Derde Nationaal Milieubeleidsplan; Brief minister met kabinetsreactie op de door de SER en de VROM-raad uitgebrachte adviezen over het derde NMP
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25887, nr. 16

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

16-11-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

25887 nr. 16

09-11-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamKABINETSREACTIE OP DE ADVIEZEN VAN DE SER EN DE VROM-RAAD
OVER HET NMP3 1. Inleiding2. Reactie op hoofdlijnen3. Toereikendheid van het milieu-instrumentarium en de
ingezette beleidslijnen3.1 Ontkoppeling Opmerkingen en aanbevelingen VROM-raadAanbevelingen van de VROM-raad ten aanzien van ontkoppeling Reactie van het kabinet Bevorderen van ontkoppelingHet groene poldermodel3.2 Doelstellingen van het milieubeleid Opmerkingen en aanbevelingen van de adviesradenAanbevelingen van de adviesraden ten aanzien van de milieudoelstellingen Reactie van het kabinet Doelstellingen in relatie tot instrumentariumVerantwoording afleggen over het realiseren van doelstellingenCentraal versus decentraal3.3 Karakter van het NMP3 en tijdstip van het uitbrengen Opmerkingen en aanbevelingen van de VROM-raadAanbevelingen van de VROM-raad ten aanzien van de positie
van het NMPReactie van het kabinet3.4 Verbreding instrumentarium Opmerkingen en aanbevelingen van de SERAlgemene aanbevelingen SER ten aanzien van het milieu-instrumentariumSpecifieke aanbevelingen SER ten aanzien van milieuconvenanten
en meerjarenafsprakenReactie van het kabinetNieuwe instrumentenDoorlichting instrumentariumInternationaal: duurzaam produceren en consumerenConvenantenMidden- en kleinbedrijf3.5 Milieu in de prijzen, inclusief de verhoging van de
energiebelastingen Opmerkingen en aanbevelingen van de adviesradenAanbevelingen ten aanzien van de beleidslijn «Milieu
in de prijzen» en de voorgenomen verhoging van de energiebelastingen Reactie van het kabinetGebruik van positieve prikkelsEffecten van subsidiesVerhoging van de energiebelastingen3.6 Extra groei Opmerkingen en aanbevelingen van de adviesradenAanbevelingen ten aanzien van «extra economische
groei» Reactie van het kabinet4. NMP3-opties4.1 Klimaatverandering Opmerkingen en aanbevelingen van de adviesradenAanbevelingen ten aanzien van klimaatverandering Reactie van het kabinetImplementatie van internationale afsprakenHet technisch potentieelHet langere termijn perspectiefDe inzet van flexibele instrumentenVerhandelbare emissierechtenReductie van overige broeikasgassen4.3 Verzuring (NOx en ammoniak) Opmerkingen en aanbevelingen AlgemeenNOx en verkeer en vervoerAmmoniakAanbevelingen ten aanzien van verzuring Reactie van het kabinet AlgemeenNOx en verkeer en vervoerAmmoniak4.4 Vermesting Opmerkingen en aanbevelingen van de VROM-raadAanbevelingen VROM-raad ten aanzien van vermestingReactie van het kabinet Aanscherping emissiedoelenEcologische moderniseringGebiedsgerichte aanpakVoorkomen toename emissies4.5 Verstoring (geluidhinder) Opmerkingen en aanbevelingen van de SERAanbevelingen van de SER ten aanzien van geluidhinderReactie van het kabinetLokale problemen, lokale oplossingenHerziening doelstelling ernstige geluidhinderVerhandelbare geluidrechten5. Tot besluit
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25887Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 82 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 887Derde Nationaal Milieubeleidsplannr. 16BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEERAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 9 november 1998Hierbij ontvangt u de reactie van het kabinet op de door de Sociaal
Economische Raad (SER) en de VROM-raad uitgebrachte adviezen over het derde
Nationaal Milieubeleidsplan.Het kabinet heeft ervoor gekozen één reactie op hoofdlijnen
te geven op de beide adviezen. De reactie gaat in op de opmerkingen en adviezen
van de beide raden ten aanzien van de hun voorgelegde vragen naar de toereikendheid
van het instrumentarium en de beleidslijnen en de opvattingen van de raden
over de NMP3-opties voor de resterende knelpunten.Het kabinet geeft aan welke consequenties het verbindt aan de adviezen.
Deze zullen, soms met een aantal andere strategische keuzes, worden uitgewerkt
in een lange termijn strategie. Deze kunt u begin 2001 tegemoet zien in de
vorm van een vierde Nationaal Milieubeleidsplan.Tenslotte merk ik nog het volgende op. De SER heeft het kabinet geadviseerd
bij het aantreden voor de komende regeerperiode tussendoelen voor milieu te
formuleren, om de aanspreekbaarheid van een kabinet op zijn milieubeleid te
vergroten. Het kabinet heeft dit advies niet overgenomen, om redenen vermeld
in de bijgevoegde kabinetsreactie. Dit laat uiteraard onverlet mijn aan de
Kamer gedane toezeggingen om voor het klimaatbeleid, wanneer internationale
verplichtingen zijn aangegaan, tussentijds ijkmomenten te formuleren, zoals
door mij toegezegd tijdens de recente behandeling van de begroting van VROM
in de Tweede Kamer.De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,J. P. Pronk KABINETSREACTIE OP DE ADVIEZEN VAN DE SER EN DE VROM-RAAD
OVER HET NMP3 1. InleidingIn het voorjaar 1998 heeft de Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer – mede namens de collega's – de Sociaal
Economische Raad (SER) en de VROM-raad gevraagd advies uit te brengen over
het Nationaal Milieubeleidsplan 3 (NMP3). Aan beide adviesraden zijn de volgende
vragen voorgelegd.Zijn het huidige milieu-instrumentarium en de beleidslijnen die het
kabinet heeft ingezet toereikend om de resterende milieuknelpunten aan te
pakken. Zijn dit de goede lijnen, of zijn er andere wegen mogelijk en wenselijk?Zijn de in het NMP3 beschreven opties om de doelstellingen voor klimaat
(CO2), verzuring (NOx en ammoniak) en verstoring (geluidhinder)
dichterbij te brengen compleet, effectief en efficiënt. Zijn ze wenselijk
en zijn alternatieven mogelijk?In een eerder advies – voorafgaand aan de publicatie van het NMP3 –
heeft de VROM-raad reeds geadviseerd over het NMP3. Daarbij ging hij in het
bijzonder in op het begrip ontkoppeling. Daarom is de VROM-raad naast eerder
genoemde vragen een derde vraag voorgelegd.Wat is de reactie van de VROM-raad op de wijze waarop in het NMP3
het beleid gericht op het voortzetten van ontkoppeling, is uitgewerkt.In deze brief geeft het kabinet aan welke consequenties het verbindt aan
de adviezen van beide raden. Allereerst geeft het daarbij in paragraaf 2
van deze brief een reactie op hoofdlijnen. In paragraaf 3 komen de opmerkingen
en adviezen van de raden ten aanzien van de eerste vraag naar de toereikendheid
van het instrumentarium en de beleidslijnen aan de orde. Hierbij komt ook
de reactie van de VROM-raad ten aanzien van de uitwerking van het begrip ontkoppeling
in het NMP3 aan bod. Daarna komt in paragraaf 4 de tweede vraag, over
de opvattingen van de raden met betrekking tot de NMP3-opties voor de resterende
milieuknelpunten aan de orde. Tenslotte gaat het kabinet in paragraaf 5
in op de voornemens van de SER en de VROM-raad ten aanzien van vervolgadviezen. 2. Reactie op hoofdlijnenHet kabinet constateert dat de adviesraden overwegend positief zijn over
het huidige instrumentarium en de huidige beleidslijnen en voelt zich dan
ook gesteund het beleid op deze punten te continueren. De adviesraden spreken
een brede steun uit voor de vernieuwing van het milieu-instrumentarium die
zich de laatste jaren heeft voltrokken, maar uiten tegelijkertijd op enkele
punten kritiek die de fundamenten van het huidige milieubeleid raken, bijvoorbeeld
wanneer zij wijzen op een beperkte flexibiliteit tussen de milieuthema's (bijvoorbeeld –
zoals de VROM-raad bepleit – door de ambities en maatregelen voor verzuring
(NOx, SO2 en ammoniak) en klimaatverandering (CO2) in onderling verband te bezien). Waar mogelijk binnen de huidige
kaders zal het kabinet de flexibiliteit vergroten, maar het kabinet wijst
erop dat een structurele oplossing hiervoor pas op de langere termijn gevonden
kan worden. Het NMP3 bevat een aantal «opties» voor aanvullend
beleid, die zijn geagendeerd voor de kabinetsformatie 1998. De SER en VROM-raad
staan in zijn algemeenheid positief tegenover een groot deel van deze opties.
In het kader van het regeerakkoord 1998 is aangegeven hoe omgegaan
wordt met de opties uit het NMP3. De keuzes die in dit verband zijn gemaakt
zijn mede gebaseerd op de adviezen van de SER en de VROM-raad.Op basis van de beide adviezen concludeert het kabinet het volgende. • Verbeteren van de afstemming tussen de doelen die bijdragen
aan een duurzame ontwikkeling is gewenst. Het kabinet merkt op dat de effectiviteit en efficiëntie van het
milieubeleid toeneemt als de ecologische, sociale en economische doelen van
het kabinet over en weer worden afgestemd, hetgeen het streven naar een duurzame
ontwikkeling ook impliceert. In uitgebreidere bewoordingen is dit in het regeerakkoord
1998 aangegeven: De voornaamste opgave voor de komende regeerperiode is het
vinden van een verantwoord evenwicht tussen economische kracht en behoud van
de kwaliteit van ons leefmilieu, tussen economische dynamiek en sociale rechtvaardigheid,
tussen individuele ontplooiing en wederzijds verantwoordelijkheid. Indachtig
dit streven naar een duurzame ontwikkeling wil het kabinet in overleg met
burgers, bedrijfsleven en andere overheden bezien hoe door een betere afstemming
van ecologische, sociale en economische doelen een verantwoord evenwicht tot
stand kan komen. Het bovenstaande vereist aan verschillende zijden de bereidheid om de
eigen doelen ter discussie te willen stellen. Het kabinet constateert dat
dit op termijn ook voor het milieubeleid gewenst zou kunnen zijn. Beide adviesraden
merken immers terecht op dat ook bij een volledige uitvoering van het NMP3
(inclusief de opties) de milieudoelstellingen niet allemaal zullen worden
gerealiseerd. Zij merken in dit verband enerzijds in verschillende bewoordingen
op dat deze doelstellingen wel maatgevend en hard moeten blijven. Anderzijds
merken ze op dat ze realistisch moeten zijn, en dat draagvlak voor doelstellingen
onontbeerlijk is. Kortom, zij constateren een spanning tussen ambitie en praktijk
en worstelen met een keuze tussen twee «kwaden»: hetzij de milieudoelstellingen
ten principale ter discussie te stellen, hetzij deze onverminderd aan houden
en de consequenties hiervan accepteren, wat dat ook kosten zal. Beide adviesraden
komen met suggesties om de spanning tussen ambitie en praktijk te verminderen.
De VROM-raad benoemt concrete doelstellingen die naar zijn mening ter discussie
gesteld zouden moeten worden (bijvoorbeeld bij verzuring) en de SER geeft
criteria die een rol zouden moeten spelen bij een eventuele heroverweging
van doelstellingen. Het kabinet merkt op dat de worsteling die de adviesraden hebben doorgemaakt
bij de opstelling van hun adviezen te vergelijken is met de worsteling van
het vorige kabinet doormaakte, toen het een besluit moest nemen over het wel
of niet vasthouden aan de milieudoelstellingen. Het kabinet is het in dit
verband niet met de SER eens dat de vraag of de milieudoelstellingen nog adequaat
zijn in het NMP3 niet aan de orde is gesteld. In tegendeel. Deze vraag is
één van de belangrijkste discussiepunten geweest in het vorige
kabinet. Met uitzondering van het doel voor ernstige geluidhinder heeft dit
in het NMP3 geleid tot een herbevestiging van de reeds gestelde doelen voor
2010. Overwegingen hiervoor waren enerzijds dat er geen evidente redenen waren
om de doelstellingen aan te passen, en anderzijds dat het vorige kabinet positieve
verwachtingen had ten aanzien van de technologische ontwikkelingen (en daarvoor
ook extra inspanningen heeft geëntameerd). Wat dit laatste betreft is
ook het huidige kabinet positief gestemd. Het kabinet tekent daarbij aan dat
het door in het regeerakkoord 1998 zwaar in te zetten op investeringen in
technologische ontwikkelingen het uiterste wil doen om ervoor te zorgen dat deze verwachting ook uitkomt en dat de benodigde technologie tijdig
beschikbaar is om de doelstellingen te kunnen realiseren. Om sturing te geven aan het milieubeleid voor de langere termijn wil
het kabinet uiterlijk in januari 2001 een vierde NMP uitbrengen. Bij de voorbereiding
hiervan zal als onderdeel van de evaluatie van de strategie van het milieubeleid
opnieuw de vraag naar de adequaatheid van de gestelde doelen één
van de centrale vragen zijn. Het kabinet tekent daarbij aan dat dit moet gebeuren
in samenhang met het bezien van doelstellingen voor andere beleidsvelden die
bijdragen aan het streven naar duurzame ontwikkeling. Bij deze discussie kan
het gaan over versoepelen en aanscherpen van doelen. Bij het beantwoorden
van deze vraag zal het kabinet de opmerkingen en aanbevelingen betrekken die
de SER en de VROM-raad op dit punt in hun adviezen hebben verwoord.• Investeringen voor de ruimtelijk-economische structuur moeten een
positieve bijdrage leveren aan het realiseren van een duurzame ontwikkeling. Het kabinet constateert dat er bij beide adviesraden een duidelijke
voorkeur bestaat om de milieudoelen dichterbij te brengen door zoveel als
mogelijk mee te liften met maatregelen die omwille van andere doelen zijn
gesteld. Met name is in dit verband veel gewezen op de investeringen in de
ruimtelijk economische structuur van Nederland. De raden geven aan dat deze
investeringen een tweeledig doel zouden moeten dienen, en zowel de economische
ontwikkeling als de vermindering van de milieudruk dienen te bevorderen. Het
kabinet is het hiermee eens, in die zin dat de genoemde investeringen primair
het versterken van de ruimtelijk-economische structuur tot doel hebben. Bij
de beoordeling van de voorstellen ziet het kabinet het echter uitdrukkelijk
als een uitdaging om een duurzame ontwikkeling tot stand te brengen, waarbij
een economische groei van 3% hand in hand gaat met een beter beheer van ruimte,
natuur, biodiversiteit en een absolute daling van de milieubelastende emissies.• Een maximale inzet op eigen verantwoordelijkheid van burgers, bedrijven
en andere overheden blijft noodzakelijk voor een efficiënt en effectief
milieubeleid. Het kabinet constateert met instemming dat beide adviesraden de huidige
verbreding van het instrumentarium ondersteunen, waarbij convenanten, flexibele
instrumenten en financiële prikkels de sleutelwoorden zijn. In feite
is deze verbreding er steeds op gericht om de eigen verantwoordelijkheden
van burgers, bedrijven en andere overheden voor het milieu meer recht te doen,
met inachtneming van de eigen verantwoordelijkheid van de rijksoverheid. Deze
lijn – een maximale inzet op de eigen verantwoordelijkheid van burgers,
bedrijven en overheden – zal het kabinet de komende periode doorzetten.
Het kabinet staat bij het ontwikkelen van beleid voor de grote vraagstukken
op het terrein van de leefomgeving open voor bijdragen uit de samenleving.
Daarnaast zal het kabinet zijn samenwerking met burgers, bedrijven en andere
overheden – indien de gelegenheid zich daartoe voordoet – bekrachtigen
in nieuwe vormen van convenanten gericht op duurzame technologie en gericht
op het bevorderen van een integrale aanpak van milieubelasting binnen ketens,
sectoren en binnen gebieden (bijvoorbeeld duurzame bedrijventerreinen). Voorts
zal het kabinet in de komende periode de mogelijkheden voor (of de barrières
tegen) nieuwe instrumenten zoals kostenverevening, benchmarking en verhandelbare
emissieof reductierechten onderzoeken en deze instrumenten waar zinvol implementeren.
Tenslotte zal het kabinet een substantiële vergroening van
het belastingstelsel doorvoeren en verdergaande vergroeningsmaatregelen laten
onderzoeken.• Het is nodig om «over de thema's heen» te kijken. Uit de adviezen van beide adviesraden klinkt duidelijk de behoefte door
om bij de uitvoering van het beleid «over de milieuthema's» heen
te kijken. De VROM-raad doet dit het meest expliciet met zijn aanbeveling
om de ambities en aanpak voor CO2, NOx en ammoniak op
elkaar af te stemmen. Het kabinet staat hier in principe positief tegenover
maar kan daar op dit moment geen conclusies aan verbinden, omdat dit een meer
fundamentele discussie vereist. Dit zal het kabinet doen in het kader van
een totale afweging van de strategie van het milieubeleid. Het kabinet wil
deze aanbeveling dan ook oppakken bij de voorbereiding van het NMP4. 3. Toereikendheid van het milieu-instrumentarium en de
ingezette beleidslijnenIn de adviezen van de VROM-raad en SER komen ten aanzien van de vraag
naar het milieu-instrumentarium en de ingezette beleidslijnen (inclusief ontkoppeling)
de volgende onderwerpen aan bod.• ontkoppeling (VROM-raad)• doelstellingen van het milieubeleid (beide adviesraden)• karakter van het NMP3 en tijdstip van het uitbrengen (VROM-raad)• verbreding van het instrumentarium (SER)• milieu in de prijzen in het algemeen, verhoging van de energiebelastingen
in het bijzonder (beide adviesraden)• extra groei in relatie tot milieubeleid (beide adviesraden)In het vervolg van deze paragraaf komt per onderwerp aan bod wat de belangrijkste
opmerkingen en aanbevelingen van de adviesraden zijn en welke consequenties
het kabinet hier aan verbindt. 3.1 Ontkoppeling Opmerkingen en aanbevelingen VROM-raadDe VROM-raad merkt op dat het NMP3 tekort schiet in de wijze waarop wordt
omgegaan met ontkoppeling. De centrale gedachte van de Raad daarbij is dat
bij het streven naar ontkoppeling de kost voor de baat uitgaat. Dit betekent
naar de mening van de Raad dat het noodzakelijk is om ook op korte termijn
werkelijke keuzes te maken, hetgeen in het NMP3 naar de mening van de VROM-raad
te weinig gebeurt. De Raad merkt in dit verband op dat het nodig is het draagvlak
voor het milieubeleid te versterken ten einde ontkoppeling te kunnen realiseren
en hij raadt aan een nationaal overlegkader tussen Rijk en maatschappelijke
organisaties over de grote vraagstukken op het terrein van de leefomgeving
in te stellen (het zogenaamde Groen poldermodel). Voorts bepleit de Raad het
meeliften met maatregelen op aanverwante beleidsterreinen, met name door de
inzet van de ICES-gelden mede te richten op het realiseren van gestelde milieudoelen. Aanbevelingen van de VROM-raad ten aanzien van ontkoppeling •  Gedurende een zekere periode is een verschuiving nodig in
de verhouding tussen consumptie en investeringen (pagina 9). •  Meeliften met maatregelen op aanverwante beleidsterreinen
bepleit. Inzet ICES-gelden mede bepalen gericht op realiseren van gestelde
milieudoelen (pagina 10). •  Instelling nationaal overlegkader tussen rijk en maatschappelijke
organisaties over grote vraagstukken op terrein leefomgeving (Groen Poldermodel)
(pagina 10). Reactie van het kabinet Bevorderen van ontkoppelingIn het regeerakkoord 1998 staan duurzame ontwikkeling en ontkoppeling
centraal. Met het oog op het bereiken en vooral het handhaven van ontkoppeling,
zijn extra gelden uitgetrokken voor investeringen in kennis en milieu-gerichte
technologie. Het gaat hierbij tot 2010 om 300 miljoen gulden voor het bevorderen
van milieusparende technologieën en 1,7 miljard gulden voor kennisontwikkeling
ten behoeve van economische structuurversterking. Bovendien is in het NMP3
tot 2010 in het totaal 2,7 miljard uitgetrokken voor knelpunten in het milieubeleid.
Het kabinet onderschrijft dan ook de gedachte van de VROM-raad dat bij het
streven naar ontkoppeling de kost voor de baat uit gaat. Het kabinet merkt
daarbij wel op dat deze kosten in sommige gevallen al snel terugverdiend kunnen
worden, zoals het geval kan zijn bij milieu-investeringen op energiegebied.
Desondanks zijn er ook investeringen noodzakelijk om ontkoppeling te bevorderen,
die niet tot directe financiële baten leiden. Dit geldt bijvoorbeeld
voor investeringen in installaties voor katalytische NOx-reductie.Het kabinet onderschrijft voorts de aanbeveling van de VROM-raad dat meeliften
met maatregelen op aanverwante terreinen gewenst is waar dit mogelijk is.
Een voorbeeld hiervan is de vergroening van het belastingstelsel. Hiermee
wordt zowel beoogd een verschuiving te bereiken van directe naar indirecte
belastingen, als ook vergroting van het aandeel belastingen op milieugrondslag.
Een ander voorbeeld betreft de investeringsimpuls economische structuur van
dit kabinet (ICES). Hoewel uiteraard de ICES-investeringen primair tot doel
hebben de economische structuur van Nederland te versterken, wil het kabinet
met deze investeringen ook bijdragen aan het realiseren van andere onderdelen
van een duurzame ontwikkeling. Bij de beoordeling van de voorstellen ziet
het kabinet het als een uitdaging om een duurzame ontwikkeling tot stand te
brengen, waarbij een economische groei van 3% hand in hand gaat met een beter
beheer van ruimte, natuur, biodiversiteit en een absolute daling van de milieubelastende
emissies. Het regeerakkoord 1998 biedt hier voldoende aanknopingspunten voor.
Het kabinet denkt hierbij bijvoorbeeld aan gerichte keuzen in investeringen
en flankerend beleid, en het verder uitwerken van het concept «Nederland
brainport». Zo is voor een verantwoorde inpassing van met name nieuwe
wegen, vaarwegen en uitbreiding van het spoor tot 2010 een budget van 2 miljard
gulden uitgetrokken. Verder gaat het om keuzen die de modal shift positief
beïnvloeden door een betere aansluiting van modaliteiten, het bevorderen
van een duurzaam ruimtegebruik en het versterken van de vitaliteit van steden.
Tenslotte wijst het kabinet op het belang van de versterking van de kennisinfrastructuur
in het algemeen en de ontwikkeling van de informatie- en communicatietechnologie
in het bijzonder. Het groene poldermodelHet kabinet onderschrijft het belang van versterking van het maatschappelijk draagvlak voor het milieubeleid. Dit was ook één
van de redenen waarom het NMP3 een aantal indringende beleidsmaatregelen niet
genomen heeft, maar heeft overgelaten aan een nieuw kabinet.Het voorstel van de VROM-raad om een nationaal overlegkader in te stellen
tussen Rijk en maatschappelijke organisaties heeft aantrekkelijke elementen,
gezien de ervaringen met vergelijkbare organisaties als de Stichting van de
Arbeid. Het kabinet merkt op dat ook op milieugebied al diverse stappen zijn
gezet in de richting van een dergelijke, meer interactieve werkwijze, maar
dan meer ad hoc, zoals bij de discussie over de toekomst van de luchtvaart
en de milieuverslaglegging van grote bedrijven. Het kabinet is geen voorstander
van institutionalisering van maatschappelijk overleg in een groen poldermodel.
Wel heeft het kabinet in zijn regeringsverklaring aangegeven dat het bij de
beleidsvorming de interactie met de samenleving verder zal versterken en zich
zal openstellen voor bijdragen vanuit de samenleving omtrent de toekomstige
inrichting van Nederland. Het gezamenlijk zoeken naar oplossingen staat daarbij
centraal, zonder dat de verantwoordelijkheid van het bestuur voor het nemen
van besluiten wordt miskend. De vormen van samenwerking die worden beproefd
moeten leiden tot een zo stevig mogelijk maatschappelijk draagvlak, tot een
optimaal maatschappelijk resultaat en daarmee tot een effectieve besluitvorming
over maatregelen die zijn gericht op een evenwichtige ontwikkeling van ons
land. 3.2 Doelstellingen van het milieubeleid Opmerkingen en aanbevelingen van de adviesradenBeide raden constateren terecht dat zelfs met een volledige uitvoering
van het NMP3-beleid (inclusief de opties) niet alle gestelde milieudoelstellingen
in 2010 naar verwachting worden gerealiseerd. De SER geeft daarbij aan dat
het hem opvalt dat de adequaatheid van de huidige doelstellingen niet of nauwelijks
aan de orde komt. Hij geeft daarbij aan dat de bestaande doelstellingen als
«hard» zouden moeten worden beschouwd, totdat er serieuze argumenten
zijn om een aanpassing te overwegen. De VROM-raad wijst erop dat het onvoldoende
maatschappelijke draagvlak voor en de hoge kosten die samenhangen met de gestelde
doelen mede debet zijn aan het niet realiseren ervan.Beide raden pleiten voor veranderingen om de aanspreekbaarheid van het
kabinet voor het realiseren van de gestelde milieudoelstellingen te verbeteren,
zij het op een andere manier. De SER bepleit het formuleren van tussendoelstellingen
met een bijbehorend maatregelenpakket bij het aantreden van het kabinet. De
VROM-raad bepleit dat voor het al dan niet halen van milieudoelstellingen
die ministers verantwoording moeten afleggen die hierop feitelijk de meeste
invloed kunnen uitoefenen. De SER beveelt tenslotte ook een zekere dynamisering
van het systeem van doel- en taakstellingen aan om de effectiviteit van het
beleid te verbeteren. Aanbevelingen van de adviesraden ten aanzien van de milieudoelstellingen SERVROM-raad•  De raad pleit voor een zekere dynamisering van doel-
en taakstellingen, bijvoorbeeld door vormen van kostenverevening en verhandelbare
emissierechten toe te laten (pagina 24). •  Voor
het al dan niet halen van milieudoelstellingen dienen de ministers die hierop
feitelijk de meeste invloed uitoefenen verantwoording af te leggen (pagina
12). •  De aanspreekbaarheid van een kabinet
op zijn milieubeleid kan worden vergroot als het kabinet bij het aantreden
voor de komende kabinetsperiode tussendoelen voor milieu formuleert met een
bijbehorend pakket maatregelen (pagina 23). Reactie van het kabinet Doelstellingen in relatie tot instrumentariumIn de adviesaanvraag aan de beiden raden heeft het kabinet aandacht gevraagd
voor het feit dat de milieudoelen niet op alle onderdelen gehaald worden en
gevraagd in hoeverre het instrumentarium dat ingezet wordt al dan niet toereikend
is. Het kabinet onderschrijft de opmerkingen van de VROM-raad dat niet alleen
het instrumentarium bepalend is voor het halen van de doelstellingen, maar
dat dit ook te maken heeft met de kosten die daarvoor moeten worden gemaakt
en het draagvlak dat bestaat voor dergelijke doelstellingen. In de paragraaf
over ontkoppeling is al ingegaan op de betekenis van het creëren van
een maatschappelijk draagvlak voor beleidsbeslissingen en heeft het kabinet
aangegeven hoe het daarmee om wil gaan. Het kabinet wijst er daarnaast op
dat ook de internationale omgeving relevant is voor het realiseren van de
doelstellingen. Deze stelt immers grenzen aan én creëert mogelijkheden
voor wat Nederland nationaal kan bereiken. Om die reden stelt het kabinet
bijvoorbeeld de totstandkoming van Europees beleid als voorwaarde voor het
realiseren van de Nederlandse bijdrage aan de emissiereductie van broeikasgassen.
Die internationale omgeving is zeker ook van belang bij de uitwerking van
nieuwe instrumenten van het milieubeleid zoals benchmarking, kostenverevening
en verhandelbare emissierechten. Het kabinet vindt met de SER dat deze nieuwe
instrumenten in potentie efficiënt en effectief kunnen zijn. Een zekere
dynamisering bij het hanteren van de taakstellingen voor doelgroepen kan mogelijk
worden gemaakt, waardoor het milieubeleid beter kan aansluiten bij de dynamiek
van economische ontwikkelingen.Het kabinet wijst er daarbij op dat deze dynamisering niet de taakstellingen
zelf kan betreffen; die veranderen hierdoor niet. Dit zou immers op gespannen
voet staan met het principe «de vervuiler betaalt». Verantwoording afleggen over het realiseren van doelstellingenDe SER doet de suggestie om de aanspreekbaarheid van een kabinet op zijn
milieubeleid te vergroten door bij aantreden tussendoelen voor milieu te formuleren
met een bijbehorend pakket maatregelen. De VROM-raad stelt voor, in aansluiting
op wat zij hierover in haar advies over Sturing van een duurzame leefomgeving
gesteld heeft, dat voor het al dan niet halen van de milieudoelstellingen
de ministers, die hierop feitelijk de meeste invloed kunnen uitoefenen, verantwoording
dienen af te leggen, bijvoorbeeld jaarlijks bij de begroting.Het probleem dat de beide raden hier signaleren is ook door de Tweede
Kamer gesignaleerd. De heer Crone heeft bij de behandeling van het NMP3 een
motie ingediend over externe integratie, waarin hij (in vervolg op eerdere
moties van een dergelijke strekking) voorstelt een kader op te stellen om
milieudoelstellingen en de verantwoordelijkheden daarvan te verdelen over
de verschillende ministeries. In reactie hierop heeft het kabinet een notitie
over externe integratie toegezegd, waarin op deze problematiek ingegaan zal
worden. Deze notitie wordt samen met de andere departementen voorbereid. Het
kabinet zal de suggestie van de VROM-raad bij de voorbereiding van genoemde
notitie betrekken.Het advies van de SER voor wat betreft het stellen van tussendoelen voor
een regeerperiode kan het kabinet niet overnemen, gezien de lange tijd die
er tussen de implementatie van beleidsmaatregelen verloopt en de weerslag
daarvan op het milieu.Om gedurende de komende vier jaar de voortgang bij het realiseren van
de doelstellingen te kunnen monitoren laat het kabinet de voornemens die in
het regeerakkoord 1998 zijn opgenomen, in aanvulling op het reeds geaccordeerde
NMP3-beleid doorrekenen op de verwachte milieu-effecten in 2010. Het kabinet
heeft het RIVM gevraagd dit te doen en de resultaten van deze
doorrekening nog voor de behandeling van de begroting van het Ministerie van
VROM in het najaar van 1998 te presenteren. Centraal versus decentraalTot slot constateert de VROM-raad een spanning in het NMP3 tussen centraal
gestelde milieudoelen en het streven naar decentraal maatwerk. Het NMP3 herbevestigt
het uitgangspunt dat het milieuproblemen opgelost moet worden op het schaalniveau
dat daartoe het beste is toegerust gezien de aard en de omvang van de problemen.
Dit uitgangspunt heeft ook aan het NMP1 en het NMP2 ten grondslag gelegen
en is in het NMP3 verder uitgewerkt. Het kabinet onderschrijft de door de
raad genoemde spanning, maar constateert wel dat dit niet uniek is voor het
milieubeleid.De Raad constateert terecht dat een goede terugkoppeling van decentraal
bereikte resultaten nodig is. In het NMP3 is dit probleem ook geconstateerd
en aangegeven dat een gerichte monitoring hierbij van belang is. Mede hierom
is in het NMP3 dan ook een intensivering van het monitoringsbeleid opgenomen.
Daarnaast heeft het NMP3 de verantwoordelijkheden van het Rijk en andere overheden
voorzover nodig expliciet vastgelegd, juist ook om een mogelijke spanning
te verminderen. 3.3 Karakter van het NMP3 en tijdstip van het uitbrengen Opmerkingen en aanbevelingen van de VROM-raadAllereerst stelt de VROM-raad dat het NMP3 teveel een gebundeld overzicht
is van lopend beleid en te weinig een strategische nota. De VROM-raad beveelt
aan halverwege de volgende kabinetsperiode een strategische milieunota uit
te brengen. De raad adviseert daarbij overigens niet te komen tot een geïntegreerde
nota voor de leefomgeving. Aanbevelingen van de VROM-raad ten aanzien van de positie
van het NMP •  Ter bevordering van externe integratie eenmaal per kabinetsperiode
strategische milieunota halverwege kabinetsperiode uitbrengen (pagina 12).
Betekent ook: NMP4 halverwege komende kabinetsperiode. •  Reserves tegenover Nota leefomgeving en wil liever een voortzetting
van de nationale nota's ruimtelijke ordening, waarbij de besluitvorming over
ruimtelijke structurerende elementen weer wordt ingebed in ruimtelijk kader,
in plaats van op zichzelf te staan zoals bijvoorbeeld in ICES-kader (pagina
13). Reactie van het kabinetHet kabinet is het eens met de suggestie van de Raad om geen Nota leefomgeving
uit te brengen, maar om een separate vijfde Nota ruimtelijke Ordening en een
vierde NMP uit te brengen. Ook is het kabinet het met de VROM-raad eens dat
het ongewenst is om dergelijke nota's aan het eind van de kabinetsperiode
uit brengen. Voor de vijfde Nota zijn de voorbereidingen reeds gestart. Vooruitlopend
op de vijfde Nota presenteert het kabinet in het najaar van 1998 een houtskoolschets.
Hierin zal het kabinet zijn uitgangspunten voor de inrichting van Nederland
schetsen om daarmee richting te geven aan de Vijfde Nota ruimtelijke ordening
en zo mogelijk ook aan andere inrichtingsnota's. Deze houtskoolschets zal
in ieder geval gebaseerd zijn op de hoofdlijnen van het advies van de VROM-raad
«Stedenland-plus» (de compacte stadbenadering, aangevuld met een
beheerste ontwikkeling van regionaal gedifferentieerde corridors).
Het kabinet wil daarnaast uiterlijk in januari 2001 een NMP4 uitbrengen. 3.4 Verbreding instrumentarium Opmerkingen en aanbevelingen van de SERDe SER gaat in zijn advies uitgebreid in op de verbreding van het milieu-instrumentarium.
Hij betuigt allereerst in algemene zin steun voor de recente accentverschuiving
die heeft geresulteerd in een substantiële rol voor milieuconvenanten/meerjarenafspraken
energiebesparing (mja's) en financiële instrumenten, hetgeen hij een
logische en noodzakelijke stap vindt voor een effectief milieubeleid. Daarnaast
onderschrijft hij dat nieuwe instrumenten als verhandelbare emissierechten
en kostenverevening mogelijkheden bieden voor een kosteneffectieve aanpak
van hardnekkige internationale milieuproblemen als klimaat en verzuring.De SER doet op het terrein van het milieu-instrumentarium enkele algemene
aanbevelingen. Ten eerste om door te gaan met «nieuwe» instrumenten
als milieuconvenanten, financiële instrumenten en marktconforme instrumenten.
Ten tweede om milieu en ontwikkeling (duurzame consumptie en productie) in
het internationale milieubeleid meer aandacht te geven. Ten derde om het huidige
instrumentarium kritisch tegen het licht te houden en zo mogelijk te stroomlijnen. Algemene aanbevelingen SER ten aanzien van het milieu-instrumentarium •  De recente ontwikkelingen ten aanzien van milieuconvenanten,
financiële instrumenten en marktconforme instrumenten (kostenverevening,
emissierechten) moet worden voortgezet. •  Milieu en ontwikkeling verdient komende jaren prioriteit.
De regering moet zich actief blijven inzetten voor een verdieping van het
thema duurzame productie en consumptie binnen de VN (pagina 29). •  Aanbeveling om het huidige instrumentarium met zijn vele
specifieke maatregelen kritisch tegen het licht te houden, hetgeen moet resulteren
in een betere stroomlijning en afstemming (pagina 33).Naast deze algemene opmerkingen gaat de SER uitgebreid in op de milieuconvenanten
en de meerjarenafspraken voor de energiebesparing (mja's). Hij bepleit verbeteringen
in de tweede generatie convenanten en mja's. Ook bepleit de SER een onderzoek
naar de mogelijkheden van een nieuwe invulling van deze afspraken, op het
niveau van speerpunten (bijvoorbeeld: duurzame energiebronnen, ecologisering
van de agrarische sector, duurzame vervoerssystemen). Tenslotte bepleit hij
bindende afspraken tussen de overheid en het Midden- en Kleinbedrijf en het
onderzoeken van de mogelijkheid en wenselijkheid om milieustandaarden in de
bestaande algemene regelgeving voor branches te verankeren. Specifieke aanbevelingen SER ten aanzien van milieuconvenanten
en meerjarenafspraken •  Verbeteringen aanbrengen in tweede generatie convenanten/mja's.
Tevens bezien of «milieubureaucratie» kan worden aangepakt door
op brede schaal de «één loket aanpak» nader uit
te werken en in te voeren. Tenslotte in tweede generatie convenanten ook vernieuwende
elementen integreren (pagina 36). •  Onderzoek de mogelijkheden van een nieuwe invulling van
convenanten/mja's (aan de hand van concrete casus). Hij denkt daarbij aan
convenanten die niet gericht zijn op branche sector of product, maar op een
nader te omschrijven speerpunt (bijvoorbeeld: duurzame energiebronnen, ecologisering
van de agrarische sector, duurzame vervoerssystemen). De overheid moet eventuele
obstakels wegnemen (pagina 28). •  Er zou een structuur van bindende afspraken (convenanten)
tussen brancheorganisaties en de overheid opgezet moeten worden ter vervanging
van de huidige fijnmazige wetgeving (pagina 28). (MKB: 100 miljoen gulden
overheidsgeld nodig). Lijkt de moeite waard dit voorstel in de vorm van proefprojecten
in één of meerdere branches nader te onderzoeken. •  Onderzoeken of het mogelijk/wenselijk is milieustandaarden
in de bestaande (algemene) regelgeving voor branches te verankeren (pagina
37). Reactie van het kabinetHet kabinet is verheugd over de steun van de SER voor milieuconvenanten
en meerjarenafspraken, voor financiële instrumenten en voor nieuwe instrumenten
als verhandelbare emissierechten en kostenverevening. Het kabinet zal deze
ontwikkelingen zeker verder stimuleren, zoals de SER ook adviseert. Nieuwe instrumentenEffectief milieubeleid vraagt om nieuwe instrumenten, waarmee beter kan
worden ingespeeld op de bereidheid van bedrijven om zelf maatregelen te treffen,
gericht op een vermindering van de milieubelasting. Op dit moment wordt verkend
in welke mate dergelijke instrumenten, zoals verhandelbare emissiereducties
en systemen van kostenverevening, kunnen worden vormgegeven. Daarbij moet
worden gezocht naar een adequate en doelmatige afstemming van dergelijke nieuwe
instrumenten met het bestaande instrumentarium (waaronder de vergunning).Tevens
moet de effectiviteit, inzichtelijkheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid
van deze nieuwe instrumenten worden gewaarborgd. Conform eerdere toezeggingen
werkt het kabinet aan een notitie ten behoeve van de Tweede Kamer, waarin
het beleid ten aanzien van de genoemde nieuwe instrumenten en de relatie daarvan
met bestaande instrumenten zal worden uitgewerkt. De notitie zal naar verwachting
rond de jaarwisseling aan de Tweede Kamer worden verzonden. Doorlichting instrumentariumHet kabinet is van mening dat de SER met zijn aanbeveling om het huidige
milieu-instrumentarium door te lichten onvoldoende recht doet aan de inspanningen
die juist op dit terrein de afgelopen jaren zijn gedaan. Het kabinet doelt
daarbij op de zogenaamde MDW-operatie, waarbij ook het milieu-instrumentarium
is onderzocht op mogelijkheden voor deregulering. In het NMP3 heeft het vorige
kabinet reeds aangegeven hieruit enkele conclusies te hebben getrokken, waaronder
het voornemen om in toenemende mate de vergunningplicht te vervangen door algemene regels (NMP3, pagina 365). Ook in het regeerakkoord
1998 heeft het kabinet nogmaals de intentie uitgesproken de administratieve
lastendruk voortvloeiend uit de Wet milieubeheer terug te willen brengen,
zonder daarbij overigens afbreuk te doen aan het vereiste beschermingsniveau.
Voorts is in het NMP3 het voornemen opgenomen om de gebiedsgerichte bijdragenregelingen
te «ontschotten», wat duidelijk is gericht op een stroomlijning
en verbetering van de afstemming van verschillende instrumenten (NMP3, pagina
327). Tenslotte wijst het kabinet in dit verband op de voornemens om de afstemming
tussen het milieubeleid en het beleid voor de ruimtelijke ordening te verbeteren,
waarbij het ook aandacht wil besteden aan de stroomlijning van het instrumentarium
van beide beleidsterreinen (NMP3, pagina 363). Internationaal: duurzaam produceren en consumerenHet kabinet is het met de SER eens dat in internationaal verband milieu
en ontwikkeling in het algemeen en de bevordering van duurzame productie en
consumptie in het bijzonder van groot belang is. In het NMP3 is reeds aangegeven
dat het kabinet duurzame productie en consumptie in internationaal verband
wil bevorderen (NMP3, pagina 349). Het kabinet heeft deze actie geplaatst
in de bredere context van de relatie tussen milieu en economie in internationaal
verband. Het kabinet werkt de verschillende onderdelen van deze relatie in
een samenhangende visie uit (NMP3, pagina 341). ConvenantenZoals het kabinet in het regeerakkoord 1998 heeft aangegeven vormen vrijwillige
afspraken tussen overheid en sectoren in Nederland inmiddels een traditie
die wordt voortgezet. In de Energiebesparingsnota van april 1998 is al aangegeven
dat wordt gewerkt aan verbreding en verdieping van de Meerjarenafspraken,
wanneer deze in het jaar 2000 aflopen. Daarbij wordt ook gekeken naar de totale
keten en wordt tevens aandacht besteed aan grondstofen materiaalgebruik en
aan logistiek. Daarnaast wil het kabinet een nieuwe generatie convenanten
ontwikkelen, gericht op nieuwe uitdagingen rond milieu en ruimtelijke ordening.
Dit voornemen sluit uitdrukkelijk aan op de aanbeveling van de SER om de mogelijkheden
van een nieuwe invulling van convenanten te onderzoeken, bijvoorbeeld gericht
op speerpunten. Het kabinet vindt dit – alhoewel het nog een betrekkelijk
vaag uitgewerkte gedachte is – zeker een aantrekkelijke gedachte, vooral
als deze speerpunten betrekking hebben op het bevorderen van een geïntegreerde
aanpak van milieuproblemen «over de thema's» heen, bijvoorbeeld
door een ketenbenadering centraal te stellen of door een duurzame inrichting
van Nederland, bijvoorbeeld voor bedrijventerreinen. Daarnaast vindt het kabinet
de voorgestelde speerpunt-convenanten kansrijk als deze betrekking hebben
op het bevorderen van de doorbraak van voor een duurzame ontwikkeling cruciale
technologieën. Het kabinet constateert voorts dat voor een dergelijke
samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven in het kader van de Nota Milieu
en Economie reeds een goede bodem is gelegd. Het boegbeeld ondergronds bouwen/intensief
ruimtegebruik is bijvoorbeeld reeds een afspraak tussen de overheid en verschillende
partners uit het bedrijfsleven om een sectoroverstijgend speerpunt gezamenlijk
aan te pakken. Een ander voorbeeld betreffen de convenanten die het rijk met
het bedrijfsleven heeft gesloten over zonneboilers en zon-PV. Het kabinet
zal bij de evaluatie van de voortgang van de Nota Milieu en Economie de suggestie
van de SER ten aanzien van speerpunt-convenanten betrekken, en de mogelijkheid
van de implementatie hiervan verder verkennen. Midden- en kleinbedrijfOver het voorstel van de SER om de één-loket aanpak breder
uit te werken wil het kabinet opmerken dat dit in het kader van de milieuconvenanten voor de industrie en voor de glastuinbouw reeds in belangrijke mate
is gerealiseerd. Ook voor de mja's is een heldere en gestroomlijnde procedure
afgesproken die ook een adequate integratie in het milieuvergunningenbeleid
waarborgt.Het voorstel van de SER voor een nieuw type convenant met het Midden-
en Kleinbedrijf acht het kabinet niet realistisch. Verplichtingen van individuele
bedrijven zijn niet duidelijk en niet handhaafbaar door een branche-organisatie,
zoals ook de SER in zijn advies over het NMP3 aangeeft (pagina 34). 3.5 Milieu in de prijzen, inclusief de verhoging van de
energiebelastingen Opmerkingen en aanbevelingen van de adviesradenBeide adviesraden betuigen in hun advies in algemene zin steun voor de
beleidslijn «milieu in de prijzen». Opgemerkt moet daarbij worden
dat de SER in het algemeen terughoudend staat tegenover het verstrekken van
subsidies of vergelijkbare fiscale faciliteiten, maar ook de voordelen ervan
onderkent. De SER geeft daarbij aan dat subsidies tijdelijk zouden moeten
zijn en dat deze mede gericht moeten zijn op het vergroten van het draagvlak
voor het milieubeleid. De VROM-raad daarentegen bepleit het gebruik van positieve
prikkels om milieusparend gedrag te bevorderen (bijvoorbeeld door lagere BTW-tarieven,
regulerende heffingen, vervroegde afschrijvingsmogelijkheden voor milieu-investeringen,
etc.). De SER beveelt aan te onderzoeken wat de effecten zijn van subsidies.
Ook de VROM-raad beveelt aan een studie uit te voeren naar de effecten van
fiscale regels voor milieu. Hij beveelt daarbij voorts aan waar mogelijk fiscale
regels te herzien die een al te sterk ongewenst neveneffect op het gebruik
van het milieu hebben.Beide adviesraden betuigen eveneens hun steun ten aanzien van de voorgenomen
verhoging van de energiebelastingen. De VROM-raad merkt daarbij wel op dat
de verhoging van de energieheffing voor kleingebruikers in de voorgestelde
omvang van 3,4 miljard gulden hooguit op de langere termijn een substantieel
effect zal hebben op het energieverbruik. Op korte termijn verwacht hij hierdoor
geen wezenlijke verschuiving in consumptie- en productiepatronen. De SER tenslotte
geeft aan in het algemeen de verschuiving van belasting op inkomen naar belasting
op energie te steunen, maar dat de meningen binnen de Raad over de uitwerking
van de terugsluizing (de keuze tussen de varianten) nog uiteenlopen. De SER
beveelt aan de wijze waarop positieve prikkels worden toegepast af te stemmen
met de variantkeuze. Tenslotte beveelt hij aan om de terugsluizing meer aandacht
te geven in de Jaarrapportage regulerende energiebelastingen. Aanbevelingen ten aanzien van de beleidslijn «Milieu
in de prijzen» en de voorgenomen verhoging van de energiebelastingen SERVROM-raad•  Aanbeveling om een systematische studie uit te voeren
naar expliciete en impliciete subsidies en hun (directe en indirecte) effecten,
waaronder die op het milieu (pagina 33). •  Het
is van belang om systematisch te inventariseren welke (neven)effecten fiscale
regels op het gebruik van het milieu hebben en waar mogelijk regels te herzien
met een al te sterk negatief effect op het gebruik van •  De
wijze waarop bij de verhoging van de energiebelastingen (3,4 mld) de positieve
prikkel (500 mln) wordt toegepast moet worden afgestemd met de variantkeuze.het
milieu. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om accijns op kerosine en BTW op vliegtickets
(pagina 13–14). •  De Jaarrapportage
regulerende energiebelastingen moet als ijkpunt fungeren voor de vraag of
de terugsluizing adequaat is vormgegeven. Reactie van het kabinetHet kabinet is blij met de brede steun voor de beleidslijn «milieu
in de prijzen» en ziet dat ook uitdrukkelijk als een steun voor het
beleid zoals dat op dit punt niet alleen in het NMP3 maar ook in de nota «Belastingen
in de 21e eeuw: een verkenning» is uitgewerkt. In het regeerakkoord
1998 is aangegeven dat het kabinet deze lijn wil continueren en de voorgenomen
stelselwijziging per 2001 mede wil blijven richten op de bevordering van een
duurzame ontwikkeling. In totaal gaat het om een vergroeningspakket van 5,1
miljard gulden per jaar. De verhoging van de energiebelastingen zal reeds
vanaf 1 januari 1999 gefaseerd plaatsvinden. Ook de indexering van de
milieubelastingen zal per 1 januari 1999 worden ingevoerd. De belastingmaatregelen
werken per saldo voor bedrijven en huishoudens neutraal uit. Gebruik van positieve prikkelsHet kabinet is het met de SER eens dat positieve prikkels alleen gebruikt
moeten worden indien deze het milieurendement en de acceptatie van milieubeleid
vergroten. Voorts wijst het kabinet erop dat zowel de positieve als de negatieve
prikkels ook op hun (kosten)effectiviteit moeten worden afgewogen. Het kabinet
wijst er voorts op dat voor positieve fiscale prikkels veelal goedkeuring
door de Europese Commissie (staatssteun) nodig is. Tenslotte merkt het kabinet
in dit verband nog op dat bij de vormgeving en uitvoering van positieve prikkels
er rekening mee moet worden gehouden dat deze bedoeld zijn voor hen die de
vervuiling verminderen en niet voor vervuilers. Effecten van subsidiesMet betrekking tot de aanbevelingen van de SER en de VROM-raad over een
studie naar de effecten van subsidies merkt het kabinet op dat inmiddels een
interdepartementale werkgroep is ingesteld om te bezien welke subsidies milieuschadelijke
effecten hebben. Ook dient deze werkgroep voorstellen te formuleren om eventuele
negatieve milieueffecten van subsidies te verminderen. Het gaat hier om andere
subsidies dan subsidies op fiscaal terrein die reeds aan de orde zijn geweest
in rapportages van de Werkgroep vergroening van het fiscale stelsel. Het kabinet
wijst er voorts op dat het in het regeerakkoord 1998 nogmaals is aangegeven
dat Nederland zich zal blijven inzetten voor de invoering van BTW op vliegtickets
en accijns op kerosine in mondiaal en Europees verband. Verhoging van de energiebelastingenOok de steun van de adviesraden voor de verhoging van de energiebelastingen –
als onderdeel van de voorstellen voor een bredere herziening van het belastingstelsel –
stemt het kabinet tot tevredenheid. Het kabinet wijst er op dat in het kader
van de formatie in het regeerakkoord 1998 een nadere keuze is gemaakt ten
behoeve van de verdere uitwerking van deze verhoging. Gekozen is voor een
mengvorm van de varianten 1 en 2 uit Werkdocument 96 van het CPB met dien
verstande dat de totaalopbrengst 3,4 miljard gulden per jaar is en de verlaging
van de loonbelasting/inkomstenbelasting 2,5 miljard gulden bedraagt. Bij nadere
uitwerking zal in kaart worden gebracht of, en zo ja welke delen van het bedrijfsleven
onevenredig bijdragen aan de verhoging van de milieubelastingen
zonder dat daarvoor adequate terugsluismogelijkheden bestaan. Als er sectoren
zijn die hierdoor in de problemen komen worden hiervoor specifieke oplossingen
gecreëerd.Overigens hecht het kabinet er aan er op te wijzen dat de positieve prikkels
evenals de terugsluizing ten goede komen aan huishoudens en bedrijven.De VROM-raad merkt op dat een verhoging van de energiebelasting met 3,4
miljard gulden per jaar hooguit op langere termijn een substantieel effect
op energieverbruik zal hebben. In de Jaarrapportage regulerende energiebelastingen
(REB) over 1996 is aangegeven dat het directe effect van de prijsimpuls van
de REB op energiebesparing eerst op middellange tot lange termijn wordt verwacht.
Daarnaast is van belang dat de REB ondersteuning biedt van andere instrumenten
gericht op energiebesparing en CO2-emissiereductie binnen de instrumentenmix.
De werking van instrumenten zoals voorlichting, regelgeving, vrijwillige afspraken,
subsidies en andere fiscale instrumenten wordt door verhoging van de energiebelastingen
vergroot.Het kabinet wijst er op dat uit de Jaarrapportage REB over 1996 blijkt
dat de opbrengst van de REB nagenoeg volledig wordt teruggesluisd. Er zijn
geen signalen dat de terugsluizing in de praktijk tot bijzondere knelpunten
aanleiding geeft. 3.6 Extra groei Opmerkingen en aanbevelingen van de adviesradenBeide adviesraden onderkennen dat hoge economische groei kan leiden tot
extra beleidsopgaven op milieugebied, waarmee rekening moet worden gehouden
bij de opstelling van het budgettaire kader. De VROM-raad geeft daarbij aan
de uitwerking van deze gedachte in het NMP3 «vaag» te vinden (Hij
wijst er op dat in het NMP3 wordt gesproken van «kunnen» in plaats
van «moeten» en dat er geen concreet bedrag wordt gereserveerd.).
De SER benadrukt dat bij het tegemoet treden van een extra beleidsopgave niet
alleen c.q. zeker niet primair gedacht hoeft te worden aan extra budgettaire
inspanning van de overheid.In het verlengde van het voorgaande beveelt de SER aan om halverwege de
kabinetsperiode een breder afwegingsmoment te kiezen, waarop besloten wordt
hoe het kabinet wil omgaan met eventuele economische meevallers. Voorzover
extra overheidsmiddelen nodig zijn voor het milieubeleid, zouden deze gefinancierd
moeten worden uit de extra budgettaire ruimte die door een grotere economische
groei ontstaat. De VROM-raad beveelt aan in het regeerakkoord 1998 het principe
vast te leggen om in het milieubeleid steeds uit te gaan van een hoge economische
groei, ook wat betreft de reservering van gelden op de rijksbegroting ten
behoeve van milieu-uitgaven (om te voorkomen dat economische meevallers automatisch
milieu-tegenvallers worden). Voorts geeft de VROM-raad aan de extra benodigde
overheidsmiddelen per procentpunt extra economische groei te schatten op 200
miljoen gulden per jaar. Aanbevelingen ten aanzien van «extra economische
groei» SERVROM-raad•  De Raad geeft in het middellangetermijn advies 1998–2003
het kabinet in overweging halverwege de volgende kabinetsperiode een breder
afwegingsmoment te kiezen, waarop wordt besloten hoe verder om te gaan met
eventuele meevallers (en tegenvallers) (pagina 44). •  Bij
de voorbereiding van het milieubeleid moet – om tegenvallers te voorkomen –
uit worden gegaan van een vrij hoge schatting van de economische groei, om
zo te voorkomen dat economische meevaller automatisch leiden tot milieu-tegenvallers.
Dit principe zou ook in het regeerakkoord moeten worden vastgelegd.•  Voor zover voor de terugdringing van een grotere
milieudruk extra overheidsmiddelen nodig zijn, zou een deel van de extra budgettaire
ruimte die door de hogere economische groei ontstaat hiervoor moeten kunnen
worden benut (pagina 45). •  Tenslotte verwijst
de Raad naar het NMP3 om een schatting te geven van de benodigde extra milieu-uitgaven
voor de overheid bij 1% extra economische groei. De raad schat dit op 200
miljoen gulden extra.Reactie van het kabinetHet kabinet is verheugd over de steun van de beide adviesraden om de milieudruk
zo veel als mogelijk te compenseren bij een hogere economische groei dan waarvan
bij de beleidsformulering is uitgegaan. In het regeerakkoord is aangegeven
dat het beleid om absolute ontkoppeling tot stand te brengen zal worden voortgezet.
Als de economische groei hoger is dan behoedzaam (2%) zal de extra milieudruk
zoveel mogelijk worden gecompenseerd. Jaarlijks bij de begrotingsvoorbereidingen
zal worden bezien of de verwachte economische groei hoger is dan 2% en welke
extra maatregelen nodig zijn om de extra milieudruk te verminderen. Voor zover
voor die maatregelen extra overheidsmiddelen nodig zijn en zich budgettaire
meevallers voordoen, zal de noodzaak van extra milieu-uitgaven worden betrokken
bij het vaststellen van de prioriteiten voor de uitgavenintensiveringen.1Het kabinet neemt de suggestie van de VROM-raad om een concreet bedrag
te reserveren voor eventuele extra overheidsuitgaven door een hogere economische
groei niet over. Conform de hierboven aangegeven lijn zal de mate waarin extra
milieugelden beschikbaar zullen worden gesteld, afhangen van de vraag of extra
milieudruk zich aantoonbaar voordoet en van de nadere prioriteitstelling van
het kabinet met betrekking tot extra uitgavenintensiveringen. 4. NMP3-optiesIn de adviezen van de raden komen de volgende thema's aan de orde.• klimaatverandering (beide adviesraden)• verzuring (beide adviesraden)• vermesting (VROM-raad)• verstoring (SER)In deze paragraaf komen de bovengenoemde thema's achtereenvolgens aan
de orde, waarbij de belangrijkste opmerkingen en aanbevelingen van de raden
zijn samengevat, en het kabinet aangeeft welke consequenties het hier aan
verbindt. 4.1 Klimaatverandering Opmerkingen en aanbevelingen van de adviesradenIn zijn advies geeft de VROM-raad aan dat naar zijn inzicht het potentieel
voor de vermindering van Nederlandse CO2-emissies groot is. Hij
schat dit potentieel op 150 Mton. Voorts benadrukt de VROM-raad dat de klimaat-maatregelen voor de korte termijn zoveel mogelijk moeten passen binnen
een strategie die in de periode na 2010 resultaat oplevert. De VROM-raad bepleit
in dit verband een optimale mix van maatregelen met zowel een korte als een
lange termijn perspectief op resultaat. Tenslotte breekt de VROM-raad een
lans voor een onmiddellijke start met de implementatie van de Kyoto-afspraken,
zelfs vooruitlopend op definitieve Europese afspraken hierover. De SER gaat
bij zijn aanbevelingen ten aanzien van klimaatverandering uitgebreid in op
de opties die in dit verband zijn opgenomen in het NMP3, en betuigt steun
voor verschillende van deze opties, zij het in sommige gevallen met specifieke
kanttekeningen (de SER gaat onder andere in positieve zin in op een overschakeling
van kolen op aardgas bij elektriciteitscentrales, een verlaging van de maximum
snelheid op autosnelwegen en fiscale stimulering van econometers en cruise
control bij auto's en vrachtauto's). Daarnaast bepleit de SER enkele andere
opties. Vooral breekt de SER een lans voor een forse emissiereductie van lachgas
(N2O) bij de salpeterzuurproductie. Aanbevelingen ten aanzien van klimaatverandering SERVROM-raad•  Diverse opmerkingen ten aanzien van de NMP3-opties:•  Vooruitlopend
op EU-afspraken beginnen met beleidsintensivering om de Kyoto- ⇒
overschakeling van kolen op aardgas bij elektriciteitscentrales verdient
uit oogpunt van kosteneffectiviteit zeker overweging; aandachtspunt is dat
je op langere termijn wel afhankelijker wordt van buitenlandse aardgasleveringen
en dat de flexibiliteit vermindert afspraken te implementeren
(pagina 18). •  De Raad benadrukt dat maatregelen
voor de korte termijn zoveel mogelijk moeten passen binnen een strategie voor
de periode na 2010. De Raad bepleit een optimale mix van maatregelen die van
belang zijn voor de korte en voor de lange ⇒ CO2-opslag
zorgt weliswaar voor CO2-reductie, maar betreft geen structurele
bijdrage termijn (pagina 18–19). ⇒ voor
de lange termijn primair aandacht voor technologie ontwikkeling ⇒
oordeel over aanscherping vergunningeisen bij niet-mja bedrijven nog
niet mogelijk (te weinig uitgewerkt) ⇒ daarnaast voor
lange termijn: structurele aanpassing ruimtelijke inrichting, transportinfrastructuur
en woningbouw ⇒ verlaging maximum snelheid moet worden
overwogen als er positieve effecten te verwachten zijn; voorts bepleit de
Raad het onderzoeken van een bedrijfseconomische leest voor de handhaving noodzakelijk ⇒ voor korte termijn (tot 2010): internationale
afspraken nakomen/halen. Dit kan alleen wanneer gebruik wordt gemaakt van
JI en Clean Development Mecha- ⇒ positief oordeel
over fiscale stimulering van econometer en cruise control bij auto's en vrachtauto's
(pagina 38–39). Bezien of afspraken gemaakt kunnen worden met importeurs. nism. ⇒ verhandelbare CO2-emissierechten
binnen NL ⇒ Voortgaande mondiale coördinatie
CO2-inspanningen ⇒ accijnsverhoging
alleen mogelijk wanneer ook in buurlanden sprake is van forse accijnsverhoging•  De
Raad beveelt een aantal ICES-opties voor CO2 aan. Onder andere
verdere verhoging energieheffing, regulering energie-•  Daarnaast
bepleit Raad enkele andere opties. efficiëntie etc.) (geschatte
kosten voor overheid: 50 miljoen) (pagina 28). Voorts ⇒
emissiereductie van lachgas (N2O) bij salpeterzuurproductie (investeren
in de ontwikkeling van katalysatoren voor de verwijdering van lachgas) (pagina
39). benadrukt Raad nogmaals belang van kosteneffectieve
opties/instrumenten (pagina 29). ⇒ efficiency-winsten
in de gebouwde omgeving (vooral bestaande woningbouw). De Raad vindt met het
kabinet (Nota energiebesparing) dat dit potentieel beter moet worden benut
(pagina 40). De Raad staat positief tegenover een breder gebruik van normering
op dit punt.   ⇒ De Raad ziet de flexibele Kyoto instrumenten
(JI, handel in emissierechten en CDM) als belangrijke mogelijkheden om tot
meer kosteneffectieve maatregelen voor het mondiale klimaatprobleem te komen.   ⇒ Backstop technologieën: groot potentieel,
maar vooral opslag ook grote kosten; import biomassa lijkt gunstiger. Nadeel
blijft: geen bijdrage aan terugdringing emissies.   ⇒ Het
komt de Raad voor dat de mogelijkheden op het terrein van de «niet CO2-broeikasgassen»
systematisch moeten worden onderzocht ten einde een beter beeld te krijgen
van de kansrijke opties. Reactie van het kabinetHet kabinet hecht er aan kort in te gaan op de uitdaging voor de Nederlandse
maatschappij die voortvloeit uit de internationale afspraken om de emissies
van broeikasgassen te verminderen en op hoofdlijnen een reactie te geven op
de aanbevelingen van de raden ten aanzien van klimaatverandering. Daarna gaat
het kabinet meer specifiek op onderdelen uit de adviezen in. Implementatie van internationale afsprakenAls Nederland het Klimaatverdrag ratificeert, moeten de Nederlandse emissies
van broeikasgassen in de periode 2008–2012 ten opzichte van 1990 met
6% verminderen (regeerakkoord 1998). Het realiseren van deze doelstelling
vereist in de komende kabinetsperiode concrete en herkenbare stappen waarvoor
in het regeerakkoord financiële ruimte is gereserveerd. Het kabinet is
daarbij met de VROM-raad van mening dat onnodig dralen gezien de omvang van
de beleidsopgave niet aan de orde kan zijn en heeft dan ook het voornemen
de implementatie van het Klimaatverdrag binnen de lijnen die hiervoor in het
regeerakkoord zijn uitgezet voortvarend ter hand te nemen. Op hoofdlijnen
lopen de keuze die in het regeerakkoord 1998 ten aanzien van de NMP3-opties
voor klimaat genoemd zijn parallel met de steun die de adviesraden voor sommige
opties hebben betuigd.In de Uitvoeringsnota Klimaatbeleid, die zo snel mogelijk na de Klimaatconferentie
van Buenos Aires (november 1998) zal verschijnen, zal het kabinet concreet
aangeven op welke wijze de reductiedoelstelling zal worden gerealiseerd. In
1998 is ter voorbereiding van deze nota door het RIVM en het Energiecentrum
Nederland een optiedocument opgesteld, waarin de verschillende reductie-opties
zijn beschreven om zicht te krijgen op reductie-effecten, kosten, benodigde
beleidsinstrumenten van de overheid en de snelheid van implementatie. De in
het NMP3 genoemde reductiemaatregelen zijn in het optiedocument meegenomen.
Dit najaar zal over de inhoud van het Kyoto-protocol en het optiedocument
overleg gevoerd worden met de doelgroepen. Aan de VROM-raad is een advies
gevraagd.Meer specifiek wil het kabinet nog reageren op de opmerkingen en aanbevelingen
van de adviesraden ten aanzien van de omvang van het technische potentieel,
het langere termijnperspectief, de inzet van flexibele instrumenten, verhandelbare
CO2-rechten en de reductie van overige broeikasgassen. Het technisch potentieelHet kabinet is het met de VROM-raad eens dat het technische potentieel
van emissiereductiemaatregelen in Nederland in theorie zeer substantieel is.
Dit beeld wordt bevestigd door de «Lange-termijn klimaatverkenningen
tot 2020» die ECN, RIVM en CPB thans uitvoeren (afronding verwacht in
augustus 1998) Duidelijk is echter dat het realiseren van zelfs een deel van dit potentieel hoge kosten met zich meebrengt en technologische doorbraken
vereist. Ook de implementatiebarrières blijken in de praktijk weerbarstig.
Er zijn veel maatregelen die onder de huidige omstandigheden bedrijfseconomisch
rendabel zijn, maar die toch nog niet worden getroffen. Het overwinnen van
die barrières vraagt niet alleen de technische doorbraken waar de VROM-raad
terecht naar verwijst, maar ook nieuwe beleidsinstrumenten (zoals benchmarking,
kostenverevening en verhandelbare reductierechten) en draagvlak bij burgers
en bedrijfsleven. Het langere termijn perspectiefHet kabinet onderschrijft eveneens de aanbeveling van de VROM-raad dat
maatregelen voor de korte termijn zoveel mogelijk moeten passen binnen een
strategie van de periode na 2010 en ziet deze aanbeveling als ondersteuning
van de prioriteit die het kabinet in het regeerakkoord 1998 heeft gegeven
aan de versterking van kennis en (milieu)technologie. Het kabinet wijst er
in dit verband op dat momenteel door VROM en EZ het project «Schone
energiedragers» wordt uitgevoerd dat juist beoogt de ontwikkeling van
dit soort technologie verder te brengen. Daarbij wordt gekeken naar introductiemogelijkheden
voor schone en duurzame energiedragers met een gasvormig of vloeibaar karakter.
Aan zulke energiedragers dient meer aandacht te worden besteed, met name met
het oog op de emissiereducties die op lange termijn (dat wil zeggen na de
budgetperiode van het Kyoto-protocol) gehaald zullen moeten worden. De inzet van flexibele instrumentenZoals ook uit het regeerakkoord 1998 blijkt, is het kabinet het er met
de SER en VROM-raad over eens dat voor de verplichtingen voor 2010 die voortvloeien
uit gemaakte internationale afspraken flexibele instrumenten een noodzakelijk
onderdeel van de instrumenten-mix moeten zijn. Eén van de voorwaarden
voor het realiseren van de Nederlandse verplichtingen is dat er voldoende
ruimte moet zijn (circa 50%) voor de inzet van flexibele instrumenten, zoals
Joint Implementation, Clean Development Mechanism en verhandelbare emissierechten.
Hiervoor heeft het kabinet tot 2002 in totaal 800 miljoen gulden gereserveerd,
bovenop reeds eerder beschikbaar gestelde financiële middelen. Het kabinet
zoekt daarbij de mogelijkheden vooral binnen de landen in Midden- en Oost
Europa en in de Derde Wereld. Het kabinet is het met de VROM-raad eens dat
het van belang is dat Nederland, gelet op de gunstige kosteneffectiviteit
van joint implementation, snel op de JI-markt aanwezig is en projecten realiseert.
De verkenning van kansrijke projecten die de VROM-raad adviseert wordt reeds
uitgevoerd. Van de extra gelden die het (vorige) kabinet voor het klimaatbeleid
beschikbaar heeft gesteld wordt 100 miljoen gulden gebruikt om projecten te
realiseren. Daarnaast wordt een uitvoeringsstructuur voorbereid, waarbij zo
kosteneffectief mogelijk credits kunnen worden gegenereerd. Verhandelbare emissierechtenDe VROM-raad adviseert, naast Joint Implementation en het Clean Development
Mechanism, te kijken naar verhandelbare emissierechten voor CO2
binnen Nederland. Het kabinet ziet deze aanbeveling als steun voor een experiment
op het gebied van verhandelbare emissierechten binnen Nederland, zoals dat
is aangekondigd in het regeerakkoord 1998. Reductie van overige broeikasgassenVooral de SER wijst op de noodzaak en mogelijkheden van de vermindering
van de emissies van andere broeikasgasemissies dan die van CO2.
Het kabinet wijst er in dit verband op dat in het kader van het Reductieplan
overige broeikasgassen 100 miljoen tot 2010 is gereserveerd uit de extra middelen
die voor klimaatbeleid beschikbaar zijn gesteld. In het regeerakkoord 1998 is aangegeven dat daarbovenop bij voorrang 50
miljoen gulden voor de reductie van overige broeikasgassen beschikbaar zal
worden gesteld binnen de nog niet van een bestemming voorziene middelen van
het CO2-reductieplan. De optie die de SER in dit verband naar voren
brengt (de reductie van lachgasemissies bij de salpeterzuurproductie) zal
het kabinet bij de uitwerking van het reductieplan betrekken. 4.3 Verzuring (NOx en ammoniak) Opmerkingen en aanbevelingen AlgemeenDe reactie van de VROM-raad gaat in op het gehele verzuringsbeleid. De
VROM-raad vindt de benadering van het verzuringsbeleid, zoals beschreven in
het NMP3, onbevredigend. De trage voortgang en toenemende maatschappelijke
kosten nopen tot bezinning op de aanpak van het verzuringsbeleid en de geformuleerde
doelstellingen. Hij bepleit daarbij het onderscheiden van NOx en
SO2 enerzijds (beide energie gerelateerd) en van ammoniak anderzijds
(landbouw- en natuur gerelateerd). Ten aanzien van NOx en SO2 bepleit hij voorts het zoeken naar een synergie tussen het verzurings-
en klimaatbeleid. Een nadeel van deze aanpak is dat de bijdrage aan de NOx-reductie op de korte termijn beperkt is, aldus de VROM-raad. Hij vindt
dit dan ook alleen verantwoord indien het kabinet binnen het klimaatbeleid
krachtige stappen zet, en daarnaast ter compensatie de ammoniakreductie intensiveert,
gericht op de meest kwetsbare gebieden.De VROM-raad vindt het tenslotte onder voorwaarden gerechtvaardigd om
voor het bereiken van de doelstelling van 1400 zuureq. voor Nederland als
geheel meer tijd te nemen. Hij is van mening dat het van belang is het langetermijnstreefdoel
van 400 zuureq. nog eens goed en in alle openheid te agenderen. NOx en verkeer en vervoerDe SER beveelt aan een inventarisatie te verrichten naar de mogelijkheden
voor afstemming van verschillende initiatieven om verkeer en vervoer minder
milieubelastend te maken en waar nodig activiteiten te stroomlijnen. Deze
milieuaspecten zouden samen met de bereikbaarheidsaspecten van de sector verkeer
en vervoer een plaats moeten krijgen in het derde Structuurschema Verkeer
en Vervoer. Daarnaast vindt de SER het wenselijk dat selectieve capaciteitsuitbreiding
van de fysieke infrastructuur hand in hand gaat met technologische vernieuwing
en prijsinstrumenten. Ook hecht hij aan een kwaliteitssprong in het openbaar
vervoer. Tot slot heeft de SER in het kader van klimaatverandering aangegeven
in beginsel positief te staan tegen over verschillende op het verkeer gerichte
NMP3-opties die ook positief zijn voor de vermindering van NOx-emissies,
zoals de verlaging van de maximum snelheid en fiscale stimulering van econometers
en cruise control.De VROM-raad is van mening dat voor wat betreft NOx Nederland
bij zijn reductie niet verder hoeft te gaan dan wat in internationale verdragen
is afgesproken. Zou Nederland verder willen gaan, dan zouden, uit oogpunt
van kosteneffectiviteit, die emissiereducties in het buitenland moeten worden
gerealiseerd. Eveneens uit het oogpunt van kosteneffectiviteit vindt hij een
verruiming van de mogelijkheden tot uitruil van reducties naar stof en bron
wenselijk. AmmoniakTen aanzien van ammoniak (NH3) bepleit de Raad een aanpak met gebiedsspecifieke
doelen. Met een meer gebiedsgerichte aanpak kan het beleid gericht op ammoniakreductie
en de daarbij vereiste reductie van de veestapel aanmerkelijk aan kosteneffectiviteit
winnen. Het einddoel zou volgens de Raad moeten zijn een beëindiging
van een deel van de intensieve veehouderij in en nabij gebieden die zowel
voor verzuring als vermesting gevoelig zijn. Verplaatsing van intensieve veehouderij
zou bij voorkeur moeten plaatsvinden naar industrieterreinen. Aanbevelingen ten aanzien van verzuring SERVROM-raad•  Inventariseren waar het nodig is om het milieubeleid
ten aanzien van verkeer en vervoer verder te stroomlijnen, gericht op een
samenhangende visie op bereikbaarheids- en milieuaspecten van de sector verkeer
en vervoer. Dit zou een plaats kunnen krijgen in SVV3.•  Indien
NL ten aanzien van NOx de emissies verder wil reduceren dan
internationaal is afgesproken is, het vanuit kostenoogpunt verstandig om deze
reducties in het buitenland te realiseren. •  Voorts
voor NOx: mogelijkheden tot uitruil tussen stof/bron zijn
wenselijk •  De Raad vindt het wenselijk
dat een selectieve capaciteitsuitbreiding van de infrastructuur hand in hand
gaat met maatregelen in de sfeer van technologische vernieuwing en prijsinstrumenten
(pagina 53). •  De Raad bepleit het zoeken naar
synergie met klimaatbeleid, vanwege belang van een structurele aanpak van
energievoorziening en -gebruik (met name technologische doorbraken). Belangrijkste
nadeel is dat op korte termijn effecten op NOx beperkt zijn.
Raad vindt geïntegreerde aanpak alleen verantwoord indien kabinet bij
klimaat krachtige stappen zet en tegelijkertijd (ter compensatie minder NOx-effecten)
de ammoniakreductie krachtiger aanpakt (gericht op meest kwetsbare gebieden)
(pagina 22–23). •  NH3: andere aanpak bepleit.
In het bijzonder gebiedsspecifieke doelen. Raad bepleit formuleren doelen
per gebied. Het beleid gericht op ammoniakreductie (en de daarbij vereiste
reductie veestapel) kan aanmerkelijk aan kosteneffectiviteit winnen bij een
gebiedsgerichte aanpak. Dit pleidooi wint volgens Raad aan gewicht wanneer
men let op synergie via gebiedsgerichte aanpak met mestbeleid (nitraatreductie)
en EHS-beleid, natuurbeleid en recreatiebeleid. Raad bepleit dat het einddoel
zou moeten zijn een beëindiging van een deel van de intensieve veehouderij
in en nabij gebieden die zowel voor verzuring als vermesting gevoelig zijn. •  De
Raad vindt het gerechtvaardigd om meer tijd te nemen voor het bereiken van
de doelstelling van 1400 zuureq./ha. Bovendien bepleit hij het nog eens in
alle openheid agenderen van het streefdoel van 400 zuureq./ha. (pagina 24–25).Reactie van het kabinet AlgemeenHet kabinet ondersteunt de opvatting van de VROM-raad dat het klimaatbeleid
en verzuring waar mogelijk in samenhang moeten worden opgepakt om kosteneffectief
te werk te gaan. Het kabinet acht het daarbij van belang in te zetten op structurele
maatregelen die op de lange termijn echt effecten opleveren (met name op het
gebied van technologie), ook als dit ten koste zou gaan van resultaten op
de korte termijn. Dit laat onverlet dat de verzuringsdoelstelling waarop deze
maatregelen gericht moeten zijn, aan herijking toe is, zoals ook in het NMP3
is aangegeven. De herijking van de verzuringsdoelstellingen zal in 2000 zijn
afgerond en worden opgenomen in het NMP4. De voorbereidingen voor de herijking
zijn inmiddels gestart. Het kabinet richt zich daarbij op het formuleren van
een consistente set kwaliteitsdoelstellingen tot en met 2010 voor SO2, NOx en ammoniak emissiedoelstellingen voor de genoemde
stoffen. In de uitspraken van de VROM-raad ten aanzien van het agenderen van
de doelstelling van 1400 zuureq./ha en het streefdoel van 400
zuureq./ha herkent het kabinet steun voor deze herijking. Herijking is ook
van belang in verband met besluitvorming binnen de EU en UN/ECE over een EU-richtlijn
emissieplafonds en het NOx protocol. Beide zijn voorzien voor midden
1999.De herijking bevat elementen als kosten-effectiviteit en zal zeker gebruik
maken van mogelijke synergie met andere beleidsonderdelen zoals bijvoorbeeld
klimaatverandering. De herijking zal interdepartementaal worden aangepakt.
Tevens zullen relevante adviesraden om advies gevraagd worden.Het kabinet realiseert zich dat met het bovenstaande nog onvoldoende recht
gedaan wordt aan de fundamentele notie van de VROM-raad om over de thema's
«heen te kijken». Het kabinet vindt dit een zeer interessante
en zinvolle suggestie, maar wijst er wel op dat deze de fundamenten van het
milieubeleid raakt. Een serieuze reactie hierop kan alleen gegeven worden
in het kader van een bredere herijking van de strategie van het milieubeleid.
Het kabinet neemt deze suggestie daarom mee bij de voorbereiding van een volgende
strategische milieunota. NOx en verkeer en vervoerDe aanbeveling van de SER in het SVV3 tot een integrale visie op verkeer
en vervoer te komen, ondersteunt de keuze van het kabinet dat het SVV3 is
samenhang moet ingaan op milieu, bereikbaarheid en leefbaarheid. De problematiek
op het terrein van verkeer en vervoer is complex en moeilijk grijpbaar. Deze
problematiek vormt een belangrijke barrière op weg naar een duurzame
leefomgeving en een duurzaam transportstelsel in ons land. Een pleidooi voor
een kwaliteitssprong in het openbaar vervoer ziet het kabinet eveneens als
steun voor zijn inzet.In dit verband ziet het kabinet met belangstelling het deel-advies van
de VROM-raad tegemoet ten aanzien van de mobiliteitsproblematiek. AmmoniakHet kabinet ziet de reactie van de VROM-raad als ondersteuning van het
beleid. Het gebiedsgerichte ammoniakbeleid is gericht op een vermindering
van de depositie op verzuringsgevoelige gebieden. Dit beleid wordt ingevuld
via de Interimwet ammoniak en veehouderij en door het kabinet bij de Tweede
Kamer in te dienen wetsvoorstel Reconstructie concentratiegebieden. In dat
kader streeft het kabinet naar een verdergaande integratie van gebiedsgerichtbeleid
voor mest, ammoniak, nitraat, de EHS en natuur.Het kabinet onderkent dat verplaatsing van de intensieve veehouderij een
bijdrage kan leveren aan het oplossen van ammoniak- en nitraatproblemen. In
het NMP3 is deze optie opgenomen. Verplaatsing kost echter veel geld en zal
afgewogen moeten worden ten opzichte van andere opties. In het regeerakkoord
1998 is afgesproken dat voor de uitvoering van de NMP3-opties in de periode
tot 2010 in totaal 500 miljoen gulden wordt uitgetrokken. Hiervan is een deel
bestemd voor opties voor mest- en ammoniakbeleid.Voor beleidsintensiveringen op het gebied van natte natuur, de EHS en
agrarisch natuurbeheer en voor de reconstructie van de varkenssector is tot
2010 in totaal 3 miljard gulden uitgetrokken. Hiervan wordt een substantieel
deel uitgetrokken voor mest- en ammoniakmaatregelen.In verplaatsing naar industrieterreinen wordt momenteel in het beleid
nog niet voorzien. Deze gedachte is nader onderzoek waard. Daarbij zal het
kabinet de toegenomen ruimtevraag voor industrieterreinen die hiervan het
gevolg kan zijn betrekken. Het kabinet ziet vanwege het uitgangspunt om schone
gebieden schoon te houden slechts beperkte mogelijkheden voor verplaatsing
van met name intensieve veehouderij uit de zandgebieden/kwetsbare gebieden.
Het kabinet richt zich de komende jaren voorts op de verplaatsing
van melkveebedrijven uit de kwetsbare gebieden. 4.4 Vermesting Opmerkingen en aanbevelingen van de VROM-raadAlleen de VROM-raad gaat in zijn advies in op het thema vermesting. Hij
constateert een groot verschil tussen de huidige beleidsinspanningen en het
uiteindelijk te bereiken doel. Toch ziet de Raad op dit moment weinig heil
in het generiek aanscherpen van de emissiedoelen tot 2010. In de ogen van
de Raad heeft het kabinet de juiste beslissing genomen door doelen te stellen
die voor de landbouw nog enigszins haalbaar zijn en te kiezen voor een geleidelijke
verbetering van de situatie (een gefaseerde reductie van de varkensstapel
met 25%).Dit neemt niet weg dat voor de komende periode ernstige milieuproblemen
blijven bestaan. De Raad meent dan ook dat niet langer te ontkomen valt aan
een principiële discussie over de verhouding tussen milieudoelen, de
omvang van de veestapel en de locatiekeuzen van met name de intensieve veehouderij.
Duidelijke politieke keuzes zijn nodig als het gaat om de vraag hoe men op
langere termijn wil omgaan met de kloof tussen gewenste omvang van de veestapel
en de gewenste bescherming tegen eutrofiëring. Voorts pleit de Raad ervoor
de voorgenomen beleidsstrategie ten aanzien van vermesting op verschillende
punten aan te vullen. Aanbevelingen VROM-raad ten aanzien van vermesting •  Ondanks het verschil in beleidsinspanningen en te bereiken
doelen ziet de Raad geen heil in een generieke aanscherping van de emissiedoelen
tot 2010 (pagina 25). •  De Raad pleit er voor om de strategie op de volgende punten
aan te vullen ⇒  meer steun aan ecologische modernisering ⇒  gebiedsgerichte aanpak met zichtbare resultaten voor natuur,
milieu en landschap ⇒  voorkomen toename van de emissies, onder meer door invoering
van het algemene BTW-tarief op kunstmest en door aanpak van de problematiek
rond kippenmest. (pagina 26–27). Reactie van het kabinet Aanscherping emissiedoelenMet de opmerking dat de VROM-raad in generieke aanscherping van de emissiedoelen
geen heil ziet, onderstreept de Raad het tot 2008/2010 ingezette kabinetsbeleid.
Hierbij moet echter worden aangetekend dat er voor het Nederlandse beleid
weinig marges bestaan. In het kader van de implementatie van de EU-Nitraatrichtlijn
wordt vanuit de Europese Commissie juist een sterk beroep op Nederland gedaan
om haar beleid aan te scherpen. Er bestaat hier een groot dilemma tussen enerzijds
de gewenste haalbaarheid van het beleid en anderzijds de druk vanuit Europa
om tot aanscherping over te gaan.De principiële discussie en de politieke keuzes die de VROM-raad
nodig acht ten aanzien van de verhouding milieudoelen, omvang van de veestapel
en locatiekeuze is in feite al volop bezig. Met de Herstructureringswet en
de Reconstructiewet wordt met name ingegrepen op de omvang van de veestapel
en de locatie van de intensieve veehouderij. In 2000 zal een evaluatie van
het totaal van het mest- en ammoniakbeleid plaatsvinden, waarbij de voortgang
van het beleid centraal staat en in het kader daarvan een bezinning
op de wijze waarop het vervolgtraject zal worden ingevuld. De vragen van de
VROM-raad moeten daarbij zeker aan de orde komen. Ecologische moderniseringDe noodzaak van ecologische modernisering wordt met nadruk onderschreven.
Op dit terrein worden verschillende initiatieven genomen. Ook de sectoren
zelf zijn bezig zich op de toekomstige ontwikkeling te bezinnen, waarbij met
name ook de productkwaliteit en het ketenbeheer centraal staan. Als voorbeeld
kan de melkveehouderij genoemd worden waarmee momenteel een intentieverklaring
voor een integrale milieu-aanpak wordt voorbereid.Er lopen momenteel 2 experimenten met premies op lagere mineralenverliezen.
Hierbij worden groepen agrariërs financieel gestimuleerd tot lagere mineralenverliezen
dan wettelijk is voorgeschreven. In 1999 evalueert het kabinet deze experimenten,
waarbij het zal bezien of premies op lagere mineralenverliezen breder kunnen
worden ingezet. Daarnaast heeft de Werkgroep vergroening van het fiscale stelsel
aanbevelingen gedaan met betrekking tot een andere vorm van financiële
stimulering van lagere mineralenverliezen, namelijk via een fiscale beloning
voor bedrijven met lage mineralenverliezen. Over deze aanbevelingen heeft
het kabinet nog geen standpunt bepaald. Gebiedsgerichte aanpakIn Nederland heeft het gebiedsgerichte beleid al vanouds in eerste instantie
vorm gekregen in kwetsbare gebieden als grondwater- en bodembeschermingsgebieden.
Dit met het oog op de drinkwatervoorziening en de bescherming van specifieke
landschappelijke cultuurhistorische waarden. Via het wetsvoorstel Reconstructiewet
concentratiegebieden dat het kabinet bij de Kamer zal indienen, wordt een
integrale aanpak van de verschillende beleidsterreinen zoals verzurings-,
vermestings-, verdrogings-, EHS-beleid en ook regionaal-ruimtelijk en regionaal-economisch
beleid, nagestreefd. Voorkomen toename emissiesDe Werkgroep vergroening van het fiscale stelsel doet onder «overige
milieubelastingen» onder andere de aanbeveling het BTW-tarief voor bijvoorbeeld
kunstmest te verhogen naar het algemene BTW-tarief. Deze maatregelen ziet
het kabinet als één van de mogelijkheden voor de invulling van
het bedrag van 0,7 miljard gulden aan andere milieubelastingen en van de vergroeningsopbrengsten
binnen het vergroeningspakket van 5,1 miljard gulden als onderdeel van de
fiscale stelselherziening in het regeerakkoord.Terecht wordt door de VROM-raad opgemerkt dat ook de kippenmestproblematiek
alle aandacht nodig heeft. In het regeerakkoord 1998 is aangegeven dat de
overheid de pluimveesector actief stimuleert om maatschappelijke knelpunten
in het productie- en verwerkingsproces op te lossen. Expliciet wordt daarbij
de verwerking van pluimveemest genoemd. De pluimveesector heeft zelf een visie
opgesteld waarin onder meer wordt ingegaan op de dalende export van pluimveemest
en de groei van de pluimveestapel. Binnenkort zal het kabinet hierover met
de pluimveesector spreken. Mocht de sector zelf voor 1-1-2000 onvoldoende
maatregelen hebben genomen om de gestelde doelen te bereiken, dan zullen door
de overheid maatregelen worden getroffen. 4.5 Verstoring (geluidhinder) Opmerkingen en aanbevelingen van de SERAlleen de SER gaat in zijn advies in op de geluidproblematiek. Hij stelt daarbij dat geluidhinder een sterk onderschat probleem is en dat hij
het jammer vindt dat het kabinet besloten heeft de doelstelling op dit terrein
los te laten. Tegelijkertijd constateert de SER dat in Nederland – gezien
onze ruimtelijke inrichting – enige geluidhinder onvermijdelijk is vooral
in de steden. Het beleid moet er echter volgens de SER ook daar op zijn gericht
om ook de geluidhinder binnen aanvaardbare grenzen te houden. De SER adviseert
tenslotte positief over verschillende opties die in het NMP3 zijn aangedragen
voor een verdere intensivering van het beleid. Aanbevelingen van de SER ten aanzien van geluidhinder •  NMP3-opties (pagina 54–55) ⇒  Raad staat positief tegenover aanleg stil asfalt in stedelijke
gebieden. Hogere kosten zouden zo veel mogelijk in een gevariabiliseerde vorm
doorgerekend moeten worden. ⇒  Aanscherpen geluidnormen voor gemotoriseerd verkeer (incl.
vliegtuigen) is een (lange termijn) optie, mede gericht op productie geluidvriendelijker
banden (op Europees niveau) ⇒  meeliften met maatregelen gericht op energiebesparing in
de bestaande bouw ⇒  Onderzocht kan worden of de optie van verhandelbare geluidrechten
praktische toepassingsmogelijkheden biedt. Reactie van het kabinetHet kabinet kan zich in algemene zin goed vinden in het advies van de
SER ten aanzien van de problematiek van de geluidhinder. Het kabinet vindt
geluidhinder een ernstig probleem en zal daartoe extra geld voor de bestrijding
van deze problematiek uittrekken. Er is voor het verminderen van lokale hinder
tot 2010 een bedrag van 180 miljoen gulden uitgetrokken. Daarnaast wordt tot
2010 500 miljoen uitgetrokken voor het realiseren van NMP3 opties. Het
kabinet wil dit bedrag voor een nader te bepalen deel ook voor de reductie
van geluidhinder gebruiken. Daarnaast zal het kabinet bij nieuwe investeringen
in de infrastructuur en de gebouwde omgeving geluidsoverlast zoveel mogelijk
proberen te beperken, zoals bijvoorbeeld nu al gebeurt bij de realisatie van
autoluwe centra en wijken en bij duurzaam bouwen. Voorts zet het kabinet in
op voertuigbeleid. Strenge EU-eisen en handhaving hiervan vormen een belangrijk
instrument voor de bestrijding van geluidhinder. Daarom is ook in het NMP3
3 miljoen vrijgemaakt voor de handhaving van de geluidseisen voor brommers
en motoren. Lokale problemen, lokale oplossingenHet kabinet deelt de mening van de SER dat lokale problemen zo veel mogelijk
lokaal dienen te worden opgelost. Dit is ook de reden dat het project MIG
(Modernisering instrumentarium geluidbeleid) is gestart. Onlangs is de nota
MIG aan de Tweede Kamer toegezonden met het voorstel om gemeenten meer beleidsvrijheid
te geven op het gebied van normstelling onder voorwaarde dat zij een eigen
geluidbeleid gaan ontwikkelen. Eén van de onderwerpen uit dit geluidbeleid
is het formuleren van doelstellingen en maatregelen om deze doelstellingen
te behalen. Dit komt overeen met hetgeen de SER voorstelt onder «zelfsturing
binnen kaders». Deze voorgestelde decentralisatie sluit ook goed aan
bij de Planwet verkeer en Vervoer. Herziening doelstelling ernstige geluidhinderOndanks het feit dat het kabinet geluidhinder als een ernstig probleem
ervaart, heeft het toch weloverwogen aangekondigd de doelstelling voor ernstige
geluidhinder te herzien. De huidige doelstelling («geen ernstige hinder in 2010») is niet realistisch en heeft daarom ook geen
sturend karakter. Uit diverse onderzoeken (onder meer ook de vierde Milieuverkenningen
van het RIVM) blijkt dat het onmogelijk is om in 2010 een verwaarloosbaar
niveau van ernstige geluidhinder te bereiken. Zelfs met bovenproportionele
maatregelen zal het niveau van ernstige geluidhinder in 2010 nooit onder de
10–20% uitkomen. (Vergelijk met nu: 40% van de bevolking wordt ernstig
gehinderd door geluid.) De SER erkent dit ook waar hij stelt dat in Nederland
enige geluidhinder onvermijdelijk is. Dit is ook de reden waarom er een nieuwe,
meer sturende, doelstelling geformuleerd moet worden. Dit komt ook tegemoet
aan het advies van de VROM-raad om sturingsambities meer in evenwicht te brengen
met de sturingsmogelijkheden die de overheid heeft (advies VROM-raad over
de Sturing van een duurzame samenleving). Er zal een nieuwe doelstelling geformuleerd
worden voor de lange termijn, waarbij zal worden aangegeven welke maatregelen
moeten worden genomen om de herziene doelstelling te realiseren. Voorts zal
het kabinet aangeven wie deze maatregelen moeten nemen en wat daarbij de rol
kan zijn van een tussendoelstelling en van taakstellingen voor relevante sectoren
en de verschillende overheden. Deze actie sluit dan ook naadloos aan op het
advies van de SER. Verhandelbare geluidrechtenHet kabinet zal de suggesties van de SER voor de uitwerking van de NMP3-opties
op dit terrein betrekken bij de besluiten die het zal nemen op dit terrein.
Het kabinet plaatst echter wel een kanttekening bij het voorstel van de SER
om na te gaan of de optie van verhandelbare geluidrechten praktische toepassing
biedt. Er wordt momenteel op bescheiden schaal hiermee geëxperimenteerd
(onder meer bij geluidruimten voor industrieterreinen). Het kabinet acht het
van belang hier eerst verdere ervaring mee op te doen, en ook de ervaring
van experimenten op andere terreinen met een dergelijk instrument af te wachten,
alvorens te besluiten dit grootschaliger in te zetten voor geluid. 5. Tot besluitBeide adviesraden geven in hun adviezen op onderdelen later met aanvullende
adviezen te willen komen. De SER acht het zinvol – bij voorkeur op basis
van een advies-aanvraag – een definitief oordeel over het wenselijke
pakket van maatregelen uit te spreken op basis van de Uitvoeringsnota Klimaatbeleid.
De VROM-raad overweegt in een vervolg op dit advies nader te adviseren over
mobiliteit in relatie tot milieu. Ook brengt de VROM-raad een vervolg-advies
uit ten aanzien van de uitvoering van het VN-kaderverdrag over klimaatverandering.Het kabinet is blij met deze initiatieven. In het regeerakkoord heeft
het reeds aangegeven open te staan voor constructieve bijdragen vanuit de
samenleving aan vraagstukken op het terrein van de leefomgeving. Het kabinet
zal met de beide adviesraden nader overleggen over vervolg-adviezen op specifieke
deelterreinen. XNoot1Bij de berekeningen van het NMP3 is uitgegaan van een economische groei
van gemiddeld 2,7% per jaar. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25887-16.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl