Hoofdlijnen voor een nieuwe Pensioenwet; Brief minister over medezeggenschap in pensioenfondsbesturen en principes voor goed pensioenfondsbestuur
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST138399
 2009-2010
 
 28 294
 Hoofdlijnen voor een nieuwe Pensioenwet
 
 
 
 
 Nr. 
 37
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 4 december 2009
 
 Bij de plenaire behandeling van het wetsvoorstel Pensioenwet in 2006 (Kamerstukken
II 2005/06, 30 413) heb ik uw Kamer toegezegd dat zowel het medezeggenschapsconvenant
als de principes voor goed pensioenfondsbestuur in 2008 geëvalueerd worden.
Daarnaast heb ik een aantal toezeggingen gedaan op het terrein van medezeggenschap
en goed pensioenfondsbestuur.
 
 In 2008 is onder verantwoordelijkheid van de Sociaal-Economische Raad
(SER) onderzoek gedaan naar medezeggenschap en goed pensioenfondsbestuur.
Beide rapporten zijn op 19 maart 2009 gepubliceerd. Naar aanleiding hiervan
heb ik in mijn brief van 25 mei 2009 mijn voornemen uitgesproken om te
komen tot een stroomlijning van de huidige structuur van medezeggenschap en
goed pensioenfondsbestuur (verder: pension fund governance). Met deze kabinetsreactie
kom ik aan al deze toezeggingen tegemoet.
 Uitkomst overleg n.a.v. de motie Omtzigt, Linhard en Ortega-Martijn
(Kamerstukken II 2008/09, 31 537, nr. 10).
 Tijdens de plenaire behandeling van het initiatiefwetsvoorstel van de
leden Koşer Kaya en Blok is door de Kamerleden Omtzigt, Linhard en
Ortega-Martijn een motie ingediend waarin de regering wordt verzocht te bevorderen
dat de sociale partners en vertegenwoordigers van ouderen samen binnen tien
weken een breed gedragen voorstel formuleren waarin de medezeggenschap van
alle betrokkenen verankerd is (eventueel vergezeld van voorstellen tot wetswijziging)
en de diversiteit (zoals jong/oud en man/vrouw) van de bestuurders gewaarborgd
wordt door middel van zelfregulering van de betrokken partijen en dit voorstel
samen met een brief van de regering aan uw Kamer te doen toekomen.
 Ter uitvoering van deze motie heeft het kabinet de Stichting van de Arbeid (StvdA) verzocht dit overleg te initiëren. Ik heb hierover uw
Kamer geïnformeerd bij brief van 7 september 2009 (Kamerstukken
II 2008/09, 31 537, nr. 12).
 
 De gezamenlijke partijen hebben mij bij brief van 26 november 2009
verslag gedaan van de uitkomsten van het overleg. Bijgevoegd vindt u ter informatie
de brief die ik van de StvdA heb ontvangen en de door de deelnemers goedgekeurde
verslagen die van deze overleggen zijn gemaakt. Op 27 oktober en 10 november
2009 hebben overleggen plaatsgevonden tussen de StvdA, ouderen-, vrouwen-,
jongerenorganisaties en een tweetal kenniscentra voor bevordering diversiteit
en multiculturele ontwikkeling, E-Quality en Forum. Over de verankering van
de medezeggenschap bij pensioenfondsen is geen overeenstemming bereikt. AVV,
NOOM, NVOG, PCOB, PUSH en Unie KBO zijn van oordeel dat alle drie groepen
belanghebbenden (werkgevers, werknemers en gepensioneerden) over de wettelijke
mogelijkheid moeten beschikken te participeren in de besturen van de pensioenfondsen
en steunen daarom het initiatiefwetsvoorstel van de leden Koşer Kaya
en Blok. De Stichting van de Arbeid, de ANBO, alsmede FNV Jong, CNV Jongeren,
Jong Management VNO-NCW, de FNV Vrouwenbond en Passage verzetten zich tegen
de via wetgeving dwingend opgelegde bestuursdeelname door gepensioneerden.
Deze organisaties pleiten voor een goede verankering van de medezeggenschap
via verbetering van de kwaliteit van de medezeggenschap (wettelijk regelen
van een verzwaard adviesrecht voor deelnemersraden), stroomlijning van de
governance en vergroting van de diversiteit in de samenstelling van de pensioenfondsorganen.
Verder zijn deze organisaties bereid de voor- en nadelen af te wegen van het
introduceren van een reëel wettelijke keuzerecht voor de organisaties
die pensioengerechtigden bij bedrijfstakpensioenfondsen vertegenwoordigen
m.b.t. de medezeggenschapsvorm (deelnemersraad of bestuursparticipatie) en
over de voorwaarden waaronder dat keuzerecht kan worden ingevoerd.
 Met betrekking tot het tweede onderwerp van de motie, diversiteit, is
overeenstemming tussen alle aan het overleg deelnemende organisaties over
de wenselijkheid van het realiseren van een grotere diversiteit in de samenstelling
van de organen van pensioenfondsen. Wel is er een verschil van mening over
de wijze waarop dat moet worden bewerkstelligd. AVV, NOOM, NVOG, PCOB, PUSH,
Unie KBO pleiten voor een wettelijke grondslag voor het bevorderen van de
diversiteit via zelfregulering. De Stichting van de Arbeid, de ANBO, de FNV
Vrouwenbond, Passage, FNV Jong, CNV Jongeren en Jong Management VNO-NCW vinden
een wettelijke grondslag niet nodig en willen met zoveel mogelijk organisaties
komen tot een convenant waarin afspraken en aanbevelingen worden opgenomen
voor een effectieve aanpak van de bevordering van diversiteit.
 
 In een separate brief van 27 november 2009 (bijgevoegd) roept de Stichting van de Arbeid samen met enkele andere organisaties
uw Kamer op de verdere behandeling van het initiatief wetsvoorstel Koşer-Kaya/Blok
te heroverwegen; dit om ruimte te maken voor de behandeling van een breder
wetsvoorstel. De Stichting van de Arbeid zou samen met alle betrokken partijen
de uitwerking ter hand willen nemen. Vooruitlopend daarop is de Stichting
van de Arbeid, daarbij gesteund door enkele andere organisaties, bereid om
via een convenant met afspraken en aanbevelingen met kracht in te zetten op
een op korte termijn te starten beleid gericht op de vergroting van de diversiteit
(o.a. meer jongeren, vrouwen, allochtonen) in de samenstelling van de besturen
van pensioenfondsen, alsmede van de deelnemersraden en de verantwoordingsorganen. 
 Reactie Kabinet op uitkomsten overleg
 Het zelfreguleringsoverleg over de medezeggenschap kent een lange voorgeschiedenis
(zie bijlage). Door de tijd heen heeft dat een
aantal afspraken opgeleverd, waarvan een deel op verzoek van de partijen wettelijk
is verankerd, maar het heeft geen overeenstemming opgeleverd over bestuursdeelname
van pensioengerechtigden. Ook na het overleg naar aanleiding van de motie
Omtzigt c.s. hebben de partijen geen overeenstemming bereikt.
 
 Het kabinet acht het niet verantwoord om met voorbijgaan aan andere aspecten
alleen discussie te voeren over de medezeggenschap. Zoals hierna in paragraaf 2
wordt toegelicht, is het kabinet daarbij van mening dat de evaluatierapporten
van de SER betreffende de medezeggenschap en pension fund governance én
fundamentele vragen die samenhangen met de gevolgen van de crisis ertoe leiden
dat het gehele pension fund governance en medezeggenschapsvraagstuk in samenhang
moet worden doordacht.
 
 Gelet op het belang van spoedige duidelijkheid over de bestuursstructuur
acht het kabinet het niet opportuun om opnieuw een beroep te doen op zelfregulering.
In deze brief presenteert het kabinet enkele denkrichtingen ten aanzien van
de vormgeving van de bestuursstructuur waaronder ook de medezeggenschap wordt
begrepen. Het kabinet zal de in deze brief gepresenteerde denkrichtingen verder
uitwerken in verschillende modellen. Hierbij zal ook het resultaat van de
commissie Frijns betrokken worden. De modellen zullen besproken worden met
alle betrokken partijen, waarna ik uw Kamer zal informeren over uitkomsten.
Het kabinet is bereid ook de door de Stichting van de Arbeid genoemde suggesties
in de afweging te betrekken.
 Alleen pensioenfondsen
 Voor de goede orde merk ik op dat deze kabinetsreactie zich alleen richt
op de vormgeving van de pension fund governance en medezeggenschap bij pensioenfondsen.
Bij het onderzoek naar de medezeggenschap zijn de verzekerde regelingen niet
meegenomen, omdat deze niet meer in het vernieuwde medezeggenschapsconvenant
waren opgenomen. Ten aanzien hiervan kan ik nog opmerken dat het kabinet op
dit moment onderzoek laat uitvoeren naar de werking van de medezeggenschap
bij verzekerde regelingen (het hoorrecht). Ik had van de ouderenorganisaties
over de werking van dit recht in de praktijk klachten ontvangen. Op dit onderdeel
van de medezeggenschap kom ik in een later stadium dus terug.
 Bij de principes voor goed pensioenfondsbestuur is wel onderzoek gedaan
naar de governance bij verzekerde regelingen. Uit de gegevens blijkt dat de
verzekeringsmaatschappijen de principes goed hebben opgepakt. Gezien deze
resultaten en het voorgenomen onderzoek is deze groep in deze kabinetsreactie
verder buiten beschouwing gelaten.
 1. Uitkomsten onderzoeken
 In 2008 is onder verantwoordelijkheid van de SER een evaluatieonderzoek
uitgevoerd naar het vernieuwde convenant medezeggenschap en de implementatie
van de Principes voor goed pensioenfondsbestuur. In bijlage 2 treft u een
korte achtergrondschets aan van beide onderwerpen. Op 19 maart 2009 zijn
de onderzoeksrapporten «Eindevaluatie Medezeggenschap Gepensioneerden»
en «Inventarisatie Principes voor goed pensioenfondsbestuur» door
de Pensioencommissie van de SER vastgesteld. 
 1.1 Eindevaluatie Vernieuwd convenant medezeggenschap
gepensioneerden
 Uit deze eindevaluatie komt naar voren dat het aantal fondsen met medezeggenschap
is toegenomen. In de eindevaluatie wordt onderscheid gemaakt tussen de pensioenfondsen
die onder het convenant vallen en de overige pensioenfondsen. Pensioenfondsen
die onder het medezeggenschapsconvenant vallen zijn fondsen waarbij het relatieve
aandeel van de pensioengerechtigden ten minste 10% van het totale aantal
deelnemers en pensioengerechtigden bedraagt met een minimum van 25 pensioengerechtigden,
dan wel fondsen met ten minste 1000 pensioengerechtigden.
 
 Allereerst blijkt dat bij alle fondsen die onder de termen van het convenant
vallen een raadpleging is gehouden, tenzij pensioengerechtigden al hadden
ingestemd met de voor 28 februari 2003 gerealiseerde medezeggenschapsvorm,
of tenzij er al sprake was van zowel een deelnemersraad als bestuursparticipatie.
 Verder hebben in 2008 zowel de ondernemingspensioenfondsen die binnen
de termen van het convenant vallen als de bedrijfstakpensioenfondsen bijna
allemaal medezeggenschap georganiseerd. In vergelijking met eerdere evaluaties
is er sprake van een sterke stijging. Als specifiek gekeken wordt naar de
bestuursparticipatie van pensioengerechtigden zien we bij ondernemingspensioenfondsen
eveneens een sterke toename sinds de eerdere evaluaties, van 40% in
2001 tot 80% in 2008 (zie tabel 1).
 Tabel 1: Ontwikkelingmedezeggenschap pensioenfondsen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Evaluatie 2001
 Tussenevaluatie 2005
 Eindevaluatie 2008
 
 
 
 
 
 Ondernemings-pensioenfondsen*
 
 
 N= 203
 
 
 N= 250
 
 
 N= 198
 
 
 
 Alleen deelnemersraad
 17%
 16%
 19% 
 
 
 Alleen bestuursdeelname
 27%
 44%
 61% 
 
 
 Deelnemersraad+ bestuursdeelname
 13%
 14%
 19% 
 
 
 Geen medezeggenschap
 43%
 27%
 2% 
 
 
 
 Ontwikkeling medezeggenschap
 
 
 57%
 
 
 73%
 
 
 98%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedrijfstak-pensioenfondsen
 
 
 N= 67
 
 
 N=70
 
 
 N=67
 
 
 
 Met deelnemersraad
 34%
 71%
 95%
 
 
 
 
 Ondernemingspensioenfondsen die vallen binnen de termen van het convenant
(te weten ondernemingspensioenfondsen waarbij het aantal gepensioneerden ten
minste 10% bedraagt van het totale aantal deelnemers en gepensioneerden
met een minimum van 25 gepensioneerden, dan wel dat er sprake is van ten minste
1000 gepensioneerden).
 (Gebaseerd op tabel 1.1. Eindevaluatie medezeggenschap)
 
 Daarnaast komt uit het evaluatieonderzoek van de SER in 2008 naar voren
dat van de ondernemingspensioenfondsen die buiten
de termen van het convenant vallen, bijna de helft medezeggenschap heeft georganiseerd
in de vorm van een deelnemersraad en/of bestuursvertegenwoordiging. Daarnaast
zijn er 12 bedrijfstakpensioenfondsen die, onverplicht, bestuursvertegenwoordiging
gerealiseerd hebben.
 
 De tabel laat zien dat bij de ondernemingspensioenfondsen 98% van
de fondsen een vorm van medezeggenschap heeft geregeld. Bij de bedrijfstakpensioenfondsen
geldt dat voor 95% van de fondsen. Daarbij moet worden opgemerkt dat
bij deze fondsen de manier waarop de medezeggenschap is vormgegeven niet altijd
(volledig) voldoet aan de eisen uit het medezeggenschapsconvenant of de Pensioenwet.
Het gaat dan bijvoorbeeld om het niet gelijkstellen van zetels van gepensioneerden
aan werknemerszetels en om afwijkende voorwaarden ten aanzien van de voordracht
van bestuurskandidaten. Bij de deelnemersraden leiden vooral het niet
geïnstalleerd zijn van de deelnemersraad en een niet-evenredige zetelverdeling
tot het niet voldoen aan de eisen van het convenant.
 Wordt strikt aan de medezeggenschapseisen conform het convenant en de
Pensioenwet vastgehouden, dan voldoet 68% van de ondernemingspensioenfondsen
en 72% van de bedrijfstakpensioenfondsen.
 
 In het onderzoek naar de medezeggenschap vallen ten aanzien van de deelnemersraad
nog de volgende aspecten op. De deelnemersraad heeft een belangrijke rol.
Adviezen van de deelnemersraad worden door de pensioenfondsbesturen serieus
genomen. Verder zijn de deelnemersraden tevreden met het overleg dat zij voeren
met het bestuur van hun fonds, ze beoordelen dit positief.
 
 Nog niet alle pensioenfondsen voldoen aan het convenant of aan de desbetreffende
bepalingen van de Pensioenwet. Het blijkt dat de onvolkomenheden zich vooral
voordoen bij de kleine(re) fondsen.
 Desondanks mag worden gesteld dat het convenant van grote invloed is geweest
op de samenstelling van de fondsbesturen. In de afgelopen jaren zijn grote
stappen gezet als het gaat om bestuursparticipatie van gepensioneerden (bij
ondernemingspensioenfondsen). Verder is in zijn algemeenheid de medezeggenschap
sterk toegenomen en wordt het positief gewaardeerd.
 1.2 Inventarisatie Principes voor goed pensioenfondsbestuur
 De SER concludeert in haar rapport dat de pensioenfondsen en verzekeraars
de implementatie van de Principes voor goed pensioenfondsbestuur goed opgepakt
hebben. Een belangrijk deel van hen heeft maatregelen met betrekking tot het
functioneren van het bestuur getroffen. Verder heeft ruim 80% van de
respondenten een verantwoordingsorgaan ingesteld. Ook heeft bijna 80%
van de respondenten intern toezicht georganiseerd. Bij de meeste fondsen is
hierbij de keuze op de visitatiecommissie gevallen. Bij deze fondsen is ook
ongeveer 80% van de deelnemers en pensioengerechtigden aangesloten.
 De infrastructuur die hoort bij de Principes voor goed pensioenfondsbestuur
is daarmee voor een belangrijk deel tot stand gebracht, maar 20% van
de respondenten voldoet nog niet aan de Pensioenwet.
 
 Op het moment van het onderzoek door de SER waren de Principes pas relatief
kort van kracht. Hierdoor is het nog te vroeg om nu al een oordeel te kunnen
uitspreken over het functioneren van de «pension fund governance».
Uit de reacties van de respondenten kan al wel worden opgemaakt dat de Principes
de nodige bezwaren oproepen bij (kleine) fondsen qua organisatie en qua kosten,
en dat de bemensing van de verschillende organen (waaronder ook het bestuur)
veel fondsen moeite kost. Ook blijkt het naast elkaar bestaan van deelnemersraad
en verantwoordingsorgaan, mede gelet op de overlap in taken, tot onduidelijkheid
te leiden.
 In dit verband kan nog gewezen worden op de constatering dat het aantal
ondernemingspensioenfondsen sterk is gedaald. Met name bij kleine ondernemingspensioenfondsen
spelen de toegenomen bestuurlijke last en de kosten een rol in de overweging
om tot liquidatie over te gaan. De nadere eisen op het gebied van de transparantie
en de (pension fund) governance in de Pensioenwet hebben deze trend versterkt.
 
 Concluderend worden in het evaluatieonderzoek door de pensioenfondsen
de volgende knelpunten genoemd:
 • Het is moeilijk voldoende geschikte kandidaten voor de verschillende
organen van het fonds te vinden;
 • De kosten die verbonden zijn aan onafhankelijk intern toezicht;
 • De toegenomen bureaucratie; 
 • De taakverdeling tussen verantwoordingsorgaan en deelnemersraad.
Er is overlap in taken en een goed onderscheid tussen beide organen is soms
moeilijk te maken.
 • De Principes voor goed pensioenfondsbestuur maken geen onderscheid
naar omvang van het fonds. Dit probleem lijkt ook bij de medezeggenschap te
spelen. Met name onder de kleine(re) fondsen zijn er veel die niet voldoen
aan het convenant of aan de desbetreffende bepalingen uit de wet.
 1.3 Conclusies Stichting van de Arbeid (StvdA) en CSO
bij onderzoeken naar medezeggenschap en goed pensioenfondsbestuur
 De StvdA en de CSO hebben gezamenlijk geconcludeerd dat het aantal pensioenfondsen
dat de medezeggenschap van gepensioneerden heeft geregeld sinds de tussenevaluatie
in 2005 verder is gestegen. Ze zien echter ook dat er nog pensioenfondsen
zijn die de medezeggenschap van gepensioneerden niet of niet goed hebben geregeld.
 StvdA en CSO vinden het positief dat er in de afgelopen jaren steeds meer
gepensioneerden bij de uitvoering van hun pensioenregeling betrokken worden.
Op basis van de uitkomsten van het onderzoek heeft de StvdA samen met de CSO
een gezamenlijke verklaring uitgebracht waarin zij aangeven dat zij voldoende
aanknopingspunten zien om verder te praten over eventuele verbeteringen. Daarbij
hebben zij aangegeven dat zij rekening zullen houden met de samenhang tussen
medezeggenschap en goed pensioenfondsbestuur. Verder staat in het persbericht
bij het rapport over de Principes dat de StvdA initiatief zal nemen om het
overleg met alle partijen te starten over de vraag of en zo ja, hoe in de
toekomst de doelstellingen van goed pensioenfondsbestuur op eenvoudiger wijze
kunnen worden gerealiseerd.
 
 Na deze gezamenlijke verklaring is het overleg over medezeggenschap door
de Stichting van de Arbeid afgebroken vanwege de steun van het CSO aan het
initiatiefwetsvoorstel van de leden Koşer Kaya en Blok over bestuursparticipatie
van pensioengerechtigden. De Stichting van de Arbeid en de organisaties aangesloten
bij het CSO (NVOG, Unie KBO, PCOB en NOOM) hebben naar aanleiding van de motie
van de Kamerleden Omtzigt, Linhard en Ortega-Martijn, ingediend tijdens de
plenaire behandeling van dat initiatiefwetsvoorstel, wel weer met elkaar gesproken.
Zoals hiervoor gemeld hebben die besprekingen niet tot resultaat geleid.
 2. Reactie van het kabinet op medezeggenschap en
goed pensioenfondsbestuur bij pensioenfondsen
 De rapporten van de SER laten zien dat bij de pensioenfondsen de afgelopen
jaren veel verbeterd is op het terrein van de medezeggenschap en dat implementatie
van de principes voor goed pensioenfondsbestuur in belangrijke mate is gerealiseerd.
De meeste fondsen voldoen aan de afspraken uit de convenanten die wettelijk
zijn verankerd in de Pensioenwet.
 Hoewel de evaluatie van een goed pensioenfondsbestuur niet bedoeld was
als beoordeling, zijn toch knelpunten zichtbaar die de werking van een goede
governance in de weg kunnen staan. Zo zijn de taken van de organen van het
fonds niet altijd duidelijk. Verder is het moeilijk deskundige mensen te vinden,
neemt de bureaucratie toe en wordt er geen onderscheid gemaakt naar de grootte
van het pensioenfonds. De SER-rapporten geven daarom aanleiding tot een zekere
stroomlijning van de huidige medezeggenschap en pension fund governance-arrangementen.
 Daarnaast zijn door de crisis een aantal zaken naar voren gekomen die
de medezeggenschap en pension fund governance in de kern raken.
Ten eerste is door de forse verliezen op de beurzen en de lage rente, en als
gevolg daarvan de lage dekkingsgraden, inzichtelijk geworden dat pensioengerechtigden
en werknemers vrij forse risico’s lopen ten aanzien van hun pensioenaanspraken.
Op grond van de Pensioenwet staan pensioenfondsbesturen voor de taak om de
verschillende belangen – van deelnemers, gewezen deelnemers, pensioengerechtigden
en de werkgever – op evenwichtige wijze te behartigen. De vraag is of
belanghebbenden in het geheel van de huidige checks and balances voldoende
mogelijkheden hebben om hun belangen voor het voetlicht te brengen gegeven
het risico dat zij lopen.
 
 Ten tweede plaatst de crisis pensioenfondsbesturen voor een groot dilemma.
Enerzijds dient het bestuur in het kader van de continuïteit de toegezegde
pensioenaanspraken zo zeker mogelijk te stellen. Anderzijds hebben beslissingen
die daartoe genomen worden effect op de loonruimte in het kader van het arbeidsvoorwaardenoverleg.
Hoewel er sprake is van grote diversiteit, is tenminste in een aantal gevallen
gekozen voor het aangaan van grote risico’s, terwijl daarover naar de
deelnemers niet adequaat is gecommuniceerd. De vraag is daar gerechtvaardigd
of pensioenfondsbesturen soms niet teveel het beslag van pensioenkosten op
de arbeidsvoorwaardenruimte hebben laten prevaleren, zonder daaraan consequenties
te verbinden omtrent de gecommuniceerde zekerheid.
 
 Dat toont – ten derde – ook het belang van een goed intern
toezicht aan. Door de spanningen als gevolg van de huidige crisis is de druk
op de pensioenfondsbesturen alleen maar groter geworden en de verwachting
is dat dit in de toekomst verder zal toenemen. Tijdens de jaarlijkse bijeenkomst
voor bestuurders van pensioenfondsen heeft DNB aangegeven dat een deel van
de beleggingsverliezen terug te voeren is op de uitvoering van het beleggingsbeleid
(persbericht 17 september 2009). Het beoordelen van risico’s is
een belangrijke taak van het intern toezicht. In de huidige structuur heeft
het intern toezicht geen wettelijke bevoegdheden jegens het bestuur. Verder
hebben pensioenfondsen thans de mogelijkheid om te volstaan met een lichte
vorm van intern toezicht. Zoals uit de evaluatie van de SER blijkt hebben
de meeste fondsen in de praktijk gekozen voor een visitatiecommissie die periodiek –
minimaal ééns in de drie jaar – het functioneren van het
fonds tegen het licht houdt. Een en ander werpt dan ook de vraag op of een
licht intern toezicht nog wel past bij instituten als pensioenfondsen die
aan grote financiële risico’s bloot staan.
 
 De recent gehouden evaluaties van medezeggenschap en pension fund governance
en de fundamentele vragen die samenhangen met de gevolgen van de crisis zijn
voor het kabinet reden om het gehele pension fund governance en medezeggenschapsvraagstuk
in samenhang te doordenken. Een aantal deelaspecten ten aanzien van het risicobeheer
en de inhoud van de regelingen komt aan de orde in de commissies Frijns respectievelijk
Goudswaard (zie brief van 25 mei jl.). Hieronder zal het kabinet kan
wel een nadere analyse geven van de problematiek voor zover die niet elders
aan de orde komt.
 Nadere analyse
 Pensioen is een arbeidsvoorwaarde en de uitvoering daarvan is ingericht
in het verlengde van het CAO-overleg. Werkgever(s) en werknemers hebben er
voor gekozen de risico’s te verdelen. Daarmee is collectiviteit en solidariteit
in het stelsel aanwezig. Bij defined benefit (DB)regelingen kunnen de risico’s
die bij de werkgever en werknemer liggen, terugslaan op de loonkostenruimte.
Het is daarom logisch dat daar ook de zeggenschap ligt.
 In de afgelopen jaren zijn meer risico’s neergelegd bij de deelnemers,
gewezen deelnemers en de pensioengerechtigden door de overgang van eindloon
naar middelloon met voorwaardelijke indexering en de opkomst van CDC-regelingen
(collectieve premieovereenkomsten). Door de overgang van eindloon naar middelloon
is de indexering ook voor actieve deelnemers veel belangrijker geworden en
door de daling van de rente en de dekkingsgradenproblematiek is indexatiekorting
pas recent als instrument ingezet, waardoor deelnemers en gepensioneerden
ook daadwerkelijk met risico’s zijn geconfronteerd. Deze verschuiving
van het risicodragerschap kan in de ogen van het kabinet niet zonder gevolgen
blijven voor de rol van deze parijen in het geheel van checks and balances.
 De constatering dat partijen die risico dragen een rol zouden moeten hebben
in het beslissingsproces heeft nog geen eenduidige gevolgen en betekent niet
per definitie dat zij allen ook zeggenschap in het bestuur zouden moeten hebben.
Vergroting van invloed op de besluitvorming kan op twee manieren worden bereikt.
Er kunnen in de governance stevigere «checks en balances» worden
ingebouwd door uitbreiding van bevoegdheden in het kader van medezeggenschap
en verantwoording. Een andere manier is een directe vertegenwoordiging in
het bestuur. Door het opnemen van een derde partij met afwijkende belangen
in het bestuur – dat thans wordt gevormd door sociale partners –
neemt het risico toe dat besturen door tegenstrijdige belangen geen invulling
aan hun taak kunnen geven. Meer uiteenlopende belangen leiden tot een ingewikkelder
besluitvormingsproces. Voorkomen moet worden dat er door een deelbelang een
blokkerende macht in het bestuur komt. Als voor een dergelijk model wordt
gekozen, dan moet gewaarborgd worden dat het fonds – ook in geval van
belangentegenstellingen – bestuurbaar blijft. Tevens moet worden voorkomen
dat andere partijen in het bestuur eenzijdig de rekening bij werknemers en
werkgevers kunnen leggen in de vorm van een hogere pensioenpremie. Dat zou
namelijk een bedreiging kunnen vormen voor de bereidheid van sociale partners
om te voorzien in een pensioenregeling. En daarmee zouden de belangen van
alle partijen op termijn worden geschaad.
 
 Deelnemers, gewezen deelnemers en gepensioneerden hebben voor alles belang
bij een slagvaardig en deskundig bestuur, dat zich bij zijn taakvervulling
zo goed mogelijk richt naar hun belangen. Tegengestelde belangen mogen de
besluitvorming niet blokkeren en moeten op constructieve wijze tot uiting
kunnen komen. Tegen deze achtergrond zal het kabinet bekijken hoe de positie
van pensioengerechtigden het beste kan worden vormgegeven.
 Aanpak
 Bij het ontwikkelen van een concrete structuur komen de volgende aspecten
aan de orde:
 • Stroomlijning governancestructuur: Mede
naar aanleiding van de evaluatie van de SER zal de medezeggenschap en de pension
fund governance structuur worden gestroomlijnd. De overlap van taken tussen
de deelnemersraad en het verantwoordingsorgaan, en tussen het verantwoordingsorgaan
en het intern toezicht zal worden weggenomen. Bekeken moet worden hoe de verschillende
functies – medezeggenschap, verantwoording en intern toezicht –
zich tot elkaar verhouden, bij welke organen deze kunnen worden belegd en
welke bevoegdheden daarbij horen. Het kabinet streeft ernaar het aantal organen
terug te brengen.
 • Adequate vertegenwoordiging in de checks and
balances door de verschillende partijen die risico’s dragen:
in de vormgeving is het niet nodig dat alle belanghebbende bij
alle functies betrokken zijn. Als er sprake is van bestuursdeelname (zeggenschap),
dan ligt het voor de hand om de medezeggenschap te beperken.
 • Continuïteit en intern toezicht: Op
dit moment is niet gewaarborgd dat het intern toezichtorgaan zich tijdig een
goed oordeel kan vormen van het functioneren van het bestuur en in het bijzonder
van risicobeheer en heeft het huidige interne toezicht onvoldoende bevoegdheden
om het bestuur te corrigeren. Het kabinet zal in het licht van het rapport
van de commissie Frijns bezien hoe het intern toezicht kan worden versterkt.
 • Waarborgen voor professionaliteit: Het
kabinet hecht veel belang aan professionele en deskundige pensioenfondsbesturen.
Er moeten waarborgen zijn dat er op een professionele manier met de risico’s
wordt omgegaan. De evaluatie van de SER wijst erop dat menig fonds moeite
heeft om aan deskundige mensen te komen. Het kabinet zal bezien welke mogelijkheden
er zijn om professionals te betrekken bij het bestuur, teneinde dit knelpunt
weg te nemen. Ook de optie van een volledig professioneel bestuur zal daarbij
worden overwogen. In dat laatste geval zullen de belangen van werkgevers,
werknemers en in voorkomende gevallen pensioengerechtigden op een andere plek
in de governance terug moeten komen. Zo zouden zij instemmingsbevoegdheden
moeten krijgen ten aanzien van bepaalde belangrijke beslissingen, bijvoorbeeld
ten aanzien van het premie-, beleggingsen indexatiebeleid.
 Procedure
 Het kabinet plaatst grote kanttekeningen bij het initiatiefwetsvoorstel
van de leden Koşer Kaya en Blok over de positie van pensioengerechtigden
dat met het voorbijgaan aan de voorgaande aspecten alleen de zeggenschap van
pensioengerechtigden wil regelen.
 Het kabinet zal de gepresenteerde denkrichtingen ten aanzien van de vormgeving
van de governance verder uitwerken. Hierbij zal ook het resultaat van de commissie
Frijns betrokken worden. De verschillende aspecten leiden niet primair tot één
model, maar tot verschillende modellen waarin alle belangen behartigd worden,
maar waarin de onderlinge verhoudingen recht doen aan de verschillende fondsen.
 Deze modellen zullen besproken worden met betrokken partijen. Het kabinet
streeft ernaar om de structuur van de governance in de wet neer te leggen.
De gedragsregels zouden in een bijbehorende set van principes of in een code
kunnen worden vastgelegd, die door de sector zou kunnen worden ingevuld. Deze
code zou moeten gaan over de werking en de wijze waarop er onderling met elkaar
moet worden om gegaan en kan ruimte bieden voor differentiatie en maatwerk.
Er kan bijvoorbeeld rekening worden gehouden met de grootte van het fonds
en de vraag of de uitvoering (deels) is uitbesteed. Inmiddels is een start
gemaakt met het traject waarin wordt gekeken of verdere aanpassingen met betrekking
tot het toezicht op door pensioenfondsen uitbestede taken noodzakelijk zijn.
Wanneer daartoe aanleiding is, zullen tussentijdse resultaten daarvan worden
meegenomen in de uitwerking van de governancemodellen.
 Verder hebben beroepspensioenfondsen een wezenlijk andere positie vanwege
het ontbreken van een werkgever. Voor deze fondsen zal apart bekeken worden
hoe de stroomlijning bij hen kan doorwerken.
 3. Andere aspecten die bij de evaluatie medezeggenschap
en governance aandacht vragen
 Met name tijdens de behandeling van de Pensioenwet en de Invoeringswet
Pensioenwet zijn door mijn voorganger toezeggingen gedaan die bij de evaluatie
van het medezeggenschapsconvenant en de principes voor goed pensioenfondsbestuur
aan de orde zouden komen. Hieronder vindt u daarvan een overzicht met een
reactie daarop van het kabinet. Daarbij is gebruik gemaakt van de informatie
uit beide evaluatieonderzoeken. Voor de nadere toelichting verwijs ik u naar
bijlage 1 bij deze kabinetsreactie.
 3.1 Overzicht concrete gevolgen van het pensioenconvenant
door de samenstelling van pensioenfondsbesturen
 Met de uitkomsten van het onderzoek naar de medezeggenschap wordt voldaan
aan de toezegging uit 2003 van de toenmalige staatssecretaris van SZW naar
aanleiding van de vernieuwing van het medezeggenschapsconvenant. Hij had toegezegd
te laten onderzoeken of het mogelijk is een overzicht op te stellen van de
concrete gevolgen van het pensioenconvenant voor de samenstelling van pensioenfondsbesturen
(Handelingen II 2002/03, nr. 33, pagina 2427–2428).
 3.2 Evenwichtige belangenbehartiging
 Naar aanleiding van de evaluatie van de Principes voor goed pensioenfondsbestuur
(PFG) is tijdens de Eerste Kamerbehandeling toegezegd in te gaan op de vraag
hoe de regering aankijkt tegen evenwichtige belangenbehartiging bij PFG en
hoe daarop wordt gecontroleerd en gestuurd (Handelingen I 2006/07, nr. 11,
pag. 467–476 en nr. 12, pag. 497–572).
 
 Het is een misverstand dat evenwichtige belangenbehartiging zeggenschap
voor iedereen impliceert. Het gaat er om dat partijen die beslissingsbevoegdheid
hebben de belangen van de andere partijen op een evenwichtige wijze meewegen.
De Pensioenwet bevat tal van bepalingen om de belangen van alle betrokkenen
te beschermen en de wet geeft ze ook instrumenten in handen om bij te sturen,
via zeggenschap, verantwoording en medezeggenschap. Verder verwijs ik u voor
dit onderwerp naar paragraaf 2 van deze kabinetsreactie.
 3.3 Oprichting vereniging van gepensioneerden
 Toegezegd is dat bij de evaluatie aandacht zal worden besteed aan de klacht
dat pensioenfondsen pensioengerechtigden soms niet in staat stellen om andere
pensioengerechtigden te bereiken in verband met de oprichting van een vereniging
van gepensioneerden (Handelingen II 2007/08, nr. 34, pag. 2654–2662).
 
 De huidige wetgeving biedt geen belemmeringen om gegevens te verstrekken
ter oprichting of instandhouding van een vereniging van pensioengerechtigden.
Het is aan de pensioenfondsen zelf om te bepalen of ze medewerking verlenen.
 Het kabinet acht het zeer wenselijk dat fondsen dit doen en is daarom
voornemens om in de wet te regelen dat fondsen hun medewerking moeten verlenen
bij het verstrekken van informatie over de oprichting en/of het bestaan van
een vereniging van pensioengerechtigden. Op deze manier kunnen alle pensioengerechtigden
geïnformeerd worden over de manier waarop zij lid kunnen worden van de
vereniging en over de activiteiten van de vereniging.
 3.4 Adviesrecht en beroepsrecht
 Een andere toezegging betreft het bekijken of de combinatie van het adviesrecht
en beroepsrecht voor de deelnemersraad voldoende is. Uw Kamer heeft aandacht
gevraagd voor het verschil tussen de bepaling in de Pensioenwet en de bepaling
hierover zoals deze in het medezeggenschapsconvenant was opgenomen
(Handelingen II 2006/07, nr. 15, pag. 1048–1061).
 
 Op basis van de bevindingen in de eindevaluatie van het medezeggenschapsconvenant
concludeer ik dat de huidige vormgeving van het adviesrecht in combinatie
met het beroepsrecht voldoende mogelijkheden biedt voor deelnemersraden om
te zorgen dat hun adviezen serieus genomen worden. Het kabinet ziet dan ook
op grond van de eindevaluatie geen aanleiding hier wijzigingen in aan te brengen.
Maar de invulling van het adviesrecht voor deelnemersraden kan wel onderdeel
uitmaken van de uitwerking van de eerder genoemde modellen.
 3.5 Drempel van 10%
 Toegezegd is te bekijken of de drempel van 10% uit artikel 101,
tweede lid, Pensioenwet, adequaat is (Handelingen II 2006/07, nr. 15, pag.
1048–1061).
 Op grond van die bepaling kunnen vertegenwoordigers van pensioengerechtigden
in het bestuur van een ondernemingspensioenfonds meer zetels bezetten dan
werknemersvertegenwoordigers, indien het aantal deelnemers minder dan 10%
is van het totaal aan pensioengerechtigden en deelnemers.
 
 Op basis van cijfers van DNB (2007) zou voor slechts 3 fondsen een verruiming
van de 10% regel effect kunnen hebben. Recentere cijfers uit 2008 tonen
aan dat twee van de drie fondsen hun bestuurssamenstelling al gewijzigd hebben,
waardoor er feitelijk maar een fonds hier baat bij zou hebben. Ik zie daarom
geen aanleiding wijzigingen in het percentage aan te brengen.
 3.6 Kandidaten bestuur uit eigen organisatie
 Bij de evaluatie zou worden gekeken of de eis gehandhaafd moet worden
dat de kandidaten voor de geleding van de pensioengerechtigden in het pensioenfondsbestuur
die voorgedragen zijn door representatieve organisaties ook uit de betreffende
onderneming moeten komen (Handelingen II 2006/07, nr. 15, pag. 1048–1061).
 
 Gegeven de toename bij ondernemingspensioenfondsen dat er meer fondsen
pensioengerechtigden van het eigen fonds voordragen en de reacties van fondsen
over de afkomst van deelnemersraadsleden concludeer ik dat de huidige bepaling
in een behoefte voorziet. Ik zie dan ook geen aanleiding de huidige eis aan
te passen.
 3.7 Representativiteit verenigingen
 Artikel 109 bepaalt dat in geval van verkiezing van de leden van de deelnemersraad
door de (gewezen) deelnemers en pensioengerechtigden kandidaten kunnen worden
voorgedragen door een of meer verenigingen. Deze verenigingen moeten aan bepaalde
representativiteitseisen.
 De lidorganisaties van de Centrale Samenwerkende Ouderenorganisaties werden
als organisaties aangemerkt voor wie deze representativiteitseisen niet gelden.
Deze bepaling is inmiddels verlopen.
 Het kabinet is voornemens de aanwijzing van de lidorganisaties van de
CSO als representatieve organisaties te verlengen voor onbepaalde tijd. 
 4. Evaluatie referentiekader Staatsen
 Eind 2002 heeft het kabinet de Commissie Conglomeraatvorming Pensioenfondsen
(kortweg: Commissie Staatsen) ingesteld om te bezien welke activiteiten pensioenfondsen
wel en niet mogen verrichten. De aanbevelingen van de Commissie
Staatsen zijn o.a. gericht op het bevorderen van een goede «pension
fund governance» (Kamerstukken II 2003/04, 28 294, nr. 3).
 
 Als algemeen uitgangspunt is door het kabinet aangegeven dat pensioenfondsen
zich, in overeenstemming met hun sociale functie, moeten beperken tot het
verstrekken van pensioenuitkeringen en het verrichten van werkzaamheden die
daarmee rechtstreeks verband houden.
 
 Het kabinet heeft aangekondigd dat het zal evalueren of pensioenfondsen
hun organisatie zodanig hebben vormgegeven dat er sprake is van een heldere
scheiding van verantwoordelijkheden, waarbij het fondsbestuur zich volledig
kan concentreren op de beleidsmatige en bestuurlijke leiding van het pensioenfonds,
zonder tevens de directe verantwoording te dragen voor het management van
nevenactiviteiten. Ten behoeve van deze evaluatie is een referentiekader opgesteld
waarin staat aangegeven op welke specifieke aspecten zal worden gefocust bij
die evaluatie (Kamerstukken II 2003/04, 28 294, nr. 22). Het referentiekader
is als onderdeel «A4» opgenomen in de Principes voor goed pensioenfondsbestuur.
 
 Centraal punt hierin is dat pensioenfondsen hun activiteiten beperken
tot het uitvoeren van pensioenregelingen en het verrichten van werkzaamheden
die daar rechtstreeks verband mee houden. Er is sprake van nevenactiviteiten,
wanneer het pensioenfonds activiteiten verricht die geen verband houden met
het uitvoeren van pensioenregelingen en daarmee samenhangende werkzaamheden.
Dergelijke nevenactiviteiten mag een fonds alleen uitoefenen in een rechtspersoon
die juridisch geheel gescheiden is van het pensioenfonds. De Nederlandsche
Bank houdt toezicht op de naleving van het verbod op nevenactiviteiten.
 
 Uit de vragen over het referentiekader Staatsen in het evaluatierapport
van de SER blijkt dat de meeste fondsen hun activiteiten beperken tot het
uitvoeren van pensioenregelingen. Slechts een tiental kleine fondsen geeft
aan nevenactiviteiten te verrichten. Het merendeel verricht deze activiteiten
niet zelf maar heeft ze ondergebracht in een geheel afgescheiden rechtspersoon.
In de zin van de Pensioenwet is bij die fondsen geen sprake van nevenactiviteiten.
Een enkel fonds verricht zelf nevenactiviteiten. Dat is op grond van de Pensioenwet
niet toegestaan.
 Voor zover fondsen andere activiteiten verrichten, hebben deze vooral
betrekking op pensioengerelateerde zaken zoals: vut (7x), prepensioen (2x),
stamrechtuitkeringen (2x) en WAO-hiaat (2x). Als andere werkzaamheden worden
genoemd: het doen van uitkeringen en inhoudingen met betrekking tot ziektekosten(premie)
(2x). Het uitvoeren van VUT-regelingen is overigens toegestaan. Op grond van
het ingezette beleid mag verwacht worden dat dergelijke regelingen op termijn
geheel komen te verdwijnen, waardoor deze uitzondering dan ook gezien kan
worden als een overgangsmaatregel.
 
 Verder is in een enkel geval sprake van, volgens het referentiekader,
verboden personele unies op directieniveau tussen het fonds en de afgescheiden
rechtspersoon.
 
 Het fonds dient, conform het referentiekader, ook maatregelen te treffen
om afstand te bewaren tot de ondernemingen waarin men deelneemt. Deze maatregelen
zijn getroffen door ongeveer de helft van de fondsen. Voor veel fondsen is
het bewaren van afstand tot de ondernemingen waarin men deelneemt niet relevant,
omdat er sprake is van een volledig herverzekerd fonds, of omdat men bijvoorbeeld
werkt met een vermogensbeheerder, belegt in beleggingsfondsen of slechts kleine
aandelenpakketten heeft. Dit kan een reden zijn waarom veel fondsen
deze vraag met «niet van toepassing» hebben beantwoord.
 
 Op basis van bovenstaande onderzoeksuitkomsten concludeer ik dat het merendeel
van de pensioenfondsen zich beperkt tot hun kerntaken en dat zij voldoende
afstand bewaren tot nevenactiviteiten. Deze conclusies zijn bij DNB geverifieerd.
DNB herkent de conclusies. Zij komen sporadisch activiteiten tegen die niet
voldoen aan het referentiekader. Dit zijn in het algemeen geen majeure kwesties.
Ik zie dan ook geen aanleiding de regels aan te scherpen of anderszins te
wijzigen.
 
 De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
 J. P. H. Donner 
 
 
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.