Financieel en
markt»:15.5 Kwaliteitsborging16. NÁ DE PKB-PROCEDURE16.1 Fasering van de besluitenFiguur 16.1 Wettelijke procedures versus (financiële)
beslismomenten bij V&W 16.2 Bestuursniveaus voor projectbesluiten16.3 Vervolgprocedures16.3.1. Keuze proceduresUiterwaardvergravingenVersterking of verlegging van een primaire waterkeringKribaanpassingObstakelverwijderingZomerbedverdiepingHoogwatergeulenBergingDepots voor berging grond16.3.2. Terugvaloptie16.4 Planfase en uitvoering16.4.1. Planning16.4.2. Functies binnen ruimtelijke maatregelen16.4.3. Borging van beheer en onderhoudBeheer van uiterwaardenAfvoerverdeling16.4.4. Borging van de ruimtelijke kwaliteit16.4.5. Organisatorische opzet planfase en uitvoering16.4.6. Vastgoedstrategie16.4.7. MarktNADERE BESCHOUWING EN AFWEGING VAN DE MOGELIJKHEDEN17. ALGEMEEN17.1 Introductie17.2 PKB deel 1Reactie van het kabinet17.3 MERReactie van het kabinet17.4 Beleidslijn Ruimte voor de RivierReactie kabinet17.5 Doelstelling veiligheidReactie kabinet17.6 Doelstelling ruimtelijke kwaliteitReactie kabinet17.7 TaakstellingReactie kabinet17.8 SectorenNatuurReactie KabinetRecreatieReactie kabinetScheepvaartReactie kabinetLandbouwReactie kabinetGrondeigenarenReactie kabinet17.9 Juridische aspectenSchade door kwel, vertrek bedrijven en bewoners en schaduwschadeReactie kabinetRegime reserveringenReactie kabinet17.10 Aanvullend onderzoekBergingslocaties: nadere effectenstudie ter onderbouwing
van de keuzeNatuurbeoordeling bergingslocatiesKosteneffectiviteitanalyseAfvoerverdeling over de RijntakkenExterne effecten Natura 2000DijkverbeteringNadere analyse van te versterken trajecten in het Basispakket18. KAN-GEBIED18.1 Inspraak18.2 Aanvullend onderzoekDijkteruglegging LentBochtafsnijdingen WaalHandhaven afvoerverdeling18.3 Afweging van het kabinet18.4 Besluit van het kabinet19. WAAL (VANAF NIJMEGEN TOT GORINCHEM)19.1 InspraakVergraving Heesseltsche UiterwaardenZandwinningBergende stroming Rijnstrangen en LingewaardenWaal-Maas-connectieDijkverleggingen voor de lange termijnInitiatieven uit de regio19.2 Aanvullend onderzoekDijkverlegging Het MunnikenlandUiterwaardvergraving Drutensche Waarden19.3 Afweging van het kabinetZandwinningBergende stroming Rijnstrangen en LingewaardenWaal-Maas-connectieDijkverleggingen voor de lange termijn19.4 Besluit van het kabinet20. BENEDENRIVIERENGEBIED20.1 InspraakNoordwaardOverdiepsche PolderBerging Volkerak-ZoommeerDrongelen20.2 Aanvullend onderzoekMerwedesBergsche MaasHollandsch Diep, Haringvliet, SpuiAlternatief Platform Behoud Noordwaard20.3 Afweging van het kabinetMerwedesAlternatief Platform Behoud NoordwaardBergsche MaasOntpoldering Overdiepsche PolderVerlaging kades BiesboschDijkverlegging DrongelenRelatie met Integrale Verkenning Maas (IVM)Overig benedenrivierengebied20.4 Besluit van het kabinet21. NEDER-RIJN/LEK21.1 Inspraak21.2 Aanvullend onderzoek21.3 Afweging van het kabinet21.4 Besluit van het kabinet22. IJSSEL22.1 InspraakHoogwatergeul Veessen-WapenveldDijkverleggingen Voorster Klei en CortenoeverUiterwaarden bij DeventerReductie zijdelingse toevoerReservering dijkverleggingen Welsum en den Nul-FortmondBaggeren22.2 Aanvullend onderzoekHoogwatergeul Kampen–Vossemeer22.3 Afweging van het kabinetDijkverlegging CortenoeverDijkverlegging Voorster KleiHoogwatergeul ZutphenReductie zijdelingse toestromingVeessen-WapenveldWelsum en den Nul-FortmondBaggeren22.4 Besluit van het kabinet
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 30080, nr. 4 b1Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 30080, nr. 4 b2Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 30080, nr. 4 b3Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 30080, nr. 4 b4Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 30080, nr. 4 b5Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 30080, nr. 4 b6Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30080Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 10 Mb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 080Planlogische kernbeslissing Ruimte voor de riviernr. 4DEEL 3: KABINETSSTANDPUNTLeeswijzerIn dit deel 3, de vaststelling door de ministerraad van de Planologische
Kernbeslissing Ruimte voor de Rivier (de PKB), formuleert het kabinet het
beleid om uiterlijk in 2015 het vereiste veiligheidsniveau langs de Rijntakken
en het benedenstroomse deel van de Maas te realiseren, evenals de daarmee
samenhangende verbetering van de ruimtelijke kwaliteit.Hoofdstuk 1 bevat de visie van het kabinet op de bescherming van het rivierengebied.
In hoofdstuk 2 wordt aangegeven waarom voor een Planologische Kernbeslissing
is gekozen. In hoofdstuk 3 formuleert het kabinet de doelstellingen voor veiligheid
en ruimtelijke kwaliteit. Hoofdstuk 4 benoemt de strategische beleidskeuzen
die ten grondslag liggen aan het samenhangende pakket van maatregelen voor
de korte termijn (2015) en de eventuele aanvullende maatregelen na 2015. In
hoofdstuk 5 komen het maatregelenpakket voor 2015 aan de orde en de alternatieven
of aanvullende maatregelen die in het kader van een programmatische aanpak
mogelijk zijn. Dit pakket aan maatregelen is op kaarten aangegeven. In hoofdstuk
6 wordt ingegaan op de gebiedsreserveringen voor de korte en voor de lange
termijn. De voor de langetermijnopgave te reserveren gebieden staan eveneens
op kaart. Hoofdstuk 7 beschrijft de besluitvorming na de PKB. In hoofdstuk
8 komt de financiering aan de orde.De Bijlage en de kaarten 1 tot en met 8 behoren tot deze PKB.In de Nota van Toelichting bij de PKB wordt de motivering van de gemaakte
keuzen nader beschreven. Inhoudsopgave 1.De visie op de bescherming van het
rivierengebied3    2.Een PKB-procedure voor het rivierengebied4   3.Doelstellingen: veiligheid en ruimtelijke
kwaliteit5   4.Strategische beleidskeuzen6    5.Het maatregelenpakket 20158    6.Ruimtelijke reserveringen13    7.Besluitvorming na de PKB15   8.Financiering171. DE VISIE OP DE BESCHERMING VAN HET RIVIERENGEBIEDIn de afgelopen eeuwen is veel ruimte aan de rivieren ontnomen met het
gevolg dat de rivieren zijn ingeklemd tussen dijken die de afgelopen decennia
steeds hoger zijn geworden. Achter die dijken is het land op veel plaatsen
lager komen te liggen. Door de bevolkingsontwikkeling en de economische groei
zijn de te beschermen waarden sterk toegenomen.Als een overstroming zou plaatsvinden zijn de gevolgen enorm. Naast de
emotionele schade is ook de economische schade dan heel groot. Als gevolg
van klimaatverandering wordt het probleem naar verwachting in de toekomst
steeds groter. De dreigende overstromingen in 1993 en 1995 hebben bewezen
dat het probleem niet moet worden onderschat.Het kabinet heeft besloten de bescherming tegen overstromingen uiterlijk
in 2015 op het wettelijk vereiste niveau te brengen en de ruimtelijke kwaliteit
in het rivierengebied verbeteren. Gezien de verwachting dat de maatgevende
rivierafvoeren zullen toenemen kiest het kabinet ervoor de vereiste veiligheid
zoveel mogelijk te bereiken door het nemen van maatregelen die voorkomen dat
de maatgevende hoogwaterstanden steeds verder zullen stijgen. Dit betekent
dat het accent verschuift van dijkverbetering naar rivierverruiming, waarbij
zowel buitendijkse als binnendijkse maatregelen worden ingezet. Dijkverbetering
wordt alleen uitgevoerd op trajecten waar andere maatregelen niet geschikt
of niet financierbaar zijn.Met deze keuzen is een gedeeltelijke herinrichting van het rivierengebied
onontkoombaar.Het rivierengebied is economisch, ecologisch en landschappelijk van internationaal
belang en vormt daarmee een belangrijk onderdeel van de (inter)nationale Ruimtelijke
Hoofdstructuur. Op de locaties waar ruimtelijke maatregelen ten behoeve van
de veiligheid worden genomen zal de herinrichting zoveel mogelijk worden aangegrepen
om de ruimtelijke kwaliteit te verbeteren. In lijn met de Nota Ruimte is dit
gericht op het behoud van bestaande en de ontwikkeling van nieuwe kernkwaliteiten
van de verschillende riviertakken.Deze Planologische Kernbeslissing legt een samenhangend pakket aan maatregelen
vast dat noodzakelijk is om in 2015 te voldoen aan het wettelijk vastgelegde
beschermingsniveau. Voor de uit te voeren maatregelen zijn er financiële
middelen en wordt de benodigde fysieke ruimte gereserveerd.Vooral als gevolg van klimaatverandering zal ook in de toekomst voortdurend
geïnvesteerd moeten worden in de veiligheid van het rivierengebied. In
deze PKB wordt hierop geanticipeerd door onder meer het reserveren van een
beperkt aantal gebieden voor rivierverruimende maatregelen die na 2015 nodig
kunnen zijn. 2. EEN PKB-PROCEDURE VOOR HET RIVIERENGEBIEDHet kabinet streeft naar een integrale aanpak van de hoogwaterproblematiek,
waarbij voor het rivierengebied als geheel een koers wordt uitgezet en waarbij
rekening wordt gehouden met de functies en belangen die in dit gebied aan
de orde zijn. Daarvoor is een besluit op bovenregionaal niveau vereist. Het
kabinet acht de procedure van de Planologische Kernbeslissing (PKB) hiervoor
het geschikte instrument.Karakter uitspraken in deze PKBEen aantal uitspraken in deze PKB is voor de bescherming tegen overstromingen
en de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit van zodanig gewicht, dat zij
de status van «beslissing van wezenlijk belang» hebben gekregen, conform artikel 3, tweede lid, van het Besluit op
de Ruimtelijke Ordening 1985. Van deze uitspraken mag het Rijk alleen afwijken
door de PKB-procedure opnieuw te doorlopen (artikel 2b WRO). In de tekst zijn
deze uitspraken als volgt omkaderd weergegeven: beslissing van wezenlijk belangIn de PKB Ruimte voor de Rivier worden de aard en de locatie van de maatregelen
op hoofdlijnen aangegeven. Na de PKB-procedure zullen de maatregelen verder
worden uitgewerkt en vervolgens uitgevoerd. Deze PKB bevat geen concrete beleidsbeslissingen.Doordat het Rijk of een ander bestuursorgaan na de PKB projectbesluiten
neemt over de maatregelen, zal het PKB-beleid worden verwezenlijkt. Indien
een projectbesluit schade veroorzaakt, zal die op grond van bestaande regelingen
worden vergoed.Aan provincies en gemeenten wordt gevraagd in hun beleid rekening te houden
met de inhoud van deze PKB; de PKB is voor het Rijk de basis voor de beoordeling
van het beleid van die andere overheden.PlangebiedHet plangebied van deze PKB, zoals weergegeven op Kaart 1, topografie
plangebied, omvat het rivierengebied rond de Rijntakken vanaf Lobith tot aan
het Ketelmeer en tot aan zee bij de Maeslantkering en de Haringvlietsluizen
(Boven-Rijn, Pannerdensch Kanaal, IJssel, Neder-Rijn/Lek, Waal, Merwedes,
Nieuwe Maas, Oude Maas, Hollandsch Diep en Haringvliet) en het bedijkte deel
van de Maas benedenstrooms van Hedikhuizen (Bergsche Maas, Amer) en het gebied
van en rondom het Volkerak en het Zoommeer.Tot het plangebied behoren ook gebieden die nodig zijn voor natuurmitigatie
of -compensatie of voor toepassing van de programmatische aanpak.PlanperiodeDe PKB heeft een geldigheidsduur van 10 jaar. De PKB treedt in werking
met ingang van de dag volgende op die waarop het plan, waarmee de Tweede en
Eerste Kamer hebben ingestemd (PKB deel 4), ter inzage is gelegd (art. 2a,
achtste lid WRO).Rapportage aan de Tweede Kamer en tussentijdse evaluatieHet project Ruimte voor de Rivier valt in de categorie «grote projecten»
en is daarmee onderhevig aan de Procedureregeling Grote Projecten. Het kabinet
zal in overeenstemming hiermee over de voortgang rapporteren aan de Tweede
Kamer. Uiterlijk in 2011 zal er een tussentijdse evaluatie plaatsvinden over
de voortgang van de PKB. 3. DOELSTELLINGEN: VEILIGHEID EN RUIMTELIJKE KWALITEIT Het kabinet richt zich op het realiseren van twee samenhangende doelstellingen:1. Het op het vereiste niveau brengen van de bescherming van het
rivierengebied tegen overstromingen;2. Het leveren van een bijdrage aan het verbeteren van de ruimtelijke
kwaliteit van het rivierengebied.Het waarborgen van voldoende veiligheid geldt als hoofddoelstelling; verbetering
van de ruimtelijke kwaliteit als tweede doelstelling.VeiligheidHet vereiste veiligheidsniveau in het rivierengebied rond de Rijntakken
moet uiterlijk in 2015 in overeenstemming zijn gebracht met de maatgevende
Rijnafvoer van 16 000 m3/s bij Lobith. Voor het gedeelte van
de Maas benedenstrooms van Hedikhuizen geldt dat het veiligheidsniveau uiterlijk
in 2015 in overeenstemming moet zijn gebracht met de maatgevende Maasafvoer
van 3800 m3/s bij Borgharen. Voor de IJssel wordt de maatgevende
afvoer vanuit de Rijn nog verhoogd met een gezamenlijke toestroom van de zijrivieren
van 250 m3/s.Voor de toekomst wordt een verdere stijging van rivierafvoeren en de zeespiegel
verwacht. Bij het ontwerp van de maatregelen om het vereiste veiligheidsniveau
te bereiken zal hiermee rekening moeten worden gehouden. Ook moet worden voorkomen
dat ruimtelijke ontwikkelingen het treffen van noodzalijke maatregelen in
de toekomst belemmeren.Ruimtelijke kwaliteitNaast het bereiken van de veiligheid, heeft deze PKB tot doel een bijdrage
te leveren aan de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit van het rivierengebied
en het rivierengebied daarmee economisch, ecologisch en landschappelijk te
versterken. Behoud en ontwikkeling van beschermde natuurwaarden heeft daarbij
bijzondere aandacht. Door de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit moet
het rivierengebied aantrekkelijker en leefbaarder worden. Het streven is om
water en andere ruimtelijke functies te combineren.In de Nota Ruimte is de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit als volgt
nader uitgewerkt voor het rivierengebied:• vergroting van de ruimtelijke diversiteit tussen de riviertakken;• handhaving en versterking van het open karakter van het rivierengebied
met de karakteristieke waterfronten;• behoud en ontwikkeling van de landschappelijke, ecologische, aardkundige
en cultuurhistorische waarden en de verbetering van de milieukwaliteit;• versterking van de mogelijkheden van het gebruik van hoofdvaarwegen
door beroeps- en pleziervaart.Bij het borgen van kernkwaliteiten van de riviertakken gaat het om het
behoud en de verdere ontwikkeling van bijzondere bestaande kenmerken van bijvoorbeeld
ecologische, cultuurhistorische, economische of visueel-ruimtelijke aard.
Het betreft onder meer het herstel van ecologische processen en waarden, het
scheppen van aantrekkelijke woon-, werk- en recreatiemilieus en het versterken
van belevings- en oriëntatiemogelijkheden. 4. STRATEGISCHE BELEIDSKEUZENOp basis van de visie op de bescherming tegen hoogwater en de verbetering
van de ruimtelijke kwaliteit waarbij het accent ligt op rivierverruiming (trendbreuk),
komt het kabinet tot de volgende strategische beleidskeuzen:• Het pakket aan maatregelen dat het kabinet voorstelt voor 2015
moet ook op de lange termijn zijn nut behouden en geen belemmering vormen
voor maatregelen die later noodzakelijk kunnen zijn. De samenstelling van
het maatregelenpakket is te beschouwen als een eerste stap naar een ruimer
en robuust riviersysteem, teneinde bij eventuele verdere toename van de maatgevende
afvoeren vervolgstappen te kunnen zetten.• Het kabinet houdt er voor de lange termijn rekening mee dat door
veranderingen in het klimaat de maatgevende rivierafvoeren in de rest van
deze eeuw kunnen toenemen tot circa 18 000 m3/s voor de Rijn
bij Lobith en tot circa 4600 m3/s voor de Maas bij Borgharen. Daarnaast
is de verwachting dat de zeespiegel met ongeveer 60 cm zal stijgen. Het is
gezien de onzekerheden rond de klimaatontwikkeling en de reactie hierop in
andere landen nu niet exact te bepalen, in welke mate en in welk tempo maatregelen
na 2015 nodig zijn.• De mogelijkheden voor rivierverruiming en dijkversterking voor
de Lek worden met de maatregelen van deze PKB al zover uitgeput dat deze riviertak
na 2015 geen nadere taakstelling krijgt.• De procentuele afvoerverdeling over de verschillende Rijntakken
bij de maatgevende rivierafvoer, zoals geldend voor 15 000 m3/s,
zal ook bij de in 2001 vastgestelde maatgevende afvoer van 16 000 m3/s gehandhaafd blijven. Bij een verdere toename van de maatgevende
rivierafvoer boven 16 000 m3/s wordt de extra afvoer verdeeld
over de Waal en de IJssel.• Retentie zal voor de korte termijn niet als maatregel worden ingezet.
Op de lange termijn, bij toename van de maatgevende rivierafvoer naar circa
18 000 m3/s, is retentie nodig. Vooralsnog beschouwt het kabinet
retentie als sluitstuk.• Het gebied van de rivieren en de uiterwaarden is op veel plaatsen
van grote landschappelijke, cultuurhistorische en ecologische betekenis. Omdat
deze waarden behouden dienen te blijven, is het niet mogelijk de opgave voor
de lange termijn geheel buitendijks op te lossen. Het kabinet gaat er van
uit dat 1400 m3/s van de op de lange termijn verwachte extra 3000
m3/s (het verschil tussen de huidige 15 000 m3/s
en de 18 000 m3/s aan het eind van deze eeuw) door het buitendijkse
gebied kan worden afgevoerd.• Bij de keuze van maatregelen voor de korte termijn is gezocht naar
een optimale benutting van de huidige buitendijkse ruimte. Een deel van de
oplossing is in het binnendijkse gebied gezocht. Zowel bij binnendijkse als
bij buitendijkse oplossingen wordt gezocht naar een goede balans tussen het
behoud van bestaande en het ontwikkelen van nieuwe kernkwaliteiten van het
gebied. Daarbij worden zo veel mogelijk kansen benut om het bereiken van de
veiligheidsdoelstelling te combineren met de ontwikkeling van bijvoorbeeld
natuur, recreatie, grondstoffenwinning en stedelijke ontwikkelingen.• Het kabinet wil op korte termijn enkele maatregelen uitvoeren die
plaatselijk méér bijdragen aan de bescherming tegen overstromingen dan volgens de vigerende norm noodzakelijk is. Daarmee wil het kabinet
anticiperen op in de toekomst verwachte ontwikkelingen. Bij deze keuze is
ook de overweging van belang dat ontwikkelingen in de ruimtelijke ordening –
zoals woningbouw – later een ernstige belemmering voor de uitvoering
van die maatregelen kunnen zijn. Daarnaast wil het kabinet zoveel mogelijk
voorkomen dat in één gebied opeenvolgende maatregelen nodig
zijn. Tenslotte kan een rol spelen dat zo’n maatregel een forse bijdrage
levert aan de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. Het kabinet is wel
gebonden aan de beschikbare financiën voor het doen van dergelijke anticiperende
investeringen.• Ten behoeve van Natura 2000 – het te realiseren Europese
netwerk van natuurgebieden – wordt gestreefd naar een pakket van maatregelen
dat bijdraagt aan de verbetering van de habitattypen en van de leefgebieden
van soorten die worden bedreigd• Een aantal in voorbereiding zijnde maatregelen, onder andere voor
natuurontwikkeling, al dan niet in combinatie met recreatie, is wel noodzakelijk
om de veiligheidsdoelstelling van deze PKB te bereiken, maar behoort niet
tot het maatregelenpakket van deze PKB. 5. HET MAATREGELENPAKKET 2015Om uiterlijk in 2015 het vereiste veiligheidsniveau te bereiken heeft
het kabinet een Basispakket samengesteld. Hierbij heeft het kabinet besloten
een programmatische aanpak toe te passen om flexibiliteit te behouden.Het Basispakket Om de veiligheidsdoelstelling uiterlijk in 2015 te realiseren en daaraan
gekoppeld de ruimtelijke kwaliteit te verbeteren, worden de maatregelen genomen
die in de Bijlage op blad 1 en blad 3 staan vermeld.Hierbij worden de overige beslissingen van wezenlijk belang in dit hoofdstuk
in acht genomen.De te nemen maatregelen zijn op de kaarten 2, 3, 4 en 5 aangeduid.Per maatregel staat, waar van toepassing, in de Bijlage aangegeven welke
waterstanddaling – minimale hydraulische taakstelling – bereikt
moet worden.De naam van de maatregel geeft tegelijk de aard ervan aan.Het in de Bijlage genoemde grondgebruik (bijvoorbeeld landbouw, natuur)
in het gebied zal na het uitvoeren van de maatregel dominant zijn naast de
hoofdfunctie ten behoeve van bescherming tegen overstromingen.De Bijlage vermeldt verder het te nemen projectbesluit, de wet waarop
het berust, het bestuursorgaan dat het projectbesluit vaststelt, de uiterlijke
datum waarop het genomen moet zijn en de voorziene uitvoeringsperiode van
de maatregel.Het kabinet zal er op toezien dat de planning gehaald wordt om zo tijdig
de veiligheidsdoelstelling te realiserenEen overzicht van de locaties van de maatregelen is aangegeven op:Kaart 2: overzicht Basispakket, alternatieven, aanvullende maatregelen
en depots voor de korte termijn.De maatregelen worden gerealiseerd op de locaties zoals aangegeven op:Kaart 3: Basispakket, alternatieven, aanvullende maatregelen en depots
voor de korte termijn – KAN en centraal rivierengebied;Kaart 4: Basispakket en depots voor de korte termijn – benedenrivierengebied;Kaart 5: Basispakket, alternatieven en depots voor de korte termijn –
IJssel.De plangebieden voor de maatregelen staan op de kaarten aangegeven. Binnen
deze plangebieden is, waar mogelijk op basis van de uitgevoerde onderzoeken,
een aanduiding gegeven van de locatie van de maatregel zelf (indicatie ingreep).
Bij de vervolgbesluitvorming wordt de definitieve locatie bepaald binnen het
plangebied van de PKB en zoveel mogelijk binnen het plangebied van de maatregel.DepotsAls gevolg van de uitvoering van de maatregelen van het Basispakket zal
veel grond vrijkomen waarvan een deel min of meer verontreinigd is. Zowel bestaande als nieuw in te richten depots zullen nodig zijn voor
de berging van verontreinigde en niet-verontreinigde grond. In de Bijlage
en op de kaarten 2, 3, 4 en 5 staan de voor berging van de grond in aanmerking
komende locaties apart als maatregel vermeld. Aangegeven zijn de depots voor
grond die nodig zijn bij uitvoering van het Basispakket.Sommige maatregelen in de PKB combineren rivierverruiming met het maken
van een depot voor grond die vrijkomt door het treffen van de PKB-maatregelen.Realisatie van beide doelstellingen met het BasispakketMet het Basispakket worden in het rivierengebied als geheel beide doelstellingen
gerealiseerd. Samen met de veiligheidsdoelstelling is het behoud en de versterking
van de ruimtelijke kwaliteit sturend geweest voor de samenstelling van het
Basispakket. Vanwege het in acht nemen van randvoorwaarden zoals tijdige realisatie,
het taakstellend budget en de technische uitvoerbaarheid is niet bij alle
maatregelen een verbetering van de ruimtelijke kwaliteit mogelijk. Tijdens
de planstudies zal per maatregel of een cluster van maatregelen een nadere
invulling worden gegeven aan het in samenhang optimaliseren van beide doelstellingen.Programmatische aanpakHet kabinet heeft besloten tot een programmatische aanpak.Het doel hiervan is om flexibiliteit te behouden bij de uitvoering van
de PKB. Het kabinet is van mening dat er ruimte moet worden gelaten voor andere
maatregelen dan genoemd in het Basispakket of voor nieuwe inzichten of technieken
waarmee de doelstellingen beter worden bereikt of anderszins maatschappelijk
meer gewenst zijn. Belangrijke criteria hiervoor zijn de verbetering van de
veiligheid en de ruimtelijke kwaliteit en/of kosteneffectiviteit. Deze aanpak
sluit aan bij de wensen van de regio.De gewenste flexibiliteit voor de planuitwerking wordt bereikt door de
globale wijze waarop de maatregelen in de Bijlage en op de kaarten zijn aangegeven,
maar ook doordat ruimte wordt gelaten voor alternatieven, aanvullende maatregelen
en nieuwe initiatieven. In de PKB worden op de Bijlage, blad 2, drie alternatieven
en twee aanvullende maatregelen benoemd.Het kabinet heeft besloten tot flexibiliteit maar wil ook vasthouden aan
de realisatie van de doelstellingen uiterlijk in 2015.AlternatievenKenmerkend voor een alternatief is, dat het als maatregel in de plaats
kan komen van een of meer maatregelen uit het Basispakket.Opname van een alternatief in het Basispakket kan alleen als de eventueel
benodigde extra financiering verzekerd is.Twee van de in deze PKB benoemde alternatieven, de hoogwatergeulen bij
Kampen en Zutphen, kunnen een grotere bijdrage leveren aan de verbetering
van de ruimtelijke kwaliteit en sluiten beter aan op door de regio gewenste
ruimtelijke ontwikkelingen. Ook kan hiermee worden geanticipeerd op toekomstige
hogere rivierafvoeren.Het initiatief voor deze maatregelen ligt bij de regio.Beide maatregelen zijn zeer complex vanwege de afstemming op andere ruimtelijke
ontwikkelingen en de financiering. Een alternatieve maatregel kan alleen in de plaats komen van een maatregel
of een cluster van maatregelen uit het Basispakket als daardoor uiterlijk
in 2015 voldoende wordt bijgedragen aan de verlaging van de maatgevende hoogwaterstand
en als het alternatief past binnen het beschikbare rijksbudget of aanvullende
financiering, naar het oordeel van het Rijk, voldoende is gegarandeerd.In het Basispakket is een particulier initiatief opgenomen: uiterwaardvergraving
Huissensche Waarden. Het alternatief hiervoor is kribverlaging in het Pannerdensch
Kanaal. Dit alternatief heeft het karakter van een terugvaloptie:
het komt in de plaats van de uiterwaardvergraving indien anders de doelstellingen
van deze PKB niet tijdig zouden worden gehaald. Opname van een alternatief in het Basispakket zal een beslissing zijn
van de Minister van Verkeer en Waterstaat in overeenstemming met de Minister
van VROM en uiterlijk op het tijdstip dat in de Bijlage, blad 2, is vermeld.Zodra tot een alternatief wordt besloten, behoort die maatregel tot het
Basispakket en vervalt de oorspronkelijke maatregel of cluster van maatregelen
in de vastgestelde PKB.Aanvullende maatregelenKenmerkend voor een aanvullende maatregel is dat deze direct bijdraagt
aan de realisatie van de doelstelling verbetering van de ruimtelijke kwaliteit
op de desbetreffende riviertak en zelf-financierend is. Het is ook een vereiste
dat er een bijdrage geleverd wordt aan het creëren van een robuuster
riviersysteem met name met het oog op de veiligheid op de lange termijn. Uitvoering
van een aanvullende maatregel is niet direct noodzakelijk voor de realisatie
van de veiligheidsdoelstelling op de korte termijn. Realisatie van deze aanvullende
maatregelen biedt kansen voor publieke en private initiatieven uit de regio.In deze PKB zijn twee aanvullende maatregelen benoemd zoals aangegeven
op de Bijlage, blad 2.Nieuwe initiatievenNa het in werking treden van de PKB kunnen zich nieuwe initiatieven of
inzichten aandienen die maatschappelijk meer gewenst zijn. Nieuwe initiatieven
of inzichten kunnen betrekking hebben op een alternatief, een aanvullende
maatregel of een wezenlijke afwijking van de in de Bijlage of op de kaarten
vermelde aard, locatie of het grondgebruik van een maatregel uit het Basispakket.Onder voorwaarden kunnen deze nieuwe initiatieven en inzichten deel gaan
uitmaken van de PKB. De Minister van Verkeer en Waterstaat kan voor deze initiatieven of nieuwe
inzichten, in overeenstemming met de Minister van VROM, het Basispakket wijzigen
of aanvullen mits naar het oordeel van deze bewindspersoon:• daarover in voldoende mate overeenstemming bestaat tussen
Rijk en de betrokken bestuursorganen;• de (mogelijk benodigde aanvullende) financiering door de initiatiefnemer
is geborgd;• de maatregel voldoende zal bijdragen aan de verlaging van
de maatgevende hoogwaterstand;• de ruimtelijke kwaliteit verbetert ten opzichte van de te
behalen kwaliteit bij de oorspronkelijke maatregel uit het Basispakket en
gemeten naar de ruimtelijke kwaliteitsdoelstelling voor de locatie in deze
PKB;• geen strijd ontstaat met de (overige) doelstellingen of met
de strategische beleidskeuzen van deze PKB;en mits de Minister geen overwegende bezwaren heeft naar aanleiding van
de• voor zover van toepassing – te houden strategische milieubeoordeling;
en• door hem ten aanzien van de afwijking van de PKB te voeren
Uniforme openbare voorbereidingsprocedure als bedoeld in Afdeling 3.4 van
de Algemene wet bestuursrecht.De in deze paragraaf bedoelde wijziging van het Basispakket vindt alleen
plaats nadat de Minister van Verkeer en Waterstaat en de Minister van VROM
de Tweede Kamer daarover hebben geïnformeerd.Bij de beslissing tot wijziging bepaalt de Minister van Verkeer en Waterstaat,
voor zover van toepassing, welk projectbesluit moet worden genomen.NatuurbeschermingDe noodzaak tot bescherming van de natuur heeft een belangrijke rol gespeeld
bij het opstellen van deze PKB en zal bij de uitvoering om nadrukkelijke aandacht
vragen.Voorafgaand aan de vaststelling van deze PKB is een natuurtoets voor het
Basispakket uitgevoerd om na te gaan of de te nemen vervolgbesluiten kunnen
passen binnen de regels voor natuurbescherming. De vervolgbesluiten per maatregel
zullen moeten voldoen aan de Natuurbeschermingswet 1998 en de Flora- en Faunawet.
Bij de uitvoering van de natuurtoets is en zal het «Strategisch Kader
Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn, Ruimte voor de Rivier én Ruimte
voor Natura 2000» gehanteerd worden.«Strategisch Kader Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn,
Ruimte voor de Rivier én Ruimte voor Natura 2000»Vooruitlopend op de aanwijzing van gebieden als bedoeld in artikel 10a
Natuurbeschermingswet 1998 is, voor zover van toepassing, voor het plangebied
van deze PKB uitgegaan van de instandhoudingsdoelstelling die vervat is in
het door het Ministerie van LNV vastgestelde «Strategisch Kader Vogelrichtlijn
en Habitatrichtlijn, Ruimte voor de Rivier én Ruimte voor Natura 2000» [Projectorganisatie
Ruimte voor de Rivier, referentie L846 d.d. 19 december 2003].In het strategisch kader is onder meer gesteld, dat de foerageerfunctie
voor grasetende, overwinterende watervogels (ganzen, zwanen, smienten) op
het niveau van het rivierengebied gehandhaafd moet blijven. De samenhang met
het Natura 2000-netwerk wordt hierdoor gewaarborgd.De natuurtoets voor het BasispakketAls natuurtoets zijn de effecten van de maatregelen van het Basispakket
als geheel op globaal niveau beoordeeld alsmede de effecten van alle afzonderlijke
maatregelen.Uit de natuurtoets is gebleken dat het mogelijk is het Basispakket als
geheel zo uit te voeren dat er in de ingevolge de Vogel- en Habitatrichtlijn
beschermde Natura 2000-gebieden geen significant negatieve effecten zullen
zijn op de beschermde natuurwaarden. Verder blijkt dat de meeste maatregelen
zelf ook uitgevoerd kunnen worden zonder deze significant negatieve effecten.Natuurtoets per maatregel en de gevolgen voor de maatregelAls natuurtoets zullen de effecten van de afzonderlijke maatregelen worden
beoordeeld.In de gevallen waar negatieve effecten niet op voorhand kunnen worden
uitgesloten, zal aan de bescherming bijzondere aandacht worden gegeven bij
het opstellen van het inrichtingsplan per maatregelgebied en de uitvoering
ervan.Mitigatie, het voorkomen of beperken van significante negatieve effecten
op de beschermde natuurwaarden, zal niet altijd binnen het gebied van een
maatregel kunnen plaatsvinden. In dat geval zal mitigatie binnen het desbetreffende
Natura 2000-gebied zijn beslag krijgen en zo mogelijk in het gebied van een
andere maatregel op grond van deze PKB.Waar mitigatie niet mogelijk blijkt, zal tot natuurcompensatie worden
overgegaan buiten het Natura 2000-gebied.Omdat de PKB wordt vastgesteld met het oog op het vergroten van (openbare)
veiligheid in combinatie met economische, ecologische en landschappelijke
versterking van het rivierengebied is er sprake van een een dwingende reden
van groot openbaar belang. Nu er binnen de doelstelling van de PKB geen alternatieven
zijn, mag en zal zonodig tot de compensatie worden overgegaan. Voor compensatie wordt eerst gezocht naar mogelijkheden langs dezelfde
riviertak. Als dit niet mogelijk blijkt te zijn, zal binnen het totale rivierengebied
worden gecompenseerd. Mitigatie of compensatie zal eventueel plaats vinden
buiten de nu in de PKB aangeduide gebieden voor maatregelen.Duurzaamheid van de natuurcompensatie zal gewaarborgd worden, bij voorkeur
door de compensatiegebieden onder de Natuurbeschermingswet 1998 te brengen.
Voor de inrichting ervan zal zonodig een rijksprojectbesluit worden genomen.Een projectbesluit voor een maatregel wordt pas genomen wanneer de bijbehorende
mitigatie of compensatie zeker is gesteld. De daarvoor benodigde fasering
van de maatregelen kan het Rijk in voorkomende gevallen tot stand brengen
via de mogelijkheden die de Wet op de waterkering of de Wet op de Ruimtelijke
Ordening biedt.Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit streeft naar het
aanwijzen van het gehele rivierengebied als één gebied als bedoeld
in artikel 10a Natuurbeschermingswet 1998 (Speciale Beschermingszone, SBZ). 6. RUIMTELIJKE RESERVERINGENReservering binnendijkse gebieden Het beleid om de bestaande buitendijkse ruimte voor de rivier te behouden,
is neergelegd in de Beleidslijn Ruimte voor de Rivier. Daar waar ruimte aan
de rivier zal worden toegevoegd door thans binnendijkse gebieden buitendijks
te brengen, is een ruimtelijke reservering van kracht. De reservering houdt
in dat:1. gebieden die bestemd zijn voor maatregelen in het Basispakket
gevrijwaard worden van ontwikkelingen die een inrichting ten behoeve van de
bescherming tegen overstromingen kunnen bemoeilijken;2. gebieden waar naar verwachting op lange termijn maatregelen nodig
zijn gevrijwaard worden van grootschalige en/of kapitaalsintensieve ontwikkelingen
die het treffen van mogelijke toekomstige rivierverruimende maatregelen ernstig
belemmeren.Vanaf het moment dat deze gebieden daadwerkelijk buitendijks worden gebracht,
zullen zij vallen onder de Beleidslijn Ruimte voor de Rivier.De in de Nota Ruimte afgekondigde algemene reservering ten behoeve van
rivierverruiming kan thans beperkt worden tot de hier genoemde concrete gebieden.
In deze PKB is immers specifiek aangegeven waar op termijn wel en waar geen
uitbreiding van het buitendijks gebied van de rivier wordt beoogd.Aan de provincies en gemeenten wordt gevraagd de in dit hoofdstuk genoemde
reserveringen hun doorwerking te laten krijgen in hun beleid en met name in
de streek- en bestemmingsplannen.Het Basispakket 2015 Op de kaarten is aangegeven voor welke maatregelen uit het Basispakket
voor de korte termijn gebieden worden gereserveerd om een uitbreiding van
het buitendijkse gebied van de rivier te realiseren. Met inbegrip van de in
de paragraaf «Reservering binnendijkse gebieden» onder 1 genoemde
gebieden zijn gereserveerd de op de kaart aangegeven plangebieden voor de
maatregelen op:Kaart 3• dijkteruglegging Lent;• dijkverlegging Buitenpolder Het Munnikenland.Kaart 4• ontpoldering Noordwaard (meestromend);• ontpoldering Overdiepsche Polder (meestromend);• berging op het Volkerak en het Zoommeer.Kaart 5• dijkverlegging Cortenoever;• dijkverlegging Voorster Klei;• hoogwatergeul Veessen-Wapenveld;• dijkverlegging Westenholte.Lange termijnVoor een aantal gebieden geldt dat:• maatregelen op de lange termijn nodig kunnen zijn;• er geen alternatieve gebieden voor handen zijn, dan wel het risico
bestaat dat door verdergaande grootschalige en/of kapitaalsintensieve ontwikkelingen
een maatregel op termijn onuitvoerbaar wordt.Voor mogelijke toekomstige rivierverruimende maatregelen worden de gebieden
gereserveerd die zijn genoemd in de paragraaf «Reservering binnendijkse
gebieden» onder 2 en welke gebieden zijn aangegeven op de kaarten voor
de lange termijn:Kaart 6: reservering voor de lange termijn – KAN en centraal rivierengebied• retentiegebied Rijnstrangen• dijkverlegging Oosterhout – Slijk Ewijk• dijkverlegging Loenen• dijkverlegging Heesselt• dijkverlegging Brakelse Benedenwaarden Kaart 7: reservering lange termijn – benedenrivierengebied• dijkverlegging DrongelenKaart 8: reservering lange termijn – IJssel• hoogwatergeul Zutphen• hoogwatergeul Deventer• hoogwatergeul Kampen• dijkverlegging Noorddiep Indien besloten wordt een van de hier genoemde gebieden in te zetten voor
een maatregel voor het realiseren van de kortetermijndoelstelling en die maatregel
vervangt een binnendijkse maatregel uit het Basispakket, zal dat gebied worden
gereserveerd voor de korte termijn en het gebied van de vervangen maatregel
voor de lange termijn.7. BESLUITVORMING NA DE PKBFaseringDe besluitvorming over de in deze PKB opgenomen maatregelen kan onderscheiden
worden in drie fasen:1. De onderhavige PKB-procedure.2. De totstandkoming van de projectbesluiten door de daartoe bevoegde
bestuursorganen. In veel gevallen bestaat dit uit de vaststelling en goedkeuring
van een plan. Voorafgaand aan de uitvoering dienen de nodige projectbesluiten
te worden genomen. Met een projectbesluit wordt een integraal besluit genomen
ten aanzien van een specifieke maatregel op een nader aangegeven locatie.
Deze bestuurlijke projectbesluiten staan in de Bijlage en zullen worden genomen
ná het van kracht worden van deze PKB.3. Het nemen van specifieke besluiten die nodig zijn om het project daadwerkelijk
uit te voeren, zoals bijvoorbeeld vergunningen die nodig zijn voor de graaf-
of bouwwerkzaamheden.Naast projectbesluiten, bijvoorbeeld op basis van de Wet op de Ruimtelijke
Ordening, is voor de realisatie van een maatregel ook een investeringsbeslissing
noodzakelijk door de bewindspersoon van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat.
De binnen dit departement bestaande systematiek zoals neergelegd in de «Spelregels
voor Natte Infrastructuurprojecten – SNIP» is hierbij leidend.Bestuursniveaus waarop een projectbesluit genomen wordtDeze PKB wordt gevolgd door bestuurlijke projectbesluiten ten aanzien
van de maatregelen. Met deze projectbesluiten wordt op hoofdlijnen juridisch
bindend beslist op welke wijze het project wordt gerealiseerd of vergund.
Met het oog daarop wordt in deze PKB een overheidsinstantie aangewezen, die
belast is met de zorg voor het nemen van het aangegeven projectbesluit en
wordt tevens de desbetreffende projectprocedure genoemd door het vermelden
van de wet waarin deze is geregeld.Het uitgangspunt bij de aanwijzing van overheidsinstanties is dat datgene
wat verantwoord decentraal kan worden geregeld ook door het desbetreffende
decentrale bestuur wordt verricht. Hierbij zijn de schaal en de aard van het
project mede van belang.RijksprojectenprocedureDe rijksprojectenprocedure, zoals geregeld in de Wet op de Ruimtelijke
Ordening, kan worden toegepast als het gaat om maatregelen met een bovenlokale
ruimtelijke dimensie of bovenlokale ruimtelijke effecten.Voor toepassing van de rijksprojectenprocedure komen de volgende gevallen
in aanmerking:• ingrijpende en complexe maatregelen, die een relatief groot gebied
beslaan;• een samenstel van maatregelen, die qua hydraulische en ruimtelijke
effecten een sterke samenhang met elkaar hebben, waarbij het uit oogpunt van
efficiëntie wenselijk is dat hier één instantie, te weten
het Rijk, het projectbesluit neemt;• projecten die op een gering maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak
in de desbetreffende regio kunnen rekenen.Bij de voorbereiding van rijksprojectbesluiten worden de andere in aanmerking
komende overheden betrokken.In de Bijlage staat per maatregel de overheidsinstantie, die belast wordt
met de zorg voor de totstandbrenging van het desbetreffende projectbesluit
en met toepassing van welke wet dat projectbesluit wordt gerealiseerd.
Met dit projectbesluit wordt het toekomstige grondgebruik in hoofdzaak bepaald. Voor maatregelen waarbij in eerste instantie een ander projectbesluit
dan een rijksprojectbesluit is gekozen, kan alsnog een rijksprojectbesluit
worden voorbereid vanaf het moment dat de Minister van Verkeer en Waterstaat
in overeenstemming met de Minister van VROM heeft vastgesteld dat niet op
de datum genoemd in de Bijlage kolom «Projectbesluit uiterlijk»
het projectbesluit of een ander besluit benodigd voorafgaand aan de uitvoeringsperiode
tot stand is gekomen of niet vóór de in kolom «Uitvoeringsperiode»
genoemde uitvoeringsperiode de benodigde uitvoeringsbesluiten tot stand zijn
gekomen of in overige gevallen de voortgang stagneert. De Minister van Verkeer
en Waterstaat is de projectminister die het rijksprojectbesluit vaststelt
in overeenstemming met de Minister van VROM.8. FINANCIERINGHet bedrag dat op de Begroting van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
beschikbaar is voor realisatie van het programma Ruimte voor de Rivier (IF
16.02.02) is randvoorwaardelijk voor de uitvoering van de maatregelen die
zijn opgenomen in deze PKB.Mocht bij de uitvoering van deze PKB door spanning tussen de twee doelstellingen
de veiligheidsdoelstelling in het gedrang komen, dan zal steeds de in deze
PKB genoemde kwantitatieve veiligheidsdoelstelling resultaatverplichtend zijn. Bijlage, blad 2Alternatieven en aanvullende maatregelen Naam maatregelKan in de plaats komen vanGrondgebruikProjectbesluitWet projectbesluitVaststellend bestuursorgaanBesluit tot opname in PKB uiterlijkProjectbesluit uiterlijkUitvoeringsperiodeAlternatieven                 Pannerdensch Kanaal        Kribverlaging Pannerdensch KanaalUiterwaardvergraving Huissen- sche Waardenn.v.t. Wbr-vergunningWbrMinister V&W1-1-20091-7-20112011–2015          IJssel        Hoogwatergeul ZutphenDijkverleggingen Cortenoever en Voorster Kleinatuur, land- bouw, water, wonenwaterkering-plan
en bestemmingsplanWwk/WroWaterschap Veluwe, gemeente Zutphen1-1-20091-1-20102011–2015 Hoogwatergeul KampenZomerbedverlaging Beneden-IJsselnatuur,landbouw,
water, wonenwaterkering-plan en bestemmingsplanWwk en WroWaterschap
Groot Salland, gemeente Kampen1-1-20091-1-20102011–2015          Aanvullende maatregelen                 Waal        Uiterwaardvergraving Drutensche Waarden Oost en Westn.v.t.natuurBestemmingsplanWrogemeente Druten1-1-20091-1-20092012–2015         Neder-Rijn/Lek        Uiterwaardvergraving Mauricksche waardenn.v.t. recreatie, wonenBestemmingsplanWrogemeente Buren1-1-20091-1-20092012–2015Bijlage, blad 3Maatregelen BasispakketDepots voor berging van schone,
licht of sterk verontreinigde grond Naam maatregelKwaliteit grond **Projectbesluit
uiterlijkUitvoerings-periode Waal   Oosterhoutse waardenLV1-7-20072008–2010Gouverneursche PolderLV1-7-20072008–2010KerkenwaardLV1-7-20072008–2010 Merwedes, Bergsche Maas/Amer, Rijn-Maasmonding    Putten Haringvliet in combinatie met afdekken saneringslocaties
Haringvliet, herstelmaatregelen en/of natuurontwikkelingLV1-1-20092010KerkenwaardLV1-7-20072008–2010 Neder-Rijn   Ingense WaardenLV1-7-20072008–2010 IJssel    Put bij de Flevocentrale, in combinatie met herstelmaatregelen
en/of natuurontwikkelingLV1-7-20072008–2010HavikerwaardLV1-7-20072008–2010 Scheller en Oldeneler Buitenwaarden (integraal onderdeel van de
gelijknamige maatregel op Blad 1)LV1-1-20082010–2015 De WaardenLV1-7-20072008–2010 Alle riviertakken   Kaliwaal*SV   Cromstrijen/Hollandsch Diep*SV + LV   Slufter*SV + LV   Depot IJsseloog*SV  * = bestaand depot** = Per depot is de kwaliteit van de te bergen grond aangegeven, bepaald
volgens de beleidsnotitie Actief Bodembeheer Rivierbed en, waar van toepassing,
op de uitwerking daarvan: de «Spelregels ABR en ABM» (augustus
2005).LV = schone tot licht verontreinigde grondSV = sterk verontreinigde grond NOTA VAN TOELICHTINGInhoudsopgaveToelichting standpunt
kabinet31   1.Inleiding311.1Achtergrond31 1.2Procesverloop sinds het verschijnen
van PKB deel 131 1.3Besluitvorming321.4Inhoudelijke wijzigingen ten opzichte
van PKB deel 1331.5Leeswijzer34    2.Trendbreuk in de bescherming tegen overstromingen352.1De aanleiding voor deze PKB35 2.2Trendbreuk in de aanpak352.3Koppeling met verbetering van de
ruimtelijke kwaliteit38   3.Een veilig rivierengebied403.1Opgave voor de PKB40 3.2Ontwikkelingen in rivierafvoeren
en zeespiegel op langere termijn403.3Taakstellingen43    4.Verbetering van de ruimtelijke kwaliteit484.1Inleiding484.2Doorwerking van de Nota Ruimte
in deze PKB48   5.Strategische beleidskeuzen53   6.Gewenste maatregelen voor de lange termijn en aanpak tot 2015576.1Gewenste maatregelen voor de lange
termijn57 6.2Aanpak tot 2015 (Basispakket)606.3Programmatische aanpak61 6.4Reserveringen62   7.KAN-gebied647.1Beschrijving van het gebied64 7.2Bescherming tegen overstromingen647.3Verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit657.4Visie op keuzen voor de lange termijn657.5Maatregelen voor de korte termijn667.6Reserveringen69 7.7Kansen voor maatregelen69   8.Waal (vanaf Nijmegen tot Gorinchem)708.1Beschrijving van het gebied70 8.2Bescherming tegen overstromingen70 8.3Verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit70 8.4Visie op de maatregelen voor de
lange termijn71 8.5Maatregelen voor de korte termijn718.6Reserveringen73 8.7Kansen voor andere maatregelen73    9.Benedenrivierengebied749.1Beschrijving van het gebied74 9.2Bescherming tegen overstromingen74 9.3Verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit75 9.4Visie op de maatregelen voor de
lange termijn75 9.5Maatregelen voor de korte termijn779.6Reserveringen81 9.7Kansen voor maatregelen81   10.Neder-Rijn/Lek8210.1Inleiding82 10.2Bescherming tegen overstromingen82 10.3Verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit83 10.4Visie op de maatregelen voor de
lange termijn83 10.5Maatregelen voor de korte termijn8310.6Reserveringen88 10.7Kansen voor maatregelen88    11.IJssel8911.1Beschrijving van het gebied89 11.2Bescherming tegen overstromingen89 11.3Verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit90 11.4Visie op keuzen voor de lange
termijn9011.5Maatregelen voor de korte termijn9211.6Reserveringen95 11.7Kansen voor andere maatregelen96    12.Grondbalans en depots voor grond9712.1Inleiding97 12.2Actief Bodembeheer Rijntakken97 12.3Saneringsvisie benedenrivierengebied98 12.4Bestemmingen voor grond9812.5Grondbalans en keuze gronddepots100   13.Programmatische aanpak10613.1Inleiding106 13.2De relatie tussen het Basispakket,
alternatieven en aanvullende maatregelen10613.3Flexibiliteit in de toekomst107 13.4De criteria voor uitwisseling
of toevoeging van maatregelen108   14.Natuurbescherming11014.1Inleiding110 14.2Passende beoordeling op strategisch
niveau11014.3Instandhoudingsdoelstellingen11114.4Strategisch Kader Vogel- en Habitatrichtlijn11114.5De beoordeling112 14.6Positieve effecten van het Basispakket
op Natura 2000117 14.7Na de PKB117   15.Financiën11815.1Uitgangspunten118 15.2Budgetten11815.3Kostenraming van de maatregelen12015.4Risico’s en beheersmaatregelen12215.5Kwaliteitsborging126    16.Ná de PKB-procedure12816.1Fasering van de besluiten12816.2Bestuursniveaus voor projectbesluiten12816.3Vervolgprocedures130 16.4Planfase en uitvoering131    Nadere
beschouwing en afweging van de mogelijkheden141   17.Algemeen14117.1Introductie141 17.2PKB deel 114117.3MER141 17.4Beleidslijn Ruimte voor de Rivier142 17.5Doelstelling veiligheid14217.6Doelstelling ruimtelijke kwaliteit14317.7Taakstelling143 17.8Sectoren14417.9Juridische aspecten145 17.10Aanvullend onderzoek146    18.KAN-gebied15018.1Inspraak150 18.2Aanvullend onderzoek15018.3Afweging van het kabinet151 18.4Besluit van het kabinet152    19.Waal (vanaf Nijmegen tot Gorinchem)15319.1Inspraak15319.2Aanvullend onderzoek154 19.3Afweging van het kabinet154 19.4Besluit van het kabinet155    20.Benedenrivierengebied15720.1Inspraak157 20.2Aanvullend onderzoek15720.3Afweging van het kabinet158 20.4Besluit van het kabinet161    21.Neder-Rijn/Lek16221.1Inspraak162 21.2Aanvullend onderzoek16221.3Afweging van het kabinet163 21.4Besluit van het kabinet164    22.IJssel16522.1Inspraak165 22.2Aanvullend onderzoek16622.3Afweging van het kabinet167 22.4Besluit van het kabinet169TOELICHTING STANDPUNT KABINET1. INLEIDING1.1 AchtergrondHet kabinet wil de bescherming tegen overstromingen uiterlijk in 2015
op het wettelijk vereiste niveau brengen en de ruimtelijke kwaliteit in het
rivierengebied verbeteren. Gezien de verwachting dat de maatgevende rivierafvoeren
zullen toenemen kiest het kabinet ervoor de vereiste veiligheid zoveel mogelijk
te bereiken door het nemen van maatregelen die voorkomen dat de maatgevende
hoogwaterstanden steeds verder zullen stijgen. Dit betekent dat het accent
verschuift van dijkverbetering naar rivierverruiming.In het Basispakket van maatregelen heeft het kabinet primair rivierverruimende
maatregelen met potenties voor behoud en/of verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit opgenomen, voor zover deze maatregelen passen binnen de gestelde
technische en financiële randvoorwaarden en uiterlijk 2015 kunnen zijn
uitgevoerd.Op 15 april 2005 heeft het kabinet de Ontwerp Planologische Kernbeslissing
Ruimte voor de Rivier uitgebracht, ook wel PKB deel 1 geheten.Na het uitbrengen van PKB deel 1 en het bijbehorende Milieueffectrapport
(MER) heeft inspraak, bestuurlijk overleg en advisering door de Commissie
voor de milieueffectrapportage (Commissie m.e.r.) en de (wettelijk) adviseurs
plaatsgevonden. De reacties en resultaten hiervan zijn opgenomen in PKB deel
2. Daarnaast is er op een aantal punten aanvullend onderzoek gedaan.Voor u ligt de Nota van Toelichting op deel 3 van de PKB, het standpunt
van het kabinet, waarin de gewijzigde tekst van het kabinetsbesluit uit deel
1 is opgenomen. Wijzigingen vloeiden voort uit de resultaten van de inspraak,
het gevoerde overleg, de ontvangen adviezen en het aanvullend onderzoek. In
deze Nota van Toelichting wordt de motivering voor en de toelichting op de
PKB gegeven (hoofdstuk 1 tot en met 16) en wordt de manier toegelicht waarop
het kabinet met de resultaten van inspraak, overleg, advies en aanvullend
onderzoek is omgegaan (hoofdstuk 17 tot en met 22).1.2 Procesverloop sinds het verschijnen van PKB deel 1Na het verschijnen van PKB deel 1 hebben de volgende activiteiten plaatsgevonden:• inspraak;• bestuurlijk overleg;• advisering door de Commissie m.e.r. en de (wettelijk) adviseurs;• aanvullend onderzoek.InspraakNa de publicatie van PKB deel 1 is een inspraakprocedure doorlopen conform
artikel 2a, lid 2, van de Wet op de ruimtelijke ordening. Tegelijk met PKB
deel 1 zijn het Milieueffectrapport (MER), de Kosten-Batenanalyse, het Strategisch
Kader Vogel- en Habitatrichtlijn en het Regioadvies verschenen. Dit hele pakket
is van 1 juni 2005 tot en met 23 augustus 2005 ter inzage gelegd
en beschikbaar gesteld op de internetsite van het project, www.ruimtevoorderivier.nl.
Op PKB deel 1 en het MER was inspraak mogelijk.PKB deel 1 en het MER zijn tevens in Duitse vertaling verschenen. Deze
documenten zijn ook in Duitsland op de voor dat land gebruikelijke wijze ter
inzage gelegd. Tijdens de inspraakperiode zijn 2843 reacties ontvangen. PKB deel 2 bevat
een verslag van de hoofdlijnen van deze reacties.Bestuurlijk overlegOver PKB deel 1 heeft bestuurlijk overleg plaatsgevonden in Wageningen
(30 augustus 2005), in Gorinchem (2 september 2005) en in Zutphen
(15 september 2005). De verslagen van deze bijeenkomsten zijn opgenomen
in PKB deel 2.Advisering door Commissie m.e.r. en (wettelijk) adviseursOp 14 oktober 2005 heeft de Commissie m.e.r. advies uitgebracht over
het verschenen Milieueffectrapport. Daarnaast heeft, namens het College van
Rijksadviseurs, de Rijksadviseur voor het landschap op 26  oktober 2005
en de VROM-raad op 27 oktober 2005 advies uitgebracht over de PKB deel
1. De adviezen zijn in PKB deel 2 opgenomen.Aanvullend onderzoekNa de vaststelling van PKB deel 1 zijn enkele nadere onderzoeken uitgevoerd.
Hiertoe was deels reeds besloten bij de vaststelling van deel 1, deels zijn
deze onderzoeken ingegeven door inspraakreacties. De onderzoeken betreffen
de volgende onderwerpen:• Afvoerverdeling Rijntakken: noodzakelijke maatregelen om de vastgestelde
verdeling te handhaven;• Kades Biesbosch: nut en noodzaak van het verlagen van de kades;• Integrale Verkenning Maas: mogelijkheden voor een optimale taakstelling;• Neder-Rijn en Lek: een betere combinatie van dijkverbetering en
ruimtelijke maatregelen;• Buitendijks bewonersalternatief Voorsterklei;• Buitendijks bewonersalternatief Cortenoever;• Analyse buitendijkse mogelijkheden traject Deventer – Zwolle;• Zijdelingse toevoer naar de IJssel: mogelijkheden om toevoer tijdens
hoogwater te verminderen;• Dijkverbetering: nadere analyse van te versterken trajecten in
het Basispakket;• Lange termijn: nadere analyse van noodzaak tot reserveringen;• Autosnelweg A27 (bij Gorinchem): afstemming project Ruimte voor
de Rivier met de reconstructiewerken aan de snelweg;• Bergingslocaties: nadere effectenstudie ter onderbouwing van de
keuze;• Natuurbescherming: aanvullend onderzoek naar mogelijke «externe»
effecten van maatregelen op Natura 2000.1.3 BesluitvormingPKB deel 1 is na publicatie in 2005 onderwerp van inspraak, advies en
bestuurlijk overleg geweest. De ontvangen reacties en adviezen en de verslagen
van het bestuurlijk overleg zijn gebundeld in PKB deel 2.Het kabinetsstandpunt (deel 3) is gebaseerd op deel 1 en op beoordeling
van alle reacties en adviezen. Deel 2 en het kabinetsstandpunt zullen worden
voorgelegd aan de Tweede en Eerste Kamer en na instemming wordt deel 4 gepubliceerd
en ter inzage gelegd. De dag erna treedt de PKB in werking. Tegen deze PKB
is geen beroep mogelijk.De planvorming is hiermee nog niet afgerond. Wanneer de PKB definitief
is, worden de afzonderlijke maatregelen uitgewerkt. Daarbij is inspraak mogelijk.
Pas daarna kunnen de voorgestelde maatregelen daadwerkelijk worden uitgevoerd.
In 2015 zullen de maatregelen gerealiseerd zijn. 1.4 Inhoudelijke wijzigingen ten opzichte van PKB deel
1De wijzigingen die het kabinet in de PKB heeft aangebracht ten opzichte
van PKB deel 1 hebben betrekking op de volgende (vier) onderwerpen:1 – Maatregelen BasispakketWaal• Ter hoogte van Nijmegen is een keuze gemaakt uit de mogelijkheden
die in PKB deel 1 waren opgenomen. Het kabinet heeft gekozen voor de dijkteruglegging
Lent.• Maatregelen ter correctie van de afvoerverdeling bij de Pannerdensche
Kop zijn aan het Basispakket toegevoegd:– kribverlaging Waalbochten;– extra uiterwaardvergraving Millingerwaard;– kadeverlaging Suikerdam en kade Zandberg als onderdeel van de
Gendtsche polder.Neder-Rijn/LekHet maatregelenpakket is in belangrijke mate gewijzigd.Uit het Basispakket verwijderd zijn:• de dijkverlegging Lienden en depot Marspolder;• obstakelverwijdering steenfabriek Elst.Het Basispakket voor het traject omvat nu:• dijkverbetering op het traject Arnhem – Amerongen;• een aantal ruimtelijke maatregelen:– uiterwaardvergraving Meinerswijk (gewijzigd ontwerp);– uiterwaardvergraving Doorwerthsche Waarden (gewijzigd ontwerp);– uiterwaardvergravingen Middelwaard en Tollewaard;– obstakelverwijdering Machinistenschool Elst;– complex uiterwaarden Vianen/Hagestein.Alternatieven in het kader van de programmatische aanpakDe aanvullende maatregelen Koppenwaard (IJssel), Heesseltsche en Hurwenensche
Waarden (Waal) zijn vervallen.Als kansrijke aanvulling op het Basispakket zijn de particuliere initiatieven
in de uiterwaarden rond Maurik in de PKB opgenomen.GronddepotsIn PKB deel 1 is in de Bijlage een lijst opgenomen bestaande uit voorkeurslocaties
en alternatieven. In dit kabinetsstandpunt is de lijst in de Bijlage, blad
3, beperkt tot die locaties die noodzakelijk zijn voor het storten van niet
vermarktbare grond die mogelijkerwijs vrijkomt bij de uitvoering van het Basispakket.
Het gronddepot in de Marspolder is komen te vervallen.LangetermijnreserveringenDe volgende reserveringen voor de lange termijn zijn vervallen:• dijkverlegging Welsum;• dijkverlegging de Nul-Fortmond;• obstakelverwijdering brug Keizersveer, inclusief dijkverlegging.De begrenzing van de reservering voor een mogelijke dijkverlegging aan
de Bergsche Maas bij Drongelen is aangepast. De reservering voor een dijkverlegging Oosterhout – Slijk Ewijk
is toegevoegd. Deze dijkverlegging is extra toegevoegd naast de reeds opgenomen
dijkverlegging Loenen.1.5 LeeswijzerDeze Nota van Toelichting bij de PKB is gesplitst in twee delen. In het
eerste deel is het standpunt van het kabinet toegelicht. In het tweede deel
is nader ingegaan op de onderwerpen die in de inspraak zijn ingebracht en
verschillende alternatieven die bij de afweging van maatregelen in beschouwing
zijn genomen.Eerste deelHoofdstuk 2 gaat in op de redenen voor een nieuwe aanpak van de bescherming
tegen overstromingen in het rivierengebied. In hoofdstuk 3 zijn de ontwikkelingen
in de rivierafvoeren en de hoofddoelstelling voor de bescherming tegen overstromingen
uitgewerkt. Hoofdstuk 4 gaat nader in op de tweede doelstelling: de verbetering
van de ruimtelijke kwaliteit.Hoofdstuk 5 beschrijft de strategische beleidskeuzen die ten grondslag
liggen aan de keuze van de te nemen maatregelen. Hoofdstuk 6 beschrijft op
hoofdlijn de gewenste maatregelen op langere termijn en de maatregelen die
het kabinet in de periode tot 2015 wil uitvoeren.In de hoofdstukken 7 tot en met 11 zijn de gekozen maatregelen per riviertak
verder toegelicht. Hoofdstuk 12 gaat in op de bij de uitvoering van de maatregelen
vrijkomende grond en de locaties waar deze grond zal worden geborgen.Hoofdstuk 13 gaat in op de programmatische aanpak, dat wil zeggen de flexibiliteit
die het kabinet heeft ingebouwd in het Basispakket.Hoofdstuk 14 gaat apart in op de beoordeling van het Basispakket die heeft
plaatsgevonden in het kader van de nationale wet- en regelgeving voor natuurbescherming.In hoofdstuk 15 komen de financiële aspecten van deze PKB aan de
orde. Hoofdstuk 16 beschrijft de stappen die ná de PKB-procedure zullen
worden doorlopen, tot en met de daadwerkelijke uitvoering van de maatregelen.Tweede deelHoofdstuk 17 gaat in op de onderwerpen die in de inspraak aan de orde
zijn gesteld en die gelden voor het rivierengebied als geheel. Ook de afwegingen
die het kabinet heeft gemaakt omtrent deze onderwerpen komen aan de orde.De hoofdstukken 18 tot en met 22 behandelen de onderwerpen uit de inspraak
en de gemaakte afwegingen door het kabinet per riviertak. 2. TRENDBREUK IN DE BESCHERMING TEGEN OVERSTROMINGEN2.1 De aanleiding voor deze PKBHet rivierengebied wordt door dijken beschermd tegen hoge waterstanden
op die rivieren. In het recente verleden – in 1993 en 1995 – deden
zich zeer hoge waterstanden voor. Omdat de dijken op veel plaatsen niet op
sterkte waren, was het niet zeker dat zij «het zouden houden».
Uit voorzorg moesten in 1995 250 000 mensen en 1 miljoen dieren worden
geëvacueerd, omdat hun veiligheid niet gegarandeerd kon worden.Het kabinet is van mening dat het belang van een goede bescherming tegen
overstromingen niet moet worden onderschat gezien de ingrijpende gevolgen
die de hoogwaters in 1993 en 1995 voor de Nederlandse samenleving en in het
bijzonder voor het rivierengebied hebben gehad.Het hoge water van 1993 en 1995 was aanleiding voor het Deltaplan Grote
Rivieren, waarmee de noodzakelijke dijkversterkingen versneld zijn uitgevoerd.
Dit plan is nagenoeg afgerond, waardoor de rivieren nu in staat zijn om een
hoeveelheid water van maximaal 15 000 m3/s die bij Lobith
ons land binnenstroomt, vrijwel overal veilig af te voeren naar zee. Voor
de (bedijkte) Maas geldt een hoeveelheid van 3 650 m3/s bij
Borgharen.In 2001 zijn, in lijn met de systematiek van de Wet op de waterkering,
de maatgevende rivierafvoeren opnieuw vastgesteld. Naar aanleiding van de
hoogwaters van 1993 en 1995 zijn ze verhoogd naar 16 000 m3/s
voor de Rijn bij Lobith en 3 800 m3/s voor de Maas bij Borgharen.De maatgevende rivierafvoeren worden vertaald naar toetspeilen waaraan
de waterkeringen moeten voldoen. Nemen de maatgevende afvoeren toe, dan nemen
over het algemeen ook de toetspeilen toe.De verhoging van de toetspeilen in 2001 varieert in het overgrote deel
van het rivierengebied van 0 tot 60 cm.Om de in 2001 vastgestelde extra hoeveelheid water door de rivieren te
kunnen afvoeren, zijn maatregelen nodig. Het kabinet kiest voor een trendbreuk
in de wijze van bescherming tegen overstromingen en zet zoveel mogelijk in
op maatregelen die de rivier meer ruimte geven en hoge waterstanden voorkomen.
Dijkverbetering wordt alleen ingezet op trajecten waar dat niet mogelijk is,
of waar het gezien de totale opgave niet financierbaar is. Met deze keuze
is een gedeeltelijke herinrichting van het rivierengebied onontkoombaar.2.2 Trendbreuk in de aanpakNederland ligt in de delta van de Rijn, Maas en Schelde. Het rivierengebied
vormt van oudsher een vruchtbaar gebied, terwijl de rivieren zelf routes vormen
voor het vervoer van mensen en goederen.Tegelijkertijd brengen hoge waterstanden op de rivier ook risico’s
met zich mee. Om het rivierengebied te beveiligen tegen overstromingen zijn
daarom dijken aangelegd. Deze zijn in de loop der eeuwen verder verhoogd en
versterkt.In de loop der tijd is de druk op de ruimte door economische groei en
stedelijke ontwikkelingen toegenomen. Dit heeft ertoe geleid dat er ruimte
aan het rivierbed is onttrokken. Dat geldt met name het sluiten van de overlaten
in de vorige eeuw, vanwege de overlast die ze veroorzaakten. Daarnaast is
op een aantal locaties gebouwd in het toenmalige winterbed en de winterdijk
plaatselijk richting de rivier verlegd. Verder is de rivier zelf omwille van
een betere waterafvoer en zijn economische functies op verschillende plaatsen
gekanaliseerd en zijn meanders afgesneden. De rivieren liggen
hierdoor ingesnoerd tussen dijken, die door de jaren heen steeds hoger zijn
gemaakt.De inperking van het rivierbed door de aanleg van het systeem van dijken
heeft er ook toe geleid dat de hoeveelheid slib die neerslaat, in een steeds
kleiner gebied terechtkomt. Hierdoor zijn de uiterwaarden steeds hoger komen
te liggen en stijgen de waterstanden. Ook zijn de kribben, met name in het
bovenstroomse deel van de riviertakken, in de loop der tijd relatief hoger
komen te liggen door een daling van het zomerbed als gevolg van autonome morfologische
processen.Tenslotte klinkt het binnendijkse gebied, dat beschermd wordt door de
dijken, langzaam in. Het hoogteverschil tussen binnen- en buitendijks gebied
neemt langzaam toe.Bepaalde factoren die kunnen leiden tot het doorbreken van dijken tijdens
hoogwater (de zogeheten faalmechanismen, waaronder «piping» en
opbarsten) gaan een grotere rol spelen wanneer het hoogteverschil tussen waterstanden
en binnendijks gebied toeneemt.Bij hogere dijken zal, na een overstroming, de materiële schade die
daarvan het gevolg is, groter zijn. Dit komt doordat bij hogere dijken een
groter deel van de dijkring onder water kan komen te staan, maar ook omdat
het water hoger komt. De mate waarin de schade toeneemt, hangt af van de lokale
situatie in de dijkring. Gemiddeld over alle betrokken dijkringen zal de mogelijke
materiële schade met ongeveer 60% toenemen, indien de dijken met
1,50 m zouden worden verhoogd1.Het kabinet verwacht, dat onder invloed van veranderingen in het klimaat,
de maatgevende rivierafvoeren deze eeuw nog verder zullen toenemen. Door het
intensieve ruimtegebruik op en rond de dijken, de doorgaande stijging van
de hoogwaterstanden en de toegenomen schadeverwachting door de groei van de
bevolking en de welvaart, is de opgave voor de beveiliging van Nederland zeer
complex geworden.Nieuwe dijkversterkingen om de aangegeven taakstellingen op te lossen
zijn technisch niet onmogelijk. Zij zullen er niet toe leiden dat het rivierengebied
van de ene op de andere dag onveilig wordt. Wel is het besef ontstaan dat
er grenzen zijn aan de wenselijkheid van dijkversterking en dat er gezocht
moet worden naar andere manieren om de genoemde taakstellingen op te lossen.Om Nederland deze eeuw, wat het water betreft, voldoende veilig, leefbaar
en aantrekkelijk te houden voor bewoners en gebruikers, werd een verandering
in het waterbeleid en het denken over water ingezet. Deze verandering werd
voor het eerst zichtbaar met de Beleidslijn Ruimte voor de Rivier, die de
Minister van Verkeer en Waterstaat in 1996 uitbracht. Hiermee wordt beoogd
de nog bestaande ruimte voor de rivier te behouden. Eind 2000 zijn het Kabinetsstandpunt «Ruimte
voor de Rivier»en «Anders omgaan met water; Waterbeleid voor de
21e eeuw» verschenen, begin 2001 gevolgd door de Startovereenkomst
Waterbeleid 21e eeuw. Hierin is een trendbreuk in het omgaan met
rivieren aangekondigd: de voorkeur is uitgesproken de rivieren meer ruimte
te geven.Deze trendbreuk wordt in deze PKB ingezet. Dit betekent dat er voortaan
niet meer automatisch naar dijkversterking wordt gegrepen bij het beveiligen
van het rivierengebied. Zoveel mogelijk wordt gekozen voor ruimtelijke maatregelen
die de hoge waterstanden verlagen, zoals uiterwaardvergraving en dijkteruglegging.
Waar dit niet mogelijk of financierbaar is kunnen ook technische maatregelen
(kribverlaging en zomerbedverdieping) worden getroffen om de waterstand te
verlagen. Dijkversterking wordt alleen toegepast op trajecten waar andere
maatregelen niet geschikt zijn of niet financierbaar zijn. Nederland zal zich
hiermee meer schikken naar het water en met de inzet van ruimtelijke
maatregelen plaatselijk zelfs meer ruimte aan de rivier geven dan strikt noodzakelijk
om aan de wettelijke norm te voldoen. Verwante ontwikkelingenDe hoogwaters op de rivieren van tien jaar geleden hebben verschillende
ontwikkelingen in gang gezet of versneld. De belangrijkste daarvan zijn in
dit kader genoemd.Wet op de waterkeringIn 1996 is de Wet op de waterkering van kracht geworden. Hierin zijn de
normen vastgelegd waar de waterkeringen aan moeten voldoen. Ook is vastgelegd
dat de staat van de waterkeringen iedere vijf jaar wordt getoetst. En verder,
dat de maatgevende rivierafvoeren en de bijbehorende toetspeilen iedere vijf
jaar opnieuw worden vastgesteld, en zonodig bijgesteld.Beleidslijn Ruimte voor de RivierIn 1996 werd de Beleidslijn Ruimte voor de Rivier (bijgesteld in 1997)
van kracht. De beleidslijn richt zich op het behoud van de bestaande ruimte
voor de rivier en vormt het afwegingskader voor ruimtelijke ontwikkelingen
in het rivierbed. De beleidslijn is inmiddels geëvalueerd. Het kabinet
overweegt momenteel hoe de beleidslijn aangepast zal worden.KabinetsstandpuntenIn 2000 is het kabinetsstandpunt «Anders omgaan met water; Waterbeleid
voor de 21e eeuw» gepubliceerd. Daarin is geconstateerd,
dat, zonder verdere inspanning de veiligheid afneemt en de wateroverlast toeneemt
onder invloed van klimaatverandering en bodemdaling. Het kabinet pleit voor
een aanpak waarbij (regen-)water minder snel naar de rivier wordt afgevoerd,
afvoerpieken worden afgevlakt door tijdelijke berging («vasthouden»)
en de afvoercapaciteit van de rivieren wordt vergroot door ze meer ruimte
te geven. Het kabinet pleit bij die aanpak voor een goede mix van ruimtelijke
en technische maatregelen.Vrijwel gelijktijdig is in het kabinetsstandpunt «Ruimte voor de
Rivier» (2000) besloten bij verdere verhoging van de maatgevende rivierafvoeren
niet meer te reageren met een nieuwe ronde dijkversterkingen. Het kabinet
wil ervoor zorgen dat de rivieren meer ruimte krijgen, zodat voorkomen kan
worden dat bij toenemende rivierafvoeren de hoogwaterstanden stijgen.Hoogwater Actieplannen Rijn en MaasHet Nederlandse beleid sluit aan op het beleid op internationaal niveau.
De internationale samenwerking tussen de Rijn- en Maasoeverstaten bij de bestrijding
van wateroverlast en de bescherming tegen overstromingen in het stroomgebied
van de Rijn en de Maas is naar aanleiding van de hoogwaters geïntensiveerd.In 1998 werd het Hoogwater Actieplan voor de Rijn door de regeringen van
de Rijnoeverstaten goedgekeurd. Nog in datzelfde jaar volgde een vergelijkbaar
plan voor de Maas. Belangrijke sporen in deze plannen zijn: verminderen van
de schaderisico’s door bijvoorbeeld het treffen van maatregelen in sfeer
van de ruimtelijke ordening, verlaging van de extreem hoge waterstanden door
water in het stroomgebied vast te houden en te bergen én door meer
ruimte aan de rivier te geven, en verbetering van de waarschuwingssystemen
bij hoogwater.Van deze sporen krijgt het verlagen van de hoogwaterstanden veel aandacht.
Dit spoor past ook in de aanpak van Ruimte voor de Rivier. In het Hoogwater
Actieplan is de doelstelling opgenomen de hoogwaterstanden voor de Rijn te
verlagen met gemiddeld 30 en 70 cm in respectievelijk het jaar 2005 en 2020.
De genoemde waarden vormen het destijds geschatte resultaat van de inzet van
maatregelen in het gehele stroomgebied, dus inclusief Nederland.De sporen in het Actieplan voor de Maas zijn vergelijkbaar met die voor
de Rijn. Alleen zijn de maatregelen niet of minder benoemd en ontbreekt een
kwantificering van de beoogde verlaging van de extreem hoge waterstanden. Discussie over de veiligheidsnormenNaast deze PKB zal het kabinet, met het oog op de veiligheidsopgave voor
de lange termijn, starten met een discussie over de huidige benadering van
de bescherming tegen overstromingen. In deze discussie zal aan de orde komen
of de huidige systematiek nog afdoende is, dan wel of de huidige (klassen
van) overschrijdingskansen nog adequaat zijn. Daarbij is meer aandacht nodig
voor (het voorkomen van) de gevolgen van overstromingen. Immers, het maatschappelijk
risico is een combinatie van de kans en de gevolgen.De resultaten van Veiligheid Nederland in Kaart (VNK), waarvan in november
2005 een eerste tussenrapportage is verschenen, vormen een belangrijke bron
van input voor deze discussie.Rampenbeheersingsstrategie Overstromingen (RBSO)Met de maatregelen in de PKB wil het kabinet in 2015 aan de wettelijke
eisen ten aanzien van de veiligheid tegen overstromingen voldoen. Er zal echter
altijd een restrisico blijven bestaan: ondanks alle preventieve maatregelen
kan een overstroming dreigen. Rampenbeheersingsmaatregelen zijn nodig om de
schade van een overstroming te beperken. In het kabinetsstandpunt «Rampenbeheersingsstrategie
Overstromingen Rijn en Maas» (RBSO) van december 2003 worden vijf opties
genoemd om de kansen en gevolgen van overstromingen in het bovenrivierengebied
te beperken: internationale afstemming, noodoverloopgebieden, compartimenteren,
verhogen van veiligheidsnormen en organisatorische maatregelen. In april 2005
is een tussenbesluit genomen, waarmee wordt afgezien van het inzetten van
noodoverloopgebieden voor de Rijn (Ooijpolder en Rijnstrangen). Het kabinet
verwacht medio 2006 over de overige opties een besluit te nemen.Europese Kaderrichtlijn WaterDe Kaderrichtlijn Water (KRW) is sedert 22 december 2000 van kracht
en verplicht lidstaten in zijn algemeenheid om alle wateren te beschermen,
verbeteren en/of te herstellen teneinde in 2015 een goede toestand te hebben
bereikt. De rivieren zijn bij de implementatie van de KRW in Nederland gekarakteriseerd
als «Sterk Veranderd Water». Dit betekent dat er sprake is van
zodanige hydromorfologische ingrepen (dijken, stuwen en dergelijke) dat het
bereiken van de goede toestand die hoort bij een volledig natuurlijke situatie
niet haalbaar is. Voor deze categorie wateren moeten in 2009 de te bereiken
doelen zijn geformuleerd in termen van «goed ecologisch potentieel».Volgens de KRW dient te worden nagegaan of de hydromorfologische ingrepen
volledig ongedaan gemaakt kunnen worden. Evident is dat de dijken en stuwen
onmisbaar zijn voor onder meer de veiligheid, scheepvaart en het zoetwaterbeheer.
Bij het opstellen van het stroomgebiedbeheersplan (2009) zal dit worden gemotiveerd.
In dit conceptbeheersplan zal ook worden beschreven hoe het formele KRW-doel «Goed
Ecologisch Potentieel» moet worden gedefinieerd en welke mitigerende
maatregelen daarvoor nodig zijn.De KRW heeft als doel te komen tot een internationaal afgestemd stroomgebiedsbeheer.
Nederland zal daarvan als benedenstrooms gelegen deltagebied profiteren. Bovenstroomse
reductie van verontreiniging zal in zijn algemeenheid leiden tot schoner sediment
en schoner water.In het algemeen kan worden gesteld, dat het geven van meer ruimte aan
de rivier in belangrijke mate bijdraagt aan het ecologische herstel van rivieren.Bij de uitwerking van de morfologische maatregelen in het stroomgebiedbeheersplan
2009–2015 is de besluitvorming in het kader van deze PKB voor de Rijntakken
het uitgangspunt. Binnen de randvoorwaarden van de PKB zal er bij de nadere
uitwerking en de uitvoering van de verschillende projecten wel moeten worden
gestreefd naar verdere optimalisatie van de bijdrage die aan de KRW-doelen
kan worden geleverd.2.3 Koppeling met verbetering van de ruimtelijke kwaliteitDoor de nieuwe aanpak van de veiligheidsproblematiek in het rivierengebied
ontstaat een koppeling met de ruimtelijke ordening. Voor het afvoeren van
grotere hoeveelheden water, bij gelijkblijvende of lagere waterstanden, is
namelijk ruimte nodig. Dat kan in de breedte, door binnendijks
gebied toe te voegen aan het rivierbed, of door een andere inrichting van
het huidige buitendijkse gebied.De keuze voor rivierverruimende maatregelen biedt kansen om de ruimtelijke
kwaliteit in het rivierengebied te verbeteren en aansluiting te vinden bij
regionale en lokale ontwikkelingen. 3. EEN VEILIG RIVIERENGEBIED3.1 Opgave voor de PKBHet kabinet heeft besloten dat uiterlijk in 2015 de veiligheid in overeenstemming
moet zijn met de in 2001 vastgestelde maatgevende afvoeren van 16 000
m3/s bij Lobith voor de Rijn en 3 800 m3/s bij
Borgharen voor de Maas. Dat is de hoofddoelstelling van deze PKB.Met deze PKB stelt het kabinet de maatregelen vast die hiervoor nodig
zijn. Het kabinet heeft hier financiële randvoorwaarden aan gesteld (zie
hoofdstuk 15).Op basis van de huidige inzichten zullen verdergaande klimaatveranderingen
ertoe kunnen leiden dat het rivierensysteem in de toekomst nog hogere afvoeren
te verwerken krijgt. Het kabinet houdt rekening met een maximale Rijnafvoer
van 18 000 m3/s en een Maasafvoer van 4600 m3/s;
en daarnaast met een zeespiegelstijging van 60 cm.Maatregelen die op korte termijn (tot 2015) worden uitgevoerd om de Rijn-
en Maasafvoer veilig te kunnen verwerken, moeten ook bij nog hogere maatgevende
afvoeren – dus op de langere termijn – effectief blijven («geen
spijt») en hun nut behouden. Daarom is er een visie opgesteld over de
gewenste maatregelen op de lange termijn, waaraan de maatregelen voor de korte
termijn zijn getoetst.3.2 Ontwikkelingen in rivierafvoeren en zeespiegel op
langere termijnHet kabinet wil de maatregelen die uiterlijk 2015 moeten zijn uitgevoerd,
inkaderen in een visie op de ontwikkelingen op de lange termijn en de maatregelen
die dan voor de bescherming tegen overstromingen noodzakelijk worden. Verschillende
ontwikkelingen zullen van invloed zijn op de toekomstige veiligheidsopgave.Hogere maatgevende afvoeren van Rijn en MaasNederland ligt in de benedenloop van de Rijn en Maas. Dat betekent dat
de hoeveelheid water die ons land binnenkomt vooral wordt bepaald door de
hoeveelheid water die uit andere landen in het stroomgebied van Rijn en Maas,
en met name Duitsland en België naar ons land wordt afgevoerd. Om te
kunnen bepalen hoeveel ruimte de rivier in de toekomst nodig heeft, is het
nodig om een schatting te maken van de in de toekomst te verwachten afvoeren
van Rijn en Maas.Verwacht wordt dat onder invloed van klimaatveranderingen de maatgevende
rivierafvoeren verder zullen toenemen. Het kabinet gaat daarbij uit van het
zogenaamde middenscenario van het Intergovernmental Panel on Climate Change
(IPCC) (een stijging van de temperatuur van 2 °C per eeuw). Op basis
van dit scenario heeft het KNMI berekend dat in de loop van de 21e
eeuw de neerslag in Rijn- en Maasstroomgebied zal gaan toenemen, vooral in
de winter. Voor het jaarlijks maximum van de 10-daagse winter neerslagsom
wordt een toename van het neerslagvolume van 20% verwacht. Op basis
van een studie van de internationale Commissie Hydrologie Rijn uit 1997 is
dit doorvertaald naar een toename van de maatgevende afvoer voor de Rijn tot
ongeveer 18 000 m3/s. Voor de Maas is verondersteld dat de
verwachte neerslagtoename tot een maatgevende afvoer van 4600 m3/s
zal leiden. Ook andere, meer recentere internationale onderzoeken laten zien
dat er in Noordwest-Europa rekening moet worden gehouden met een toename van
de omvang en frequentie van hoogwater. Wat bij Lobith en Borgharen verwacht moet worden, moet geplaatst worden
in de internationale context. In het tekstkader aan het eind van paragraaf 2.2
kwamen de Hoogwater Actieplannen aan de orde. Het tekstkader aan het eind
van deze paragraaf gaat in op op het recent uitgevoerde onderzoek van Arbeitsgruppe
Hochwasser.Uit het grensoverschrijdend hoogwateronderzoek blijkt dat het ook al bij
het huidige klimaat mogelijk is dat – zonder rekening te houden met
dijkoverstromingen in Duitsland – de Rijn bij Lobith een piekafvoer
te verwerken zou kunnen krijgen van 18 700 m3/s. Wanneer de
overstromingen in Duitsland wel meegerekend worden is bij Lobith volgens dit
onderzoek een piek te verwachten van 15 500 m3/s. Op de ontwikkelingen
voor de lange termijn wordt in het onderzoek slechts kwalitatief ingegaan.
Bevestigd wordt dat de kans op een extreem hoogwater groter wordt. Een (aangenomen)
grotere afvoergolf zou leiden tot dezelfde overstromingen en tot een afvoerpiek
bij Lobith van 16 500 m3/s.Bij deze uitkomsten behoren dus zeer omvangrijke overstromingen in Duitsland.
Niet alleen landerijen worden getroffen, ook gaat het om stedelijk en industrieel
gebied. Verder is in de berekeningen geen rekening gehouden met noodmaatregelen
aldaar.De vraag die de regering zich gesteld heeft, is waar nu voor de lange
termijn (2100) rekening mee moet worden gehouden. Op het eerste gezicht lijkt
het wellicht aantrekkelijk wanneer de hoeveelheid water die Nederland bereikt
beperkt blijft, doordat er in Duitsland grote wateroverlast ontstaat en niet
in Nederland. Afgezien van het feit dat deze gedachte van weinig solidariteit
getuigt, is het ook de vraag of hier blijvend van uitgegaan kan worden. Het
onderzoek heeft enerzijds helderheid gebracht, anderzijds zijn verschillende
zaken nog onduidelijk. De Arbeitsgruppe die het onderzoek verricht heeft,
beveelt aan om de lage plaatsen waar het in Duitsland overstroomt nader in
kaart te brengen. Ook de effecten van potentiële klimaatveranderingen
moeten nader worden onderzocht en gekwantificeerd volgens de Arbeitsgruppe.Kortom, de onzekerheden omtrent de afvoeren die ons land kunnen bereiken
deze eeuw zijn groot. Zowel de ontwikkelingen in de hoeveelheid neerslag zijn
onzeker als de maatregelen die in Duitsland zullen worden getroffen als reactie
hierop. De onzekerheid is des te groter naarmate onze buren de komende decennia
te maken krijgen met grote overstromingen.Het kabinet kiest ervoor om uit voorzorg uit te gaan van een Rijnafvoer
van 18 000 m3/s bij Lobith en een Maasafvoer van 4600 m3/s bij Borgharen. Dit biedt de mogelijkheid om deze eeuw over voldoende
ruimte te beschikken om invulling te geven aan de bescherming tegen overstromingen. Grensoverschrijdend hoogwateronderzoekIn opdracht van het Ministerium für Umwelt und Naturschutz, Landwirtschaft
und Verbraucherschutz van de deelstaat Nordrhein-Westfalen, de provincie Gelderland
en Rijkswaterstaat Dienst Oost-Nederland heeft de Arbeitsgruppe Hochwasser
onderzoek laten verrichten naar de grensoverschrijdende gevolgen van extreem
hoogwater.Het onderzoek heeft zich gericht op de volgende vragen; daarbij is uitgegaan
van de situatie in 2020:– Hoeveel water kunnen we in extreme omstandigheden uit het
stroomgebied van de Rijn verwachten?– Hoeveel water kan er tussen de dijken worden afgevoerd? Hoe
verlopen hoogwatergolven en wat is het effect van dijkoverstromingen op de
hoogwatergolven?– Wat gebeurt er wanneer de dijken overstromen? Waar gebeurt
dat het eerst? Zijn grensoverschrijdende overstromingen mogelijk?– Wat is het effect van – bestaande, geplande en mogelijke
nieuwe – maatregelen voor het verlagen van de waterstand?– Wat zijn de effecten van klimaatverandering?Volgens het onderzoek kan in het Rijnstroomgebied (bij het huidige klimaat)
zoveel regen vallen dat – zonder rekening te houden met de dijkoverstromingen
die dan op de Ober- en Niederrhein optreden – de Rijn bij Lobith een
piekafvoer te verwerken zou kunnen krijgen van 18 700 m3/s.
Wanneer de overstromingen meegerekend worden is bij Lobith een piek te verwachten
van zo’n 15 500 m3/s.Het gaat dan om grootschalige overstromingen op de Niederrhein (en Oberrhein).
Op de Niederrhein overstroomt het traject tussen Keulen en Düsseldorf
als eerste, vervolgens het middelste gedeelte (Düsseldorf – monding
van de Ruhr). Verder benedenstrooms komen er geen overstromingen meer, ervan
uitgaande dat de verbetering aan de keermuur in Emmerich is afgerond.Bij deze overstromingen ontstaan binnendijks stromingen, parallel aan
de Rijn. Daardoor kunnen «achterlangs» gebieden overstromen die
eigenlijk tot een hoger niveau beschermd zijn. Een deel van dit water stroomt
weer terug in de Rijn. De vorm van het hoogwater wordt door deze overstromingen
anders (lager en langer).De vraag over de klimaatverandering is slechts kwalitatief beantwoord.
De kans op een extreem hoogwater wordt groter. Vooral in de winter zal er
een toename zijn van de afvoer van de Rijn. Om een inschatting te kunnen maken
van de gevolgen is een bepaalde afvoergolf aangenomen. Ook bij deze grotere
afvoergolf blijken de overstromingen op dezelfde plaatsen en in dezelfde volgorde
op te treden. De piekafvoer bij Lobith bij deze afvoergolf is 16 500
m3/s.Tenslotte blijkt uit dit onderzoek dat door retentie in Duitsland een
verlaging van 10 cm bij Lobith gerealiseerd zou kunnen worden.ZeespiegelstijgingOnder invloed van de genoemde klimaatveranderingen wordt ook verwacht
dat de gletsjers en ijskappen gedeeltelijk zullen afsmelten en een expansie
van het zeewater zal optreden, waardoor de zeespiegel zal stijgen. In Nederland
hebben we daarnaast ook te maken met een daling van West-Nederland als gevolg
van tektonische bewegingen. Uitgaande van hetzelfde middenscenario van het
IPCC wordt een relatieve zeespiegelstijging van 60 cm in 2100 verwacht. Dit
heeft gevolgen voor de maatgevende hoogwaterstanden in het benedenrivierengebied.De stijging van de zeespiegel heeft gevolgen voor de mogelijkheden om
onder vrij verval water van het IJsselmeer naar zee te kunnen spuien. Het
peil van het IJsselmeer zal omhoog moeten, hetgeen effect heeft op de maatgevende
hoogwaterstanden op het IJsselmeer en daarmee ook de benedenloop van de IJssel.In deze PKB is ervan uitgegaan dat door een verdubbeling van de spuicapaciteit
in de Afsluitdijk het IJsselmeerpeil de komende decennia gehandhaafd kan blijven.
Daarna zal het IJsselmeerpeil meestijgen met de zeespiegel. Dit betekent dat
er rekening wordt gehouden met een stijging van 20 cm van de maatgevende hoogwaterstand
in de monding van de IJssel in de loop van deze eeuw.Zijdelingse toevoer uit regionale waterenBij de berekening van de maatgevende hoogwaterstanden op de IJssel is
in het verleden altijd rekening gehouden met een «zijdelingse toevoer»
van regionaal water naar de IJssel. Na de hoogwaters van 1993 en 1995 is duidelijk
geworden dat in het verleden met een te lage zijdelingse toevoer is gerekend.
Inmiddels wordt rekening gehouden met een zijdelingse toevoer
van 250 m3/s; 200 m3/s meer dan in het Randvoorwaardenboek
van 1996 is vastgelegd.SedimentatieVoor de langere termijn is niet alleen de toename van de rivierafvoeren
van invloed op de hoogwaterstanden in de rivieren, maar ook de veranderingen
in het rivierbed. Deze laatste worden veroorzaakt door de voortdurende morfologische
processen van sedimentatie en erosie.Bij de bepaling van de hoogwaterstanden op de rivieren op langere termijn
is uitgegaan van de huidige morfologie van het rivierbed.Morfologische ontwikkelingen, die zich ook op langere termijn zullen doorzetten,
zijn nog niet in de berekeningen van de hoogwaterstanden verdisconteerd.Het gaat bij deze ontwikkelingen in hoofdlijn om:• verdieping van het zomerbed in de bovenstroomse trajecten als gevolg
van een verminderd sedimentaanbod en rivierkundige werken (circa 2 cm per
jaar);• verhoging van het rivierbed in het benedenrivierengebied door sedimentatie.
De snelheid is afhankelijk van het sedimentaanbod en de getijdendynamiek.
De voorziene verhoging van het rivierbed ligt in de orde van grootte van 25 à
65 cm in 100 jaar, afhankelijk van de riviertak;• geleidelijke verschuiving in de afvoerverdeling tussen de Rijntakken
door morfologische veranderingen in het beddingprofiel. Deze leidt tot een
stijging van het aandeel van de IJssel van circa 15%.• sedimentatie van klei en zand in de uiterwaarden (Neder-Rijn en
Lek: 0,5 mm per jaar; Waal: 3 mm per jaar);3.3 Taakstellingen3.3.1. InleidingAan de maatgevende rivierafvoeren zijn hoogwaterstanden (toetspeilen)
gekoppeld die de dijken nog veilig moeten kunnen keren.Verhoging van de maatgevende rivierafvoeren heeft consequenties voor de
toetspeilen.Het verschil tussen de toetspeilen van 1996 en 2001 vormt de taakstelling
voor de korte termijn. Deze taakstelling moet worden bereikt door middel van
rivierverruimende maatregelen die zorgen voor waterstandverlaging, of door
dijkversterking.Daarnaast is berekend wat de toetspeilen zouden worden op de lange termijn
bij een afvoer van 18 000 m3/s (Rijn) en 4600 m3/s
(Maas) en de genoemdestijging van de zeespiegel. Het verschil tussen deze
toetspeilen en die van 1996 vormt de taakstelling voor de lange termijn.Deze taakstelling is indicatief. Dat wil zeggen, dat deze niet wettelijk
is vastgesteld maar gebruikt is om inzicht te krijgen in de maatregelen die
op lange termijn nodig zijn. Deze maatregelen geven mede richting aan de maatregelen
die het kabinet op korte termijn daadwerkelijk wil uitvoeren.3.3.2. Indicatieve taakstelling voor de lange termijnUitgaande van de hierboven genoemde ontwikkelingen in de rivierafvoeren
en de zeespiegel zijn – niet wettelijk vastgestelde – toetspeilen
voor de lange termijn berekend. Daarbij is uitgegaan van de huidige afvoerverdeling
over de Rijntakken.Het verschil tussen deze «toetspeilen» lange termijn en de
toetspeilen uit het Randvoorwaardenboek 1996 vormt het uitgangspunt
voor de taakstelling voor de lange termijn (zie Kaart A). Deze varieert van
20 cm tot, voor sommige riviertrajecten, meer dan 120 cm.Kaart A Indicatieve taakstelling voor de lange termijn,
volgens huidige afvoerverdeling Eén van de strategische beleidskeuzen voor deze PKB behelst een
aanpassing van de taakstelling voor de lange termijn, in verband met een wijziging
van de afvoerverdeling. Dit is nader toegelicht in hoofdstuk 5 (Kaart D).3.3.3. Taakstelling tot 2015AlgemeenVoor de toetspeilen is van belang hoe het water dat vanuit Duitsland ons
land binnenstroomt wordt verdeeld over de verschillende riviertakken. In Tabel
3.1 is aangegeven hoe de verdeling over de riviertakken plaatsvindt voor de
maatgevende afvoeren van 1996 en 2001. Tabel 3.1 Maatgevende rivierafvoeren per riviertak
vastgesteld in 1996 en 2001, en voor de lange termijn RiviertakMaatgevende afvoer (m3/s) 19962001Boven-Rijn15 00016 000 Waal9 53010 165IJssel2 3052 459 Neder-Rijn/Lek3 1653 376Maas3 6503 800Bijgestelde taakstelling ten opzichte van de StartnotitieNá vaststelling van de Startnotitie zijn enkele wijzigingen in
de taakstelling doorgevoerd.De aanpassingen hebben geleid tot een bijstelling van de toetspeilen,
en daarmee tot een aanpassing van de taakstelling voor de PKB. Voor de meeste riviertrajecten zijn de verschillen met de taakstelling in
de Startnotitie beperkt gebleven tot enkele centimeters. De verschillen zijn
plaatselijk groter; bijna 5 centimeter verlaging langs de Sallandse IJssel
tot bijna 10 centimeter verhoging in de IJsseldelta en het benedenstroomse
deel van de Waal.Op Kaart B is de bijgestelde taakstelling weergegeven die voor de het
maatregelenpakket in de PKB uitgangspunt is geweest. De taakstelling in centimeters
is op grote delen van de IJssel aanzienlijk groter dan die op de Waal en de
Neder-Rijn/Lek. Dit komt omdat de IJssel niet alleen een deel van de Rijnafvoer
moet verwerken, maar daar bovenop nog een relatief grote hoeveelheid water
vanuit een aantal zijbeken en -kanalen (de zogeheten zijdelingse toevoer).Kaart B Taakstelling voor de korte termijnLopende projecten die bijdragen aan de veiligheidsdoelstellingEen aantal reeds uitgevoerde of in voorbereiding zijnde maatregelen, onder
andere voor natuurontwikkeling al dan niet in combinatie met recreatie, behoort
niet tot het maatregelenpakket voor de korte termijn (zoals opgenomen in de
bijlage bij deze PKB), maar levert wel een bijdrage aan de taakstelling. De
meeste van deze maatregelen worden gefinancierd uit het budget voor NURG-projecten
(Nadere Uitwerking Rivierengebied). De Hondsbroekse Pleij en (deels) Zuiderklip
worden gefinancierd uit het budget voor deze PKB.De bijdrage aan de taakstelling van deze zogeheten lopende projecten is
in mindering gebracht op de taakstelling die met het maatregelenpakket in
deze PKB moet worden bereikt. Dat betekent dat deze maatregelen noodzakelijk
zijn om de veiligheidsdoelstelling van deze PKB te bereiken.Het kabinet zal erop toezien dat de lopende projecten die een bijdrage
leveren aan de te realiseren veiligheiddoelstelling, tijdig – dat wil
zeggen vóór eind 2015 – gereed komen en dat de voor deze
projecten afgesproken verlaging van de maatgevende hoogwaterstanden ook daadwerkelijk
wordt gerealiseerd. In Tabel 3.2 en Kaart C zijn de bedoelde projecten opgenomen. Tabel 3.2 Per 1 januari 2005 lopende (rijks)projecten
noodzakelijk voor het realiseren van de taakstelling voor de korte termijn Project RiviertrajectFinanciering Code Minimale bijdrage aan de taakstelling (in cm) Uiterwaardvergraving Rijnwaardense uiterwaarden natuurBoven-RijnNURGW03+W04+R01+R02_1L11Uiterwaardvergraving Millingerwaard natuurWaalNURGW06_1L61Uiterwaardvergraving Bemmelse waarden natuurWaalNURGW10_L5  Uiterwaardvergraving Afferdensche- en Deestsche waarden
natuurWaalNURGW20_1L6Natuurontwikkelingsproject NoordwaardBenedenrivierengebiedNURG MW4617Zuiderklip natuurBenedenrivierengebiedPKB RvdR (deels)M452 Uiterwaardvergraving Renkumse Benedenwaard en Wageninger
benedenwaard natuur en veerstoep LexkesveerNeder-RijnNURGR16+R19_1L en
500018Dijkverlegging Hondsbroekse Pleij natuurIJsselPKB RvdR20501+2050346 Uiterwaardvergraving Welsumerwaarden en Fortmonderwaarden
natuurIJsselNURGY40_1L & Y41_1L6–8Obstakelverwijdering landhoofd Spoorbrug ZwolleIJsselHanzelijn1100161 De 6 cm is inclusief verplaatsing De Beijer. In het
Basispakket is een extra vergraving van de Millingerwaard als maatregel opgenomen.
De totale taakstelling is 9 cm.In tabel 3.2 is ook aangegeven welke bijdrage deze projecten minimaal
aan de taakstelling moeten leveren. Deze bijdrage is zodanig, dat de lopende
projecten in samenhang met de maatregelen uit de PKB ervoor zorgen dat wordt
voldaan aan de taakstelling voor de korte termijn. 4. VERBETERING VAN DE RUIMTELIJKE KWALITEIT4.1 InleidingDe herinrichting van bestaand buitendijks gebied of de transformatie van
huidig binnendijks gebied naar een buitendijks regime, vereist een afweging
van en samenspel met andere ruimtelijke gebruiksfuncties. In een aantal situaties
zijn nieuwe functiecombinaties noodzakelijk om een goede balans te vinden
tussen bestaande belangen en nieuwe mogelijkheden.De rivierverruimende maatregelen bieden daarnaast een kans om als drager
te dienen om ecologische, cultuurhistorische, landschappelijke en recreatieve
waarden duurzaam te behouden of te versterken. Ook voor grondgebonden landbouw
kan een rivierverruimende maatregel, met aanpassingen aan de buitendijkse
situatie, een duurzaam perspectief bieden. De keuze van de veiligheidsmaatregelen
dient dus zoveel mogelijk aan te sluiten bij een ruimtelijke strategie van
behoud, aanpassing en vernieuwing.De keuze en vormgeving van rivierverruimende maatregelen kunnen eveneens
in verband staan met gewenste stedelijke ontwikkelingen. Verruiming van het
rivierbed kan ter hoogte van stedelijke concentraties leiden tot een vernieuwing
van stadsfronten aan het water of het ontwikkelen van recreatieve uitloopgebieden.Het geheel van maatregelen die het kabinet uiterlijk in 2015 wil realiseren
en eventuele daaropvolgende maatregelen als gevolg van hogere maatgevende
afvoeren zullen een grote impact hebben op het rivierengebied; lokaal en regionaal.
Gezien de hoge waardering voor en de bestaande kwaliteiten van het rivierengebied
is de selectie van maatregelen mede gebaseerd op een samenhangende visie op
de gewenste ontwikkeling van het rivierengebied. Deze visie dient als referentiekader
voor de concrete keuzen die vanuit veiligheid en ruimtelijke kwaliteit, binnen
de randvoorwaarden tijd en geld door het Rijk worden gemaakt.4.2 Doorwerking van de Nota Ruimte in deze PKBRuimtelijke kwaliteitRuimtelijke kwaliteit kan worden uitgedrukt in de begrippen gebruikswaarde,
belevingswaarde en toekomstwaarde. Van een hoge gebruikswaarde is sprake als
de ruimte op een veilige wijze gebruikt kan worden voor verschillende functies,
deze functies elkaar niet hinderen, ze elkaar zo mogelijk versterken en ze
toegankelijk zijn voor alle bevolkingslagen en -groepen.Belevingswaarde speelt een belangrijke rol in de leefomgeving. Daarbij
gaat het om cultureel besef en diversiteit, menselijke maat, aanwezigheid
van karakteristieke kenmerken (identiteit) en afleesbaarheid van (cultuur-)
historie en schoonheid. Ook moet in dit verband gedacht worden aan ruimtelijke
variatie. Bij toekomstwaarde gaat het om kenmerken als duurzaamheid, biodiversiteit,
robuustheid, aanpasbaarheid en flexibiliteit in de tijd, zowel wat betreft
geschiktheid voor nieuwe gebruiksvormen als ontvankelijkheid voor nieuwe culturele
en economische betekenissen. De concrete invulling van de criteria voor ruimtelijke
kwaliteit worden door de betrokken partijen bepaald. Ze kunnen zowel inhoudelijk,
procesmatig als financieel van aard zijn.De Nota Ruimte is voor het kabinet het uitgangspunt voor het richting
geven aan de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit in Nederland. Het gebied
van de grote rivieren vormt een belangrijk onderdeel van de nationale
Ruimtelijke Hoofdstructuur. Het gebied is economisch, ecologisch en landschappelijk
van internationaal belang.In de Nota Ruimte worden de volgende doelstellingen geformuleerd voor
het gebied van de grote rivieren:• vergroting van de ruimtelijke diversiteit tussen de riviertakken;• handhaving en versterking van het open karakter met de karakteristieke
waterfronten;• behoud en ontwikkeling van de landschappelijke, ecologische, aardkundige
en cultuurhistorische waarden en de verbetering van de milieukwaliteit;• versterking van de mogelijkheden van het gebruik van hoofdvaarwegen
door beroeps- en pleziervaart.Het kabinet heeft in deze PKB de selectie van rivierverruimende maatregelen
mede laten bepalen door de bijdrage die rivierveruiming lokaal en/of regionaal
kan leveren aan het behoud of de versterking van de ruimtelijke kwaliteit.
Ook andere rijksprojecten en rijksdoelstellingen zullen bijdragen aan het
realiseren van de doelstellingen die het Rijk heeft geformuleerd voor het
rivierengebied.Het Rijk is als initiatiefnemer verantwoordelijk voor een integrale aanpak
ten aanzien van veiligheid en ruimtelijke kwaliteit. De selectie en uitvoering
van maatregelen zal in veel gevallen direct leiden tot behoud of verbetering
van kwaliteit. Anderzijds biedt de aanpak in gebieden waar aanpassing of vernieuwing
gewenst is, kansen om mee te koppelen met ruimtelijke ontwikkelingen en initiatieven
in de regio. In die situaties ligt er ook een zware rol en verantwoordelijkheid
voor andere overheden (provincies, gemeenten en waterschappen), marktpartijen,
maatschappelijke organisaties en particulieren.Nationaal Ruimtelijk KaderHet nationale beleid is in het kader van deze PKB vertaald naar het Nationaal
Ruimtelijk Kader. In dit Kader zijn voor verschillende deelgebieden in het
rivierengebied koersen en bijbehorende kernopgaven voor de ruimtelijke ontwikkeling
geformuleerd. Het Nationaal Ruimtelijk Kader beschouwt het rivierengebied
vanuit de betekenis voor de ruimtelijke hoofdstructuur van Nederland. De verschillende
riviertrajecten worden gekenmerkt door hun specifieke kernkwaliteiten.ToekomstbeeldenVoor de vertaling van de nationale doelstellingen naar een langetermijnvisie
zijn verschillende toekomstbeelden opgesteld. Zij geven elk een mogelijke
ontwikkelingsrichting weer. Het kabinet kiest voor een combinatie van elementen
uit de toekomstbeelden. Nabij de stedelijke concentraties, rond het splitsingspuntengebied
in het knooppunt Arnhem–Nijmegen, op het traject Zutphen–Deventer,
langs de Beneden-IJssel en het gebied van de benedenrivieren liggen er mogelijkheden
voor het combineren van stedelijke ontwikkelingen met de ontwikkeling van
robuuste natuurkernen en recreatiemogelijkheden. Hier zijn maatregelen zoals
stedelijke hoogwatergeulen en retentiegebieden inpasbaar. In het westen van
het land versterken de ontwikkelingen in de Biesbosch de functie van dit gebied
als groene buffer tussen de stedelijke netwerken Randstad Holland en Brabantstad.
De overige delen van het rivierengebied zijn gekarakteriseerd als «Verbreed
rivierlint». Hier is de ontwikkeling gericht op het vergroten van het
winterbed van de rivier door dijkverleggingen, direct aansluitend aan het
bestaande rivierbed.Het kabinet kiest niet voor de grote hoogwatergeulen door de diepe komgronden
en open polders in het centrale rivierengebied. De reden hiervoor
is de volgende: de hoogwatergeulen gaan door diepe komgronden en moeten worden
begrensd door zeer hoge dijken. De dijkringgebieden die worden doorsneden
door dergelijke hoogwatergeulen worden daardoor in tweeën opgedeeld.
Er worden nieuwe, kleinere dijkringgebieden gecreëerd, die bij een overstroming
relatief snel vollopen. Bovendien moeten de nieuwe dijken worden aangelegd
in het nu nog open vlakke landschap, waardoor de karakteristieke openheid
mogelijk verloren gaat. Ook doorsnijden de meeste hoogwatergeulen met de nieuwe
dijken nogal wat hoofdinfrastructuur.Om dezelfde redenen zijn de hoogwatergeulen ten behoeve van «bergende
stroming» die Staatsbosbeheer heeft gepresenteerd in het rapport «Lonkend
Rivierenland» niet overgenomen in het pakket maatregelen.Toekomstbeeld 1: «Kralen aan het snoer»In dit toekomstbeeld ligt het accent op de koppeling van het gebruik van
huidig binnendijks gebied voor de afvoer of berging van water tijdens hoge
rivierafvoeren aan stedelijke ontwikkeling. Belangrijkste maatregelen zijn
retentie in het splitsingspuntengebied bij het knooppunt Arnhem – Nijmegen
en «korte» hoogwatergeulen bij de steden. Dit toekomstbeeld biedt
kansen voor geconcentreerde ontwikkeling rond de steden, die is gecombineerd
met natuur en recreatie.Toekomstbeeld 2: «Oude en nieuwe rivierlopen»In dit toekomstbeeld ligt het accent op nieuwe structuren door het gebruik
van binnendijkse ruimte in de komgebieden en rivierdalen in het landelijk
gebied voor de afvoer van water. Hierin zijn twee varianten uitgewerkt: één
langs de IJssel en één langs de Waal. De belangrijkste maatregel
is de hoogwatergeul, die op verschillende plekken mogelijk is. Dit toekomstbeeld
biedt kansen voor de ontwikkeling van grootschalige nieuwe functies op de
langere termijn parallel aan de rivier, met name binnendijks. De hoogwatergeulen
langs de IJssel kunnen een bijdrage leveren aan de ecologische verbinding
tussen de IJssel en de hogere gronden; langs de Waal kunnen door natuurinrichting
van de hoogwatergeulen de relaties tussen de natuurkerngebieden Ooijpolder/Rijnstrangen,
Fort Sint Andries en De Biesbosch worden versterkt. Voortzetting van huidig
landgebruik kan ook, maar dan worden geen kansen voor nieuwe functies geboden.Toekomstbeeld 3: «Het verbrede rivierlint»In dit toekomstbeeld ligt het accent op zuinig ruimtegebruik door optimale
benutting van de huidige buitendijkse ruimte en het zoeken van nieuwe ruimte
zo dicht mogelijk langs de rivier. De belangrijkste maatregelen zijn uiterwaardverlaging
en dijkverlegging. Dit toekomstbeeld geeft over het hele gebied kansen voor
nieuwe functies, met name voor natuurontwikkeling. Hier is in de eerste plaats
ingezet op verlaging en verbreding van de uiterwaarden vooral langs de Waal,
waarbij dan een combinatie met natuurontwikkeling mogelijk en noodzakelijk
is. Landbouw is niet meer mogelijk na de verlaging van de uiterwaarden. Door
een groot aantal dijkverleggingen worden deze kansen verder vergroot, omdat
het buitendijkse gebied sterk wordt vergroot.Regionaal Ruimtelijk KaderTer nadere concretisering van de doelstelling ruimtelijke kwaliteit, is
in samenhang met het gecombineerde toekomstbeeld, een proces gevolgd waarbij
het Regionaal Ruimtelijk Kader is opgesteld.Het Regionaal Ruimtelijk Kader is ontstaan door het op regionaal niveau
combineren van informatie van het nationale en het lokale niveau. Er worden
kansen benoemd en ontwikkelingsrichtingen verkend ten aanzien van wenselijk
grondgebruik en functies die in het rivierengebied gerealiseerd zouden moeten
worden.Het Regionaal Ruimtelijk Kader geeft mede inzicht in de huidige ruimtelijke
kenmerken van het gebied, de samenhang van functies met de veiligheidsopgave,
de toekomstige mogelijkheden voor meervoudig ruimtegebruik en de gewenste
ontwikkelingsrichting van een gebied. Het legt de basis voor inrichtingsstrategieën
behoud, aanpassing en vernieuwing per deeltrajcet en geeft aan waar kansen
liggen om bij ruimtelijke ontwikkelingen aan te sluiten. Waar behoud van belangrijke
waarden aan de orde is, kan beter naar maatregelen in een ander deeltraject
worden gezocht. Waar vernieuwing aan de orde is, moeten zo veel mogelijk de
kansen worden benut om bij mogelijke en wenselijke ruimtelijke ontwikkelingen
aan te sluiten.Het Regionaal Ruimtelijk Kader hanteert als tijdshorizon het jaar 2050,
Het kader biedt daarmee een ontwikkelingsperspectief om tot een selectie van
maatregelen te kunnen komen. De hoofdlijnen van dit ruimtelijk kader komen
nader aan de orde bij de beschrijving van de verschillende riviertakken in
de hoofdstukken tot en met .Ruimtelijke kwaliteit in de ontwerp- en uitvoeringsfaseDe PKB biedt vanuit een samenhangende visie op veiligheid en ruimtelijke
kwaliteit een strategische keuze van maatregelen, in de vorm van een selectie
naar type maatregel en locatie. Het betreft hier een strategische keuze voor
maatregelen die uiterlijk 2015 zullen worden gerealiseerd en voor binnendijkse
maatregelen waarvoor een ruimtelijke reservering zal gaan gelden.Na deze selectie zullen de maatregelen nader worden uitgewerkt binnen
de randvoorwaarden tijd en geld. In de planstudiefase zullen verschillende
inrichtingsvarianten worden verkend en afgewogen. Betrokken partijen zullen
in deze fase tot een concrete, gezamenlijke en samenhangende invulling van
de veiligheids- en kwaliteitsdoelstelling komen. Behoud en/of verbetering
van ruimtelijke kwaliteit zal in deze fase concreet bepaald worden. Of veronderstelde
potenties benut kunnen worden, zal in het vervolg op deze PKB duidelijk worden. 5. STRATEGISCHE BELEIDSKEUZENAlvorens is geformuleerd hoe met concrete maatregelen de verwachte rivierafvoeren,
zowel op lange als op korte termijn, kunnen worden verwerkt, heeft het kabinet
op strategisch niveau een aantal beleidskeuzen gemaakt. Deze geven op een
aantal hoofdlijnen richting aan de keuze van de maatregelen.Eerste stap naar een robuust riviersysteemHet pakket aan maatregelen dat het kabinet voorstelt voor de korte termijn
(2015), moet ook op de lange termijn zijn nut behouden en geen belemmering
vormen voor maatregelen die later noodzakelijk kunnen zijn. De samenstelling
van het maatregelenpakket is te beschouwen als een eerste stap naar een ruimer
en robuust riviersysteem, teneinde bij eventuele verdere verhoging van de
maatgevende afvoeren vervolgstappen te kunnen zetten.Onzekerheden in toekomstige rivierafvoerenHet kabinet is er bij het opstellen van het maatregelenpakket voor 2015
van uitgegaan dat door veranderingen in het klimaat de maatgevende rivierafvoeren
in de rest van deze eeuw kunnen toenemen. Het is gezien de onzekerheden rond
de klimaatontwikkeling en de reactie hierop in andere landen nu niet exact
te bepalen in welke mate en in welk tempo maatregelen na 2015 nodig zijn (zie
ook paragraaf 3.2).Grenzen aan de afvoer via de LekDe mogelijkheden voor en consequenties van rivierverruiming verschillen
per riviertak. Vooral bij de Lek liggen de dijken dicht langs de rivier. Uiterwaarden
zijn er niet of zijn slechts zeer smal. Rivierverruiming in de vorm van verlaging
van de uiterwaarden is daarom niet of nauwelijks mogelijk. In geval van zomerbedverdieping
langs de Lek zal op verschillende trajecten mogelijk ook de stabiliteit van
de dijken moeten worden verbeterd.Dijkversterking langs de Lek is niet onmogelijk, maar vraagt wel om uitgekiende
oplossingen. Over grote lengten ligt de bebouwing dichtbij of tegen de dijk
aan. En de dijken zijn gebouwd in een omgeving met een slappe ondergrond van
veen. Kaart D Indicatieve taakstelling voor de lange termijn,
met aangepaste afvoerverdelingIn vergelijking met de Waal en de IJssel brengen maatregelen langs de
Lek vooral op de lange termijn veel grotere problemen met zich mee. Daarom
is ervoor gekozen de eventuele extra afvoer bóven 16 000 m3/s geheel over de Waal en de IJssel af te voeren. De Neder-Rijn/Lek
krijgt zo na 2015 geen extra afvoer te verwerken. Dit wordt gerealiseerd door
middel van een te bouwen regelwerk op de Hondsbroekse Pleij.In Kaart D is de indicatieve taakstelling voor de lange termijn opgenomen,
waar in deze PKB vanuit is gegaan. De beperking van de afvoer over de Neder-Rijn/Lek
is daarin opgenomen.De verdeling van de afvoer over Waal, Neder-Rijn/Lek en
IJsselDe procentuele afvoerverdeling over de verschillende Rijntakken bij de
maatgevende rivierafvoer, zoals geldend voor 15 000 m3/s,
zal ook bij de in 2001 vastgestelde maatgevende afvoer van 16 000 m3/s gehandhaafd blijven. In het maatregelenpakket is hier rekening mee
gehouden.Gegeven het feit dat de Lek (en daarmee ook de Neder-Rijn) op de lange
termijn wordt ontzien, zal de extra afvoer boven 16 000 m3/s
over de Waal en de IJssel moeten worden verdeeld. Dit zal gebeuren volgens
de huidige verhouding waarin de afvoeren over Waal en IJssel worden verdeeld.RetentieRetentie zal voor de korte termijn niet worden ingezet. Op dit moment
bestaat onvoldoende draagvlak voor de maatregel. Het kabinet vindt –
in lijn met het standpunt dat de betrokken decentrale overheden in het Regioadvies
hebben neergelegd – dat er voldoende andere typen maatregelen voorhanden
zijn om de vereiste bescherming tegen overstromingen te realiseren.Uitgaande van het indicatief maatregelenpakket voor 18 000 m3/s, zoals beschreven in hoofdstuk 6, is het inzetten van retentie onvermijdelijk.
Vooralsnog wordt retentie voor de lange termijn als sluitstuk beschouwd. De bijdrage van het buitendijks gebied aan de rivierafvoerUitgangspunt voor de maatregelen in het huidige buitendijks gebied is
dat de landschappelijke, natuur- en cultuurhistorische waarden in het buitendijks
gebied niet teveel worden aangetast. Verruiming door het afgraven van het
winterbed is in dit licht aan een maximum gebonden. Berekeningen hebben uitgewezen
welk deel van de maatgevende afvoer voor de lange termijn met dit uitgangspunt
door het buitendijks gebied kan worden afgevoerd.Ten opzichte van een maatgevende afvoer van 15 000 m3/s
bij Lobith – waar de dijken langs de Rijntakken nu op berekend zijn –
moet op de lange termijn 3000 m3/s extra worden afgevoerd. Er is
ingeschat dat daarvan 1400 m3/s door het buitendijks gebied kan
worden afgevoerd (waarvan 1000 m3/s over de Waal, 200 m3/s
over de Neder-Rijn/Lek en 200 m3/s over de IJssel). Lokaal kan
er echter meer ruimte zijn dan de genoemde waarden. Dit is met name relevant
voor het riviertraject Deventer–Veessen.Balans tussen behoud en ontwikkelingDe vereiste bescherming tegen overstromingen wordt zoveel mogelijk bereikt
door het nemen van ruimtelijke maatregelen die de waterstanden bij maatgevende
rivierafvoeren verlagen.Daarbij is gezocht naar een optimale benutting van de huidige buitendijkse
ruimte. Dat betekent dat zoveel als vanuit de randvoorwaarden van natuur,
landschap en cultuurhistorie mogelijk is maatregelen worden ingezet als uiterwaard-
en kribverlaging en het verwijderen van objecten. Naast buitendijkse maatregelen
worden ook voor de korte termijn binnendijkse maatregelen ingezet. Zowel bij
buitendijkse als bij binnendijkse oplossingen is sprake van een spanning tussen
het behoud van bestaande waarden en het ontwikkelen van nieuwe kernkwaliteiten
in het betreffende gebied. Dit kan bijvoorbeeld spanning zijn tussen behoud
van cultuurhistorische elementen of structuren en natuurontwikkeling bij een
uiterwaardverlaging. Het kan ook de wens tot behoud van de landbouwkundige
functie en het ontwikkelen van recreatie of woongebieden betreffen. Het kabinet
gaat er van uit dat kansen worden benut om de veiligheidsdoelstelling te combineren
met vanuit natuur, recreatie of stedelijke ontwikkeling gewenste ontwikkelingen,
maar ook met actief bodembeheer en delfstoffenwinning. Bij cultuurhistorie
wordt uitgegaan van het Belvedere-beleid «Behoud door ontwikkeling».Anticiperen op toekomstige ontwikkelingenHet kabinet wil op korte termijn enkele maatregelen uitvoeren die lokaal
meer bijdragen aan de bescherming tegen overstromingen dan volgens de vigerende
norm noodzakelijk is. Deze maatregelen passen in het gewenste pakket voor
de lange termijn. Bij deze keuze is ook de overweging van belang dat ontwikkelingen
in de ruimtelijke ordening – zoals woningbouw – later een ernstige
belemmering voor de uitvoering van die maatregelen kunnen zijn. Daarnaast
wil het kabinet zoveel mogelijk voorkomen dat in één gebied
opeenvolgende maatregelen nodig zijn. Tenslotte kan een rol spelen dat zo’n
maatregel een forse bijdrage levert aan de verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit. Het kabinet is wel gebonden aan de beschikbare financiën voor
het doen van dergelijke anticiperende investeringen.Vogelrichtlijn en HabitatrichtlijnIn het kader van de PKB Ruimte voor de Rivier is een strategisch kader
Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn opgesteld. Hierin wordt verkend welke Natura
2000-waarden in het rivierengebied van belang zijn, en ook hoe veiligheid
en natuur samen kunnen gaan.Nagenoeg het hele buitendijkse gebied van de Rijntakken en de benedenrivieren is als Speciale Beschermingszone in het kader van de Vogelrichtlijn
aangewezen. Daarnaast zijn er ook diverse gebieden aangemeld als Speciale
Beschermingszone voor de Habitatrichtlijn. Hiermee is Nederland de verplichting
aangegaan om voor de betreffende soorten en habitattypen de gunstige staat
van instandhouden te behouden of te herstellen. Rivierverruiming in het buitendijkse
gebied kan in veel gevallen samengaan met natuurontwikkeling, maar daarbij
dient wel rekening gehouden te worden met bestaande waarden. Zo heeft een
aantal terreinen de status «Blijf af» gekregen, hetgeen betekent
dat er geen vergraving is toegestaan. Daarnaast hebben de uiterwaarden een
belangrijke foerageerfunctie voor ganzen, zwanen en watervogels. De totale
foerageerfunctie moet gehandhaafd blijven. Bij het maken van de voorlopige
ontwerpen voor de PKB Ruimte voor de Rivier is al rekening gehouden met deze
bestaande waarden. Ook voor de lange termijn wordt een deel van extra afvoer
in het buitendijkse gebied gezocht. Eén en ander betekent dat de verwachting
is, dat veiligheidsmaatregelen inpasbaar zijn, maar wel aan een aantal voorwaarden
moeten voldoen. Dit is een belangrijk aandachtspunt voor het vervolgtraject.In het binnendijkse gebied is slechts op een paar gebieden de Vogelrichtlijn
of de Habitatrichtlijn van toepassing. Dit zijn het Rijnstrangengebied en
het Biesboschgebied en enkele gebieden in de omgeving van de Biesbosch, zoals
het Steurgat en de Zuiderklip. Verwacht wordt dat rivierverruiming inpasbaar
is, mits met bestaande waarden rekening wordt gehouden. Maatregelen zoals
dijkverleggingen kunnen zelfs zeer gunstig zijn vanuit het oogpunt van ontwikkeling
van Natura 2000-waarden.Op 1 oktober 2005, na het verschijnen van PKB deel 1, is de Natuurbeschermingswet
1998 van kracht geworden. Deze wet regelt onder meer de bescherming van Natura
2000-gebieden.Lopende projectenHet kabinet kiest ervoor een aantal in voorbereiding zijnde maatregelen –
onder meer voor natuurontwikkeling, al dan niet in combinatie met recreatie –
onderdeel te laten zijn van de oplossing van de taakstelling voor de korte
termijn, hoewel zij niet zijn opgenomen in het Basispakket van deze PKB. 6. GEWENSTE MAATREGELEN VOOR DE LANGE TERMIJN EN
AANPAK TOT 2015 6.1 Gewenste maatregelen voor de lange termijnInleidingHet pakket van maatregelen, dat het kabinet in de periode tot 2015 wil
uitvoeren moet passen in een perspectief voor de lange termijn en is een stap
naar het realiseren van een robuust riviersysteem in de toekomst. De visie
op de benodigde maatregelen voor de lange termijn is het toetskader voor het
Basispakket voor de korte termijn.In paragraaf 6.2 van de PKB en in de bijlage is het maatregelpakket
voor de korte termijn (Basispakket) beschreven. De hoofdstukken tot en met
van deze Nota van Toelichting beschrijven per riviertak uitgebreider welke
maatregelen waarom zijn gekozen.Het is belangrijk te weten welke maatregelen in de verdere toekomst nodig
zouden kunnen zijn. Korte termijn maatregelen zouden door latere maatregelen
overbodig kunnen zijn. Het kan raadzaam zijn een maatregel forser uit te voeren,
zodat niet twee keer op dezelfde plek hoeft te worden ingegrepen. Tenslotte
zijn er plekken waar maatregelen in de toekomst als gevolg van ruimtelijke
ontwikkelingen niet of alleen tegen zeer hoge kosten uitvoerbaar zijn.Voor de ontwikkelingen die zich op lange termijn voordoen, is qua tijdshorizon
de volgende eeuwwisseling als richtsnoer genomen. De langetermijnvisie richt
zich op de kansen voor behoud en ontwikkeling in het rivierengebied. In samenhang
met de rivierafvoeren en zeespiegelstijging waarmee rekening gehouden wordt,
is dit concreet uitgewerkt in een gewenst maatregelenpakket, dat de indicatieve
taakstelling voor de lange termijn oplost.Om aan de veiligheidsopgave voor de lange termijn te voldoen zijn zowel
binnen- als buitendijkse maatregelen nodig.De maatregelen in het buitendijkse gebied
zijn in algemene termen benoemd, waarbij wordt voldaan aan de strategische
beleidskeuze «De bijdrage van het buitendijks gebied aan de rivierafvoer»
zoals in hoofdstuk 5 is beschreven. Om deze extra afvoer door het buitendijkse
gebied mogelijk te maken, is een verlaging van de uiterwaarden nodig met gemiddeld
1,5 à 2 m, naast het verwijderen van obstakels en het verlagen van
kribben.Op veel trajecten is deze verlaging dusdanig dat landbouw in zijn huidige
vorm niet meer mogelijk is. De verlaging zal op veel plaatsen in de vorm van
nevengeulen in de uiterwaarden worden gerealiseerd.Het is niet noodzakelijk de buitendijkse maatregelen nu exact aan te duiden.
De beleidslijn Ruimte voor de Rivier biedt voldoende bescherming tegen ongewenste
ontwikkelingen in alle buitendijkse gebieden.Deze beleidslijn geldt echter niet voor het binnendijkse gebied. Om de betreffende locaties te beschermen tegen ongewenste
ontwikkelingen dient voor de op lange termijn gewenste maatregelen een reservering
te worden gemaakt. Om deze reden worden de binnendijkse maatregelen voor de
lange termijn in deze PKB benoemd.In deze PKB is er vanuit gegaan dat dijkversterking alleen wordt toegepast
als sluitstuk, dat wil zeggen als geen geschikte ruimtelijke rivierverruimende
maatregel meer mogelijk is. In verband met de financiële mogelijkheden
moet er tevens van worden uitgegaan dat voor het totale benodigde maatregelenpakket
op een aantal trajecten gekozen zal moeten worden voor kosteneffectieve maatregelen.
Zo is kribverlaging in te zetten langs de Waal en zomerbedverdieping
in het benedenrivierengebied en in de IJsseldelta.De hoofdlijn van de gewenste maatregelen voor de lange termijn is hierna
beschreven per riviertak en samengevat in Tabel 6.1.Boven-Rijn/WaalBij een afvoer van 18 000 m3/s bij Lobith is – met
de strategische beleidskeuze over de bijdrage van het buitendijks gebied als
uitgangspunt – minimaal één retentiegebied nodig om met
ruimtelijke maatregelen aan de taakstelling voor de lange termijn te kunnen
voldoen. Het gebied Rijnstrangen wordt in het Regionaal Ruimtelijk Kader als
de meest kansrijke van de potentiële retentiegebieden aangemerkt. Er
liggen relatief weinig woningen in het gebied en de contouren liggen er grotendeels
al. Het inzetten van Rijnstrangen als retentiegebied leidt tot een effectieve
verlaging van extreme waterstanden op de Waal/Merwedes en IJssel. Vooralsnog
ziet het kabinet deze retentie als sluitstuk.Aan de andere mogelijke retentiegebieden, die effect hebben op de extreme
waterstanden op de Waal en de Merwedes, kleven enkele belangrijke nadelen,
zoals de aparte omdijking van woonkernen binnen een dergelijk gebied.Langs de Waal zal zoveel mogelijk nieuwe ruimte buitendijks worden gecreëerd,
voor zover de landschappelijke, natuur- en cultuurhistorische waarden dat
toelaten. Het verwijderen van obstakels en de verlaging van uiterwaarden worden
maximaal toegepast. Op deze manier kunnen de landschappelijk belangrijke dijklinten
langs de Waal zoveel mogelijk worden ontzien. Verlaging van kribben is hier,
uit kosteneffectiviteitsoverwegingen die het totale pakket betreffen, onvermijdelijk.Toch kan de taakstelling voor de lange termijn niet in zijn geheel met
buitendijkse maatregelen worden gerealiseerd. Op enkele plaatsen is dijkverlegging
noodzakelijk, namelijk bij Lent, Heesselt en Brakel; hier zijn geen buitendijkse
ruimtelijke alternatieven beschikbaar die het rivierkundige probleem volledig
oplossen. Dit geldt ook voor het traject tussen Nijmegen en Dodewaard. Van
de verschillende mogelijke dijkverleggingen zijn, zowel aan de noord- als
de zuidzijde, negatieve effecten te verwachten, zoals de mogelijke aantasting
van een landgoed aan de noordkant bij Loenen en de cultuurhistorische waarden
aan de zuidkant bij Beuningen. Er is gekozen voor een reservering aan de noordzijde.
Naast een gebiedsreservering met het oog op een mogelijke dijkteruglegging
bij Loenen, is op verzoek van de regio ook een gebied gereserveerd voor een
mogelijke dijkteruglegging bij Slijk-Ewijk. Hiermee is langs dit deel van
de Waal meer gereserveerd dan nodig is.MerwedesOm het kwetsbare stedelijke gebied in het westen van het land (Rijnmond
en Drechtsteden), waar kosteneffectieve ruimtelijke oplossingen ontbreken,
te ontzien, is de strategie erop gericht zoveel mogelijk water af te voeren
richting de monding van de Amer. Een aantal maatregelen rond de Biesbosch
en rond Gorinchem moet dit bewerkstelligen.Centraal in de bovenbeschreven strategie staat de ontpoldering van het
landbouwgebied de Noordwaard. Bij Gorinchem is een serie maatregelen noodzakelijk
om de daar aanwezige «flessenhals» te verwijden, waaronder de
uiterwaardvergraving bij het bedrijventerrein Avelingen, het doorstroombaar
maken van het zuidelijk bruggenhoofd van de A27 en een aantal andere buitendijkse
uiterwaardvergravingen. Daarnaast wordt in de Biesbosch nog een aantal maatregelen
gecombineerd met natuurontwikkeling; deze maatregelen worden getroffen in
huidig buitendijks gebied.Een ruimtelijk alternatief voor dit pakket maatregelen is de zeer ingrijpende hoogwatergeul door het Land van Heusden en Altena. Deze past
niet in het Regionaal Ruimtelijk Kader en heeft weinig draagvlak in de regio.Bergsche Maas/AmerLangs de Bergsche Maas zal de Overdiepsche polder buitendijks worden gebracht.
Deze maatregel wordt gecombineerd met een verbreding en verdieping van het
zomerbed. Verder is de dijkverlegging bij Drongelen nodig. De dijkverlegging
past niet goed in het Regionaal Ruimtelijk Kader, maar er zijn geen goede
ruimtelijke alternatieven voorhanden. Het antwoord op de vraag welke maatregelen
in de toekomst langs de Bergsche Maas noodzakelijk zijn, is mede afhankelijk
van maatregelen die langs het bovenstroomse deel van de Maas worden genomen.
Dit zal in de toekomst nader op elkaar moeten worden afgestemd.Neder-Rijn/LekRuimtelijke maatregelen langs de Neder-Rijn leiden tot onaanvaardbare
effecten op de bestaande waardevolle landschappen. Langs de Lek is te weinig
ruimte voor dergelijke maatregelen, die bovendien ook technische complicaties
met zich meebrengen. Langs de Neder-Rijn/Lek zullen alleen maatregelen worden
uitgevoerd die nodig zijn om het evenredige deel tot een Rijnafvoer van 16 000
m3/s bij Lobith te kunnen verwerken.IJsselLangs de IJssel zijn op het traject Westervoort-Doesburg voldoende mogelijkheden
voor uiterwaardverlaging. Dit heeft de voorkeur boven de dijkverlegging Lathum,
die ten aanzien van de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit laag wordt
gewaardeerd.Verder stroomafwaarts is gekozen voor dijkverleggingen (Voorster Klei
en Cortenoever), omdat deze goed inpasbaar zijn in het gebied. Deze maatregelen
krijgen de voorkeur boven uiterwaardverlaging, vanwege de cultuurhistorische,
landschappelijke en natuurwaarden op veel plaatsen.Bij Zutphen en Deventer zijn hoogwatergeulen voorzien. Deze kunnen ruimtelijk
goed worden gecombineerd met stedelijke ontwikkelingen en recreatie. Er zijn
geen ruimtelijke alternatieven voor deze maatregelen bij de taakstelling behorend
bij de afvoer van 18 000 m3/s. Verder is de hoogwatergeul
Veessen-Wapenveld door het landelijk gebied in het pakket opgenomen. De hoogwatergeul
krijgt de voorkeur boven alternatieve oplossingen die ook overwogen zijn zoals
de dijkverleggingen Herxen en Marlerwaarden, die slechter scoren op ruimtelijke
kwaliteit en ook aanzienlijk meer woningen raken. In de IJsseldelta zijn de
hoogwatergeul Kampen en dijkverleggingen Westenholte bij Zwolle en Noorddiep
bij Kampen onderdeel van het pakket. Voor deze maatregelen zijn uitgaande
van de taakstelling behorend bij de afvoer van 18 000 m3/s
geen ruimtelijke alternatieven beschikbaar.Dijkversterking in benedenrivierengebiedOp de lange termijn zal in het benedenrivierengebied de verwachte zeespiegelstijging
haar invloed doen gelden. Het gaat daarbij globaal om het gebied benedenstrooms
van Gorinchem/Brakel langs de Waal en Hagestein langs de Lek. Als gevolg van
deze invloed zal op de lange termijn langs de Lek enige dijkversterking nodig
zijn in de orde van 1 à 2 decimeter; dit komt bovenop de taakstelling
voor de korte termijn.Verder zijn aanvullende dijkversterkingen nodig, voornamelijk langs de
Nieuwe en Oude Maas, Merwede, Hollandsch Diep en Haringvliet, alsmede langs
de IJssel benedenstrooms van Kampen. Berging op het Volkerak/ZoommeerBij hoge zeewaterstanden worden de keringen aan de zeezijde gesloten.
Door het water uit het Haringvliet/Hollandsch Diep te bergen op het Volkerak-Zoommeer
kan worden voorkomen dat het rivierwater achter de keringen in het Rijn-Maasmondingsgebied
te sterk stijgt.Beheer stormvloedkeringenOp langere termijn zal eventuele aanpassing van het beheer van de Maeslantkering,
de Hartelkering en/of de Haringvlietsluizen moeten worden beschouwd in samenhang
met de benodigde dijkversterkingen achter deze keringen. Dijkversterkingen
zijn onvermijdelijk in het Rijn-Maasmondingsgebied gezien de zeespiegelstijging
op lange termijn. De fasering en uitgebreidheid van deze dijkversterkingen
kunnen gebaat zijn bij een ander beheer.Tabel 6.1 Gewenste binnendijkse maatregelen voor
de lange termijn Naam maatregelCoderingOpgenomen in Basispakket
PKBBoven-Rijn/Waal  Retentie Rijnstrangen90001k_hl Dijkteruglegging Lent50009axDijkverlegging Oosterhout–Slijk Ewijk  Dijkverlegging Loenen20203a Dijkverlegging Heesselt30212a Dijkverlegging Brakelse BenedenwaardenW45_dvl Dijkverlegging Buitenpolder Het MunnikenlandW45-W48_4x   Merwedes  Ontpoldering Noordwaard (meestromend)MW18_1x    Bergsche Maas/Amer  Ontpoldering Overdiepsche Polder (meestromend)M31x Dijkverlegging DrongelenM27    Rijn-Maasmonding  Berging op het Volkerak/ZoommeerM40/3x   IJssel  Uiterwaarden (niet nader aangeduid)  Dijkverlegging Cortenoever50007cxHoogwatergeul ZutphenBypass-zut-kort Dijkverlegging Voorster Klei20505dxHoogwatergeul DeventerBypass-dev-lang Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld50006cx Dijkverlegging Westenholte20509dx Hoogwatergeul Kampen40503hl Dijkverlegging Noorddiep40501a 6.2 Aanpak tot 2015 (Basispakket)Op basis van het pakket met gewenste maatregelen voor de lange termijn
is binnen de randvoorwaarden een Basispakket voor 2015 samengesteld. Niet
alleen het beschikbare budget en de vereiste realisatie in 2015, maar bijvoorbeeld
ook de hoeveelheid grondverzet in relatie tot de uitvoerbaarheid binnen de
gestelde termijn, leggen beperkingen op aan de keuzemogelijkheden.Met de taakstelling voor veiligheid (minimaal 16 000 m3/s)
als uitgangspunt, combineert het Basispakket de ambitie voor ruimtelijke kwaliteit
(zoals is verwoord in het Regionaal Ruimtelijk Kader) met de budgettaire randvoorwaarden.
Dat wil zeggen dat binnen de visie op de gewenste ruimtelijke ontwikkelingen
keuzen zijn gemaakt en accenten zijn gelegd. Bij de samenstelling van het Basispakket hebben de langetermijnvisie en
de informatie over de basisalternatieven en modules uit het MER een rol gespeeld.
Daarnaast heeft het kabinet rekening gehouden met het advies van de regionale
en lokale overheden over het pakket dat hun voorkeur geniet.Langs de Neder-Rijn/Lek en de IJssel zijn – zonder dijkversterking –
nauwelijks kosteneffectievere oplossingen voorhanden. Voor de andere riviertakken
ligt de situatie anders. Voor de Maas, de Merwedes en de IJsseldelta is zomerbedverdieping
de meest goedkope oplossing. Dit type maatregel is echter minder gewenst.
De Waal is de riviertak waar een technische en relatief goedkope oplossing,
namelijk kribverlaging, het meest geschikt is en ook mogelijk is. Uit het
oogpunt van uitvoerbaarheid is het langs de Waal niet verstandig te kiezen
voor een groot aantal uiterwaardvergravingen, in plaats van kribverlaging.Op een enkel traject zijn de dijken reeds voldoende hoog en voldoende
sterk om de in 2001 vastgestelde maatgevende hoogwaterstanden te kunnen keren.
Daar worden geen maatregelen uitgevoerd. Daarnaast is er een aantal lopende
projecten die wel bijdragen aan de veiligheidsopgave voor 2015 maar geen onderdeel
uitmaken van deze PKB. Voor deze projecten zijn andere budgetten beschikbaar.In de Bijlage bij de PKB is onder meer opgenomen welke hydraulische taakstelling
(te behalen waterstanddaling) de afzonderlijke maatregelen als randvoorwaarde
meekrijgen voor de uitwerking van de maatregelen ná de PKB-procedure.
Deze taakstelling per maatregel is zodanig dat alle maatregelen gezamenlijk –
inclusief de lopende projecten – ertoe leiden dat de taakstelling voor
de PKB wordt gehaald.Voor de binnendijkse maatregelen uit het gewenste pakket voor de lange
termijn die geen deel uitmaken van het Basispakket, zijn ruimtelijke reserveringen
opgenomen.In de hierna volgende hoofdstukken (7 tot en met 11) is per riviertak
de keuze van de maatregelen beschreven en is voor iedere maatregel op hoofdlijn
beschreven van welk ontwerp in deze PKB is uitgegaan.Dit ontwerp zal ná de PKB-procedure nader worden uitgewerkt en
ingevuld. Hoewel aanpassingen nog wel mogelijk zijn, kan van de hoofduitgangspunten
niet zondermeer worden afgeweken, omdat dit direct van invloed is op de bijdrage
aan de taakstelling.6.3 Programmatische aanpakIn deze PKB heeft het Kabinet besloten tot een programmatische aanpak.
Naast het Basispakket heeft het kabinet door middel van de programmatische
aanpak ruimte gelaten voor flexibiliteit. Dit komt in deze PKB al tot uiting
doordat op een aantal locaties nog een keuze gemaakt kan worden tussen maatregelen
uit het Basispakket of alternatieven. Ook kunnen aanvullende maatregelen worden
toegevoegd.Teneinde initiatieven uit de regio aan te kunnen laten sluiten bij deze
PKB, is ook vanuit de regio de voorkeur uitgesproken om de PKB programmatisch
in te richten. Het kabinet onderschrijft dit en is van mening dat er ruimte
moet worden gelaten voor andere maatregelen dan in deze PKB genoemd of voor
nieuwe inzichten of technieken waarmee de doelstellingen beter worden bereikt
of omdat maatregelen anderszins maatschappelijk meer gewenst zijn. Belangrijke
criteria hierbij zijn de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en/of kosteneffectiviteit.
Ook naar de toekomst toe zal de mogelijkheid bestaan nieuwe kansen te benutten
binnen de PKB. In hoofdstuk 13 wordt de programmatische aanpak
nader toegelicht en worden de van toepassing zijnde criteria aangegeven.6.4 ReserveringenKorte termijnOm te verzekeren dat maatregelen voor de korte termijn zullen kunnen worden
genomen, zijn de gebieden voor deze maatregelen gereserveerd. Geldende rechten
(bijvoorbeeld om te bouwen) blijven in stand. De gebiehpden worden gevrijwaard
van ontwikkelingen die een inrichting ervan ten behoeve van de bescherming
tegen overstromingen kunnen bemoeilijken.Op grond van dit rijksbeleid wordt regionale overheden gevraagd geen nieuwe
rechten toe te kennen die in strijd zijn met deze reservering.Lange termijnEen belangrijke functie van het opstellen van de langetermijnvisie met
daarbij een indicatief maatregelenpakket, is dat het duidelijk maakt welke
binnendijkse locaties in de toekomst beschikbaar moeten blijven om aan de
taakstelling voor de lange termijn te kunnen voldoen.Voor de meeste maatregelen uit het pakket zijn geen geschikte alternatieven
voorhanden. Voor enkele maatregelen zijn die er wel, maar gebleken is dat
deze alternatieven minder goed scoren op de verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit. Aangezien de druk op het rivierengebied toeneemt, in het bijzonder
door verstedelijking, is het van belang deze locaties te beschermen tegen
grootschalige en/of kapitaalsintensieve ontwikkelingen die de aanleg van mogelijke
rivierverruimende maatregelen ernstig belemmeren.Daarom zijn de langetermijngebieden in de PKB gereserveerd: daardoor blijft
de mogelijkheid bestaan te zijner tijd een besluit te nemen over te treffen
maatregelen.Ook in de langetermijngebieden blijven geldende rechten in stand en wordt
op grond van het rijksbeleid in deze PKB aan regionale overheden gevraagd
geen nieuwe rechten toe te kennen die in strijd zijn met deze reservering.Een aantal maatregelen uit het indicatieve pakket voor de lange termijn
is om uiteenlopende redenen opgenomen in het basispakket voor de korte termijn.
Voor de resterende binnendijkse maatregelen (dat wil zeggen die maatregelen
uit het pakket voor de lange termijn die niet in de tijd naar voren worden
gehaald) wordt een gebied gereserveerd met het doel dit gebied te beschermen
tegen grootschalige en kapitaalsintensieve ontwikkelingen. Het gaat om de
locaties waar op lange termijn de in Tabel 6.2 genoemde maatregelen zijn voorzien.Tabel 6.2 Te reserveren locaties voor de lange termijn RiviertakTe reserveren locaties Boven-Rijn/WaalRijnstrangen
(retentie) Dijkverlegging Oosterhout–Slijk
Ewijk  Dijkverlegging Loenen  Dijkverlegging Heesselt  Dijkverlegging Brakelse
Benedenwaarden   Maas/AmerDijkverlegging
Drongelen  IJsselHoogwatergeul Deventer  Hoogwatergeul Zutphen Dijkverlegging Noorddiep  Hoogwatergeul KampenDe beoogde plangebieden voor de alternatieve maatregelen worden vooralsnog
voor de lange termijn gereserveerd. Het betreft de gebieden voor de hoogwatergeulen
bij Zutphen en bij Kampen. Indien wordt besloten dat deze maatregelen in het
Basispakket worden opgenomen, wordt de reservering omgezet in een reservering
voor de korte termijn. Indien wordt besloten de hoogwatergeul Zutphen in het
Basispakket op te nemen, zal voor de gebieden waar de dijkverleggingen Voorster
Klei en Cortenoever zijn beoogd de reservering worden omgezet van korte naar
lange termijn.Op de kaarten zijn plangebieden voor de hoogwatergeulen gereserveerd,
zoals die volgens de huidige inzichten als meest geschikt worden beschouwd
voor de te treffen maatregelen Voor de hoogwatergeulen gaat het erom dat voldoende
zekerheid wordt gecreëerd dat in de toekomst binnen de locatie van de
verwachte stedelijke ontwikkelingen ruimte zal blijven voor de hoogwatergeul.De inzichten omtrent de gewenste inrichting van de gebieden rondom deze
hoogwatergeulen zullen zich nog uitkristalliseren. Als wordt besloten tot
opname van een hoogwatergeul in het Basispakket behoeft de reservering in
de PKB alleen nog doorwerking te hebben in het streek- of bestemmingsplan
ten aanzien van de dan bepaalde benodigde ruimte voor een hoogwatergeul. Dit
kan gebeuren indien naar het oordeel van de Minister van Verkeer en Waterstaat
in overeenstemming met de Minister van VROM verzekerd is dat voldoende ruimte
voor een hoogwatergeul ook voor de lange termijn behouden blijft.De Minister stemt het oordeel af op de gewenste stedelijke ontwikkelingen. 7. KAN-GEBIED7.1 Beschrijving van het gebiedHet KAN-gebied (Knooppunt Arnhem-Nijmegen) wordt ook wel het splitsingspuntengebied
genoemd. Hier verdeelt het water van de Boven-Rijn zich over Waal, Neder-Rijn
en IJssel. Het is rivierkundig een complex gebied, waar in de loop der tijd
belangrijke veranderingen in het riviersysteem zijn aangebracht, zoals de
aanleg van het Pannerdensch Kanaal.De riviertakken die binnen het KAN-gebied liggen, zijn de Boven-Rijn vanaf
Lobith, de Waal tot en met Nijmegen, het Pannerdensch Kanaal en de Neder-Rijn
tot en met Arnhem.In de omgeving van Lobith zijn aan de noord- en zuidkant van de rivier
de stuwwallen scherp zichtbare grenzen. Tussen Montferland en de Heuvelrug
bij Nijmegen stroomt de Rijn Nederland en de provincie Gelderland binnen;
vandaar de naam Gelderse Poort voor dit gebied. Tussen de stuwwallen stroomt
de rivier in grote bochten Nederland binnen; dit grensgebied is relatief open
en leeg. Het buitendijks gebied wordt extensief gebruikt. Hier is dynamische
natuur in ontwikkeling in de Gelderse Poort.Verder stroomafwaarts ligt het intensief gebruikte gebied waar Nijmegen
en Arnhem naar elkaar toe groeien.De Waal is vooral een «werkrivier», niet alleen vanwege de
drukke scheepvaart, maar ook door de verspreid aanwezige grootschalige steenfabrieken
en uitgevoerde ontgrondingen in de uiterwaarden.Het splitsingspunt van Neder-Rijn en IJssel ligt in het hart van de stedelijke
agglomeratie rond Arnhem. Door de ligging van de Veluwe zijn er aan de noordoever
van de Neder-Rijn vrijwel geen dijken nodig. In dit stedelijk gebied vormt
het open gebied van de rivier met uiterwaarden een contrast met de bebouwing
van de stad. Er zijn extensieve natuurkerngebieden aan de randen van het stedelijk
gebied: de Huissensche Waarden aan het Pannerdensch Kanaal, en Meinerswijk
ten westen van Arnhem aan de Neder-Rijn. Typerend voor het gegraven Pannerdensch
Kanaal is dat het de oeverwal die langs de Waal loopt, doorbreekt. Het Rijnstrangengebied
heeft tot na de Tweede Wereldoorlog deel uitgemaakt van het winterbed van
de rivier. In het gebied is de invloed van de rivier nog duidelijk zichtbaar
door de oude dijktracé’s en hoge bewoningsplekken (terpen).7.2 Bescherming tegen overstromingenVan de 1000 m3/s extra die bij Lobith sinds 2001 moet kunnen
worden afgevoerd (het verschil tussen 15 000 en 16 000 m3/s)
gaat, volgens de huidige verdeling van de afvoer over de Rijntakken, 65%
over de Waal en 35% over het Pannerdensch Kanaal.Het deel over de Waal is in absolute termen wel de grootste extra afvoer,
maar in relatieve termen net zo groot als voor de IJssel en de Neder-Rijn.
Omdat de Boven-Rijn en Waal relatief groot zijn, vertaalt dit grote aandeel
van de afvoerverhoging zich niet in een enorme taakstelling. De taakstelling
voor de korte termijn voor het KAN-gebied varieert van circa 5 tot maximaal
40 cm. Het gebied bevindt zich daarmee qua centimeters in de middenmoot van
de taakstelling voor het gehele rivierengebied.Voor de lange termijn (wanneer de maatgevende afvoer bij Lobith naar verwachting
toeneemt tot 18 000 m3/s) moet over de Waal nog eens ruim
1600 m3/s en over het Pannerdensch Kanaal zo’n 365 m3/s extra kunnen worden afgevoerd. In termen van waterstandverhoging
betekent dit, dat wanneer er geen rivierverruimende maatregelen genomen zouden worden, de waterstand zal stijgen. Inclusief de verhoging voor de
korte termijn, bedraagt deze stijging maximaal 120 cm op de Boven-Rijn en
tussen de 60 en 100 cm op de Waal tot Nijmegen en het Pannerdensch Kanaal.7.3 Verbetering van de ruimtelijke kwaliteitDe opgave is om met de rivierverruimende maatregelen de dynamiek van de
rivier, de verstedelijking van het KAN-gebied en de natuur in de Gelderse
Poort een kwaliteitsimpuls te geven. Het gebied ten oosten van Nijmegen, met
het Rijnstrangengebied en de Ooijpolder, heeft zoveel kwaliteit dat behoud
en eventueel aanpassing de gewenste inrichtingsstrategie is. De Gelderse Poort
moet een belangrijke schakel blijven op de internationale trekroute van vogels.
Nieuwe rivierdynamiek in het gebied van de Rijnstrangen sluit aan bij de Gelderse
Poort en bij het historisch rivierenlandschap. Een goed doordacht ontwerp
met een passend riviersysteem kan het Rijnstrangengebied een kwaliteitsimpuls
geven.Langs het Pannerdensch Kanaal kunnen bij Arnhem de stad en rivier beter
op elkaar afgestemd worden. Dit kan door de stedelijke ontwikkeling en de
ingrepen aan het splitsingspunt met elkaar te verbinden, bijvoorbeeld door
de ontwikkeling van natuurgebieden ten behoeve van recreatieve uitloop vanuit
de stad en riviergerichte bebouwing.Het gebied rond Nijmegen is een contactzone van rivier en stad; in dit
gebied is veel dynamiek. Hier past een vernieuwingsstrategie waarbij nieuwe
ruimte wordt toegevoegd aan de Waal. Met de versterking van de stedelijke
waterfronten, de riviergebonden bedrijvigheid en de ontwikkeling van dynamische
riviernatuur in uiterwaarden wordt de zonering van de rivier, in combinatie
met de oeverwallen en komgebieden langs de Waal, niet alleen behouden, maar
ook versterkt. Hierbij past het behoud van het open karakter van de komgebieden.7.4 Visie op keuzen voor de lange termijnLangs de Boven-Rijn, Waal en het Pannerdensch Kanaal zal zoveel mogelijk
nieuwe ruimte buitendijks worden gecreëerd, onder meer door uiterwaardvergraving,
voor zover bovengenoemde overweging dat toelaat. Daarmee kan echter niet volledig
aan de taakstelling voor de lange termijn worden voldaan.Aan het resterende deel van de taakstelling voor de lange termijn zal
door middel van binnendijkse maatregelen worden voldaan. Het kabinet kiest
hierbij voor maatregelen van het type retentie en dijkverlegging.Het kabinet kiest ervoor op de lange termijn een retentiegebied in te
richten. Hierin wordt tijdelijk een deel van de afvoergolf opgeslagen. Om
een retentiegebied zo effectief mogelijk te kunnen laten zijn voor het rivierengebied,
moet het zo ver mogelijk bovenstrooms liggen.Het gebied Rijnstrangen wordt in het Regionaal Ruimtelijk Kader als de
meest kansrijke van de potentiële retentiegebieden aangemerkt. Er liggen
relatief weinig woningen in het gebied en de contouren liggen er grotendeels
al. Het inzetten van Rijnstrangen als retentiegebied zorgt voor een effectieve
verlaging van de toetspeilen op de Waal, Merwedes en IJssel. Aan de andere
mogelijke retentiegebieden, die effect hebben op de toetspeilen op de Waal
en de Merwedes, kleven enkele belangrijke nadelen, zoals de aparte omdijking
van woonkernen binnen een dergelijk gebied.Het retentiegebied Rijnstrangen kan niet de gehele taakstelling in dit
gebied oplossen. In het KAN-gebied is daarvoor ook de dijkteruglegging Lent
bij Nijmegen nodig. 7.5 Maatregelen voor de korte termijnDe taakstelling voor de korte termijn langs de Boven-Rijn, Waal, Pannerdensch
Kanaal en Neder-Rijn is beperkt. Daar kan aan worden voldaan met vooral maatregelen
in het buitendijks gebied.Boven-Rijn en Waal tot NijmegenLangs de Boven-Rijn zijn voor de korte termijn geen maatregelen nodig.
Van Lobith tot aan de Pannerdensche Kop hebben de dijken voldoende overhoogte
voor het vereiste niveau van bescherming tegen overstromingen. Dijkoverhoogte Boven-RijnDe dijken van de Boven-Rijn tussen Spijk en Millingen aan de Rijn zijn
in het verleden berekend en aangelegd om een hogere waterstand te kunnen keren,
gebaseerd op een hoger vastgestelde maatgevende afvoer uit het verleden. De
dijken op de Boven Rijn zijn daardoor hoog en sterk genoeg om de huidige maatgevende
afvoer te kunnen keren, zij hebben nog voldoende «overhoogte»
beschikbaar om aan de veiligheidsopgave voor de korte termijn te voldoen.
In dit gebied zijn, naast het al lopende project Rijnwaardense uiterwaarden,
vooralsnog geen andere rivierverruimende maatregelen in beeld.De afvoerverdeling rond de Pannerdensche Kop (splitsing Waal en Pannerdensch
Kanaal) is ten gevolge van autonome ontwikkelingen (erosie) en de toename
van de maatgevende afvoer naar 16 000 m3/s niet conform de
beleidsmatig afgesproken afvoerverdeling. Een correcte afvoerverdeling is
van cruciaal belang voor het realiseren van de beoogde veiligheid: iedere
10 m3/sec water teveel op bijvoorbeeld de IJssel of Neder-Rijn
levert ongeveer 1 cm waterstandverhoging op onder maatgevende omstandigheden.
Het is dus van belang dat met de PKB maatregelen worden getroffen om de afvoerverdeling
te corrigeren. Het gaat om een extra uiterwaardvergraving in de Millingerwaard,
het verlagen van de Suikerdam en de polderkade Zandberg in de Gendtsche Waard
en kribverlaging tussen de Pannerdensche Kop en Nijmegen. Extra uiterwaardvergraving MillingerwaardIn het bestaande project de Millingerwaard wordt een nevengeul gegraven
en wordt de toegangsdam naar het hoogwatervrije terrein De Beijer verlaagd.
Verder worden er verschillende kades verlaagd. Met dit plan wordt een waterstanddaling
van 6 cm gerealiseerd. Deze waterstanddaling is nodig om de taakstelling voor
de korte termijn op dit traject te kunnen halen.Om de afvoerverdeling op de Pannerdensche Kop te kunnen bijsturen wordt
door de PKB een extra taakstelling gelegd op de Millingerwaard.Het totale maatregelenpakket in de Millingerwaard zal een waterstanddaling
moeten realiseren van 9 cm. Een mogelijkheid voor het halen van deze extra
waterstanddaling is het verlagen van de Millingerdam. De verwachting is dat
er in plaats hiervan ook andere maatregelen in de uiterwaard uitgevoerd kunnen
worden om de waterstanddaling te kunnen realiseren.Voor de bereikbaarheid van de betrokken woningen en het hoogwatervrij
terrein Klaverland zal bij nadere uitwerking van deze maatregel een oplossing
gezocht worden.Verlagen van Suikerdam en polderkade Zandberg in de
Gendtsche WaardDe kades aan de bovenstroomse zijde in de Gendtsche Waard worden verlaagd.
Hierdoor zal het water eerder de Gendtsche Waard instromen. De waterstanddaling
die hierdoor optreedt op de Waal, heeft als gevolg dat er meer water vanaf
de Pannerdensche Kop naar de Waal stroomt.Voor de bereikbaarheid van de woningen en bedrijven wordt in de planuitwerking
een oplossing gezocht.KribverlagingKribben dienen om de rivier stabiel en de vaarweg voor de scheepvaart
op minimale vaardiepte te houden. In de loop der jaren zijn de kribben relatief
hoger komen te liggen door uitschuring van de vaargeul (zomerbed).Op de Waal worden de kribben aan beide zijden van de rivier verlaagd.
Door het verlagen van de kribben kan het water gemakkelijker worden afgevoerd,
terwijl de vaargeul behouden blijft. De kribben worden gemiddeld met een meter
verlaagd. Dat betekent dat ze bij laagwater zichtbaar zijn, maar bij iets
hoger dan de normale waterstand onder water komen te staan. De zichtbaarheid
van de kribbakens blijft onveranderd.Op het traject van de Pannerdensche Kop tot Nijmegen zal de kribverlaging
ervoor zorgen dat de waterstanden op de bovenloop van de Waal worden verlaagd,
waardoor de Waal meer water trekt. Vanaf Nijmegen tot aan Gorinchem dient
de kribverlaging als maatregel om de waterstand onder maatgevende omstandigheden
te verlagen.Dijkteruglegging LentOp één locatie is een dijkverlegging voorzien, te weten
dijkteruglegging Lent bij Nijmegen. In de Waal bij Nijmegen is sprake van
een flessenhals, één van de rivierkundige knelpunten in Nederland.Parallel aan de PKB-procedure loopt een planstudie annex m.e.r.-procedure
waarin twee alternatieve oplossingen voor dit knelpunt Veur-Lent zijn onderzocht:
een dijkteruglegging of een uiterwaardvergraving op korte termijn in combinatie
met een ruimtelijke reservering voor een dijkteruglegging op de lange termijn.Het kabinet heeft gekozen voor de dijkteruglegging op korte termijn. Deze
maatregel is opgenomen in het Basispakket. Dit is een maatregel met een groot
oplossend vermogen voor zowel de korte als de lange termijn. De dijkteruglegging
vergroot de beschikbare ruimte tussen de bandijken en realiseert voldoende
waterstanddaling op de korte termijn voor het gehele traject Waalbochten van
Nijmegen tot de Pannerdensche Kop.Een belangrijk nadeel van de dijkteruglegging is de aantasting van bestaande
belangrijke cultuurhistorische waarden en de noodzaak circa 50 woningen te
verwijderen. Toch kiest het kabinet voor de dijkteruglegging, omdat het nu
uitvoeren van de dijkteruglegging voorkomt dat in het gebied voor een tweede
keer ingegrepen moet worden. Het gebied kan definitief worden ingericht en
de twijfels aan de houdbaarheid van de reservering van het binnendijks gebied
doen zich niet voor. Dijkteruglegging LentDe Waal moet tussen Nijmegen en Lent door een heel smal winterbed van
de rivier, een zogeheten flessenhals. Het stadsfront van Nijmegen en het dorp
Lent liggen hier dicht tegen de rivier aan.De dijkteruglegging Lent omvat het plan om de dijk bij Lent met een paar
honderd meter landinwaarts te verleggen. De teruggelegde dijk krijgt de vorm
van een bebouwbare kade. In het buitengedijkte deel wordt een nevengeul aangelegd
die benedenstrooms op de Waal aansluit. Buitendijks komt een bewoond en bebouwbaar
schiereiland dat bij hoogwater ontsloten wordt door een nieuwe brug over de
zogeheten Brokxgeul. Ook de A325 kruist deze geul met een nieuwe brug.Het nieuwe buitendijkse gebied biedt kansen voor recreatie en het gebied
kan ingericht worden als stedelijk uitloopgebied. Aan de binnendijkse zijde
van de nieuwe dijk zijn er mogelijkheden voor woningbouw, hetgeen past in
de vernieuwingsstrategie vanuit ruimtelijke kwaliteit.Voor de lange termijn is het de bedoeling de uiterwaardverlaging te verlengen
naar de Oosterhoutse waarden. Dat zorgt voor een verdere waterstanddaling
op het bovenstroomse traject.Pannerdensch Kanaal en omgeving ArnhemLangs het Pannerdensch Kanaal is de uiterwaardvergraving conform het particulier
initiatief in de Huissensche Waarden opgenomen. De Uiterwaardvergraving Huissensche
Waarden levert voldoende waterstandverlaging en kan met een goed doordacht
ontwerp een positieve bijdrage leveren aan de ruimtelijke kwaliteit. Voor
deze uiterwaard is een intentieverklaring tussen de gemeente Lingewaard en
een particulier initiatiefnemer gesloten. De uiterwaardvergraving Huissensche
Waarden is ook op de lange termijn nodig. Als terugvaloptie is een verlaging
van de kribben in het Pannerdensch kanaal in deze PKB opgenomen.Uiterwaardvergraving Huissensche WaardenVoor de Huissensche Waarden heeft een particulier initiatiefnemer een
plan gemaakt. Dit initiatief beoogt delfstofwinning en inrichting van de uiterwaard.Het plan is gericht op rivierverruiming en natuurontwikkeling met aandacht
voor cultuurhistorie, ecologie, recreatie, bereikbaarheid bedrijventerreinen
en extensieve landbouw. Hiervoor loopt reeds een planstudie.In deze PKB wordt voor de Neder-Rijn/Lek vanaf Arnhem gekozen voor een
oplossing die bestaat uit dijkverbetering en een aantal ruimtelijke maatregelen.
De verwachting is dat in de toekomst de afvoer naar de IJssel ten opzichte
van de Neder-Rijn/Lek toeneemt door allerlei voorziene ingrepen en autonome
ontwikkeling, indien verder geen maatregelen worden genomen. Om dit te corrigeren
is een rivierverruimende ingreep in Meinerswijk het meest voor de hand liggend.
Het betreft een beperkte ingreep die uitstekend ingepast kan worden in de
gemeentelijke plannen voor de ontwikkeling van dit gebied.Uiterwaardvergraving MeinerswijkTer plaatse van Meinerswijk is voor een correctie van de afvoerverdeling
een geringe uiterwaardvergraving noodzakelijk. Het gaat hierbij om een uiterwaardvergraving
die een correctie realiseert van 7 cm. De waterstanddaling die hierdoor optreedt
op de Neder-Rijn/Lek, zorgt ervoor dat meer water vanaf de IJsselkop naar
de Neder-Rijn stroomt. De dijken zijn ter plaatse, op een kleine ingreep in
op de Westervoortse Dijk na, geschikt voor het keren van een waterstand behorend
bij 16 000 m3/s bij Lobith.Vrijkomende licht verontreinigde grond, die niet vermarktbaar is, wordt
binnen het plangebied teruggeplaatst.Het gebied is landschappelijk gezien verrommeld en wordt niet optimaal
gebruikt. Op het gebied van cultuurhistorische waarden ligt Meinerswijk in
de zeer waardevolle zone van de Limes, de vroegere Romeinse grens. Door zijn
ligging in het hart van Arnhem en aan de rivier is het als stedelijk uitloopgebied
uitermate geschikt, waarbij tevens de gewenste koppeling tussen Arnhem-noord
en -zuid gemaakt kan worden. De wens van de gemeente Arnhem is om te komen
tot een ontwikkeling van een parkeiland in Meinerswijk. Hiermee ontstaat ruimtelijke
samenhang in het gebied, waarbij recreatie, natuur en stedelijke ontwikkeling
een plek kunnen krijgen. Dit sluit aan bij de toegekende EMAB-status voor
stadsblokken.Vanwege de wens een parkeiland te realiseren is een ingreep (verlaging)
in de hoogwatergeul wenselijk om deze meer watervoerend te maken. Dit sluit
tevens aan bij eisen vanuit Ruimte voor de Rivier voor het realiseren van
een waterstanddaling van circa 5 cm. Om deze reden is vanuit Ruimte voor de
Rivier een maatregel gedefinieerd in de groene rivier ten oosten van de Mandelabrug.
Mogelijk kunnen deze maatregelen worden aangevuld met kribverlaging en ingrepen
in de omgeving van het regelwerk aan de westzijde van het gebied. Gezocht
zal worden naar aansluiting bij de wensen in dit gebied om te komen tot een
integrale aanpak.In dit gebied liggen ook de reeds uitgevoerde dijkverlegging Bakenhof
en de nog uit te voeren dijkverlegging Hondsbroekse Pleij. DijkverbeteringenNaast de waterstandverlaging die bereikt wordt door ruimtelijke maatregelen
is langs de Neder-Rijn/Lek aanvullende dijkverbetering nodig (zie ook blz.
86, Dijkverbeteringen Neder-Rijn/Lek). Dijkverbetering Neder-Rijn, Arnhemse- en Velperbroek(dijkring 47, ± rivierkilometer 881–883)De verbetering betreft een verhoging van de dijk. De bestaande waterkerende
constructie (stalen damwand met steen- en betonbekleding) zal aan de hogere
waterstanden worden aangepast. Het ruimtebeslag zal vrijwel ongewijzigd blijven.Dijkverbetering Neder-Rijn, Arnhem-Huissen(dijkring 43, ± rivierkilometer 878–881)Voor deze dijkvakken geldt dat op de meeste plaatsen de dijkkruin voldoende
hoog is. Om de hogere waterstanden te kunnen keren is echter een versterking
van de dijk nodig. Deze versterking kan bestaan uit het verhogen en verbreden
van de binnendijkse steunberm, al of niet in combinatie met taludverflauwing.
Daar waar gebouwen of andere waardevolle objecten dicht bij de dijk staan
kan de versterking worden bereikt door het toepassen van damwanden of andere
constructies.7.6 ReserveringenDe binnendijkse gebieden die op lange termijn nodig zullen zijn voor het
nemen van maatregelen, maar die niet in het Basispakket voor de korte termijn
zijn opgenomen, worden in deze PKB gereserveerd.Voor het KAN-gebied wordt een reservering gemaakt ten behoeve een retentiegebied
Rijnstrangen.7.7 Kansen voor maatregelenIn het KAN-gebied is een aantal partijen intensief bezig. Dominant in
dit geheel is de ontwikkeling van een natuurkerngebied de Gelderse Poort.
Voor veel uiterwaarden bestaan vergevorderde plannen voor de ontwikkeling
van nieuwe natuur. Veel van deze plannen zijn opgenomen als lopende projecten
(zie Tabel 3.2). Binnen deze plannen zijn ook particuliere initiatieven in
ontwikkeling. Zoals bijvoorbeeld in de Lobberdensche waard (onderdeel van
het plan Rijnwaarden). 8. WAAL (VANAF NIJMEGEN TOT GORINCHEM)8.1 Beschrijving van het gebiedHet traject van de Waal dat in dit hoofdstuk wordt behandeld, loopt van
net benedenstrooms van Nijmegen tot aan Gorinchem.De Waal is de grootste en drukst bevaren rivier van ons land. Met een
breed, licht meanderend rivierbed en grootschalige uiterwaarden is het een
robuuste, weidse rivier. Veel dijkbebouwing is onder invloed van eerdere dijkversterkingen
verdwenen, waardoor het grootschalige karakter nog versterkt wordt. De Waal
is vooral een «werkrivier», niet alleen vanwege de scheepvaart,
maar ook door de verspreid aanwezige grootschalige steenfabrieken en uitgevoerde
ontgrondingen in de uiterwaarden. Dit gedeelte van de Waal loopt door landelijk
gebied.De dijken langs de Waal kronkelen volop, terwijl de Waal zelf maar weinig
bochten meer heeft. Door deze combinatie zijn er toch regelmatig punten waar
de dijk de rivier raakt. Deze plekken zijn karakteristiek vanwege het uitzicht
op de rivier. Vaak zijn dit ook de waterfronten van de steden en dorpen aan
de rivier. Voor natuur is dit traject via Fort St. Andries de verbinding tussen
de Gelderse Poort en de Biesbosch.Langs het hele traject van Nijmegen tot aan Woudrichem komt de afwisseling
van rivier-oeverwal-komgebied terug. Dit zorgt voor kenmerkende linten in
het landschap: de rivier als rivierlint; het lint van uiterwaarden en het
lint van bebouwing en dorpen op de oeverwallen. Daarachter begint het evenzeer
kenmerkende open komgebied met landbouw. 8.2 Bescherming tegen overstromingenVan de 1000 m3/s extra die bij Lobith sinds 2001 moet kunnen
worden afgevoerd (het verschil tussen 15 000 en 16 000 m3/s)
gaat, volgens de huidige verdeling van de afvoer over de Rijntakken, 65%
over de Waal, namelijk zo’n 630 m3/s. Omdat de Waal een relatief
grote riviertak is, vertaalt dit grote aandeel van de afvoerverhoging zich
niet in een enorme taakstelling. De taakstelling varieert op het grootste
deel van dit traject van 0 en 20 cm. Op het laatste stuk, na Zaltbommel, loopt
de taakstelling op tot maximaal 40 cm.Voor de lange termijn (wanneer de maatgevende afvoer bij Lobith naar verwachting
toeneemt tot 18 000 m3/s) moet over de Waal nog eens ruim
1600 m3/s extra kunnen worden afgevoerd. In termen van waterstandverhoging
betekent dit dat wanneer er geen rivierverruimende maatregelen zouden worden
genomen de waterstand zal stijgen. Inclusief de verhoging voor de korte termijn
bedraagt deze stijging tussen de 60 en 100 cm op het grootste deel van dit
traject tot circa 120 cm in de omgeving van Gorinchem.8.3 Verbetering van de ruimtelijke kwaliteitBij deze riviertak zijn er mogelijkheden om door middel van waterfronten
en riviergebonden bedrijvigheid de zonering van de rivier, de oeverwal en
het komgebied te behouden en te versterken. Daarnaast kan de ruimtelijke kwaliteit
worden verbeterd door in de meeste uiterwaarden de riviernatuur aan de hand
van een vernieuwingsstrategie dynamischer te maken. Een voorwaarde bij deze
vernieuwing is het zoveel mogelijk herkenbaar houden van de historische structuren
om hiermee het gebied een eigen gezicht te geven. Hierbij past het behoud
van het open karakter van de komgebieden. De dynamische natuur in de uiterwaarden moet aansluiten bij de natuurwaarden
in de Gelderse Poort en de Biesbosch. Halverwege fungeert Fort St. Andries
als een belangrijk natuurkerngebied, met de verbinding naar de Maasuiterwaarden.
Hier raken Waal en Maas elkaar bijna en is er buitendijks en binnendijks weinig
ruimte. Rivierverruiming moet hier samengaan met versterking van de ecologische
en cultuurhistorische functie van het fort. Ook bij Brakel en slot Loevestein
zijn er kansen om de ecologische samenhang samen met de cultuurhistorische
waarden van de Nieuwe Hollandse Waterlinie te versterken. Rivierverruiming
moet samengaan met versterking van de ecologische en cultuurhistorische functie
van de uiterwaarden. Voor de meeste uiterwaarden geldt een vernieuwings- of
een aanpassingsstrategie. Enkele uiterwaarden, zoals de uiterwaarden bij Neerrijnen,
kennen een (deel)behoudstrategie.Nieuwe Hollandse WaterlinieDe Nieuwe Hollandse Waterlinie (NHW) is, als historisch voorbeeld van
een plan waarin water de centrale rol speelde, een belangrijk Belvedere gebied.
Het gaat om een systeem van dijken, kanalen, sluizen en inlaten waarmee (gedeelten
van) polders onder water konden worden gezet als verdediging van West-Nederland
tegen de vijand. De NHW manifesteert zich langs de Waal, Merwedes en Maas,
maar overigens ook langs de Neder-Rijn/Lek.8.4 Visie op de maatregelen voor de lange termijnLangs de Waal zal zoveel mogelijk nieuwe ruimte buitendijks worden gecreëerd.
Het verwijderen van obstakels, kribverlaging en de verlaging van uiterwaarden
worden maximaal toegepast. Op deze manier kunnen de landschappelijk en cultuurhistorisch
belangrijke oeverwallen en komgebieden langs de Waal zoveel mogelijk worden
ontzien. Bovendien kan door dynamische natuurontwikkeling in de uiterwaarden
de Ecologische Hoofdstructuur worden versterkt. Met buitendijkse maatregelen
kan ook worden aangesloten bij de ontwikkeling van waterfronten van bijvoorbeeld
Zaltbommel, Tiel en Druten. Deze plannen zullen steeds moeten worden getoetst
aan de eisen die de visie op de veiligheid voor de lange termijn stelt, maar
ook aan de eisen die voor de Waal als de belangrijkste watertransportroute
van Europa gelden.De taakstelling voor de lange termijn is echter niet in zijn geheel te
behalen met deze buitendijkse maatregelen. Op enkele plaatsen is dijkverlegging
noodzakelijk; tussen Nijmegen en Gorinchem is dat het geval bij Loenen, Heesselt,
Brakel en Munnikenland bij Loevestein. Hier zijn geen buitendijkse ruimtelijke
alternatieven beschikbaar die het rivierkundige probleem volledig oplossen.
Voor het traject tussen Nijmegen en Dodewaard is naast een reservering bij
Loenen nog een gebied gereserveerd voor een potentiële dijkverlegging,
namelijk Oosterhout-Slijk Ewijk. Omdat in deze gebieden belangrijke landschappelijke
en cultuurhistorische waarden aanwezig zijn, is een nadere zorgvuldige afweging
nodig op het moment dat tot uitvoering van een dijkverlegging wordt besloten.8.5 Maatregelen voor de korte termijnDe taakstelling voor de korte termijn langs de Waal is beperkt. Daaraan
kan worden voldaan met vooral maatregelen in het buitendijks gebied.Traject Nijmegen-Gorinchem: kribverlagingVanuit de visie op verbetering van de ruimtelijke kwaliteit ligt voor
de Waal de voorkeur bij ontwikkelingen in het uiterwaardengebied. Gebleken
is echter dat uiterwaardvergravingen, wanneer deze niet gecombineerd kunnen
worden met kostendragers zoals zandwinning of woningbouw, veel
geld kosten en dat er dan bovendien veel niet vermarktbare grond moet worden
geborgen waarvoor vervolgens veel (nieuwe) bergingslocaties nodig zijn. Uitvoering
van dergelijke maatregelen vraagt over het algemeen ook relatief veel tijd
voor onderzoek, voor de voorbereiding en voor het aangaan van publiek-private
samenwerking (PPS). Ingeschat wordt dat de, tot 2015, beschikbare tijd hiervoor
zeker te kort zal zijn. Deze maatregelen kunnen wel worden benut om aan de
veiligheidsopgave voor de lange termijn te voldoen. Voor de korte termijn
is er een alternatief beschikbaar dat zowel met het oog op de kosten als met
het oog op het hydraulisch effect, effectief is: kribverlaging. Aansluitend
op het traject van de Pannerdensche Kop tot Nijmegen zal vanaf Nijmegen tot
Gorinchem kribverlaging worden ingezet als maatregel om aan de taakstelling
te voldoen. Deze maatregel brengt vrijwel geen negatieve effecten met zich
mee. Kribverlaging (traject Nijmegen–Gorinchem)Op het traject tussen Nijmegen en Gorinchem worden de kribben aan beide
zijden van de rivier verlaagd. Door het verlagen van de kribben kan het water
gemakkelijker worden afgevoerd, terwijl de vaargeul behouden blijft. De kribben
worden gemiddeld met een meter verlaagd. Dat betekent dat ze bij laagwater
zichtbaar zijn, maar bij iets hoger dan de normale waterstand onder water
komen te staan. De zichtbaarheid van de kribbakens blijft onveranderd.Traject Zaltbommel–LoevesteinTussen Zaltbommel en Loevestein wordt met kribverlaging net niet helemaal
voldaan aan de taakstelling en is naast de kribverlaging gekozen voor uiterwaardvergraving
in de Brakelse Benedenwaarden in combinatie met de dijkverlegging Buitenpolder
Het Munnikenland. Op dit traject is deze combinatie-maatregel, na kribverlaging,
de meest kosteneffectieve en goedkope oplossing.De dijkverlegging levert een goede bijdrage aan rivierverruiming en de
verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en sluit goed aan bij natuurontwikkeling
in aangrenzende gebieden. Er kan met deze maatregel tevens aangesloten worden
op de plannen voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie en er zijn kansen voor ontwikkeling
van recreatie.Het kabinet acht dit voldoende reden om deze in het pakket voor de lange
termijn opgenomen dijkverlegging op te nemen in het Basispakket voor de korte
termijn. Bij deze dijkverlegging zijn relatief weinig woningen en bedrijven
betrokken. Uiterwaardvergraving Brakelse Benedenwaarden en dijkverlegging
Buitenpolder Het MunnikenlandDe uiterwaard Brakelse Benedenwaarden bestaat voor een groot deel uit
een open cultuurlandschap. Met name de Bloemplaat met stroomdalgrasland heeft
belangrijke botanische waarden. In de uiterwaard is momenteel waardevol reliëf
aanwezig. Ook bevinden er zich cultuurhistorische waarden zoals slot Loevestein.
Het binnendijkse gebied Buitenpolder Het Munnikenland bestaat uit open akker-
en landbouwgebied.De dijk wordt bij de Buitenpolder Het Munnikenland landinwaarts gelegd.
De huidige dijk wordt dan verlaagd tot het maaiveld. Door de uiterwaard Brakelsche
Benedenwaarden wordt een nevengeul van de Waal naar de Afgedamde Maas aangelegd.
Ook een aantal zomerkades zal worden verwijderd of verlaagd. De botanisch
waardevolle Bloemplaat blijft behouden. De bereikbaarheid van slot Loevestein
blijft behouden door middel van een oeververbinding (brug) over de nevengeul.
De eindfunctie van het (nieuwe) buitendijkse gebied wordt natuur. Hiervoor
wordt het gebied aangekocht of worden er afspraken gemaakt over het toekomstige
beheer.8.6 ReserveringenDe binnendijkse gebieden die op lange termijn nodig zullen zijn voor het
nemen van maatregelen, maar die niet in het Basispakket voor de korte termijn
zijn opgenomen, worden in deze PKB gereserveerd. Het betreft ruimte voor de
dijkverleggingen Oosterhout-Slijk Ewijk, Loenen, Heesselt en Brakel.8.7 Kansen voor andere maatregelenDrutensche Waarden Voor de Drutensche Waarden is er sprake van een particulier
initiatief om de uiterwaard anders in te richten in combinatie met delfstoffenwinning.De initiatiefnemers hebben het plan uitgewerkt in drie modellen.Aandachtspunten bij het plan zijn de effecten op de riviermorfologie (in
relatie tot de Waal als hoofdtransportas), de relatie met de Beleidslijn Ruimte
voor de Rivier, de mogelijkheden om met het plan ook een bijdrage te leveren
aan de taakstelling voor de lange termijn en de effecten in het kader van
de Vogelrichtlijn.Het plan voor de Drutensche Waarden wordt als een aanvullende maatregelen
beschouwd. Drutensche WaardenVoor de Drutensche uiterwaarden heeft een particuliere initiatiefnemer
een plan gemaakt. De wens van de initiatiefnemer is in de Drutensche Waarden
door middel van zandwinning een nevengeul te graven en de uiterwaard in te
richten met natuurontwikkeling. Het plan zal aansluiten op het lopende project
Waaier van Geulen in het westelijk deel van de uiterwaard. Tevens zijn er
wensen van de initiatiefnemer het bedrijventerrein te herstructureren (uitbreiden)
en bij Druten, na verplaatsing van de scheepswerf, buitendijks woningen te
bouwen. Voor deze maatregel is Wbr-vergunning nodig waarbij een afweging in
het kader van de Beleidslijn Ruimte voor de Rivier zal plaatsvinden. Uitbreiding
van het bedrijventerrein en het bouwen van woningen buitendijks zal in deze
afweging mee worden genomen.Overige plannenNaast deze concrete plannen zijn er langs de Waal mogelijkheden voor initiatieven
van zowel publieke als private partijen. De kans op realisatie is het grootst
wanneer aangesloten wordt op de ontwikkelde visies op veiligheid en ruimtelijke
kwaliteit van de lokale en regionale overheden en de Rijksoverheid. Het gaat
hierbij om met name initiatieven van het ontgrondend bedrijfsleven. Gezien
de omvang van de ingrepen is het belangrijkste punt de mogelijke beïnvloeding
van de bevaarbaarheid van de Waal, een voor Nederland belangrijke economische
factor. 9. BENEDENRIVIERENGEBIED9.1 Beschrijving van het gebiedHet benedenrivierengebied is het gebied ten westen van Krimpen a/d Lek,
Gorinchem en Hedikhuizen. Het is het gebied waar Lek, Waal en Maas zich herverdelen
over Nieuwe Maas/Nieuwe Waterweg, Oude Maas, de Merwedes, Bergsche Maas/Amer
en het Hollandsch Diep/Haringvliet.In het benedenrivierengebied stromen grote rivieren door omvangrijke woon-
en werkgebieden, uitgestrekte landbouwgebieden en grote dynamische natuurgebieden.Nabij Gorinchem, bij de Boven-Merwede begint de Rijnmond. Hier begint
een stedelijk gebied dat via de Beneden-Merwede doorloopt tot de Nieuwe Waterweg.
De watergebonden bedrijven in deze zone liggen vaak buitendijks. Op de zuidoever
liggen de klein gebleven «bastide» steden en het uitgestrekte
landbouwgebied van het Land van Heusden en Altena.De Boven-, Beneden- en Nieuwe Merwede zijn brede bedrijvige scheepvaartroutes.
Er zijn slechts enkele landelijke accenten in het stedelijk front aanwezig.Op het punt waar Beneden-Merwede en Nieuwe Merwede zich vertakken verandert
het landschap abrupt; hier stroomt de gegraven Nieuwe Merwede door de Biesbosch, één
van de grootste en meest dynamische natuurgebieden van Nederland. De Biesbosch
vormt samen met de Noordwaard en het Land van Heusden en Altena een nauwelijks
verstedelijkte buffer tussen de Randstad in het noordwesten en de Brabantse
steden in het zuiden. De kreken en platen, die bestaan dankzij de getijdenwerking,
maken de Biesbosch bijzonder.De Bergsche Maas heeft als gegraven rivier een strak en fors profiel,
met hoge dijken. Het kanaal contrasteert met het omliggende rivierenlandschap
met zijn oude waterlopen, historische vestingsteden en polders, waaronder
de Overdiepsche Polder. Verschillende afwateringskanalen vormen de verbinding
tussen de Brabantse stedenrij en de Bergsche Maas.9.2 Bescherming tegen overstromingenVan de 1000 m3/s extra die bij Lobith sinds 2001 moet kunnen
worden afgevoerd (het verschil tussen 15 000 en 16 000 m3/s)
gaat, volgens de huidige verdeling van de afvoer over de Rijntakken, 65%
over de Waal (zo’n 630 m3/s) en 20% over de Neder-Rijn/Lek
(ruim 200 m3/s). In het benedenrivierengebied verdelen deze hoeveelheden
zich over de Nieuwe Maas/Nieuwe Waterweg, Oude Maas en Hollandsch Diep/Haringvliet,
richting zee.De taakstelling voor de korte termijn is voor een groot deel van het benedenrivierengebied
beperkt. Dat komt omdat de toetspeilen in het benedenrivierengebied niet alleen
door extreme rivierafvoeren worden bepaald, maar in belangrijke mate ook door
opstuwing vanuit zee onder invloed van stormen. In het kustgebied wordt het
maatgevende hoogwater waarop de dijken ontworpen worden, vooral beïnvloed
door de zee en in veel mindere mate door (stijgende) rivierafvoeren. Verhoging
van de maatgevende rivierafvoeren, zoals in 2001
is gebeurd, heeft daarom slechts beperkte invloed op de toetspeilen. Bij diezelfde
wijziging van de toetspeilen in 2001 is uitgegaan van een beperkte zeespiegelstijging
tot 2015 (6 cm). Resultaat is dat de toetspeilen in 2001 voor het grootste deel van het
gebied, afhankelijk van de locatie, zijn verhoogd tot maximaal 20 cm of verlaagd
tot maximaal 20 cm.Op de Bergsche Maas en het Steurgat zijn de toetspeilen wel meer verhoogd,
tot maximaal 40 cm ten zuiden van Werkendam en tot maximaal 60 cm tussen Geertruidenberg
en Drongelen.Voor de lange termijn (wanneer de maatgevende afvoer bij Lobith naar verwachting
toeneemt tot 18 000 m3/s en de zeespiegel met 60 cm zal stijgen)
moeten de toetspeilen verder worden verhoogd. Op de noordflank van het benedenrivierengebied,
langs de Nieuwe Maas/Nieuwe Waterweg bedraagt die verhoging maximaal 40 cm,
inclusief de verhoging voor de korte termijn. Op de zuidflank, langs de Merwedes,
Hollandsch Diep en Haringvliet varieert de verhoging tussen 60 en 120 cm.
Langs de Bergsche Maas zal het om meer dan 120 cm gaan.9.3 Verbetering van de ruimtelijke kwaliteitDe stedelijke netwerken Randstad Holland en Brabantstad verstedelijken
en verdichten steeds meer. De Biesbosch en het Land van Heusden en Altena
vormen een waardevolle, deels open buffer tussen beide verstedelijkte gebieden.
Deze buffer wordt versterkt als de Biesbosch natuurlijker en dynamisch wordt
ingericht en het Land van Heusden en Altena zich meer richt op versterking
van de agrarische functie. De waterrecreatie kan in deze gebieden meer ruimte
krijgen.Aan de kreken met getijdenwerking is te zien dat de Noordwaard grenst
aan de Biesbosch. Er zijn interessante mogelijkheden om in dit landbouwgebied
met mooie contrasten tussen open landschap en bosrijke kreken te zoeken naar
nieuwe functiecombinaties waarin de landbouw liefst een prominente plaats
moet behouden. De aansluiting op het dynamische systeem van kreken en platen
kan deels herstellen dankzij de combinatie met rivierverruimende maatregelen.Gorinchem is een knooppunt voor water en verkeer met veel bedrijvigheid
langs de rivier. De vitalisering van bedrijventerreinen aan de noordkant en
het herstel van delen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie kunnen worden gecombineerd
met rivierverruimende maatregelen.Langs de Bergsche Maas is het streven de strakke doch vloeiende vormgeving
van deze doorsteek van rivier naar de delta als markante gegraven «rivier»
(anno 1904) zichtbaar te houden. Dit kan met name door nieuwe functiemenging
tussen landbouw en waterberging een rol te geven. Dit kan bijvoorbeeld in
de Overdiepsche Polder.9.4 Visie op de maatregelen voor de lange termijnOverwegingenDe hydraulische kenmerken van het benedenrivierengebied zijn anders dan
die van het bovenrivierengebied. De riviertakken worden breder en gaan trager
stromen. De toetspeilen worden niet alleen door extreme rivierafvoeren bepaald
maar vooral ook door opstuwing vanuit zee onder invloed van stormen. Er vindt
geen uitschuring maar aanzanding plaats van het zomerbed. Dat betekent dat
de typen maatregelen die geschikt zijn voor het effectief beschermen tegen
overstromingen anders zijn dan in het bovenrivierengebied.Aan de bovenstroomse zijde van het benedenrivierengebied heeft het creëren
van ruimte nog voldoende waterstandverlagend effect op de toetspeilen. Dat
kan door binnendijkse ruimte aan de rivier toe te voegen, of door het treffen
van maatregelen in het rivierbed. Hoe verder stroomafwaarts, hoe minder effectief rivierverruimende maatregelen
zijn. Daar blijft alleen dijkversterking als optie over.Wat betreft maatregelen in het rivierbed is zomerbedverdieping in beginsel
een optie, omdat in het benedenrivierengebied van nature aanzanding plaatsvindt;
maar deze maatregel heeft ook nadelen (zie kader). Kribverlaging is echter
niet effectief, omdat juist vanwege de aanzanding kribben niet steeds hoger
in het rivierbed komen te liggen (zoals langs de Waal wel het geval is).Visie op maatregelen voor de lange termijnOm het kwetsbare stedelijke gebied in het westen van het land (Rijnmond
en Drechtsteden), waar kosteneffectieve ruimtelijke oplossingen ontbreken,
te ontzien, is de strategie erop gericht zoveel mogelijk water af te voeren
richting de monding van de Amer. Een aantal maatregelen rond de Biesbosch
en rond Gorinchem moet dit bewerkstelligen.Centraal in deze strategie staat de ontpoldering van landbouwgebied de
Noordwaard. Verder is bij Gorinchem een serie maatregelen noodzakelijk om
de daar aanwezige «flessenhals» te verwijden, waaronder de uiterwaardvergraving
bij bedrijventerrein Avelingen, het doorstroombaar maken van het zuidelijk
bruggehoofd van de A27 en een aantal andere buitendijkse uiterwaardvergravingen.
Daarnaast wordt in de Biesbosch nog een aantal maatregelen gecombineerd met
natuurontwikkeling; deze liggen in huidig buitendijks gebied.Langs de Bergsche Maas zal de Overdiepsche polder buitendijks worden gebracht.
Deze maatregel wordt gecombineerd met een verbreding en verdieping van het
zomerbed. Verder is een dijkverlegging bij Drongelen nodig. De dijkverlegging
past niet goed in het Regionaal Ruimtelijk Kader, maar er is geen goed ruimtelijk
alternatief voorhanden.De reservering voor de lange termijn aan de noordoever voor de obstakelverwijdering
Keizersveer is vervallen, aangezien deze hydraulisch niet erg effectief is.Daarnaast moet het huidige rivierbed op veel locaties door middel van
baggeren worden gehandhaafd.De maatregelen die in de toekomst langs de Bergsche Maas noodzakelijk
zijn, moeten worden bezien in samenhang met de maatregelen die in het kader
van de Integrale Verkenning Maas (IVM) zullen worden overwogen voor het bovenstroomse
deel van de Maas. Hierover heeft afstemming plaatsgevonden tussen de projectorganisaties
van de PKB en IVM.Na nader onderzoek is geconcludeerd dat alle in PKB deel 1 voor de lange
termijn voorgestelde maatregelen langs de Bergsche Maas in het benedenrivierengebied
nodig zijn, inclusief de dijkverlegging bij Drongelen.Ook is gebleken dat uitwisseling van maatregelen (de PKB neemt extra lange
termijn maatregelen op om IVM een oplossing te bieden of vice versa) geen
reële optie is. In het benedenrivierengebied wordt, ook met alle maatregelen
die mogelijk worden geacht, de langetermijntaakstelling in het overgangsgebied
net niet gehaald. In het kader van IVM kan waarschijnlijk met ingrijpende
maatregelen net aan de taakstelling in het gebied bovenstrooms van Hedikhuizen (de grens van het plangebied van deze PKB)
worden voldaan. Vervolgonderzoek zal moeten aantonen in hoeverre de resttaakstelling
voor de lange termijn benedenstrooms van Hedikhuizen
(ter hoogte van Geertruidenberg en het westen van de Overdiepsche Polder)
verlicht kan worden door de doorwerking van de maatregelen in het bovenstroomse
gebied. In het westelijk deel van het benedenrivierengebied – wat ook het «echte»
benedenrivierengebied kan worden genoemd – biedt, zoals hierboven gezegd,
rivierverruiming onvoldoende soelaas. Rivierverruiming is hier hydraulisch
niet effectief: er zijn aanvullende dijkversterkingen nodig.Bij hoge zeewaterstanden wordt het water vanuit het Haringvliet en Hollandsch
Diep via de Volkeraksluizen in de richting van de Zeeuwse Delta geleid. Het
rivierwater wordt voor beperkte tijd geborgen in het Volkerak-Zoommeer. Om
deze berging van rivierwater mogelijk te maken, zijn beperkt maatregelen nodig
aan de dijken, kunstwerken en doorlaatmiddelen in het gebied. Het water kan
verder worden doorgevoerd naar Oosterschelde of Grevelingen.De maatregelen op lange termijn zijn tevens mede afhankelijk van (de verandering
van) het beheer van de Maeslantkering, de Hartelkering en de Haringvlietsluizen.
Wordt het beheer zodanig aangepast dat de hoogwatergolven in de rivier meer
ruimte krijgen om te worden geborgen in de delta, dan kunnen de toekomstige
dijkversterkingen langs de rivierarmen beperkter zijn.9.5 Maatregelen voor de korte termijnMerwedesTen behoeve van de verlaging van de toetspeilen bij Gorinchem is gekozen
voor de ontpoldering van de Noordwaard en een aanvullende uiterwaardvergraving
bij bedrijventerrein Avelingen. Belangrijke reden voor deze keuze is dat hiermee
de eerste en meest belangrijke stap wordt gezet in de richting van een duurzame
langetermijnoplossing voor dit gebied. De ruimtelijke kwaliteit in het gebied
krijgt bovendien een positieve impuls.De ontpoldering Noordwaard geeft invulling aan een natuurlijker en dynamisch
ingericht gebied rond de Biesbosch. Het nagestreefde behoud van landbouw waarborgt
de te behouden openheid in het landschap. Tenslotte blijkt uit het veiligheidsonderzoek
van het CPB (ten behoeve van PKB deel 1) dat de keuze voor ontpoldering hier
logisch is, gezien de grote investering die nodig is om het huidige veiligheidsniveau
voor dit gebied te handhaven, terwijl de baten beperkt zijn.De verstedelijkte noordoever van de Boven-Merwede krijgt met de uiterwaardvergraving
Bedrijventerrein Avelingen een kans om rivierverruiming te combineren met
een revitalisering van het bedrijventerrein.De ontpoldering van de Noordwaard brengt met zich mee dat er opstuwing
optreedt op de Bergsche Maas en Amer, waardoor relatief veel dijkversterking
rond Geertruidenberg en langs de Donge noodzakelijk zou zijn. Om die opstuwing
te beperken, is het nodig de uitstroom van de Noordwaard deels ten westen
van de Petrusplaat te laten plaatsvinden. Daarom behoren tot het plangebied
van de Noordwaard ook de buitendijks gelegen Kleine Hilpolders. Hierdoor zal
er minder opstuwing op de Amer en Bergsche Maas veroorzaakt worden, waardoor
waarschijnlijk geen dijkversterking rond Geertruidenberg en langs de Donge
noodzakelijk is.Noordwaard (meestromend) (MW18_1)Aan de zuidzijde van de Nieuwe Merwede tussen km. 963 en km. 971 ligt
de polder Noordwaard. Aan de zuidzijde van de Noordwaard ligt de Brabantse
Biesbosch. In de huidige situatie heeft de Noordwaard hoofdzakelijk een landbouwkundige
functie met zowel akkerbouw als veeteelt. Het gebied is 2050 hectare groot
met 49 huizen en 26 boerderijen. Verschillende huizen en boerderijen in de
Noordwaard zijn monumentaal. In de noordoostelijke hoek van de Noordwaard
ligt een bedrijventerrein, een woonwijkje en fort Werkendam.
Dit voormalige vestingwerk was het zuidelijke sluitstuk van de 19e eeuwse
Nieuwe Hollandse Waterlinie. Tegenwoordig bestaat de Noordwaard uit landbouwpolders
omsloten door de bossages rond kreken. De polders zijn relatief klein (ongeveer
1 à 2 km in doorsnede). Er is een grote afwisseling van open en besloten
plekken en er zijn sterke contrasten tussen landbouw (ruime akkers), natuurlijke
elementen (de kreken) en culturele elementen (terpen, kaden en polders).Door het inzetten van de Noordwaard voor rivierverruiming wordt een zeer
forse verlaging van de waterstand bereikt van 60 cm ter plaatste van Werkendam
en 30 cm ter plaatse van Gorinchem.De maatregel betreft het gedeeltelijk afgraven van de dijken aan de instoom-
en uitstroomkant van de polder tot een hoogte van ongeveer 2 m boven NAP.
Het zogeheten doorstroomgebied staat minimaal enkele keren per jaar, vooral
in de wintermaanden, onder water. In de overige delen gebeurt dat veel minder
vaak. Afhankelijk van de inrichting met kades kunnen deze gebieden eens in
de 100 tot 1000 jaar meestromen. Bij de verdere uitwerking van de maatregel
in een planstudie, kan het voor een maximale effectiviteit van de maatregel
en het voorkomen van ongewenste opstuwing op de Amer nodig zijn om een deel
van het water uit het huidige akkerbouwgebied door het Gat van Kampen en een
ander deel door de onderste geulen van het NOP-gebied naar het Gat van den
Kleinen Hil en mogelijk nog verder door de Hilpolders naar de Nieuwe Merwede
af te voeren. Het water stroomt dan via beide kanten van het spaarbekken Petrusplaat.In de nieuwe situatie is het gebied, met name het doorstroomgedeelte,
niet voor de huidige manier van landbouw geschikt. De maatregel biedt daarom
kansen voor uitbreiding van natuur en recreatie in de Biesbosch. Het blijft
een open gebied om, als het nodig is, het water ongehinderd te laten passeren.Uitgangspunt is dat voor de huidige bewoners de mogelijkheid wordt gecreëerd
dat zij in de Noordwaard kunnen blijven wonen.De uitwerking van de maatregel Noordwaard zal voorzien in een voldoende
groot areaal nieuw foerageergebied voor overwinterende, herbivore watervogels
om het verlies hiervan op projectniveau, zo nodig, teniet te doen.Voor het behalen van de taakstelling voor de korte termijn bij Gorinchem
is naast de ontpoldering van de Noordwaard een aanvullende maatregel nodig,
die met name bij Gorinchem-Oost effectief is. De meest kosteneffectieve en
op korte termijn uitvoerbare maatregel is de uiterwaardvergraving Bedrijventerrein
Avelingen. Deze maatregel vormt bovendien een eerste aanzet voor een door
de regio gewenste verbetering van de economische infrastructuur ter plaatse. Bedrijventerrein Avelingen (MW8_2a)Het bedrijventerrein Avelingen ligt tussen kmr. 955,8 en kmr. 957,7 aan
de noordzijde van de Boven Merwede. Aan weerszijden van de brug waarmee de
A27 de rivier kruist, liggen in de huidige situatie buitendijkse voorlanden
(grasland) met dwarsdammen. De voorlanden schermen de binnenhavens af van
de rivier en de dwarsdammen begeleiden de scheepvaart naar de binnenhavens.
De voorlanden staan met hoogwater onder water. Aan de westzijde (kmr. 957,7)
wordt het bedrijventerrein afgeschermd door een dam. In de voorlanden is ook
een zevental 7 pijlers aanwezig van een oude noodbrug uit de oorlog.Door de voorlanden wordt een geul gegraven en tevens een sanering uitgevoerd.
De uiterwaard onder de brug (A27) wordt afgegraven en de pijlers van de noodbrug
worden verwijderd. Om te voorkomen dat de geul bij lage afvoeren meestroomd
wordt een drempel aangebracht ter hoogte van km 957,1.Deze maatregel lost in combinatie met de maatregel Noordwaard de problemen
bij de flessenhals Gorinchem op.Bergsche MaasLangs de Bergsche Maas lost de ontpoldering van de Overdiepsche Polder
de taakstelling voor de korte termijn (met een effect tot aan Lith) kosteneffectief
op en levert tevens een positieve bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit in
het gebied. Deze maatregel sluit ook prima aan bij de langetermijnvisie. De
planvorming voor dit project is onder verantwoordelijkheid van de provincie
Noord-Brabant gestart (koploper).Zomerbedverdieping – het alternatief voor de ontpoldering van de
Overdiepsche Polder – is van vergelijkbare kosteneffectiviteit; de maatregel
voegt echter niets toe aan de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving. Dijkversterking
zou met het oog op de lange termijn een desinvestering zijn.In de omgeving van Geertruidenberg resteert nog een taakstelling; de ontpoldering
van de Overdiepsche Polder heeft daar namelijk weinig tot geen effect. De
ontpoldering van de Noordwaard heeft volgens het ontwerp waarvan in deze PKB
is uitgegaan, daarbovenop een waterstandsverhogend effect op de Amer.Kadeverlaging in de Biesbosch heeft een waterstandverlagend effect bij
Geertruidenberg en Keizersveer; hiermee kan voor een deel aan de taakstelling
worden voldaan. Vooral het verlagen van de kade (ringdijk) rond de Allardspolder
is effectief.Door optimalisatie van het ontwerp van de ontpoldering van de Noordwaard
tijdens de uitwerking ná de PKB kan de waterstandsverhoging op de Amer
mogelijk grotendeels teniet worden gedaan.Anders is alsnog aanvullende dijkversterking rond het karakteristieke
vestingstadje Geertruidenberg in de periode tot 2015 onontkoombaar.Overdiepsche PolderDe Overdiepsche Polder ligt aan de zuidzijde van de Bergsche Maas globaal
tussen Geertruidenberg en Waalwijk. Het gebied wordt begrensd door de Bergsche
Maas aan de noordzijde en het Oude Maasje aan de zuidzijde. Zowel aan de oostzijde
(kmr. 241,2) als aan de westzijde (kmr. 247,2) eindigt de polder in een punt.De Overdiepsche Polder bestaat uit een polder en een uiterwaard. De polder
(binnendijks) heeft een oppervlak van 550 hectare en de uiterwaard beslaat
een oppervlak van 180 hectare. De uiterwaard wordt van het zomerbed van de
rivier gescheiden door een zomerkade. In de huidige situatie kent de Overdiepsche
Polder (polder en uiterwaard) een landbouwkundige functie. Er zijn 16 gemengde
melkvee- en akkerbouwbedrijven. Daarnaast zijn er nog een intensieve varkenshouderij,
een jachthaven (340 ligplaatsen) en een militair oefenterrein in de polder
aanwezig. Op de westelijke kop van de polder ligt al van oudsher een grondbergplaats
(grond uit de Bergsche Maas) die ± 5 m boven maaiveld ligt. Aan de
oostzijde van de polder ligt een klein stuk bos aanwezig met voornamelijk
wilg en els, aangeplant in het kader van de ruilverkaveling.De maatregel behelst het verleggen van de primaire waterkering naar de
zuidzijde van de Overdiepsche Polder. Tegen de verlegde waterkering zullen
ook de uitgeplaatste woningen annex opstallen worden gesitueerd op terpen.
Het uitgangspunt is dat in de polder normaal landbouwkundig gebruik mogelijk
blijft. De maatregel leidt tot een maximaal effect van circa 30 cm (lokaal)
waterstanddaling. Doordat het effect van de maatregel tot ver bovenstrooms
significant is, realiseert de maatregel over een groot traject een deel van
de taakstelling van de Bergsche Maas.Kades Biesbosch (M30)De bedoelde kades van de Biesbosch zijn gelegen tussen kmr. 251 en kmr.
253,5 aan de noordzijde van de Amer. De Allardspolder is een onderdeel van
de Groote Polder en ligt ten zuidwesten van Aakvlaai.In de huidige situatie is het gebied ten zuiden van de spaarbekkens van
het waterwinbedrijf begroeid met loofbos, grienden, riet en moeras. Er ligt
een kade in het gebied welke in vroeger dagen is aangelegd met de bedoeling
de gehele Biesbosch in tepolderen. Op deze kade bevindt zich
een woning. Tussen het spaarbekken (De Gijster) en de kade ligt nog een ingepolderd
stuk land, Polder Kinden. Het gehele gebied heeft de functie natuur. De Allardspolder
ligt in het meest zuidwestelijk hoekje van de Groote Polder en is in de huidige
situatie een omdijkt stuk land. De polder wordt niet meer bemaald en is niet
droog, maar is begroeid met ruigte.De maatregel behelst het verlagen van de dijk rond de Allardspolder.De maatregel is ingezet in combinatie met de Noordwaard. Door de maatregel «ontpoldering
Noordwaard (meestromend)» is lokaal (ter hoogte van Geertruidenberg)
sprake van opstuwing van water, die met behulp van deze maatregel weer beperkt
kan worden.Hollandsch Diep, Haringvliet, SpuiDoor het sluiten van de keringen aan de zeezijde van de zeearmen hoopt
het rivierwater zich bij hoge afvoeren achter de keringen snel op. De compartimentering
van het deltagebied, waarvan na het gereedkomen van de Deltawerken sprake
is, betekent dat het water niet meer verdeeld kan worden over de gehele Delta.
De oplossing is gelegen in het verminderen van de compartimentering. Dit moet
gebeuren binnen de randvoorwaarden van handhaving van de bescherming tegen
stormvloeden op zee, de zoetwatervoorziening van de landbouw en het instandhouden
van de getijdevrije scheepvaartverbinding tussen Rotterdam en Antwerpen. Berging
op het Volkerak-Zoommeer (VZM) wordt hierin gezien als de juiste maatregel.De berging van water uit het Haringvliet/Hollandsch Diep op het Volkerak-Zoommeer
bij gesloten stormvloedkeringen voorkomt een snelle stijging van de waterstanden
in het Rijn-Maasmondingsgebied. Deze berging lost de taakstelling voor de
korte termijn volledig op voor het Hollandsch Diep, het Haringvliet en het
Spui. Om berging van water op het Volkerak-Zoommeer (VZM) mogelijk te maken,
zijn vooralsnog beperkte maatregelen nodig ten behoeve van de stabiliteit
van de dijken rond het Volkerak-Zoommeer, de kunstwerken in die dijken en
de doorlaatmiddelen van de Volkeraksluizen en Krammersluizen. In de uitwerking
na de PKB zullen de eventuele negatieve effecten nader worden bezien.Voor de taakstelling voor de korte termijn is inzet van deze berging slechts
noodzakelijk bij omstandigheden die gemiddeld eens per 1400 jaar voorkomen.
Deze maatregel is goed uitvoerbaar op de korte termijn en zeer kosteneffectief. Berging op het Volkerak-ZoommeerHet Volkerak wordt aan de oostzijde begrensd door de provincie Noord-Brabant
en aan de westzijde door het Zuid-Hollandse eiland Goeree-Overflakkee. Het
Volkerak-Zoommeer (VZM) omvat van noord naar zuid het Volkerak, de Krammer,
de Eendracht, het Zoommeer en het Bathse Spuikanaal. Het VZM grenst aan de
dijkringgebieden 25, Goeree-Overflakkee; 27, Tholen en St-Philipsland; en
34, West-Brabant.Het Volkerak is met dammen van het Hollandsch Diep, de Grevelingen en
de Oosterschelde gescheiden. Scheepvaart is via sluizen mogelijk. In de dam
tussen Volkerak en Hollandsch Diep zijn naast de scheepvaartsluizen ook vier
spuisluizen aangelegd. Twee daarvan zijn direct inzetbaar. Bij de andere twee
moet het bewegingsmechanisme weer worden aangebracht. De scheepvaartsluizen
kunnen, zonder ingrijpende verbouwing, niet worden gebruikt voor spuien1. Het Volkerak en het Zoommeer maken deel uit van de
getijvrije scheepvaartroute van de Rijn naar de Schelde. Over het handhaven
daarvan zijn met België afspraken gemaakt.Berging op het Volkerak – Zoommeer kan worden gerealiseerd met een
aantal beperkte aanpassingen aan de Volkerak- en Krammersluizen en de dijken
en kunstwerken rondom het Volkerak-Zoommeer. Door het aflaten van het water
via de Volkeraksluizen naar het Volkerak-Zoommeer bij een (verwachte) extreme
hoogwaterstand op het Hollandsch Diep, dalen de waterstanden op het Haringvliet,
het Hollandsch Diep, Spui, Amer, Oude Maas,Dordtsche Kil en de Noord. Dit leidt tot de realisatie van de volledige
taakstelling op onder meer het Haringvliet, Hollandsch Diep en Spui. De inzet
van de maatregel kan de afwatering van de Brabantse Delta bemoeilijken.Dit zal in de planstudie nader worden onderzocht.Dijkversterking benedenrivierengebiedLangs de Oostwaard, de Bergsche Maas, de Oude Maas en het benedenstroomse
deel van de Lek zal een aantal dijkvakken met een gezamenlijke lengte van
circa 15 km worden versterkt.Uit een verkenning van de mogelijkheden voor verbetering van de waterkwaliteit
van het Volkerak-Zoommeer door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat blijkt
dat de oplossingsrichting «Estuariene dynamiek: zoet-zout stromend met
getij» de beste garantie voor een duurzame ontwikkeling geeft. Dit is één
van de oplossingsrichtingen die in de planstudie, die inmiddels van start
is gegaan, worden onderzocht. Voor wat betreft eventuele aanpassingen van
doorlaatmiddelen richting Oosterschelde of Grevelingen zou hier mogelijk aansluiting
kunnen worden gevonden met Ruimte voor de Rivier op de lange termijn. De berging
van water op het Volkerak-Zoommeer bij hoge rivierafvoeren kan wellicht worden
gecombineerd met doorvoer van het water richting Oosterschelde of Grevelingen.9.6 ReserveringenDe binnendijkse gebieden die op lange termijn nodig zullen zijn voor het
nemen van maatregelen, maar die niet in het Basispakket voor de korte termijn
zijn opgenomen, worden in deze PKB gereserveerd.In het benedenrivierengebied wordt een gebied gereserveerd ten behoeve
van de dijkverlegging langs de Bergsche Maas in de omgeving van Drongelen.9.7 Kansen voor maatregelenDe A27 en het doorstroombaar maken van de bruggen bij
Gorinchem en KeizersveerIn het langetermijnpakket voor het benedenrivierengebied is sprake van
maatregelen aan twee flessenhalzen, die beiden met de A27 samenhangen.De eerste flessenhals ligt bij Gorinchem op de Boven-Merwede waarbij het
doorstroombaar maken van het zuidelijk bruggenhoofd van de A27 een essentiële
maatregel is in het oplossen van de langetermijntaakstelling. Deze maatregel
is voor de uitvoerbaarheid gekoppeld aan een eventuele aanpak van de snelweg
zelf. De planstudie voor het aanpakken van de bereikbaarheidsproblemen rond
de A27 (Lunetten-Hooipolder) zal in het voorjaar van 2006 starten met een
startnotitie MER waarin ook de mogelijke «win-win»-effecten van
een gecombineerde aanpak zullen worden onderzocht.De tweede flessenhals ligt bij Keizersveer en Geertruidenberg op de Bergsche
Maas. De reservering om deze flessenhals aan te pakken is komen te vervallen
vanwege de lage hydraulische effectiviteit in haar huidige vorm. 10. NEDER-RIJN/LEK10.1 InleidingHet riviertraject waar het in dit hoofdstuk om gaat, begint net ten westen
van Arnhem. Hier stroomt de Neder-Rijn langs de stuwwallen van de Veluwe en
de Utrechtse Heuvelrug. Bij Wijk bij Duurstede verandert de naam van de rivier
in Lek. Het traject loopt tot aan Krimpen aan de Lek, waar de Lek samenvloeit
met de Noord.De Neder-Rijn is een middelgrote, gestuwde rivier, met drie stuwcomplexen.
Ter hoogte van de stuwwallen is het contrast tussen de dicht bebouwde en beboste
stuwwalranden en de open uiterwaarden groot. De ligging van de stuwwal leidt
tot veel verschillen in droog-nat, hoog-laag en voedselarm-voedselrijk. Daardoor
zijn met name op de noordoever bijzondere cultuurhistorische en ecologische
waarden ontstaan. Langs de Veluwe liggen aan de noordoever van de rivier vrijwel
geen dijken. Dankzij de stuwwal is er langs de rivier sprake van kwel, die
bijzondere natuur mogelijk maakt. Aan de zuidzijde van de rivier ligt de Betuwe
met parallel aan de rivier verdichte oeverwallen en de open kommen daarachter.
Op en aan de dijk komt relatief veel historische bebouwing voor. De Rijn vormde
in het verleden de Limes, de noordwestelijke grens van het Romeinse Rijk,
en heeft daarom belangrijke cultuurhistorische en archeologische betekenis.
Daarnaast zijn ook de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Grebbelinie cultuurhistorisch
van groot belang.De Lek is een typische zoetwatergetijdenrivier. De rivier is niet erg
breed en wordt stroomafwaarts steeds smaller en rechter. Het is een levendige
rivier, met plaatselijk veel water- en oeverrecreatie. De Lek doorsnijdt het
open, laaggelegen veenweidegebied, waardoor de dijken sterk beeldbepalend
zijn. De dijklinten zijn uitgegroeid tot verstedelijkte randen voor wonen
en werken, die over de hele lengte van de rivier sterk op de rivier gericht
zijn. De waterfronten van Schoonhoven en Ammerstol vormen bijzondere accenten
in dit lint. Binnendijks is het molenlandschap van Kinderdijk bijzonder. In
het benedenstroomse deel van de Lek is de invloed van het getij merkbaar,
hetgeen vooral in ecologische zin tot bijzondere waarden leidt. Tuseen Vianen
en Schoonhoven bevindt zich een aantal cultuurhistorisch waardevolle uiterwaarden
en de Oude Hollandse Waterlinie.10.2 Bescherming tegen overstromingenVan de 1000 m3/s exta die bij Lobith sinds 2001 moet kunnen
worden afgevoerd (het verschil tussen 15 000 en 16 000 m3/s)
gaat, volgens de huidige verdeling van de afvoer over de Rijntakken, iets
meer dan 20% over de Neder-Rijn/Lek (ruim 200 m3/s). Dit
leidt tot een taakstelling voor de korte termijn die varieert tussen de 0
en 40 cm.Voor de lange termijn (wanneer de maatgevende afvoer bij Lobith naar verwachting
verder toeneemt tot 18 000 m3/s) zou ook over de Neder-Rijn/Lek
naar verhouding een deel moeten worden afgevoerd. Omdat de mogelijkheden voor
rivierverruiming langs deze riviertak echter zeer beperkt zijn, is besloten
de afvoerverdeling over de IJssel en de Neder-Rijn zodanig aan te passen,
dat boven een maatgevende afvoer van 16 000 m3/s bij Lobith
geen extra afvoer meer over de Neder-Rijn/Lek gaat. De maatgevende afvoer
over de Neder-Rijn/Lek blijft dus ook op lange termijn circa 3380 m3/s. 10.3 Verbetering van de ruimtelijke kwaliteitHet kenmerkende contrast tussen de stuwwal aan de noordzijde van de Neder-Rijn
en het open karakter aan de zuidzijde,dient te worden behouden en waar mogelijk
versterkt. Ten westen van de stuwwal bij Arnhem kunnen de recreatie-, natuur-
en landbouwfuncties langs de Neder-Rijn versterkt worden, mét behoud
van de cultuurhistorische waarden. Aan de noordzijde is de strategie vooral
gericht op behoud en aan de zuidzijde op vernieuwing met behoud van het open
karakter. In sommige uiterwaarden moet gekozen worden voor één
hoofdfunctie, in plaats van een mozaïek van functies.Langs de gehele Neder-Rijn is versterking van de recreatie een belangrijk
item, bijvoorbeeld door de aanleg van passantenhavens en rivierpleisterplaatsen.
Door het accentueren van de kenmerken van de Limes, de Hollandse Waterlinie
en de Grebbelinie moet het cultuurhistorische karakter van de rivier worden
versterkt.Het natuurareaal kan worden uitgebreid in de vorm van kwelmoerassen, graslanden,
ondiepe plassen en strangen.Bij Vianen zijn er kansen om rivierverruiming te combineren met stedelijk
uitloopgebied ten behoeve van de bewoners in de omgeving. Daarbij kan worden
aangesloten bij bestaande cultuurhistorische waarden met behoud door ontwikkeling.Verder benedenstrooms langs de Lek stellen de cultuurhistorisch interessante
uiterwaarden en de elementen uit de Hollandse Waterlinie voorwaarden aan de
mogelijkheden voor rivierverruiming, maar zijn er ook mogelijkheden om de
onderdelen ervan beter herkenbaar te maken. Het laatste, benedenstroomse deel
van de Lek neemt in kwaliteit toe, enerzijds door het zichtbaarder maken van
de getijdenwerking en anderzijds door herstructurering en vernieuwing van
bedrijventerreinen. 10.4 Visie op de maatregelen voor de lange termijnDe ecologische, cultuurhistorische en landschappelijlke waarden langs
de Neder-Rijn en de Lek zijn op veel plaatsen dermate hoog dat ruimtelijke
maatregelen tot onaanvaardbare effecten kunnen leiden. Bestaande landschapsstructuren
en het kleinschalige ingetogen karakter dienen te worden behouden en waar
nodig hersteld.Langs de Lek is zowel buitendijks als binnendijks weinig ruimte voor dergelijke
maatregelen, die bovendien ook technische complicaties met zich meebrengen.
De Neder-Rijn/Lek zal conform de strategische beleidskeuze boven de 16 000
m3/s geen extra water meer te verwerken krijgen. Extra af te voeren
water zal over de Waal en de IJssel worden verdeeld. In verband met de verwachte
zeespiegelstijging zal op de Lek op lange termijn wel dijkversterking nodig
zijn.In het westelijk deel van het benedenrivierengebied biedt rivierverruiming
onvoldoende soelaas (zie ook paragraaf 9.4); rivierverruiming is hier
hydraulisch niet effectief. Dat geldt ook voor de Lek. Hoewel aan de rivierafvoer
over de Neder-Rijn en Lek op de lange termijn een maximum wordt opgelegd (zie
ook hoofstuk 5) zijn op de lange termijn aanvullende dijkversterkingen nodig.10.5 Maatregelen voor de korte termijnVooruitlopend op de PKB is rond Arnhem reeds een aantal projecten uitgevoerd
die voldoen aan de PKB-doelstellingen. Het gaat hierbij om de dijkverlegging
Bakenhof, het doorlatend maken van de spoordam Oosterbeek en het verlagen
van het stuweiland Driel. Samen met het nog uit te voeren project Lexkesveer
zorgen deze projecten reeds voor een forse waterstanddaling op
dit deel van de Neder-Rijn/Lek. Binnen de mogelijkheden voor de Neder-Rijn/Lek
is gezocht naar een pakket dat voldoet aan de wensen van de regio. Uit het
aanvullende onderzoek blijkt dat er geen kosteneffectieve oplossing te vinden
is zonder dijkverbetering als basis te nemen. Ruimtelijke maatregelen langs
de Neder-Rijn/Lek zijn nu eenmaal minder kosteneffectief dan langs de IJssel
en de Waal. Binnendijkse maatregelen zijn maar beperkt inzetbaar en leiden
tot veel maatschappelijke onrust.Het Basispakket voor de Neder-Rijn/Lek kenmerkt zich doordat de gewenste
veiligheid gerealiseerd wordt door een combinatie van dijkverbetering en ruimtelijke
maatregelen. Ruimtelijke maatregelen zijn geselecteerd op grond van de volgende
criteria:1. Rivierkundige noodzaak: Een rivierkundige noodzaak is bijvoorbeeld
de correctie van de scheve afvoerverdeling over het splitsingspunt de IJsselkop.2. Verkleinen rivierkundige knelpunten: Rivierkundige knelpunten zijn
locaties waar bij hoge afvoeren een lokale opstuwing ontstaat als gevolg van
een vernauwing in het winterbed van de rivier. Voor deze locaties zijn maatregelen
opgenomen die enerzijds een bijdrage leveren aan de gewenste waterstandverlaging
en anderzijds een bijdrage leveren aan de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit.
Als gevolg van deze aanpak wordt ter hoogte van de hydraulische knelpunten
een robuuste situatie gecreëerd. Het water kan door lokale waterstanddaling
gemakkelijker het knelpunt passeren waardoor de waterafloop gelijkmatiger
wordt.3. Verlichting of voorkoming van nadelige gevolgen van dijkverbetering:
Van de voorgenomen dijkverbeteringen is een aantal trajecten lastig. Elke
centimeter waterstanddaling, bewerkstelligd door rivierverruimende maatregelen,
kan een technisch moeilijke dijkversterking eenvoudiger maken.Het Basispakket langs de Neder-Rijn/Lek bestaat uit ingrepen in vijf uiterwaarden:
Vianen/Hagestein, obstakelverwijdering Machinistenschool Elst, Tollewaard,
Middelwaard, Doorwerth. In de toekomst wordt daar wellicht nog een aantal
plannen van particuliere initiatiefnemers aan toegevoegd. Het initiatief bij
Maurik is opgenomen als kansrijk alternatief. Het Basispakket sluit aan bij
de wensen vanuit de regio.Bij deze uiterwaardmaatregelen is meer nadruk gelegd op de verbetering
van de ruimtelijke kwaliteit en de vergravingen zijn daardoor minder omvangrijk
dan in PKB deel 1. Ook het ontbreken van de dijkverlegging bij Lienden zorgt
ervoor dat er minder waterstandverlaging wordt gehaald dan in PKB deel 1.
Bij de uitvoering van de totale lengte benodigde dijkverbetering zal worden
gezorgd voor een goede landschappelijke inpassing en waar mogelijk een combinatie
worden gemaakt met natuurontwikkeling in de aangrenzende uiterwaard. Bij het
starten van de dijkverbetering zal van de laatste stand van zaken van de rivierverruiming
worden uitgegaan.De keuze van deze maatregelen is gebaseerd op de hierboven genoemde 3
punten. De uiterwaard Meinerswijk bij Arnhem is nodig voor de correctie van
de afvoerverdeling tussen Neder-Rijn/Lek en de IJssel (zie hoofdstuk 7 over
het KAN-gebied). Samen met de reeds uitgevoerde projecten en de uiterwaardverlaging
bij Doorwerth is op de Neder-Rijn maar beperkte dijkverbetering nodig om aan
de veiligheidsdoelstelling te voldoen. Bij de brug bij Rhenen bevindt zich
de flessenhals van de Neder-Rijn. Het water wordt door ingrepen in de Middelwaard/Tollewaard
en de obstakelverwijdering Machinistenschool lokaal verlaagd waardoor de lokale opstuwing weggewerkt wordt. Bij stuw Hagestein en de uiterwaarden
van Vianen worden vergravingen voorgesteld. Uiterwaardvergraving Doorwerthsche waardenDe Doorwerthsche waarden worden gekenmerkt door de aanwezigheid van het
kasteel Doorwerth, de steenfabriek en de ligging van deze uiterwaard op de
overgang van de beboste stuwwal en het (half)open rivierengebied.Bij deze maatregel worden de zomerkades verwijderd, waardoor de natuurlijke
verlaging in de uiterwaard vrij komt te liggen en beschikbaar komt voor extra
afvoer van water.Het hoogwatervrije terrein ter hoogte van de toegangsweg naar de laad-
en losplaats van de steenfabriek zal worden verlaagd. Hierdoor wordt een hydraulisch
knelpunt opgelost. Om de bereikbaarheid van de laad- en losplaats te behouden
wordt een weg aangelegd. De functie van de uiterwaard op dit lager gelegen
deel krijgt de functie natuur, waarbij de meidoornstruiken op de oeverwal
blijven behouden. Om het land ter hoogte van de steenfabriek voor landbouw
(en onder meer agrarisch natuurbeheer) te behouden, zal op de natuurlijk grens
van lager en hoger gelegen delen van de uiterwaard een kade worden geplaatst.Tevens wordt een aansluiting gemaakt met de natuurontwikkeling ten westen
van de A50. Gezocht zal worden naar aansluiting met regionale en lokale wensen
in dit gebied om te komen tot een integrale aanpak.Uiterwaardvergraving MiddelwaardDe Middelwaard wordt overwegend gekenmerkt door een open cultuurlandschap.
De uiterwaard wordt doorsneden door een brug op pijlers en een kort bruggenhoofd
van de brug waarmee de provinciale weg Ochten-Veenendaal (N233) de Neder-Rijn
kruist. In het westelijk deel van de uiterwaard bevinden zich een bedrijventerrein
en plassen met een kleine jachthaven.Vanuit het streefbeeld voor de Neder-Rijn gaat de voorkeur uit naar maaiveldverlaging
waarmee de mogelijkheid ontstaat voor moerasontwikkeling. Om aan de benodigde
waterstanddaling te voldoen zal het graven van een waterpartij hoogstwaarschijnlijk
noodzakelijk zijn. De voorkeur gaat daarbij in dit gebied uit naar het uitgraven
van de aanwezige perceelsloot parallel aan de dijk in het midden van de uiterwaard.
Hierbij wordt de huidige strakke vorm van de sloot aangehouden en worden zo
mogelijk natuurlijke oevers aan de sloot toegevoegd.Naast het vergraven van de perceelsloot, vindt er integrale maaiveldverlaging
plaats en worden de zomerkades verwijderd. De gebruiksfunctie wordt van landbouw
omgezet naar natuur.Uiterwaardvergraving TollewaardDe Tollewaard is een open cultuurlandschap met agrarisch en industrieel
gebruik. In het gebied bevinden zich twee steenfabrieken met toegangswegen.
Kenmerkend zijn ook de restanten van een geul en een aantal waterpartijen.Vanuit het streefbeeld voor de Neder-Rijn gaat de voorkeur uit naar maaiveldverlaging
waarmee de mogelijkheid ontstaat voor moerasontwikkeling. De voorkeur gaat
hierbij dan uit naar een benedenstrooms aangetakte geul, die de bestaande –
in potentie aanwezige – archeologische waarden en cultuurhistorisch
waardevolle strang, rabatten, sluisjes en relief zoveel mogelijk ontziet.
Door het verlagen dan wel verwijderen van zomerkades, kan deze geul wellicht
minder groot gemaakt worden dan nu in het Basispakket staat aangegeven. In
de uiterwaard bevindt zich een natuurlijke verlaging die bij de inrichting
geaccentueerd kan worden. Door deze maatregel neemt de geschiktheid van het
gebied voor moerasvogels toe. De gebruiksfunctie wordt natuur in plaats van
landbouw.Door de waterstandsverlagende ingreep zal de uiterwaard frequenter overstromen.
Daarom zal een oplossing worden gezocht voor de bereikbaarheid van beide voormalige
steenfabrieksterreinen.Obstakelverwijdering Machinistenschool ElstHet hoogwatervrije terrein van de voormalige Machinistenschool aan de
rand van Elst ligt in de Elster Buitenwaarden. Dit terrein is een hydraulisch
knelpunt. Het terrein is in het verleden al in het kader van Ruimte voor de
Rivier door de Staat aangekocht. Door delen van het 5,5 hectare grote terrein
af te graven, vindt bij hoogwater doorvoer van water plaats van de Elster
Buitenwaarden naar de Amerongse Bovenpolder. Hierdoor wordt het knelpunt gedeeltelijk
opgeheven. Bij laagwater blijft de kwaliteit van het kwelwater behouden.De boven- en benedenstrooms gelegen Elster Buitenwaarden en de Amerongse
Bovenpolder zijn onderdeel van de Ecologische Hoofdstructuur. Daar vindt in
het kader van «Noordoever Neder-Rijn» natuurontwikkeling plaats.
Door de verwijdering van de Machinistenschool ontstaat er een verbinding tussen
beide uiterwaarden. De verdere uitwerking van deze obstakelverwijdering zal
dan ook in nauw overleg tussen beide initiatieven plaatsvinden.Uiterwaardvergraving Honswijkerwaarden, Stuweiland
Hagestein, Hagesteinse uiterwaard en HeerenwaardVanuit ruimtelijke kwaliteit zijn de uiterwaarden in de nabijheid van
Vreeswijk/Nieuwegein en Vianen van belang als stedelijk uitloopgebied voor
deze kernen en voor de Utrechtse agglomeratie in zijn geheel. Vanuit de PKB
Ruimte voor de Rivier kan een bijdrage geleverd worden aan de invulling van
het stedelijk uitloopgebied door de Heerenwaard en de Hagesteinse uiterwaarden
toegankelijk en aantrekkelijker te maken.Zowel Vianen als Vreeswijk hebben de status beschermd stadsgezicht.Om de cultuurhistorische waarden hiervan optimaal tot uiting te laten
komen, is het van belang de openheid in de aanliggende uiterwaarden te handhaven
en te waarborgen. Het verwijderen van zomerkades en het beperkt vergraven
van uiterwaarden leidt tot een verhoogde overstromingsfrequentie waardoor
landbouw niet langer mogelijk is. Vrijkomende licht verontreinigde grond,
die niet vermarktbaar is, wordt binnen het plangebied teruggeplaatst. Omzetting
van dit gebied naar natuurgebied met recreatief medegebruik en natuurlijk
grasland geeft optimale invulling aan de wens een cultuurhistorische omgeving
voor Vianen te scheppen. Het doorlaatbaar maken van de in het gebied aanwezige
veerstoep zal op een zorgvuldige manier en zoveel mogelijk in stijl met het
stadsgezicht gebeuren. De zomerkade die met een grillig verloop door de Heerenwaard
loopt, blijft gehandhaafd vanwege cultuurhistorische waarde en de bijdrage
aan een historisch landschapsbeeld.Met deze maatregel wordt tevens invulling gegeven aan het gedachtegoed
van Belvedere: «behoud door ontwikkeling». Aan de bovenstroomse kant van Vianen, ter hoogte van de nieuwbouwwijk
De Hagen, is er geen aanleiding cultuurhistorie de boventoon te laten voeren.
Hier is wel gekozen uit te gaan van het cultuurhistorisch landschapspatroon,
maar dit als basis te laten dienen voor de ontwikkeling van natuurwaarden.
Interessant is, dat daarmee binnen het stedelijk uitloopgebied twee uiterwaarden
met een verschillend karakter ontstaan, die daarmee in verschillende recreatiebehoeften
voorzien.DijkverbeteringenNaast de waterstandverlaging die bereikt wordt door ruimtelijke maatregelen
is langs de Neder-Rijn/Lek aanvullende dijkverbetering nodig.De dijken zijn in het kader van het Deltaplan Grote Rivieren (dat op enkele
plaatsen nog in uitvoering is) verbeterd op basis van de toetspeilen zoals
die zijn vastgesteld naar aanleiding van de adviezen van de Commissie Toetsing
Uitgangspunten Rivierdijkversterkingen (Commissie Boertien 1, 1993). Bij de
uitwerking van deze dijkverbeteteringsplannen is uitgegaan van het toen geldende
rijksbeleid dat een verdere verhoging van de dijken niet nodig zou zijn door
de omslag van dijkverbetering naar het beleid «Ruimte voor de Rivier».
Er werd toen vanuit gegaan dat louter waterstandverlagende maatregelen
zouden worden genomen om te voldoen aan de veiligheid, indien de maatgevende
rivierafvoeren zouden worden verhoogd.Vooruitlopend op de vaststelling van een hogere maatgevende afvoer had
de regio destijds de wens om de dijkverbetering toch al af te stemmen op de
bij die hogere maatgevende afvoer horende toetspeilen. Door het ontbreken
van een wettelijke basis was dit echter niet mogelijk.Nu is geconstateerd dat, onder meer vanwege de budgettaire randvoorwaarden
van deze PKB, het vereiste veiligheidsniveau niet bereikt kan worden met alleen
waterstandverlagende maatregelen. Langs de Neder-Rijn/Lek zal ook een aantal
dijktrajecten worden verbeterd.De exacte ligging van deze dijktrajecten, zoals opgenomen in deze PKB,
kan nog worden aangepast aan de hand van de resultaten van de vijfjaarlijkse
toetsing van de dijken, die opnieuw in 2006 zal plaatsvinden.De dijkverbeteringen in het kader van het Deltaplan Grote Rivieren hadden
grote invloed op de dijk als landschappelijk element en op de directe omgeving.
De omvang van de dijkverbeteringen die nodig zijn in het kader van deze PKB,
is beperkter. Het gaat hoofdzakelijk om versterking van de dijk, zoals het
uitbreiden van steunbermen; het gaat in veel mindere mate om verhoging van
de dijken. Dijkverbetering Neder-Rijn, Gelderse Valei (dijkring
45, ± rivierkilometer 905–907)De huidige dijkhoogte is, op een kleine lengte na, voldoende om de hogere
waterstand te kunnen keren. De dijksterkte is echter niet op deze hogere taakstelling
ontworpen. De benodigde versterking betreft in hoofdzaak het vergroten van
de weerstand tegen kwel ter voorkoming van «piping» (ondermijning
van de dijk door kwelwater).Dijkverbetering Neder-Rijn, Betuwe/Tieler en Culemborgerwaarden
(dijkring 43 (tot aan AR-kanaal), ± rivierkilometer 892–928)Voor deze dijkvakken geldt dat de dijkkruin op de meeste plaatsen voldoende
hoog is. Om de hogere waterstanden te kunnen keren is echter een versterking
van de dijk nodig. Deze versterking kan bestaan uit het verhogen en verbreden
van de binnendijkse steunberm, al of niet in combinatie met taludverflauwing.
Daar waar gebouwen of andere waardevolle objecten dicht bij de dijk staan
kan de versterking worden bereikt door het toepassen van damwanden of ander
constructies.Dijkverbetering Lek, Betuwe/Tieler en Culemborgerwaarden
(dijkring 43 (AR-kanaal tot Fort Everdingen), ± rivierkilometer 930–942)Op dit traject is de dijk vrijwel overal hoog genoeg, maar de sterkte
is op de aangegeven gedeelten onvoldoende. Hier is het verhogen en verbreden
van de binnendijkse steunberm, al of niet in combinatie met taludverflauwing
nodig. Daar waar gebouwen of andere waardevolle objecten dicht bij de dijk
staan, kan de versterking worden bereikt door het toepassen van damwanden
of ander constructies. Op enkele plaatsen zal een beperkte buitendijkse versterking
nodig zijn. Voor deze versmalling van het rivierbed is compensatie nodig.De aanpassingen aan het rijksmonument Fort Everdingen vergen een zorgvuldige
inpassing.Dijkverbetering Lek, Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden
(dijkring 16, ± rivierkilometer 942–980)De verhoging en versterking van de dijk zijn hier complex. De aard van
de ondergrond geeft veel «zetting» (samendrukken van de ondergrond
na ophoging). De verhoging van de dijk in dichtbebouwde gedeelten heeft direct
invloed op het gebruik en de woonbeleving van de panden. In dergelijke
gedeelten zal een uitbreiding of aanpassing van de reeds eerder aangebrachte
waterkerende constructies nodig zijn. Daarnaast is ook de verhoging en verbreden
van de binnendijkse steunbermen nodig. Vooral de uitbreiding van de «pipingbermen»
zal een aanmerkelijk ruimtebeslag vergen.De voorgestelde dijkverbeteringen vallen deels binnen de thans nog in
uitvoering zijnde dijkverbeteringwerken van Everdingen tot Hagestein en van
Vianen tot Tienhoven.Dijkverbetering Lek, Lopiker- en Krimpenerwaard (dijkring
15, ± rivierkilometer 958–971)Plaatselijk is zowel dijkverhoging als dijkverbetering nodig. In de meeste
gevallen kan de verbetering aan de binnenzijde van de dijk worden uitgevoerd.
Daar waar geen ruimte is voor vergroting van de steunberm of het verflauwen
van het talud, zal de verbetering worden bereikt door het aanbrengen van waterkerende
constructies (damwanden et cetera).10.6 ReserveringenDe Neder-Rijn/Lek vanaf Arnhem wordt ontzien voor wat betreft rivierafvoeren
boven de 16 000 m3/s (bij Lobith). In dit deel van het plangebied
zijn dan ook geen verdere ingrepen voor de lange termijn voorzien en daarom
zijn er geen reserveringen nodig.10.7 Kansen voor maatregelenMaurikDoor (een combinatie van) particuliere initiatiefnemers wordt een plan
ontwikkeld voor rivierverruiming in de omgeving van Het plan bestaat uit verschillende
onderdelen, waaronder een kleine dijkverlegging, vergravingen in de uiterwaard,
de verbetering van mogelijkheden voor recreatie en de realisatie van een aantal
woningen. Op dit moment is het plan nog niet definitief. Wel wordt het door
de regio als een kans beschouwd voor de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit
op dit deel van de Neder-Rijn. De maatregel kan aanvullend zijn op het Basispakket.
Hiervoor zal het plan wel nog aan enkele financieel-economische en technisch-inhoudelijke
criteria worden getoetst.Overige plannenNaast deze concrete plannen zijn er langs de Neder-Rijn/Lek mogelijkheden
voor initiatieven van vooral private partijen. De kans op realisatie is het
grootst wanneer aangesloten wordt op de ontwikkelde visies op veiligheid en
ruimtelijke kwaliteit van de lokale en regionale overheden en de Rijksoverheid.
Het gaat hierbij met name om initiatieven van het ontgrondend bedrijfsleven.
Deze plannen zijn momenteel niet ver genoeg ontwikkeld om een plaats te krijgen
in deze PKB. Mogelijk dat uitvoering van deze maatregelen in combinatie met
het Basispakket leidt tot een vermindering van de dijkversterking. 11. IJSSEL11.1 Beschrijving van het gebiedDe IJssel stroomt vanaf het splitsingspunt bij Arnhem in noordelijke richting,
langs de Veluwe. Tot Deventer doorsnijdt de IJssel een zandgebied. Brede meanderbochten
en een rivier die dieper ligt dan het omliggende landschap zijn hier kenmerkend.
In dit traject komt een groot aantal toestromende beken in de IJssel uit.
Veel van de uiterwaarden zijn al lange tijd op dezelfde manier kleinschalig
ingericht en hebben bijzondere morfologische structuren. Het kleinschalige
karakter is zichtbaar in de afwisseling in grondgebruik; op veel plaatsen
is er sprake van een mozaïek van landbouw en natuur. Het grondgebruik
in de uiterwaarden is op veel plaatsen hetzelfde als in het binnendijkse gebied,
vooral daar waar landgoederen aanwezig zijn met zowel binnen- als buitendijks
grondgebied.Hier liggen ook de markante Hanzesteden Zutphen en Deventer met hun stadsfronten
aan het water. Zutphen en Deventer bestaan uit stedelijke concentraties; de
steden hebben gekozen voor stadsuitbreiding aan de overkant van de rivier,
dat wil zeggen ten westen van de IJssel.Van Deventer tot Zwolle stroomt de IJssel als een langgerekt lint door
een breed rivierdal. De IJssel heeft hier nauwelijks meer bochten; het rivierdal
vormt een brede scheiding tussen de Veluwe en Salland (de rivier heet hier
daarom de Sallandse IJssel). De structuur van het landschap is hier sterk
noord-zuid georiënteerd, parallel aan de rivier. Het binnendijkse en
buitendijkse gebied sluiten door hun openheid landschappelijk op elkaar aan.
De verspreide bebouwing langs de dijken is karakteristiek voor dit traject.Ten noorden van Zwolle stroomt de rivier door een open polderlandschap.
Hier is bijna uitsluitend grootschalige landbouw aanwezig. De monding van
de IJssel is nauwelijks meer als deltagebied herkenbaar. De IJssel stroomt
met een smal winterbed door het stedelijk gebied van de karakteristieke Hanzestad
Kampen. In het gebied bij Zwolle en Kampen staat de komende jaren een groot
aantal ontwikkelingen op stapel: grootschalige woningbouw, de aanleg van de
Hanzelijn met een nieuw station en de opwaardering van de huidige N50 tot
autosnelweg.11.2 Bescherming tegen overstromingenDe IJssel onderscheidt zich ten opzichte van de andere Rijntakken. De
taakstelling voor de IJssel voor de korte termijn is relatief hoog. Deze varieert
van circa 5 cm op het eerste en laatste deel van de IJssel tot circa 50 cm
in het gebied van Zutphen tot Zwolle.Van de 1000 m3/s extra die bij Lobith sinds 2001 moet kunnen
worden afgevoerd (het verschil tussen 15 000 en 16 000 m3/s)
gaat, volgens de huidige verdeling van de afvoer over de Rijntakken, 15%
over de IJssel (150 m3). Bij de IJssel levert echter de afvoer
van de zijrivieren onder maatgevende omstandigheden een substantiële
bijdrage aan de taakstelling (onder meer Oude IJssel en Twentekanaal). In
2001 is vastgesteld dat vanuit de zijrivieren rekening gehouden moet worden
met 200 m3/s meer dan in het Randvoorwaardenboek 1996 is vastgeled.
Dat betekent dat in 2001 de maatgevende afvoer benedenstrooms van Deventer
met in totaal 350 m3/s is verhoogd. Omdat de IJssel maar een kleine
rivier is, is dit een relatief forse toename.Voor de lange termijn (wanneer de maatgevende afvoer bij Lobith naar verwachting
toeneemt tot 18 000 m3/s) moet over de IJssel nog eens 350
m3/s extra kunnen worden afgevoerd. In termen van waterstandsverhoging betekent dit, dat zonder rivierverruimende maatregelen de
waterstand op de lange termijn verder zou stijgen met ongeveer 35 cm.11.3 Verbetering van de ruimtelijke kwaliteitDe cultuurhistorisch waardevolle stadsfronten van de Hanzesteden Zutphen,
Deventer en Kampen moeten behouden blijven. Ambities voor stedelijke ontwikkeling
moeten worden gecombineerd met rivierverruiming, robuuste natuurkernen en
recreatiemogelijkheden. Waar dat mogelijk is, moeten plekken gecreëerd
worden voor wonen en werken langs het water.In de tussenliggende delen worden oplossingen gezocht door middel van
verbreding van het winterbed en/of in de uiterwaarden. De huidige ruimtelijke
kwaliteit van de hele IJsselvallei, en met name van het buitendijkse gebied,
is groot. Op het meest bovenstroomse deel van de IJssel, vanaf het splitsingspunt
bij Arnhem/Westervoort, kan een betere afstemming tussen stad en rivier gerealiseerd
worden door de ontwikkeling van natuurgebieden met recreatieve uitloop aan
de randen van het stedelijk gebied. De kenmerkende kwaliteiten van het overgangsgebied
tussen stuwwal (Veluwe) en rivier moeten behouden worden. Het karakter van
het meanderende traject van de IJssel tussen Dieren en Deventer kan worden
versterkt door het patroon van oude meanders te herstellen. Het huidige grondgebruik
en de verkavelingpatronen in de uiterwaarden moeten zoveel mogelijk worden
behouden.Ook in de IJsseldelta moeten de binnen- en buitendijkse openheid en de
beeldbepalende dijken behouden blijven door zo min mogelijk ingrepen in de
uiterwaarden. Het deltakarakter van het gebied zou zo mogelijk vergroot moeten
worden, bijvoorbeeld door het opnieuw watervoerend maken van oude rivierarmen.11.4 Visie op keuzen voor de lange termijnOverwegingenBij de gemaakte keuzen hebben de volgende overwegingen een rol gespeeld:• In de strategische beleidskeuzen is opgenomen dat de huidige buitendijkse
landschappelijke, geomorfologische, natuur- en cultuurhistorische waarden
zo min mogelijk mogen worden aangetast. In het Regionaal Ruimtelijk Kader
(RRK) is de huidige kwaliteit van de gehele IJsselvallei, en met name van
het buitendijkse gebied, als hoog aangemerkt. Veel uiterwaarden zijn in dit
RRK opgenomen als «handhavingsgebied» respectievelijk «aanpassingsgebied».
Om deze waarden op de gewenste manier te kunnen behouden, is een maximum gesteld
aan de hoeveelheid verruiming van het huidige winterbed. Voor de IJssel is
deze verruiming zo vastgesteld, dat ten opzichte van de huidige situatie 200
m3/s extra water kan worden afgevoerd. Op bepaalde deeltrajecten
van de IJssel kan iets meer buitendijks worden afgevoerd.• Daarnaast ligt langs de IJssel een aantal uiterwaarden waarvan
grote delen behoren tot de «blijf-af»-gebieden uit het Strategisch
Kader Vogel- en Habitatrichtlijn. Buitendijkse, ruimtelijke maatregelen hebben
daar een overwegend negatief effect op de geldende bescherming in het kader
van de Vogel- en Habitatrichtlijn. In deze gebieden is uiterwaardvergraving
niet of slechts in zeer beperkte vorm gewenst.Visie op maatregelen voor de lange termijnDe combinatie van de relatief hoge taakstelling voor de lange termijn
en de hoge ruimtelijke kwaliteit maakt het selecteren van maatregelen langs
de IJssel tot een specifiek probleem. Buitendijks zijn de mogelijkheden om de gewenste waterstanddaling te bereiken
beperkt. Er bevinden zich langs de IJssel weinig hydraulische obstakels die
kunnen worden weggehaald. De kribben in de IJssel zijn relatief kort en laag;
ook kribverlaging draagt daarom weinig bij aan verlaging van de toetspeilen.
Verdieping van het zomerbed is alleen in het benedenstroomse deel van de rivier
een optie. Meer bovenstrooms heeft zomerbedverdieping teveel negatieve effecten
op de morfologie van het rivierbed en aanwezige infrastructuur, zoals brugpijlers
en kades.Buitendijks zou de rivierverruiming dan vooral in de uiterwaarden moeten
plaatsvinden. Dat is vanwege bovengenoemde overwegingen maar in beperkte mate
gewenst en lang niet voldoende om aan de taakstelling voor de lange termijn
te voldoen. Daarom is gezocht naar binnendijkse maatregelen waarmee ruimte
aan het stroombed van de rivier kan worden toegevoegd.Het traject Westervoort-Doesburg is een uitzondering; daar zijn wel voldoende
mogelijkheden voor buitendijkse maatregelen, die ook de voorkeur hebben boven
dijkverlegging. Daarbij kunnen oude meanders worden gereactiveerd.Stroomafwaarts van Doesburg gaat de voorkeur uit naar binnendijkse maatregelen,
namelijk dijkverleggingen bij Voorster Klei, Cortenoever en Westenholte. Deze
zijn redelijk tot goed inpasbaar in het gebied.Daarnaast zullen bij Zutphen en Deventer nieuwe meanders moeten worden
toegevoegd in de vorm van hoogwatergeulen. Deze kunnen ruimtelijk goed worden
gecombineerd met stedelijke ontwikkelingen en recreatie.Verder ligt er in het gebied tussen Veessen en Wapenveld een kans om een
groene hoogwatergeul te ontwikkelen. Deze hoogwatergeul voorkomt grootschalige
dijkverleggingen en uiterwaardvergravingen in een gebied met belangrijke waarden.
Het open karakter dat nu kenmerkend is voor dit gebied dient te worden gehandhaafd.
De huidige landbouwfunctie kan worden behouden, maar ook ontwikkeling van
nieuwe functies, zoals natuur en recreatie, is mogelijk. De hoogwatergeul
heeft de minste maatschappelijke consequenties ten opzichte van de anders
noodzakelijke dijkverleggingen op dit traject.In de IJsseldelta zijn er kansen om de delta zoals in vroeger tijden «meerarmig»
te maken door een hoogwatergeul bij Kampen te ontwikkelen. Een blauwe, watervoerende
hoogwatergeul biedt de meeste mogelijkheden om de ruimtelijke kwaliteit te
verbeteren door het combineren van stedelijke uitbreidingen, recreatie en
natuurontwikkeling met rivierverruiming. Dit biedt kansen voor de ontwikkeling
van de karakteristieke deltanatuur, gebruik makend van de dynamiek van het
systeem door de interactie tussen de rivierdynamiek en de opwaaiing vanuit
het IJsselmeer.Ook ten noorden van Kampen zijn er mogelijkheden om door een dijkverlegging
bij Noorddiep oude rivierarmen te reactiveren.Genoemde binnendijkse maatregelen bieden voldoende capaciteit om –
aangevuld met een beperkt aantal uiterwaardvergravingen – aan de taakstelling
voor de lange termijn te voldoen.Langs de IJssel benedenstrooms van Kampen is op de lange termijn dijkversterking
nodig. Dit komt door een verdere stijging van het IJsselmeerpeil op de lange
termijn en niet door een hogere afvoer van de IJssel. 11.5 Maatregelen voor de korte termijnAlgemeenDe overwegingen met betrekking tot de buitendijkse mogelijkheden voor
rivierverruiming, die bij de visie op maatregelen voor de lange termijn een
rol hebben gespeeld, gelden ook voor de korte termijn.Aan een deel van de taakstelling kan worden voldaan met maatregelen in
het buitendijks gebied, door vergraving van uiterwaarden. In beginsel zou
met meer uiterwaardmaatregelen aan een groter deel van de taakstelling voldaan
kunnen worden. De maatregelen tezamen vergen echter grootschalige vergravingen,
die een ongewenst fors verlies van de bestaande ruimtelijke kwaliteit met
zich meebrengen.Ook op de korte termijn zal daarom op bepaalde plekken langs de IJssel
ruimte aan de rivier moeten worden toegevoegd door middel van binnendijkse
maatregelen.Op de lange termijn zal aanvullend hierop op verschillende plaatsen nog
meer binnendijkse ruimte aan de rivier moeten worden toegevoegd. De hier genoemde
binnendijkse maatregelen zijn gezamenlijk zo effectief, dat een deel van de
nu mogelijke uiterwaardvergravingen alsnog overbodig zouden worden.Dat is de reden dat er voor de IJssel voor is gekozen op korte termijn
al een aantal grote binnendijkse maatregelen uit te voeren. De keuze voor
de binnendijkse maatregelen is afgeleid uit het indicatieve maatregelenpakket
voor de lange termijn.In de inspraak op PKB deel 1 zijn veel reacties gekomen op de binnendijkse
maatregelen langs de IJssel. Het kabinet heeft daar veel begrip voor, maar
ziet binnen de gestelde randvoorwaarden en doelen geen andere oplossing. Wel
zal in het vervolgproces heel zorgvuldig met de belangen van de direct betrokkenen
moeten worden omgegaan. Maatwerk is daarbij van groot belang. Dat kan met
de inzet van alle betrokken overheden voor zowel individuen als voor het geheel
ook leiden tot kansen en «win – win»-situaties.Traject Arnhem-DoesburgIn het Basispakket in deze PKB wordt langs de IJssel van Arnhem tot Doesburg
de aanwezige overhoogte van de dijken benut. De dijken zijn op dit traject
hoog en sterk genoeg om ook de hoeveelheid water bij een afvoer bij Lobith
van 16 000 m3/s te keren.Traject Doesburg-DeventerOp het traject van Doesburg naar Zutphen ligt een aantal uiterwaarden
met bijzondere structuren en een kleinschalige inrichting en die behoren tot
de «blijf-af»-gebieden uit het Strategisch Kader Vogel- en Habitatrichtlijn.
Deze uiterwaarden moeten in hun huidige vorm behouden blijven en kunnen dus
geen bijdrage leveren aan rivierverruiming. Er is hier gekozen voor een binnendijkse
oplossing.Op de lange termijn zijn op dit traject drie binnendijkse maatregelen
nodig (de dijkverleggingen Cortenoever en Voorsterklei en de hoogwatergeul
Zutphen). Voor de korte termijn zijn daarvan óf beide dijkverleggingen óf
de hoogwatergeul Zutphen nodig. Er is vooralsnog voor gekozen voor de korte
termijn de dijkverleggingen Cortenoever en Voorsterklei uit te voeren. De
hoogwatergeul is een factor twee duurder dan de beide dijkverleggingen tezamen.Bij beide dijkverleggingen is er van uitgegaan dat een ontwerp wordt gekozen
waarin de bestaande dijken zo veel mogelijk in tact blijven, het huidige landschap
in het nieuwe buitendijkse gebied behouden blijft, de nieuwe dijken aansluiten
op bestaande landschappelijke structuren en het huidige landgebruik zo veel
mogelijk blijft gehandhaafd. De hoogwatergeul geeft echter meer kansen op verbetering van ruimtelijke
kwaliteit dan de beide dijkverleggingen. Indien tijdig blijkt dat de hoogwatergeul
financieel haalbaar is en uitvoerbaar vóór 2015 kan deze alsnog
in het Basispakket worden opgenomen en worden de beide dijkverleggingen bestemd
voor het oplossen van de veiligheidsopgave voor de lange termijn. Dijkverleggingen Cortenoever en Voorster KleiDe maatregel «dijkverlegging Cortenoever» en «dijkverlegging
Voorster Klei» betreffen beide het met ongeveer een kilometer landinwaarts
verleggen van de huidige bandijk (primaire waterkering). Een deel van de oude
dijk blijft behouden maar bij de in- en uitstroom opening wordt de dijk verlaagd
tot maaiveldniveau. Voor een goede geleiding van het rivierwater bij de instroomopening
wordt bij de dijkverlegging Cortenoever een plas aangelegd en blijft de rioolwaterzuiveringsinstallatie
middels een omdijking behouden.De exacte ligging van de nieuwe dijken is nog niet bekend, maar door de
dijkverleggingen zullen een aantal woningen en enkele (agrarische) bedrijven
buitendijks komen te liggen. Voor de betrokken bebouwing zijn, onder meer
door de hoge ligging, verschillende oplossingen mogelijk; maatwerk moet hier
een oplossing bieden in de vervolgprocedure (inrichtings- en planvormingsfase).
De opties zijn afhankelijk van de nadere inrichting en de toekomstige overstromingsfrequentie
van het nieuwe buitendijkse gebied.Traject Deventer-ZwolleOp dit traject is het behoud van een deel van de uiterwaarden gewenst
vanwege landschappelijke en cultuurhistorische waarden en natuurwaarden. In
combinatie met de hoge taakstelling zijn er buitendijks onvoldoende mogelijkheden
voor de noodzakelijke rivierverruiming. Het kabinet kiest ervoor de hoogwatergeul
Veessen-Wapenveld op te nemen in het Basispakket voor de korte termijn. Het
is een effectieve maatregel, waardoor andere maatregelen met grotere gevolgen
niet nodig zijn. Ook kunnen waardevolle uiterwaarden worden ontzien.De keuze voor de hoogwatergeul Veessen–Wapenveld zorgt ook voor
een bijdrage aan de taakstelling op het traject bovenstrooms, ruwweg tussen
Veessen en Deventer.Op dit traject zijn nog wel aanvullende maatregelen nodig. Er wordt ingehaakt
op plannen in het kader van het NURG-programma voor natuurontwikkeling in
de Keizers- en Stobbenwaard en rond de Bolwerksplas. Ter hoogte van Deventer
is gekozen voor een buitendijkse geul buiten het Worpplantsoen en het IJsselhotel
om, die in samenhang met een maatregel in de Ossenwaard een belangrijke bijdrage
levert aan de taakstelling en het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit.
Mede hierdoor kan een maatregel in de Wilpsche klei achterwege blijven.Hoogwatergeul Veessen-WapenveldDe maatregel hoogwatergeul Veessen-Wapenveld voorziet in de aanleg van
een hoogwatergeul door de Wapenveldsche Broek met een instroompunt ten zuidwesten
van Veessen. Het uitstroompunt van de hoogwatergeul ligt bij de Hoenwaard,
ten oosten van het gemaal Veluwe. Er worden dijken aangelegd om het water
onder vrije afstroming van zuid naar noord te geleiden en om het binnendijkse
gebied te beschermen. De toekomstige overstromingsfrequentie van de hoogwatergeul
zal, volgens dit plan, beperkt zijn. Daarom kan de landbouwfunctie van het
gebied gehandhaafd blijven.De exacte ligging en vormgeving van de beide nieuwe dijken is nog niet
bekend, er zullen waarschijnlijk enkele woningen en een tiental (agrarische)
bedrijven in de toekomstige hoogwatergeul komen te liggen.Voor de betrokken bebouwing zijn verschillende opties mogelijk; maatwerk
zal hier in de vervolgprocedure (inrichtings- en planvormingsfase) een oplossing
voor moeten bieden. De opties zijn afhankelijk van de nadere inrichting en
de toekomstige overstromingsfrequentie van het nieuwe buitendijkse gebied.Duidelijk is dat de impact van de aanleg van de hoogwatergeul het plangebied
overstijgt, bijvoorbeeld als het gaat om de doorwerking op de verkaveling
en bedrijfsvoering van agrarische bedrijven. De ingreep is dusdanig dat een
herverkaveling in een groter gebied mogelijk kan zijn en dat ook daar een
deel van de maatwerkoplossing ligt. Hetzelfde kan gelden voor aanpassingen
van de waterhuishouding. Een goede afstemming zal moeten plaatsvinden met
andere plannen zoals het reconstructieplan. Op deze manier kan de maatregel
ook een positieve impuls betekenen voor het gebied en kan er ook sprake zijn
van «win-win»-situaties.Bij de verdere uitwerking kan blijken dat oplossingen wenselijk of nodig
zijn die vallen buiten de scope van de maatregel. Maar dat zal het gevolg
zijn van het overleg met de betrokken partijen en belangen. Voorop staat daarin
het overleg met de direct betrokkenen.Uiterwaardvergraving Bolwerksplas, Worp en OssenwaardBij deze maatregel wordt een geul gegraven die even bovenstrooms van de
Bolwerksplas begint. Vanaf de Bolwerksplas loopt deze geul voor het IJsselhotel
langs in de richting van de Ossenwaard naar de IJssel. Het stadspark De Worp
wordt door de maatregel ontzien. Met de huidige inzichten hoeft de geul niet
door te lopen tot in de zomerpolder van de Wilpsche klei. Op deze manier kan
de huidige situatie in de zomerpolder behouden blijven.Ter hoogte van het IJsselhotel is er weinig ruimte. Hydraulisch gezien
is het noodzakelijk de geul en de IJssel met een kade te scheiden. Dit biedt
mogelijkheden de uitstraling van het IJsselhotel en haar omgeving (met de
aanlegsteigers van het veer) en het nu al aanwezige contrast van steen en
groen te versterken. Het voetveer van de Worp naar het centrum van Deventer
blijft behouden. De bestaande camping in het stadspark komt dichter bij het
water te liggen.De Bolwerksplas krijgt na inrichting de functie natuur. Als onderdeel
van de inrichting zal de Bolwerksplas verondiept worden met schoon en licht
verontreinigd materiaal (klasse 0–2).Uiterwaardvergraving Keizers- en Stobbenwaarden en
OlsterwaardenDe Keizers- en Stobbenwaarden en Olsterwaarden liggen net ten noorden
van Deventer (weliswaar bevat de naam nog meerdere uiterwaarden, de voorgenomen
maatregel beperkt zich tot de Keizers- en Stobbenwaard en de directe omgeving).
Deze uiterwaardvergraving heeft betrekking op de aanleg van een geul die begint
in een plas ter hoogte van Deventer. De geul loopt door de Keizers- en Stobbenwaarden
en wordt aangesloten op de plassen van de Hengforderwaarden in de richting
van de IJssel. Met de huidige inzichten hoeft de geul niet door te lopen tot
in de Olsterwaarden.De geul is ongeveer 100 meter breed. Naast de geul wordt de uiterwaard
alleen kleinschalig vergraven (een tiental hectares) aan de westzijde van
de geul, ter hoogte van Terwolde. Dit biedt potenties voor natuurontwikkeling.
Het hoge deel van de uiterwaard, nabij het landgoed Nieuw Rande, blijft ongemoeid.
Hier zijn mogelijkheden voor het initiëren van aangepaste vormen van
natuurbeheer. De maatregel is ontworpen in lijn met de bestaande plannen voor
dit gebied en het landgoed Nieuw Rande van de Stichting IJssellandschap en
de provincie, en krijgt de functie natuur. Op dit moment fungeert het gebied
al als stedelijk uitloopgebied van de gemeente Deventer. De maatregel kan
deze lokale recreatieve functie versterken, maar biedt ook mogelijkheden als
onderdeel van het regionale recreatienetwerk.Traject Zwolle–IJsseldeltaTer hoogte van Zwolle is gekozen voor het uitvoeren van de dijkverlegging
Westenholte. Hiermee wordt aangesloten op het bestaande natuurontwikkelingsproject
Vreugderijkerwaard, waardoor de recreatieve uitloopmogelijkheden vanuit Zwolle
worden vergroot. Maar ook wordt aangesloten bij een initiatief om in dit gebied
een nieuw landgoed te ontwikkelen. Aan de andere kant van Zwolle wordt met
de maatregel Scheller en Oldeneler Buitenwaarden aangesloten bij het project
Buurtschap. Vanwege het grote draagvlak is met de planvorming voor beide projecten
al begonnen (koploperprojecten).In de IJsseldelta is gekozen voor de maatregel zomerbedverdieping. De
keuze voor deze relatief goedkope maatregel is vooral ingegeven door de beschikbare
financiële middelen. Een deel van het vrijkomende materiaal bestaat uit
veen en klei. Voor dit materiaal moet nog een goede verwerkingslocatie worden
bepaald.De zomerbedverdieping kan mogelijk tot negatieve effecten leiden op bepaalde
habitattypen, zoals soortenrijk grasland, in het meer bovenstrooms gelegen
Natura 2000-gebied («externe» effecten). Dit wordt veroorzaakt
door afname van inundatieduur en- frequentie en sedimentatie. Deze effecten
kunnen gemitigeerd worden door bestaande kades in de uiterwaarden (verder)
te verlagen. De uitvoering van de mititigerende maatregelen zal – zonodig –
gelijktijdig met de zomerbedverdieping plaatsvinden, zodat negatieve effecten
worden voorkomen. Dijkverlegging WestenholteDe dijkverlegging Westenholte omvat het landinwaarts verleggen van de
dijk aan de rechteroever van de IJssel (kijkend met de stroom mee) met zo’n
halve kilometer. De oude dijk wordt verwijderd en in het nieuwe buitendijkse
gebied wordt een geul gegraven, die eenzijdig is aangetakt aan de rivier.
In de luwte van de nieuwe bandijk kan mogelijk moeras ontstaan, het nieuwe
buitendijkse gebied krijgt de hoofdbestemming natuur.De exacte ligging van de nieuwe dijk is nog niet bekend en daarmee zijn
de consequenties voor een enkele woning in het gebied ook nog niet duidelijk.
Met de dijkverlegging kan de functie van stedelijk uitloopgebied worden versterkt.De dijkverlegging sluit goed aan op de reeds uitgevoerde natuurontwikkeling
en rivierverruiming in de Vreugderijkerwaard. Ook liggen er mogelijkheden
voor aansluiting op plannen voor het realiseren van een nieuw landgoed.Uiterwaardvergraving Scheller en Oldeneler BuitenwaardenDe omgeving van de uiterwaarden van Scheller en Oldeneel fungeert als
stedelijk uitloopgebied voor inwoners van Zwolle, maar ook voor dagrecreanten.
Met deze maatregel wordt deze functie versterkt: de maatregel voorziet in
een geul die vanaf het zuiden onder de IJsselbrug en de plassen van het Engelse
Werk in het noorden in de richting van de IJssel loopt. De geul sluit daarmee
aan op de bestaande natuurontwikkeling van de uiterwaard het Engelse Werk.
De huidige landbouwfunctie van de uiterwaard verandert grotendeels in natuur.
De woningen en opstallen in het gebied blijven bereikbaar. De waterplas in
de Scheller en Oldeneler Buitenwaarden wordt als integraal onderdeel van de
maatregel verondiept met schoon en licht verontreinigd materiaal (klasse 0–2).
Een ondiepe plas creëert kansen voor planten en dieren.Voor deze uiterwaard is in het kader van het project Buurtschap reeds
een visie ontwikkeld. De hierboven beschreven maatregel past binnen deze plannen
en sluit er op aan.11.6 ReserveringenDe binnendijkse gebieden die op lange termijn nodig zullen zijn voor het
nemen van maatregelen, maar die niet in het Basispakket voor de korte termijn
zijn opgenomen, worden in deze PKB gereserveerd. Voor de IJssel gaat het om de hoogwatergeulen Zutphen, Deventer en Kampen
en om de dijkverlegging Noorddiep.11.7 Kansen voor andere maatregelenIn het gebied van de IJsseldelta zijn goede kansen om de historische structuur
van de meerarmige delta (deels) te herstellen. In het gebied ten zuidwesten
van Kampen zijn op korte termijn al verschillende ruimtelijke ontwikkelingen
van belang, zoals de aanleg van de Hanzelijn, de opwaardering van de N50 naar
de A50 en een grote woningbouwopgave (4000–6000 woningen). Er zijn kansen
om deze projecten op elkaar af te stemmen en «win-win»-situaties
te creëren en werk met werk te maken. Dit kan bovendien tot meerwaarde
voor ruimtelijke kwaliteit leiden, zoals een hoogwaardig woonmilieu met een
nieuw stadsfront aan het water en waterrecreatie en natuurontwikkeling.In de Nota Ruimte is «IJsseldelta» aangewezen als voorbeeldproject
voor ontwikkelingsplanologie. Het project is een gezamenlijk initiatief van
het Rijk, de provincie Overijssel en andere overheden en partners uit de regio.
De regio werkt aan het masterplan voor het gebied ten zuiden van Kampen. Het
plan voorziet in een convenant waarin publieke (en mogelijk private) partijen
zich verbinden. De hoogwatergeul Kampen is onderdeel van dit project. Als
tijdig blijkt dat de blauwe hoogwatergeul financieel haalbaar en wat betreft
de veiligheidscomponent vóór eind 2015 uitvoerbaar is, zal deze
alsnog in het Basispakket voor de korte termijn worden opgenomen. Vanuit de
invalshoeken ruimtelijke ordening en duurzaamheid op lange termijn gaat de
voorkeur uit naar de aanleg van een hoogwatergeul.Duidelijk is dat hoe dan ook een partiële wijziging van het Tracébesluit
Hanzelijn noodzakelijk is om een hoogwatergeul van de IJssel bij Kampen in
de toekomst niet te belemmeren. De huidige configuratie voor de Hanzelijn
zal daartoe in ieder geval aangepast dienen te worden. Voor een hoogwatervrije
doorgang van de hoogwatergeul op het punt waar de Hanzelijn de N50 en de Slaper
kruist, is de aanleg van een extra kunstwerk noodzakelijk. Tevens zal de Hanzelijn
ter plekke over een langer traject op hoogte gehouden moeten worden. Een andere,
wat minder ingrijpende aanpassing, betreft een verhoging en «landinwaartse»
verschuiving van de kanteldijk. Deze is van belang voor de passage van de
hoogwatergeul nabij de tunnelmond.Ook voor Zutphen en Deventer zijn er kansen om de realisatie van de veiligheidsdoelstelling
te combineren met lokaal gewenste stadsontwikkeling langs en aan de overkant
van de IJssel. Voor de lange termijn zijn bij deze steden hoogwatergeulen
voorzien. Door middel van integrale planning en publiek-publieke en publiek-private
samenwerking kunnen deze kansen benut worden. Wanneer het plan bij Zutphen
tijdig technisch-inhoudelijk en financieel-economisch haalbaar wordt en wat
betreft de veiligheidscomponent vóór eind 2015 uitvoerbaar is,
zal deze alsnog in het Basispakket voor de korte termijn kunnen worden opgenomen. 12. GRONDBALANS EN DEPOTS VOOR GROND12.1 InleidingDe maatregelen in het Basispakket brengen veel grondverzet met zich mee.
Een deel van de grond, die vrijkomt bij de ene maatregel, kan worden hergebruikt
in een andere maatregel, of eventueel op de markt worden afgezet voor projecten
buiten het Basispakket Ruimte voor de Rivier.De mogelijkheden voor hergebruik hangen af van de eisen die aan de grond
worden gesteld, zowel qua fysische als qua chemische eigenschappen. Daarnaast
is de afstand waarover transport nog rendabel is afhankelijk van het type
grond. Behalve voor klei en beton- en metselzand moeten de mogelijkheden voor
hergebruik zich voordoen in de omgeving van de plaats waar de grond vrijkomt.Bij de planning van de uitvoering zal het materiaal dat vrijkomt en het
materiaal dat nodig is zo goed mogelijk aan elkaar worden gekoppeld («werk
met werk» maken). Waar dit niet mogelijk is, zal naar andere oplossingen
worden gezocht.Van de overtollige grond is een deel verontreinigd. De sliblaag in de
rivier en de bovenlaag van de uiterwaarden zijn namelijk in de loop der jaren
verontreinigd geraakt door het rivierwater dat in het verleden sterk verontreinigd
was. Als bij de uitvoering van maatregelen dergelijke grond wordt ontgraven,
ontstaat er dus een verontreinigde grondstroom. Grond die vrijkomt uit het
riviersysteem, met inbegrip van de gebieden die worden buitengedijkt, wordt
in de regelgeving gedefinieerd als «baggerspecie».Het baggeren of vergraven in en het toepassen of bergen van grond uit
het zomerbed of de uiterwaarden van de rivieren is onderhevig aan Europese
en Nationale regelgeving.Voor het grondverzet langs de rivieren is het gebiedsgerichte beleid Actief
Bodembeheer Rivierbed nader uitgewerkt in de beleidsregels «Actief Bodembeheer
Rijntakken (Boven-Rijn, Waal, Pannerdensch Kanaal, Neder-Rijn/Lek en IJssel)
en Maas» (ABR/ABM). Dit beleid wordt geïmplementeerd met de «Spelregels
ABR/ABM». In de PKB zijn deze spelregels toegepast op de grondbalans
van het Basispakket.Voor het benedenrivierengebied is ABR/ABM niet van toepassing. Voor dit
gedeelte van het rivierengebied is het gebiedsgerichte beleid uitgewerkt in
de «Saneringsvisie Benedenrivierengebied».12.2 Actief Bodembeheer RijntakkenHet beleid Actief Bodembeheer Rijntakken (ABR) en Actief Bodembeheer Maas
(ABM) geeft aan hoe op een milieuhygiënisch verantwoorde wijze kan worden
omgegaan met de grootschalige diffuse bodemverontreiniging in het rivierengebied,
rekening houdend met de specifieke kenmerken en/of functies van het gebied.
Hiermee wordt voorkomen dat maatschappelijk gewenste projecten, zoals rivierverruiming,
stagneren of onbetaalbaar worden.In het kader van ABR/ABM wordt ieder inrichtingsproject als een deelsanering
beschouwd, waarvoor een saneringsplan moet worden opgesteld. ABR/ABM geeft
hiertoe enerzijds saneringsdoelstellingen (welke kwaliteit moet de bodem minimaal
hebben). Anderzijds geeft het beleid aan welke mogelijkheden er zijn om grond
die vrijkomt bij (grootschalige) herinrichtingsprojecten weer in het gebied
te verwerken danwel te hergebruiken. In verband met de restrictie ten aanzien van het verplaatsen van grond
tussen afzonderlijke projecten, worden de rivierverruimende maatregelen in
het bovenrivierengebied gezien als één samenhangend project
in de zin van ABR.Voor de Rijntakken is de algemene bodemkwaliteit beschreven aan de hand
van de Bodemzoneringskaart Rijntakken. Er worden in ABR bodemkwaliteitszones
onderscheiden. Een zone is een geheel van terreindelen of deelgebieden met
naar verwachting dezelfde karakteristieke variatie van diffuse bodemverontreiniging
zowel voor organische en anorganische stoffen. Er worden in totaal 5 bodemkwaliteitszones
onderscheiden en binnen elke zone wordt zowel horizontaal als verticaal een
bepaalde variatie in bodemkwaliteit onderkend.De «Spelregels ABR en ABM» zijn ontwikkeld om het beleid ABR/ABM
eenduidig te implementeren in de uitvoering van inrichtingsprojecten langs
de Rijntakken en de Maas. Deze Spelregels zijn in november 2005 vastgesteld
door de relevante bevoegde gezagen en zijn toegepast bij de uitwerking van
de grondbalans en de kostenraming van het Basispakket ten behoeve van de PKB.
Concreet betekent dit dat bij het grondverzet wordt uitgegaan van de gemiddelde
bodemkwaliteit per «bodemzone», waarbij binnen deze zones geen
afperking van klasse 3 of 4 grond meer nodig is. Per bodemzone wordt
de grond ofwel gekwalificeerd als schoon tot licht verontreinigd ofwel als
sterk verontreinigd.12.3 Saneringsvisie benedenrivierengebiedVoor het benedenrivierengebied is de gebiedsgerichte benadering uitgewerkt
in de «Saneringsvisie oevers en waterbodems benedenrivierengebied» [2000].
Deze benadering wordt uitgewerkt in een saneringsvisie per deelgebied. Voor
de Lek, de Dordsche Biesbosch en het Haringvliet/ Hollandsch Diep West zijn
deze saneringsvisies gereed.De saneringsvisie is gericht op het saneren van verontreinigde waterbodems.
Hierbij wordt een afweging gemaakt tussen verschillende saneringsopties, zoals
het verwijderen of afdekken van verontreinigd materiaal. In de saneringsvisies
is het uitgangspunt dat de vrijkomende grond wordt afgevoerd naar een grootschalig
depot (centrale berging). Hiervoor zijn het bestaande depot De Slufter en
het nog te bouwen depot Hollandsch Diep beschikbaar.Toepassing van licht verontreinigde grond binnen het riviersysteem wordt
binnen de saneringsvisies nader uitgewerkt. Zo is in de saneringsvisie Haringvliet/Hollandsch
Diep West vastgelegd dat licht verontreinigde grond (klasse 0–2) kan
worden gebruikt voor het afdekken van sterk verontreinigde saneringslocaties.12.4 Bestemmingen voor grondUitgangspunten grondbalans• Vanwege onzekerheid over de hoeveelheid en de aard van de vrijkomende
grondstromen is bij de inschatting van de benodigde bergingscapaciteit uitgegaan
van een bovengrens benadering. In de planstudiefase kan blijken dat één
of meerdere van de gronddepots die in de PKB zijn opgenomen, niet nodig blijken
te zijn. Ook zou resterende capaciteit gebruikt kunnen worden voor aanbod
uit andere projecten.• De grondbalans van het Basispakket is gebaseerd op gemiddelde hoeveelheden
vrijkomende en benodigde grond per maatregel. Deze informatie
is gebruikt bij het opstellen van de kostenraming van het Basispakket.• De grondbalansen van de particuliere projecten zoals de Huissensche
Waarden en Drutensche Waarden zijn niet opgenomen in de grondbalans van het
Basispakket Ruimte voor de Rivier.Voorkeursvolgorde en uitgangspunten bestemmingenBij het opstellen van de grondbalans is voor de bestemmingen de volgende
prioriteitsvolgorde aangehouden:1. Gebruik als bouwstof – Bij rivierverruimingsprojecten komt veel
zand en klei vrij, die als delfstof afgezet kan worden op de markt. Ook kan
een deel van deze materialen binnen rivierverruimingsprojecten worden gebruikt,
met name bij de aanleg en versterking van dijken.2. Hergebruik van overtollige grond – Schone tot licht verontreinigde
grond kan mogelijk worden toegepast in natuurontwikkelingsprojecten, bij het
afdekken van saneringslocaties (waterbodems) of binnen rivierkundige maatregelen
in terpen, hoogwatervluchtplaatsen en dijklichamen.  In de afgelopen jaren is in het IJsselmeergebied ervaring opgedaan
met de verwerking van baggerspecie in vooroevers en eilanden. In het benedenrivierengebied
zijn er mogelijkheden voor functioneel hergebruik van overtollige grond in
het afdekken van saneringslocaties in het Haringvliet gekoppeld aan natuurontwikkelingsprojecten.  De mogelijkheden voor functioneel hergebruik van overtollige grond
in projecten elders moeten tijdens de planstudiefase verder onderzocht worden.
In de PKB zijn gronddepots opgenomen voor het geval dat een functioneel hergebruik
van overtollige grond binnen de rivierverruimingsprojecten of daarbuiten niet
haalbaar is.3. Verondieping putten binnen de maatregelen – In eerste instantie
is getracht de overtollige grond te concentreren in zandwinputten die binnen
een rivierverruimende maatregel liggen. Alleen binnen het maatregelgebied
van de Uiterwaardvergraving Scheller en Oldeneler Buitenwaard is een voormalige
zandwinplas aanwezig die qua volume ook kan dienen als depot voor grond buiten
het maatregelgebied.4. Bergen van grond in bestaande putten langs de riviertakken –
Indien er binnen een maatregel geen geschikte zandwinput aanwezig is, wordt
de overtollige grond geconcentreerd geborgen in een zandwinput binnen hetzelfde
riviertraject waar de grondstromen vrijkomen. Hiermee wordt de transportafstand
zoveel mogelijk beperkt. Ook is er in het Basispakket naar gestreefd om de
grond geconcentreerd te bergen in een beperkt aantal putten.  Er is ten behoeve van de voorbereiding PKB een studie uitgevoerd
naar geschikte nieuwe putten. In dat kader is een effectenbeoordeling uitgevoerd
en daaruit blijkt dat een aantal diepe putten zeer geschikt zijn voor natuurontwikkeling.
Uitgangspunt daarbij is dat er voldoende waterdiepte boven het opvulniveau
beschikbaar blijft voor watergebonden flora en fauna. Vanuit de natuurwetgeving
zijn er geen bezwaren tegen verondieping van deze locaties.  In de afweging van geschikte gronddepots is gekeken of er voldoende
begingscapaciteit beschikbaarheid is, of een (tijdelijke) doorvaart naar de
rivier aanwezig is of kan worden aangelegd en of er sprake is van een
strategische ligging in verband met efficiënte logistiek en kosteneffectiviteit.5. Omputten van grond binnen de maatregelen – Een aantal maatregelen
kan worden uitgevoerd met een «gesloten grondbalans». Dit betekent
dat alle vrijkomende grond kan worden afgezet op de delfstoffenmarkt, of kan
worden teruggeplaatst of geborgen binnen de maatregel. Bij de realisatie van
private projecten als de Huissensche Waarden en Drutensche Waarden is een
gesloten grondbalans uitgangspunt van het ontwerp.6. Bergen van overtollige sterk verontreinigde grond in grootschalige
baggerspeciedepots – Bij de bepaling van de bodemkwaliteit wordt uitgegaan
van de methodiek conform de Spelregels ABR/ABM en de Saneringsvisie benedenrivierengebied.
De sterk verontreinigde grond die vrijkomt uit maatregelen in het boven- en
benedenrivierengebied wordt geborgen in de bestaande baggerspeciedepots zoals
IJsseloog, Cromstrijen, Kaliwaal en de Slufter en het te bouwen depot Hollandsch
Diep.12.5 Grondbalans en keuze gronddepotsBoven-Rijn/WaalBij de dijkteruglegging Lent komt veel ophoogzand (deels industriezand)
vrij, dat op de markt zal worden afgezet (circa 2,5 miljoen m3).
Overtollige sterk verontreinigde grond (circa 0,3 miljoen m3) wordt
geborgen in een bestaand baggerspeciedepot. De keuze voor het depot wordt
bepaald in de uitvoeringsfase. In aanmerking komen de Kaliwaal en Cromstrijen/Hollandsch
Diep.De licht verontreinigde grond die niet kan worden teruggeplaatst in het
project, wordt geborgen in de bestaande plas in de Oosterhoutsche Waarden.
Indien de capaciteit niet toereikend is, kan (een deel) van de grond geborgen
worden in de de Havikerwaard of de Gouverneursche polder. Cromstrijen/baggerspeciedepot Hollandsch DiepDe sterk verontreinigde grond die vrijkomt uit de maatregelen in het benedenrivierengebied
en langs de Neder-Rijn en de Waal kan worden geborgen in het gronddepot Cromstrijen
of in het nog te bouwen baggerspeciedepot Hollandsch Diep.KaliwaalDe sterk verontreinigde grond die vrijkomt bij de uiterwaardmaatregelen
langs de Neder-Rijn en Waal kan gestort worden in het bestaande depot Kaliwaal
op de zuidoever van de Waal bij Druten.Oosterhoutse waardenLicht verontreinigde grond die vrijkomt bij de dijkteruglegging Lent,
wordt gebruikt voor de verondieping van de plas de Oosterhoutse waarden. Deze
plas ligt in de uiterwaard aan de noordzijde van de Waal en grenst aan de
dijkteruglegging Lent. Hierdoor zijn de transportafstanden van de grondstromen
minimaal. De plas heeft een open verbinding met de rivier zodat de grondstransporten
per schip kunnen worden uitgevoerd.De plas is na verondieping en herinrichting zeer geschikt voor natuurontwikkeling
en landschapsherstel. Dit betekent een waardevolle aanvulling op het buitendijkse
stedelijke uitloopgebied in Lent.Aangezien de huidige bergingscapaciteit (circa 0,4 miljoen m3)
niet toereikend is om alle licht verontreinigde grond uit de dijkteruglegging
Lent te kunnen bergen, kan de resterende hoeveelheid grond verwerkt worden
in het gronddepot Gouverneursche Polder. Deze locatie ligt nabij Ochten aan
de noordoever van de Waal.HavikerwaardDe licht verontreinigde grond die vrijkomt bij de maatregelen langs de
IJssel wordt gebruikt voor verondieping van de plas Havikerwaard. Deze locatie
bestaat uit een paar plassen en is gelegen aan de noordoever van de IJssel
bij Doesburg.Ondanks de forse vaarafstand tussen de maatregelen en het gronddepot beschikken
de plassen over voldoende bergingscapaciteit (circa 2 miljoen m3)
en is de locatie goed bereikbaar voor grondtransporten per schip. De plassen
maken onderdeel uit van de ontwikkelingsvisie IJsselvallei. In het kader van
particuliere inrichtingsplannen zijn er voor de Havikerwaard mogelijkheden
om de bergingscapaciteit aanzienlijk te vergroten.De plassen zijn na verondieping zeer geschikt voor natuurontwikkeling
in combinatie met herstel en ontwikkeling van landschappelijke waarden. Dit
levert een waardevolle bijdrage aan de kwelgebonden natuur in de directe omgeving.Gouverneursche PolderHet extra gronddepot Gouverneursche Polder is geschikt voor berging van
overtollige licht verontreinigde grond uit maatregelen in het benedenrivierengebied
en langs de Waal die niet of onvoldoende verwerkt kan worden in respectievelijk
het Haringvliet en de Oosterhoutse waarden.De Gouverneursche Polder ligt in de uiterwaard aan de noordzijde van de
Waal bij Ochten en is gunstig gesitueerd voor eerder genoemde maatregelen.
De bergingscapaciteit bedraagt circa 1,0 miljoen m3. Aangezien
de plas een open verbinding met de rivier heeft, is deze zeer goed toegankelijk
voor grondtransporten per schip.Na verondieping is de plas zeer geschikt voor ontwikkeling van dynamische
riviergebonden natuur. Dit levert een belangrijke meerwaarde op voor het gebied.Bij de combinatie-maatregel uiterwaardvergraving Brakelse Benedenwaarden
en dijkverlegging Buitenpolder Het Munnikenland in het benedenstroomse deel
van de Waal, komt klei vrij. Aangenomen wordt dat dit materiaal deels hergebruikt
kan worden voor de dijkteruglegging die hier is gepland.Het sterk verontreinigde materiaal uit het benedenstroomse deel van de
Waal wordt geborgen in het depot Cromstrijen/Hollandsch Diep (circa 0,3 miljoen
m3).De overtollige schone tot licht verontreinigde grond (circa 1,0 miljoen
m3) die vrijkomt bij realisatie van de uiterwaardvergraving Brakelse
Benedenwaarden en de dijkverlegging Buitenpolder Het Munnikenland, kan deels
worden geborgen in de bestaande zandwinput in het Haringvliet of in de Gouverneursche
polder. Aanvullende opties zijn hergebruik bij afdekking van saneringslocaties
in het Haringvliet en hergebruik bij verondiepingen in het kader van ecologisch
herstel en herinrichting. Het is echter nog onduidelijk in hoeverre de grond
die vrijkomt bij de rivierverruiming, geschikt is voor deze toepassingen.Gelet op deze onzekerheid is het gronddepot Kerkenwaard als extra depot
opgenomen in de PKB.Merwedes, Bergsche Maas/Amer, Rijn-MaasmondingDe geplande maatregelen in het rivierengebied gaan gepaard met een grootschalig
grondverzet van in totaal circa 4,4 miljoen m3. Daarnaast worden
in het benedenrivierengebied dijkverbeteringen uitgevoerd waarvoor een beperkte
hoeveelheid zand en klei nodig is.Binnen de maatregelen kan vrij veel grond worden hergebruikt voor dijken,
kades en terpen (circa 0,9 miljoen m3). Daarnaast is er uitwisseling
van herbruikbaar materiaal mogelijk tussen projecten, mits de uitvoering van
de maatregelen goed op elkaar wordt afgestemd. De sterk verontreinigde grond die vrijkomt uit de maatregelen, kan worden
geborgen in depot Cromstrijen/Hollandsch Diep (circa 0,3 miljoen m3).Een deel van de totale hoeveelheid overtollige licht verontreinigde grond
(circa 3,1 miljoen m3) wordt – evenals het materiaal uit
het benedenstroomse deel van de Waal – geborgen in de bestaande put
in het Haringvliet. Aangezien het bergingsvolume van deze put (circa 1,8 miljoen
m3) kleiner is dan het aanbod van overtollige grond, zullen ook
andere bestemmingen nodig zijn. In dat kader is het mogelijk om een deel van
deze overtollige grond te hergebruiken in de afdekking van saneringslocaties
in het Haringvliet. Een andere optie is hergebruik bij verondiepingen in het
Haringvliet in het kader van ecologisch herstel en herinrichting. Het is echter
nog onduidelijk in welke mate de grond die vrijkomt bij rivierverruiming,
geschikt is voor deze toepassingen. Daarom is de locatie Kerkenwaard als terugvaloptie
opgenomen in de PKB. Putten Haringvliet in combinatie met afdekken saneringslocaties
Haringvliet, herstelmaatregelen en/of natuurontwikkelingLicht verontreinigde grond die vrijkomt bij de kortetermijnmaatregelen
in het benedenrivierengebied en de benedenloop van de Waal wordt in eerste
instantie verwerkt in diepe putten in het Haringvliet.Op basis van huidige inzichten is het bergingvolume van de putten (maximaal
1,8 miljoen m3) echter niet toereikend om alle overtollige grond
te kunnen bergen. Daarom zal na de PKB worden onderzocht in hoeverre de overtollige
grond ook geschikt is voor verwerking in de afdekking van saneringslocaties
en in verondiepingen in het kader van ecologisch herstel en inrichting.Doordat de exacte locatie, de omvang van deze bergingsmaatregelen en de
uitvoeringswijze nog niet bekend zijn, is het nog niet mogelijk om te bepalen
in hoeverre deze maatregelen (kunnen) voldoen aan de natuurwetgeving. Dit
is nu nog een leemte in kennis.Om die reden wordt de Kerkenwaard als een
extra gronddepot opgenomen in de PKB.KerkenwaardVan het extra gronddepot Kerkenwaard, dat in de PKB is opgenomen kan worden
gebruik gemaakt indien de overtollige licht verontreinigde grond uit de maatregelen
in het benedenrivierengebied en langs de benedenloop van de Waal niet of onvoldoende
verwerkt kan worden in de gronddepots in het Haringvliet.De Kerkenwaard ligt op de noordoever van de Waal bij Haaften, tegenover
Zaltbommel en heeft een bergingsvolume van circa 3,8 miljoen m3.
De locatie fungeert nu als vluchthaven voor beroepsvaart en is zeer goed toegankelijk
voor grondtransporten per schip.De transportafstand tussen de Noordwaard en de Kerkenwaard is in dezelfde
orde grootte als de afstand tot het Haringvliet.Neder-Rijn/LekDe totale vergraving bedraagt hier ongeveer 1,9 miljoen m3.
Daarnaast zijn dijkverbeteringen nodig waarvoor klei en zand nodig is.De sterk verontreinigde grond wordt geborgen in bestaande baggerspeciedepots.
Hiervoor komen de Kaliwaal en Comstrijen/Hollandsch Diep in aanmerking. Ook
zou gebruik gemaakt kunnen worden van het in voorbereiding zijnde depot Ingensche
waarden ingeval deze optie zich aandient.Voor de schone tot licht verontreinigde grond zijn verschillende bestemmingen
opgenomen. Voor de maatregelen Vianen/Hagenstein en Meinerswijk wordt deze
grond binnen het plangebied teruggeplaatst of geborgen. Het betreft respectievelijk
circa 0,4 en 0,2 miljoen m3. Bij de maatregelen op het traject
Arnhem – Amerongen wordt de voorkeur gegeven aan de berging van de schone
tot licht verontreinigde grond in de bestaande put Ingensche waarden. Deze
locatie ligt op relatief korte afstand van de rivierverruimende
maatregelen waarbij de grond vrijkomt. De hoeveelheid te bergen grond bedraagt
ongeveer 0,6 miljoen m3. Ingensche waardenLicht verontreinigde grond die vrijkomt bij de uiterwaardmaatregelen langs
de Neder-Rijn, wordt verwerkt in de plas de Ingensche waarden. Deze plas ligt
op de zuidoever van de Neder-Rijn ter hoogte van Lienden en Ingen.De plas heeft een bergingscapaciteit van circa 3,6 miljoen m3.
Door de open verbinding met de rivier, is de locatie goed toegankelijk voor
grondtransporten per schip.De plas is na gedeeltelijke verondieping en herinrichting geschikt voor
natuurontwikkeling en landschapsherstel.De benoemde kans voor de ontwikkeling van het Eiland van Maurik is een
particulier initiatief waarvoor in principe geldt dat men dient te werken
met een gesloten grondbalans en het elders storten van sterk verontreinigde
grond onder eigen verantwoordelijkheid.IJsselDe totale vergraving langs de IJssel is circa 8,6 miljoen m3.
Langs de IJssel worden geen dijken versterkt of verhoogd. Wel worden een aantal
dijken verlegd en hiervoor is veel zand en klei nodig. Vanwege de omvangrijke
vergraving en de vele hergebruiksmogelijkheden, is de grondbalans hier relatief
complex. Een goede afstemming van de maatregelen zal nodig zijn om het hergebruik
daadwerkelijk te kunnen realiseren.In de grondbalans voor de IJssel kan in totaal circa 1,3 miljoen m3 klei en zand dat bij maatregelen vrijkomt, binnen de maatregel zelf
of in andere maatregelen worden hergebruikt. Verder zal ongeveer 2,6 miljoen
m3 ophoogzand, grotendeels afkomstig uit de zomerbedverdieping
in de Beneden-IJssel, op de markt worden afgezet.De sterk verontreinigde grond die langs de IJssel vrijkomt, kan in het
depot IJsseloog geborgen worden. Het gaat om ongeveer 0,5 miljoen m3, waarvan circa 0,3 miljoen m3 afkomstig is van de zomerbedverdieping. IJsseloogDe sterk verontreinigde grond die vrijkomt uit de maatregelen in en langs
de IJssel wordt verwerkt in het grootschalige baggerspeciedepot IJsseloog
in het Ketelmeer.De licht verontreinigde grond (circa 4,2 miljoen m3) wordt
geborgen in bestaande putten. Een deel wordt geborgen in een put binnen een
rivierverruimende maatregel (Scheller en Oldeneler Buitenwaard).De meeste putten in de uiterwaarden langs de IJssel zijn relatief klein,
waardoor de licht verontreinigde overtollige grond op verschillende plaatsen
geborgen zal moeten worden. Mede gezien de onzekerheid rond de grondvolumes
en de onzekerheid omtrent de bergingscapaciteit in de bestaande plassen wordt
daarom de voorkeur gegeven aan een beperkt aantal grotere bestemmingen. Uiterwaardvergraving Scheller en Oldeneler BuitenwaardenDe omgeving van de uiterwaarden van Scheller en Oldeneel fungeert als
stedelijk uitloopgebied voor inwoners van Zwolle, maar ook voor dagrecreanten.
Met deze maatregel wordt deze functie versterkt: de maatregel voorziet in
een geul die vanaf het zuiden onder de IJsselbrug en de plassen van het Engelse
Werk in het noorden in de richting van de IJssel loopt. De geul sluit daarmee
aan op de bestaande natuurontwikkeling van de uiterwaard het Engelse Werk.
De huidige landbouwfunctie van de uiterwaard verandert grotendeels in natuur.
De woningen en opstallen in het gebied blijven bereikbaar. De waterplas in de Scheller en Oldeneler Buitenwaarden wordt als integraal onderdeel
van de maatregel verondiept met schoon en licht verontreinigd materiaal (zone
0–3). Een ondiepe plas creëert kansen voor planten en dieren.Voor deze uiterwaard is het kader van het project Buurtschap reeds een
visie ontwikkeld. De hierboven beschreven maatregel past binnen deze plannen
en sluit er op aan.De grond uit het bovenstroomse deel van de IJssel wordt geborgen in de
Havikerwaard (circa 1,5 miljoen m3). Voor de overtollige licht
verontreinigde grond die vrijkomt uit het benedenstroomse deel van de IJssel
wordt een hergebruiksbestemming gezocht in het Ketelmeer/IJsselmeer/Markermeer.
Het gaat om circa 2,2 miljoen m3, waarvan een groot deel venig/kleiig
materiaal is, dat vrijkomt bij de zomerbedverdieping.Eén van de mogelijkheden is berging in diepe putten in het IJsselmeer
ter hoogte van de Flevocentrale. Voor deze locatie geldt dat significante
effecten op beschermde foeragerende visetende vogels niet zijn uit te sluiten.
Rijkswaterstaat werkt aan een integraal beheerplan voor verondieping van putten
in het IJsselmeer en de randmeren. Hierin wordt aangegeven hoeveel baggerspecie
en onder welke condities er geborgen kan worden in de putten bij de Flevocentrale. Put bij de Flevocentrale in combinatie met natuurontwikkelingsmaatregelenDe licht verontreinigde grond die vrijkomt bij de maatregelen Veessen-Wapenveld
en de zomerbedverdieping in de IJssel kan gebruikt worden voor verondieping
van de put bij de Flevocentrale. De beschikbare bergingscapaciteit is echter
nog niet bekend.In het kader van de voorbereiding van het beheersplan voor putten in het
IJsselmeer- en randmerengebied wordt onderzocht binnen welke randvoorwaarden
er baggerspecie in deze putten – met inbegrip van de put bij de Flevocentrale –
gestort kan worden.Voor een aanzienlijk gedeelte van de baggerspecie afkomstig van de zomerbedverdieping
geldt dat het veel kleiig/venig materiaal bevat dat gelet op de eigenschappen
vrijwel alleen geschikt is voor verwerking in natuurontwikkelingsprojecten
(IJsselmeer/Markermeer) of onder bepaalde condities in terpen of verzwaringen
van dijklichamen. De haalbaarheid van deze mogelijkheden moet na de PKB verder
onderzocht worden.Gelet op deze onzekerheden kan een deel van de licht verontreinigde grond
gebruikt worden voor de verondieping van De Waarden.Een alternatief voor de bij de berging van de bij de verdieping vrijkomende
specie is hergebruik van licht verontreinigde grond in herinrichtingsprojecten,
zoals de aanleg van natuureilanden en vooroevers.Het bergen van licht verontreinigde grond in de kleine putten ten noorden
van Deventer is gezien het beschikbare bergingsvolume geen afdoende oplossing.
In het geval dat de bestemmingen in het IJsselmeer niet tijdig gerealiseerd
kunnen worden, is de terugvaloptie het bergen van grond in de Havikerwaard,
aangevuld met De Waarden. Vanwege de grote transportafstanden heeft dit echter
niet de voorkeur.Voor diverse dijkverleggingen is tenslotte nog extra klei (1,6 miljoen
m3) nodig.Mogelijkheden voor delfstoffenwinningZoals uit de beschrijving van de grondbalans blijkt, zijn er met de maatregelen
in het Basispakket weinig mogelijkheden voor de winning van beton- en metselzand
voorzover het geen particulier initiatief betreft. Binnen de maatregelen Huissensche
Waarden, Drutensche Waarden en het Eiland van Maurik zijn er goede mogelijkheden
voor winning van miljoenen kubieke meters kwalitatief hoogwaardig zand en
grind. Verder is de schatting dat er langs de Waal en de IJssel in totaal circa
5,3 miljoen m3 ophoogzand vrijkomt door de uitvoering van een aantal
maatregelen. Transport over grote afstanden is niet rendabel. In beginsel
zijn er wel projecten in de omgeving gepland, waar behoefte is aan ophoogzand.
Daadwerkelijke rendabele afzet op de markt zal sterk afhangen van de mogelijkheden
om de uitvoering van de maatregelen af te stemmen op planning van de projecten
waar het zand kan worden gebruikt.De verwachting is dat er met het Basispakket weinig vermarktbare (keramische)
klei vrij zal komen. Voor de dijkverleggingen en dijkverbeteringen is naar
verwachting een hoeveelheid van 1,8 miljoen m3 klei nodig, grotendeels
voor nieuwe dijken langs de IJssel. Tijdens de planstudiefase zal worden nagegaan
in hoeverre kleiwinning mogelijk is binnen de contouren van de rivierverruimingsprojecten. 13. PROGRAMMATISCHE AANPAK13.1 InleidingFiguur 13.1 Programmatische aanpakIn deze PKB is gekozen voor een zogeheten programmatische aanpak. De programmatische
aanpak betekent het behoud van flexibiliteit. In de Nota Ruimte heeft het
kabinet aangegeven veel belang te hechten aan regionale ontwikkelkracht.Het flexibele karakter van de programmatische aanpak komt tot uiting in
het gegeven dat op een aantal locaties nog een keuze tussen maatregelen uit
het Basispakket en perspectiefrijke alternatieven mogelijk is (zie Figuur
13.1). Daarnaast zijn ook aanvullende maatregelen in de PKB opgenomen. Een
aantal alternieven en aanvullende maatregelen worden expliciet in deze PKB
benoemd. Daarnaast geeft de programmatische aanpak de mogelijkheid om ontwikkelingen
in de toekomst een plaats te geven in de PKB Ruimte voor de Rivier.In de Bijlage bij het kabinetsstandpunt van deze Planologische Kernbeslissing
en op de kaarten is aangegeven welke alternatieven en aanvullende maatregelen
nu al benoemd zijn.13.2 De relatie tussen het Basispakket, alternatieven
en aanvullende maatregelenHet Basispakket omvat maatregelen die in ieder geval kunnen worden uitgevoerd
binnen het beschikbare budget. De alternatieven hebben betrekking op maatregelen
met een breder perspectief voor de regio. Op sommige locaties kunnen deze
in de plaats gesteld worden van één of meer maatregel(en) uit
het Basispakket. Aanvullende maatregelen zijn niet direct nodig voor de realisatie
van de veilgheidsdoelstelling. Zij dienen, voor zover het de lange termijn
doelstelling betreft, wel hieraan bij te dragen. Opname in de PKB vindt plaats
op basis van de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit in het gebied van
de maatregel.Voor het alternatief betekent dit dat opname in het Basispakket pas plaatsvindt,
wanneer voldoende is aangetoond dat de betreffende maatregel aan de gestelde
randvoorwaarden voldoet. Het kabinet wil niet uitsluiten dat het definitieve
besluit hierover pas na de vaststelling van de PKB wordt genomen,
omdat de maatregel zeer complex is vanwege de afstemming op andere ruimtelijke
ontwikkelingen. Er moet in deze gevallen wel voldoende zicht zijn op de financiële
dekking van de maatregel. In de PKB is aangegeven op welk moment het besluit
uiterlijk moet zijn genomen en of voor het project de rijksprojectenprocedure
zal worden toegepast.Een voorbeeld van een complexe maatregel is de hoogwatergeul Kampen. In
de Nota Ruimte is het project IJsseldelta aangewezen als voorbeeldproject
ontwikkelingsplanologie. Het project is een gezamenlijk initiatief van de
provincie Overijssel en medeoverheden en partners uit de regio die werken
aan het masterplan voor het gebied ten zuiden van Kampen. Het plan voorziet
in een convenant waarin publieke (en mogelijk private) partijen zich verbinden
en zal ook moeten doorwerken in de PKB Ruimte voor de Rivier.Opname in de PKB van een aanvullende maatregel kan pas geschieden wanneer
de financieel-economische en technische haalbaarheid is vastgesteld. In technische
zin dient de maatregel met name hydraulisch en morfologisch robuust te zijn.
De maatregel dient verder zelf-financierend te zijn en risico-neutraal.13.3 Flexibiliteit in de toekomstHet kabinet sluit niet uit dat zich ook nog in de komende jaren nieuwe
initiatieven aandienen, bijvoorbeeld wanneer er nieuwe inzichten of nieuwe
technieken worden ontwikkeld, waardoor de doelstellingen beter worden bereikt.
Het is ook denkbaar dat deze initiatieven tot lagere kosten kunnen leiden.
Het initiatief kan een alternatief zijn voor een bestaande maatregel, daarop
aanvullend zijn of inhouden dat de aard, de locatie van een maatregel of het
grondgebruik wijziging behoeft.Sommige initiatieven kunnen kunnen ook bijdragen aan andere doelen zoals
de winning van delfstoffen en de berging van overtollige grond.Het welslagen of perspectief van dergelijke initiatieven is in veel gevallen
afhankelijk van lokale publiek private samenwerking en de bereidheid veiligheid
te koppelen aan andere riviergebonden functies waarbij naast het verbeteren
van de veiligheid ook een verbetering van de ruimtelijke kwaliteit wordt gerealiseerd.Voor deze nieuwe initiatieven en de bijbehorende projectbesluiten die
zich concreet aandienen na de vaststelling van de PKB maakt het kabinet een
afweging op strategisch en bovenlokaal niveau.Voor de initiatieven zal het PKB-beleid als toetskader worden gehanteerd.
Dit betekent dat zij tot uitvoering kunnen komen indien de financiering geregeld
is en nut en noodzaak van deze maatregelen, in relatie tot de gewenste bescherming
tegen overstromingen en verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en de samenhang
met de overige maatregelen en de grondbalans, vaststaat. Het kabinet zal zich
daarnaast houden aan de verplichtingen die de strategische milieueffectbeoordeling
vereist en de toets inzake de natuurbescherming uitvoeren.Ook voor alternatieven, aanvullende maatregelen en nieuwe initiatieven
geldt dat deze dienen te passen binnen de Beleidslijn Grote Rivieren (de aanpassing
van de Beleidslijn Ruimte voor de Rivier). Het kabinet bepaalt uiteindelijk
welke keuze (maatregel Basispakket versus alternatieve maatregel) verantwoord
is binnen de doelstellingen en de randvoorwaarden. De alternatieve maatregelen kunnen ten opzichte van het Basispakket extra
vrijkomende grond met zich meebrengen, die verwerkt of geborgen moet worden.
In deze PKB worden hiervoor nog geen locaties aangewezen.De Minister van Verkeer en Waterstaat kan de beslissing tot het afwijken
van de PKB voor een nieuw initiatief of inzicht nemen in overeenstemming met
de Minister van VROM en nadat het inhoudelijk is beoordeeld en de openbare
voorbereidingsprocedure als bedoeld in paragraaf 3.4 van de Algemene
wet bestuursrecht is gevolgd.De Tweede Kamer moet zijn geïnformeerd.Binnen de looptijd van deze PKB zijn twee opeenvolgende fasen te onderscheiden:• In de eerste fase (2006–2008) is er ruimte voor initiatieven
die mede kunnen leiden tot verschuivingen binnen het maatregelenpakket, mits
deze passen binnen de langetermijnvisie en binnen de beschikbare financiën.• In de tweede fase (2009–2015) zal er nauwelijks meer ruimte
zijn voor verschuivingen binnen het maatregelenpakket, aangezien in die fase
het zwaartepunt ligt op de daadwerkelijk uitvoering van de rivierverruimende
maatregelen. Gezien het feit dat de voorbereiding van de projectbesluitvorming
en vervolgens de uitvoering ervan in het algemeen een periode van vele jaren
in beslag neemt, zal de tweede fase (de uitvoeringsfase) het grootste deel
van de looptijd van deze PKB omvatten.In de Bijlage van deze PKB is per maatregel uit het Basispakket aangegeven
op welk moment het definitieve projectbesluit moet zijn genomen, waarmee tevens
de uiterste termijn van uitwisseling met andere projecten is gegeven.Voor maatregelen in het zomerbed van de rivier kan dat op een later tijdstip
zijn (hiervoor zijn alleen de normale voor werkzaamheden noodzakelijke riviervergunningen
nodig) dan voor bijvoorbeeld dijkverleggingen, waarvoor uitgebreide bestemmingsplanwijzigingen
en grondverwervingprocedures noodzakelijk zullen zijn.13.4 De criteria voor uitwisseling of toevoeging van maatregelenBij de beoordeling van de alternatieven, aanvullende maatregelen en nieuwe
initiatieven hanteert het kabinet de volgende criteria zowel voor de reeds
benoemde als voor toekomstige kansen en ontwikkelingen:VeiligheidDe initiatiefnemer zal moeten aantonen dat het project de beoogde waterstanddaling
zal realiseren. Indien hierover verschil van mening ontstaat, zal een second
opinion kunnen worden gevraagd aan een daartoe deskundige instantie of (advies)bureau.Indien het project resulteert in aanpassingen van hoofdwaterkeringen,
zal het betreffende waterschap de civieltechnische veiligheid van het project
moeten toetsen.TijdDe initiatiefnemer moet de projectaanvraag vergezeld laten gaan van een,
naar oordeel van een bestuurlijke regionale adviesgroep, realistische planning
waaruit blijkt dat het project naar oordeel van de adviesgroep tijdig gerealiseerd
kan worden. Voor zover het project uitgaat van het wijzigen van bestemmingen,
zal reeds bij indiening in een verklaring door de desbetreffende gemeente(n)
moeten zijn aangegeven dat zij voornemens zijn hieraan mee te werken. GeldEr moet zekerheid bestaan omtrent de vraag of de realisatie van het project
verzekerd is.De initiatiefnemer zal, naar oordeel van de Staatssecretaris van het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat en op basis van een financieel-economische raming
(volgens de PRI-systematiek van RWS of vergelijkbaar en inclusief de daarbijbehorende
gekwantificeerde risico’s), aannemelijk moeten maken dat de kosten van
het project gedekt zijn. In geval van twijfel kan aan een onafhankelijk bureau
een second opinion worden gevraagd.Eventueel kan in geval van een uitwisselbare maatregel een aanvraag worden
gedaan bij de Staatssecretaris van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
voor aanvullende medefinanciering vanuit het budget voor Ruimte voor de Rivier
voor een bedrag van in principe1 ten hoogste
het bedrag dat de uitwisselbare maatregel vervangt.Ruimtelijke kwaliteitProjecten dienen te worden getoetst aan het per traject op te stellen «masterplan»
of, zolang dat niet voorhanden is, aan het Regionaal Ruimtelijk Kader.Ten aanzien van de nu in de PKB als uitwisselbaar aangemerkte projecten
kan worden gesteld dat deze hier reeds aan voldoen.Nieuwe alternatieven zullen aan dit kader moeten worden getoetst. Dit
zal plaatvinden binnen de in deze Nota van Toelichting aangegeven borging
van de ruimtelijke kwaliteit (zie paragraaf 16.4.4).Toets aan de langetermijnvisieProjecten dienen te worden getoetst aan de langetermijnvisie om te voorkomen
dat investeringen worden gedaan die op de lange termijn weer ongedaan moeten
worden gemaakt, c.q. overbodig worden.TerugvaloptieNa opname van een alternatief in het Basispakket van de PKB kan alsnog
blijken dat de tijdige realisatie van het alternatief, noodzakelijk voor het
bereiken van de veiligheidsdoelstelling in 2015, niet wordt gehaald. In dat
geval zal voor het onderhavige riviertraject worden teruggevallen op de oorspronkelijke
maatregel of cluster van maatregelen of op een anderszins tijdig realiseerbaar,
bijvoorbeeld meer technisch, alternatief. 14. NATUURBESCHERMING14.1 InleidingHet Nederlandse rivierengebied is van belang voor Natura 2000, het te
behouden en te ontwikkelen Europese netwerk van natuurgebieden. Ruim 70%
van het gehele buitendijkse gebied van de Rijntakken en de benedenrivieren
is aangewezen als Speciale Beschermingszone (SBZ) in het kader van de Europese
Vogelrichtlijn. Daarnaast staan ook verschillende gebieden op de in december
2004 door de Europese Commissie vastgestelde communitaire lijst voor SBZ’s
in het kader van de Europese Habitatrichtlijn. Deze gebieden die plaats bieden
aan bijzondere leefgebieden (habitats) en planten- en diersoorten, moeten
door Nederland nog als SBZ worden aangewezen.Na het verschijnen van PKB deel 1 is op 1 oktober 2005 de Natuurbeschermingswet
1998 van kracht geworden. Deze wet regelt onder meer de bescherming van de
Speciale Beschermingszones. Alle relevante bepalingen van de Vogel- en Habitatrichtlijn
zijn nu omgezet in nationale wetgeving. De bepalingen ten aanzien van soortbescherming
waren met de invoering van de Flora- en Faunawet al eerder in nationale wetgeving
omgezet. Voor de besluitvorming in het kader van deze PKB is daarom nu niet
meer primair de Vogel- en Habitatrichtlijn, maar de nationale wetgeving voor
natuurbescherming van belang.Het maatregelenpakket waar het kabinet in deze PKB voor heeft gekozen,
is onderworpen aan een passende beoordeling op globaal niveau zoals voorgeschreven
door artikel 19j van de Natuurbeschermingswet 1998. Toetsing aan de bepalingen
van de Flora- en Faunawet is in dit stadium van de besluitvorming niet zinvol,
omdat daarvoor meer gedetailleerde informatie nodig is over de wijze van uitvoering
van de maatregelen. Bij de uitwerking van de maatregelen op het niveau van
inrichtingsplannen zal toetsing aan de bepalingen van de Natuurbeschermingswet
1998 en de Flora- en Faunawet (opnieuw) aan de orde zijn.14.2 Passende beoordeling op strategisch niveauOm na te gaan of er mogelijk sprake is van significante effecten van de
voorgestelde maatregelen op de instandhoudingsdoelstelling van Vogel- en Habitatrichtlijngebieden,
is op het strategisch niveau van deze PKB een passende beoordeling uitgevoerd,
volgens artikel 6 van de Habitatrichtlijn. Gezien de rechtstreekse werking
van artikel 6, lid 2–4 van de Habitatrichtlijn was deze beoordeling
al verplicht voordat de Natuurbeschermingswet 1998 van kracht werd op 1 oktober
2005.De passende beoordeling die ten grondslag ligt aan deze PKB heeft een
globaal karakter vanwege het strategische karakter van deze PKB. In deze fase
van besluitvorming zijn alleen de locatie en het type van de maatregelen vastgelegd;
definitieve inrichtingsplannen zijn in deze fase nog niet beschikbaar.Ten behoeve van het MER en de passende beoordeling zijn ontwerpen van
de maatregelen opgesteld, die een uitwerking van de maatregelen op de betreffende
locatie weergeven, passend binnen de doelstellingen van deze PKB. De ontwerpen
zullen bij het opstellen van de definitieve inrichtingsplannen, zo mogelijk,
verder worden geoptimaliseerd.Bij de uitwerking van de maatregelen na de PKB zal op het niveau van inrichtingsplannen
een definitieve passende beoordeling in het kader van artikel 19j van de Natuurbeschermingswet
1998 worden uitgevoerd. De passende beoordeling is geïntegreerd in het MER Ruimte voor de
Rivier. De passende beoordeling heeft tevens een zelfstandige status. Met
deze passende beoordeling wordt voldaan aan de vereisten van art. 6, lid 3–4
van de Habitatrichtlijn en aan de vereisten van art. 19j van de Natuurbeschermingswet
1998. In het kader van de passende beoordeling is, zoals de wetgeving vereist,
alleen naar mogelijke negatieve effecten van de maatregelen gekeken. Bij de
beoordeling van de mogelijke effecten is rekening gehouden met de instandhoudingsdoelstellingen.In het MER vormen de gevolgen voor Natura 2000 tevens één
van de beoordelingscriteria. Daarbij zijn naast negatieve ook positieve effecten
van de maatregelen meegewogen die passen in de opgave voor verbetering van
Natura 2000.De resultaten van de passende beoordeling van het pakket van maatregelen
in de PKB zijn sturend voor de verdere optimalisatie van maatregelen in de
fase na de PKB, zodat aantastingen van beschermde natuurwaarden zoveel mogelijk
vermeden zullen worden, en kansen voor versterking van Natura 2000 kunnen
worden aangegrepen.14.3 InstandhoudingsdoelstellingenVoor iedere SBZ heeft de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV) de verplichting doelstellingen te formuleren voor de instandhouding
van de SBZ. Deze doelstellingen vormen het referentiekader voor de passende
beoordeling.Bij de voorbereiding van deze PKB is op nationale schaal aan de instandhoudingsdoelstelling
voor de Rijntakken en de benedenrivieren invulling gegeven door middel van
het Strategisch Kader Vogel- en Habitatrichtlijn, dat deel uitmaakt van de
Toelichting van deze PKB. In het Strategisch Kader en het daarbij behorende
Achtergronddocument is rekening gehouden met de vigerende aanwijzingsbesluiten
voor vogelrichtlijngebieden en met de soorten en habitattypen waarvoor de
habitatrichtlijngebieden zijn aangemeld bij de Europese Commissie.Vanaf 2006 zal de Minister van LNV voor alle SBZ’s instandhoudingsdoelen
vaststellen. Voor het plangebied van Ruimte voor de Rivier zullen deze conform
het Strategisch Kader worden uitgewerkt.13.4 Strategisch Kader Vogel- en HabitatrichtlijnIn het Strategisch Kader is beschreven welke actuele Natura 2000-waarden
in het gehele rivierengebied van belang zijn en behouden dienen te worden.
Ook is, mede in het internationale perspectief, de opgave voor herstel en
verbetering van natuurwaarden beschreven. Het Strategisch Kader omvat de volgende
twee belangrijke elementen:1. Actuele natuurwaardenHet «Blijf af»-principe geldt
voor het behoud en herstel van een aantal zeldzame en/of aan specifieke locaties
gebonden habitats en soorten. Op deze locaties mogen geen maatregelen worden
uitgevoerd en de effecten van maatregelen in de omgeving moeten kritisch worden
beschouwd om te voorkomen dat negatieve effecten optreden.Het «Let op»-principe geldt voor
gebieden met een foerageerfunctie voor gras-etende watervogels, zoals ganzen,
zwanen en de smient. Het areaal aan foerageergebieden in het rivierengebied
als geheel moet worden behouden. Maatregelen zijn mogelijk onder de voorwaarde
dat de sleutelfactoren rust, openheid en voldoende beschikbaarheid van voedsel
gehandhaafd blijven.2. Opgave voor verbeteringVoor het rivierengebied als geheel – en dus niet alleen voor de
SBZ’s – is vanuit de optiek van Natura 2000 aangegeven op welke
manier de natuurwaarden verbeterd kunnen worden. Dit is beschreven
per riviertak. De hoofdlijn is hieronder aangegeven.  Gelderse PoortIn dit gebied dienen moerasachtige systemen in laagdynamisch gebied versterkt
te worden met verbetering en uitbreiding van hardhoutooibos. Daarnaast dient
er ruimte te zijn voor jonge rivierduinen met stroomdal-graslanden en soortenrijk
hooiland in hoogdynamisch gebied.  WaalLangs de Waal ligt een grote opgave wat betreft habitattypen gebonden
aan hoogdynamische en laaggelegen systemen, waaronder zachthoutooibos en pioniervegetatie
op slik. Langs de Waal is veel ruimte voor nevengeulen met kansen voor vissen,
macrofauna en visetende vogels.  Neder-Rijn/LekLangs deze riviertak kan het aandeel moerasachtige systemen in de lage
delen van de uiterwaarden vergroot worden. Daarnaast moet aandacht uitgaan
naar het versterken van de relatie tussen buitendijks en binnendijks gebied
(overgang bos op stuwwal naar hardhoutooibos en zachthoutooibos).  IJsselDe relatie tussen binnendijkse en buitendijkse gebieden dient te worden
versterkt waarbij het areaal laagdynamisch moeras met kwelrelaties en hardhoutooibos
zich kan uitbreiden. Verder liggen er kansen om het natuurlijk karakter van
de delta (vertakte monding van de IJssel) te versterken.  Benedenrivieren-BiesboschKansen voor meer getij en een betere waterkwaliteit ten behoeve van wilgenvloedbossen,
slikoevers en riet dienen te worden benut en moerasachtige situaties met soortenrijke
ruigten en riet moeten worden versterkt. Verder is hier een versterking van
de pleisterplaatsfunctie voor grasetende watervogels aan de orde.Voor een goede doorwerking van de integrale benadering van Natura 2000
voor het rivierengebied zoals in het Strategisch Kader vastgelegd, is het
gewenst dat de verschillende riviertakken tezamen als één SBZ
worden aangemerkt. Het kabinet streeft ernaar dit te realiseren. Mocht dit
niet mogelijk blijken, dan zullen de hiervoor genoemde, integrale elementen
uit het Strategisch Kader in ieder geval onderdeel uitmaken van de nog vast
te stellen instandhoudingsdoelen en beheersplannen van de afzonderlijke SBZ’s.14.5 De beoordelingBij het samenstellen van het Basispakket is in sterke mate rekening gehouden
met de hierboven beschreven elementen uit het Strategisch Kader Vogel- en
Habitatrichtlijn. Aanvankelijk waren honderden maatregelen beschikbaar voor
opname in de PKB. Maatregelen waarvan op voorhand duidelijk was dat significant
negatieve effecten niet te voorkomen zouden zijn en waarvoor een alternatief
beschikbaar was, zijn in een vroegtijdig stadium afgevallen. Waar mogelijk
binnen de randvoorwaarden van het project, is gekozen voor maatregelen met
een positief effect op Natura 2000. Het Basispakket is naar aanleiding van de inspraak, het wettelijk advies
en nader onderzoek op een aantal punten gewijzigd ten opzichte van PKB deel
1. In een aantal gevallen zijn andere varianten van maatregelen in het Basispakket
opgenomen.De passende beoordeling van het maatregelenpakket is op drie niveaus uitgevoerd:
op het niveau van het totale Basispakket, per riviertak (bestaande SBZ) en
voor elke maatregel afzonderlijk. De in deze PKB opgenomen depots voor overtollige
grond zijn afzonderlijk onderworpen aan een passende beoordeling op strategisch
niveau.De mogelijke externe werking van maatregelen op een SBZ is in de periode
tot PKB deel 3 nader onderzocht. De resultaten daarvan zijn in de beoordeling
meegenomen.Effecten op prioritaire soorten of habitats worden als gevolg van uitvoering
van deze PKB niet verwacht.Met het oog op eventuele cumulatieve effecten is van belang in beschouwing
te nemen dat in het rivierengebied een groot aantal andere plannen en projecten
is voorzien, zowel in het kader van de «Nadere Uitwerking Rivierengebied»
(NURG) als in het kader van de provinciale uitwerking van de Ecologische Hoofdstructuur
(EHS). De in deze PKB opgenomen «lopende projecten» (zie paragraaf 3.3.3)
maken daar deel van uit. Deze plannen en projecten hebben met name betrekking
op de ontwikkeling van meer natuurlijke, riviergebonden ecotopen op locaties
waar nu nog agrarisch grasland aanwezig is. Als gevolg van uitvoering van
de in deze PKB (Basispakket) opgenomen maatregelen in combinatie met de andere
plannen en projecten, kunnen significant negatieve effecten op overwinterende,
grasetende watervogels niet worden uitgesloten. In deze PKB zijn maatregelen
opgenomen om de mogelijke effecten van het Basispakket op overwinterende,
grasetende watervogels op het niveau van het totale rivierengebied teniet
te doen. In deze PKB wordt er verder van uitgegaan dat mogelijke effecten
op andere beschermde habitattypen of soorten teniet kunnen worden gedaan door
optimalisatie van het ontwerp bij de nadere uitwerking van de maatregelen.
In Tabel 14.1 is daarvan een overzicht gegeven. In dat geval is eventuele
cumulatie van effecten niet aan de orde. Bij de passende beoordeling op het
niveau van de inrichtingsplannen zullen, voor zover relevant, eventuele cumulatieve
effecten mede in beschouwing worden genomen.Beoordeling BasispakketHet Basispakket als geheel heeft geen negatieve effecten op de in het
rivierengebied als geheel aanwezige natuurwaarden die worden beschermd door
de Europese natuurrichtlijnen en de Natuurbeschermingswet 1998.Waar negatieve effecten van een onderdeel van het Basispakket in dit stadium
van de planvorming niet uitgesloten kunnen worden, is aangegeven hoe deze
effecten voorkomen zullen worden in het inrichtingsplan voor de betreffende
maatregel, of – als dat niet mogelijk is – hoe deze effecten door
andere maatregelen uit het Basispakket geneutraliseerd zullen worden.Beoordeling per SBZOp het niveau van de afzonderlijke riviertakken (bestaande SBZ’s)
treden mogelijk significant negatieve effecten op in de SBZ IJssel. Hier gaat
een areaal van maximaal circa 2000 hectare voedselgebied voor overwinterende,
herbivore watervogels (ganzen, zwanen en smienten) verloren, omdat grasland
wordt omgezet in meer dynamische, riviergebonden natuur. De aan deze nieuwe
natuur gebonden soorten en habitattypen maken deel uit van de in het Strategisch
Kader Vogel- en Habitatrichtlijn geformuleerde opgave voor verbetering. Beoordeling per maatregelOp het niveau van de afzonderlijke maatregelen kunnen voor een aantal
maatregelen, in deze fase van de planvorming, negatieve effecten niet worden
uitgesloten. Dit betreft in de eerste plaats de hiervoor reeds genoemde maatregelen
langs de IJssel waarbij voedselgebied voor overwinterende, herbivore watervogels
verloren gaat. De drie maatregelen die dit effect kunnen veroorzaken zijn:
de «uiterwaardvergraving Bolwerksplas, Worp en Ossenwaard», de «uiterwaardvergraving
Keizers- en Stobbenwaarden en Olsterwaarden (natuur)» en de «uiterwaardvergraving
Scheller- en Oldeneler Buitenwaarden (natuur)». Ook de maatregel «Tollewaard»
langs de Neder-Rijn/Lek kan leiden tot verlies van voedselgebied voor overwinterende,
herbivore watervogels.Bij de maatregel «uiterwaardvergraving Brakelse Benedenwaarden/dijkverlegging
Buitenpolder Het Munnikenland (natuur)», konden bij de beoordeling van
het ontwerp negatieve effecten niet worden uitgesloten. Mogelijke negatieve
effecten op het habitattype stroomdalgrasland zullen worden vermeden door
in het inrichtingsplan rekening te houden met de aanwezigheid van dit habitattype
binnen het maatregelgebied.Mogelijke negatieve effecten van de maatregel «Huissensche Waarden»
zullen eveneens in het inrichtingsplan moeten worden geneutraliseerd.Tot slot is er mogelijk sprake van externe werking van de «zomerbedverdieping
Beneden-IJssel» op de uiterwaardgebieden Duursche Waarden, Vreugderijkerwaard,
Zalkerbos en De Zande/Scherrenwelle langs de IJssel. Negatieve effecten kunnen
hier optreden op habitattypen die afhankelijk zijn van periodieke overstroming
en sedimentatie (zoals soortenrijk grasland). Deze effecten zullen zonodig
worden gemitigeerd door de zomerbedverdieping gepaard te laten gaan met (verdere)
verlaging van de bestaande kades in de genoemde uiterwaardgebieden.Als gevolg van de «kribverlaging Beneden-Waal» kunnen «externe»
of indirecte negatieve effecten op Natura 2000 waarden in de Rijswaard niet
worden uitgesloten. Zonodig zal deze maatregel daarom worden geocmbineerd
met mitigerende maatregelen in de Rijswaard, bestaande uit (verdere) verlaging
van bestaande kade(s).Bij de nadere uitwerking van de «extra uiterwaardvergraving Millingerwaard»
en de «obstakelverwijdering Suikerdam en polderkade naar de Zandberg»,
dient rekening gehouden te worden met mogelijke «externe» effecten
op de beschermde natuurwaarden in het achterliggende Natura 2000-gebied. Optimalisatie
van deze maatregelen is mogelijk.In Tabel 14.1 is voor de maatregelen in het Basispakket een overzicht
opgenomen van maatregelen met mogelijk negatieve effecten op Natura 2000.
Tevens is aangegeven hoe deze effecten bij de uitwerking van de maatregelen
geneutraliseerd zullen worden.Tabel 14.1 (Mogelijk) negatieve effecten van Basispakket
op SBZ’s en voorgenomen wijze van mitigatie en compensatie  MaatregelHRVRMogelijke aantasting
Natura 2000Voorgenomen mitigatie/compensatie WaalUiterwaardvergraving Brakelse Benedenwaarden en dijkverlegging
Buitenpolder Het Munnikenland natuurx Max. 19 ha stroomdalgraslandMitigatie in inrichtingsplan  Kribverlaging Beneden
Waalx «Externe» effecten: Kwaliteitsverlies soortenrijk
grasland in RijswaardMitigerende maatregelen:
bestaande kades in uiterwaarden verlagen KAN-gebiedUiterwaardvergraving Huissense WaardenxxMax. 4 ha stroomdalgrasland Max 146 ha foerageergebied overwinterende, herbivore
watervogelsMitigatie bij inrichting en beheer,
zonodig compensatie Neder-Rijn/LekUiterwaardvergraving Tollewaard xMax. 50 ha foerageergebied overwinterende, herbivore watervogelsMitigatie bij inrichting en beheer, zonodig compensatie IJsselZomerbedverdieping Beneden-IJsselxx«Externe» effecten: Kwaliteitsverlies soortenrijk grasland in
Duursche Waarden, Vreugderijkerwaard, Zalkerbos en De Zande/ScherrenwelleMitigerende maatregelen: bestaande kades in uiterwaarden
verlagen  Uiterwaardvergraving
Bolwerksplas, Worp en Ossenwaard xMax. 50 ha foerageergebied overwinterende,
herbivore watervogelsMitigatie bij inrichting
en beheer, zonodig compensatie  Uiterwaardvergraving
Keizers- en Stobbenwaarden en Olsterwaarden natuur xMax. 111 ha overwinterende,
herbivore watervogelsMitigatie bij inrichting
en beheer, zonodig compensatie  Uiterwaardvergraving
Scheller en Oldeneler Buitenwaarden natuur xMax. 32 ha overwinterende,
herbivore watervogelsMitigatie bij inrichting
en beheer, zonodig compensatieKansrijke alternatieve en aanvullende maatregelenVoor een aantal alternatieve, kansrijke en aanvullende maatregelen op
het Basispakket kunnen negatieve effecten op Natura 2000 vooralsnog niet worden
uitgesloten. Dit betreft met name de aanvullende maatregelen langs de Waal.Als één van de in de Bijlage genoemde kansrijke of aanvullende
maatregelen of een terugvaloptie in het Basispakket wordt opgenomen, dan zal
op dat moment moeten worden aangetoond dat uitvoering niet tot (extra) negatieve
effecten op Natura 2000 zal leiden.Mitigatie en compensatieBij de nadere uitwerking van de maatregelen (inrichting en beheer) zullen
negatieve effecten op beschermde natuurwaarden zoveel mogelijk worden voorkomen
door verdere optimalisatie van het ontwerp en door middel van beheer.Compensatie of mitigatie buiten de maatregel zelf zal voor het Basispakket
van deze PKB mogelijk aan de orde zijn voor verlies van voedselgebieden voor
overwinterende, herbivore watervogels (ganzen, zwanen en smienten). Dit is
een belangrijke functie van het rivierengebied, die echter in relatief geringe
mate locatiegebonden is. Conform het Strategisch Kader wordt de totale foerageerfunctie
gehandhaafd binnen het rivierengebied. Daarbij wordt rekening gehouden met
de sleutelfactoren voor geschikte voedselgebieden, te weten rust, openheid
en de beschikbaarheid van voldoende geschikt voedsel.Of dit mitigatie of compensatie genoemd moet worden, is afhankelijk van
de begrenzing van de SBZ’s. Het project Ruimte voor de Rivier onderscheidt
zich van de meeste andere projecten doordat het plangebied zich op dit moment
over meerdere SBZ’s uitstrekt.Het kabinet streeft ernaar om in het kader van de komende aanwijzing van
de habitatrichtlijngebieden die gecombineerd wordt met een herziening van
de aanwijzingsbesluiten voor de vogelrichtlijngebieden de Rijntakken en benedenrivieren
als één SBZ aan te merken.In de systematiek van de Natuurbeschermingswet 1998 en de Europese natuurrichtlijnen
kan van mitigatie alleen sprake zijn binnen één SBZ. In alle
andere gevallen is sprake van compensatie. Alvorens tot compensatie over te
kunnen gaan, moet worden nagegaan of er alternatieven zijn en moet worden
aangetoond dat uitvoering van het plan dwingende redenen van groot openbaar
belang dient. Een uitgebreid alternatievenonderzoek heeft plaats gevonden in het kader
van het MER. Het Basispakket is het beste alternatief voor een samenhangend
pakket van maatregelen met zo min mogelijke negatieve effecten op Natura 2000.
Gezien de uitgangspunten en strategische beleidskeuzen van deze PKB kan dijkversterking
niet als alternatief voor een ruimtelijke maatregel worden aangemerkt.Aan de eis van dwingende redenen van groot openbaar belang wordt voldaan
doordat deze PKB tot doel heeft de (openbare) veiligheid te verbeteren.De mitigatie of compensatie van voedselgebied voor overwinterende, herbivore
watervogels zal voorzien in dezelfde ecologische functies voor dezelfde soorten
als hetgeen verloren gaat. Geschikte locaties zullen allereerst in de nabijheid
van het aangetaste gebied worden gezocht. De samenhang van Natura 2000 zal
ten alle tijden gehandhaafd blijven. Voor zover dit nodig is om de samenhang
van Natura 2000 te behouden, zullen de nieuwe foerageergebieden gerealiseerd
zijn voordat de maatregelen met negatieve effecten worden uitgevoerd.Voor zover de compensatie buiten Natura 2000 plaatsvindt zal de duurzaamheid
van de compensatie worden gegarandeerd, zo nodig door de compensatiegebieden
onder de Natuurbeschermingswet 1998 te brengen.Binnen het Basispakket zijn verschillende rivierverruimende maatregelen
opgenomen die het verlies van voedselgebied voor overwinterende, herbivore
watervogels kunnen neutraliseren. Door dijkverlegging, ontpoldering en aanleg
van een hoogwatergeul wordt in totaal een areaal van circa 2000 hectare aan
het winterbed toegevoegd. Een aanzienlijk deel daarvan zal ook in de toekomst
uit grasland bestaan. Gezien de taakstelling waaraan maatregelen moeten voldoen,
zal de ontwikkeling van opgaande begroeiing slechts in beperkte mate mogelijk
zijn.De Noordwaard is een maatregel waarvan zeker is dat deze tijdig kan worden
uitgevoerd en dat ze voldoende ruimte biedt voor compensatie van het verlies
van voedselgebied voor overwinterende, grasetende watervogels. Opname van
de Noordwaard in het Basispakket én aanwijzing van de Noordwaard als
koploper biedt, hoewel sluitstuk in de hiervoor geschetste stappen, in deze
fase van de planvorming de zekerheid dat het Basispakket kan worden uitgevoerd
zonder dat de samenhang van het Natura 2000-netwerk in gevaar komt.Extra areaal foerageergebied voor overwinterende, herbivore watervogels
dat als gevolg van deze PKB ontstaat en dat niet nodig is voor compensatie
van de negatieve gevolgen van uitvoering van het Basispakket in deze PKB,
wordt door het kabinet beschouwd als reservering voor compensatie van eventueel
noodzakelijke, toekomstige ingrepen in het rivierengebied. Voorwaarde is wel
dat het gaat om de compensatie van effecten van ruimtelijke ingrepen die,
na uitvoering van deze PKB, nog nodig zijn om de bescherming van het rivierengebied
tegen overstromingen op het vereiste niveau te houden of te brengen.GronddepotsIn deze PKB zijn gronddepots opgenomen voor het bergen van overtollige
grond die vrijkomt bij uitvoering van het Basispakket. Het bergen van overtollige
grond van klasse 0–2 die niet kan worden hergebruikt in inrichtingsmaatregelen,
zal plaats vinden door bestaande putten en plassen langs de riviertakken gedeeltelijk
op te vullen. Voor de in deze PKB opgenomen putten en plassen is een globale
toetsing aan de Natuurbeschermingswet 1998 uitgevoerd. Uit deze toetsing komt
naar voren dat gebruik van deze gronddepots niet zal leiden tot negatieve effecten op Natura 2000. In veel gevallen kan het verondiepen van
bestaande zandwinputten juist leiden tot positieve effecten voor Natura 2000.Bij de toetsing is als uitgangspunt gehanteerd dat de putten in eerste
instantie zover worden opgevuld dat er een waterlaag van 5 meter boven het
vulniveau aanwezig blijft. Tijdens de uitwerking van inrichtingsplannen voor
de gronddepots zal nader worden onderzocht in hoeverre het opvulniveau verder
kan worden geoptimaliseerd.Andere bestemmingen voor overtollige grond van klasse 0–2 in deze
PKB zijn het verondiepen van putten in combinatie met het afdekken van saneringslocaties,
het uitvoeren van herstelmaatregelen en/of ontwikkeling van natuur in het
Haringvliet en het verondiepen van een bestaande put in het IJsselmeer (Flevoput).
Of hiertegen vanuit de VHR bezwaren zijn, kan pas worden vastgesteld als deze
opties verder zijn uitgewerkt. In deze PKB zijn alternatieven opgenomen voor
het geval deze gronddepots in een later stadium vanuit natuurwetgeving niet
geschikt zouden blijken te zijn.14.6 Positieve effecten van het Basispakket op Natura
2000Het Basispakket schept condities voor een positief effect op de habitattypen
krabbescheervegetaties, pioniervegetaties op slikoevers, soortenrijke moerasruigtes
en soortenrijk hooiland. Ook nemen de mogelijkheden voor soortenrijke moerasruigte
toe.Als gevolg van de voorziene sterke toename van het ecotooptype ondiep
water zullen de gevolgen voor vissen en de kamsalamander positief zijn. Sterke
positieve situaties zullen worden gecreëerd voor de bever en de noordse
woelmuis.Naast de toename van het ecotooptype ondiep water zijn door de aanzienlijke
toename van natuurlijk grasland en moeras positieve effecten voorzien op broedvogels,
moerasvogels en rust- en slaapplaatsfunctie voor watervogels. Hiermee draagt
het voorkeuralternatief bij aan de versterking en ontwikkeling van Natura
2000 waarden zoals genoemd in het Strategisch Kader, in het gehele plangebied,
dus ook buiten de SBZ.14.7 Na de PKBBij het opstellen van de inrichtingsplannen na de PKB zal het ontwerp
en de uitvoeringwijze van de maatregelen zoveel mogelijk worden geoptimaliseerd
om significant negatieve effecten op beschermde natuurwaarden te voorkomen.
De inrichtingsplannen zullen, voor zover van toepassing, aan een nieuwe, meer
gedetailleerde passende beoordeling worden onderworpen.Voor uitvoering van maatregelen met mogelijk negatieve effecten op Natura
2000 is een vergunning op basis van de Natuurbeschermingswet 1998 vereist.
In veel gevallen zal tevens een ontheffing Flora- en Faunawet nodig zijn.Bij de nadere uitwerking en uitvoering van de maatregelen ná de
PKB-procedure zal worden gestreefd naar een bijdrage van de maatregelen aan
de versterking van het Natura 2000-netwerk. Daarbij zal worden aangesloten
op de opgave voor verbetering van het Natura 2000-netwerk die in het Strategisch
Kader Vogel- en Habitatrichtlijn is omschreven. 15. FINANCIËN15.1 UitgangspuntenDe financiële consequenties van de PKB Ruimte voor de Rivier zijn
inzichtelijk gemaakt overeenkomstig de Procedureregeling Grote Projecten zoals
deze door de Tweede Kamer is vastgesteld. Deze is uitgewerkt in het beheersmodel
Rijkswaterstaat, welke specifiek gemaakt is voor Ruimte voor de Rivier in
het beheersplan Ruimte voor de Rivier.De bijbehorende wijze van ramen staat bekend onder de naam PRI-systematiek
hetgeen staat voor «Projectramingen Infrastructuur». Onderdeel
van deze systematiek is dat, naast het opleveren van een kostenraming, ook
risico’s in beeld worden gebracht en een daarmee (gedeeltelijk) samenhangende
post «Onvoorzien». De risico’s worden gekwalificeerd en
opgenomen in een risicoregister, maar ook zoveel mogelijk gekwantificeerd
en meegenomen in de kosten. Risico’s die niet kunnen worden gekwantificeerd
(en dus niet zijn meegenomen in de kosten) worden opgenomen in de lijst «Uitgesloten
risico’s». Ook wordt een onzekerheidsmarge berekend.Kenmerkend is, dat deze onzekerheidsmarge zich in de loop van de PKB-procedure
steeds verder versmalt. De projectorganisatie heeft daarbij de opdracht om
de marge in deze voorliggende PKB te hebben teruggebracht tot +/– 40%.
Dit is schematisch weergegeven in Figuur 15.1.Figuur 15.1 Schematische weergave van systematiek van
kostenraming In deze PKB wordt gewerkt met vele verschillende (typen) maatregelen en
alternatieven. De deskundigheid, ervaringen, onzekerheden en uitwerkingen
op deze onderdelen zijn verschillend, waardoor de abstractieniveaus van de
uitwerkingen kunnen verschillen.Bij het vergelijken en het maken van keuzen tussen typen maatregelen en
alternatieven dienen altijd de onderdelen kostenraming, onzekerheidsmarges
en risico’s integraal te worden betrokken. Dit is noodzakelijk omdat
er sprake is van verschillende abstractieniveaus. Als één of
meer van de drie onderdelen niet wordt of worden meegenomen, is er sprake
van een vergelijk tussen «appels en peren». De kwaliteit van de
besluitvorming wordt door dit kernpunt sterk beïnvloed en betrokken instanties
dienen zich dit goed te realiseren. 15.2 BudgettenIn de Begroting 2006 van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat zijn
voor het Realisatieprogramma Ruimte voor de Rivier de volgende bedragen opgenomen
voor de planfase en realisatiefase. Vanaf de begroting 2004
is het project Ruimte voor de Rivier opgenomen op een apart artikelonderdeel
van het Infrastructuurfonds, aanvankelijk IF 02.01.05 en met ingang van het
jaar 2006 artikel 16.02.02 (zie Tabel 15.1).Aan het in de tabel genoemde totaalbedrag is een bedrag van € 200
miljoen toegevoegd (prijspeil 2005) uit de reservering in het Infrastructuurfonds
voor Noodoverloopgebieden. Ook is een bedrag van € 100 miljoen.
(prijspeil 2005) toegevoegd ter dekking van het bij PKB deel 1 gebleken verschil.
Toen is door het kabinet besloten een verschil te laten bestaan van circa € 100
miljoen tussen de raming en het beschikbare budget op de begroting van het
Ministerie van Verkeer en Waterstaat (Infrastructuurfonds). Door het kabinet
wordt ervan uitgegaan dat dit verschil kan worden weggenomen door middel van
benutting van Europese subsidies en projectgebonden opbrensten.In de kasreeks zal dit zijn na 2009. De uitvoering van het voorgestelde
Basispakket van maatregelen zal worden gefinancierd uit deze begrotingspost.Tabel 15.1 Bedragen in de Begroting 2006 van V&W
voor het project Ruimte voor de Rivier Rijksbegroting (€ mln. incl BTW)T/m 2004200520062007200820092010LaterTotaalIF 16.02.02         t/m PKB deel 4 en lopende projecten planfase411241    57 Realisatiefase (PKB + lopende projecten)13502261002072541 5092 162IF 16.02.0254626271002072541 5092 219Met betrekking tot de indexering van de budgetkant wordt de IBOI-indexering gevolgd. Deze indexering kan afwijken van
de indexering die gebruikt wordt om de raming bij te werken en waarbij de ontwikkeling van de
(meer specifieke) markt wordt gevolgd.Onder de in de Begroting 2006 van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
(prijspeil 2005) opgenomen post «t/m PKB deel 4 en lopende projecten
planfase» vallen de kosten die gemaakt zijn/worden door de projectorganisatie
die de planstudie PKB Ruimte voor de Rivier uitvoert. Onder deze post vallen
ook de kosten van de planstudie van de (lopende) projecten Veur–Lent,
Hondsbroeksche Pleij en Zuiderklip. Voor de laatste twee projecten is reeds
een projectbesluit genomen.Daarnaast zijn in de PKB enkele projecten (voornamelijk NURG-projecten)
opgenomen, die noodzakelijk zijn voor het realiseren van de veiligheidsdoelstelling
en waarbij ervan wordt uitgegaan dat vanuit de autonome ontwikkeling deze
projecten met zekerheid en conform een bij de opgelegde veiligheidstaakstelling
passend ontwerp worden uitgevoerd. In Tabel 3.2. is aangegeven uit welke budgetten
deze projecten worden gefinancierd. De meeste van deze projecten worden overigens
niet gefinancierd uit het budget voor Ruimte voor de Rivier, maar uit de begrotingspost
voor de NURG-projecten. Voor de locatie van deze projecten wordt verwezen
naar Kaart C: lopende projecten die een bijdrage leveren aan de veiligheidsdoelstelling.Binnen de programmatische aanpak is een aantal alternatieven benoemd.
De eventuele extra kosten in vergelijking met de kosten voor de maatregelen
die hiervoor uitwisselbaar zijn, zullen moeten worden gedekt door medefinanciering
uit private en/of publieke bronnen anders dan bovengenoemde. Dit geldt ook
voor de maatregelen (kansen) die in een later stadium uitgevoerd worden ter
verbetering van de ruimtelijke kwaliteit in het plangebied vanuit een regionaal
ontwikkelingsperspectief. Bepaalde maatregelen vragen publiek-private samenwerking omdat de veiligheidsdoelstelling
wordt gecombineerd met een stedelijke ontwikkelingsopgave, natuurontwikkeling
et cetera. Het gaat daarbij onder meer om hoogwatergeulen. Bij andere onderdelen
van het programma leidt een verstandige benadering van de markt tot kosteneffectiviteit
en/of maatschappelijke meerwaarde.15.3 Kostenraming van de maatregelenDe kostenraming is opgebouwd uit verschillende componenten zoals in Figuur
15.2 is weergegeven. De bedragen in de kostenraming zijn gebaseerd op het
prijspeil 2005, waarbij gebruikt gemaakt is van de PRI-systematiek.Figuur 15.2 Componenten in de kostenramingConform de PRI-systematiek zijn eventuele inverdieneffecten zoals (extra)
opbrengsten en/of «exploitatie»-winsten (met bijbehorende onvoorziene
posten) niet meegenomen.De kosten voor beheer en onderhoud zijn niet in de kostenraming opgenomen,
maar zijn separaat weergegeven. Deze spelen weer wel een rol bij de afweging
over uitwisselbare maatregelen.Maatschappelijke baten zijn eveneens buiten beschouwing gelaten.Hierna volgt een korte toelichting op de componenten uit de kostenraming.15.3.1. InvesteringskostenEr is onderscheid gemaakt in de volgende onderdelen:– Standaard raming per maatregel. Het betreft hier investeringskosten
minus investeringsbaten. De gekwantificeerde risico’s op maatregelniveau
zijn hierbij inbegrepen. De kosten voor de (verdere) uitvoering van de Planstudiefase
en Realisatiefase zijn eveneens meegenomen (het gaat hier vooral om personele
kosten);– Projectonvoorzien (technisch);– Projectonvoorzien (bestuurlijke keuzen).Na afronding van de PKB-procedure dienen planstudies op projectniveau
te worden uitgevoerd en eventueel meerdere m.e.r.-procedures te worden doorlopen
voordat tot realisatie van de maatregelen kan worden overgegaan. In de kostenraming
is rekening gehouden met het feit dat er in de toekomst nog planstudies (op
maatregelniveau of combinatie van maatregelen) dienen te worden uitgevoerd. 15.3.2. OnzekerheidsmargeOp basis van de PRI-systematiek wordt een onzekerheidsmarge berekend die
past bij de fase waarin het project Ruimte voor de Rivier verkeert. Bij voorliggende
PKB bedraagt de onzekerheidsmarge +/– 37% op het totale
bedrag. De onzekerheidsmarge kan zowel positief als negatief uitvallen.De onzekerheidsmarge is gedefinieerd als de bandbreedte, met een slagingskans
van 68%, waarbinnen de uiteindelijke kosten van het project Ruimte
voor de Rivier zullen vallen. Deze onzekerheidsmarge mag niet op de verschillende
onderdelen/componenten van de kostenraming worden geprojecteerd, alleen op
het totaal.15.3.3. InvesteringDe kosten voor de realisatie van de maatregelen zoals opgenomen in het
Basispakket zijn geraamd en tellen per traject op tot de hieronder genoemde
(afgeronde) bedragen. Deze investeringsbedragen bevatten eveneens de aan de
maatregel toegerekende kosten voor de (verdere) uitvoering van de Planstudiefase
en Realisatiefase. Deze werkwijze is conform de binnen het Ministerie van
Verkeer en Waterstaat geldende normen ten aan zien van de wijze van ramen
(PRI-systematiek). Traject met samenhangende maatregelenKostenraming (PRI) prijspeil medio
2005 Het splitsingspuntengebied: Boven-Rijn/Waal (tot
en met Nijmegen), Pannerdensch Kanaal en Neder-Rijn (tot en met Arnhem/sluis
Driel), IJssel tot de brug in de A12 (incl. Hondsbroekse Pleij)€ 414 mln. Waal (vanaf Nijmegen tot de A27 bij Gorinchem)€ 117 mln. Benedenrivierengebied vanaf Gorinchem en Heusden
tot aan de Deltawerken (incl. Zuiderklip)€ 579
mln.Neder-Rijn (vanaf Arnhem/sluis Driel) en Lek€ 173 mln.Ijssel€ 496
mln. Subtotaal€ 1 779
mln.Bestuurlijke keuzen€ 221 mln. Projectonvoorzien (technisch)€ 163 mln.   Totaal€ 2 163 mln.Planstudies t/m PKB dl. 4 en Lopende Projecten€ 57 mln.   Totale raming€ 2 220 mln.Onzekerheidsmarge (+/– 37%)+/– € 821 mln.Bij een onzekerheidsmarge van 37% is de bandbreedte als volgt: Onzekerheidsmargelaagste waardeRaminghoogste waarde37%€ 1 399
mln. € 2 220 mln. € 3 041 mln.Aan het bedrag van de raming moeten de kosten van de planstudie t/m deel
4 en t/m het jaar 2006 worden toegevoegd. Dit betreft een bedrag van € 57
miljoen. De totale raming komt daarmee op een bedrag van € 2 220
miljoen (prijspeil 2005).15.3.4. Raming ten opzichte van budgetHet beschikbare budget bedraagt € 2 219 miljoen gebaseerd
op het prijspeil 2005. De totale raming bedraagt € 2 220 miljoen,
inclusief een prijspeilaanpassing van € 62 miljoen (ca. 3%). Zoals eerder aangegeven bevatte de budgetzijde al een taakstelling van € 100
miljoen waaraan thans € 1 miljoen wordt toegevoegd (prijspeil 2005).
Om deze te realiseren worden 2 routes onderkend:• Europese Structuurfondsen: Waterbeheer is een van de belangrijke
thema’s binnen de Europese Structuurfondsen 2007–2013. Het kabinet
wenst dan ook gebruik te maken van de mogelijkheden die de toekomstige Structuurfondsen
bieden voor de uitvoering van de maatregelen binnen het Programma Ruimte voor
de Rivier.• Vervolgtraject Bestuurlijke keuzen: Het kabinet gaat er vanuit
dat in het vervolgtraject na de PKB-procedure daar waar mogelijk de nog resterende
bestuurlijke keuzen gemaakt worden, zodat de daarmee samenhangende kosten
kunnen worden beheerst, respectievelijk verlaagd. Het omgekeerde geldt uiteraard
ten aanzien van de positieve kansen.15.3.5. Beheer en onderhoudDe kosten voor beheer en onderhoud zijn geraamd op € 179 miljoen
(gekapitaliseerd). Het betreft hier extra kosten boven op de bestaande beheer-
en onderhoudskosten. Dit leidt tot jaarlijkse kosten van gemiddeld zo’n € 7,3
miljoen. Voor deze kosten zal na 2015 nog dekking moeten worden gevonden.
Conform de PRI-systematiek is geen onzekerheidsmarge berekend voor deze beheer-
en onderhoudskosten. De onzekerheidsmarge is evenwel gegeven de fase nog groot
en wordt geschat op +/– 60%. De risico’s ten aanzien
van beheer en onderhoud zijn kwalitatief opgenomen in het risicoregister.15.4 Risico’s en beheersmaatregelen15.4.1. Soorten risico’sDe risico’s die zich kunnen openbaren in de verdere planstudiefase
en uitvoeringsfase voor het project zijn zo goed en volledig mogelijk benoemd
(gekwalificeerd) en opgenomen in een risicoregister.Bij het opzetten van het risicoregister is gebruik gemaakt van kennis
en ervaring van andere vergelijkbare grote infrastructurele projecten.Aan de risico’s zijn beheersmaatregelen gekoppeld om er voor te
zorgen dat de kans dat een risico zich voordoet zo klein mogelijk is en om –
als het zich voordoet – zo goed mogelijk te beheersen (zie de volgende
figuur).Figuur 15.3 Schematische weergave van soorten risico’s
en wijze van beheersing De risico’s zijn zo zoveel mogelijk gekwantificeerd. De risico’s
die niet zijn gekwantificeerd zijn dan ook niet meegenomen in de kostenraming,
maar opgenomen in de lijst «Uitgesloten risico’s».Voor de risico’s die wel zijn gekwantificeerd is een onderscheid
gemaakt tussen risico’s op maatregelniveau en op projectniveau:– De risico’s op maatregelniveau1 zijn verwerkt in opslagen op maatregelniveau en meegenomen
in de «Standaardraming per maatregel».– De gekwantificeerde risico’s op projectniveau zijn maatregeloverstijgend en zijn geraamd op basis van het principe
kans x gevolg. Bij deze risico’s is een onderscheid gemaakt tussen «projectonvoorzien
(technisch)» en «bestuurlijke keuzen»:• De risico’s onder de kop «projectonvoorzien
(technisch)» hebben betrekking op uitvoeringstechnische zaken
dan wel op risico’s die vanuit effectief (technisch) projectmanagementniveau
zijn te beheersen. Deze dienen vanuit de projectorganisatie de nodige aandacht
te krijgen bij het voorbereiden en uitvoeren van het project. Deze tellen
op tot een bedrag van € 163 miljoen (kans x gevolg) en zijn verwerkt
in de investeringskosten.• De risico’s onder de kop «bestuurlijke
keuzen» betreffen risico’s die invloed hebben op het
project Ruimte voor de Rivier maar waarvan door de auditor is vastgesteld
dat de keuze voor – en de uitvoering van bijbehorende beheersmaatregelen
buiten de beïnvloedingsfeer ligt van de projectorganisatie zoals die
onder verantwoordelijkheid van het mMinisterie van Verkeer en Waterstaat nu
en straks verantwoording zal afleggen aan de Tweede Kamer. In de praktijk
betekent dit dat het mede aan andere departementen, provincies, gemeenten
en waterschappen ligt in hoeverre een kostenreducerende bestuurlijke keuze
genomen wordt. Door vooraf goede (en sluitende) afspraken te maken over deze
bestuurlijke keuzen met de bevoegde gezagen kunnen de benoemde risico’s
sterk gereduceerd worden en daarmee ook goed beheerst.De categorie bestuurlijke keuzen telt op tot een totaalbedrag van € 172
miljoen. Dit bedrag is zo goed mogelijk ingeschat en door de auditor gevalideerd,
maar blijft vooralsnog onzeker. Ten aanzien van deze risico’s is –
nu op een aantal terreinen nog geen keuzen gemaakt kunnen worden – uitgegaan
van een kans van optreden van 100% bij negatieve kansen (risico’s)
en van een kans van optreden van 0% bij positieve kansen. Indien in
de loop van het vervolgproces deze keuzen wel gemaakt kunnen worden, zal de
kans van optreden op respectievelijk 0% dan wel 100% worden
gezet en het bijbehorend bedrag respectievelijk worden verlaagd dan wel verhoogd.15.4.2. Detaillering bestuurlijke keuzenDe volgende bestuurlijke keuzen, inclusief bijbehorende beheersmaatregelen
en financiële consequenties, worden onderkend. Tussen haakjes wordt het
bedrag genoemd als er geen bestuurlijke keuze wordt gemaakt en het risico
zich daadwerkelijk (volledig) voordoet:1. Oplegging extra regionale politiek-bestuurlijke randvoorwaarden aan
uitvoeringsvolgorde (€ 25 miljoen):Bevoegde gezagsorganen zouden in verband met bijvoorbeeld tijdelijke negatieve
hydraulische effecten en/of tijdelijke negatieve effecten op natuur eisen
kunnen stellen aan de uitvoeringsvolgorde. Het achterwege laten van deze eisen
kan de kosten reduceren.2. Overdracht gerealiseerde werken aan eindbeheerders (€ 50
miljoen):Door het herbevestigen van bestaande afspraken ten aanzien van beheer
en onderhoud met eindbeheerders als Staatsbosbeheer, Waterschappen,
Rijkswaterstaat, (landgoed)eigenaren, kan het risico dat eindbeheerders het
object niet over willen nemen, sterk worden gereduceerd. Hiermee wordt voorkomen
dat er mogelijke onduidelijkheden zijn ten aanzien van de eisen de eindbeheerders
zullen stellen aan het ontwerp.3. Kosten archeologisch onderzoek boven de 1%-afspraak met OCW
(€ 0 miljoen):De kosten van archeologisch onderzoek en eventuele vondsten boven de 1%-afspraak
drukken niet op het budget van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat (Verdrag
van Malta).4. Benutten kans van reeds opgekochte staatsgronden (€ 0 miljoen):Er is op dit moment nog onvoldoende inzicht in de mate waarin de te verwerven
gronden reeds in het bezit zijn van overheden. Het ter beschikking stellen
van deze gronden (om niet, of tegen een gereduceerde kostprijs) aan het project
kan mogelijk een kostenbesparing opleveren.5. Provinciale heffingen op stortplaatsen – «nazorgheffing»
(€ 56,2 miljoen):Er worden door provincies heffingen op stortplaatsen voor grond gehanteerd.
Provincies zijn verantwoordelijk voor het vaststellen van de hoogte van de
heffing.6. Bestuurlijke afspraken met betrekking tot Veur-Lent:Met de gemeente Nijmegen zijn afspraken gemaakt over schadecompensatie
als gevolg van planaanpassing voor een bedrag van € 49 miljoen.7. Doorwerking EU-richtlijn met betrekking tot grondwater (€ 25,3
miljoen):De EU Kaderrichtlijn Water (KRW) en de daarbij behorende Grondwaterrichtlijn
kan aanleiding zijn tot het aanbrengen van voorzieningen bij gronddepots ter
voorkoming van verontreiniging van het grondwater. Uitgaande van het basisprincipe
van de KRW dat maatregelen moeten bijdragen aan een duurzaam gebruik van water
en dat de kwaliteitssituatie ten opzichte van de huidige situatie verbetert,
is dat risico met de door de nationale overheden op te stellen regelgeving
mogelijk te beheersen.8. Tijdsrisico (€ 10,5 miljoen):Het project staat onder een behoorlijke tijdsdruk, hetgeen mogelijk zou
kunnen leiden tot hogere kosten. Enerzijds kan deze tijdsdruk worden gereduceerd
om cruciale maatregelen (bijvoorbeeld de aanwijzing van al dan niet tijdelijke
depots) reeds nu in gang te zetten; anderzijds kan meer ruimte in de tijd
mogelijk leiden tot kostenbesparingen enerzijds (bijvoorbeeld door een grotere
kans op PPS-constructies) en additionele gelden anderzijds. Dit kan gerealiseerd
worden door meer ruimte te creëren aan de voorkant, zo vroeg mogelijk
starten met de planfase («koplopers»), als aan de achterkant (meer
tijd voor uitvoering).Uit de uitvoeringstoets op de planning wordt zichtbaar dat uitvoeringstechnisch
een probleem kan ontstaan indien niet tijdig in het kader van de Vogel- en
Habitatrichtlijn kan worden gecompenseerd/gemitigeerd. Om een overschrijding
na 2015 te voorkomen wordt als beheersmaatregel opgenomen het kopen/huren
van belendende percelen. De ingeschatte kosten hiervan bedragen € 10,5
miljoen met een kans van 100%. Eveneens ter reductie van dit risico
werkt LNV aan 1 SBZ voor trekvogels.Overige vertragingsfactoren kunnen betrekking hebben op de procedures
die gerelateerd zijn aan depots voor de berging van griond, de VHR en het
verwerven van grond.15.4.3. Vervolgproces bestuurlijke keuzenMet bestuurders zullen vooraf bindende afspraken gemaakt worden over de door hen verder te maken keuzen in het vervolgproces na het van
kracht worden van de PKB. In vergelijking met andere (grote) projecten wordt
bewust de keuze gemaakt om deze afspraken vooraf te maken en niet gedurende
de uitvoering. Hierdoor worden de betrokken instanties maximaal gecommitteerd
om hun deel aan de PKB Ruimte voor de Rivier bij te dragen.Het uitgangspunt is om alle keuzen te «beheersen» zodat –
in het meest gunstige geval – de aan deze risico’s verbonden kosten
gereduceerd kunnen worden tot 0 en de mogelijke baten gemaximaliseerd.Gedurende het vervolgproces na het van kracht worden van de PKB kan de
mogelijkheid bestaan voor betrokken instanties om uiterlijk bij de start van
de uitvoering beheersmaatregelen vast te leggen in de vorm van bindende overeenkomsten
met de Rijksoverheid. Afhankelijk van de bereidheid van betrokken instanties
om deze overeenkomsten af te sluiten kan berekend worden welk deel van de
bestuurlijke risico’s tijdens de uitvoeringsfase niet beheerst kan worden
en als onderdeel van de kostenraming blijft bestaan. Hiermee wordt ook duidelijk
welke andere opties «tot binnen budget brengen» alsnog noodzakelijk
zijn om binnen het taakstellend budget te blijven.Opgemerkt wordt dat de te sluiten overeenkomsten die invulling geven aan
de afname van de bestuurlijke keuzen, object van een audit zullen zijn, opdat
maximale zekerheid bestaat over de hardheid van de te maken afspraak voordat
met de uitvoering wordt gestart.15.4.4. Uitgesloten risico’sDe volgende risico’s/kansen zijn benoemd, maar niet gekwantificeerd
en behoren daarmee tot de categorie «Uitgesloten risico’s».Risico’s op het niveau van bestuurlijke keuzen1. Eventuele (aanvullende) besluiten ten aanzien van de langetermijnvisie.2. Extra kosten van de lopende projecten gaan alsnog drukken op het PKB-budget.3. Het milieuhygiënisch kader rond grondverzet is vastgelegd met
Actief Bodembeheer. Er is echter nog een groot aantal knelpunten gesignaleerd,
zoals het herverontreinigingsniveau en uitvoerbaarheid van Bouwstoffenbesluit.
De verwachting is dat het kader gedurende (de uitvoering van) het project
sterk zou kunnen wijzigen.4. De eventuele mogelijkheid van initiatieven van derden, subsidies en
marktbenadering (medefinanciering).5. De positieve indirecte invloed op de kosten door het vinden van innovatieve
uitvoeringsmogelijkheden en materialen. Het tijdig beschikbaar zijn van deze
bronnen.6. Aanvullende (niet waterstandverlagende) maatregelen benodigd ten gevolge
van omgevingsinvloeden. Dit kan het gevolg zijn van inspraakprocedures, invloed
politiek, bestuurders of omwonenden.7. Afwijking van de huidige afvoerverdeling. In de scope van de PKB is
de huidige afvoerverdeling een uitgangspunt. Mocht hiervan afgeweken worden,
dan kan dit de nodige consequenties hebben.8. Er wordt rekening gehouden met toereikende compensatie voor prijsstijgingen
en/of inflatie.9. Er is geen rekening gehouden met extra dijkverhoging om te anticiperen
op taakstellingen van de lange termijn. De veiligheidsanalyse CPB of de wensen
van waterschappen voor extra robuust ontwerpen kan aanleiding zijn voor hogere
investeringsinspanning dan nodig voor de veiligheidsdoelstelling van deze
PKB. 10. De realisatie van de uitvoering in 2015 is niet realiseerbaar als
gevolg van vertraging in de politieke besluitvorming.11. De sanering van de gehele puntverontreiniging bij het aansnijden van
het hoogwatervrije terrein bij Meinerswijk.12. De thans sterk in opkomst zijnde luchtproblematiek. Dit risico wordt
als uitgesloten risico beschouwd zowel op het niveau van planvorming als op
het uitvoeringsniveau. Wel kunnen op planniveau zonodig (complexe) maatregelen
ontkoppeld worden, waardoor alleen de veiligheidstaakstelling resteert. Ook
extra kosten voor roetfilters worden niet specifiek meegenomen. Indien een
dergelijke maatregel verplicht wordt gesteld volgt uit de toegepaste indexeringssystematiek
dat de daarmee samenhangende kosten in de budgetten en ramingen (gedeeltelijk)
worden verwerkt.Risico’s als gevolg van veranderende wet- en regelgeving:13. Door nieuwe (EU) regelgeving worden aanvullende maatregelen gevraagd.14. Een aantal verleende vergunningen wordt met succes aangevochten bij
Raad van State door belanghebbende. Er is nog geen juridische helderheid over
de juridische/wettelijke houdbaarheid van de principes van actief bodembeheer.15. Als gevolg van veranderende wet- en regelgeving: het straks niet meer
mogen gebruiken van grond die nu schoon is.16. Zijdelingse instroom wordt niet als (positieve) kans meegenomen in
het risicoregister. Dit is mede afhankelijk van wet- en regelgeving en de
bereidheid van de regio’s.Risico’s op het terrein van «Financieel en
markt»:17. Invloed van extreme marktwerking bij inschrijving, hierdoor kunnen
de kosten dalen of stijgen.18. Ongunstige planning met andere (grote) projecten op de markt.19. Nieuwere en efficiëntere uitvoeringmethoden en/of technieken.
Kosten kunnen door innovatieve technieken en werkmethoden dalen.20. Faillissement van aannemer, ingenieursbureau en dergelijke.21. Staking buiten de schuld van de aannemer.15.5 KwaliteitsborgingDe kwaliteitsborging voor het project Ruimte voor de Rivier heeft veel
aandacht gekregen. Er is een beheersplan opgesteld waarin de acties zijn opgenomen
die noodzakelijk zijn om de kwaliteit van de PKB Ruimte voor de Rivier te
garanderen. Hierbij dient rekening gehouden te worden met de fase waarin het
project zich bevindt.Het Audit Committee Ruimte voor de Rivier heeft – conform het Beheersplan –
het auditprogramma vastgesteld. Op basis van eerdere ervaringen en resultaten
wordt dit periodiek aangepast en uitgevoerd. Door middel van heraudits wordt
vastgesteld in hoeverre eerdere aanbevelingen worden gevolgd.In een (strategisch) planstudieproces van deze omvang kunnen, op basis
van nieuwe inzichten en verdergaande concretiseringen, aanscherpingen worden
aangebracht. Vanuit het project wordt enerzijds gezorgd voor het bieden van
ruimte aan deze nieuwe inzichten en anderzijds voor het scherper maken van
de huidige ramingen.Een onafhankelijk auditor ziet sinds de zomer van 2003 toe op de naleving
van de geldende normen en de juistheid van de uitkomsten uit dit planstudieproces.
Uitgangspunt daarbij is dat iedere mutatie op een eerder goedgekeurde kostenraming
(inclusief marges en risico’s) door de auditor moet worden
beoordeeld op plausibiliteit en juistheid. Deze activiteit zal blijven voortduren
ook gedurende de komende planstudiefase na het van kracht worden van de PKB.Door de projectorganisaties worden alle tussentijdse mutaties verzameld
en na goedkeuring op vaste peilmomenten verwerkt in de kostenramingen. Hiermee
blijven de verschillende versies van kostenramingen inzichtelijk en zijn vergelijkingen
per peildatum mogelijk. 16. NÁ DE PKB-PROCEDURE16.1 Fasering van de besluitenDe besluitvorming over de in deze PKB opgenomen maatregelen kan onderscheiden
worden in drie fasen. De eerste fase in de besluitvorming betreft de onderhavige
PKB-procedure.De tweede fase van de besluitvorming betreft de totstandkoming van de
projectbesluiten door de daartoe bevoegde gezagen. Met een projectbesluit
wordt een integraal besluit genomen ten aanzien van een specifieke maatregel
of cluster van maatregelen op een nader aangegeven locatie. Deze bestuurlijke
projectbesluiten zullen worden genomen ná het van kracht worden van
deze PKB.De derde fase van de besluitvorming betreft de totstandkoming van de uitvoeringsbesluiten.
Daarbij gaat het om de diverse specifieke besluiten die nodig zijn om het
project daadwerkelijk te realiseren, bijvoorbeeld de vergunningen die nodig
zijn voor de graaf- of bouwwerkzaamheden.Het kabinet heeft met regionale en lokale overheden bestuurlijke afspraken
gemaakt om bepaalde projecten uit het Basispakket met voorrang uit te voeren,
zogenoemde koploper-projecten. Dit betekent dat
al vóór de vaststelling van de PKB door het kabinet met de planstudie
voor de betreffende maatregel is begonnen. Het is de bedoeling dat bij een
koploperproject tijdens de rit geen wisseling van de bestuurlijke wacht plaatsvindt.
In principe wordt na de vaststelling van de PKB het project gerealiseerd onder
verantwoordelijkheid van het bestuursorgaan dat reeds voordien verantwoordelijk
was voor het project.Figuur 16.1 Wettelijke procedures versus (financiële)
beslismomenten bij V&W Los van de te nemen besluiten binnen de wettelijke procedures die noodzakelijk
zijn voor de realisatie van de maatregelen, dienen ook beslissingen te worden
genomen over de financiering van de uitvoering van de maatregelen. Voor zover
dit gebeurt vanuit de begrotingspost Ruimte voor de Rivier zullen deze beslissingen
worden genomen door de daarvoor verantwoordelijke bewindspersoon van Verkeer
en Waterstaat (Figuur 16.1).16.2 Bestuursniveaus voor projectbesluitenZoals eerder opgemerkt, wordt deze PKB gevolgd door bestuurlijke projectbesluiten
ten aanzien van de maatregelen opgenomen in het pakket voor de korte termijn.
Met die projectbesluiten wordt op hoofdlijnen juridisch bindend
beslist op welke wijze het project wordt gerealiseerd of vergund. Met het
oog daarop wordt in deze PKB een overheidsinstantie, bevoegd gezag, aangewezen,
die belast is met de zorg voor het nemen van het aangegeven projectbesluit
en wordt tevens de desbetreffende projectprocedure genoemd door het vermelden
van de wet waarin deze is geregeld.Uitgangspunt bij de aanwijzing van overheidsinstanties is dat datgene
wat verantwoord decentraal kan worden geregeld ook door het desbetreffende
decentrale bestuur wordt verricht. Hierbij zijn mede de schaal en de aard
van het project van belang.Dit betekent dat, voor zover het versterkingen of verleggingen van primaire
waterkeringen betreft, de in de Wet op de waterkering geregelde planprocedure
wordt gevolgd, hetgeen met zich brengt dat de beheerder van de primaire waterkering,
dat wil zeggen het desbetreffende waterschap, het plan vaststelt, onder goedkeuring
van de provincie. Dit kan anders liggen indien de verlegging van de primaire
waterkering een onderdeel is van een groter project, waarvoor met name de
rijksprojectenprocedure wordt gevolgd.Voor zover het werkzaamheden in de uiterwaarden betreft, is het uitgangspunt
dat het project wordt gerealiseerd in het kader van een bestemmingsplan van
de betrokken gemeente, onder goedkeuring van de betrokken provincie. Eventueel
kan, afhankelijk van de aard van het project, een provinciaal streekplan (of
een wijziging daarvan) voorafgaan aan het bestemmingsplan. Het is denkbaar
dat in een dergelijk streekplan concrete beleidsbeslissingen worden opgenomen,
die door de betrokken gemeente bij het tot stand brengen van het bestemmingsplan
in acht moeten worden genomen. In de gevallen waarin, om een dergelijk bestemmingsplan
uit te voeren, een relatief groot aantal vervolgbeslissingen moet worden genomen,
kan paragraaf 3 van de wettelijke regeling inzake de rijksprojectenprocedure
van toepassing worden verklaard. Dit betekent dat voorzien wordt in een gecoördineerde,
op bespoediging gerichte besluitvormingsprocedure met betrekking tot die vervolgbeslissingen.Indien ten behoeve van een maatregel een project reeds is gestart vóór
de totstandkoming van de PKB en een flink eind is gevorderd, is het niet wenselijk
dat tijdens de rit een wisseling van de bestuurlijke wacht plaatsvindt. Alsdan
wordt het project gerealiseerd onder verantwoordelijkheid van het bestuursorgaan
dat reeds voordien verantwoordelijk was voor het project.Voor het Rijk is een taak weggelegd daar waar het project wordt gerealiseerd
met toepassing van de Wet beheer rijkswaterstaatswerken of de Ontgrondingenwet
(ontgronding in rijkswateren). In beide gevallen is immers de Minister van
Verkeer en Waterstaat het bevoegde gezag. Bij de voorbereiding van zodanige
projectbesluiten worden de in aanmerking komende decentrale overheden betrokken.De rijksprojectenprocedure, zoals geregeld in de Wet op de ruimtelijke
ordening (Wro), kan worden toegepast als het gaat om maatregelen met een bovenlokale
ruimtelijke dimensie of bovenlokale ruimtelijke effecten.Voor toepassing van de rijksprojectenprocedure komen de volgende gevallen
in aanmerking:1. ingrijpende en complexe maatregelen, die een relatief groot gebied
beslaan;2. een samenstel van maatregelen, die qua hydraulische en ruimtelijke
effecten een sterke samenhang hebben met elkaar, waarbij uit efficiency-oogpunt
het aangewezen is dat hier één instantie, te weten het Rijk,
het projectbesluit neemt; 3. projecten die op een gering maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak
in de desbetreffende regio kunnen rekenen of projecten die weliswaar aanvankelijk
ter hand zijn genomen door een decentraal bestuursorgaan, maar waarvan de
voortgang in het besluitvormingsproces zodanig traag verloopt dat alsnog de
rijksprojectenprocedure moet worden gevolgd.Ook bij de voorbereiding van rijksprojectbesluiten worden de andere in
aanmerking komende overheden betrokken.Aan de hand van bovengenoemde criteria is in de bij deze PKB behorende
Bijlage per maatregel aangegeven welke overheidsinstantie belast wordt met
de zorg voor de totstandbrenging van het desbetreffende projectbesluit en
met toepassing van welke wet dat projectbesluit wordt gerealiseerd.16.3 Vervolgprocedures16.3.1. Keuze proceduresDe maatregelen die in het kader van deze PKB getroffen worden, kunnen
in de volgende categorieën worden onderverdeeld.UiterwaardvergravingenVoor zover het gaat om ontgrondingen in uiterwaarden is in het algemeen
het college van gedeputeerde staten van de desbetreffende provincie de bevoegde
instantie. De beoogde rivierverruimende maatregel in de uiterwaarden betreft
echter in alle gevallen meer dan de ontgronding. Een maatregel op grond van
de Wet op de ruimtelijke ordening (Wro) is derhalve aangewezen: een bestemmingsplan,
een streekplan(wijziging) of een rijksprojectbesluit.Versterking of verlegging van een primaire waterkeringVoor versterking van een primaire waterkering is een plan ex artikel 7
van de Wet op de waterkering vereist. Een dergelijk plan wordt vastgesteld
door de beheerder van een primaire waterkering (een waterschap). Het college
van gedeputeerde staten in de desbetreffende provincie besluit omtrent goedkeuring
van het plan.Voor een dijkteruglegging geldt hetzelfde als bij een dijkversterking.Bij uitgebreide dijkterugleggingen, waarbij naast de aanpassing van het
waterstaatswerk de inrichting van een gebied aan de orde is, kan nadrukkelijk
ook de rijksprojectenprocedure in aanmerking komen. Hierbij is immers sprake
van een ingrijpend en complex rivierverruimend project dat een relatief groot
gebied beslaat en waarbij (verplichte) coördinatie in de procedures uiterst
nuttig kan zijn.KribaanpassingKribverlaging is een technische maatregel die in het beheergebied van
de Minister van Verkeer en Waterstaat plaatsvindt. Op grond van de Wet beheer
rijkwaterstaatswerken is voor kribverlaging een Wbr-vergunning noodzakelijk
van de Minister van Verkeer en Waterstaat.ObstakelverwijderingBouwwerken, hooggelegen of begroeide terreinen, veerstoepen en, spoordijken
zijn voorbeelden van obstakels voor de doorstroming van het water. Om deze
obstakels te kunnen verwijderen of doorstromend te maken, moeten ze geheel
of gedeeltelijk in eigendom verworven en geamoveerd of aangepast worden. In
het door de gemeenteraad vast te stellen bestemmingsplan (goed te keuren door
gedeputeerde staten) moet, indien nodig, de bestemming worden aangepast aan
de nieuwe functie «waterstaatsdoeleinden». Indien
minnelijke verwerving niet slaagt, kan op basis van het bestemmingsplan onteigend
worden en na het verkrijgen van de benodigde vergunningen de verwijdering
of aanpassing plaatsvinden.ZomerbedverdiepingVoor de ontgrondingen in de bij het Rijk in beheer zijnde rivieren, voor
zover het het zomerbed betreft, is de Minister van Verkeer en Waterstaat bevoegd
gezag op grond van de Ontgrondingenwet.HoogwatergeulenDe aanleg van hoogwatergeulen betreft ingrijpende en complexe rivierverruimingsprojecten,
die een relatief groot gebied beslaan. De ruimtelijke inpassing ervan is ingrijpend
en vereist een zorgvuldige afweging, vooral indien de maatregel wordt gecombineerd
met andere regionale ontwikkelingen.Voldaan wordt aan één van de in paragraaf 8.2 genoemde
criteria om de rijksprojectenprocedure van toepassing te verklaren. De rijksprojectbesluiten
worden vastgesteld door de Minister van Verkeer en Waterstaat, in overeenstemming
met de Minister van VROM.BergingVoor berging van een hoogwatergolf in een gebied met bestaand oppervlaktewater
kan het nodig zijn een sluis aan te passen, een dijk te versterken of het
peilbeheer te wijzigen waarvoor dan de benodigde besluiten moeten worden genomen
door de daartoe bevoegde waterbeheerders.Depots voor berging grondDe rijksprojectenprocedure (paragraaf 2 en 3 van de wettelijke regeling)
kan op de besluitvorming omtrent de voor de rivierverruiming benodigde gronddepots
van toepassing worden verklaard. Ook kunnen gronddepots in het kader van een
streekplanaanpassing worden gerealiseerd.16.3.2. TerugvaloptieOp de besluitvorming omtrent enkele maatregelen genoemd in de Bijlage
bij de PKB is de rijksprojectenprocedure direct van toepassing. Voor maatregelen
waarbij in eerste instantie een ander projectbesluit dan een rijksprojectbesluit
is gekozen, zal alsnog een rijksprojectbesluit worden voorbereid vanaf het
moment dat de Minister van Verkeer en Waterstaat, in overeenstemming met de
Minister van VROM, heeft vastgesteld dat niet in het jaar genoemd in de Bijlage,
kolom «Projectbesluit uiterlijk» het projectbesluit tot stand
is gekomen of niet vóór de in kolom «Uitvoeringsperiode»
genoemde uitvoeringsperiode de benodigde uitvoeringsbesluiten tot stand zijn
gekomen.Indien het er naar uitziet dat niet tijdig het projectbesluit of de uitvoeringsbesluiten
door het regionale bestuursorgaan zal worden genomen, kan de Minister van
Verkeer en Waterstaat om tijdverlies te voorkomen alvast een aanvang maken
met de benodigde voorbereidingen van een ontwerp-rijksprojectbesluit.16.4 Planfase en uitvoering16.4.1. PlanningMet de realisatie van de maatregelen die deel uitmaken van het Basispakket
moet uiterlijk eind 2015 de in deze PKB geformuleerde veiligheidsdoelstelling
bereikt zijn. In de tabel in de Bijlage wordt – opgesplitst per traject
en per maatregel of cluster van samenhangende maatregelen – aangegeven
hoe dit in de tijd zijn beslag zal krijgen. In de tabel wordt ook aangegeven
wanneer het eind van de planfase is voorzien en wanneer de daadwerkelijke
uitvoering zelf is gepland. In de figuur «Planning
van de realisatie van de maatregelen Korte Termijn» is dit
grafisch weergegeven. Na het nemen van het projectbesluit in het kader van
de te volgen wettelijke procedure na afronding van de planfase kan de voorbereiding
van de uitvoering starten. Ook geeft de tabel indicatief aan welke instantie
als opdrachtgevend bestuursorgaan is voorzien. In de planstudiefase, na het van kracht worden van de PKB, zal een nadere
uitwerking worden gegeven aan de planning van de volgorde van uitvoering van
de verschillende maatregelen.Na vaststelling van de PKB is een periode van circa negen jaar beschikbaar
voor de realisatie daarvan. Gezien de omvang en de complexiteit van het maatregelpakket
zal tijdige uitvoering alleen mogelijk zijn wanneer strak de hand gehouden
wordt aan de in deze PKB gepresenteerde planning.De volgende onderdelen zijn voornamelijk bepalend voor de doorlooptijden
in de planning:• ProceduresBinnen de planning zijn twee bezwaarprocedures voorzien. Ten eerste zal
rekening moeten worden gehouden met een procedure voor de Raad van State als
bezwaar op een publiekrechtelijk besluit dat de basis vormt voor de daadwerkelijke
uitvoering zoals het bestemmingsplan of het dijkverbeteringsplan. De tweede
procedure komt na de vergunningverlening mogelijk nog gevolgd door een Raad
van State-procedure. Gezamenlijk kan dit twee en een half jaar in beslag nemen.
Niet bij alle projecten zal dit het geval zijn. Bij projecten waar de rijksprojectenprocedure
van toepassing wordt verklaard, kan door coördinatie van de procedures
de doorlooptijd beperkt worden.• NatuurbeschermingEen projectbesluit voor een maatregel wordt pas genomen wanneer de bijbehorende
mitigatie of compensatie gewaarborgd is.Het tijdig nemen van de project- en uitvoeringsbesluiten wordt verzekerd
door de mogelijkheid van het toepassen van de rijksprojectenprocedure. Ten
aanzien van waterkeringen kan het tijdig treffen van een maatregel worden
verzekerd door de mogelijkheid van een aanwijzing door de Minister van Verkeer
en Waterstaat als bedoeld in artikel 6a van de Wet op de waterkering. Daarnaast
is bij het bepalen van het budget voor uitvoering van de PKB in de mogelijkheid
voorzien dat het voor mitigatie of compensatie nodig kan blijken gronden aan
te kopen en zonodig in te richten buiten de nu in de PKB aangeduide gebieden
voor de maatregelen.• Depots voor grondVanuit de uitvoeringslogistiek is een belangrijk aandachtspunt het beschikbaar
krijgen van voldoende gronddepots (depots) ten behoeve van de berging van
grond die onder meer vrijkomt bij de uiterwaardvergravingen.• GrondverwervingOnteigeningsprocedures kosten veel tijd en kunnen formeel pas starten
na vaststelling van bijvoorbeeld het bestemmingsplan of een dijkverbeteringsplan.
Door een goed gepland anticiperend aankoopbeleid waarbij voortvarend door
middel van minnelijke verwerving vastgoed in het plangebied wordt verworven,
al dan niet gebruikmakend van uitruilinstrumenten, kan grote tijdswinst worden
geboekt. Het kan bovendien bijdragen aan draagvlak voor de maatregel. Het
zoeken naar ontwerpoptimalisaties waarbij aankoop van vastgoed voorkomen kan
worden en het benutten van uitruilmogelijkheden, kan voorkomen dat de grondverwerving
het kritische pad in de planning gaat bepalen.De daadwerkelijke uitvoering van het grootste deel van werken staat gepland
over een korte periode van 2009 tot en met 2015. Dit betekent dat de procedures
voor de benodigde project- en uitvoeringsbesluiten vóór die
tijd moeten zijn doorlopen. Vooral wanneer meerdere partners in het kader
van medefinanciering betrokken zijn, zal een strikte discipline in de voorbereiding
van die besluiten noodzakelijk zijn. De logistiek van het grondverzet, waarbij gezocht zal worden naar het
zoveel mogelijk maken van werk met werk, zal invloed hebben op de uitvoeringsvolgorde.
Daarnaast zullen hydraulische overwegingen en minimalisering van extra beheer
en onderhoud belangrijke randvoorwaarden stellen aan de planning.16.4.2. Functies binnen ruimtelijke maatregelenIn de Bijlage bij de PKB is per rivierverruimende maatregel aangegeven
wat de voorziene toekomstige functie is van het gebied dat met het nemen van
de maatregel is gemoeid, nadat de maatregel is uitgevoerd. Het gaat hier om
de hoofdfunctie van het gebied. De provincie die het aangaat, wordt gevraagd
om bij de vastlegging van de functie(s) in het streekplan rekening te houden
met deze hoofdfuncties.Pas bij de voorbereiding van de vervolgbesluiten na het van kracht worden
van de PKB vindt de verdere uitwerking van de maatregelen plaats en wordt
duidelijk in hoeverre en waar de functies hun plaats krijgen. Bij het globaal
ontwerpen van de maatregelen, ten behoeve van deze PKB, is een aantal randvoorwaarden
en uitgangspunten gehanteerd. De voornaamste daarvan zijn:• een optimale doorstroming van het water• de minimalisatie van de hoeveelheid vrijkomende verontreinigde
grond• het voorkomen van dijkinstabiliteit• het handhaven van de bereikbaarheid van woningen en bedrijven• het zoveel mogelijk ontzien van beschermde natuur-, landschaps-
en cultuurhistorische waarden.In de uitvoeringsfase komen deze in de PKB geformuleerde uitgangspunten
en randvoorwaarden opnieuw aan de orde.Een heel belangrijk aandachtspunt bij het bepalen van wat er wel en wat
er niet mogelijk is qua inrichting van een gebied, heeft te maken met de mate
waarin de inrichting de doorstroming belemmert. In meer technische termen:
de ruwheid van het gebied is in hoge mate bepalend voor de hoogte van de bijdrage
aan de taakstelling. Dit speelt onder andere als het gebied verandert van
de functie landbouw naar de functie natuur.Bij de globale ontwerpen, gemaakt ten behoeve van deze PKB, is uitgegaan
van een relatief «glad» ontwerp. De invulling voor natuur bestaat
daarbij uit natuurlijk grasland met maximaal 2,5% struweel. Dit heeft
ook consequenties voor het beheer. Vóór iedere winter zal er
voor moeten worden gezorgd, dat het gebied weer in overeenstemming wordt gebracht
met de uitgangspunten voor de inrichting. Een en ander zal moeten worden vastgelegd
in een beheersplan dat onderdeel uitmaakt van een vergunning. Het gaat hier
om een vergunning in het kader van de Wet beheer rijkswaterstaatswerken (Wbr).
Hierin staan de (toekomstige) kenmerken van het betreffende gebied beschreven
(wat is de hoogteligging en waar is de begroeiing voorzien) alsmede de wijze
waarop instandhouding van deze kenmerken plaatsvindt. Uiteraard zal op de
naleving hiervan worden toegezien.De verbetering van de ruimtelijke kwaliteit zal bij de nadere uitwerking
in de planstudies per maatregel/project gestalte krijgen door een integraal
ontwerp waarbij de tijdens de voorbereiding van de PKB verworven kennis, inzichten
en ideeën tot een goede afstemming tussen alle relevante functies moeten
leiden. Daarbij zijn de in het Regionaal Ruimtelijk Kader gehanteerde principes
samenhang en diversiteit leidende principes. Deze principes worden per riviertak
uitgewerkt in concrete ruimtelijke beelden. Dit kan inzicht bieden in de wenselijkheid
om in de planstudiefase maatregelen in één project te combineren
voor die locaties waar samenhang leidt tot een meerwaarde voor
ruimtelijke kwaliteit. De opgave vanuit ruimtelijke kwaliteit bij de planstudie
zal zijn om door middel van creatief ontwerpen van maatregelen de ruimtelijke
kwaliteit op het lokale niveau verder te verbeteren, zonder dat dit tot hogere
kosten leidt of afbreuk doet aan de waterstanddaling.Verder zal bij de uitwerking van de maatregelen ná de PKB-procedure
voor de inrichtingsplannen een definitieve passende beoordeling voor besluitvorming
in het kader van de Natuurbeschermingswet 1998 plaatsvinden.In die gebieden waar de functie verandert naar natuur, zal naast het ontzien
van beschermde waarden, de realisatie van de ontwikkelopgave uit het Strategisch
Kader Vogel- en Habitatrichtlijn ter versterking van het Natura 2000-netwerk,
worden nagestreefd.Binnen het plangebied van de PKB kan en zal de behoefte aan compenserende
maatregelen voor natuurwaarden worden gerealiseerd. Dit zowel indien alleen
het Basispakket wordt uitgevoerd als ook in het geval van uitvoering van het
Basispakket waarvan onderdelen zijn vervangen door één of meer
van de alternatieve maatregelen. Daarnaast voorziet de maatregel ontpoldering
Noordwaard (meestromend) in voldoende compensatie voor andere maatregelen.Een projectbesluit wordt pas genomen wanneer de bijbehorende compensatie
gewaarborgd is; een maatregel – althans het gedeelte daarvan waarvoor
compensatie benodigd is – wordt pas uitgevoerd als de compensatie gerealiseerd
is. De functie van de maatregel ontpoldering Noordwaard (meestromend) is zowel
hydraulisch als compenserend voor natuurbeschermingswaarden. Het tijdig nemen
van de in de Bijlage opgenomen regionale project- en uitvoeringsbesluiten
wordt verzekerd door de mogelijkheid van het toepassen van de rijksprojectenprocedure.
Zo nodig wordt vooruitlopend op het rijksprojectbesluit voor de Noordwaard
een apart projectbesluit genomen ten behoeve van de tijdige realisering van
het compenserende onderdeel daarvan.Voor alle maatregelen die betrekking hebben op de waterkeringen geldt
dat het tijdig treffen ervan wordt verzekerd door de mogelijkheid van een
aanwijzing door de Minister van Verkeer en Waterstaat als bedoeld in artikel
6a van de Wet op de waterkering.16.4.3. Borging van beheer en onderhoudBeheer van uiterwaardenIn de uiterwaarden vindt natuurontwikkeling plaats conform kabinetsbeleid.
Voor de meeste natuurontwikkelingsprojecten is een vergunning door de rivierbeheerder
afgegeven en is opstuwing van water als gevolg van deze natuur gecompenseerd.
Sinds 1995 leveren natuurontwikkelingsprojecten ook een bijdrage aan rivierverruiming.
De keuze van zowel natuurdoeltypen en precieze locaties als het beheer van
projecten blijft een aandachtspunt bij het op peil houden van de veiligheid.
Intensivering van beheer en handhaving door de betrokken beheerders en Rijkswaterstaat
is nodig.Ten opzichte van 1997 is in het rivierengebied landelijk (Maas en Rijn)
sprake van een beheerachterstand van naar schatting enkele honderden hectares1 spontane forse vegetatie verspreid over verschillende
terreinen in de uiterwaarden en de oeverzone. Tevens ontstaat door extensivering
van het gebruik steeds meer «ruw grasland», dat bij grote arealen
invloed heeft op de waterstanden. Het gezamenlijk effect van deze vegetatie
langs de rivier kan naar verwachting oplopen tot meerdere centimeters. Om
dit opstuwend effect teniet te doen moet deze vegetatie met prioriteit worden
gecompenseerd of verwijderd. Het is echter niet zo dat door intensivering van het beheer maatregelen
kunnen vervallen die nu in deze PKB zijn opgenomen. De waterstandverlaging
die met intensivering van beheer bereikt kan worden – rekening houdend
met natuurwetgeving – is in het algemeen onvoldoende of wordt niet op
de locatie gerealiseerd waar het vanuit het oogpunt van veiligheid nodig is.
Wel zal effectief beheer een belangrijk uitgangspunt zijn bij de verdere uitwerking
van de maatregelen, zowel in de PKB planstudies als in het kader van NURG
of andere projecten in de uiterwaarden. Hierbij zal ook naar de effecten en
mogelijkheden van intensivering van beheer «rondom een maatregel»
worden gekeken.Duidelijk is dat nieuwe projecten in de uiterwaarden een additionele beheerinspanning
vragen van zowel de rivierbeheerder als de (natuur)terreinbeheerder. Een inrichtingsproject
zal over zijn gehele «life cycle», dus inclusief beheerinspanning,
worden beoordeeld voordat tot realisatie wordt overgegaan. Dit betekent dat
in de planstudiefase expliciete aandacht wordt besteed aan de beheercriteria,
de beheerkosten na afronding van het uitvoeringsproject, de eindbeheerder
en de bijbehorende overdrachtsafspraken.AfvoerverdelingDe afvoerverdeling zal worden gehandhaafd conform de beleidsmatig vastgelegde
verdeling. Daartoe worden zonodig corrigerende maatregelen genomen. Sluipende
veranderingen in het rivierprofiel kunnen leiden tot afwijkende afvoerverdelingen
bij de splitsingspunten. Corrigerend beheer behoort dan in principe tot de
taak van de rivierbeheerder.Wanneer door het ontwerp en de uitvoeringsvolgorde van rivierverruimingsprojecten
(tijdelijke) afwijkingen van de afvoerverdeling zouden ontstaan, dan draagt
de projectorganisatie de zorg voor de noodzakelijke (tijdelijke) correcties.
Dit wordt vooraf in de vergunning geregeld.16.4.4. Borging van de ruimtelijke kwaliteitBorging van ruimtelijke kwaliteit vraagt na vaststelling van deze PKB –
in de ontwerp- en uitvoeringsfase – aandacht. Met in achtneming van
de verantwoordelijkheidsverdeling tussen het Rijk en decentrale overheden
zal het Rijk, in nauwe samenwerking met andere partijen, het behoud en de
versterking van de ruimtelijk kwaliteit op hoofdlijnen blijven toetsen.Na afronding van deze PKB worden in nauwe samenwerking tussen de regio
en het Rijk het Nationaal en het Regionaal Ruimtelijk Kader per riviertak
nader uitgewerkt en met de geselecteerde maatregelen en ruimtelijke reserveringen
geïntegreerd tot een «masterplan», waarin de concrete ruimtelijke
beelden worden gegeven. Hoewel het Rijk hiervoor verantwoordelijk is, wil
het de regio de gelegenheid bieden hierbij het voortouw te nemen. Dit plan
zal als kader dienen tussen de doelstellingen en keuzen van de PKB en de planstudies.
In het «masterplan» zijn samenhang en diversiteit leidende principes.
Het gaat zowel om de samenhang tussen de maatregelen als de samenhang met
andere ruimtelijke ontwikkelingen in de omgeving (binnendijks, buitendijks
en het regionale watersysteem). Een goede afstemming met vigerende ruimtelijke
plannen en planprocessen is van groot belang. Daarnaast dient het aspect beheer
nadrukkelijk in de ontwerpprocessen te worden meegenomen.Door het Rijk wordt het inititatief genomen om in het kader van het Actieprogramma
Ruimte en Cultuur samen met regionale overheden een snelle start te maken
met een pilot voor de IJssel om een «masterplan» voor deze riviertak
te faciliteren.De in het plan geformuleerde ruimtelijke beelden kunnen de basis vormen
voor het opstellen van functionele programma’s van eisen met ruimtelijke kwaliteitsaspecten en bij het beoordelen van nieuwe initiatieven,
die zich na het in werking treden van de PKB aandienen. Daarbij kan gebruik
worden gemaakt van een door het Rijk in te stellen onafhankelijk kwaliteitsteam
om de overheden te adviseren en de inbreng van specifieke deskundigheden te
waarborgen.16.4.5. Organisatorische opzet planfase en uitvoeringHet project Ruimte voor de Rivier valt in de categorie «grote projecten»
en is daarom onderhevig aan de Procedureregeling Grote Projecten. In deze
regeling is afgesproken dat de verantwoordelijke bewindspersoon van Verkeer
en Waterstaat halfjaarlijks verantwoording aflegt over de voortgang aan de
Tweede Kamer. Een belangrijk onderdeel hierbij is de financiële paragraaf.
Vanuit de integrale verantwoordelijkheid van het Ministerie van Verkeer en
Waterstaat voor de beheerste realisatie van het project Ruimte voor de Rivier
zullen de besluiten over de financiering van de planstudie en de realisatie
worden genomen conform de binnen het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
geldende Spelregels voor Natte Infrastructuurprojecten (SNIP). Binnen het
Ministerie zijn daarbij de volgende beslismomenten voorzien:• Opdracht planstudie• Variantkeuze• Projectbesluit en daarop volgend voorbereidingsbesluit uitvoering• Uitvoeringsbesluit• Opleveringsbesluit.Met betrekking tot de vervolgstappen na het van kracht worden van de PKB
is op decentraal niveau een rol weggelegd. De centrale regie zal liggen bij
de verantwoordelijke bewindspersoon evenals de verantwoording naar de Tweede
Kamer. Indicatief kan per maatregel of cluster van maatregelen voor het opdrachtgevend
bestuursorgaan (verder genoemd «initiatiefnemer») gedacht worden
aan een verdeling als hierna voorgesteld.Voor de dijkversterkingen zullen de waterschappen initiatiefnemer worden.
Voor kribverlagingen en vergravingen in het zomer- en winterbed zal het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat initiatiefnemer zijn. Met betrekking tot de overige
maatregelen kan het initiatiefnemerschap door de bewindspersoon van het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat, onder voorwaarden, worden gedelegeerd aan een provincie
of gemeente. De initiatiefnemer zal verantwoordelijk zijn voor de uitvoering
van de werkzaamheden en de voorbereiding van de besluiten op de successievelijke
beslismomenten. Een beslissing zal steeds worden genomen na consultatie in
de landelijke Stuurgroep Ruimte voor de Rivier (SRVR) en na een definitief
akkoord door de eindverantwoordelijke bewindspersoon van het Ministerie van
Verkeer en Waterstaat.Tussen de verantwoordelijke bewindspersoon van het Ministerie van Verkeer
en Waterstaat en de respectievelijke initiatiefnemers zullen voor het realiseren
van de maatregel of een cluster van maatregelen overeenkomsten worden aangegaan.
Hierin worden per fase afspraken gemaakt over de scope van de uit te voeren
werkzaamheden, de tijdsplanning, de financiële kaders, de risicoverdeling
en de beheersing daarvan en de kwaliteitsborging.Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat zal een projectorganisatie instellen,
die zorg zal dragen voor de dagelijkse coördinatie met de initiatiefnemers.
Daarnaast zal zij namens de Staatssecretaris verantwoordelijk zijn voor de
kwaliteitsborging op de realisatie van de veiligheidstaakstelling en de daarmee
samenhangende verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en de beheersing van
tijd en geld van het totale programma. 16.4.6. VastgoedstrategieVoor de uitvoering van de verschillende maatregelen is de vrije beschikbaarheid
over grond noodzakelijk. In een aantal gevallen zullen opstallen moeten worden
aangekocht en gesaneerd.De wijze waarop de gronden en opstallen beschikbaar komen, hangt af van
de aard en de urgentie van de maatregelen, de locatiegebondenheid en de bereidheid
van huidige eigenaren en gebruikers om medewerking te verlenen aan de uitvoering
van de maatregel.Initiatieven van private partijen om op privaat eigendom de gewenste maatregelen
te realiseren worden in het kader van de programmatische aanpak ondersteund
en zo nodig gefaciliteerd. Dit zal uiteraard steeds plaatsvinden met inachtneming
van de dan vigerende regelgeving omtrent de Beleidslijn Ruimte voor de rivier,
Europese aanbestedingsregels, de wetgeving met betrekking tot natuurbescherming
et cetera.In een aantal nader te bepalen situaties zal met private partijen een
schaderegeling worden getroffen in plaats van aankoop. Dit geldt zowel voor
grond als voor opstallen. Voor opstallen is het antwoord op de vraag van belang
met welke frequentie en in welke omvang de particulier te maken krijgt met
(hoog) water in of rond zijn opstallen. Voor elke situatie zal uiteindelijk
een maatwerkoplossing moeten worden gevonden.Er zullen naar verwachting toch vele situaties zijn waarin de overheid
de benodigde gronden en opstallen zal moeten verwerven.Voor de categorie maatregelen dijkverlegging, dijkversterking en verwijderen
van hydraulische obstakels zal voor het beschikbaar krijgen van de grond de
onteigeningsprocedure worden gevolgd op grond van Titel II van de Onteigeningswet.
Als onderdeel van deze procedure zal begonnen worden met minnelijke verwerving.Voor de overige maatregelen waarbij ruimtebeslag aan de orde is, wordt
in eerste instantie gekozen voor verwerving op basis van vrijwilligheid, al
dan niet met toepassing van toeslagen op de vrije economische verkeerswaarde.
Naarmate de beschikbaarheid van bepaalde grondpercelen cruciaal wordt voor
het kunnen uitvoeren van gewenste maatregelen kan overwogen worden om het
onteigeningsinstrument in te zetten.Waar mogelijk wordt aansluiting gezocht op lopende of te initiëren
gebiedsprocessen, zoals die onder meer in het kader van de Reconstructiewet
of de in voorbereiding zijnde Wet inrichting landelijk gebied plaatsvinden,
waarbij via inzet van het ruilinstrument een extra kwaliteitsimpuls gegenereerd
kan worden voor meerdere functies.Om met de uitvoering van de gewenste maatregelen op tijd te kunnen starten,
zal voortvarend met vastgoedaankopen, vooruitlopend op de te nemen projectbesluiten,
worden gestart. Dit zal met name het geval zijn wanneer daarmee unieke kansen
op eigendomsverkrijging in de gebieden waar maatregelen zijn voorzien, kunnen
worden benut.In het geval dat gewenste maatregelen voor het realiseren van veiligheid
tegen extreem hoge rivierafvoeren uitgevoerd gaan worden op gronden die eigendom
blijven van private partijen, zullen zekerheden moeten worden ingebouwd ten
aanzien van doelrealisatie en tijdigheid van uitvoering. Door middel van de
bij de programmatische aanpak genoemde publiek-private overeenkomsten zal
dit onder meer vorm kunnen krijgen.16.4.7. MarktOp basis van de PKB Ruimte voor de Rivier zal een overheidsinvestering
van ruim twee miljard euro worden gedaan. Wanneer in het kader van de programmatische aanpak publieke en private initiatieven elkaar economisch
kunnen versterken, respectievelijk als «multiplier» kunnen fungeren,
zal het investeringsniveau in het rivierengebied nog groter worden. Grote
en kleine ondernemingen zullen de fysieke planning en uitvoering ter hand
moeten gaan nemen.Al tijdens de totstandkoming van de PKB hebben de initiatiefnemers gezamenlijk
met de regionale overheden het initiatief genomen tot het doen van marktconsultaties.
De consultatie was breed opgezet en betrof het ontgrondend bedrijfsleven,
aannemers, projectontwikkelaars en adviesbureaus, maar ook gemeenten in het
rivierengebied met plannen voor riviergerelateerde kansrijke projecten.Naast het voor het voetlicht brengen van het voorziene maatregelenpakket
en de mogelijkheden voor publieke en private partijen daarbij, had de consultatie
ook tot doel om marktpartijen aan te laten geven aan welke eisen de PKB in
hun visie zou moeten voldoen om bij de uitvoering ervan een gezonde marktwerking
en participatie van het bedrijfsleven mogelijk te maken.Ook na de vaststelling van de PKB zal doorgegaan worden om samen met de
markt te zoeken naar optimale uitvoeringsmodaliteiten zoals onder meer zelfrealisatie,
publiek-private samenwerkingsverbanden, co-financiering, DBFM-contracten en
variaties hierop. Het spreekt voor zich dat hierbij steeds voldaan zal moeten
worden aan de Europese en Nederlandse regelgeving rondom de aanbestedingen
van overheidswerken. NADERE BESCHOUWING EN AFWEGING VAN DE MOGELIJKHEDEN17. ALGEMEEN17.1 IntroductieDe inspraak op PKB deel 1 en het milieueffectrapport (MER) heeft 2843
reacties opgeleverd. Als onderdeel van de procedure voor de milieueffectrapportage
heeft de Commissie voor de milieueffectrapportage een toetsingsadvies uitgebracht
over het MER. De VROM-raad en het College van Rijksadviseurs zijn uitgenodigd
een advies over de PKB deel 1 uit te brengen. In PKB deel 2 worden de hoofdlijnen
uit de inspraak gepresenteerd en zijn de ontvangen adviezen opgenomen. In
dit hoofdstuk worden de algemene thema’s uit deze inspraakreacties en
adviezen op hoofdlijnen weergegeven en van een kabinetsreactie voorzien.In de hoofdstukken 18 t/m 22 wordt de inspraak naar aanleiding van de
maatregelen behandeld.17.2 PKB deel 1Uit de inspraakreacties en het bestuurlijk overleg is naar voren gekomen
dat de meeste overheden tevreden zijn over het proces dat geleid heeft tot
de samenstelling van het maatregelenpakket in PKB deel 1. Burgers geven aan
het proces complex en onoverzichtelijk te vinden. Verschillende insprekers
stellen voor om meer maatregelen uit het Regioadvies op te nemen in het kabinetsstandpunt
(deel 3 van de PKB). Sommige insprekers zijn ontevreden dat dit niet al het
geval was. Er zijn ook insprekers die naar invulling vragen van de ruimtelijke
impuls die in het Regioadvies is aangekondigd.Reactie van het kabinetHet kabinet is er zich van bewust dat het bij deze PKB om een zeer omvangrijke
en complexe operatie gaat, die voor vele burgers, die niet direct betrokken
zijn geweest, moeilijk te volgen en te doorgronden kan zijn. Uit het feit
dat vele overheden wel hun tevredenheid uitspreken over de inzichtelijkheid
van het proces leidt het kabinet af dat het keuzeproces van de maatregelen
in ieder geval voor bestuurlijk betrokkenen goed te volgen is geweest. Uiteraard
heeft het opstellen van het Regioadvies door de regionale overheden daarbij
een positieve invloed gehad. Dit laat onverlet dat het goed informeren en
betrekken van burgers een permanent aandachtspunt blijft. In het vervolgtraject
bij de uitvoering van de planstudies per maatregel c.q. project dient een
goede informatievoorziening en waar mogelijk betrokkenheid van de burger gewaarborgd
te zijn.Het kabinet staat positief tegenover de richting die in het Regioadvies
is aangegeven, hetgeen ook blijkt uit de grote mate van overeenkomst tussen
de visies op de lange termijn tussen het Regioadvies en de PKB. Voor de lange
termijn bestaat er geen verschil van inzicht tussen regio en het Rijk dat
meer ruimte voor de rivier noodzakelijk is en een ruimtelijke impuls voor
het rivierengebied gewenst is. Vanwege het beschikbare budget en de beschikbare
tijd tot 2015 kunnen echter niet alle ruimtelijke wensen uit het Regioadvies
al op de korte termijn worden overgenomen.17.3 MEREr zijn weinig reacties op het MER binnengekomen.De Commissie m.e.r. geeft aan dat naar haar oordeel het Referentie Alternatief
Dijkversterking (RAD) te globaal is uitgewerkt. Hoe het RAD zich verhoudt
tot de andere alternatieven op het gebied van doelbereik en milieueffecten
zou in het MER niet goed tot uitdrukking komen. Daardoor is
niet aangetoond hoe «rivierverruiming» zich verhoudt tot«dijkverhoging».
De Commissie geeft aan dat daarmee een geoptimaliseerd alternatief, waarin
dijkverhoging wordt gecombineerd met op zichzelf staande maatregelen voor
verbetering van de ruimtelijke kwaliteit, buiten beschouwing is gelaten. Deze
variant zou een beter «Meest Milieuvriendelijk Alternatief» (MMA)
kunnen opleveren en mogelijk zelfs een ander voorkeursalternatief. De Commissie
beschouwt het ontbreken van deze variant als een essentiële tekortkoming
voor de besluitvorming. De commissie adviseert dit alternatief alsnog op te
stellen.Reactie van het kabinetHet kabinet herkent de bovenstaande constatering van de commissie niet.
Het kabinet deelt de opvatting dat het RAD globaler is bekeken, maar vindt
dat logisch voor een referentie-alternatief. Aan het verzoek van de commissie
kan en wil het kabinet niet voldoen, omdat dit in strijd is met de keuze voor
Ruimte voor de Rivier. Door het kabinet is – conform de Startnotitie
MER – invulling gegeven aan de gewenste «trendbreuk» om
binnen de randvoorwaarden tijd en geld zoveel mogelijk rivierverruimende maatregelen
te realiseren. Veiligheid en verbetering van ruimtelijk kwaliteit zijn daarbij
gekoppeld.17.4 Beleidslijn Ruimte voor de RivierIn verschillende inspraakreacties is de relatie tussen de PKB en de Beleidslijn
Ruimte voor de Rivier aan de orde gesteld. Men vraagt om duidelijkheid over
de toepassing van de Beleidslijn Ruimte voor de Rivier in gebieden die niet
gereserveerd zijn voor de PKB Ruimte voor de Rivier. Ook de Beleidslijn zelf
heeft reacties opgeroepen. De Beleidslijn wordt niet flexibel genoemd en zou
rigide worden toegepast, waardoor regionale ruimtelijke ontwikkeling geremd
wordt. Men pleit voor aanpassing van de Beleidslijn om meer ontwikkelingen
mogelijk te maken, waaronder bijvoorbeeld eenvoudige functieveranderingen
of ontwikkelingen die bijdragen aan meer ruimte voor de rivier.Reactie kabinetDe Beleidslijn Ruimte voor de Rivier wordt aangepast. De Staatssecretaris
het Ministerie van Verkeer en Waterstaat en de Minister van VROM zullen de
Tweede Kamer naar verwachting begin 2006 informeren over de aangepaste Beleidslijn
Grote Rivieren. Deze beleidslijn zal meer ontwikkelingsgericht zijn, zonder
dat de veiligheid in het rivierbed onder druk komt te staan. De beleidslijn
is een afwegingskader ten behoeve van de vergunningverlening in kader van
de Wet beheer rijkswaterstaatswerken (Wbr) en heeft als doelstelling om zowel
de nu beschikbare bergings- en afvoercapaciteit als de mogelijkheden voor
toekomstige maatregelen in het rivierbed te behouden. De PKB en de beleidslijn
hebben dus een ander doel en zijn daarom niet geïntegreerd.17.5 Doelstelling veiligheidDe veiligheidsdoelstelling wordt algemeen onderschreven. Wel worden ten
aanzien van de trendbreuk verschillende opmerkingen geplaatst.Uit sommige reacties blijkt dat twijfels bestaan over het bereiken van
een trendbreuk met de door het kabinet voorgestelde maatregelen.Anderzijds geven diverse reacties blijk van twijfel over de noodzaak van
een trendbreuk. Ze geven aan dat het opvangen van hogere rivierafvoeren best
kan geschieden door dijkverhoging. Blijkens de reacties is dat ingegeven door
de volgende argumenten:• dijkverhoging is goedkoper dan rivierverruiming • rivierverruiming betekent veel nadeel voor wonen, werken en recreëren
in het rivierengebied• rivierverruiming betekent veel grondverzet met nadelige gevolgen
voor vogels, habitats, cultuurhistorie, et cetera.• dijkverhoging is eenvoudiger ruimtelijk inpasbaar.Reactie kabinetDe trendbreuk is mede de aanleiding voor de PKB. Naar aanleiding van de
inspraak en de adviezen is in deze Nota van Toelichting een apart hoofdstuk
opgenomen, waarin de trendbreuk uitgebreid wordt gemotiveerd. Dit is in hoofdstuk
2 toegelicht.17.6 Doelstelling ruimtelijke kwaliteitZowel uit de inspraak als uit de ontvangen adviezen blijkt steun voor
de doelstelling om de ruimtelijke kwaliteit in het rivierengebied te verbeteren.
De invulling van deze doelstelling roept wel reactie op. Insprekers zien graag
nadere invulling van het begrip ruimtelijke kwaliteit. Ook zijn insprekers
niet steeds overtuigd dat de maatregelen de ruimtelijke kwaliteit op bepaalde
locaties ook daadwerkelijk verbeteren.Tenslotte zijn twijfels geuit over het borgen van de ruimtelijke kwaliteit
in de vervolgfase en worden voorstellen gedaan om «masterplannen»
per riviertak op te stellen en een onafhankelijk kwaliteitsteam in te stellen.Reactie kabinetIn paragraaf 4.2 van deze toelichting wordt aangegeven dat ruimtelijke
kwaliteit een veelomvattend begrip is. Het is sterk van de specifieke situatie
afhankelijk welke rol deze waarden in de afweging spelen. Het zal duidelijk
zijn dat de uitkomst daarvan niet alle betrokkenen volledig tevreden zal kunnen
stellen.Het kabinet heeft de aanbevelingen die worden gedaan voor het borgen van
de ruimtelijke kwaliteit in de fase na de PKB overgenomen, zoals in de hoofdstukken
4 en 16 wordt uiteengezet.17.7 TaakstellingDe keuze om voor de lange termijn uit te gaan van een maatgevende afvoer
bij Lobith van 18 000 m3/s wordt door veel insprekers als
onrealistisch beschouwd. Veel insprekers geven aan dat er bij een dergelijke
afvoer al sprake is van een grote watersnood in Duitsland, waardoor de 18 000
m3/s bij Lobith niet gehaald zal worden. Verschillende insprekers
wijzen naar de resultaten van de gezamenlijk Nederlands-Duitse studie en geven
aan dat er op basis van die studie geen argumenten zijn om voor deze taakstelling
te kiezen. Ook de (effecten van) klimaatverandering waarop de PKB is gebaseerd,
is volgens een aantal insprekers met te veel onzekerheden omgeven om reserveringen
te rechtvaardigen. Dit brengt een aantal insprekers ertoe te pleiten voor
uitstel van de reserveringen voor de lange termijn totdat meer zekerheid over
de ontwikkelingen en taakstellingen bestaat. Reactie kabinetHoe de maatgevende afvoer zich deze eeuw zal ontwikkelen is met grote
onzekerheden omgeven. Er is voor gekozen om uit te gaan van een afvoer van
18 000 m3/s. Deze keuze is toegelicht in hoofdstuk 3 van deze
Nota van Toelichting.Gezien de grote ruimtelijke druk in Nederland vindt het kabinet het noodzakelijk
om gebieden voor de toekomst te reserveren voor rivierverruiming. In hoofdstuk
6 wordt dit nader toegelicht. 17.8 SectorenNatuurInsprekers wijzen er op – vooral met betrekking tot de IJssel –
dat zij veel verwachten van het verwijderen van opslag van struiken en bomen
uit het winterbed. Met dit, in de ogen van insprekers achterstallige, onderhoud
zou voorkómen kunnen worden dat binnendijkse maatregelen of maatregelen
op kwetsbare locaties in het winterbed genomen moeten worden.Anderzijds zijn er reacties waarin wordt aangegeven dat een grotere bijdrage
aan de natuurlijke kwaliteiten van het rivierengebied kan worden geleverd.Reactie KabinetIn par. 16.4.3. van deze Toelichting wordt aangegeven dat er weliswaar
sprake is van een beheerachterstand, maar dat het niet zo is dat door intensivering
van het beheer maatregelen in het Basispakket kunnen vervallen.RecreatieVerschillende reacties geven aan dat het vertrekpunt bij de maatregelen
zou moeten zijn, dat de mogelijkheden voor de recreatie en recreatievaart
versterkt moeten worden. Een aantal locaties wordt expliciet benoemd.Reactie kabinetAangezien de recreatieve aspecten betrokken worden bij de beoordeling
van de ruimtelijke kwaliteit, is hiermee zowel bij ontwerp als de beoordeling
rekening gehouden. Ook gedurende de vervolgfase na de vaststelling van de
PKB, zullen de diverse planstudies deze aspecten mee nemen.ScheepvaartEnkele insprekers wijzen specifiek op de belangen van de scheepvaart.
Zij zijn van mening dat het geven van ruimte aan de rivier niet ten koste
mag gaan van een veilige scheepvaart, de huidige minimale vaardiepte en de
aflaaddiepten voor de scheepvaart.Reactie kabinetHet uitgangspunt voor de PKB is geweest dat de scheepvaartbelangen niet
geschaad worden.In het MER is ook geconstateerd dat het uitgevoerde scheepvaartonderzoek
globaal van karakter was en tevens is nader onderzoek aangekondigd.LandbouwVele individuele agrariërs en diverse landbouworganisaties hebben
een inspraakreactie ingestuurd. Verschillende insprekers wijzen erop dat ruimtelijke
kwaliteit niet alleen gevormd wordt door natuur, maar ook door de landbouw
in het plangebied. De landbouw draagt volgens hen bij aan de openheid van
het landschap en garandeert door goed beheer het behoud daarvan. Verschillende
insprekers geven aan dat eventuele negatieve gevolgen voor landbouwgebieden
gecompenseerd moeten worden. De landbouworganisaties zijn met name bezorgd
over de mogelijke negatieve effecten op de landbouw.Reactie kabinetBij de keuze van het toekomstig grondgebruik is rekening gehouden met
de bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit die de landbouw kan leveren. Ook
tijdens de vervolgfase na vaststelling van de PKB zullen deze aspecten in
de planstudies aan de orde komen.Doordat maatregelen zodanige veranderingen teweeg brengen, dat de economische
rendabiliteit van de landbouwbedrijven te ver daalt kan eengebied
soms beter worden ingericht voor een natuurfunctie. In deze PKB gaat het om
meer dan 1000 hectare landbouwgrond.Eventuele negatieve gevolgen voor de landbouw zullen volgens de geldende
regels worden vergoed.GrondeigenarenDeze groep is van mening dat het particuliere grondbezit maximaal gerespecteerd
dient te worden. Over de toekomstige rol van de grondeigenaar moet meer duidelijkheid
ontstaan. Dit kan door bij de planstudies in overleg te treden met grondeigenaren,
bijvoorbeeld over hun rol als particulier natuurbeheerder bij onttrekking
van grond aan de landbouw. Bovendien zouden particulieren in aanmerking moeten
komen voor aankoop van gronden om deze in te richten en te beheren.Verschillende insprekers vragen om meer maatregelen in het buitendijkse
gebied, omdat volgens hen grondeigenaren geïnteresseerd zijn in ontgronding
en ontzanding. Dit kan leiden tot een kostenreductie. Andere insprekers stellen
dat ook bij binnendijkse maatregelen een taak is weggelegd voor particuliere
grondeigenaren bij inrichting en beheer.Reactie kabinetIn deel 1 van de PKB stond bij de maatregelbeschrijvingen reeds aangegeven
dat het kabinet over het beheer na de uitvoering van de maatregelen nog geen
keuze maakt tussen particulieren of, in het geval van natuurontwikkeling,
natuurbeherende instanties. In de vervolgfase kan daarover nader overleg plaatsvinden.17.9 Juridische aspectenSchade door kwel, vertrek bedrijven en bewoners en schaduwschadeVeel insprekers verwachten schade aan have en goed die kan ontstaan als
gevolg van de maatregelen. Zij verwijzen naar mogelijke verplaatsing of beëindiging
van overwegend agrarische bedrijven en naar de mogelijke verhuizing van bewoners.
Ook wordt schade verwacht als gevolg van een toename van kwel in het binnendijkse
gebied. Dit zou volgens de insprekers kunnen leiden tot schade voor landbouwbedrijven
(vooral fruitteelt), woningen en natuur. Met name in West-Brabant wordt verwezen
naar de afvoer van beken en andere waterlopen die door de maatregelen minder
goed kunnen afwateren. Tenslotte verwijst men naar schaduwschade die volgens
de insprekers nu al optreedt in de gebieden met reserveringen voor de langetermijnmaatregelen,
doordat de woningen minder goed verkoopbaar zijn en minder op zullen brengen.Reactie kabinetNa de PKB zullen bestuursorganen besluiten nemen die uitvoering van de
PKB-maatregelen mogelijk maken. In veel gevallen zijn het gemeenten die een
bestemmingsplan herzien. Ook zullen bestuursorganen besluiten nemen tot het
uitvoeren van een PKB-maatregel zoals een waterschap dat een waterkeringsplan
vaststelt tot het verleggen van een dijk.Ten gevolge van deze besluiten kunnen belanghebbenden schade lijden. De
bestuursorganen zullen de schade vergoeden die volgens de regeling daarvoor
in aanmerking komt: bij bestemmingsplannen de regeling op grond van artikel
49 van de Wet op de ruimtelijke ordening (planschade), bij uitvoeringsbesluiten
de nadeelcompensatieregeling van het bestuursorgaan.Waar gronden of bouwwerken nodig zijn voor het waterstaatswerk of waar
de inbreuk op een recht daarop zeer groot is, zal tot aankoop en eventueel
tot onteigening worden overgegaan. Bij onteigening vindt volledige schadeloosstelling
plaats.Schadevergoeding ten gevolge van de uitvoering van een PKB-maatregel komt
ten laste van het Rijk.De PKB zelf is geen besluit ten gevolge waarvan schade vergoed zal worden.
Schadevergoeding vindt plaats op basis van de genomen vervolgbesluiten omdat
alleen deze vervolgbesluiten inbreuk (kunnen) maken op de rechten van belanghebbenden.Schade als gevolg van het vooruitzicht op een besluit, zogeheten schaduwschade,
wordt niet vergoed. Eerst moet een plan zijn vastgesteld en in werking zijn
getreden om nadeel of planschade te kunnen veroorzaken, die als gevolg van
het plan vergoed moet worden.Regime reserveringenUit de inspraak komt naar voren dat men onduidelijkheid ervaart over het
regime van de reserveringen voor de lange termijn. Men vraagt zich af of de
economische ontwikkeling van een bedrijf, of zelfs van een regio niet op slot
gezet wordt. Ook vraagt men zich af welke meerwaarde deze reserveringen hebben
boven de reserveringen die al in streekplannen zijn opgenomen.Reactie kabinetIn de PKB zijn ook gebieden gereserveerd waar voor de lange termijn mogelijk
maatregelen nodig zijn. In hoofdstuk 6 is dit toegelicht.Het is ongewenst dat op een dergelijke locatie een ontwikkeling plaats
vindt die de uitvoering van de PKB kan bemoeilijken. Geldende rechten blijven
in stand.Aan regionale bestuursorganen wordt in de PKB gevraagd bij het vaststellen
van hun plannen met de reservering rekening te houden.In de PKB wordt voor de lange termijn rekening gehouden met nog hogere
rivierafvoeren dan waarop het pakket maatregelen voor de korte termijn is
gebaseerd. Daartoe is een maatregelpakket opgesteld waartoe mogelijk in de
toekomst zal worden besloten. Deze PKB bevat daartoe niet het besluit, maar
wil wel voorkomen dat het in de toekomst onmogelijk wordt maatregelen voor
de nog hogere rivierafvoer te nemen. De reservering houdt in dat gebieden
waar naar verwachting op lange termijn maatregelen nodig zijn gevrijwaard
worden van grootschalige en/of kapitaalsintensieve ontwikkelingen die het
treffen van mogelijke toekomstige rivierverruimende maatregelen ernstig belemmeren.In deze gebieden blijven, zoals gezegd, geldende rechten in stand. Aan
regionale bestuursorganen wordt gevraagd in hun plannen geen grootschalige
en/of kapitaalsintensieve ontwikkelingen toe te staan die het treffen van
mogelijke toekomstige rivierverruimende maatregelen ernstig belemmeren. Daardoor
kunnen daar bijvoorbeeld geen nieuwe woonwijken of bedrijfsterreinen ontstaan.Omdat nog niet precies bekend is op welke gebied de toekomstige besluitvorming
over lange termijnmaatregelen betrekking zal hebben, is in deze PKB volstaan
met een globale grensaanduiding: bij ontwikkelingen zal per gebied nader bekeken
worden of een ontwikkeling doorgang kan vinden.17.10 Aanvullend onderzoekBergingslocaties: nadere effectenstudie ter onderbouwing
van de keuzeIn het MER zijn verschillende locaties voor het bergen van licht en sterk
verontreinigde overtollige grond (klasse 0/4) onderling vergeleken op een
aantal milieuaspecten. De criteria die daarbij zijn gehanteerd, zijn afgeleid
van het MER Baggerspecieberging Gelderland (1992) en de aanvulling hierop
uit 1995. Voor de locaties die alleen voor licht verontreinigde grond gebruikt zouden worden (klasse 0–2) is in het MER alleen een
beperkte natuurbeoordeling uitgevoerd.Ten behoeve van deze PKB is een aanvullende studie uitgevoerd naar de
geschiktheid van de verschillende depotlocaties. Aanleiding voor deze aanvullende
studie is:• De behoefte om alle locaties (dus ook locaties voor licht verontreinigde
grond) op basis van een volledige milieubeoordeling te kunnen vergelijken.• De behoefte om de uitgevoerde natuur- en milieubeoordeling te verifiëren.
Hiertoe zijn aanvullende gegevens verzameld, onder andere door inventarisatie
op locatie. Ook zijn een aantal locaties opnieuw ingemeten om de potentiële
bergingscapaciteit te controleren.• Het – mede op grond van de verzamelde aanvullende gegevens –
iets gewijzigde beoordelingskader bij de criteria «oppervlaktewater»
en «flora, fauna en ecosysteem».Per criteriumgroep is op basis van de aanvullende beoordeling een nieuwe
voorkeursvolgorde opgesteld. De nieuwe beoordeling is gebaseerd op nieuwe
gegevens uit de aanvullende inventarisaties die tussen PKB deel 1 en deel
3 – het kabinetsstandpunt – zijn uitgevoerd.Op basis van de rangorde per criteriumgroep kan worden geconcludeerd dat
de Marspolder, Redichemse Waard, Waarden van Gravenbol, Crobsche waard, Gamerensche
waard en Huissensche waard relatief minder geschikt zijn. Opvallend is dat
de kleine zandwinplassen langs de IJssel, zoals Veenoord, Welsumer buitenwaard,
Onderdijksche waard en de Waarden op de meeste criteria relatief goed scoren.
De bergingscapaciteit van deze plassen is echter beperkt.Deze voorkeursvolgorde moet worden gezien als een relatieve rangorde.
Een relatief lage rangordening hoeft niet te betekenen dat de betreffende
plas ongeschikt zou zijn als depotlocatie. In 1995 is vastgesteld dat de 10
locaties die in het MER Baggerspecieberging (1995) zijn beschreven, in principe
allemaal ontwikkeld kunnen worden tot bergingslocatie.Natuurbeoordeling bergingslocatiesUit de VHR-toetsing van de bergingslocaties in de uiterwaarden komt naar
voren dat er vanuit het oogpunt van de Vogel- en Habitatrichtlijn geen bezwaren
zijn tegen het verondiepen van deze zandwinputten. Er zijn wel tijdelijke
effecten te verwachten tijdens de uitvoering van de werkzaamheden. Het is
echter niet aannemelijk dat er veel verstoring van soorten plaatsvindt, omdat
het aanbrengen van de grond op een relatief extensieve wijze plaatsvindt (geen
bewerking op de locatie).Twee bergingslocaties liggen niet binnen de uiterwaarden. Uit de natuurbeoordeling
(voortoets) blijkt dat er een passende beoordeling nodig is, omdat significante
effecten niet uit te sluiten zijn:• Voor de locatie Flevoput blijkt dat de kwalificerende vogelsoorten
gebaat zijn bij een grote waterdiepte.• Voor de locatie Haringvliet kan niet worden uitgesloten dat het
bergen van grond (afdekken saneringslocaties) leidt tot significante effecten
op de kwalificerende en overige relevante soorten.Bij nadere uitwerking zal met deze randvoorwaarden rekening gehouden worden.KosteneffectiviteitanalyseDe kosteneffectiviteitanalyse van het onderhavige Basispakket wijst uit
dat er langs de IJssel, Waal en Maas geen grote verschillen in pakketsamenstelling
zijn in vergelijking met het maatregelenpakket uit PKB deel 1. De globale
beoordeling van de pakketten langs IJssel en Waal blijft daarom onveranderd «gemiddeld
kosteneffectief» en de globale beoordeling van het pakket langs de Maas
ongewijzigd «goedkoop».Wel sterk veranderd is het pakket langs de Neder-Rijn/Lek. De grotere
inzet van dijkversterking op dit traject heeft het mogelijk gemaakt om de
rivierverruimende maatregelen te beperken tot de maatregelen met een relatief
grote bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit. De kostenraming is daardoor veel
sterker verlaagd dan de met de baten samenhangende standaardkosten. Het pakket
langs de Neder-Rijn/Lek is daardoor nu «goedkoop» geworden.Afvoerverdeling over de RijntakkenEen aantal reacties btreft de keuzen die ten aanzien van de afvoerverdeling
zijn gemaakt. Deze reacties wijzen niet allemaal in dezelfde richting. Enkele
insprekers zijn van mening dat de Neder-Rijn/Lek niet alleen op de lange termijn
zou moeten worden ontzien, maar ook op de korte termijn. Er zijn ook insprekers
die vinden dat juist de IJssel moet worden ontzien. In een aantal gevallen
wordt naar voren gebracht, dat er bij het ontzien van Neder-Rijn/Lek en IJssel
meer water over de Waal gestuurd zou moeten worden.In de PKB is besloten om de afvoerverdeling over de Rijntakken, zoals
die nu is, te handhaven. In een aanvullend onderzoek zijn twee opties nader
bekeken.In de eerste optie is aangenomen dat de volledige extra afvoer van 1 000
m3/s (het verschil tussen 16 000 en 15 000 m3/s)
over de Waal wordt afgevoerd. Voor de IJssel rest dan een taakstelling vanwege
de zijdelingse toestroom.Het pakket van maatregelen dat hiervoor nodig is, kenmerkt zich door:• Waal: dijkteruglegging Lent, veel uiterwaardvergravingen, kribverlaging,
dijkverlegging Het Munnikenland• Merwedes: sanering bedrijventerrein Avelingen en ontpoldering Noordwaard• IJssel: dijkverlegging Westenholte en een aantal uiterwaardvergravingen• Bergsche Maas, Hollandsch Diep: ontpoldering Overdiepsche Polder
en berging op het Volkerak-Zoommeer• Rijn-Maasmonding: dijkverbetering• Neder-Rijn/Lek: alleen lopende projectenVoor dit pakket is een kostenschatting gemaakt. Deze sluit net onder de
2 miljard Euro. Gezien het grote aantal te vergraven uiterwaarden langs de
Waal zijn de volgende problemen te verwachten:Er komen grote hoeveelheden verontreinigde grond vrij, die in depots geborgen
moeten worden.Er komen grote hoeveelheden klei en zand vrij die de marktbehoefte te
boven gaan. Dit kan leiden tot extra opdrijving van de kosten. Dit is nog
niet verwerkt in de kostenschatting.Het grote aantal te vergraven uiterwaarden zal niet mogelijk zijn zonder
dat er een conflict ontstaat met de Vogel- en habitatrichtlijn. Dit zal leiden
tot een groot mitigatie/compensatie-vraagstuk. Dit is nog niet verwerkt in
de kostenschatting.Als men zou willen voorkomen dat op de korte termijn langs de IJssel maatregelen
moeten worden getroffen, dan moet de afvoer van de Waal met nog zo’n
250 m3/s worden opgevoerd. Dit is de tweede optie. Dit pakket is
wat betreft kosten vergelijkbaar met die van het Basispakket uit PKB deel
1. Maar met de nadelen van het hierboven beschreven pakket.Overigens is het wel zo dat het uitgangspunt voor de lange termijn (waar
rekening gehouden wordt met een afvoer van 18 000 m3/s) is,
dat de Neder-Rijn ontzien wordt. De 2000 m3/s extra
(bovenop de 16 000 m3/s) wordt naar de huidige verhouding
verdeeld over alleen de Waal en de IJssel.Externe effecten Natura 2000In de periode na het verschijnen van PKB deel 1 tot het kabinetstandpunt,
is aanvullend onderzoek gedaan naar de mogelijke «externe» effecten
van voorgenomen maatregelen op Natura 2000. Hiermee worden de effecten bedoeld
die een maatregel kan hebben op een andere locatie dan waar de feitelijke
maatregel plaatsvindt. Het gaat met name om de maatregel zomerbedverdieping
waardoor elders binnen dezelfde riviertak effecten op de buitendijkse natuur
kunnen optreden als gevolg van verandering van de overstromingsfrequentie.Maatregelen waardoor ook bij normale afvoeren lagere waterstanden ontstaan,
zoals zomerbedverdieping, leiden tot een kortere overstromingsduur van de
uiterwaarden. Dit kan leiden tot «verdroging» van bestaande habitattypen.
Daarnaast zal, wanneer de uiterwaarden minder vaak overstromen ook minder
zand in de oeverzone cq. op oeverwallen worden afgezet. Een aantal habitattypen
is voor hun ontwikkeling en duurzaam voortbestaan afhankelijk van regelmatige
zandafzetting. Dit kan leiden tot aantasting van bestaande, vaak zeer waardevolle,
natuurwaarden.Voor alle Natura 2000 gebieden in het plangebied is op basis van expert
kennis en de informatie zoals beschreven in het MER een inschatting gemaakt
van het mogelijk optreden van significant negatieve effecten op beschermde
natuurwaarden als gevolg van externe effecten. Op basis van dit onderzoek
kunnen negatieve effecten als gevolg van de maatregel zomerbedverlaging Beneden-IJssel
in uitwaarden langs de IJssel (Duursche Waarden, Vreugderijkerwaard, Zalkerbos
en De Zande/Scherenwelle) niet uitgesloten worden.DijkverbeteringNadere analyse van te versterken trajecten in het BasispakketDe dijkversterkingen in PKB deel 1 zijn voor een groot deel gebaseerd
op de studie Referentie Alternatief Dijkversterking (RAD). Deze studie heeft
een beperkt detailniveau en levert in het algemeen een bovengrens van de benodigde
ingreep. Na het schrijven en drukken van PKB deel 1 is er aanvullende gedetailleerdere
informatie beschikbaar gekomen over de benodigde dijkversterkingen. Hierbij
zijn de dijken opgedeeld in kleinere dijkvakken en per dijkvak is gebruik
gemaakt van de meest recente detailinformatie (die in het jaar 2005 beschikbaar
is gekomen) omtrent de huidige conditie van de dijken, de zogeheten toetsingsrapporten.
Ook heeft door bijstelling van het maatregelpakket langs de Neder-Rijn het
verloop van maatgevende waterstanden wijziging ondergaan en is er rekening
gehouden met de realisatie van de lopende projecten.Dit alles heeft geleid tot een actualisering van de schetsontwerpen voor
de dijkversterkingen. De ingrepen zijn in het algemeen kleiner van omvang
en beperkter van lengte dan die beschreven in het RAD en PKB deel 1. Daarnaast
is gebleken dat binnen enkele trajecten niet genoemd in PKB deel 1, mogelijk
ook dijkverbetering moet plaatsvinden. 18. KAN-GEBIED18.1 InspraakDe inspraak in het KAN-gebied betrof vooral de dijkteruglegging Lent.
Hierover zijn 350 inspraakreacties ontvangen, waarvan 240 gelijke. Vrijwel
zonder uitzondering zijn deze insprekers van mening dat de dijkteruglegging
bij Lent niet uitgevoerd zou moeten worden. Insprekers zijn niet overtuigd
van nut en noodzaak van de maatregel en vinden de gevolgen van de dijkteruglegging
veel te ingrijpend. De insprekers stellen dijkhandhaving in combinatie met
de uiterwaardvergraving in de Lentse Uiterwaard als alternatief voor. Voor
de lange termijn kan dan een beperkt gebied worden gereserveerd. De overheden
in het gebied zijn wel vóór de dijkteruglegging, onder meer
vanwege de flexibiliteit van de maatregel.Bewoners hebben een alternatief aangereikt voor de dijkteruglegging Lent.
Dat alternatief, de Lentse Warande geheten, bestaat uit een buitendijkse geul,
de Van Ellengeul (genoemd naar de bedenker) en een binnendijkse reservering
voor een toekomstige dijkteruglegging. De Van Ellengeul is gedimensioneerd
om ter hoogte van Nijmegen te voldoen aan de vereiste bescherming tegen overstromingen.
Het effect bovenstrooms is aanmerkelijk minder dan bij een dijkteruglegging,
zodat een aanvullende uiterwaardverlaging in de Gendtsche waard nodig is.
Op korte termijn zijn geen nieuwe bruggen noodzakelijk. De woningen kunnen
voor het grootste deel blijven staan.Tevens is er een langetermijnalternatief aangedragen waarbij er verschillende
rivierbochten op het traject Waalbochten tussen Nijmegen en Pannerdensche
Kop worden afgesneden. Dit is een vrij grootschalige maatregel die mogelijk
gefaseerd zou kunnen worden uitgevoerd en die volgens de insprekers op deze
manier op de korte en lange termijn de taakstelling zou kunnen halen tussen
Nijmegen en de Pannerdensche Kop.18.2 Aanvullend onderzoekDijkteruglegging LentParallel aan deze PKB-procedure loopt voor het oplossen van het rivierkundige
probleem bij Nijmegen reeds een planstudie inclusief de daarbij behorende
m.e.r.-procedure. In het kader van deze planstudie zijn verschillende alternatieven
onderzocht, waaronder het bewonersalternatief met een buitendijkse uiterwaardvergraving
Lentse Lotwaard met de «geul van Van Ellen».Bochtafsnijdingen WaalAl in PKB deel 1 is de mogelijkheid onderzocht van het afsnijden van Waalbochten.
Het gaat om een grootschalige ingreep waarbij de bochten van de rivier langs
de Millingerwaard en de Gendtsche Polder worden afgesneden en bij Buiten Ooij
worden verlegd. Tussen de bestaande dijken wordt een nieuwe hoofdvaargeul
aangelegd. Het voormalige zomerbed wordt deels omgevormd tot nevengeulen.
Door het verkorten van de rivier, het optimaliseren van het doorstroomprofiel
en het aanleggen van nevengeulen wordt voorkomen dat de hoogwaterstanden stijgen.
Het effect op de waterstanden is groter dan met de andere maatregelen en gaat
verder dan noodzakelijk is voor het behalen van de taakstelling voor de korte
termijn. Het effect is echter onvoldoende om op de lange termijn binnendijkse
maatregelen op dit traject te voorkómen. Handhaven afvoerverdelingDe PKB heeft als doelstelling de afvoerverdeling zoals beleidsmatig is
vastgesteld te handhaven. Om verschillende redenen bleek het uiteindelijke
Basispakket van PKB deel 1 niet conform deze beleidsmatige afvoerverdeling
te zijn.Bij de Pannerdensche Kop gaat te veel water richting het Pannerdensch
Kanaal. Reden hiervoor is dat het maatregelenpakket op een aantal plaatsen
is gewijzigd en de effecten van maatregelen op de afvoerverdeling anders uitvielen
dan eerder was ingeschat. Onderzocht is welke combinatie van beschikbare maatregelen
nodig is om de afvoerverdeling te corrigeren. Gebleken is dat kribverlaging
op het traject Waalbochten, verlaging van de Suikerdam en Polderkade naar
de Zandberg in de Gendsche uiterwaard en extra maatregelen in de Millingerwaard
noodzakelijk zijn. Deze maatregelen liggen ook het meest in de buurt van het
splitsingspunt de Pannerdensche Kop, waardoor deze erg effectief zijn.Bij de IJsselkop is gebleken dat bij een grote ingreep in Meinerswijk
te veel water richting de Neder-Rijn gaat. In het voorliggende basispakket
wordt gekozen voor dijkverbetering rondom Arnhem. Maar een beperkte ingreep
in de uiterwaard Meinerswijk is voor een juiste afvoerverdeling op de IJsselkop
noodzakelijk. Om deze reden is een beperkte uiterwaardvergraving bij Meinerswijk
in het Basispakket opgenomen.De riviertakken rondom de splitsingspunten zijn complexe systemen. Tijdens
de uitvoeringsfase zullen alle verschillende projecten rond de splitsingspunten
voortdurend getoetst worden en op elkaar worden afgestemd.18.3 Afweging van het kabinetDe dijkteruglegging Lent, zoals voorgesteld door het kabinet, levert een
essentiële bijdrage aan de oplossing van één van de rivierkundige
knelpunten in Nederland, zowel voor de korte als de lange termijn. Er ontstaat
duidelijkheid voor het gebied en de Waalsprong kan definitief worden ingericht.
Voor kwelproblemen die zullen optreden bij de dijkteruglegging, zullen maatregelen
worden genomen om dit te verhelpen. Een keuze voor het uitstellen van de dijkteruglegging
zou betekenen dat het binnendijkse gebied moet worden gereserveerd. Hier kleven
risico’s aan, aangezien er vanuit andere ruimtelijke belangen een permanente
druk op het gebied ligt.Het in de inspraak aangedragen alternatief «Bochtafsnijdingen»
is bij de voorbereiding van PKB deel 1 al in beschouwing genomen en om verschillende
redenen afgevallen.De onderzochte bochtafsnijdingen hebben ingrijpende ruimtelijke effecten.
Het Regionaal Ruimtelijk Kader stelt dat de Gelderse Poort nu al zoveel kwaliteiten
heeft, dat behoud en eventueel aanpassing de gewenste inrichtingsstrategie
is. Bij het afsnijden van de Waalbochten gaat het echter niet om behoud of
aanpassing, maar om vernieuwing, waarbij de karakteristieke Waalbochten uit
de rivier verdwijnen. Daarmee past deze maatregel niet in de visie op de verbetering
van de ruimtelijke kwaliteit voor dit gebied. Hoewel de maatregel kansen biedt
voor nieuwe natuur en andere gebiedsontwikkelingen gaan er in de Millingerwaard
en de Gendtsche Polder ook veel natuurwaarden verloren. De huidige natuurontwikkeling
in de Gelderse Poort wordt teniet gedaan. Waardevolle landschappelijke en
cultuurhistorische elementen en structuren, zoals waardevolle oeverwallen
en rivierduinen worden doorsneden. Ook zal een tiental woningen betrokken
zijn bij de maatregel. 18.4 Besluit van het kabinetOp grond van de beoordeling van (de combinatie van) maatregelen en mogelijke
alternatieven, heeft het kabinet op dit punt niet voor wijziging van het Basispakket
gekozen, maar blijft het bij de keuze voor de dijkteruglegging Lent. 19. WAAL (VANAF NIJMEGEN TOT GORINCHEM)19.1 InspraakOver enkele voorgestelde maatregelen langs de Waal zijn kritische inspraakreacties
ontvangen.Vergraving Heesseltsche UiterwaardenOp de vergraving van de Heesseltsche Uiterwaarden zijn 31 reacties ontvangen,
waarin twijfel wordt uitgesproken over de juistheid van de taakstelling voor
het gebied; insprekers vinden dat dat de Heesseltsche Uiterwaarden een extra
zware taakstelling hebben gekregen. De insprekers zijn tegen het ingrijpen
in de Heesseltsche Uiterwaarden omdat dit volgens hen een ingreep met teveel
negatieve effecten is. De insprekers vinden dat de situatie met betrekking
tot de Heesseltsche Uiterwaarden onduidelijk is en vragen helderheid over
wat de bevolking ter plaatse te wachten staat.Verschillende insprekers denken dat een algemene kribverlaging langs de
Waal de veiligheid in voldoende mate zal waarborgen.ZandwinningVerschillende zandwinbedrijven hebben gezamenlijk een visie opgesteld
met daarin een voorstel om door middel van buitendijkse maatregelen de volledige
taakstelling voor de lange termijn te halen op de Midden-Waal van Nijmegen
tot Tiel.Bergende stroming Rijnstrangen en LingewaardenOnder de titel «Lonkend Rivierenland» heeft Staatsbosbeheer
het idee van bergende stroming in het Rijnstangengebied en Lingewaarden uitgewerkt
en ook als een inspraakreactie is ingediend. Het idee is om nieuwe riviertakken
toe te voegen aan het rivierensysteem. Het gaat om een rivier in het Rijnstrangengebied
en een rivier in en rond het Lingegebied (Lingewaarden) in de Gemeente Lingewaal
en Overbetuwe. Het concept zou naast rivierverruiming ook een positieve impuls
kunnen geven aan de heroriëntatie van allerlei ruimtelijke-, ecologische-,
economische- en maatschappelijke ontwikkelingen in deze gebieden. Dit concept
is aangedragen als een structureel en robuust alternatief voor de korte en
lange termijn langs de Waal van de grens met Duitsland tot aan Druten. Met
deze maatregel kan worden verwacht dat de volledige taakstelling op de Waal
tussen de grens met Duitsland tot aan Druten voor de lange termijn gehaald
wordt.Waal-Maas-connectieBij de inspraak is een alternatief voorgesteld om een deel van het extra
rivierwater van de Waal via de voormalige overlaat bij Heerewaarden af te
voeren naar de Maas. Omdat te verwachten is dat de bovenafvoer op de Maas
op de cruciale perioden ook hoog zal zijn, wordt in dit voorstel ook het inzetten
van de Beersche overlaat opgenomen.Dijkverleggingen voor de lange termijnGeen van de gemeenten (Over-Betuwe, Neder-Betuwe en Beuningen) kunnen
instemmen met welke dijkverlegging dan ook in hun gemeenten. Hun uitgangspunt
is dat geen van de dijkverleggingen in de toekomst nodig is wanneer er buitendijks
voldoende ruimte kan worden gerealiseerd of wanneer de afvoer van 18 000
m3/s niet gehaald wordt. Door enkele gemeenten wordt in hun inspraakreactie
voorgesteld het zoekgebied te vergroten en voorlopig alle mogelijkheden voor
dijkverlegging op te nemen in de PKB, zodat indien nodig op een later tijdstip
een weloverwogen keuze op basis van alle op dat moment relevante factoren
kan worden gemaakt. Initiatieven uit de regioIn de inspraak zijn diverse initiatieven naar voren gebracht. Het betreft
voorstellen voor de Drutensche Waarden, het voormalig steenfabrieksterrein
in Vuren, de Winssensche Waarden en de Crobsche Waard. Verder kwamen enkele
wensen naar voren rond de dijkverlegging Het Munnikenland.19.2 Aanvullend onderzoekDijkverlegging Het MunnikenlandVoor de dijkverlegging Het Munnikenland is onderzocht of er dwarsverbanden
gevonden kunnen worden met andere initiatieven in de regio. Zo is er gekeken
naar het samengaan van de wensen van het project Nieuwe Hollandse Waterlinie,
natuurontwikkeling (NURG), recreatie en delfstofwinning met de dijkverlegging
Het Munnikenland. Er liggen potenties om de dijkverlegging te versnellen door
deze te combineren met andere gebiedsontwikkelingen. Een definitieve overeenstemming
met de verschillende overheden en een goed gebiedsproces is nog noodzakelijk.Uiterwaardvergraving Drutensche WaardenIn het traject Midden-Waal is onderzocht of het particulier initiatief
voor de Drutensche Waarden opgenomen kan worden in het Basispakket. De beoordeling
heeft plaatsgevonden op basis van de criteria die in PKB deel 1 genoemd zijn.
Een uiterwaardvergraving met een nevengeul in de Drutensche waarden kan als
aanvullende maatregel een goede bijdrage leveren aan de rivierverruiming en
de ruimtelijke kwaliteit in dit gebied. Door de zandwinning kan er rivierverruiming
en natuurontwikkeling plaatsvinden en worden er mogelijkheden geboden voor
recreatie.19.3 Afweging van het kabinetZandwinningDe visie van de zandwinbedrijven heeft een vrij globaal uitwerkingsniveau
en heeft voornamelijk als doel een bijdrage te leveren aan de discussie of
er meer ruimte gegeven kan worden aan bedrijven, maatschappelijke organisaties
en lokale overheden om – «bottom up» – gebiedsgerichte
maatwerkoplossingen te ontwikkelen.Met de visie laten de zandwinbedrijven zien dat met de inzet van louter
buitendijkse maatregelen de volledige langetermijntaakstelling op de Midden-Waal
gehaald zou kunnen worden. Door het hoge abstractieniveau van de visie en
bijbehorende berekeningen is er een verschil in uitkomsten met Ruimte voor
de Rivier. De visie geeft een eindbeeld van een op grote schaal aangepast
buitendijks gebied met, zoals de zandwinbedrijven het zelf noemen, robuuste «secundaire»
afvoersystemen in de uiterwaarden.Ervaringen met de uitwerking van eerdere plannen voor nevengeulen geven
evenwel aan dat deze vergravingen uiteindelijk minder effectief zijn dan op
basis van eerste globale plannen werd verwacht. Dat blijkt ook uit de de analyses
in het kader van Ruimte voor de Rivier. Dat komt doordat men bij de uitvoering
van de uiterwaardplannen zoveel mogelijk rekening wil houden met de bestaande
ruimtelijke kwaliteit, natuur en cultuurhistorische waarden. Ook maken randvoorwaarden
inzake riviermorfologie en scheepvaart de uiterwaardplannen minder effectief
dan in een globale visie wordt gesuggereerd. Door middel van uiterwaardvergravingen
en andere buitendijkse maatregelen op de Midden-Waal kan een groot deel van
de taakstelling worden gehaald, maar zullen altijd nog binnendijkse maatregelen
noodzakelijk zijn. Het beeld dat er voor de lange termijn op de
Waal veel buitendijkse maatregelen noodzakelijk zijn, komt overigens overeen
met de PKB.Bergende stroming Rijnstrangen en LingewaardenHet kabinet ziet geen kansen in het concept van bergende stroming. De
inhoudelijke bezwaren hebben onder meer betrekking op de benodigde aanleg
van enkele tientallen kilometers nieuwe waterkering en de noodzaak, om in
samenhang, ook benedenstrooms op de Waal ingrijpende maatregelen te moeten
nemen. Daarnaast biedt het aangedragen alternatief geen oplossing voor de
korte termijn gezien de realisatietermijn van de aanleg van een dergelijke
maatregel.Verder past dit concept niet in de door het kabinet gekozen ontwikkelingsrichting
voor de lange termijn. Het kabinet vindt dat er zuinig omgegaan moet worden
met het binnendijkse gebied.Waal-Maas-connectieEerder onderzoek heeft inderdaad aangetoond dat de kans groot is dat piekafvoeren
van de Waal en de Maas tegelijk optreden. Een Waal-Maas-connectie is daardoor
zonder extra rivierverruimende maatregelen langs de Maas niet zinvol. Het
inrichten van een bovenstrooms gebied langs de Maas als bergingsgebied (retentiegebied)
wordt niet gezien als wenselijk. Het daarvoor in aanmerking komende gebied
zou het westelijke deel van de Beersche overlaat zijn; een erg ingrijpende
maatregel.In het kader van de uitwerking van rampenbeheersingsstrategieën wordt
de inzet van de voormalige Beersche overlaat als mogelijk noodoverloopgebied
onderzocht en worden de mogelijkheden op de lange termijn verkend van het
aanleggen van retentiegebieden langs de Maas. Voor de korte termijn is er
in ieder geval geen draagvlak voor in de regio. Verder vindt het kabinet het
niet gewenst om verschillende riviersystemen te integreren en nieuwe (vaak
moeilijk te sturen) splitsingspunten in het rivierengebied te creëren.Dijkverleggingen voor de lange termijnOp verzoek van het regionaal overleg is nadere studie gedaan naar de vraag
welke dijkverlegging opgenomen moet worden in verband met de langetermijntaakstelling
op de Midden-Waal. Het gaat om een uitwerking van het Regioadvies. In de studie
zijn verschillende opties bekeken. Het hydraulisch probleem kan opgelost worden
met de dijkverlegging Loenen, of met een deel van de dijkverlegging Loenen
aangevuld met één van de dijkverleggingen Oosterhout-Slijk Ewijk
of Beuningen-Winssen, of aangevuld met delen van beide laatste dijkverleggingen.19.4 Besluit van het kabinetTen aanzien van de particuliere initiatieven heeft het kabinet gemeend
nier tot opname in het Basispakket te moeten overgaan. Wel vindt het kabinet
dat de initiatieven gesteund moeten worden; zeker als zij voldoen aan de eisen
en randvoorwaarden die de PKB daaraan stelt. De teksten van de PKB zijn in
die zin ook aangepast.Overigens wil het kabinet geen verandering aanbrengen in de het Basispakket
voor dit deelgebied. Wel zijn de Drutensche Waarden aangewezen als aanvullende
maatregel. De vergravingen in de Heesseltsche en Hurwenensche Uiterwaarden
zijn vervallen uit het maatregelpakket van de PKB en zullen worden opgepakt
als zelfstandige NURG-projecten.Hoewel het kabinet voor de lange termijn in PKB deel 1 gekozen heeft voor één
reservering ten behoeve van een dijkverlegging voor het traject Midden-Waal,
wil het kabinet toch op het verzoek van de regio ingaan om het zoekgebied
voor langetermijnreservingen te vergroten. Enkele gemeenten rond Nijmegen
hebben aangedrongen op het opnemen van verschillende reserveringen
voor dijkverlegging langs de Midden-Waal om in de toekomst meer ruimte te
hebben voor maatwerk. Daarom is naast de reservering voor de dijkverlegging
Loenen, ook een reservering opgenomen voor de dijkverlegging Oosterhout-Slijk
Ewijk. 20. BENEDENRIVIERENGEBIED20.1 InspraakIn het benedenrivierengebied heeft de inspraak zich vooral gericht op
de ontpoldering van de Noordwaard en van de Overdiepsche Polder, de berging
van water op het Volkerak-Zoommeer en de reservering voor de dijkteruglegging
Drongelen.NoordwaardDe ontpoldering van de Noordwaard heeft 30 inspraakreacties opgeleverd.
Enkele insprekers ondersteunen de keuze van deze maatregel, maar de meeste
insprekers zijn echter niet overtuigd van nut en noodzaak van deze maatregel.
Men betwijfelt de juistheid van de aannames over de maatgevende afvoer en
geeft aan dat volwaardig landbouwkundig gebruik van het gebied zeer moeilijk
of zelfs onmogelijk wordt. Ook andere functies van het gebied komen volgens
die insprekers onder druk te staan.Overdiepsche PolderOok over de ontpoldering van de Overdiepsche Polder zijn enkele tientallen
reacties ontvangen. Er wordt gewezen op het feit dat als gevolg van de ontpoldering
woningen en bedrijfsgebouwen verplaatst moeten worden. De kwaliteit van de
Overdiepsche Polder als landbouwgebied neemt volgens de insprekers af. Bewoners
van de polder geven aan behoefte te hebben aan een goed proces om gezamenlijk
tot invulling van de maatregel te kunnen komen.Berging Volkerak-ZoommeerDe berging van water op het Volkerak-Zoommeer heeft ruim 20 reacties opgeroepen.
Hoewel er begrip is voor deze maatregel, vinden de insprekers dat de negatieve
effecten van de maatregel onderbelicht zijn gebleven. Men wijst in dit kader
op mogelijke schade voor het Waterfront in Tholen, maar ook op problemen met
de afwatering in het stroomgebied van Mark, Dintel en de Roosendaalsche en
Steenbergsche Vliet in West Brabant. Men geeft aan schadecompensatie van het
Rijk te verwachten.DrongelenDe meeste reacties (60) zijn ontvangen over de reservering voor de dijkverlegging
Drongelen. De insprekers gaven aan ontevreden te zijn over het besluitvormingsproces
dat heeft geleid tot de keuze voor deze maatregel. Men trekt de noodzaak voor
deze maatregel in twijfel, omdat de inzet van de maatregel afhankelijk is
van de Integrale Verkenning Maas, die nog niet beschikbaar is. Men wijst op
mogelijke negatieve effecten van de maatregel. Wanneer de reservering voor
de dijkverlegging Drongelen gehandhaafd wordt, verwacht men een nadere onderbouwing
van de keuze, een betere begrenzing van het te reserveren gebieden en zicht
op de manier waarop schaduwwerking gecompenseerd wordt.20.2 Aanvullend onderzoekMede naar aanleiding van de inspraak zijn de volgende onderzoeken uitgevoerd:MerwedesMiddelen die door onvoorziene omstandigheden niet waren aangewend binnen
het het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Ministerie worden nu aangewend
voor het weghalen van bovenmatige begroeiing ter hoogte van het knelpunt Gorinchem
langs de Boven Merwede. Voor de A27 Hooijpolder–Everdingen/Lunetten, die inmiddels in het
MIT is opgenomen, zal naar verwachting de planstudie met startnotitie MER
in het voorjaar 2006 uitkomen. Onderzoek naar een mogelijk «win-win»-effect
van de bereikbaarheidsoplossing met die van het doorstroombaar maken van het
zuidelijk bruggenhoofd, wordt hierin meegenomen.Bergsche MaasOnderzoek is uitgevoerd naar de waterverlagende effectiviteit van de kadeverlaging
Biesbosch en de verlaging van de ringdijk rond de Allardspolder; beide maken
deel uit van de maatregel kadeverlaging Biesbosch.Ook zijn de bestaande dijkoverhoogten langs de Bergsche Maas onderzocht
en ingeschat is op welke schaal de dijken tot aan Lith op de lange termijn
versterkt zouden moeten worden wanneer er geen ruimtelijke maatregelen worden
uitgevoerd.De berekeningen voor de lange termijn voor de Bergsche Maas zijn afgestemd
met de berekeningswijze voor de Integrale Verkenning Maas.Hollandsch Diep, Haringvliet, SpuiDe kostenraming voor de maatregel berging Volkerak-Zoommeer is nader geanalyseerd.
Hierbij is expliciet compensatie opgenomen voor het risico dat de regionale
waterbeheersing problemen krijgt, ervan uitgaande dat de veiligheid van het
regionale systeem zelf geheel op orde is.Alternatief Platform Behoud NoordwaardHet Platform Behoud Noordwaard heeft in samenwerking met Alterra en in
opdracht van de Wetenschapswinkel van Wageningen UR een rapport opgesteld,
waarin argumenten tegen de ontpoldering van de Noordwaard worden gegeven.
Het rapport bevat een discussie over de aannames in de PKB Ruimte voor de
Rivier, een kritische beschrijving van het proces rond de Noordwaard als koploper,
een kritische beschouwing van het Basispakket en een opmaat voor een «natuurlijk»
alternatief. In dat alternatief stelt het Platform voor het natuurlijk geulensysteem
dat in de Sliedrechtse Biesbosch nog aanwezig is, te verbinden met de Merwedes
en dit te combineren met voldoende diepe geulen door het gebied van het natuurontwikkelingsproject
Noordwaard, het buitendijks gelegen deel van de Noordwaard en de nu nog binnendijks
gelegen Kievitswaard. Deze maatregelen kunnen worden aangevuld met eventuele
winterbedverbreding van de belangrijkste geulen in de Sliedrechtse Biesbosch
en van de Nieuwe Merwede. Dit laatste moet dan gebeuren door de Kievitswaard
buitendijks te brengen en (deels) af te graven. Tenslotte kan dit worden gecombineerd
met verdieping van het zomerbed van de Boven-, Beneden- en Nieuwe Merwede
en eventueel met compartimentering van de agrarische Noordwaard.20.3 Afweging van het kabinetMerwedesVoor het voldoen aan de taakstelling voor de korte termijn bij Gorinchem
is er een aantal mogelijkheden:• de combinatie van ontpoldering Noordwaard met uiterwaardvergraving
Avelingen, conform het Basispakket• de combinatie van een hele serie buitendijkse maatregelen met zomerbedverdieping
(Basisalternatief 1 in het MER)• een uiterst ingrijpende en lange zomerbedverdieping over de hele
Boven- en Nieuwe Merwede (zie kaders in Nota van Toelichting bij PKB deel
1)• een iets andere combinatie van buitendijkse maatregelen in combinatie
met beperkte binnendijkse maatregelen (met ingrepen in het Habitatrichtlijngebied
de Sliedrechtsche Biesbosch, in het natuurontwikkelingsproject Noordwaard
en in delen van de buitendijkse Noordwaard).Voor de lange termijn zijn alle buitendijkse maatregelen nodig, aangevuld
met ofwel ontpoldering van de Noordwaard ofwel een groene rivier door het
Land van Heusden en Altena.De groene rivier heeft geen steun vanuit de regio. Dit komt door, onder
meer de hoge kosten, de grote schade aan het landschap en het karakter van
het gebied, de ingrijpende wijziging van de waterhuishouding en de doorsnijding
van het gebied door nieuwe dijken die veelal een barrière betekenen.Het uitsluiten van de groene rivier door het Land van Heusden en Altena,
betekent dat voor de Noordwaard óf een reservering voor de lange termijn
nodig is, óf dat opname in het Basispakket voor de korte termijn noodzakelijk
is.Gezien de mogelijkheid de boeren in de Noordwaard de door hen gewenste
duidelijkheid te geven en vanwege de bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit
heeft het kabinet gekozen voor opname in het Basispakket van de ontpoldering
Noordwaard in combinatie met de uiterwaardvergraving Avelingen. Tezamen voldoen
deze maatregelen aan de gestelde taakstelling voor de korte termijn.Alternatief Platform Behoud NoordwaardBestudering van dit alternatief van het Platform Behoud Noordwaard, leidt
tot de volgende (belangrijkste) overwegingen:• het voorgestelde alternatief lijkt te kunnen voldoen aan de taakstelling
voor de korte termijn, maar voor de lange termijn blijft de ontpoldering alsnog
noodzakelijk.• het verbeteren van het alternatief van het Platform, zodanig dat
binnen de voorgestelde ruimte dezelfde taakstelling voor de lange termijn
gehaald kan worden als met de ontpoldering van de Noordwaard, is strijdig
met natuurwetgeving (Vogel- en Habitatrichtlijn).Bergsche MaasOm te voldoen aan de taakstelling voor de korte termijn kan in beginsel
een keuze worden gemaakt tussen de volgende opties; deze zijn allemaal redelijk
kosteneffectief:• ontpoldering Overdiepsche Polder in combinatie met kadeverlaging
Biesbosch (zie MER Basisalternatief 2);• zomerbedverdieping (zie MER Basisalternatief 1);• dijkverbetering op de trajecten die onvoldoende hoog en/of sterk
zijn.Andere maatregelen zijn veel minder kosteneffectief.Voor de Bergsche Maas zijn op de lange termijn alle mogelijke buitendijkse
maatregelen (zomerbedverdieping en verbreding winterbed, uiterwaardmaatregelen)
noodzakelijk met daarbovenop de ontpoldering van de Overdiepsche Polder en
de dijkverlegging bij Drongelen.Ontpoldering Overdiepsche PolderDe huidige gebruikers van de Overdiepsche Polder hebben initiatief getoond
door het opstellen van een eigen plan. Dit plan wordt door het kabinet ondersteund.
Net als in de Noordwaard hebben bewoners aangegeven snel duidelijkheid te
willen krijgen. Het niet realiseren van deze maatregel op de korte termijn,
maakt het noodzakelijk het betreffende gebied te reserveren voor de lange
termijn. Aangezien de ontpoldering een kosteneffectieve maatregel is, met
zowel op korte als op lange termijn een goede hydraulische effectiviteit,
en beschouwd kan worden als «no regret»-maatregel, is in december
2004 de bestuursovereenkomst gesloten waarbij de maatregel het predikaat koploper
heeft gekregen. Verlaging kades BiesboschNaar aanleiding van het nader onderzoek naar de hydraulische effectiviteit
van de twee onderdelen van deze maatregel, is besloten om de verlaging van
de kade bij het spaarbekken de Gijster te laten vervallen. De hydraulische
effectiviteit van dit onderdeel is gering. Door deze kade niet te verlagen
kunnen de aanwezige woning en de nog functionerende eendenkooi worden gespaard.Dijkverlegging DrongelenDe maatregel Overdiepsche Polder alleen is onvoldoende om aan de taakstelling
voor de lange termijn te voldoen. Aanvullend zijn dijkverleggingen ten zuiden
van het Oude Maasje in beeld (bij Drongelen en Peerenboom, tezamen dijkverlegging
Drongelen genoemd). Het gaat hierbij om de ten noorden van de Bergsche Maas
gelegen tak van het Oude Maasje. Dit gebied wordt gereserveerd om te voorkomen
dat bestemmingsplanwijzigingen in de toekomst de uitvoering van deze maatregel
extra moeilijk en kostbaar maken. De begrenzing van het te reserveren gebied
is naar aanleiding van inspraakreacties nader uitgewerkt. Hiermee is meer
duidelijkheid geschapen voor de betrokkenen.Vanwege de hydraulische effectiviteit is er voor gekozen om een gebied
aan de noordoever van de Bergsche Maas te reserveren in plaats van aan de
zuidoever.Nader onderzoek heeft aangetoond dat de obstakelverwijdering Keizersveer
aan de noordoever in de huidige vorm hydraulisch niet erg effectief is.Relatie met Integrale Verkenning Maas (IVM)Nader onderzoek heeft uitgewezen dat voor de lange termijn met het gewenste
pakket van maatregelen net niet wordt voldaan aan de taakstelling op de grens
van het plangebied.Maatregelen in het kader van IVM hebben wel enig hydraulisch effect op
de Bergsche Maas, maar dit is onvoldoende om de dijkverlegging te vervangen.
Besluitvorming over de te nemen maatregelen bovenstrooms van Hedikhuizen vindt
plaats in het kader van IVM.Overig benedenrivierengebiedOm te voldoen aan de taakstelling in het benedenstrooms gelegen deel van
het benedenrivierengebied zijn de volgende opties in beginsel mogelijk:• Berging van water op het Volkerak-Zoommeer (zie MER, beide Basisalternatieven)• Dijkversterking• Ander beheer stormvloedkeringen (Maeslantkering, Hartelkering,
Haringvlietsluizen).Met de maatregel berging op het Volkerak-Zoommeer wordt dijkversterking
in een groot gebied voorkomen. De mogelijk negatieve effecten voor de regionale
afwatering en de specifieke effecten bij het Waterfront Tholen, het recreatiegebied
Speelmansplaten, steigers in havens en mogelijk andere gebieden zullen in
de vervolgfase nader worden bekeken. In deze vervolgfase zullen de opties
om deze effecten alsnog te vermijden of te compenseren worden onderzocht.In de kostenraming bij deze PKB is rekening gehouden met de mogelijk noodzakelijke
extra maatregelen voor het behouden van de veiligheid van het regionale watersysteem.Een ander beheer van de stormvloedkeringen kan de ruimte voor berging
van een hoogwatergolf in de rivierafvoer in de Delta vergroten. De kosten
van deze maatregel worden waarschijnlijk in hoge mate bepaald door de economische schade voor de haven van Rotterdam. Dit is mede reden
geweest om deze maatregel alleen als maatregel voor de lange termijn op te
nemen.20.4 Besluit van het kabinetDe inspraakreacties en de verschillende nadere onderzoeken hebben niet
geleid tot een aanpassing van het Basispakket voor het benedenrivierengebied.
Wel zijn enkele aanpassingen aan enkele maatregelen doorgevoerd. Ook in de
reserveringen voor maatregelen op de lange termijn zijn slechts kleine veranderingen
aangebracht. De reservering voor de lange termijn voor de obstakelverwijdering
Keizersveer aan de noordoever is komen te vervallen. 21. NEDER-RIJN/LEK21.1 InspraakDe inspraak met betrekking tot de Neder-Rijn/Lek heeft zich vooral gericht
op de dijkverlegging Lienden en de bergingslocatie voor overtollige grond
in de Marspolder. Hierover zijn 800 inspraakreacties ontvangen waarvan 620
identieke reacties.De insprekers achten de dijkverlegging bij Lienden niet logisch, maar
reageren vooral op het realiseren van een bergingslocatie voor overtollige
grond in de Marspolder. Men is zeer bezorgd over de verontreiniging van grond-
en oppervlaktewater als gevolg van uitspoeling uit het depot en de mogelijke
negatieve effecten hiervan op de verschillende functies van het gebied. De
insprekers zijn van mening dat er geen objectieve analyse van de risico’s
is gemaakt. Naast de risico’s van de stortlocatie wordt ook ingegaan
op de aantasting van de huidige waarden van het gebied. Het gebied heeft in
de ogen van insprekers momenteel een hoge ruimtelijke kwaliteit die als gevolg
van de maatregelen zwaar onder druk komt te staan. Ook verdere ontwikkeling
van natuur komt ernstig onder druk te staan, wanneer bij hoogwater vervuild
Rijnwater het gebied binnenstroomt.In de inspraak is door een aantal particuliere initiatiefnemers een alternatief
gepresenteerd.21.2 Aanvullend onderzoekIn de PKB deel 1 is de opdracht opgenomen dat voorafgaand aan het kabinetsstandpunt
(de voorliggende PKB) de alternatieven op het traject Arnhem–Schoonhoven
verder zouden worden uitgewerkt. Met name is onderzocht of het Basispakket
binnen de beschikbare mogelijkheden meer een mix kan worden tussen ruimtelijke
maatregelen en dijkverbetering. Er is gestreefd naar een pakket aan maatregelen
dat kansen geeft aan mogelijke meekoppelingen met andere projecten en particulier
initiatief, beter aansluit op wensen inzake de verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit en past binnen de financiële randvoorwaarden.In totaal zijn er zeven alternatieven beschouwd. De eerste drie alternatieven
zijn bestaande alternatieven, bekend uit de PKB deel 1, het MER of uit het
Regioadvies. De alternatieven 4 t/m 7 zijn daaraan toegevoegd. De pakketten
zijn globaal als volgt opgebouwd:1. Basispakket PKB deel 1:Op het traject Arnhem–Amerongen was gekozen voor ruimtelijke plannen.
Het zwaartepunt van deze ruimtelijke plannen ligt ter hoogte van Lienden waar
een dijkverlegging was opgenomen. Op het traject Amerongen–Schoonhoven
bestond het Basispakket van deel 1 uit dijkverbetering (waar nodig).2. Regioadvies:Het Regioadvies bestaat uit ruimtelijke plannen tussen Arnhem en Vianen.
Hier zijn geen binnendijkse maatregelen bij betrokken. Op enkele onderdelen
van dit traject is aanvullende dijkverbetering nodig. Op het traject Vianen–Schoonhoven
wordt gekozen voor beperkte zomerbedverdieping in combinatie met dijkverbetering.3. Dijkversterking voor de hele Neder-Rijn en Lek (RAD):Dit is het Referentie Alternatief Dijkverbetering zoals dat is opgesteld
in het kader van PKB deel 1. Het betreft dijkverbetering overal waar dat nodig
is tussen Arnhem en Schoonhoven.4. Buitendijks Rhenen 1: Deze variant lijkt op het Basispakket uit PKB deel 1, met het verschil
dat de dijkverlegging bij Lienden is vervangen door een grotere vergraving
in de Middelwaard, het doorlaatbaar maken van de veerstoep Stichtse oever
en de Rijnstraat (beiden aan het stadsfront van Rhenen) en twee kilometer
extra dijkverbetering ter hoogte van Lienden.5. Buitendijks Rhenen 2:Deze variant lijkt ook op het Basispakket uit PKB deel 1, met verschil
dat de dijkverlegging bij Lienden is vervangen door een grotere vergraving
in de Middelwaard en de toevoeging van een grote vergraving in de Elster Buitenwaarden.
In deze variant is ten opzichte van het Basispakket geen extra dijkverbetering
nodig.6. Buitendijks Vianen–Arnhem:In deze variant worden buitendijkse ruimtelijke plannen voorgesteld tussen
Arnhem en Utrecht, gecombineerd met dijkverbetering over het traject Wageningen–Schoonhoven.
In deze variant is het hydraulisch effect meegenomen van een mogelijk particulier
initiatief bij Maurik.7. Robuust afmaken:Deze variant heeft als basis dijkverbetering op die trajecten waar de
huidige dijken te zwak zijn. Ruimtelijke maatregelen zijn gekozen op locaties
waar hydraulische knelpunten het grootst zijn. Dit zijn locaties waar bij
hoge afvoeren een lokaal opstuwing ontstaat als gevolg van een vernauwing
in het winterbed van de rivier. Op deze locaties zijn maatregelen ontworpen
die enerzijds een bijdrage leveren aan de gewenste waterstandverlaging en
anderzijds een bijdrage leveren aan de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit.
Als gevolg van deze aanpak ontstaat ter hoogte van de hydraulische knelpunten
een robuuste situatie voor de veiligheid.Het alternatief dat in de inspraak door een aantal particuliere initiatiefnemers
is gepresenteerd, vertoont grote overeenkomsten met variant 5 (Buitendijks
Rhenen 2), waarbij nog extra vergravingen zijn toegevoegd in de Palmerswaard
en in Maurik. Deze extra vergravingen zouden wellicht nog 1 à 2 km
dijkverbetering kunnen voorkómen, ten opzichte van variant 5.21.3 Afweging van het kabinetUit de aanvullende studie blijkt dat er, afgezien van het alternatief 3
(RAD), twee alternatieven zijn voor het traject Arnhem-Schoonhoven die kunnen
worden gerealiseerd binnen het budget van de PKB.De eerste betreft het alternatief 4 (Buitendijks Rhenen 1), dat beter
scoort op de aspecten kosten en grond dan het Basispakket; het scoort slechter
op het aspect ruimtelijke kwaliteit.Het tweede alternatief dat qua kosten kan worden gerealiseerd binnen het
budget van de PKB, is alternatief 7 (Robuust afmaken) waarin naast dijkverbetering
rivierverruimende plannen worden gerealiseerd in diverse uiterwaarden, te
weten: Vianen, Elster Buitenwaard, Tollewaard, Middelwaard, Doorwerth en Meinerswijk.
Hierbij wordt gestreefd naar een meer robuuste hydraulische situatie en een
kwaliteitsverbetering. Dit zijn daardoor andere, minder grootschalige ingrepen
dan de uiterwaardplannen die op deze locaties zijn aangegeven voor bijvoorbeeld
het Basispakket van PKB deel 1. Deze maatregelen kunnen dan ook een bijdrage
leveren aan de speciewinning voor de dijkverbetering. Dit alternatief houdt
de weg vrij voor particuliere initiatieven in bijvoorbeeld de uiterwaarden
bij Maurik. Dit alternatief scoort beter op de aspecten kosten, grond en ruimtelijke
kwaliteit dan het Basispakket. Dit alternatief scoort slechter op het aspect
trendbreuk dan het Basispakket (de totale lengte benodigde dijkverbetering
is groter). De alternatieven 2 (Regioadvies), 5 (Buitendijks Rhenen 2) en 6 (Buitendijks
Vianen–Arnhem) zijn duurder dan het Basispakket en daarbij ook minder
gunstig ten aanzien van de hydraulische effecten, de hoeveelheid te bergen
grond, en/of de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit.21.4 Besluit van het kabinetOp basis van de inspraakreacties en het aanvullende onderzoek heeft het
kabinet besloten dat over het traject Arnhem–Schoonhoven naast de dijkverbetering
de volgende ruimtelijke maatregelen zullen worden gerealiseerd in verschillende
uiterwaarden, te weten; Vianen, Elster Buitenwaard, Tollewaard, Middelwaard,
Doorwerth en Meinerswijk. Hierbij wordt gestreefd naar een meer robuuste hydraulische
situatie en een kwaliteitsverbetering. 22. IJSSEL22.1 InspraakEr zijn verschillende maatregelen langs de IJssel waarop insprekers hebben
gereageerd.Hoogwatergeul Veessen-WapenveldVooral over de hoogwatergeul Veessen-Wapenveld zijn veel reacties ontvangen.
Het gaat om 950 reacties, waarvan 830 identieke. Enkele insprekers zijn voorstander
van de aanleg van de hoogwatergeul, omdat andere maatregelen meer negatieve
effecten zouden hebben. Veruit de meeste van de 950 insprekers is het echter
niet eens met deze maatregel. Veel insprekers geven aan dat zij in een «badkuip»
komen te wonen en vrezen dat hun veiligheid in het geding is. Ook betwijfelen
veel insprekers of de aanleg van de hoogwatergeul wel leidt tot verbetering
van de ruimtelijke kwaliteit van het gebied. Men verwacht negatieve effecten
op de cultuurhistorie, de woonomgeving, maar ook op weidevogels. Veel insprekers
wijzen op de gevolgen van de hoogwatergeul voor de landbouw. De ontwikkelingsmogelijkheden
van bedrijven worden in hun ogen enorm beperkt, terwijl een aantal bedrijven
direct in het bestaan wordt bedreigd.Er zijn door de insprekers verschillende alternatieven voor de hoogwatergeul
naar voren gebrachtDijkverleggingen Voorster Klei en CortenoeverOok met betrekking tot de dijkverleggingen Voorster Klei en Cortenoever
zijn veel reacties ontvangen. Men vreest voor negatieve effecten op de ruimtelijke
kwaliteit, maar ook voor het feit dat verschillende woningen buitendijks komen
te liggen. Ook hier wijst men op de gevolgen voor de landbouw. Enkele insprekers
leggen de relatie met de hoogwatergeul Zutphen. Sommigen van hen stellen voor
deze geul op de korte termijn al te realiseren, waardoor de dijkverleggingen
overbodig worden. Anderen gaan er echter van uit dat deze maatregelen uiteindelijk
alle drie nodig zijn.De bewoners van onder meer het gebied van de dijkverlegging Cortenoever
hebben als alternatief voor de dijkverlegging Cortenoever voorgesteld in de
volgende uiterwaarden nevengeulen aan te leggen: de Spankerensche waarden/Geldersche
Toren/Brummensche waarden, de Bronkhorsterwaarden, de Reuversweerd en bij
Bronsbergen/Stokebrandsweerd.De bewoners van het gebied van de dijkverlegging Voorsterklei hebben een
buitendijks alternatief voor de dijkverlegging Voorster klei voorgesteld.
Het alternatief voorziet in het verleggen van het zomerbed van de rivier ter
hoogte van Zutphen en de aanleg van een buitendijkse hoogwatergeul op de plek
van het huidige zomerbed. Bovenstrooms en benedenstrooms krijgt de geul een
vervolg in de vorm van een nevengeul. Het gaat dan om een geul door de Tichelbeekse
Waarden, Gelderhoofse Waarden, Zutphense Uiterwaarden en Rammelwaard. In overleg
met de bewonersgroep is hierop een variant gemaakt zonder verlegging van het
zomerbed, maar wel met een forse geul in de Tichelbeekse Waarden, Zutphense
Uiterwaarden, Rijsselsche Waard.Uiterwaarden bij DeventerRuim tien insprekers hebben gereageerd op de plannen nabij en in Deventer.
Men wijst erop dat het aanleggen van een geul tussen Ossenwaard en Bolwerksplas
een grote ingreep in het cultuurhistorisch belangrijke beschermde stadsgezicht
van Deventer zal betekenen en betwijfelt of de ingrepen passen
in de visie IJsselfront, die recent is opgesteld. Men vraagt zich af of de
gewenste verlaging niet ook bereikt kan worden door de uiterwaarden verder
uit te graven.Reductie zijdelingse toevoerDe provincie Gelderland heeft voorgesteld de zijdelingse toevoer onder
maatgevende omstandigheden te reduceren met 25%. Het voorstel omvat
een 18-tal maatregelen verspreid in het gebied van het waterschap Rijn en
IJssel. Het effect van het totale pakket is een waterstandverlaging van circa
8 cm op de IJssel; hiervan komt ongeveer 6 cm voor rekening van de berging
van water uit de Oude IJssel in het Eldrikse veld.Reservering dijkverleggingen Welsum en den Nul-FortmondEr zijn veel reacties ontvangen (circa 90) over de langetermijnreservering
voor de dijkverlegging Welsum en den Nul-Fortmond. In al deze reacties wordt
nut en noodzaak van deze reservering ter discussie gesteld. Men vreest dat
vooral door het verdwijnen van woningen en bedrijven aanzienlijke effecten
optreden voor de sociale structuur en de verdere ontwikkeling van het dorp.
Men vreest dat het dorp zal vergrijzen en uiteindelijk het huidige voorzieningenniveau
zal verliezen. Bovendien geeft men aan er niet van overtuigd te zijn dat de
ruimtelijke kwaliteit van het gebied zal verbeteren. Ook voor deze reservering
zijn alternatieven in het buitendijkse gebied voorgesteld.BaggerenVerschillende insprekers hebben erop gewezen dat er op de IJssel sprake
is van achterstallig baggerwerk.22.2 Aanvullend onderzoekMede naar aanleiding van de inspraak is aanvullend onderzoek gedaan naar:• de bewonersalternatieven voor de dijkverleggingen Voorster Klei
en Cortenoever;• de mogelijkheid van uitwisseling van de dijkverlegging Cortenoever
met een reductie van de zijdelingse toestroming en uiterwaardvergraving Brummense
waard;• een kostenanalyse van de hoogwatergeul Zutphen;• de buitendijkse mogelijkheden op het traject Zwolle–Deventer.Verder is gebruik gemaakt van de laatste informatie uit de pilot ontwikkelingsplanologie
IJsseldelta.Hoogwatergeul Kampen–VossemeerAls mogelijk alternatief voor het verdiepen van het zomerbed is in PKB
deel 1 de hoogwatergeul bij Kampen opgenomen.De Minister van VROM heeft het project IJsseldelta in het kader van de
Nota Ruimte aangewezen als voorbeeldproject ontwikkelingsplanologie. In het
gebied ten zuidwesten van Kampen speelt een groot aantal min of meer op zichzelf
staande ontwikkelingen: de aanleg van de Hanzelijn, «bypass» Kampen,
de opwaardering van de N50 naar A50, en de woningbouwopgave van de gemeente
Kampen (4000–6000 woningen). Een belangrijk doel van het project IJsseldelta
is om deze afzonderlijke ontwikkelingen op een dusdanige manier te combineren
dat een meerwaarde ontstaat voor de ruimtelijke kwaliteit en dat de waterveiligheid
voor Kampen en omgeving duurzaam wordt verbeterd. Door het combineren van
ontwikkelingen ontstaan ook mogelijkheden voor «win-win»-effecten
en is het mogelijk werk met werk te maken, wat ook kostenvoordelen op kan
leveren. Binnen IJsseldelta wordt, in samenwerking met een groot aantal partijen,
de ruimtelijke meerwaarde en de haalbaarheid (financieel, technisch,
juridisch, bestuurlijk) voor de blauwe bypass verkend. De regio opteert, zo
is ook in het Regioadvies verwoord, voor een duurzame en veilige oplossing
van de hoogwaterproblematiek, in de vorm van een blauwe bypass. Binnen het
project IJsseldelta is het streven er op gericht om het voorkeursmodel voor
de bypass, inclusief financieringsstrategie en convenant, in 2006/2007 gereed
te hebben.Duidelijk is dat hoe dan ook een partiële wijziging van het Tracébesluit
Hanzelijn noodzakelijk is om een bypass van de IJssel bij Kampen in de toekomst
niet te belemmeren. De huidige configuratie voor de Hanzelijn zal daartoe
in ieder geval aangepast dienen te worden. Voor een hoogwatervrije doorgang
van de bypass op het punt waar de Hanzelijn de N50 en de Slaper kruist, is
de aanleg van een extra kunstwerk noodzakelijk. Tevens zal de Hanzelijn terplekke
over een langer traject op hoogte gehouden moeten worden. Een andere, wat
minder ingrijpende aanpassing, betreft een verhoging en «landinwaartse»
verschuiving van de kanteldijk. Deze is van belang voor de passage van de
bypass nabij de tunnelmond.In de loop van 2006/2007 zal er meer duidelijk worden over de mogelijkheden
om deze maatregel voor 2015 binnen de uitgangspunten en randvoorwaarden van
de PKB te realiseren. Mocht er bestuurlijke overeenstemming zijn, met name
ook over de financiering van de maatregel, dan kan vanuit de programmatische
aanpak de maatregel zonder partiële herziening van de PKB worden opgenomen
in het Basispakket.22.3 Afweging van het kabinetDijkverlegging CortenoeverVoor de dijkverlegging Cortenoever zijn buitendijkse alternatieven aangedragen
in de vorm van uiterwaardvergravingen. Vanuit hydraulisch oogpunt kunnen deze
maatregelen voor de korte termijn de dijkverlegging Cortenoever vervangen.
De voorgestelde maatregelen zijn in de aanloop naar PKB deel 1 al geïdentificeerd
en beoordeeld. Vanuit de insteek ruimtelijke kwaliteit zijn de maatregelen
negatief beoordeeld. Ook vallen delen van de maatregel onder de Habitatrichtlijn.
De uiterwaard Reuvensweerd valt geheel onder de Habitatrichtlijn en is op
basis daarvan in het strategisch kader VHR opgenomen als «blijf af»-gebied.De kosten van deze uiterwaardvergravingen zijn tezamen een factor 3 tot
4 duurder dan de dijkverlegging Cortenoever.Dijkverlegging Voorster KleiMet het bewonersalternatief kan voor tweederde deel worden voldaan aan
de taakstelling voor de korte termijn. De maatregelen zijn tezamen een factor
3 duurder dan de dijkverlegging Voorster Klei. De aaneenschakeling van de
nevengeul in de verschillende uiterwaarden leidt tot een zeer lange en forse
nevengeul, die tot relatief grote aanzanding van het zomerbed leidt en daarmee
negatieve consequenties voor de scheepvaart heeft. In dit smalle deel van
de rivier en met name bij de aftakking van het Twentekanaal is dat niet aanvaardbaar.
Met de aanleg van drempels in de nevengeul kan het morfologisch effect worden
verminderd, maar dat leidt weer tot een afname van de waterstandverlaging.
De lange nevengeul kan in delen worden opgeknipt, maar het effect op de waterstanden
wordt daarmee minder.In de variant is het waterstandverlagend effect slechts zeer gering. Deze
variant is niet verder uitgewerkt. Door de situering van de nevengeulen wordt
met name aan de taakstelling rond Zutphen niet voldaan.Het bewonersalternatief bestrijkt het traject waar ook de hoogwatergeul
Zutphen effect heeft op de waterstanden. Omdat de bijdrage aan de taakstelling van het alternatief echter beperkt is, kan dit alternatief
de hoogwatergeul niet vervangen. Ook kan het alternatief er niet voor zorgen
dat de hoogwatergeul substantieel in omvang kan worden gereduceerd.Hoogwatergeul ZutphenDe hoogwatergeul is een maatregel waarmee het probleem wordt aangepakt
daar waar het zich voordoet, namelijk ter hoogte van het knelpunt bij Zutphen.
Het op de korte termijn verder ontwikkelen van de hoogwatergeul sluit ook
aan bij de planning voor de bouw van 3000 woningen in hetzelfde gebied. Dit
laatste betekent dat er voor dit gebied een integrale een ruimtelijke ordeningsopgave
ligt, die de reikwijdte van de hoogwatergeul overstijgt.De kosten van de geul liggen op dit moment aanzienlijk hoger dan die van
beide dijkverleggingen. Vanuit private hoek is belangstelling voor de ontwikkeling
van het gehele gebied inclusief de hoogwatergeul. Of dit bijvoorbeeld leidt
tot een additionele financiering, dan wel kostenbesparing van de maatregel,
zodat de hoogwatergeul daarmee past binnen de randvoorwaarden van de PKB,
is nog niet duidelijk.Reductie zijdelingse toestromingUit een eerste analyse blijkt dat de huidige voorstellen voor reductie
van zijdelingse toevoer nog niet voldoende zijn uitgewerkt om een definitief
besluit te nemen.De in het voorstel opgenomen maatregelen zijn op zich onvoldoende om een
onderdeel van het Basispakket te vervangen. In combinatie met de uiterwaardmaatregel
Brummense Waard kan er wel een alternatief ontstaan voor de dijkverlegging
Cortenoever. Dit is conform het Regioadvies. Voor de maatregel Brummense Waard
is hiertoe een nieuw ontwerp gemaakt, waarbij rekening is gehouden met de
wensen vanuit de ruimtelijke kwaliteit en de Vogel- en Habitatrichtlijn.Ten aanzien van de kostenraming bestaat nog onduidelijkheid, waarbij de
kans bestaat dat de kosten uiteindelijk hoger zullen uitvallen. Bovendien
zijn er twijfels over de werkelijke beschikbaarheid van de berging in het
Eldrikse Veld op het moment dat het nodig is.Veessen-WapenveldDe keuze voor de binnendijkse hoogwatergeul betekent inderdaad niet dat
er hydraulisch gezien geen buitendijks alternatief is. Buitendijks moeten
er echter zoveel maatregelen worden ingezet dat daarmee landschappelijke,
natuur- en cultuurhistorische waarden worden aangetast.Vanuit hydraulisch oogpunt is het mogelijk op dit traject aan de taakstelling
voor de korte termijn te voldoen met buitendijkse maatregelen, al of niet
aangevuld met kleinschalige dijkverleggingen. Er zijn diverse combinaties
bekeken die echter altijd minimaal twee maatregelen bevatten die waarden,
zoals vastgelegd in het Strategisch Kader Vogel- en Habitatrichtlijn, significant
aantasten. Ook kosten deze mogelijkheden meer dan de hoogwatergeul.De waterstanddaling die deze maatregelen gezamenlijk bewerkstelligen,
is wel minder dan die door de hoogwatergeul. Omdat de hydraulische effecten
zich bovenstrooms van dit traject minder ver uitstrekken dan bij de hoogwatergeul,
zijn ten opzichte van het Basispakket in PKB deel 1 extra maatregelen tussen
Veessen en Deventer nodig. De uiterwaarden op de oostoever tussen Deventer
en Olst zullen over de gehele lengte moeten worden vergraven.In het licht van de lange termijn valt te constateren dat bij iedere verdere
stijging van de maatgevende afvoer, er buitendijks geen ruimte meer is en
dat dan alsnog de inzet van een binnendijkse maatregel nodig is. De hoogwatergeul Veessen-Wapenveld kan in beginsel worden vervangen door
de twee grootschalige dijkverleggingen Marle en Herxen. De dijkverlegging
Herxen is zeer ingrijpend, omdat daardoor een groot aantal woningen en bedrijven
moet worden verwijderd en wordt derhalve beschouwd als een niet acceptabele
maatregel.Welsum en den Nul-FortmondEen aanvullende analyse van de mogelijkheden om buitendijks extra water
af te voeren, geeft aan dat er, binnen het Regionaal Ruimtelijk Kader, langs
dit deel van de IJssel meer mogelijkheden liggen dan in PKB deel 1 is aangenomen.
Deze extra afvoer kan met name bereikt worden door ook binnen het bestaande
natuurontwikkelingsproject Duurse Waarden meer ruimte te creëren in combinatie
met het lopende project Olsterbuitenwaarden en Welsummerwaarden. Voor de lange
termijn is de hoogwatergeul Veessen-Wapenveld in dit deel van de IJssel bepalend.BaggerenHet klopt dat de laatste jaren minder is gebaggerd dan voorheen. Dit komt
omdat voor het overgrote deel van de IJssel de bodem de laatste decennia stabiel
is; de noodzaak om op de IJssel te baggeren is daarom op dit moment minder
of niet aanwezig22.4 Besluit van het kabinetDe inspraak en de resultaten van het aanvullend onderzoek zijn voor het
kabinet geen aanleiding het Basispakket voor de IJssel te wijzigen.Wel heeft het kabinet gemeend de Hoogwatergeul Zutphen als alternatief
in het kabinetsstandpunt te moeten opnemen.Het kabinet acht het verantwoord om beide dijkverleggingen Welsum en den
Nul-Fortmond als langetermijnmaatregel af te laten vallen en de reservering
niet meer in de PKB op te nemen.XNoot1Centraal Plan Bureau (2005). Kosten-baten- analyse Ruimte voor de Rivier.
Deel 1: Veiligheid tegen overstromen.XNoot1Rapportage Verdiepingsslag Volkerak-Zoommeer (concept), Rijkswaterstaat/RIZA
Nadine Slootjes, Dordrecht 9 december 2003.XNoot1Indien door meevallers (bijvoorbeeld door goedkopere uitwisselprojecten)
ruimte ontstaat binnen de totale projectbegroting, kan de vrijkomende ruimte
elders worden ingezet.XNoot1Voorbeelden van risico’s op maatregel niveau zijn: • Erosie
nabij zomerkades en dijken door de aanleg van nevengeulen. Dit kan het nodig
maken om beschermende maatregelen te nemen. • Door de aansluiting
van maatregelen met de bestaande infrastructuur kan het noodzakelijk worden
om extra geluidswerende voorzieningen tijdens uitvoering te realiseren.XNoot1De totale oppervlakte van het winterbed (Rijntakken) betreft circa 30 000
ha. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30080-4.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl