Kaderwet diervoeders; Verslag algemeen overleg van 22 april 2003 over wetsvoorstel Bepalingen aangaande o.m. bereiding en het in het verkeer brengen van diervoeders (Kaderwet diervoeders)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28173, nr. 11

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

05-05-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28173 nr. 11

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningStenografisch verslag van een wetgevingsoverleg van de vaste commissie
voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28173Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 86 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 173Bepalingen aangaande onder meer de bereiding en het in het verkeer brengen
van diervoeders (Kaderwet diervoeders)nr. 11VERSLAG VAN EEN WETGEVINGSOVERLEGVastgesteld 24 april 2003De vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij1 heeft op 22 april 2003 overleg gevoerd met minister Veerman van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij over het wetsvoorstel Bepalingen
aangaande onder meer de bereiding en het in het verkeer brengen van diervoerders
(Kaderwet diervoeders) (28 173).Van het overleg brengt de commissie bijgaand stenografisch verslag uit.De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij,MeijerDe waarnemend griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij,Van Leiden Stenografisch verslag van een wetgevingsoverleg van de vaste commissie
voor Landbouw, Natuurbeheer en VisserijDinsdag 22 april 2003 12.00 uurDe voorzitter: MeijerAanwezig zijn 5 leden der Kamer, te weten:Meijer, Koopmans, Oplaat, Waalkens en Van den Brink,en de heer Veerman, minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, die
vergezeld is van enige ambtenaren van zijn ministerie.Aan de orde is:het wetsvoorstel Bepalingen aangaande
onder meer de bereiding en het in het verkeer brengen van diervoerders (Kaderwet
diervoeders) (28173);de brief van de minister van LNV van 21
februari 2003 over het advies van de VWA inzake diervoederbeleid (26991, 28173,
nr. 88);de brief van de minister van LNV van 9 april 2003 over
het Advies van de VWA inzake handhaving voorstel voor een kaderwet diervoeders.De voorzitter:Ik heet de aanwezigen van harte welkom, in het bijzonder de minister van
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij. Zoals u inmiddels heeft begrepen, heeft
de minister vastgezeten in het verkeer. Dat kan ook een minister overkomen.
Dat was voor hem, maar ook voor ons lastig. Daardoor kunnen wij pas om 12.00
uur met dit overleg starten in plaats van om 11.00 uur, zoals was gepland.
Ik bied mijn excuses hiervoor aan.Ik verzoek de leden er rekening mee te houden dat wij deze kaderwet vandaag
proberen af te handelen. Moties en amendementen moeten daarom vandaag kenbaar
worden gemaakt. De Kameragenda voor morgen en overmorgen biedt geen ruimte
voor een plenair afrondend debat over dit onderwerp. Mocht een plenair debat
toch nodig zijn, dan moet dat na het reces gebeuren. De mogelijkheden voor
stemmingen kunnen wel worden bekeken.Ik geef het woord aan de heer Koopmans.De heerKoopmans(CDA)Voorzitter. Over deze wet is tussen de Kamer en de regering al veel schriftelijk
van gedachten gewisseld. Ik zeg alvast dank voor de verbeteringen die zijn
aangebracht. De fractie van het CDA wil in dit wetgevingsoverleg nog zes punten
aan de orde stellen.Het eerste punt gaat over het voorzorgsbeginsel. Tijdens de schriftelijke
voorbereiding hebben wij gesproken over het risico van een "ongeclausuleerde"
volmacht. In de schriftelijke voorbereiding is hierover van alles geschreven.
Ik wil hierop nader ingaan. Wij zoeken naar een zo goed mogelijke waarborg
van het voorzorgsbeginsel omdat de toepassing van dit beginsel en de noodmaatregelen
die de minister op grond daarvan kan nemen buitengewoon ingrijpend kunnen
zijn. Dat moet ook mogelijk zijn, want de voedselveiligheid kan in het geding
zijn, maar de ingrijpendheid heeft ook financiële gevolgen. Het is terecht
dat deze gevolgen voor de sector zijn, maar het is wel van groot belang duidelijkheid
te scheppen over de manier waarop de minister met dit voorzorgsbeginsel omgaat
of kan omgaan.In de nota naar aanleiding van het nader verslag erkent de minister het
grote belang van overleg met de sector. Hij vindt overigens dat dit niet letterlijk
in de wet moet worden vastgesteld. Dat begrijp ik. Het is raar als je dat
in die zin in de wet vastlegt. Het feit dat de minister daarmee instemt, betekent
naar mijn mening dat hij telkens overleg zal plegen, vooraf als de tijd dat
toestaat en anders achteraf.Een groot risico bij de toepassing van het voorzorgsbeginsel is dat vanuit
emotie zal worden gewerkt. Voedsel is emotie. Voedselveiligheid is emotie
in het kwadraat. Het is mogelijk dat er iets aan de orde is op het gebied
van voedselveiligheid en dat daar dinsdagmorgen op de voorpagina van de Telegraaf
aandacht aan wordt besteed. Wij hebben van het begin af aan het schrikbeeld
dat de Kamer de minister tijdens het vragenuurtje op luide toon, met of zonder
argumenten, met of zonder wetenschappelijke onderbouwing, feitelijk dwingt
om maatregelen te nemen. Dat is een manier van omgaan met voedselveiligheid
waarover wij onze twijfels hebben.In de nota naar aanleiding van het nader verslag zijn algemene beginselen
opgenomen, zoals het evenredigheidsbeginsel, het verbod op willekeur en de
verplichting om überhaupt alle maatregelen te motiveren. Er wordt voorts
gesproken over de proportionaliteit van de te nemen maatregelen.De heerWaalkens(PvdA)De heer Koopmans houdt een heel betoog over het vragenuurtje. Is het parlement
niet de hoofdrolspeler in het vragenuurtje? Wat is dan de rol van het parlement
daarin?De heerKoopmans(CDA)Ik heb hier ook geen amendement liggen om het vragenuurtje af te schaffen. Dat is niet de inhoud van mijn betoog. Het gaat er meer om dat voldoende
waarborgen worden gecreëerd voor de wijze van omgaan met het voorzorgsbeginsel.
Het vragenuurtje is dan een goed voorbeeld.Ik hoor op het punt van de proportionaliteit graag een nadere motivering
van de minister. Kan hij aangeven hoe hij bij de Kaderwet diervoerders, bij
het nemen van voorzorgsmaatregelen, aankijkt tegen proportionaliteit?Ik heb al gesproken over de emotie en over het risico dat op grond daarvan
maatregelen worden genomen. Ik overweeg om namens mijn fractie een amendement
in te dienen dat ertoe strekt, de minister te verplichten om de Voedsel- en
warenautoriteit om advies te vragen voordat maatregelen worden genomen. Op
die manier wordt voorkomen dat op grond van een vragenronde of op grond van
de een of andere motie/emotie van de Kamer voorzorgsmaatregelen worden afgedwongen.
De minister zal dan immers elke keer op grond van deze wet eerst een advies
aan de Voedsel- en warenautoriteit moeten vragen. Ik kan mij overigens voorstellen
dat de minister bij de toepassing van deze wet sowieso altijd advies vraagt
aan de Voedsel- en warenautoriteit. Dat lijkt mij ook voor de hand te liggen
met het oog op de taken van en de invulling daarvan door de Voedsel- en warenautoriteit.Ik heb zojuist het punt gemaakt dat het parlement ook vooraf een rol moet
kunnen spelen. Het parlement mag natuurlijk altijd achteraf de regering controleren
en beoordelen op de toepassing van het voorzorgsbeginsel. Mijn volgende opmerking
heeft geen betrekking op de huidige minister. Mijn fractie heeft zorgen dat
een toekomstig minister met een wat minder rechte rug of slappe knieën
op grond van wat wind in de Kamer maatregelen neemt waarvan achteraf gezegd
moet worden dat die wat vergaand zijn geweest, terwijl de kosten daarvan voor
rekening van derden komen.De heerVan den Brink(LPF)De heer Koopmans hangt een verhaal op dat wat met angst omgeven is. Hij
zegt: als, als, als, als. Het stelt een amendement voor waarin de minister
wordt verplicht om advies te vragen aan de Voedsel- en warenautoriteit. Daar
kan dan toch precies dezelfde emotie een plek vinden! Wat heeft hij met zijn
voorstel rondom emotie en angst opgelost?De heerKoopmans(CDA)Dat is omdat de Voedsel- en warenautoriteit een bij wet ingestelde organisatie
is die deel uitmaakt van de rijksdienst die kennis in huis heeft. Dit moet
worden verwoord in een advies, waarvoor de minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport verantwoordelijk is. Op grond daarvan denk ik dat er een soort loepje –
dus geen loopje – wordt gemaakt, waardoor er een moment van bezinning
is en een moment waarop het op grond van de wet verplicht is om een beroep
te doen op de deskundigheid van die rijksdienst.De discussie over het voorzorgbeginsel raakt ook nog een ander punt met
betrekking tot de voedselveiligheid. De CDA-fractie vraagt zich niet af óf
de voedselveiligheid gewaarborgd moet worden in dit land, want het is logisch
dat dit het uitgangspunt is. De vraag is wel welke risico's je kunt voorkomen
en in welke mate. Door de huidige stand der techniek geldt immers: hoe meer
je onderzoekt en hoe verfijndere methodes je hanteert, des te meer je zult
vinden. Dit kan dan weer een reden zijn om maatregelen te nemen, waarbij de
kosten door het bedrijfsleven moeten worden gedragen, met alle gevolgen van
dien. Een goede afweging en een continu maatschappelijk debat zijn daarom
van groot belang. Het is in onze ogen van belang dat wij samen criteria opstellen;
niet zozeer over de normstelling, maar over de manier waarop wij ermee omgaan.
Ik hoor van de minister tijdens dit wetgevingsoverleg graag wat zijn visie
hierop is. Overigens denk ik dat de VWA ook hierbij een rol kan spelen.Het eerste punt: in het verslag voert de regering naar aanleiding van
onze kritiek op de grote reikwijdte van het voorzorgsbeginsel als rechtvaardiging
aan dat onrechtmatig gebruik door de overheid natuurlijk juridisch aangevochten
kan worden. Hiermee werd de indruk gewekt dat er over dit punt geen discussie
meer mogelijk was. De CDA-fractie vindt dat een wet zo niet in elkaar mag
zitten. De wet moet zo duidelijk en helder mogelijk zijn en in onze ogen voldoende
waarborgen bieden. Wij zijn van mening dat er op voorhand iets te gemakkelijk
wordt verwezen naar juridische procedures, want die zijn natuurlijk lang,
duur en geven veel te laat helderheid.Het tweede punt betreft de autonome normstelling door productschappen.
Die hevelen wij bij deze wet in principe over. Nu, na alles wat wij achter
de rug hebben, is daar zeker wat voor te zeggen. De vorige minister van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij, Brinkhorst, heeft op 19 maart 2002 een nota naar
de productschappen gestuurd over de werkverhouding tussen het ministerie en
de productschappen. Deze brief is nooit naar de Kamer gestuurd. Het lijkt
mij dus goed dat de minister bij dezen aangeeft of en op welke wijze hij deze
brief of nota wil toepassen. Ik denk dat dit van belang is, omdat daarin toch
een bepaalde werkwijze wordt beschreven.Het derde punt behelst de vraag wat dit aan uitvoeringslast gaat betekenen
voor de Algemene Inspectiedienst en voor de Rijksdienst voor de Keuring van
Vee en Vlees en, als gevolg daarvan, voor de tarieven. De minister weet dat
de CDA-fractie zich continu inzet voor het zo laag mogelijk houden van de
tarieven die de overheid van het bedrijfsleven vraagt. Wij gaan niet over
de opbrengstprijs van de producten, maar wij gaan wel over de kostprijs van
veel producten. Daarom is het van belang dat de Kamer zich hiermee bezighoudt.
In het wetsvoorstel is de mogelijkheid opgenomen om de intensiteit van controles
af te stemmen op het feit of een bedrijf wel of niet is aangesloten bij bedrijfscontrolesystemen,
in dit geval GMP en GMP+. Wil de minister dit stimuleren? Hoe wil hij dat
stimuleren? Hoe kunnen de kosten worden beheerst of zelfs verminderd?Het vierde punt is dat de minister heeft gemeld dat het toezicht op toezicht
in de loop van 2003 zou worden gerealiseerd. Het nadeel van het opschuiven
in de tijd van dit soort overleggen is dat wij ons nu al in de loop van 2003
bevinden. De minister heeft zijn uitspraak gedaan in het najaar van 2002.
Hoe is de stand van zaken? Toezicht op toezicht draagt bij aan het verdiepen
en verbreden van de verantwoordelijkheden in de keten zelf. Ook dat kan bijdragen
aan het verlagen van de kostprijs. Het vijfde punt betreft de kostenverdeling bij het op slot zetten en alles
wat met fondsvorming en verzekering te maken heeft. De Europese Commissie
stelt in het witboek inzake voedselveiligheid dat de sector zelf verantwoordelijk
is voor de veiligheid van producten. Uit de hoorzitting naar aanleiding van
de voorbereiding van de plenaire behandeling van dit wetsvoorstel is gebleken
dat de keten geweldig divers denkt over de financiering. Is de minister van
mening dat hij een rol heeft of zou kunnen hebben in het creëren van
draagvlak hiervoor? Die vraag is des te klemmender omdat de afgelopen weken
is gebleken dat het niet meevalt om vorm en inhoud te geven aan de gezamenlijke
financiële verantwoordelijkheid bij de vogelpest. In dat licht lijkt
het mij van belang om vandaag met elkaar over dit onderwerp te spreken. Het
is beter om het niet naar de toekomst door te schuiven, maar het nu te vorm
te geven.Het zesde en laatste punt betreft de negatieve dan wel positieve lijst
voor te gebruiken voederproducten. De PvdA-fractie heeft in haar verslag voorgesteld
om er een positieve lijst van te maken. Tijdens de hoorzitting bleek dat hierop
veel verschillende visies zijn. In de ogen van de CDA-fractie dient te worden
gekozen voor het systeem dat de minste administratieve lasten met zich meebrengt.
Dat is eigenlijk het enige criterium, omdat wij van mening zijn dat de systeemkeuze
op zich, dus voor een positieve of een negatieve lijst, nooit het misbruiken
van producten of het ontstaan van fouten zal voorkómen. Daarom lijkt
het mijn fractie vooral van belang om die principiële keuze te laten
afhangen van de kosten. Wil de minister ingaan op de vraag welk systeem de
minste kosten met zich meebrengt?De heerOplaat(VVD)Voorzitter. In het voorstel voor een kaderwet voor diervoeders wordt een
wettelijk kader geschapen voor het beter en daadkrachtiger ingrijpen indien
er gerommel met diervoeder dreigt. Dat is nu wat moeilijk, omdat de verantwoordelijkheden
zijn verdeeld over verschillende productschappen. Het is dan ook niet altijd
even goed gegaan. Wij kunnen daarvan leren; daarom is het goed dat wij een
kaderwet in het leven roepen. De VVD-fractie kan zich dan ook vinden in het
wetsvoorstel. Ik heb trouwens van geen enkele organisatie gehoord dat zij
erop tegen zou zijn.Het is van groot belang dat door de beoogde kaderwet snel duidelijke diervoederwetgeving
ontstaat, zodat de veiligheid wordt verbeterd c.q. gegarandeerd. Het is ook
van belang dat de regelgeving die uit de kaderwet voortkomt, initiatieven
voor een verantwoordelijke en veilige diervoederketen stimuleert. Sommige
organisaties noemen de huidige structuur van de diervoedersector een "spaghettistructuur".
Die structuur moet dan ook worden verbeterd. Ik heb begrepen dat een afname
van het aantal mengpunten belangrijk is. Er moet worden bevorderd dat gecertificeerde
en gesloten ketenstructuren worden gevormd. Het plaatsvinden van tracking
en tracing moet bovendien nog meer worden bevorderd. Volgens de VVD-fractie
is het GMP+-systeem een instrument waarmee hieraan een belangrijke bijdrage
kan worden geleverd.De heerVan den Brink(LPF)Wat bedoelt de heer Oplaat met zijn opmerking over het aantal mengpunten?
Vindt hij dat er minder mengvoederbedrijven moeten komen? Of moeten volgens
hem in de hele trits minder vaak producten worden vermengd?De heerOplaat(VVD)Aan de hele trits moet iets worden gedaan. Je kunt niet bepalen dat er
minder diervoederfabrieken moeten komen.De heerWaalkens(PvdA)De heer Oplaat wil dus niet zover gaan dat ook de zelfmengers onder de
registratie komen te vallen?De heerOplaat(VVD)Over de zelfmengers kom ik dadelijk te spreken.Voorzitter. Het GMP+-systeem dient een centrale plaats te hebben, want
het is van groot belang voor de veiligheid van het voedsel. Eigenlijk moet
worden bepaald dat alleen nog GMP-waardig voer op de markt kan komen. Iedere
schakel in de keten dient in dit verband zijn verantwoordelijkheid te nemen.
Bedrijven die zich niet houden aan het systeem dienen te worden gesanctioneerd.
Het GMP+-systeem moet waar dat kan worden verbeterd. Collega Koopmans heeft
al een voorbeeld gegeven van het toezicht-op-toezichtmodel. Daarmee komt de
verantwoordelijkheid nog wat dieper in de keten te liggen. Het is vooral belangrijk
dat bij de uitvoering van het GMP+-systeem kan worden gesanctioneerd bij eventuele
fouten. Er dient dus een heldere structuur te komen in de veevoederketen.Uit de briefing is gebleken dat een verbetering van het wetsvoorstel mogelijk
is, onder meer op het punt van het beleid inzake de zelfmengers. Zij dienen
geregistreerd te worden, waardoor de keten doorzichtiger wordt. Dit moet zeker
gebeuren omdat de zelfmengers een "kritieke" schakel kunnen zijn. Dat is onder
meer gebleken bij de MPA-affaire. De VVD-fractie verzoekt de regering om dit
onderwerp nog eens goed te bekijken en waar mogelijk het wetsvoorstel aan
te passen. Het zou immers jammer zijn als er straks een mooie wet is, maar
er toch weer een crisis ontstaat omdat wij dit punt niet goed hebben geregeld.De reststoffen zijn een risicovol goed. De stoffen zijn niet als veevoeder
geproduceerd, maar ontstaan bij het vervaardigen van andere producten. Bij
de MPA-crisis heeft het verkeerd gebruik van een reststof uit de farmaceutische
industrie tot zeer diep in de keten voor flink wat problemen gezorgd. De VVD-fractie
benadrukt dat er duidelijkheid moet komen over de reststoffen, opdat problemen
in de toekomst kunnen worden voorkomen. Zoals blijkt uit de brief van de Voedsel-
en warenautoriteit moet er een duidelijk onderscheid komen tussen reststoffen
uit de levensmiddelenindustrie en die uit de overige industrieën. Deze
stoffen moeten dus duidelijk worden gedefinieerd, opdat het onderscheid beter
te maken is.De VVD-fractie vindt het voorzorgsbeginsel voor de voeder- en voedselveiligheid
van belang. Zij is dan ook gelukkig met het feit dat het is opgenomen in het
wetsvoorstel. Een en ander moet echter iets duidelijker worden uitgelegd.
Wat ons betreft wordt het nu te vaak beschreven. In het voorstel staat dat
op basis van vermoedens kan worden ingegrepen. Vervolgens wordt vermeld dat
ook zonder vastlegging van het voorzorgsbeginsel in de wet maatregelen kunnen
worden getroffen. Dat is te onduidelijk. Kan de minister hieraan meer handen
en voeten geven? In artikel 9 staat dat de minister maatregelen
kan nemen indien hij van mening is dat een toevoegingsmiddel of vervangend
voederproteïne een gevaar voor de gezondheid van mens of dier of voor
het milieu oplevert. In artikel 26 wordt geschreven over een vermoeden dat
niet wordt voldaan aan wat in de wet is bepaald. Betekent dit dat voeder op
wetenschappelijk basis wordt verboden dan wel teruggehaald of betekent dit
dat er op vage vermoedens en emoties kan worden gereageerd? Dat laatste zou
niet aan de orde mogen zijn, want men moet op wetenschappelijke basis en niet
op basis van emoties reageren. Indien een ondernemer vanwege het voorzorgsbeginsel,
buiten zijn schuld, schade ondervindt, dan is het reëel om aan een vorm
van compensatie of een verzekeringssysteem te denken.Een ander probleem dat de VVD-fractie bezighoudt, is de aansprakelijkheid
voor schade die in de keten wordt veroorzaakt als een bedrijf zich niet aan
de regels houdt en vervuild voedsel in de keten brengt. Ik wil graag wat meer
duidelijkheid over de aansprakelijkheid van de veroorzaker van het probleem.
Schade mag in geen geval worden afgewenteld op mensen die eigenlijk geen blaam
treft. Tijdens de MPA-affaire ontstond daarover discussie tussen landbouworganisaties
en de diervoederketen. Mogelijk kan deze aansprakelijk beter worden geregeld.
Hoe wordt omgegaan met producten uit derde landen, waar veel basisstoffen
voor diervoerder vandaan komen? Voorbeelden van dergelijke grondstoffen zijn
citruspulp en soja. Hoe wordt, met het oog op de toenemende handelsliberalisering,
voorkomen dat slechte of vervuilde producten worden ingevoerd vanuit derde
landen? Welke rol spelen het voorzorgsbeginsel en de Kaderwet diervoeders
hierbij?De heerKoopmans(CDA)Heeft de heer Oplaat ook voorstellen om de onderlinge schade te regelen
die ontstaat als iemand de regels overtreedt?De heerOplaat(VVD)Het antwoord is "nee". Ik heb gevraagd of er mogelijkheden bestaan om
een verzekeringssysteem of een waarborgfonds op te zetten. Als die er zijn,
zou ik graag zien dat daaraan uitvoering wordt gegeven. De Kaderwet diervoeders beoogt een einde te maken aan het nu nog te versnipperde
beleid betreffende diervoeder. Door dit beleid te centreren bij de overheid
kan er beter een vuist worden gemaakt. De VVD-fractie neemt aan dat de Voedsel-
en warenautoriteit (VWA) ook een rol speelt bij de Kaderwet diervoeders. Het
is mij duidelijk dat de VWA invulling geeft aan de uitvoering van de wet,
maar ik zou hierover graag wat meer informatie willen krijgen, met name over
de verhouding tussen de VWA en het ministerie van LNV.Er is de laatste tijd gesproken over negatieve lijsten van grondstoffen.
Is het niet beter een positieve lijst op te stellen van ingrediënten
en leveranciers?De heerWaalkens(PvdA)Voorzitter. Het is goed dat deze kaderwet, die een lange voorgeschiedenis
heeft, in de Kamer wordt behandeld. Gezien de crises die voortvloeien uit
vervuiling vanuit het diervoederspoor, is het goed dat de versnipperde wetgeving
middels een kaderwet aan elkaar wordt geknoopt. Deze kaderwet dient dan ook
gezien te worden als een kapstok voor wetgeving. De PvdA-fractie kan zich
vinden in de lijn van denken die in de Kaderwet diervoeders is neergelegd.
Op een aantal punten ga ik nader in. Het gaat mij daarbij met name om de verantwoordelijkheidsverdeling
tussen overheid en bedrijfsleven, het voorzorgsbeginsel dat een centrale rol
speelt in deze kaderwet en de positie van de overheid. Voorts kom ik te spreken
over de instrumenten waarover de overheid beschikt om maatregelen te nemen,
of deze instrumenten toereikend zijn en welke consequenties de inzet van deze
instrumenten met zich meebrengt. De PvdA-fractie steunt het wetsvoorstel,
want hoe eerder deze zaken geregeld zijn, hoe beter.Het voorzorgsprincipe, dat op dit moment niet wettelijk is geregeld, wordt
vanuit de Europese richtlijn opgenomen in deze kaderwet. Ik vind het van groot
belang dat dit principe in de Nederlandse wetgeving wordt verwoord. Het wetsvoorstel
gaat ervan uit dat de toepassing van het voorzorgsbeginsel moet zijn gebaseerd
op een gefundeerd vermoeden van een reëel risico met schadelijke gevolgen
voor de gezondheid van mens, dier en/of milieu; zelfs als wetenschappelijke
gegevens nog ontbreken.De heerKoopmans(CDA)Waarop zou dit vermoeden gefundeerd kunnen zijn?De heerWaalkens(PvdA)In het kader van het inzetten van het voorzorgbeginsel zijn wij het ermee
eens dat de overheid de mogelijkheid krijgt om tijdelijk, in de voorloop van
het verzamelen van wetenschappelijke gegevens, in te grijpen als er een gefundeerd
vermoeden bestaat van reële risico's. Ik begrijp uw interventie tijdens
het vragenuur wel, maar angstreductie kan een van de wegen zijn die de overheid
bewandelt om zaken vanuit het voorzorgprincipe te organiseren en interventies
te plegen.De heerKoopmans(CDA)Ik ben het volstrekt niet met u eens op het punt van de angstreductie,
maar daarover komen wij in tweede termijn te spreken. Ik leg u nogmaals de
vraag voor, waarop het vermoeden gebaseerd moet zijn.De heerWaalkens(PvdA)In de wettekst staat dat een vermoeden van reële risico's voor mens,
dier en/of milieu ten grondslag moet liggen aan het inzetten van het voorzorgprincipe.
Wij zijn het daar van harte mee eens. De overheid creëert hiermee voor
zichzelf een aantal instrumenten om het voorzorgprincipe in te zetten. De
maatregelen moeten uiteraard tijdelijk van aard zijn, in afwachting van een
wetenschappelijke onderbouwing. Er zit een tijdsverloop tussen het inzetten
van de maatregelen en het verrichten van wetenschappelijk onderzoek, maar
wij vinden het terecht dat de overheid instrumenten in handen krijgt om op
voorhand maatregelen te nemen.De heerOplaat(VVD)Ik ben het ermee eens dat dit laatste gebeurt, maar vindt de PvdA-fractie
dat wij dan ook een goede schade- en compensatieregeling zouden moeten treffen,
bijvoorbeeld door middel van een verzekerings- of waarborgsysteem?De heerWaalkens(PvdA)Ik kom daar straks nog op terug. Degene die de producten in de handel
brengt, is ten principale altijd verantwoordelijk voor hetgeen hij op de markt
brengt en moet die verantwoordelijkheid ook nemen. Op het moment
dat het bedrijfsleven zelf maatregelen neemt, draagt het ook zelf de kosten.
Laat het bedrijfsleven het nemen van maatregelen achterwege, dan kan men worden
gedwongen tot het betalen van de kosten wegens nalatigheid. Mijn fractie vindt
dat een en ander niet moet worden geregeld via een waarborgfonds, maar via
de leveringsvoorwaarden, zodat de eigen verantwoordelijkheid van de schakels
in de keten tot haar recht komt. Ik hoor graag de reactie van de minister
op het punt van het waarborgfonds. Tijdens de hoorzitting heeft een van de
partijen hiervoor een nadrukkelijk pleidooi gehouden.De heerKoopmans(CDA)Ik ben het volledig met u eens op het punt van de verantwoordelijkheid.
Ik kom echter nog even terug op de angstreductie. Een autofabrikant is toch
ook niet verantwoordelijk voor het mogelijk ontstaan van wagenziekte bij een
inzittende van een auto, en een liftfabrikant is toch niet verantwoordelijk
voor claustrofobie? Probeert u maar eens op een verantwoorde manier door te
voeren dat een diervoederfabrikant verantwoordelijk kan worden gesteld voor
het reduceren van angst die door anderen wordt gecreëerd, en daarvan
zelf de rekening moet betalen.De heerWaalkens(PvdA)Verderop in mijn betoog zal ik de minister nog vragen om met de instrumenten
uit de Kaderwet diervoerders te komen tot het organiseren van interventies
waar dat nodig en wenselijk is. In de wettekst staat heel nadrukkelijk dat
de toepassing van het voorzorgsbeginsel moet zijn gebaseerd op een gefundeerd
vermoeden. Men kan niet meegaan in de hype die wordt georganiseerd door Kamerleden
of maatschappelijke organisaties. In de te organiseren interventies moet men
rekening houden met zijn eigen verantwoordelijkheid en zijn eigenstandige
positie. Die verdeling van verantwoordelijkheden in de relatie tot de kaderwet
is heel duidelijk beschreven.Het is een grote stap voorwaarts dat het voorzorgsprincipe in de wet is
opgenomen en dat het ook kan worden toegepast. Het is de vraag of het voorzorgsprincipe
ook van toepassing moet worden verklaard op andere beleidsterreinen. Het principe
is nu van toepassing op diervoerders in relatie tot voedselveiligheid en productveiligheid,
maar het zou ook moeten worden geïntroduceerd op het terrein van volksgezondheid.
Het voorzorgsprincipe moet dus verder en duidelijker worden gepositioneerd.De heerOplaat(VVD)De inzet van deze wet is toch in basis voedselveiligheid in verband met
de volksgezondheid? Wat moet er dan verder nog gebeuren?De heerWaalkens(PvdA)Het is een begrip dat niet is uitgekristalliseerd en ik vraag de minister
daarom welke stappen hij wil ondernemen, op welke terreinen hij dat wil doen
en met welke beleidsinstrumenten hij straks interventies wil gaan organiseren.
In de Kaderwet diervoerders wordt de mogelijkheid gecreëerd te interveniëren
door middel van een ministeriële regeling of een AMvB. Wat is de rol
van het parlement hierin? Op welke terreinen wil de minister via deze lijn
zijn eigenstandige rol markeren en de rol van het parlement? Dat mis ik dus
de Kaderwet diervoerders. De minister heeft een eigenstandige positie met
betrekking tot de ministeriële regeling, maar zijn positie met betrekking
tot AMvB's is niet altijd helder.De heerOplaat(VVD)Dit was niet helemaal een antwoord op de vraag die ik had gesteld. De
heer Waalkens zegt dat het voorzorgsbeginsel meer zou moeten worden toegepast
inzake volksgezondheid. Kan hij dat onderbouwen met een voorbeeld? Wellicht
begrip ik het dan beter.De heerWaalkens(PvdA)De Kaderwet diervoerders betreft alleen de schakels in de voedselketen.
Ik kan mij voorstellen dat het voorzorgsprincipe ook een plek krijgt binnen
het productiesysteem. De risico's binnen productiesystemen die leiden tot
voedselonveiligheid zouden kunnen worden geïnventariseerd. Als de pluimveehouderij
bijvoorbeeld salmonellabestrijding wil toepassen en een besmettingsprogramma
wil opzetten, kan de overheid zich bemoeien met de productiesystemen en de
inrichting daarvan. Hierop zou het voorzorgsprincipe ook moeten worden toegepast.De heerKoopmans(CDA)Volgens mij verwart de heer Waalkens uitvoeringssytemen of voorzorgssystemen,
zoals HACCP, met het voorzorgsbeginsel dat in deze wet is opgenomen. Hij maakt
een soort kronkel die volgens mij uiteindelijk leidt tot staatsbedrijven met
staatscontrole en staatsdiervoerders. Heb ik dat goed begrepen?De heerVan den Brink(LPF)Ik heb heel erg mijn best gedaan om de heer Waalkens te volgen. Gesteld
dat ik via diervoeders een product produceer dat heel smakelijk is, maar ook
heel veel calorieën bevat, waardoor mensen te veel in gewicht toenemen.
Vindt de heer Waalkens dat de overheid via het voorzorgsprincipe ervoor moet
zorgen dat dit product niet meer wordt gemaakt? Als ik goed begrijp wat de
heer Waalkens zegt, is dit de vertaling daarvan.De heerWaalkens(PvdA)Er moeten geen paradoxen gezocht worden die er niet zijn. Het gaat erom
dat de overheid in dezen een duidelijke positie heeft. Als de volksgezondheid
en de voedselveiligheid in het geding zijn, is in de wet vastgelegd op welke
manier de minister interventies kan organiseren. En ik kan mij voorstellen
dat dit verder gaat dan het voedselveiligheidsbeleid. Volgens mij vallen hier
ook productiesystemen onder. De minister moet daarin zijn verantwoordelijkheid
kunnen nemen. Ik ben dan ook benieuwd naar de reactie van de minister. Kan
hij aangeven in hoeverre hij zich voorbereidt op die ministeriële regelingen
en AMvB's? In welke mate wil hij daarbij het voorzorgsprincipe betrekken?Voorzitter. Volgens mij komt er een juridisch gevecht over de afwenteling
van de kosten inzake het voorzorgsprincipe. In het wetsvoorstel staat namelijk
dat achteraf bij een gebleken overkill van maatregelen het eenieder vrij staat
om de rijksoverheid aan te spreken op zaken waarbij de burger te kort is gedaan.
Via de jurisprudentie moeten de posities duidelijk worden. Kan de minister
hierover meer duidelijkheid verschaffen?Nog iets over de rol van de Voedsel- en warenautoriteit (VWA), een onafhankelijk
instituut. In de wet staat dat de ambtenaren in opdracht van de rijksoverheid
het toezicht en de controle vorm geven. Onze voorkeur is dat die
autoriteit, met een hoofdletter "a", volkomen onafhankelijk wordt en niet
als onderdeel van het rijksbeleid fungeert. De verantwoordelijkheid van de
overheid loopt dan in het verlengde van die van de Voedsel- en warenautoriteit.
Er moet dus helderheid komen over de positie van de Voedsel- en warenautoriteit
en die van de overheid. Hierbij moet overwogen worden dat er nu twee ministeries
bij dit onderdeel betrokken zijn. Bovendien is de positie van de VWA nog steeds
in het geding.De PvdA vindt dat het bedrijfsleven primair verantwoordelijk is voor de
veiligheid van de producten. De overheid heeft dan ook het volste recht om
de sector aan te spreken op fouten, misstanden en onregelmatigheden. De sector
is er dus zelf verantwoordelijk voor om deze fouten te herstellen, ook als
de overheid daarvoor een interventie heeft georganiseerd.Het is ook onze wens om met een positieve lijst te gaan werken, een lijst
waarbij het "nee, tenzijprincipe" heel nadrukkelijk het uitgangspunt is. En
het ACTAL heeft aangegeven dat het bekijken van de administratievelastendruk
voor het bedrijfsleven met een expliciete aanduiding van de extra kosten voor
het bedrijfsleven geen kwantitatieve benadering van de administratievelastendruk
is, omdat dit rechtstreeks voortvloeit uit Europese richtlijnen. Dit vinden
wij toch nog niet voldoende; ik zou graag van de minister vernemen, wat de
Kaderwet diervoeders aan extra bureaucratische rompslomp zou kunnen opleveren.De heerKoopmans(CDA)Zijn de mogelijke extra kosten voor uw fractie een criterium bij de keuze
tussen een positieve en een negatieve lijst?De heerWaalkens(PvdA)Nee.De heerVan den Brink(LPF)Voorzitter. Wij zijn er blij mee dat er nu eindelijk een Kaderwet diervoeders
komt, want wij hebben in de afgelopen tijd gemerkt dat wij op een andere manier
ons doel, gezond diervoer en gezond voedsel, niet kunnen bereiken. Hiermee
hebben wij echter de problemen nog niet de wereld uit geholpen, terwijl ik
af en toe wel de indruk kreeg dat men ervan uitging dat de zaak opgelost zou
zijn als wij maar een kaderwet als kapstok voor verdere regelgeving hadden.
Ik ben ervan overtuigd dat dit niet zo is. De kaderwet biedt wel de mogelijkheid
om een aantal zaken waarmee productschappen een begin hebben gemaakt, nog
te verbeteren. Als de overheid een kaderwet maakt, dient zij ook de verantwoordelijkheid
te nemen voor het samenstellen van een positieve lijst: wie de daarop voorkomende
grondstoffen gebruikt, weet dat hij goed zit. Het is alleen de vraag of de
overheid deze verantwoordelijkheid durft te nemen. Ik vind dat de overheid
het lef moet hebben om dit te doen, want anders is zij het ook niet waard
om een kaderwet te maken.Hoe zijn wij op dit punt gekomen? Ik denk dat het naarmate wij meer milieueisen
zijn gaan stellen aan alle mogelijke stromen, interessanter werd om bepaalde
grondstoffen in diervoeder te verwerken in plaats van ze te vernietigen. Dat
is natuurlijk een van de eerste oorzaken van de problemen; als er geen milieubeleid
was, zouden heel veel zaken waarschijnlijk op een andere manier zijn afgevoerd
dan via verwerking in diervoeder, waar ze niet in thuishoren. Eigenlijk zijn
de problemen dus voor een deel ontstaan doordat de reeds bestaande diervoederwetten
niet waren afgestemd op de tamelijk strenge milieuwetgeving in Nederland.
Ik wijs op de dioxine en de MPA. Niet de oorspronkelijke grondstof was vervuild.
Deze is door het toedoen van mensen vervuild. De wetgeving zal op vele terreinen
moeten worden aangepast om deze door mensen veroorzaakte vervuiling te voorkomen.De heerKoopmans(CDA)Hoe wordt die positieve lijsten vorm gegeven? Wordt daarin opgenomen dat
het van de zijde van de overheid toegestaan is om broodmeel te gebruiken?
Of wordt een verfijning aangebracht voor broodmeel dat niet te lang in een
natte oven heeft gelegen of in de buurt van melasse heeft gestaan waaraan
een boef hormonen toegevoegd kan hebben?De heerVan den Brink(LPF)Het uitgangspunt moet zijn dat een bepaald product dat onder bepaalde
voorwaarden geproduceerd is op de positieve lijst geplaatst kan worden. Ik
kan mij niet voorstellen dat de champignonvoetjes nog steeds op een positieve
lijst staan. Er mag geen wetgeving voor alleen de bühne worden gemaakt.
Dat heeft geen effect.Iedere ondernemer die zichzelf respecteert kiest voor veilig diervoer.
In het voorliggende stuk is sprake van een voorzorgsprincipe. De LPF omarmt
dit, maar in dat geval moet er sprake zijn van gelijke monniken, gelijke kappen.
Fouten die bij dit voorzorgsprincipe gemaakt worden, moeten wel worden toegegeven.
Anders komt de liefde van één kant en zal men zich willekeurig
behandeld voelen. De overheid moet geloofwaardig zijn en blijven.De heerKoopmans(CDA)Als de overheid iets doet wat achteraf niet klopt, staat in de wet dat
de overheid ervoor moet bloeden in financiële zin. Dat is uw redenering
bij het voorzorgsbeginsel? Dat is voor u een voldoende waarborg? Die waarborg
zit dan in de rechtsgang en het college van beroep. Kunt u zich voorstellen
dat het college zegt dat er ook nog zoiets is als een beroepsrisico? Het college
van beroep kan argumenten verzinnen waarmee de financiële risico's voor
een deel bij het bedrijfsleven worden gelegd. Is het dus voldoende afgedicht
met het oog op de toepassingsmogelijkheid van het voorzorgsbeginsel?De heerVan den Brink(LPF)Het uitgangspunt dat de overheid moet bloeden, is al verkeerd. Daarom
is het dus niet mijn redenering. Wij willen het voorzorgsbeginsel zo goed
mogelijk gebruiken. Wij zijn echter allen mensen. Laten wij ervoor zorgen
dat niet een groep mensen het voorzorgsbeginsel ten onrechte hanteert. Als
je de druk erop houdt door de mogelijkheid dat schade wordt vergoed als het
achteraf verkeerd gehanteerd blijkt te zijn, heb je precies bereikt wat je
wilt. Het is te gemakkelijk om te zeggen dat men maar naar de rechter moet
gaan als men het er niet mee eens is. Je moet het goed in de wet regelen.De heerWaalkens(PvdA)Wie moet dan beoordelen of het rechtmatig is? In onze samenleving bestaat
daarvoor de derde macht, de rechtsmacht. Ik hoor graag van u hoe u de overheidsverantwoordelijkheid
wilt regelen zonder tussenkomst van het college van beroep of
de rechterlijke macht.De heerVan den Brink(LPF)Ik ben niet van mening dat het zonder kan. Nu wordt te gemakkelijk gesteld
dat men maar naar de rechter moet gaan als men het er niet mee eens is. Ik
vind dat in de wet moet staan dat de overheid naar twee kanten de zaak afdekt.
Als je er samen met de overheid niet uitkomt, zul je naar de rechter moeten.
Dat moet je ook gewoon zonder omwegen zeggen. Ik vind dat je onderdanen op
een niet principiële manier benadert, als je zegt dat het niet in de
wet behoeft te staan en dat er ook nog een rechter in Nederland is als men
het er niet mee eens is.Ik kom thans bij de algemene en ministeriële verantwoordelijkheid.
Ik kan mij voorstellen dat er een kaderwet is, dat het ministerie moet kunnen
werken, dat het parlement mag toezien en voor een deel medebepalend mag zijn.
Als men dat niet wil, kan het ministerie niet werken. Dat is voor mij zo helder
als glas. Bezie echter wat er allemaal is geregeld omtrent monsternames, bewaartermijnen
etc. Ik heb regelingen gezien op grond waarvan gegevens drie, vier, vijf of
zes jaar moeten worden bewaard, terwijl dat geen zin heeft. Als ik ermee instem
en als er een ministerieel besluit komt, hoop ik dat de ministeries met de
beide benen op de grond staan en op de praktijk geschoeid. Het wordt altijd
zo gemakkelijk ingevuld: drie jaar bewaren of vijf jaar bewaren. Als je dan
naar de zin ervan vraagt, kan niemand je dat uitleggen.Ik kom op de retributies en de heffingen. Het is bekend dat ik hier niet
altijd direct politiek bedrijf; zo zit ik niet in elkaar. Onze collega, de
heer Ormel van de CDA-fractie, heeft destijds een motie ingediend over de
RVV en de verhoging van de retributies. De strekking van deze motie wil ik
ook op deze kwestie toepassen. Bij verhoging van heffingen, retributies en
wat dies meer zij om kosten te kunnen blijven dekken, moet eerst met de Kamer
worden overlegd over het hoe, wat of waar. Het parlement houdt er dan greep
op en er wordt altijd even van de andere kant naar gekeken. Het is dan onmogelijk
dat iets ongebreideld als een koninkrijkje in een koninkrijk groeit. Men moet
elkaar niet in de houdgreep houden, maar wel in een greep.Ik ben blij dat er een Kaderwet diervoeders komt. Een van de allerbelangrijkste
zaken die geregeld moeten worden om er smoel aan te geven is een positieve
lijst. Ik denk dat dit ook kan. Vervolgens dienen het voorzorgprincipe, de
retributies en de heffingen te worden geregeld, maar daarover heb ik voldoende
gezegd.De voorzitter:Daarmee zijn wij aan het einde van de eerste termijn van de Kamer gekomen.
De extra procedurevergadering zal zo dadelijk plaatsvinden in de Suze Groenewegzaal.De vergadering wordt van 13.10 uur tot 14.00 uur geschorst.De voorzitter:Ik heropen het overleg over de Kaderwet diervoeders. Voordat ik het woord
geef aan de minister voor zijn eerste termijn, deel ik mede dat de heer Van
der Vlies van de fractie van de SGP zich laat verontschuldigen, omdat hij
vanmiddag bij de informateurs zal verschijnen voor overleg met hen.MinisterVeermanVoorzitter. Ik dank de Kamer voor haar inbreng in eerste termijn. Zoals
de Kamer al meldde, hebben we hier een belangrijk wetsvoorstel aan de orde.
Gezond en veilig voedsel begint met gezond diervoeder. Het is van groot belang
voor zowel het dier en de diergezondheid als het milieu, en niet in de laatste
plaats voor de burger. De veiligheid moet gegarandeerd zijn. De incidenten
van de laatste tijd hebben ons geleerd hoezeer dat kan ingrijpen, niet alleen
in het vertrouwen dat de burger in het voedsel heeft maar natuurlijk ook in
de schadeconsequenties en het imago van de sector in totaliteit. Het is dus
zaak dat vertrouwen terug te winnen.De sector zelf is het natuurlijk die ervoor moet zorgen dat er gezond
en veilig voer wordt gebruikt. Dat staat buiten twijfel. Het bedrijfsleven
spant zich daar ook voor in, maar de overheid heeft te waken over het publieke
deel van het belang. Dat laatste bestaat eruit dat wij normen stellen ter
bescherming van de volksgezondheid en de diergezondheid. Daarnaast dienen
normen gesteld te worden en te worden gehandhaafd, zowel preventief als repressief.
De Kaderwet diervoeders brengt verandering in de taakverdeling tussen de rijksoverheid
en het productschap Diervoeder. Met deze kaderwet kan de rijksoverheid, in
dit geval de minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, verantwoordelijkheid
nemen op het vlak van diervoeders. Daarbij doel ik natuurlijk in de eerste
plaats op de normstelling. Op grond van de wet zullen wij bij algemene maatregel
van bestuur en ministeriële regeling allerlei regels opstellen over onder
meer de kwaliteit van diervoeders en grondstoffen en over de productie van
diervoeders.Een van de uitgangspunten van beleid is dat zoveel mogelijk wordt aangesloten
bij de Europese regelgeving. Bij de verdere vormgeving van beleid zal ik streven
naar een maximale Europese harmonisatie die bij diervoederregelgeving overigens
al in sterke mate aanwezig is. In de tweede plaats voorziet het wetsvoorstel
in bestuurlijke maatregelen, bijvoorbeeld het verbod op het vervoeren van
diervoeders, het vervoederen en de plicht tot vernietiging. De Kaderwet diervoeders
geeft de rijksoverheid instrumenten om effectief toezicht te houden op de
diervoedersector. Ik ben blij met de mening van de Kamer dat dit voorstel
brede ondersteuning verdient.Vervolgens kom ik te spreken over het voorzorgsprincipe. Dat principe
gaat ervan uit dat wanneer er een gefundeerd vermoeden bestaat, de minister
maatregelen kan treffen. De ministeriële bevoegdheid om in te grijpen,
werkt preventief. Iedereen weet dat de minister kan ingrijpen wanneer hij
daartoe aanleiding heeft. Ik kom straks te spreken over de criteria. Als ingrijpen
door de minister evident is, zal hij altijd de Voedsel- en warenautoriteit
om advies vragen. De heer Koopmans gaf het voorbeeld dat een minister zich
gedwongen voelt om in te grijpen door druk van de Kamer op grond van een hype
in de pers, terwijl er geen sprake is van een gefundeerd vermoeden. Ik heb
geen oordeel over de vraag of de Kamer zich door een hype zal laten leiden.
Ik verwacht uiteraard dat de Kamer zich vooral zal baseren op rationele overwegingen.De heerKoopmans(CDA)Dat past u ook, maar mij past ook enige zelfkennis met betrekking
tot de Kamer.MinisterVeermanIk neem aan dat uw zorg daaruit voortkomt. Ik zeg alleen dat ik die zorg
niet op voorhand deel.De heerOplaat(VVD)Hoe kan de heer Koopmans zelfkennis van de gehele Kamer hebben?De heerKoopmans(CDA)Ik zit nog maar een maand of negen in de Kamer, maar ik volg de politiek
al een jaar of twintig. Ik heb genoeg voorbeelden van hypes gezien. Soms zijn
die belangrijker dan de werkelijke inhoud.MinisterVeermanDe Kamer kan natuurlijk hoe dan ook druk op de minister uitoefenen om
maatregelen te nemen, terwijl er feitelijk onvoldoende aanleiding voor is.
De heer Koopmans wil ondoordachte beslissingen voorkomen. Ik kan mij voorstellen
dat de minister juist vanwege de druk van de Kamer de VWA om advies vraagt.
Hoe meer de Kamer aandringt, hoe meer reden er voor de minister is om dat
te doen. Met dat advies kan duidelijkheid worden verschaft.Kortom, in alle gevallen zal de minister de VWA om advies vragen. De heer
Koopmans heeft op dit punt een amendement ingediend. Ik denk niet dat een
en ander afhangt van de persoon van de minister. Ik heb overigens genoten
van de kwalificaties van de heer Koopmans van deze minister. Kwalificaties
vertonen echter altijd een zekere dagversheid, zo heb ik inmiddels al geleerd.
Elke minister zal bij druk van de Kamer een extra grond hebben om een VWA-advies
te vragen.De heerWaalkens(PvdA)De VWA kan ook ongevraagd advies geven dat tot interveniëren noopt.MinisterVeermanDe VWA kan ongevraagd advies geven. De minister zal moeten afwegen of
hij dat advies volgt. Het lijkt mij voor de hand te liggen dat hij dat advies
zeer ernstig neemt, maar een minister heeft ook zijn eigen ambtelijke adviseurs.
Verder is de VWA een ambtelijke dienst. Ik zal straks nog iets zeggen over
de positie van de VWA. De VWA is beheersmatig onder gebracht bij het ministerie
van VWS, maar staat de minister onverwijld en volledig ten dienste. Ik meen
dan ook dat de huidige wet voldoende waarborgt dat de minister te allen tijde
de Voedsel- en warenautoriteit inschakelt. Dat gebeurt sowieso als daarvoor
een inhoudelijke grond bestaat, maar zeker ook onder druk van de Kamer. Op
deze manier wordt immers emotionaliteit vermeden en worden wetenschappelijke
inzichten weer de basis van de beslissingen.De heerKoopmans(CDA)De minister zei zojuist dat het in de rede ligt, telkens een advies te
vragen. Er is dus nog enige ruimte. Daarom draai ik het even om. In welke
gevallen ziet de minister geen reden om advies te vragen aan de VWA?MinisterVeermanIn de gevallen waarin dat niet onder de ministeriële verantwoordelijkheid
valt. Ik noem bijvoorbeeld milieu; dan zal de staatssecretaris die afweging
moeten maken. De voedselveiligheid en de voedselkwaliteit behoren tot de verantwoordelijkheid
van de minister van LNV en in die gevallen zal hij dus advies vragen. Ik heb
twee mogelijkheden aangegeven waarbij dat denkbaar is: als het om inhoudelijke
redenen volstrekt voor de hand ligt en onder druk van de Kamer, vanwege vermoedens,
emoties of wat dan ook. Als de minister zich niet op de golven van de emotie
laat meenemen en zich als een verantwoordelijk bewindspersoon gedraagt, zal
hij nagaan wat er aan de hand is en bezien hoe hij zijn ministeriële
verantwoordelijk adequaat kan vormgeven. Dan zal hij zich zeker van zo'n advies
laten voorzien, om daarmee de grond van zijn beslissingen niet te vinden in
de druk van de Kamer, maar in de feiten en de onderzoeken daarnaar. Over de
geest van het amendement zijn wij het eens, maar ik kom om die reden tot de
conclusie dat het amendement staatsrechtelijk gezien niet nodig is. De werkingssfeer
is gelet op de ministeriële verantwoordelijkheid voldoende in de wet
verankerd.De heer Oplaat heeft gevraagd waarom het voorzorgsbeginsel in de wet wordt
verankerd, terwijl het ook al is vastgelegd in de Europese food law. Er is
voor vastlegging gekozen op grond van het beginsel van rechtszekerheid. In
het laatste lid van het wetsartikel over de voorzorg, artikel 38, is precies
aangegeven bij welke regels en maatregelen uit voorzorg kan worden gehandeld.
Daarnaast is vastlegging van het voorzorgsbeginsel gunstig voor de verdere
rechtsontwikkeling. Het is daarmee duidelijk over welke maatstaven wij het
hebben.De heer Waalkens vraagt of het voorzorgsbeginsel ook in andere wetten
moet worden verankerd. Dat is op zichzelf niet nodig. Het voorzorgsbeginsel
is een algemeen geldend beginsel. Dat geldt niet pas als het is vastgelegd
in de wet. Voor de overheid is het zorgvuldigheidsbeginsel of het evenredigheidsbeginsel
toch ook niet pas gaan gelden toen het werd opgenomen in de Algemene wet bestuursrecht?
Dat heeft altijd bestaan. Wel kan van de ontwikkeling van het wettelijk vastgelegde
voorzorgsbeginsel een impuls naar de wetgevingspraktijk uitgaan. De heer Waalkens
doelde toen bijvoorbeeld op processen die tot stand komen. Het voorzorgsbeginsel
zoals het nu in de wet is opgenomen, kan een impuls zijn om dat ook te doordenken
of vorm te geven.De heerWaalkens(PvdA)Ik wijs op de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren en het aspect van
het positioneren van het voorzorgsbeginsel in dergelijke wetgeving. Ik heb
in mijn inbreng in eerste termijn er al even aan gerefereerd dat het een uitwerking
heeft op het voedselveiligheidsbeleid. Ik heb dat ook geadstrueerd met bijvoorbeeld
de aspecten van salmonella. Moet de overheid zich dan niet ingedekt hebben,
en dan niet alleen door te zeggen dat het voorzorgsbeginsel eigenlijk niet
opgenomen hoeft te worden, omdat het zorgvuldigheidsbeginsel, het evenredigheidsbeginsel
en het verbod op willekeur onderdeel uitmaken van de normering van de overheid
bij algemeen bestuursrecht? Ik zit hier toch wel een beetje mee. Naar mijn
idee moet dat verder gestalte krijgen.MinisterVeermanDe ervaringen die wij nu met deze kaderwet opdoen en de uitwerking daarvan
kunnen wellicht een uitstraling hebben op andere wetten om dat voorzorgsbeginsel
ook daarin op enigerlei wijze te verankeren. Ik stel vast dat wij het hier
expliciet in verankeren op de wijze zoals ik eerder heb uiteengezet. Als daarmee
positieve ervaringen worden opgedaan, als wij na verloop van tijd tot
de conclusie komen dat het wenselijk zou zijn om het beginsel bijvoorbeeld
ook in de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren op te nemen, is dat mogelijk.
Maar dat is dan natuurlijk een apart wetswijzigingtrajectDe vraag van de heer Koopmans over het voorzorgsbeginsel komt, vrij vertaald,
op het volgende neer: geeft het voorzorgsbeginsel de overheid ongeclausuleerde
bevoegdheden? Het antwoord op die vraag is natuurlijk "nee", want dat past
niet in de rechtstaat. Dan komen wij tot een situatie die wij in algemene
zin onwenselijk vinden. Elk overheidshandelen, voorzorg of geen voorzorg,
is aan beperkingen gebonden. Er is zowel geschreven als ongeschreven recht;
het evenredigheidsbeginsel is al genoemd; ik noem verder het rechtszekerheidsbeginsel
en het zorgvuldigheidsbeginsel. Ik wijs er bovendien op dat in artikel 38
verschillende voorwaarden worden gesteld aan voorzorgshandelingen. Kortom,
er zijn geen ongeclausuleerde bevoegdheden en er is ook geen reden om op basis
van emotie die ongeclausuleerde bevoegdheden dan maar uit te baten. Dat is
een buitengewoon onwenselijke situatie.De heerWaalkens(PvdA)Het inzetten van het voorzorgsbeginsel luistert nauw. Ik heb in eerste
termijn al aangegeven dat ik de emoties niet los wil zien van het inzetten
van het voorzorgsbeginsel daar waar het angstreductie als effect kan hebben.
Je kunt wel ontkennen dat er sprake is van een hype, omdat die in de rationele
benadering wel weggeredeneerd wordt, maar daarmee heb je het probleem in de
samenleving niet getackeld. Ik duid bijvoorbeeld op het laten slachten van
60.000 kalveren als wenselijk geachte interventie ten tijde van de gekkekoeienziekte.
Het werd dus helemaal los van de rationaliteit, ook op basis van emoties,
wenselijk geacht om het voorzorgsprincipe in te zetten. Het wordt een beetje
weggeredeneerd en het wordt naar mijn idee een beetje te rationeel langs de
weg gezet.MinisterVeermanIk zal hier later nog op terugkomen, maar er moet een scherp onderscheid
worden gemaakt tussen het voorzorgsbeginsel en een middel om het vertrouwen
van het publiek terug te winnen. Bij het voorzorgsbeginsel wordt uitgegaan
van een redelijk vermoeden, een gefundeerd vermoeden, dat al dan niet door
wetenschappelijk onderzoek wordt geschraagd. Wij hebben zojuist gesproken
over de vraag, op welke wijze daartoe kan worden gekomen. Ik heb gezegd: het
zal in alle denkbare gevallen leiden tot het inschakelen van experts, in dit
geval tot het inschakelen van de Voedsel- en warenautoriteit die de wetenschappelijke
onderbouwing verschaft.De heer Waalkens heeft een andere kwestie aangeroerd. Dan gaat het om
de vraag, op welke manier het geschonden vertrouwen het best kan worden hersteld
als wetenschappelijk onderzoek alleen niet voldoende is om de psychologische
omslag in bijvoorbeeld de consumptie van vlees te bewerkstelligen. Hij doelt
daarbij op het grootscheeps slachten van kalveren dat destijds heeft plaatsgevonden.
Ik heb dat in een andere hoedanigheid wel eens een soort "ritueel offer" genoemd.
Dat is echter geen voorzorg, dat is het grijpen naar een middel met de bedoeling
om de psychologische uitwerking tot stand te brengen die gewenst is om het
vereiste evenwicht in de emoties te bewerkstelligen. Dit wordt op geen enkele
wijze veterinair of voedselveilig beargumenteerbaar gevonden; het is slechts
een gebaar, waarmee het vertrouwen kan worden hersteld. Het is dus iets heel
anders dan voorzorg; het is in feite nazorg. Constateren dat het publiek geen
vertrouwen heeft in de wetenschappelijke onderzoeken die, naar ik aanneem,
voldoende eenduidig zijn en constateren dat er dus nog meer nodig is om dat
vertrouwen tot stand te brengen, valt mijns inziens niet onder het voorzorgsprincipe.
Ik kan mij wel indenken dat dit zo wordt gezien.De heerWaalkens(PvdA)Tot ander voorbeeld strekt het verbod op het gebruik van diermeel. Ik
ben niet uit op casuïstiek, maar wil begrijpen wanneer het in emotioneel
of in rationeel opzicht gaat om het terugwinnen van vertrouwen en wanneer
het om het voorzorgsprincipe gaat op grond van het beleid.MinisterVeermanEr bestond wel een gefundeerd vermoeden toen het verbod op het gebruik
van diermeel werd uitgevaardigd. Het sluitende bewijs is nog steeds niet geleverd,
maar er was in ieder geval samenhang – geen oorzakelijk verband –
tussen het een en het ander. Dat leidde toen tot de gedachte dat het daarin
weleens kon zitten. Op dat moment trad het voorzorgsbeginsel in werking. Het
nemen van een maatregel die, inhoudelijk gezien, op geen enkele wijze verband
houdt met de aard van het probleem, maar er louter toe dient om de emoties
te dempen, valt niet onder het voorzorgsprincipe. Het is slechts een manier
om de gemoederen tot bedaren te brengen; men kan zich zoiets ook voorstellen
in een heel andere sfeer, namelijk wanneer men een persoon aan de top van
een organisatie vervangt omdat een bepaald probleem moet worden opgelost.
Dat gebeurt ook; natuurlijk is die ene persoon niet de oorzaak van alle ellende,
maar hij wordt vervangen als offer. Ik begrijp de actualiteit van de vraag,
gezien de gang van zaken in het bedrijfsleven.De heerWaalkens(PvdA)U heeft deze vraag zelf gesteld en daarop het antwoord gegeven. Ik heb
hem niet gesteld.MinisterVeermanIk doel niet op deze Kamer. Daar heb ik het helemaal niet over.De voorzitter:Het had niet op u betrekking, mijnheer Waalkens.MinisterVeermanNeem mij niet kwalijk, voorzitter. Ik doelde op het bedrijfsleven: aan
de top van het bedrijfsleven worden weleens vijf à zes mensen in topposities
vervangen, terwijl de rationaliteit van de vervanging niet voor de hand ligt.
De vervanging is gewoon een gebaar om het vertrouwen van de beleggers, of
wie dan ook te herstellen. Dit is wat anders dan een voorzorgsprincipe.De heerKoopmans(CDA)Slechts angstreductie, waarop de heer Waalkens duidde, kan dus in de ogen
van de minister nooit de motivering zijn voor de toepassing van het voorzorgsbeginsel?
Hiermee ben ik het bij voorbaat eens. Het voorzorgsbeginsel kan dus ook niet
in de plaats komen van beleid, want het toepassen van het voorzorgsbeginsel
is een noodmaatregel. De manier waarop moet worden omgegaan met diermeel
is een kwestie van beleid. Daar hoef je het voorzorgsbeginsel niet bij te
halen. Je kunt samen beleid maken en de wenselijkheid in goed en gemeen overleg
met iedereen beoordelen. Dit lijkt mij alleen van een heel andere orde dan
alleen de toepassing van artikel 38.MinisterVeermanMisschien kan ik mijn betoog vervolgen, zodat het wat duidelijker wordt.
Ik denk dat wij niet zo sterk van mening verschillen. Ik probeerde alleen
antwoord te geven op de vraag van de heer Waalkens door het onderscheid te
typeren tussen het voorzorgsbeginsel en allerlei middelen om het eventueel
geschonden vertrouwen te herstellen.De overheid heeft, zoals gezegd, geen ongeclausuleerde bevoegdheden. Ik
wil er ten slotte in dit verband op wijzen dat tegen voorzorgsmaatregelen
rechterlijke toetsing mogelijk is. Dit is door alle commissieleden genoemd.
Als de voorzorgsmaatregel een beschikking betreft, gebeurt dat bij de bestuursrechter.
Als de voorzorgsmaatregel een algemeen verbindend voorschrift betekent, gebeurt
dat bij de burgerlijke rechter. Ik kan de vrees van de heer Koopmans dat de
Kamer "hak-op-de-takachtig" opereert, niet tot leidraad van mijn handelen
maken. Ik hoop dat hij dat kan billijken.De heer Waalkens vraagt zich af of het helder is wanneer de overheid schadeplichtig
is. Ja, dat is helder. Dat is begrepen onder het vraagstuk van de onrechtmatige
daad, een van de meest becommentarieerde artikelen in het Burgerlijk Wetboek.
Het is dus niet nodig om een schadevergoedingsplicht in de wet op te nemen.
Mocht er onverhoopt sprake zijn van onrechtmatig handelen, dan kan de overheid
worden aangesproken op een onrechtmatige daad. Het Burgerlijk Wetboek en de
Algemene wet bestuursrecht voorzien in die mogelijkheid. Daarnaast kennen
wij nog het leerstuk van de schadevergoeding voor een rechtmatige overheidsdaad.
In uitzonderingsgevallen is schadevergoeding bij rechtmatig handelen door
de overheid mogelijk, namelijk als de schade die optreedt niet uit het normale
bedrijfsrisico voortvloeit en een bedrijf onevenredig is getroffen in vergelijking
met andere bedrijven.Om bij het onderwerp "schadevergoeding" te blijven, de heer Van den Brink
vraagt zich af waarom de schadevergoedingsplicht voor de overheid niet altijd
geldt bij het treffen van voorzorgsmaatregelen. Ik denk dat het principieel
onjuist is om de overheid in alle gevallen de schade te laten dragen die het
gevolg is van een rechtmatig getroffen voorzorgsmaatregel. Of zo'n maatregel
inderdaad rechtmatig was, kan soms pas achteraf worden bepaald. Een producent
is zelf verantwoordelijk voor de veiligheid van zijn producten. Wie twijfelt
aan de deugdelijkheid van zijn product, moet zelf voorzorgsmaatregelen treffen.
Als de continuïteit van zijn bedrijf hem aan het hart gaat, zal hij die
maatregelen ook treffen. De overheid heeft in de rol van bewaker van de voedselveiligheid
de taak om vanuit juridische afdwingbare verplichtingen verboden vast te stellen.
De primaire verantwoordelijkheid voor de veiligheid ligt evenwel bij het bedrijfsleven
zelf. Daarom horen de lasten ook te rusten bij het bedrijfsleven. Naar mijn
mening kan het om die reden niet zo zijn dat de overheid altijd de kosten
van de voorzorgsmaatregelen draagt.De heerVan den Brink(LPF)Dat heb ik ook niet gezegd! Ik heb het gehad over een situatie waarin
je onterecht voorzorgsmaatregelen hebt getroffen, een situatie waarin achteraf
blijkt dat je te naïef bent geweest of te voorbarig bent geweest.MinisterVeermanIk heb de heer Van den Brink goed begrepen. Hij heeft in eerste termijn
iets gezegd over gelijke monniken en gelijke kappen. Ik heb toen opgeschreven
"adeldom verplicht". De heer Van den Brink had het over een situatie waarin
het voorzorgsprincipe tot een bepaalde maatregel leidt, die achteraf overbodig
blijkt te zijn geweest. De overheid is, zoals iedereen, gehouden aan de redelijkheid
van haar beslissing. Kon de beslissing in redelijkheid tot stand komen op
basis van de feiten van toen en de toen bekende wetenschap? Niemand kan worden
afgerekend op feiten die achteraf bekend zijn geworden. De beslissing dient
te worden getoetst aan de gegevens die er op dat moment waren. Daarbij moet
de vraag worden beantwoord of de overheid in redelijkheid tot die conclusie
heeft kunnen komen. Dat is het afwegingscriterium. De rechter is degene die
dat vonnis velt.De heerVan den Brink(LPF)Wij hadden al geen meningsverschil meer over het toepassen van het voorzorgsprincipe
op hetgeen wetenschappelijk is vastgesteld. Wij hadden een meningsverschil
over het toepassen ervan op zaken die nog niet wetenschappelijk zijn vastgesteld,
maar waarover je volgens de minister redelijk fundamenteel een mening had
kunnen vormen. Ook de heer Koopmans heeft gezegd dat het voorzorgsprincipe
niet is vastgesteld op wetenschappelijke grondslag.MinisterVeermanWij moeten een goed onderscheid maken. Laten wij een concreet geval, de
MPA-crisis, tot leidraad nemen, want dan wordt het probleem misschien iets
duidelijker. Er is een verontreiniging in veevoer aangetroffen – helaas
hebben wij die ervaring daadwerkelijk – maar de omvang en de eventuele
consequenties staan niet wetenschappelijk vast. De minister neemt maatregelen
op basis van het gefundeerde vermoeden dat in het veevoer spul zit dat er
niet in thuishoort. Die maatregelen raken het bedrijfsleven en zullen waarschijnlijk
schade veroorzaken. Later wordt vastgesteld dat de minister terecht heeft
ingegrepen, want wetenschappelijk onderzoek toont aan dat inderdaad sprake
is van een schadelijke stof die er niet mag zijn en die gevaarlijk is voor
de volksgezondheid. Als dat het geval is, is er geen probleem, want de minister
heeft een terechte conclusie getrokken. Een andere mogelijkheid is dat het
loos alarm is. Met de wetenschap van na het onderzoek blijkt dat de minister
een verkeerde beslissing heeft genomen. De heer Van den Brink vraagt zich
af of de overheid dan zal betalen. Naar mijn mening hangt dat af van de vraag
of de minister op basis van de feiten van toen redelijkerwijs tot zijn conclusie
had kunnen komen. Met andere woorden, de rechter zal toetsen of de minister
genoeg gronden had om redelijkerwijs tot zijn conclusie te komen. Als de rechter
vindt dat de minister die niet had, zal de Staat gehouden zijn om te betalen.
Wellicht is de bewindspersoon in dat geval al dan niet onder druk van de Kamer
te voortvarend geweest en zijn er geen gronden die hem verschonen.
De rechter zal dan ook wel bepalen dat de Staat moet betalen. Als hij echter
vaststelt dat de minister in redelijkheid tot zijn conclusie kon komen, vervalt
op dat moment de schadeplicht van de overheid. Duidelijker kan ik het niet
zeggen. Omdat ik door mijn ambtenaren niet word gecorrigeerd, zijn mijn woorden
juist.De heerOplaat(VVD)Heeft de minister ideeën over de instelling van een waarborgfonds
of invoering van een verzekeringssysteem daarbij?De heerVan den Brink(LPF)De MPA-crisis is geen goed voorbeeld, want in veevoeder mochten gewoon
geen hormonen zitten. Daarbij was niet van belang of ze schadelijk waren.MinisterVeermanElk voorbeeld heeft zijn nadeel. Dat doet echter niets af aan de essentie
van mijn betoog. Ik gaf het voorbeeld slechts om te verduidelijken.Voorzitter. Misschien is het goed om de verschillende stappen toe te lichten
die wij zetten bij de toepassing van het voorzorgsbeginsel. Ik doel in het
bijzonder op de proportionaliteit en de visie van de minister daarop. De Europese
Commissie geeft richtsnoeren, die wij hanteren. Ze zijn neergelegd in de mededeling
van 2000. De Europese Raad heeft de richtsnoeren in 2000 tevens ondersteund
via een resolutie. Uitgangspunt is dat bij het nemen van voorzorgsmaatregelen
een gestructureerde, transparante aanpak wordt gevolgd. Dat is immers van
belang voor alle partijen. De vervolgstap is dat alle relevante partijen moeten
worden betrokken bij de bestudering van de verschillende denkbare mogelijkheden
voor het risicobeheer. Daarna moeten wij eerst de potentieel schadelijke gevolgen
van de vermoedelijk risicovolle situatie, handeling of het product bepalen.Dan moet een risico-evaluatie worden gemaakt. Het doel daarvan is in te
schatten of het gewenste beschermingsniveau voor de gezondheid of het milieu
in gevaar zou kunnen komen. Daarbij gaat het om een gevareninventarisatie
en -karakterisering, een blootstellingsinschatting en een risicokarakterisering.
Uit de risico-evaluatie moet tegelijkertijd blijken welke wetenschappelijke
onzekerheden bestaan en van welke hypotheses bij het ontbreken van bewijs
wordt uitgegaan. Als er dus nog geen bewijs is, wordt bepaald waarvan dan
redelijkerwijs kan worden uitgegaan. Later blijkt of dat inderdaad steekhoudend
is. Ook als de maatregel eenmaal is genomen, moet met verder wetenschappelijk
onderzoek worden doorgegaan om zo veel mogelijk duidelijkheid te geven over
de rechtvaardigheid van de stappen.Wij moeten ons wel realiseren dat de situatie waarvan moet worden overwogen
of een voorzorgmaatregel nodig is, acuut kan zijn. Daardoor moet met grote
spoed worden gehandeld. Ik heb overigens vastgesteld dat zo'n situatie zich
meestal tijdens het weekeinde voordoet. Dat betekent dat een aantal stappen
pas gezet kunnen worden, nadat er een maatregel is genomen. Ik heb zojuist
geschetst hoe de verantwoordelijkheden in zo'n geval liggen en hoe er wordt
getoetst of maatregelen al dan niet terecht zijn genomen. Ik kom straks terug
op de verschillende mogelijkheden van een eventueel aansprakelijkheids- of
risicofonds.De heer Oplaat vroeg naar de verhouding tussen de artikelen 26 en 38 van
de kaderwet. Artikel 38 handelt over voorzorg in het algemeen en artikel 38,
derde lid verwijst naar artikel 26, namelijk naar de bestuurlijke maatregel.
Daarom zijn ook op artikel 26 de waarborgen van het voorzorgsprincipe van
toepassing.De heerKoopmans(CDA)Kunt u enkele criteria noemen voor proportionaliteit? U hebt geschetst
hoe de Europese Commissie hiertegen aankijkt, maar daarbij zijn mijns inziens
ook criteria te formuleren.MinisterVeermanDe criteria zijn de potentiële schadelijke gevolgen. Er moet vervolgens
een risico-evaluatie worden gemaakt van de mogelijke gevaren, de aard van
het gevaar, de blootstellingsinschatting en een risicokarakterisatie, omdat
kans maal gevolg in feite het risico bepaalt. Die aspecten leiden uiteindelijk
tot een advies van de VWA. De minister zal, gelet op het advies van de VWA
en zijn eigen ambtelijke adviezen, moeten komen tot een afweging of er tot
een bepaalde maatregel moet worden overgegaan.De heerKoopmans(CDA)Volgens mij duidt het beginsel van proportionaliteit ook op een ander
aspect: hoe verhoudt het handelen van de overheid, in dit geval de verordeningen
die de diervoederketen raken, en de ellende die men daarmee wil voorkomen,
zich tot de kosten? Op grond van dit wetsvoorstel worden de kosten, terecht,
eenzijdig bij de sector gelegd. Ik denk dat het van belang is om even stil
te staan bij de criteria die hierbij gehanteerd worden.MinisterVeermanIk sprak net over de afwegingen die worden gemaakt in het kader van de
risico-inschattingen, en de gevolgen daarvan. De maatregelen die uiteindelijk
worden genomen, moeten evenredig zijn. Dat betekent dat er van geval tot geval
anders wordt beslist, zodat de maatregelen bij uitstek het resultaat zijn
van een politieke afweging. Het hangt er tenslotte vanaf hoe ver je wilt gaan.
Ook ervaring is van belang. De heer Koopmans waarschuwt terecht voor "overkill".
De mogelijkheid bestaat namelijk dat op basis van een redelijk, maar onbewezen
vermoeden een maatregel wordt getroffen die onevenredig veel schade tot gevolg
heeft. Er moet dan ook worden gestreefd naar een redelijke verhouding. De
bewindspersoon die de maatregel neemt, moet mijns inziens twee afwegingen
maken. In de eerste plaats moet hij zich afvragen welke zekerheden hij wil
bieden ten opzichte van de verantwoordelijkheid die hij draagt. In de tweede
plaats gaat het om de vraag welke mogelijke schadeclaims eruit zullen voortvloeien
in het geval van disproportionaliteit. Dit zijn twee belangrijke criteria,
die de minister ervan zullen weerhouden om aan "overshooting" te doen en buitenproportionele
maatregelen te nemen, in de trant van: dan weten wij het maar zeker. Deze
twee criteria lijken mij in de praktijk heel goed hanteerbaar. Het is ook
een kwestie van appreciatie en misschien wel van ervaring en bestuurlijke
moed om hier en daar niet iets te doen. Het is bij uitstek een taak voor de
Kamer, en ten laatste ook voor de rechter, om te beoordelen of de minister
buitenproportioneel heeft gehandeld.De heerKoopmans(CDA)Veel mensen krijgen uitslag door het eten van aardbeien. Toch verbieden
wij het telen en eten van aardbeien niet. Een vergelijkbare situatie zou zich
kunnen voordoen bij het beoordelen van de schadelijkheid voor mensen van het
gebruik van bepaalde diervoeders. De minister moet dan niet alleen de moed
hebben, maar heeft in mijn ogen de plicht om op grond van dit wetsvoorstel
en alles wat daarover is gewisseld, de mogelijke kosten die zijn maatregelen
ingevolge het voorzorgbeginsel buiten de overheid veroorzaken, zeer zwaar
te laten meewegen.MinisterVeermanDat is inderdaad juist, maar behalve met de twee criteria die ik zojuist
noemde, te weten de vraag hoe ik het met mijn verantwoordelijkheid in overeenstemming
kan brengen dat ik een bepaalde veiligheidsmarge aanhoud en de vraag welke
kosten zouden kunnen voortvloeien uit bovenproportionele maatregelen, heb
ik te maken met het regulier overleg met het bedrijfsleven zelf. Dat overleg
vindt altijd plaats, waarbij het departement het probleem voorlegt en aangeeft
wat zijn rol is en op welke wijze het bedrijfsleven daarbij is betrokken.
Aan het bedrijfsleven wordt gevraagd aan te geven hoe men het probleem inschat
en hoe dit probleem bij zo gering mogelijke kosten kan leiden tot een zo groot
mogelijke veiligheid, die door alle partijen wordt nagestreefd. In de concrete
affaires van de afgelopen tijd hebben wij kunnen zien dat dit overleg met
het bedrijfsleven de ministeriële verantwoordelijkheid beslist niet onduidelijker
maakt. Het overleg kan echter wel leiden tot verbetering van de kwaliteit
van het oordeel van de minister, want door de inbreng vanuit de praktijk kan
hij worden gewezen op zaken die voor zijn oordeelsvorming van belang zijn.Dan kom ik nu toe aan het GMP-systeem.De heerOplaat(VVD)Ik had de minister een vraag gesteld over eventuele compensatie van schade
en over waarborgfondsen en verzekeringssystemen.MinisterVeermanDaar zal ik later in mijn betoog op terugkomen.De heerVan den Brink(LPF)Ik heb de discussie tussen de heer Koopmans en de minister met belangstelling
gevolgd. Wij hebben in Europa met BSE te maken gekregen, omdat in delen van
Europa het afval niet bij de voorgeschreven druk is verhit tot 133°C.
In Nederland is dit wel gebeurd. Vervolgens zijn er geen maatregelen getroffen
om ervoor te zorgen dat afval dat niet aan de voorwaarden voldeed, niet zou
worden verhandeld. De Nederlandse sector, die in verhouding met andere in
Europa altijd veel heeft betaald voor de verwerking van slachtafval, heeft
vervolgens de rekening gepresenteerd gekregen. Dat is wel het gevolg geweest
van het feit dat men elders in Europa het afval niet bij de voorgeschreven
druk tot 133°C behoefde te verhitten. Waar ligt dan de Europese en de
ministeriële verantwoordelijkheid, uitgaande van het voorzorgsprincipe
en van schades?MinisterVeermanDe ministeriële verantwoordelijkheid vindt haar oorsprong natuurlijk
in de Europese regelgeving en de Nederlandse wetgeving. In het gegeven voorbeeld
was er een verschil van toepassing en soms zelfs van nog niet volledige doorwerking
van de Europese regelgeving. Dat neemt niet weg dat de Nederlandse minister
zich moet houden aan de Nederlandse wetten en nog in hogere mate aan die van
Brussel. Daar is geen ontkomen aan in dit geval.Alle leden hebben aangegeven dat zij voorstander zijn van een GMP-systeem
of een GMP+-systeem. Ik juich toe dat de diervoedersector vrijwillig initiatieven
neemt om de lat hoger te leggen conform dan de Brusselse normen nodig is.
Dat is een goede zaak, want het bedrijfsleven is zelf verantwoordelijk. Ik
vraag mij echter wel af of het in de toekomst nodig en wenselijk is dat de
overheid een dergelijk vrijwillig systeem regelt.Het productschap Diervoeder is een publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie.
Het GMP-systeem is tweeslachtig, want het betreft vrijwillige private eisen
binnen een publiek domein. Goed beschouwd moeten private kwesties privaat
worden geregeld en niet publiek. Het kabinetsbeleid gaat uit van een heldere
en transparante scheiding tussen private en publieke kwesties. Wij zijn van
mening dat deze scheiding verder moet worden verhelderd in de toekomst.De heerWaalkens(PvdA)Betekent dit het einde van de productschappen? De formulering is namelijk
vrij scherp.MinisterVeermanDat lijkt mij niet. Er blijven nog verschillende taken over voor het productschap.De heerWaalkens(PvdA)Welke zijn dat?MinisterVeermanHet productschap heeft een aantal taken op een breed terrein. In de eerste
plaats heeft het een representatieve rol in de diervoedersector, het is een
overlegplatform. Andere taken van het productschap zijn het bevorderen van
de bedrijfsuitoefening en de professionaliteit, het instellen van fondsen,
zoals een waarborgfonds, voorlichting, communicatie en het participeren in
overleg tussen sectoren. Daarnaast kan het productschap autonome regelgeving
maken, zo lang het maar niet gaat om regelgeving op terreinen waarop de kaderwet
betrekking heeft – dat is immers het publieke terrein dat nu wordt afgebakend –
en zo lang er geen Europese bezwaren tegen bestaan. Door de kaderwet wordt
de omvang van de taken van het productschap wel verminderd, maar de "raison
d'être" ervan wordt niet aangetast.De heerWaalkens(PvdA)Ik kan me voorstellen dat er medebewind is, maar de taken die de minister
nu opnoemt vind ik eigenlijk meer private taken van het productschap dan publieke.MinisterVeermanMisschien kan er een keer een debat worden georganiseerd over het productschap
als zodanig. Ik herinner me dat dit wel eens is gebeurd. Ik stel vooralsnog
vast dat de grondslag van het productschap niet wegvalt door deze overheveling
van taken.De heerVan den Brink(LPF)De minister mag zijn gelijk hebben. Als echter de Kaderwet diervoeders
bij het productschap Diervoeder wordt weggehaald, is toch in wezen de kern
uit het productschap gehaald? De rest van de taken zijn bijzaak die op alle
mogelijk andere manieren ook kunnen worden geregeld. Ik vind dat de minister
het prachtig verhult.MinisterVeermanIk verhul niets. Ik stel vast.De heerVan den Brink(LPF)Het is goed dat hij niets wil verhullen, maar kan hij niet zeggen dat
hij hiermee het hart uit het productschap Diervoerder heeft gehaald? Dat is
in elk geval duidelijk.MinisterVeermanDat zeg ik niet, maar dat zegt de heer Van den Brink. Uiteraard komt dat
voor zijn rekening. Het productschap bestaat zo lang de partijen dat wensen,
maar ik heb niet vastgesteld dat zij dat niet langer wensen.De heerKoopmans(CDA)Laten wij ook constateren dat het maken en in stand houden van certificeringssystemen,
wat wij met deze wet toejuichen, een mogelijkheid is en blijft van het productschap
Diervoeder.De heerWaalkens(PvdA)Wij voeren nu geen discussie over de rol en de positie van de productschappen.
Het gaat over hun publieke rol inzake het medebewind en de uitvoering van
een aantal zeer respectabele taken.De heerKoopmans(CDA)Wij worden het steeds meer eens met elkaar.De heerVan den Brink(LPF)Wat de heer Koopmans zegt, is waar, maar het hoeft niet. Immers, als je
bevoegd bent, kun je certificeren. Ik noem PVE dat zelf niet meer certificeert;
daarvoor heeft het aparte instellingen in het leven geroepen. Wij hoeven het
productschap Diervoeder niet in leven te houden om instellingen op te richten
die gaan certificeren. Dat kan dan rechtstreeks via het ministerie lopen.De heerKoopmans(CDA)Het is een prachtige bevoegdheid van de productschappen om dit soort systemen
te creëren en om die algemeen verbindend te kunnen verklaren.MinisterVeermanIk volg met belangstelling deze principiële discussie over de productschappen.
Ik kan mij voorstellen dat die ontstaat naar aanleiding van de onderhavige
wetgeving, maar ik ben van oordeel dat hiermee niet de grondslag voor het
productschap Diervoeder is ontvallen. Dit heb ik zojuist ook uiteengezet.
Ik heb goede nota genomen van de opvattingen hierover van de heer Van den
Brink en anderen. In de toekomst zal blijken in hoeverre partijen dit productschap
in stand wensen te houden.Voorzitter. Wij moeten goed in het oog houden dat de minister op grond
van dit wetsvoorstel voorwaarden kan stellen aan de bedrijfscontrolesystemen.
Daarbij moet worden gedacht aan eisen voor onder andere de invulling van de
bedrijfscontrole, de structuur van een bedrijfscontrolesysteem, de opleiding
van de controleurs en de rapportage van de bedrijfscontroles. Die voorwaarden
zijn nog in ontwikkeling; uiteindelijk zullen die bij ministeriële regeling
worden vastgesteld. Hiervoor is de voortgang van de kaderwet natuurlijk van
belang. Immers, als die wet er niet is, zijn er in dat kader geen ministeriële
regelingen mogelijk. Bovendien zijn hiervoor de voorwaarden van de Europese
Unie van belang ingevolge de controleverordening diervoeders. Overigens wordt
het productschap Diervoeder betrokken bij de totstandkoming van de voorwaarden
voor erkenning.Er is nog gesproken over de aansprakelijkheid in de keten en over het
waarborgfonds. Hierbij hebben wij het over het normale handelsverkeer, waarbij
de normale regels gelden tussen contractanten. Hierbij denk ik aan de aansprakelijkheid
van de leverancier als deze ondeugdelijke waar levert. Dat geldt in de hele
keten.De heer Oplaat heeft in dit verband gevraagd of er een waarborgfonds opgericht
kan worden. Ik geef er echter de voorkeur aan om de Europese ontwikkelingen
ter zake af te wachten. Dit is wat de procedure betreft; later kom ik terug
op de inhoud. Op dit moment is in de Europese Unie een ontwerphygiëneverordening
in voorbereiding met een financiële waarborg in de vorm van een verplichte
verzekering voor ondernemers in de diervoersector. Daarbij moet vooral worden
gedacht aan de kosten van recall, de behandeling of vernietiging van onveilige
diervoeders. Ik wil bij de ontwikkeling hiervan nog wel discussiëren
over de vraag of de overheid hier al dan niet buiten dient te blijven. Zou
een professionele diervoedersector niet uit zichzelf tot het sluiten van een
dergelijke aansprakelijkheidsverzekering kunnen komen? Dit soort voorzieningen
geldt doorgaans alleen in een sector waarin er sprake kan zijn van letselschade.
De overheid heeft bijvoorbeeld bij motorrijtuigen wel de verantwoordelijkheid
hiervoor genomen, maar niet bij bedrijfseconomische schade. Procedureel wil
ik dus wachten op de Europese ontwikkelingen; als die doorgaan, wordt het
een verplichting. Maar ik wil er nog wel verder over van gedachten wisselen
of dit door de overheid opgelegd of door de particuliere sector georganiseerd
zou moeten worden. Het heeft mijn voorkeur dat de particuliere sector dit
zelf regelt, mits dat binnen de uit Brussel te verwachten regels blijft.De heerWaalkens(PvdA)Voorzitter. Zou de minister bereid zijn om partijen nader tot elkaar te
brengen in het kader van leveringsvoorwaarden? Je kunt wel een verzekeringsmodel
opzetten, maar dat moet dan wel opgenomen zijn in de leveringsvoorwaarden.
Zou de minister bereid zijn om hiertoe actie te ondernemen, los van het Europese
spoor en alles wat daaruit zal voortkomen? Iedereen houdt elkaar op dit moment
in zekere zin gegijzeld.MinisterVeermanHet uitgangspunt moet zijn dat beide partijen belang hebben bij deugdelijke
waar, zowel de partij die koopt, omdat ze waar voor haar geld wil, als de
partij die levert, omdat ze anders geen geld krijgt of een klant verliest.
Dat is het normale handelsverkeer, al komt er wel eens een kink in de kabel.
Er is ook voldoende concurrentie in deze branche, volgens sommigen zelfs meer
dan gewenst zou zijn, gelet op het aantal leveranciers in de "spaghettistructuur"
zoals die door sommigen wel wordt aangeduid. Voldoende concurrentie is een
natuurlijk mechanisme dat tot zeer heldere leveringsvoorwaarden leidt. De
overheid zou hooguit wat expertise kunnen leveren, maar ik denk dat wij veel
minder goed op de hoogte zijn van leveringsvoorwaarden, beschrijvingen van
de ingrediënten enz. dan marktpartijen. Ik wil best partijen bij elkaar
brengen, maar het zou toch vreemd zijn als het ministerie partijen bij elkaar
moest brengen die zo'n evident belang hebben bij correcte vormgeving en naleving
van contracten.De heerKoopmans(CDA)Voorzitter. Ik begrijp de terughoudende opstelling van de minister op
dit punt en zijn neiging om de verantwoordelijkheid aan de sector zelf over
te laten. Maar ik wil even terugkomen op de vergelijking met de pluimveehouderij
die ik heb gemaakt. Er is in de afgelopen weken gebleken dat in die sector
de bereidheid ontbreekt om in financiële zin samen iets aan het probleem
te doen.MinisterVeermanWij moeten twee dingen niet door elkaar halen: het teleurstellende gebrek
aan solidariteit, zoals in het voorbeeld van de pluimveehouderij, en wat er
mogelijk zou zijn tussen twee partijen waarbij de een koopt en de ander verkoopt.
Het gaat om de vraag hoe wij kunnen waarborgen dat partijen correct met elkaar
omgaan. En een belangrijk gegeven wordt daarbij gevormd door de leveringsvoorwaarden,
de handelsvoorwaarden. Voor zover die al niet gestandaardiseerd zijn, is het
altijd een zaak van de betrokken partijen om er vorm aan te geven. Ik ben
bereid om als postillon d'amour op te treden, maar ik kan mij voorstellen
dat veevoerhandelaren en vertegenwoordigers van afnemers zich afvragen wat
de minister daarmee moet doen. Men vraagt mij om een duidelijk richtsnoer
aan de hand waarvan wordt ingegrepen in het geval een mogelijk gevaar voor
de volksgezondheid optreedt. Ik moet mij beperken tot het sanctioneren van
het controlemechanisme (GMP) en men wil niet dat ik mij bemoei met de manier
waarop men onderling zaken doet.De heerWaalkens(PvdA)De overheid is nodig als partijen ongelijkwaardig zijn. Wij zien nu dat
partijen elkaar gijzelen. Er gebeuren ongelukken. Met de kaderwet worden de
risico's en de verantwoordelijkheidsverdeling duidelijker. Ik vraag de minister
zelfs verder te gaan bij zijn optreden als postillon d'amour. Hij kan dwingende
eisen opleggen voor leveringsvoorwaarden via algemene maatregelen van bestuur
of ministeriële regelingen. Nu worden de problemen heel gemakkelijk op
de zwakste partijen afgewenteld.MinisterVeermanIk zie uw worsteling. Ik spreek nu niet eens over de vraag of dit volgens
het Europese recht mogelijk is. Het is namelijk uitgesloten dat de overheid
leveringsvoorwaarden voorschrijft. Ik vraag mij af of de partijen elkaar in
gijzeling houden en of ze ongelijkwaardig zijn. Ik kan mij dit nauwelijks
voorstellen. De Nederlandse mengvoerindustrie is voor het overgrote deel in
coöperatieve handen. Tussen de verschillende leveranciers bestaat dermate
felle concurrentie dat er soms bedenkelijke dingen gebeuren. De kaderwet biedt
waarborgen om dit te voorkomen. Het concurrentiemechanisme moet ervoor zorgen
dat vanuit twee partijen de continuïteit van de leverantie en de geldstroom
wordt gegarandeerd.Ik vroeg mij al af of er sprake is van ongelijkwaardigheid. Er zijn instanties
die de kwaliteit van het veevoer beoordelen. Ik wijs op coöperaties die
de Schothorst als onderzoeksinstituut hebben. Verder doet het instituut in
Lelystad in samenwerking met TNO ook veevoeronderzoek en kwaliteitscontrole.
Er bestaat een kwaliteitscontrolesysteem. Zit die ongelijkwaardigheid bij
de boer die ten opzichte van een grote leverancier onvoldoende macht heeft
om goede leveringsvoorwaarden af te dwingen? Hier bemoeien de landbouworganisaties
zich mee.De heerWaalkens(PvdA)LTO komt daar niet doorheen. Tijdens de hoorzitting hebben wij daarover
met Van Ginsbergen gesproken. Het waarborgfonds betrof een ander voorstel,
maar het ging om leveringsvoorwaarden. Nogmaals, LTO, de coöperaties
en vooral de boeren worstelen hiermee. De rekening wordt namelijk wel bij
de boeren neergelegd.MinisterVeermanIk kan dit niet overzien. Naar mijn gevoel moet je dit echter primair
aan de partijen overlaten. Ik zou mij er iets bij kunnen voorstellen als de
krachtsverdeling ongelijk is, maar ik zei daarnet al: nog afgezien van de
vraag of dit volgens het Europese recht mogelijk is. Europees-rechtelijk is
het niet goed mogelijk omdat je dan onmiddellijk tot een beperking van de
concurrentieverhoudingen zou komen, nog afgezien van de vraag wat de NMa ervan
zou vinden als leveringsvoorwaarden worden gedicteerd. Ik vind het lastig
om als overheid daarin te treden en om in overleg met partijen voor goede
leveringsvoorwaarden te zorgen. De overheid moet daarin terughoudend zijn.De Europese Commissie doet op dit moment een haalbaarheidsstudie naar
een positieve lijst. Deze studie verkeert in een afrondend stadium. Ik verwacht
dat de Europese Commissie op korte termijn de eindrapportage aan de lidstaten
zal aanbieden. Bij de beoordeling zal het element van de kosten een rol spelen.
In de uiteindelijke afweging voor een positieve of negatieve lijst zullen
wij het kostenelement meenemen. Dat zal ook een belangrijk onderdeel van de
inbreng van Nederland zijn. Over de invoering van een positieve of negatieve
lijst zal uiteindelijk op Europees niveau een besluit moeten worden genomen.Overigens is een positieve lijst geen garantie voor de veiligheid. Een
positieve lijst biedt geen vrijwaring dat alles wat op die lijst staat, ook
goed is. Bijvoorbeeld melasse zal ongetwijfeld op een positieve lijst staan,
maar wij hebben de nodige problemen gehad met verontreinigde melasse. Een
positieve lijst is dus geen waarborg voor het voorkomen van problemen.De heerOplaat(VVD)Het kan ook een positieve lijst van leveranciers zijn. Op het moment dat
een leverancier niet zelf erop toeziet en een verontreinigd product aflevert,
krijgt hij een minpunt. Op internet geldt dat bijvoorbeeld voor eBay: drie
keer een gele kaart betekent rood en einde oefening.MinisterVeermanDit alles moet in Europees kader worden geregeld. Als een leverancier
niet aan de voorwaarden voldoet en rommel aflevert, kan het toeval zijn, maar
het kan ook gelegen zijn in strategisch gedrag van de leverancier op grond
van financiële overwegingen. Dan zou een systeem waarbij dit kenbaar
wordt gemaakt, een mogelijkheid zijn. Ik vind echter niet dat de overheid
daarin moet treden. Het georganiseerde bedrijfsleven moet in staat zijn om
dit te regelen. Als het regelmatig gebeurt, moet het bedrijfsleven zelf in
de gelegenheid zijn om het kenbaar te maken. Een belangrijke manier om gedrag
te wijzigen is om de gevolgen van dat gedrag publiekelijk kenbaar te maken en om het niet onder de pet te houden, met de mantel der liefde te
bedekken of wat dan ook. Op die manier kan een selectie van betrouwbare en
minder betrouwbare leveranciers tot stand komen.De heerVan den Brink(LPF)Een positieve lijst heeft het voordeel dat ieder product op de markt,
misschien met iets meer kosten, is bekeken als product in totaliteit. Bij
een negatieve lijst zijn niet alle producten bekeken. Een product op een positieve
lijst is ook pas positief als het aan de voorwaarden voldoet. Daarom gaat
het. De heer Oplaat sprak over leveranciers. Zo weet ook een leverancier of
zijn product wel of niet aan de voorwaarden voldoet.MinisterVeermanVoor een product op een positieve lijst wordt gespecificeerd welke grondstoffen
erin mogen voorkomen. Dat is echter geen garantie dat geen problemen kunnen
ontstaan. De heer Oplaat wil een systeem waarin positieve of negatieve punten
aan leveranciers worden gegeven. Dat idee heb ik ondersteund, omdat het inderdaad
een manier is om de betrouwbaarheid van leveranciers in kaart te brengen.
Dat kennen wij in tal van andere sectoren ook. In het hotelwezen wordt bijvoorbeeld
met sterren gewerkt om aan te geven wat men kan verwachten. Op die sterren
zijn de prijzen afgestemd. Er zijn ook allerlei andere manieren te bedenken
om kenbaar te maken dat een bepaalde leverancier aan een bepaald kwaliteitscriterium
voldoet. Dat is ook de essentie van het GMP-systeem. Wanneer blijkt dat men
zich niet of onvoldoende aan dit criterium houdt, is het kenbaar maken ervan
een manier om verbetering van dat gedrag te bewerkstelligen.Ik kom bij de vraag of rest- en afvalstoffen in diervoeders mogen worden
gebruikt. Ik denk dat dit mag, mits de veiligheid wordt gewaarborgd. Reststoffen
zijn niet per definitie onveilig en kunnen zelfs, zoals vaak voorkomt, waardevolle
aanvullingen op het diervoer zijn. Veel van die reststoffen kunnen prima als
grondstof voor diervoer worden aangewend; bierborstel is hiervan een goed
voorbeeld. Door afvalstoffen als grondstof voor diervoeders te gebruiken,
wordt een onnodige toename van echte afvalstromen voorkomen. Daarmee wordt
een maatschappelijk belang gediend; de afvalstromen zijn immers zeer omvangrijk.
Het is overigens duidelijk dat de gebruikte rest- en afvalstoffen natuurlijk
niet mogen voorkomen op de communautaire lijst van verboden stoffen.De heer Oplaat vraagt of er regels worden gesteld aan veehouders die zelf
mengvoeders bereiden. Mijn antwoord is dat er thans geen regels gesteld worden.De heerOplaat(VVD)Voorzitter.De voorzitter:Als de leden op ieder antwoord van de minister vragen stellen –
wat ik tot nu toe heb toegelaten – kunnen wij vandaag de verplichte
tweede termijn niet in acht nemen. Daarom vraag ik om de minister eerst de
beantwoording te laten afmaken. De minister is al ruim over het uur heen dat
hij voor de eerste termijn nodig dacht te hebben. Ik stel voor dat hij eerst
deze termijn afmaakt en dat de leden hun vragen bewaren voor de tweede termijn.MinisterVeermanHet wetsvoorstel biedt wel de bevoegdheid om regels aan de zogenaamde
zelfmengers te stellen. Zoals al gezegd, is de wet een kaderwet. Ik ben voorstander
van regeling op Europees niveau. In Europees kader wordt ook al gesproken
over hygiënemaatregelen. Op dit moment valt overigens een deel van de
zelfmengers al onder de Europese registratieplicht.Ik denk niet dat dit wetsvoorstel leidt tot verhoging van de retributies.
Het brengt geen inhoudelijk nieuwe regelgeving mee. Ook nu al heft het productschap
Diervoeder retributies voor dezelfde activiteit die straks door de Voedsel-
en warenautoriteit zal worden uitgevoerd. Doordat bij de uitoefening van die
activiteiten rekening kan worden gehouden met de aansluiting van bedrijven
bij bedrijfscontrolesystemen, kunnen die retributies zelfs lager uitvallen.De tarieven zijn kostendekkend en dus niet hoger dan nodig. Het is ook
altijd mogelijk om over het tarievenbeleid te overleggen. De heer Van den
Brink heeft een amendement ingediend dat ertoe strekt dat het tarief als bedoeld
in het eerste of tweede lid niet eerder wordt vastgesteld dan vier weken nadat
een voorstel daartoe aan beide Kamers der Staten-Generaal is overgelegd. De
heer Van den Brink heeft dit amendement in zijn eerste termijn toegelicht.
Over het tariefbeleid kan altijd worden overlegd; het is tenslotte een punt
van overleg bij de begrotingsbehandeling. Ik heb er echter geen behoefte aan
om dat overleg in de wet vast te leggen. Ik ontraad daarom ook het aannemen
van dit amendement.De heer Waalkens vroeg wat er bekend is over de administratieve lastendruk
en de heer Van den Brink vroeg of de bewaartermijn van drie jaar wel zo praktisch
is. Ik herinner mij dat bij een ander geval de heer Van den Brink ervoor gepleit
heeft om allerlei monsters te bewaren. Dat had trouwens ook z'n goede redenen.De heerVan den Brink(LPF)Maar als de motie die we hadden ingediend was uitgevoerd, en die van vele
jaren daarvoor ook, dan had u niets meer behoeven te bewaren, want dan was
meteen het bewijs geleverd op het moment van.MinisterVeermanDat kan ik uiteraard niet beoordelen. Ik herinner slechts aan een feit.Voorzitter. Ik stel voorop dat met dit wetsvoorstel niet beoogd wordt
om nieuwe regels te introduceren. De bedoeling is om een kader voor de regelgeving
te schetsen. Dat betekent dat het wetsvoorstel geen extra lasten voor het
bedrijfsleven als zodanig met zicht brengt. Bovendien worden de lasten die
voortvloeien uit de diervoederregelgeving hoofdzakelijk veroorzaakt door Europese
verplichtingen. Wel moeten we proberen de administratieve lasten zo klein
mogelijk te maken. Om die lasten op het terrein van LNV nader in beeld te
brengen, heb ik een uitgebreide nulmeting laten uitvoeren. Het productschap
Diervoeder is daarbij betrokken geweest omdat de diervoederregelgeving thans
nog grotendeels onder verantwoordelijkheid van het productschap valt. In die
uitgevoerde nulmeting zijn naast regelgeving vanuit de landbouwwetgeving andere
verordeningen van het productschap Diervoeder betrokken, zoals eerder uit
de quick-scan 2001 bleek. Dat betreft de regeling In-en uitvoercontroles,
de regeling Vetten en diervoeders en enkel regelingen voor dierlijke eiwitten.
Verder zijn de verordening van het productschap Diervoeder 1998
en de verordening van het productschap Diervoeder controle diervoedersector
1998 meegenomen. De administratieve lasten van de onderzochte regelingen bedragen
in totaal 2,5 mln euro. Die lasten zijn vooral het gevolg van de genoemde
verordeningen van het productschap Diervoeder. De lasten van deze verordeningen
zijn tezamen bijna 2,4 mln euro, dus veruit het overgrote deel.De heer Oplaat heeft nog gevraagd naar de grondstoffen uit derde landen.
Er is controle bij in- en uitvoer van ongewenste stoffen, maar er is geen
algemeen verbod op invoer van buitenlandse producten.De heer Waalkens heeft gevraagd naar de relatie tussen LNV en VWA. Dat
betreft een discussie die door mijn voorganger in het vorige kabinet is gevoerd.
De VWA is een tijdelijk agentschap. De staatssecretaris van VWS heeft eind
januari de Kamer geïnformeerd over de stand van zaken. De taken zijn
duidelijk: toezicht risicobeoordeling en risicocommunicatie. Dat is allemaal
vastgelegd in de strategische ondernemingsvisie die de Kamer ter kennis is
gebracht. Wat de toekomst betreft, wijs ik erop dat door de VWA nog dit jaar
een plan van aanpak wordt opgesteld voor het doorlopen van het totale agentschaptraject.
De definitieve agentschapstatus wordt via een voorhangprocedure aan de Kamer
voorgelegd. Ik wil in het kader van dit debat buiten de vraag blijven of die
nu wel of niet goed is gepositioneerd en of die nu wel of niet voldoende onafhankelijk
is. Wij verkeren daarover in ieder geval niet in het ongewisse.De vergadering wordt enige minuten geschorst.De heerKoopmans(CDA)Voorzitter. Ik dank de minister voor de uitgebreide beantwoording. Hij
heeft gezegd dat, als er maatregelen worden genomen, vrijwel altijd de VWA
om advies wordt gevraagd. Alleen als er sprake is van gevolgen voor het milieu
ligt dit niet voor de hand. Ik kan het amendement zodanig aanpassen dat in
dat laatste geval de RIVM ingeschakeld wordt. Ik kan het amendement echter
ook intrekken. Gelet op het antwoord van de minister, meen ik dat het laatste
voor de hand ligt. In de uitvoering van de wet wordt het amendement in feite
overgenomen.De voorzitter:Het amendement-Koopmans (stuk nr. 9) is ingetrokken.De heerKoopmans(CDA)De minister is niet ingegaan op mijn opmerkingen over de criteria. Het
steeds verder verfijnen van de methodes leidt ertoe dat steeds meer mogelijke
consequenties in beeld komen. Dit kan niet in deze wet geregeld worden, maar
is wel van belang voor de toekomst.Ik ben blij met de stimulerende woorden van de minister over de eigen
bedrijfscontrolesystemen. Hij is alleen niet ingegaan op het toezicht op het
toezicht. Op welke wijze en wanneer zal dit plaatsvinden?De minister heeft niet gereageerd op mijn vragen over de brief van 19
maart 2002. Op welke wijze wil deze minister met de productschappen omgaan?Ik overweeg om aan mijn fractie voor te stellen om voor het amendement
van de heer Van den Brink te stemmen. Aanneming ervan kan ertoe bijdragen
dat kosten voor het bedrijfsleven zo laag mogelijk worden gehouden; een streven
dat mijn fractie altijd met sympathie bejegend.De discussie ter zake heeft mij tot de conclusie gebracht dat de negatieve
lijst meer voor de hand ligt dan de positieve. Ik begrijp heel goed op welke
wijze de minister hier in Europees verband mee om wil gaan.Voorzitter. Mijn fractie zal positief oordelen over dit wetsvoorstel.De heerOplaat(CDA)Voorzitter. De VWA pleitte in haar brief voor het maken van een duidelijk
onderscheid tussen reststoffen uit de levensmiddelenindustrie en de overige
industrieën. De minister is daar nog niet op ingegaan.Ik zal mijn fractie in overweging geven voor het amendement-Van den Brink
te stemmen.De heerWaalkens(PvdA)Voorzitter. Ik dank de minister voor zijn reactie. Ik ben blij dat wij
uitvoerig hebben stilgestaan bij de positie van het voorzorgsbeginsel. De
minister heeft aangegeven dat, als hiermee goede resultaten worden geboekt,
wordt bekeken of dit beginsel ook in andere wetgeving moet worden opgenomen.
Daar ben ik blij door verrast, maar ik krijg wel het idee dat de minister
eerst wil bezien of het voorzorgsbeginsel wel praktisch uitvoerbaar is. Uit
zijn reactie begreep ik dat hij daar het volste vertrouwen in heeft. De spin
off van het voorzorgsbeginsel zal, ook op het gebied van een eventuele schadeplicht,
via de juridische weg helder worden.De minister is niet ingegaan op mijn verzoek, aan te geven op welke terreinen
hij gebruik wil maken van de ministeriële regelingen en de AMvB's met
en zonder voorhangprocedure. Het onderscheid tussen de AMvB's wordt in de
wet niet gemaakt, maar er is wel een onderscheid tussen de AMvB's en de ministeriële
regeling. Kan de minister aangeven op welke terreinen hij tot uitwerking en
uitvoering wil overgaan? De Kamer raakt sowieso betrokken bij een AMvB met
een voorhangprocedure, maar bij een AMvB zonder voorhangprocedure is dat niet
het geval. Kan de minister aangeven wanneer hij welke regeling inzet?Mijn opmerking over de positieve lijst wil ik graag verbinden aan de discussie
over de leveringsvoorwaarden. Als tot het opstellen van een positieve lijst
wordt overgegaan, heeft dat gevolgen voor de leveringsvoorwaarden. Ik begrijp
best dat de minister daarmee worstelt, maar dat doen de partijen en ik ook.
Misschien kunnen wij met het oog daarop bezien in hoeverre het mogelijk is
de leveringsvoorwaarden niet te dicteren, maar zodanig vorm te geven dat daarmee
te werken is.Er rest mij nog namens mij fractie te zeggen dat wij vol overtuiging instemmen
met dit wetsvoorstel. Het is een goede stap op weg naar een heldere verdeling
van publieke en private verantwoordelijkheden. Bij de productschappen komen
wij daar nog wel op terug.De heerVan den Brink(LPF)Voorzitter. Wij zijn er blij mee dat deze wet wordt ingevoerd. Ik heb
in eerste al aangegeven waarom dat zo is; dat doe ik niet nog een keer.Ik wil nog een paar punten aan de orde stellen. Mijn opvatting over de
positieve lijst staat toch wel een beetje haaks op die van de heer Koopmans
en misschien ook wel op die van de minister. Wanneer ik niet met een positieve
lijst werk, zullen er altijd diervoeders op de markt kunnen zijn die aan mijn
oog zijn ontsnapt. Met het oog daarop zal ik heel lang pleiten voor een positieve
lijst. Immers, met een negatieve lijst noteer ik datgene wat ik niet wil. Maar wat aan mijn oog is ontsnapt, heb ik niet in beeld gehad. Ik
ga hier vandaag niet uitspreken hoe het wel of niet moet worden. Als je er
nog eens heel lang over nadenkt, zie je misschien nog wel een andere mogelijkheid.
Er zijn in Nederland 351 reststromen. Als je dan niet uitgaat van een positieve
lijst, dan weet je niet waar je uitkomt. Ik heb van een van de ambtenaren
begrepen dat de wet in de mogelijkheid voorziet om in de toekomst van beide
uit te gaan. Die beslissing hoeft nu niet genomen te worden. Daarover kunnen
wij wellicht nog een paar keer van gedachten wisselen.Ik vind dat het vraagstuk rond het productschap vandaag wel aan de orde
is. De minister heeft het grootste gelijk dat het productschap Diervoeder
nog kan blijven bestaan, maar ik wil hem daarover dan wel de volgende vraag
stellen. Als je het hart ergens uit haalt, zijn er dan nog wel mogelijkheden
om voort te leven? Naar mijn mening zijn die mogelijkheden er niet. Dan moet
je ook maar gewoon ronduit zeggen dat het zo is. Immers, alle zaken die wij
vandaag hebben genoemd, hoe goed en belangrijk die op zichzelf ook zijn, behoeven
niet door het productschap te worden gedaan. Die taken kunnen ook door andere
instanties worden verricht. Laten wij dat maar gewoon eerlijk zeggen! Ik ben
het derhalve eens met de Kaderwet diervoeders, maar ik vind het jammer dat
het zover heeft moeten komen. Ik ben namelijk een productschapaanhanger. Zo
is het gewoon! Ik ben geen fan van het Landbouwschap, maar daar heb ik ook
nooit enige twijfel over laten bestaan. Wat dat betreft, zit er geen licht
tussen de zienswijze van de LPF en die van mij.Er is voldoende gezegd over het voorzorgsprincipe. Ik denk dat wij elkaar
goed hebben begrepen, maar dat wij er wat de uiteindelijke regeling betreft
niet goed uitkomen. De minister heeft gezegd dat iemand ten slotte naar de
rechter kan gaan, maar ik had graag een wat nobeler oplossing gezien. Immers,
wij kunnen elkaar elke dag en overal met alle mogelijke rechtszaken opzadelen,
maar ik zie daar doorgaans niets anders dan hete hoofden en koude harten.Mijn amendement spreekt voor zichzelf. Als de minister echt meende wat
hij antwoordde voordat hij dit amendement ontraadde, is het ook geen enkel
probleem om het aan te raden, dus om het over te nemen.MinisterVeermanIk neem kennis van het feit dat de heer Koopmans zijn amendement intrekt.Er zijn opmerkingen over de criteria, de werkwijze en het toezicht op
toezicht gemaakt. De voorwaarden voor toezicht op toezicht zijn nog in ontwikkeling.
Zij zullen nog in 2003 bij ministeriële regeling worden vastgesteld.
Er zal natuurlijk ook over worden overlegd met het bedrijfsleven.Wij hebben uitvoerig over de kwestie van de positieve of de negatieve
lijst gesproken. Ik zeg in antwoord op de vraag van de heer Van den Brink
dat misbruik nooit uit te sluiten is, noch bij de een, noch bij de ander.
Als men kwaad wil, kan men van alles doen en zelfs als men dat niet wil, kan
het gebeuren; er kan altijd een fout worden gemaakt, het is dus niet altijd
bewust. Deze kaderwet biedt de mogelijkheden om tot een controlesysteem te
komen. Ook biedt zij de minister de mogelijkheid om in te grijpen als hij
daartoe aanleiding ziet. Wij hebben uitvoerig van gedachten gewisseld over
de condities waaruit die aanleiding moet bestaan. Dit is de essentie van de
wet. De wijze waarop de minister dit zal doen, zal voorwerp zijn van controle
door de Kamer. Dit is duidelijk.De heerKoopmans(CDA)De heer Van den Brink zei dat de minister op grond van deze wet een positieve
lijst kan opstellen. Ik heb dit niet gelezen, maar de minister misschien wel.
Waar staat dit?MinisterVeermanIk heb gewezen op het feit dat Europa hiermee bezig is. Ik heb gezegd
dat ik het resultaat wil afwachten en dat een positieve lijst nog geen garantie
is dat er niets kan gebeuren. Dit staat in artikel 42 op bladzijde 21. Ik
begrijp van mijn ambtenaar, mevrouw Heukers, dat de wet zo is ingericht dat
de negatieve lijst als uitgangspunt wordt gehanteerd, overeenkomstig de huidige
situatie in de Europese Unie. In verband met de voorbereidingen in de Europese
Unie van een eventuele positieve lijst is in artikel 42 voorzien in een eventuele
wijziging van artikel 3 van het oorspronkelijke wetsvoorstel, dat in werking
treedt als de Europese Unie van een stelsel met een positieve lijst uitgaat.
Er is dus in beide opties voorzien. Europa wordt strikt gevolgd. De keuze
voor een van beide zal afhangen van de beslissingen op Europees vlak.De heer Koopmans heeft gevraagd naar het standpunt van de minister over
de bevoegdheden van het Rijk ten opzichte van de productschappen en heeft
daarbij naar de brief uit de tijd van mijn voorganger verwezen. Ik steun de
beleidslijn in die nota. Begin mei praat ik hierover met de voorzitters van
de productschappen.Naar aanleiding van de criteria voor het voorzorgprincipe heb ik op het
stappenplan gewezen, waarbij een schatting van de risico's moet worden gemaakt.
Elk geval staat weer op zichzelf, elk geval is weer anders. Wij zullen dat
daarom ook van geval tot geval moeten ontwikkelen, totdat er een zekere bestendige
praktijk uit kan voortvloeien.De heer Oplaat heeft gevraagd of dit ook voor de levensmiddelenindustrie
geldt. Ja, dit geldt niet alleen voor de levensmiddelen, maar ook voor de
voedingsmiddelen uit overige industrieën.De heer Waalkens vroeg of er voorzien is in een voorhangprocedure. Er
is in dit wetsvoorstel niet in een voorhangprocedure voorzien. Mijn bedoeling
is om gestalte te geven aan regels ter uitvoering van de EU-richtlijn. Uiteraard
ben ik altijd bereid om met de Kamer te overleggen over het diervoederbeleid.
Dit spreekt voor zichzelf. Ik neem kennis van de zorgen van de heer Waalkens.
Wanneer het departement daar in de komende tijd iets aan kan doen, ben ik
daar graag toe bereid, uiteraard onder duidelijke erkenning van de verschillende
verantwoordelijkheden.De heer Van den Brink heeft een ontboezeming gedaan over het hart van
het productschap. Ik weet niet of wij hier spreken over het hart van het productschap,
maar het is duidelijk dat er een taak van het productschap wordt overgedragen
aan de rijksoverheid. Over het voortbestaan van de productschappen kunnen
wij op een ander tijdstip in algemene zin spreken. De heer Van den Brink heeft
gezegd dat hij liever een wat nobeler oplossing had gezien dan die via de
rechter. Ik ben van mening dat de allernobelste oplossingen toch liggen bij
de onafhankelijke partij in dit land: de rechterlijke macht.De heerWaalkens(PvdA)Wil de minister toezeggen dat de Kamer informatie krijgt toegezonden over
geagendeerde punten, zowel op Europees als op nationaal niveau? Er is geen
sprake van een voorhangprocedure bij de AMvB's en bij ministeriële regelingen
wordt de Kamer pas achteraf geïnformeerd. Uit de agenda van het ministerie
kunnen wij afleiden wat er aan zit te komen, zodat wij ons daarop kunnen voorbereiden.MinisterVeermanIk zal aan het verzoek van de heer Waalkens voldoen, zodat de Kamer op
de hoogte blijft van de stappen die wij willen zetten en op tijd daarop kan
reageren.De heerVan den Brink(LPF)Nu het erop lijkt dat een meerderheid van de Kamer zich achter het door
mij voorbereide amendement zal scharen, vraag ik mij af of de minister de
aanname ervan nog steeds ontraadt.MinisterVeermanStaatsrechtelijk gezien kan ik de aanname van dit amendement niet aanbevelen.
Ik heb gezegd dat ik, wat de handelswijze betreft, in de geest van het amendement
zal handelen. Ik heb dus geen behoefte aan de aanname van dit amendement,
maar het is aan de Kamer om het verder te beoordelen.De voorzitter:Mijnheer Van den Brink, wilt u uw amendement handhaven?De heerVan den Brink(LPF)Daar wil ik nog eens goed over nadenken. Ik ben er nu nog niet uit. De
minister heeft de aanname van het amendement ontraden; vervolgens zegt hij
dat hij in de geest van het amendement zal handelen. Met het amendement probeer
ik de rechtszekerheid voor de Kamer te garanderen. Als de minister zegt dat
hij het amendement overneemt en de inhoud ervan in de wetsartikelen tot uitdrukking
laat komen, zodat is vastgelegd dat er eerst overleg met de Kamer dient plaats
te vinden, trek ik mijn amendement in.MinisterVeermanStaatsrechtelijk gezien kan een minister een amendement in een wetgevingsoverleg
niet overnemen.De voorzitter:Daarom vraag ik het zo expliciet, mijnheer Van den Brink. Als u het amendement
handhaaft en de Kamer zou het aannemen, moet de minister eerst met een nota
van wijziging komen voordat over het wetsvoorstel kan worden gestemd.Mijn griffier fluistert mij zojuist in dat het ook tegelijkertijd kan.
Er is evenwel nog een ander punt. Indien er verder geen moties worden ingediend,
willen wij dit wetsvoorstel aanmelden voor plenaire behandeling, zodat er
donderdag over kan worden gestemd.MinisterVeermanIk zie geen wezenlijk verschil tussen de toezegging die ik vandaag heb
gedaan en het amendement van de heer Van den Brink.De voorzitter:De heer Van den Brink is daarvan wellicht nog niet helemaal overtuigd.
Hij moet er nog maar eens een nachtje over slapen. In principe gaan wij ervan
uit dat de behandeling van het wetsvoorstel dusdanig is gevorderd dat het
voorstel plenair kan worden aangemeld, zodat het donderdag in stemming kan
komen. Van tevoren horen wij dan wel of de heer Van den Brink zijn amendement
handhaaft.Sluiting 16.00 uur.XNoot1 Samenstelling: Leden: Van der Vlies (SGP), ondervoorzitter, Cornielje (VVD), Meijer (CDA),
voorzitter, Buijs (CDA), Schreijer-Pierik (CDA), Atsma (CDA), Oplaat (VVD),
Geluk (VVD), Waalkens (PvdA), Dijsselbloem (PvdA), Verbeet (PvdA), Van den
Brink (LPF), Vergeer-Mudde (SP), Van den Brand (GroenLinks), Herben (LPF),
Tichelaar (PvdA), Jager (CDA), Ormel (CDA), Duyvendak (GroenLinks), Koopmans
(CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen (SP), Aptroot (VVD), Douma (PvdA), De
Krom (VVD), Verdaas (PvdA) en Kruijsen (PvdA). Plv. leden: Slob (ChristenUnie), Terpstra (VVD), Rietkerk (CDA), Spies
(CDA), Mastwijk (CDA), Mosterd (CDA), Kamp (VVD), Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus (VVD), Samsom (PvdA), Timmer (PvdA), Duivesteijn (PvdA), Eerdmans
(LPF), Lazrak (SP), Vos (GroenLinks), Van As (LPF), Van Heteren (PvdA), Van
Geel (CDA), Van Lith (CDA), Van Gent (GroenLinks), Van Bochove (CDA), Van
der Laan (D66), Gerkens (SP), Hofstra (VVD), Depla (PvdA), Örgü
(VVD), Fierens (PvdA) en Dubbelboer (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28173-11.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl