Actieprogramma Elektronische Overheid; Brief minister met de nota 'Contract met de Toekomst'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26387, nr. 8

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

30-05-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

26387 nr. 8

19-05-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamContract met de toekomst Een visie op de elektronische
relatie overheid–burgerInleidingDeel I Vrijheid in verbondenheid Visie1. Nederland in beweging1.1 Inleiding1.2 Technologische ontwikkelingen1.3 Maatschappelijke ontwikkelingen1.4 Reflectie: overheid en samenleving1.4.1 De veranderende overheidModels of Governance 1.4.2. De kwetsbare overheid2. De elektronische relatie overheid-burger: vrijheid
in verbondenheid2.1 Op zoek naar een nieuwe balans2.2 Vrijheid in verbondenheidVrijheid in verbondenheid2.3 De aanspreekbare overheidDeel II De aanspreekbare overheid Verkenningen3. De aanspreekbare overheid: bereikbaarheid3.1 Inleiding3.2 De kwaliteit van elektronische overheidsinformatie3.3 De kwaliteit van elektronische dienstverlening3.4 Algemene kwaliteitsaspecten van de elektronische overheid4. De aanspreekbare overheid: keuzevrijheid4.1 Inleiding4.2 Pro-actieve of responsieve overheid5. De aanspreekbare overheid: geloofwaardigheid5.1 Inleiding5.2 Het recht op deelname aan de informatiemaatschappij5.3 Het recht op regie over de eigen persoonsgegevens5.4 Het recht op vrijwaring van onnodig gegevensverkeer6. De aanspreekbare overheid: participatie6.1 Inleiding6.2 Invloed van ICT op het democratisch bestel6.3 Kwaliteit van de digitale democratie7. De aanspreekbare overheid: gevolgen voor positie en
structuurDeel III Overheid in beweging Acties8. Overheid in beweging8.1 Inleiding8.2 Een vernieuwende overheid8.3 Een betrouwbare overheid8.4 Een dienstbare overheid8.5 Een overheid voor iedereenTot slotOndertekeningBIJLAGE Lijst met gebruikte afkortingen
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26387Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 124 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 387Actieprogramma Elektronische Overheidnr. 8BRIEF VAN DE MINISTER VOOR GROTE STEDEN- EN INTEGRATIEBELEIDAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 19 mei 2000Hierbij stuur ik u de nota «Contract met de Toekomst». In
deze nota wordt een visie neergelegd over de rol van de overheid in relatie
tot de burger in de informatiesamenleving. Daarnaast wordt een aantal verkenningen
en acties aangekondigd. De acties bouwen voort op de acties die in het actieprogramma
Elektronische Overheid en de vijfde pijler van De Digitale Delta zijn genoemd.De nota bestaat uit drie delen. In het eerste deel «Vrijheid in
verbondenheid» wordt de visie gepresenteerd. In het tweede deel «De
aanspreekbare overheid» worden de (mogelijk vergaande) consequenties
van de visie voor een aantal aspecten van het overheidshandelen geschetst.
Omdat ICT-ontwikkelingen snel gaan, bestaat het derde deel «Overheid
in beweging» uit een aantal acties die nu al kunnen en moeten worden
ondernomen. Hiermee versterkt de overheid haar rol in de informatiemaatschappij
en geeft zij haar voorbeeldpositie verder vorm.De Minister voor Grote Steden- en Integratiebeleid,R. H. L. M. van Boxtel Contract met de toekomst Een visie op de elektronische
relatie overheid–burger19 mei 2000 Inhoudsopgave    Inleiding3   DEEL I VRIJHEID IN VERBONDENHEID6 VISIE 1.Nederland in beweging61.1.Inleiding61.2Technologische
ontwikkelingen71.3Maatschappelijke ontwikkelingen81.4Reflectie: overheid en samenleving92.De elektronische relatie
overheid-burger: vrijheid in verbondenheid132.1Opzoek
naar een nieuwe balans132.2Vrijheid in verbondenheid152.3De aanspreekbare overheid16   DEEL II DE AANSPREEKBARE
OVERHEID19 VERKENNINGEN 3.De aanspreekbare overheid: bereikbaarheid193.1Inleiding193.2De kwaliteit van elektronische overheidsinformatie203.3De kwaliteit van elektronische dienstverlening213.4Algemene kwaliteitsaspecten van de elektronische overheid224. De aanspreekbare overheid: keuzevrijheid234.1Inleiding234.2Pro-actieve of responsieve
overheid245.De aanspreekbare overheid: geloofwaardigheid255.1Inleiding255.2Het recht op
deelname aan de informatiemaatschappij255.3Het recht op
regie over de eigen persoonsgegevens275.4Het recht op
vrijwaring van onnodig gegevensverkeer286.De aanspreekbare
overheid: participatie296.1Inleiding296.2Invloed
van ICT op het democratisch bestel306.3Kwaliteit van
de digitale democratie317.De aanspreekbare overheid: gevolgen
voor positie en structuur33   DEEL III OVERHEID IN BEWEGING35 ACTIES 8.Overheid in beweging358.1Inleiding358.2Een vernieuwende
overheid368.3Een betrouwbare overheid378.4Een
dienstbare overheid388.5Een overheid voor iedereen40   Tot
slot41   Bijlage Lijst met gebruikte afkortingen43InleidingDe overgang naar een nieuw millennium was een bezinningsmoment. Eind 1999
verschenen veel boeken en artikelen die een terugblik boden of ver in de toekomst
keken, vooral naar de snelle ontwikkelingen in de Informatie- en Communicatietechnologie
(ICT). Op alle niveaus van het menselijk bestaan, thuis en op het werk, is
techniek nu duidelijk aanwezig en onmisbaar in het dagelijks leven. Dat is
het grote verschil met de traditionele samenleving, toen techniek slechts
toegepast werd in bepaalde domeinen. ICT-ontwikkelingen zijn doorgedrongen
in alle haarvaten van onze samenleving. Dit heeft ook grote gevolgen voor
de relatie tussen overheid en burger, de inrichting en het functioneren van
de overheid.Tegelijkertijd is er sprake van maatschappelijke veranderingen. Nederland
is meer dan ooit een land van geëmancipeerde individuen geworden, die
zelf hun sociale netwerken kiezen en kunnen kiezen. Bijna ieder individu neemt
deel aan meerdere, vaak totaal verschillende netwerken, met steeds weer andere
mensen, en bepaalt zelf welke rol hij inneemt binnen dat netwerk en hoe lang
hij blijft participeren. De mens maakt natuurlijk ook nog steeds deel uit
van groepsverbanden, maar de vergrote individuele keuzevrijheid zorgt ervoor
dat sociale netwerken – zowel in de fysieke als in de virtuele omgeving –
flexibel en dynamisch blijven. Ze kunnen alleen voortbestaan door voldoende
in te spelen op de behoeften van de individuele deelnemers.Doordat de overheid1 steeds meer deel uitmaakt
van allerlei netwerken verandert het contact met de omgeving. In de netwerksamenleving
is de overheid vaker één van de actoren en zal moeten samenwerken
met anderen. De omgeving (bedrijven, maatschappelijke instellingen en individuele
burgers) zal zijn wensen kenbaar maken en daarop moet een antwoord worden
geformuleerd, toegesneden op specifieke behoeften. Samenwerkend, interactief,
snel en op maat zijn de voorwaarden waaraan het overheidshandelen in toenemende
mate zal moeten voldoen.Tegen deze achtergrond is de vraag naar de invloed van ICT op het handelen
van de overheid actueel, maar een definitief antwoord is niet mogelijk. Tot
begin jaren negentig lag de nadruk op het automatiseren van werkprocessen
en het verbeteren van het functioneren van de interne organisatie. Nu wordt
gebouwd aan nieuwe informatierelaties met bedrijven, instellingen en een mondiger
burger. Dat vraagt om een nieuw «contract» tussen overheid en
burger. Uiteraard is de term contract hier overdrachtelijk bedoeld en houdt
in dat de informatierelatie tussen overheid en burger op een nieuwe wijze
vorm wordt gegeven aan de hand van nieuwe afspraken. Kern van die afspraken
is dat de overheid inspeelt op de behoeften van de burger, toegankelijk en
transparant is en communiceert in een interactief proces.Er is behoefte aan een overheid met een open oog voor de rol die burgers
en maatschappelijke organisaties spelen. In de nota «Vertrouwen in Verantwoordelijkheid»
wordt gesteld dat de samenleving niet langer alleen object van beleid is,
maar het overheidsbeleid mede vorm geeft2. Daar
komt bij dat de rollen van alle partijen in de virtuele wereld dikwijls meer
hybride zijn dan in de fysieke werkelijkheid. Dat dwingt tot nadenken over
de positionering en de vormgeving van de «elektronische overheid»,
die door het gebruik van ICT een nieuwe dimensie heeft gekregen. Een dimensie
die nieuwe mogelijkheden biedt voor van verbetering van de dienstverlening
en de effectiviteit en efficiency van de overheidsorganisatie. Deze nota is geen nieuw actieprogramma. Er wordt een visie neergelegd
over de rol van de overheid in de informatiesamenleving. Er wordt een aantal
verkenningen en acties aangekondigd. Die acties bouwen voort op de acties
die in het actieprogramma Elektronische Overheid zijn genoemd. Dit actieprogramma
biedt voldoende ambities die deze kabinetsperiode moeten worden gerealiseerd1. Deze ambities zijn opnieuw geformuleerd en bijgesteld
in de vijfde pijler van De Digitale Delta2. Uitvoering
van de zaken die daarin genoemd worden, is echter niet meer toereikend. De
snelle ICT-ontwikkelingen vragen om een flexibel, maar eenduidig overheidsinformatiebeleid.Met de in deze nota beschreven visie wil het kabinet dan ook vooral een
aanzet gegeven tot een discussie over de rol van de elektronische overheid
in de informatiemaatschappij. Deze discussie zal moeten worden gevoerd in
het parlement, maar ook met en in overheidsorganisaties en de Nederlandse
samenleving, zodat zicht ontstaat op een maatschappij waarin de voordelen
van ICT volop worden benut en de nadelen zoveel mogelijk worden beperkt. Bij
het opnieuw vormgeven van de informatierelatie tussen overheid en burger moet
zoveel mogelijk rekening worden gehouden met de wensen van de burger. Tegelijkertijd
dienen de effectiviteit en efficiency van de overheid toe te nemen en de privacy
en staatsveiligheid zo goed mogelijk worden gewaarborgd. Op deze wijze wordt
de informatiemaatschappij door een zo groot mogelijk deel van de Nederlandse
bevolking gedragen, zodat Nederland zijn voorsprong in de wereld behoudt en
versterkt.De internationale ontwikkelingen dwingen er toe alert te blijven. Tijdens
de recente Europese Top in Lissabon stond het onderwerp informatiemaatschappij
prominent op de agenda. Het nieuwe strategische doel dat daar werd geformuleerd
luidt: Europa moet de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie van
de wereld worden, gekenmerkt door duurzame economische groei, stijgende werkgelegenheid
en sociale samenhang. De overheid heeft daarbij een belangrijke voorbeeldrol.
Zo roept de Europese Raad op om er voor te zorgen dat tegen het jaar 2003
een algemene elektronische toegang is gerealiseerd tot belangrijke basisoverheidsdiensten.
De verkenningen en acties, die in deze nota worden genoemd, geven op vooruitstrevende
wijze inhoud aan de doelstellingen van de Europese Unie.De nota bestaat uit drie delen. In het eerste deel «Vrijheid in
verbondenheid» wordt een visie gepresenteerd. Deze dient als input voor
discussie. In deel twee, «De aanspreekbare overheid», worden de
(mogelijk vergaande) consequenties voor een aantal aspecten van het overheidshandelen
geschetst. Op dit moment bestaat nog onvoldoende duidelijkheid over de precieze
invulling en maatvoering van de in dat kader te ondernemen activiteiten. Daarom
bevat dit deel voorstellen voor verkenningen die moeten leiden tot een betere
onderbouwing van het overheidsinformatiebeleid in de komende jaren.Omdat ICT-ontwikkelingen snel gaan, bestaat het derde deel «Overheid
in beweging» uit een aantal acties die nu al kunnen en moeten worden
ondernomen en die beschouwd kunnen worden als een verbreding en verdieping
van de acties die genoemd zijn in het actieprogramma Elektronische Overheid.
Hiermee versterkt de overheid haar rol in de informatiemaatschappij en geeft
zij haar voorbeeldpositie verder vorm.De budgettaire consequenties van de in deze nota aangekondigde acties
en verkenningen zullen worden opgevangen binnen de huidige departementale
meerjarenraming en de bij de begrotingsvoorbereiding extra ter beschikking
gestelde middelen. De nota richt zich in de eerste plaats op de elektronische relatie tussen
overheid en burger. Hierbij komen diverse vraagstukken aan de orde die van
betekenis zijn voor de openbare sector. Maar in deze nota kunnen niet alle
consequenties van een nieuwe elektronische relatie voor de verschillende overheidssectoren
in beeld gebracht worden. Immer die zijn nog niet alle gevallen helder. Zo
kunnen bijvoorbeeld (voorgenomen) maatregelen als rekeningrijden gevolgen
hebben voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Een inventarisatie
naar dergelijke gevolgen wordt in deze nota aangekondigd. De noodzaak van
een dergelijke inventarisatie ligt in het feit dat bescherming van de privacy
één van de kwaliteitseisen is waaraan de elektronische overheid
moet voldoen.De kwaliteitseisen waaraan de overheid moet voldoen, zijn uiteraard ook
van toepassing op het bedrijfsleven, dat dan ook grote en groeiende inspanningen
op dit terrein verricht. Zo hangen de oude en nieuwe economie nauw samen.
De overheid heeft te maken met fundamentele veranderingen. Bijvoorbeeld internationalisering
en privatisering plaatsen de overheid in een andere positie. Bovendien kan
de combinatie van mondialisering en ICT-ontwikkelingen leiden tot beleidsconcurrentie
tussen nationale en regionale overheden. De overheden zullen hun kennisbasis
moeten versterken, hun dienstverlening moeten verbeteren en hun interne werkprocessen
moeten aanpassen. Dat is de nieuwe bureaucratie. Daarenboven zal de nieuwe
democratie een ongekende responsiviteit moeten en kunnen laten zien. Deel I Vrijheid in verbondenheid Visie1. Nederland in beweging1.1 InleidingIn veel Westerse landen, waaronder Nederland, ontstaat een netwerkmaatschappij,
waarin «netwerken onze samenleving vormgeven en productieprocessen,
ervaringen, macht en cultuur in belangrijke mate bepaald worden door de logica
van die netwerken»1. Iedere nieuwe deelnemer
aan het netwerk verhoogt de waarde van het netwerk, waardoor nieuwe partijen
worden aangetrokken en een opwaartse spiraal van voordelen op gang komt. In
die maatschappij geldt de economische wet van Metcalfe: de waarde, het nut
van een typisch netwerkproduct als een fax (hardware) of e-mail (software)
neemt exponentieel toe met het aantal gebruikers. Datzelfde geldt voor kennis:
het delen van kennis leidt tot vermeerdering van de beschikbare hoeveelheid
van waardevolle bruikbare kennis. Daardoor veranderen informatieverwerkende
organisaties als banken en verzekeringsmaatschappijen, maar ook de overheid.Het functioneren binnen netwerken heeft gevolgen voor de overheid. Bij
beleidsvorming en -uitvoering zijn andere partijen betrokken. Dit heeft ook
gevolgen voor de overheid in haar presterende rol als aanbieder van diensten.
In netwerken functioneert de overheid namelijk steeds meer naast bedrijven,
maatschappelijke instellingen en burgers en moet, meer dan voorheen, rekening
houden met de behoeften van die partijen bij de uitvoering van haar presterende
taken. De elektronische overheid zal in de netwerksamenleving een dynamische
balans moeten vinden tussen haar presterende rol binnen netwerken en haar ordenende rol boven
de netwerken.Het handelen van de elektronische overheid staat uiteraard niet los van
dat van de fysieke overheid. Er zullen veel taken blijven bestaan die alleen
door de fysieke overheid kunnen worden uitgeoefend, zoals reiniging en groenvoorziening
of de bescherming van de openbare orde. Wat dit laatst betreft wordt ook op
dit terrein steeds meer gebruik gemaakt van ICT. Maar nu het gebruik van ICT
toeneemt willen steeds meer burgers, bedrijven en andere organisaties elektronisch
contact houden met de overheid. Dat kan nog niet in alle opzichten en niet
iedere overheidsorganisatie is al voldoende toegerust. Toch krijgt de elektronische
overheid langzaam maar zeker vorm.Welke veranderingen zijn er in de informatierelatie met de burger? Moeten
er zwaardere kwaliteitseisen aan de overheid worden gesteld nu de technische
mogelijkheden toenemen?Vooral de politiek moet zich een mening kunnen vormen over de nieuwe informatierelatie
tussen overheid en burger en sturing geven aan de noodzakelijke ontwikkelingen.In het eerste deel van deze nota wordt een visie op de elektronische informatierelatie
tussen overheid en burger gepresenteerd. Van een informatierelatie is sprake
wanneer minimaal twee partijen belang hechten aan het uitwisselen en verwerken
van dezelfde gegevens. Met de visie wordt een aanzet gegeven tot een discussie
in het parlement en de samenleving om zo een fundament te leggen onder het
toekomstig informatiebeleid voor de openbare sector. De discussie start door
het stellen van vier centrale vragen:• Hoe wordt de komende jaren de informatierelatie tussen de elektronische
overheid en de burger vormgegeven? • Welke keuzevrijheid heeft de burger en wat zijn de verantwoordelijkheden
en taken van de overheid?• Welke eisen worden in de virtuele wereld aan de nieuwe rol van
de overheid gesteld met betrekking tot de uitoefening van zijn publieke taken?• Hoe kunnen nieuwe taken en verantwoordelijkheden worden waargemaakt?Bij de ontwikkeling van deze nota zijn verschillende informele expertmeetings1 gehouden. Daaraan hebben deskundigen en afgevaardigden
uit de wetenschappelijke wereld, het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties
en de overheid deelgenomen.1.2 Technologische ontwikkelingenMet het Internet is een virtuele ruimte ontstaan waarin mensen samenwerken,
handel drijven, informatie delen en communiceren. Ook bestrijden zij elkaar
en plegen strafbare feiten. Niet alleen van achter een bureau, maar in toenemende
mate ook mobiel. De apparaten waarmee we communiceren of werken worden kleiner,
compacter en gebruiksvriendelijker. Door digitalisering van de ether ontstaat
meer ruimte voor een efficiënt gebruik van frequenties en bovendien biedt
de convergentie van bestaande infrastructuren nieuwe mogelijkheden.Er is steeds meer bandbreedte, dat is de capaciteit van communicatiekanalen,
nodig om tekst, geluid en beeld te transporteren. Weliswaar kan door gebruik
van compressietechnieken de omvang van berichten beperkt worden, maar de toename
van het aanbod is zo snel dat dit consequenties heeft voor de infrastructuur.
Dat vergt bijzonder veel investeringen. In de nota De Digitale Delta2 is aangegeven dat het kabinet voor de periode 1999 tot
en met 2002 een bedrag van f 142 miljoen beschikbaar heeft gesteld om
Nederland een vooraanstaande rol te laten spelen bij de ontwikkeling van een
tweede generatie Internet. Voor dat bedrag worden onder meer het huidige onderzoeksnetwerk
SURFnet4 en de bijbehorende internationale verbindingen opgewaardeerd, zodat
ze veel sneller worden.Voor een deel kan aan de vraag naar meer capaciteit, snelheid en diversiteit
tegemoet worden gekomen door nieuwe technieken als UMTS (Universal Mobile
Telephony System) en WLL (Wireless Local Loop)3.
Met de laatste techniek wordt meer concurrentie in de telefonie op lokaal
niveau mogelijk omdat geen nieuwe bekabeling (onder de grond) naar de individuele
gebruiker hoeft te worden aangelegd. Met UMTS komt de convergentie tussen
vast en mobiel een stap dichterbij, omdat UMTS-diensten ook toegankelijk worden
via vaste netwerken4. De definitieve overgang
naar mobiele datacommunicatie laat waarschijnlijk niet meer lang op zich wachten.
Door de nieuwe generatie van mobiele technologie zoals UMTS en WAP (Wireless
Application Protocol) kan men vanaf iedere gewenste locatie mailen, chatten
en internetten.Nieuw is de Persoonlijke Digitale Assistent (PDA); een apparaat voorzien
van software die op basis van het persoonlijk profiel nagaat welke behoeften
mensen hebben. Door deze ontwikkeling kan iedereen straks persoonsgerichte
informatie ontvangen5. Zo wordt pro-actief ingespeeld
op wensen, die eerder kenbaar zijn gemaakt. Als deze ontwikkeling doorzet,
is het van belang te weten wie verantwoordelijk is voor de uitwisseling van
persoonsgegevens. Deze vraag komt in hoofdstuk 6 aan de orde.Het wordt steeds gemakkelijker om «aangesloten» te zijn. Omdat
alles aan alles kan worden gekoppeld ontstaat een gigantische stroom informatie die mensen in staat stelt efficiënter te werken, beter onderbouwd
beslissingen te nemen en wereldwijd te communiceren. In netwerken zijn vooral
knooppunten van belang. De hoeveelheid en de kwaliteit van deze knooppunten
nemen explosief toe. De productie van chips is zo goedkoop geworden omdat
er heel veel worden gebruikt. Het aantal chips in de wereld heeft het aantal
pc's al ver overschreden. Doordat ze steeds kleiner zijn, kunnen ze straks
bijna overal geplaatst worden en kan worden gecommuniceerd met of via apparaten
als koelkast, magnetron en horloge1. Bij het bezoek
aan het Media Laboratorium van Massachussetts Institute of Technology (MIT)2 bleek bijvoorbeeld dat communicatie via stoffen (chips
in (be)kleding) waarschijnlijk heel normaal wordt.In de afgelopen tien jaar is in snel tempo een virtuele ruimte naast de
fysieke wereld ontstaan, waar mensen elkaar ontmoeten, met elkaar praten,
boodschappen doen, advies vragen en plannen ontwikkelen. Tot nu toe wordt
de virtuele wereld als breuk met de fysieke wereld gezien en daarom wordt
gesproken van een ICT-revolutie. De volgende fase
van de informatiemaatschappij zal naar het zich laat aanzien worden gekenmerkt
door een ICT-evolutie, waarbij de virtuele wereld
integreert in de fysieke wereld3. Elektronische
communicatie en informatie-uitwisseling vindt dan minder plaats via speciaal
ontworpen apparaten, zoals de pc, maar via alledaagse gebruiksvoorwerpen,
zoals koelkasten of koffiezetapparaten.1.3 Maatschappelijke ontwikkelingenIndividualisering is wellicht het woord dat de maatschappelijke ontwikkelingen
sinds de zestiger jaren het best karakteriseert. In contacten met de overheid
zijn burgers andere eisen gaan stellen. Soms wil men nadrukkelijk meedenken
en beslissen over beleid dat hen aangaat. In andere gevallen vindt men het
voldoende om alleen bij verkiezingen zijn stem te laten horen. De burger weegt
de intensiteit van zijn inzet in het publieke domein steeds vaker af tegen
andere activiteiten. Er zijn echter ook groepen die minder mondig zijn of
die expliciet beslissen niet mee te willen doen4.Grenzen van tijd en ruimte, maar ook van organisaties vervagen. Veel mensen
staan voortdurend in contact met anderen en hebben apparaten die boodschappen
doorgeven als er even niemand thuis is. Nog nooit is zoveel informatie van
zoveel verschillende kwaliteitsniveaus beschikbaar geweest. Of bronnen betrouwbaar
zijn is daardoor niet altijd duidelijk. Menselijke creativiteit wordt steeds
belangrijker en velen zijn kenniswerkers geworden. Daarmee samenhangend worden
de grenzen tussen werk en privé-leven diffuser; er wordt zowel op kantoor
gewerkt als thuis of gewoon onderweg. Iedereen moet zich voortdurend bijscholen
en niet alleen gedurende het arbeidsproces, maar ook daarna. Het hoger onderwijs
voor ouderen bloeit en voor computercursussen in bibliotheken en volkshogescholen
bestaan lange wachtlijsten.Marketing kent een steeds fijnmaziger aanpak en reclameboodschappen die
in de brievenbus vallen zijn op naam gesteld. Het productieproces is steeds
vaker gericht op just-in-time leveranties, kleine hoeveelheden en een scala
aan keuzemogelijkheden voor de consument. ICT kan een belangrijke bijdrage
leveren aan de kwaliteit van het bestaan. Het is mogelijk geworden om mails
met beeldmateriaal te sturen naar familieleden aan de andere kant van de wereld.
Daardoor ontstaat een «timeless time», waarin de maatschappij
nooit lijkt te slapen5. Er is veel onaangenaam
en zwaar werk overgenomen door computers, zij het dat nog te weinig rekening
gehouden wordt met specifieke doelgroepen zoals visueel gehandicapten. Velen
zijn niet meer zo gemakkelijk onder de indruk van deskundigen, doordat zij
zelf op zoek gaan naar meer informatie of een second opinion.
Zo worden bijvoorbeeld huisartsen door patiënten geconfronteerd met informatie
die zij op het Internet over hun ziekteverschijnselen hebben gevonden.In de afgelopen decennia is veel vanzelfsprekende samenhang in de maatschappij
verdwenen. De Nederlandse bevolking is niet meer eenduidig in samenhangende
verbanden te verdelen naar religie of levensbeschouwing. Iedereen is op zoek
naar eigen oriëntatiepunten die dikwijls niet meer dezelfde zijn als
die van buren, collega's of andere mensen in de nabije leefomgeving. De virtuele
wereld wordt daarom voor steeds meer mensen belangrijk; daar zijn immers soortgenoten
of mensen met dezelfde interesses. De wereld is een dorp geworden waar begrenzingen
van tijd en ruimte zijn weggevallen. Dit wereldburgerschap roept ook een tegengestelde
beweging op die wil vasthouden aan het eigene. Regionalisme bloeit en staatkundige
verbanden zoals die tot voor kort bestonden vallen soms uiteen. Er is meer
aandacht voor de eigen cultuur en gebeurtenissen in de directe leefomgeving,
zoals blijkt uit de belangstelling voor regionale zenders en huis-aan-huis
bladen.Burgers sluiten zich niet zonder meer bij organisaties aan. Velen zijn
«shoppers» geworden, die overal iets van hun gading vinden. Vrijwel
iedereen vindt bijvoorbeeld dat het broeikasgevaar moet worden afgewend, maar
wil tegelijkertijd in de auto blijven rijden. De afwegingen die op microniveau
worden gemaakt, zijn niet altijd consistent ten opzichte van de macrostandpunten.
Het wordt dan ook steeds moeilijker om verbanden te zien tussen gebeurtenissen
die soms heel groot- en soms heel kleinschalig zijn.Dat leidt tot meer onzekerheid. Het is lastig om zelf op zoek te gaan
naar oriëntatiepunten en te wegen wat de waarde is van beschikbare informatie.
Het is niet zo simpel meer als het lezen van een krant of het zien van een
televisieprogramma waarvan achtergrond en status bekend is. Mensen worden
overspoeld met informatie waarvan ze de bron niet altijd kennen en moeten
zelf, veel meer dan voorheen, de zaken kritisch tegen het licht houden. Men
krijgt ook informatie waar men niet op zit te wachten. De virtuele grenzen
zijn open, maar het is niet altijd geweldig wat er binnenkomt. De in ons land
heersende normen en waarden zijn niet wereldwijd geldig en wat hier toegestaan
is, is dat niet noodzakelijkerwijs ergens anders ook. En overal zijn er mensen
op zoek naar snelle verrijking en naar de gaten in de wetgeving, waar ook
ter wereld. Opsporing en veroordeling van strafbare feiten is in cyberspace
buitengewoon lastig. Dit geldt ook voor belastinginning over virtuele transacties.1.4 Reflectie: overheid en samenlevingHet is niet mogelijk om te bepalen welke ontwikkelingen – maatschappelijke
of technologische – het meest bepalend zijn geweest voor het ontstaan
van de netwerksamenleving. Naast ICT spelen individualisering, maar ook de
vereniging van culturen en internationalisering een belangrijke rol. Op dit
moment weten we alleen dat deze ontwikkelingen elkaar beïnvloed en versterkt
hebben.De maatschappelijke en technologische ontwikkelingen betekenen veel voor
de overheid. De handelingsruimte en sturingsmogelijkheden krijgen een nieuwe
invulling en de communicatie met de samenleving verloopt anders. Er is in
de afgelopen vijf jaar al veel nagedacht over de gevolgen van de ICT-ontwikkelingen
voor de overheid. In het Nationaal Actieprogramma Elektronische Snelwegen
(NAP) van eind 1994 is de rol van de overheid nog beperkt tot de taak «de
positie als grootgebruiker van informatiesystemen en telecomdiensten zo te
organiseren dat deze een stimulerende en richtinggevende invloed uitoefent
op de ontwikkeling van elektronische snelwegen»1. In BIOS 3 komt voor het eerst duidelijk de rol van
de burger als klant van overheidsdiensten in beeld2.
In het Actieprogramma Elektronische Overheid wordt deze lijn verder doorgezet,
maar wordt ook aangegeven wat de consequenties van deze aanpak zijn voor de
overheidsorganisatie zelf. Een organisatie die achterloopt is immers niet
in staat om te zorgen voor een goede dienstverlening3. In de nota De Digitale Delta tenslotte worden de voornemens uit het
Actieprogramma Elektronische Overheid aangescherpt door expliciet aandacht
te vestigen op maatregelen die de overheid klantvriendelijker, efficiënter
en effectiever laten functioneren4.Maar het denken en onderzoek staan niet stil. Het programma Infodrome
moet, ter uitvoering van de opdracht van het kabinet aan de staatssecretaris
van Cultuur, een discussie op gang brengen over de strategische keuzes waar
de overheid in dit informatietijdperk voor staat5.
In het kader van dit programma wordt over de volle breedte van het overheidsbeleid
inzicht verzameld over mogelijke maatschappelijke veranderingen en de consequenties
hiervan voor de beleidsagenda. Het (politiek) debat wordt met deze inzichten
gevoed. Daarnaast zijn er onderzoeksprogramma's als InformatieTechnologie
en Recht (ITeR) en Maatschappij en de Elektronische Snelweg (MES). Bovendien
nemen meerdere ministeries deel aan het programma Internet en Openbaar Bestuur
en aan het Internationale programma «Governance in the Digital Economy».
Deze onderzoeksprogramma's kunnen met elkaar een beeld geven van de te verwachten
effecten van ICT-ontwikkelingen voor de openbare sector.Ondanks alle al verschenen nota's en onderzoeken is de gedachtenvorming
over de nieuwe overheid nog maar net op gang gekomen. Er kan nog geen antwoord
zijn op alle vragen. Wat betekent bijvoorbeeld de snelle groei van het Internet
voor de onderlinge relaties tussen overheidsorganisaties, maar ook voor de
relaties met burgers en bedrijven? Hoe is het gesteld met de beschikbaarheid
van overheidsgegevens voor de private sector? Moet de overheid grenzen stellen
aan «datamining»? Is dat op den duur nog mogelijk? Hoe zit het
met het spanningsveld tussen economische baten en ethische kosten van technologische
mogelijkheden, bijvoorbeeld in de zorgsector? En vooral wat betekent het voor
de overheid nu zij steeds vaker één van de deelnemers is in
een netwerk en nog minder een partij boven andere partijen?1.4.1 De veranderende overheidVanuit een agrarische samenleving waar de taken van de overheid zich voornamelijk
beperkten tot de zorg voor de openbare orde en het registreren van eigendommen,
werd de rol van de overheid omvangrijker toen de industriële maatschappij
ontstond. De behoefte aan ordening nam toe en daarmee de behoefte aan bestuur.
Vanaf het einde van de 19de eeuw kreeg de overheid meer oog voor het belang
van een evenwicht tussen economische en sociale aspecten. De maximale duur
van de werkweek werd vastgesteld en kinderarbeid verboden. In 1919 werd het
algemeen kiesrecht ingevoerd. Een grote omslag vond plaats toen na de Tweede
Wereldoorlog de verzorgingsstaat ontstond. Daarin was de taak van de overheid
niet langer beperkt tot ordening en bescherming, maar diende de overheid er
ook actief voor te zorgen dat iedere Nederlander een menswaardig bestaan kon
leiden. Vooral na de Tweede Wereldoorlog werd de verzorgingsstaat verder uitgebouwd.
Toen groeide de overheid uit tot een veelomvattende instantie die niet alleen
bescherming bood tegen misdaad, oorlog en uitbuiting, maar ook tegen de kosten
van ziekte, werkloosheid en ouderdom. De overheid werd responsief in die zin
dat ze open stond voor de noden van de samenleving en probeerde die zoveel
mogelijk te voorkomen of te verlichten. Tot aan het eind van de jaren zestig werden de behoeften van de samenleving echter vooral vertolkt
door de vertegenwoordigers van de gevestigde maatschappelijke instellingen.
Vanaf de jaren zeventig nam de directe communicatie tussen overheid en burgers
toe. Er kwam meer gelegenheid voor inspraak wanneer het ging om arbeidsomstandigheden,
uitkeringen, subsidies of de directe leefomgeving.Er is nu een nieuwe fase aangebroken. Dit wordt onder meer aan de orde
gesteld in het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
(WRR) «Staat zonder land». Hierin wordt aangegeven dat door de
toenemende internationalisering het handelingsvermogen van de nationale staat
in het geding komt. Door ICT nemen fysieke grenzen in betekenis af; hetgeen
gevolgen heeft voor het sturingsvermogen van de nationale overheden1.Daarnaast zijn de grenzen van de verzorgingsstaat in zicht gekomen. De
burger wordt, meer dan voorheen, aangesproken op de eigen verantwoordelijkheden.
Dat heeft twee oorzaken. In de eerste plaats heeft de overheid uit financieel-economische
motieven, grenzen om de verzorgingsstaat getrokken. Privatisering, verzelfstandiging,
de roep om kerndepartementen, bezuinigingen en financiële sturing waren
het gevolg. Ten tweede was de samenleving inmiddels ook rijp voor deze verandering.
Burgers zijn beter opgeleid, mondiger, en individualistischer. Ze staan kritischer
ten opzichte van de zorgtaken van de overheid. De relatie tussen overheid
en burgers is gelijkwaardiger geworden. In de nota «Vertrouwen in verantwoordelijkheid»
wordt aangegeven dat daardoor een spanningsveld ontstaat tussen de rechtstatelijke,
normerende en normatieve overheid en de interactieve en onderhandelende overheid2. Er komen vragen aan de orde als: wat doet de overheid
en wat kan worden overgelaten aan burgers en wat wordt de nieuwe balans tussen
maatschappij en burger in de netwerksamenleving?In het verlengde hiervan is sprake van een fundamentele discussie over
het democratisch bestel. Als overheden in virtuele netwerken functioneren,
kunnen grenzen vervagen. Waar begint de overheid en waar houdt zij op? De
kans op vervlechting tussen overheid en markt en tussen overheid en samenleving
neemt toe. In virtuele discussies is niet altijd duidelijk wie waarvoor aanspreekbaar
is. Hybride identiteiten doen soms uitspraken waarvan de status onduidelijk
is.De invloed van ICT op het democratisch bestel is onmiskenbaar. Een bekende
publicist als Don Tapscott voorspelt zelfs substantiële veranderingen
bij de «Models of Governance» door de huidige overgang van het
industriële naar het digitale tijdperk3:Models of Governance  Industrial EraDigital EraDemocracyrepresentativeparticipatoryPoliticsbroadcast, mass, polarizedone-to-oneCitizenspassive
consumersactive consumersStatesnational, monoculturalglobal, local, virtual, multiculturalRelevanter dan de vraag of deze voorspelling klopt, is de vraag hoe de
politiek op deze ontwikkeling wil gaan inspelen. Is het mogelijk dat er een
participatieve democratie ontstaat die toch representatief is? In hoeverre
is straks sprake van een multimediale (combinatie van bijvoorbeeld TV, callcentra,
internet) relatie tussen overheid, politiek enerzijds en burgers anderzijds?
Misschien is de digitale samenleving eerder een uitbreiding dan een vervanging
van de industriële samenleving? De nieuwe economie is immers ook een
nieuwe vorm naast de bestaande, oude economie. 1.4.2. De kwetsbare overheidDoor op het Internet aanwezig te zijn wordt de bereikbaarheid van overheidsorganisaties
vergroot. De bereikbaarheid wordt echter ook vergroot voor mensen en organisaties
die daar misbruik van willen maken. Zij kunnen de inhoud van een website verminken,
onbereikbaar maken of namaak websites plaatsen.Dat geldt natuurlijk ook voor het bedrijfsleven, maar een deel daarvan
is bereid om de risico's, die grotere bereikbaarheid met zich meebrengt, te
dragen. Dat kan omdat deze risico's tot op zekere hoogte kwantificeerbaar
zijn en worden afgewogen tegen de verwachte baten. Maar de overheid is op
dit punt niet vergelijkbaar met het bedrijfsleven. Naast kosten- en batenafweging
spelen ook andere factoren, zoals rechtszekerheid en rechtsgelijkheid, een
rol. De burger en het bedrijfsleven moeten er op kunnen vertrouwen dat overheidsinformatie
juist is en dat er niet met hun transacties is gemanipuleerd. Daarom zijn
sterkere structuren nodig. Er wordt nu hard gewerkt aan die sterkere structuren
in de vorm van digitale handtekeningen, elektronische identiteitsbewijzen,
het gebruik van biometrie, encryptie en de versterking van de opsporingsfunctie.Er zijn verschillende concepten mogelijk om de kwetsbare, elektronische
overheid voldoende weerbaar te maken. Zo heeft de Registratiekamer aandacht
gevraagd voor het PET-concept. Deze Privacy Enhancing Technologies maken het
mogelijk de identiteit van personen af te schermen. Dit kan variëren
van complete anonimiteit tot semi-anonimiteit (anoniem, maar wel herleidbaar
tot een individu). «Virtuele kluisjes» waarin persoonsgegevens
«opgeborgen» worden, kunnen de administratieve rompslomp verminderen
zonder dat allerlei gegevens «op straat» liggen. Dit is een mogelijke
oplossing om zorgvuldig om te gaan met elektronische persoonsgegevens.Op het moment dat identiteiten te achterhalen zijn, wordt het ook mogelijk
om ongewenste situaties – zoals hacking, handel in verboden goederen,
en zedendelicten – effectief tegen te gaan. Handhaving van de virtuele
openbare orde wordt dan een reële optie. Het kennen van de virtuele identiteit
maakt de persoon in kwestie traceerbaar in de fysieke wereld. Voor handhaving
van de mondiale virtuele wereld is het noodzakelijk om internationale afspraken
te maken over de wijze waarop virtuele identiteiten kunnen worden vastgesteld
en onder welke voorwaarden dit toelaatbaar is.De kwetsbaarheid van de elektronische overheid maakt het nodig om de ervaringen
met beveiligingsincidenten – zoals virussen en denial-of-service aanvallen –
te bundelen. Door gebruik te maken van de beste praktijken die binnen overheidsorganisaties
en het bedrijfsleven gehanteerd worden, kan de basis worden gelegd voor het
pragmatisch omgaan met de nieuwe afhankelijkheden voor de elektronische overheid.
Voor dat leerproces en met name voor de consolidatie van de leerervaringen,
is een vorm van kennismanagement nodig. Het kabinet is van plan om een verkennend
onderzoek uit te voeren naar de inrichting van een goed gestructureerde kennisbank
om de betrouwbaarheid van elektronische activiteiten te verzekeren en geschikte
software om deze kennisbank te kunnen benaderen.Parallel daaraan wordt op een aantal fronten gewerkt aan verwante aspecten:• door het ministerie van Verkeer & Waterstaat wordt een onderzoek
gestart naar de kwetsbaarheid van het openbare Internet;• om aan de bewustwording invulling te geven wordt op dit moment door verschillende ministeries gezamenlijk gewerkt aan een voorlichtingscampagne
over veilig internetgebruik in nauw overleg met belanghebbenden. Voorop staat
daarbij dat de groei van het Internetgebruik niet in gevaar mag worden gebracht
door al dan niet vermeende gevaren het opsporen en bestrijden van virussen
is vooral een kwestie van alert blijven en de nodige preventieve maatregelen
nemen. Dit kan worden gestimuleerd door iedereen bewust te maken van de potentiële
gevaren van Internet gebruik;• de OESO zal mede op initiatief van Nederland in het komende werkprogramma
aandacht gaan besteden aan de bescherming van kritische infrastructuren en
de mogelijkheden om internationaal afgestemd beleid op dit gebied te voeren;• door de Raad van Europa is op 27 april 2000 een concept-voorstel
voor een conventie over «Crime in Cyberspace» gepubliceerd. De
bedoeling is dat de Raad van Ministers de conventie aan zal nemen in de herfst
van 2001.Het uitgangspunt dat online dezelfde normen horen te gelden als offline
is leidend, maar wordt steeds meer ondergraven door de specifieke eigenschappen
van de elektronische wereld. Als er oog is voor verschillen tussen de fysieke
wereld en de elektronische wereld, kan een specifiek rechtskader voor Internet
actueel worden. In de notitie Internationalisering en Recht in de Informatiemaatschappij1 wordt daar uitvoerig op ingegaan. De notitie behandelt
bovendien de handhaafbaarheid van regelgeving in een internationale omgeving.
Diverse EG-richtlijnen beogen via harmonisatie van nationale regelgeving de
handhaafbaarheid bij internationale geschillen te verbeteren.De elektronische overheid is er dus niet alleen één die
kansen benut. Zij zal ook antwoorden moeten vinden op nieuwe bedreigingen,
om de waarden van onze democratische maatschappij te kunnen blijven waarborgen.2. De elektronische relatie overheid-burger: vrijheid
in verbondenheid2.1 Op zoek naar een nieuwe balansDe elektronische contacten tussen overheidsorganisaties, maar ook tussen
overheid en bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers nemen toe.
In 1998 verscheen het Actieprogramma Elektronische overheid2, waarin drie belangrijke thema's zijn uitgewerkt. In de voortgangsrapportage
die eind 1999 is verschenen wordt een overzicht gegeven van de huidige stand
van zaken3.Er zijn behoorlijke vorderingen gemaakt, maar tegelijkertijd wordt duidelijk
dat er nog witte vlekken zijn in het informatiebeleid voor de openbare sector:• Op het terrein van de elektronische participatie van burgers kan
meer gebeuren. Het toegankelijk maken van overheidsinformatie is een eerste
stap, maar het verspreiden van overheidsinformatie is iets anders dan het
voeren van elektronische discussies op basis van die informatie.• Het beeld van fragmentatie van de overheid zou voor de burger sterk
kunnen worden verminderd als burgers via een geïntegreerd fysiek of virtueel
loket met meerdere overheidsorganisaties zouden kunnen communiceren. Het functioneren
van de verschillende overheden/publieke organisaties achter het loket verandert
daardoor, maar de kwaliteitseisen, waaraan dat functioneren moet voldoen,
zijn nog niet duidelijk geformuleerd. • Kennismanagement is een belangrijke voorwaarde voor een betere
beleidsontwikkeling en -uitvoering, maar wordt nog onvoldoende opgepakt binnen
de overheid.• Er is behoefte aan afspraken ten aanzien van een betrouwbare relatie
tussen overheid en burger. Die afspraken moeten duidelijkheid bieden over
de manier waarop de elektronische overheid haar publieke taak uitoefent.De technologische en maatschappelijke ontwikkelingen dwingen de overheid
tot verandering en daarom moet zij vooruit blijven kijken en alert zijn op
nieuwe ontwikkelingen.In 1977 is door de WRR een toekomstverkenning uitgebracht om een bijdrage
te leveren aan «het denken over de mogelijke ontwikkelingen van de Nederlandse
samenleving op lange termijn». Communicatie en informatie worden in
dit rapport wel genoemd, maar opvallend is dat beide gezien werden als geïsoleerde
terreinen en niet als technieken die een basisvoorwaarde vormen voor de ontwikkelingen
op alle mogelijke terreinen1. Het groeiend belang
van informatie en technieken van informatie-overdracht zag men vooral als
een gevolg van de groeiende betekenis van de dienstensector in plaats van
als oorzaak. De verwachting was ook dat steeds meer problemen zouden ontstaan
door het uitgeput raken van de ethercapaciteit.Niemand kon toen voorzien dat de komst van ICT binnen vijfentwintig jaar
zou leiden tot enorme veranderingen in de maatschappij. Er zijn nu bijna zeven
miljoen Nederlanders die een mobiele telefoon bezitten en ze kunnen daarbij
een keuze maken tussen verschillende aanbieders.Het Nationale Actieprogramma Elektronische Snelwegen noemde in december
1994 het Internet wel, maar dan als «een paraplu-netwerk dat de onderlinge
verbinding van 25 000 computernetwerken verzorgt en beschouwd kan worden
als een voorloper van de elektronische snelweg». Dat de elektronische
snelweg in feite toen al bestond en zo snel zou worden uitgebouwd, zagen zes
jaar geleden maar weinig mensen.Het voorspellen van de toekomst is lastig en lijnen uit het heden kunnen
niet zonder meer worden doorgetrokken. Maar daarom is het nodig om alert te
blijven en open te staan voor nieuwe ontwikkelingen. De visie die hier wordt
gepresenteerd, moet voldoende flexibiliteit bieden voor de onderbouwing van
het informatiebeleid voor de openbare sector voor de komende tijd.De elektronische overheid is niet de enige gebruiker van haar informatie.
Ook burgers zijn actief op zoek naar overheidsinformatie. Dankzij ICT is het
steeds eenvoudiger om informatie over publieke dienstverlening, rechten en
plichten en/of beleidsvoornemens op te zoeken en te vergelijken. Daarom zal
de rol van de burger niet beperkt blijven tot reguliere verkiezingen en formele
inspraakregelingen. De mondige burger maakt zijn keuzes. Soms zal hij indirect,
via intermediaire organisaties, zijn mening kenbaar maken, in andere gevallen
zal hij rechtstreeks invloed uitoefenen op het beleidsproces. Goede en diverse
communicatiemogelijkheden met de overheid zijn noodzakelijk om deze verschillende
vormen van participatie te faciliteren. Een belangrijke voorwaarde voor dergelijke
participatie is dat burgers optimaal geïnformeerd zijn over het politieke
besluitvormingsproces en de resultaten daarvan. Daarom heeft het kabinet recent
besloten dat de basisinformatie van de democratische rechtsstaat (onder andere
wet- en regelgeving en informatie van vertegenwoordigende lichamen) gratis
elektronisch beschikbaar moet komen2. Omdat een
succesvolle beleidsuitvoering afhankelijk is van de medewerking
van burgers, kan de overheid er alleen maar bij winnen als zij een goede informatierelatie
onderhoudt.Overheid én burger opereren in toenemende mate in een netwerksamenleving,
waar zij steeds gelijkwaardiger worden en waar de kracht van de overheid wordt
bepaald door het leveren van kwaliteit en door het gezamenlijk creëren
en delen van beleidsinformatie. Daardoor kan in sommige gevallen worden gesproken
van co-productie van beleid. Maar er moet ook recht worden gedaan aan de meer
klassieke functie van de overheid, zoals het bewaken van de rechtsorde en
de uitoefening van het monopolie op het bewaken van de veiligheid, al komen
daar nieuwe rollen bij, zoals een interactief en communicatief leiderschap1. De overheid is vanouds echter ook scheidsrechter en
daarmee verantwoordelijk voor het publieke belang, rekening houdend met minderheidsgroepen.
In de netwerkmaatschappij moet een nieuwe balans ontstaan tussen overheid,
markt en civil society. Met de komst van de netwerksamenleving zal de overheid
moeten investeren in nieuw vormgegeven informatierelaties.2.2 Vrijheid in verbondenheidVanaf de tweede helft van de jaren negentig wordt duidelijker uitgesproken
dat iedere overheidsorganisatie van «buiten naar binnen» zou moeten
redeneren en dus responsief moet zijn. Dat betekent dat de overheid zich moet
verdiepen in de wensen van de burger en moet zorgen voor een open overleg,
heldere reacties en het afleggen van verantwoording. Een responsieve overheidsorganisatie
communiceert met de burger en denkt actief mee over zijn behoeften2. Daarbij gaat het ook om de manier waarop men contact
wil onderhouden met de overheid. Burgers willen betrokken worden en mee kunnen
denken wanneer zij dat belangrijk vinden. Daarom wordt de overheid met allerlei
meningen, verlangens, wensen en eisen geconfronteerd. Responsiviteit betekent
niet dat de overheid aan al die individuele wensen en behoeften kan voldoen.
Zij moet de belangen en behoeften tegen elkaar afwegen en daarbij vasthouden
aan beginselen als rechtvaardigheid, rechtsgelijkheid en zorgvuldigheid.Dat persoonlijke eisen en wensen van burgers niet altijd worden gehonoreerd,
zal sneller worden geaccepteerd als duidelijk is wat de redenen zijn voor
afwijzing. De burger heeft behoefte aan een transparant besluitvormingsproces.
Hij wil weten wanneer belangrijke zaken spelen, of en hoe hij betrokken kan
zijn en op welke manier een besluit tot stand komt. In de netwerksamenleving
is transparantie een voorwaarde voor een goede, langdurige informatierelatie.
Als de overheid de burger wil betrekken, waardoor de legitimiteit van het
bestuur toeneemt, dan zal zij hier veel aandacht aan moeten besteden.Voor een duurzame informatierelatie tussen elektronische overheid en burger
is «geïnstitutionaliseerd vertrouwen» nodig. Dat betekent
dat er afspraken moeten worden gemaakt. In dit «contract» moet
helder worden aangegeven wat de burger mag verwachten van de informatierelatie
met de overheid. Hoe wordt omgegaan met een e-mail? Welke waarde heeft een
elektronische discussie, al of niet op initiatief van een overheidsorganisatie,
en op welk moment wordt deze uitgevoerd? Hoe wordt er met de door de burger
ter beschikking gestelde persoonsgegevens omgegaan? Komt de virtuele identiteit
van de burger altijd overeen met de fysieke?In de visie, die in paragraaf 2.3 wordt uitgewerkt, worden de principes
genoemd die van toepassing zijn op de informatierelatie tussen overheid en
burger in de netwerksamenleving. Aan de orde komt ook hoe de overheid kan
worden afgerekend op haar handelen en hoe het «contract» tussen overheid en burger, waarbij de individuele keuzevrijheid van
de burger wordt beschermd, kan worden gegarandeerd. De visie luidt:Vrijheid in verbondenheidVrijheid heeft betrekking op de keuzemogelijkheid van de burger ten aanzien
van de manier waarop hij verbonden wil zijn met de overheid. Het begrip «verbondenheid»
kan op twee manieren worden opgevat. In de eerste plaats verwijst het naar
de virtuele netwerken, waarin overheidsorganisaties straks met elkaar, bedrijven,
maatschappelijke organisaties en burgers verbonden zijn. In de tweede plaats
verwijst verbondenheid naar de afspraken (het contract of verbond) tussen
overheid en burger over de vorm van de informatierelatie. Er is een spanning
tussen de verwachtingen, die de maatschappij van de overheid heeft en de mogelijkheden
van de overheid om hieraan te voldoen1. In het
«contract» moet een balans worden gevonden tussen het stellen
van normen door de overheid en de invloed van de burger op het beleidsproces.Dat er wordt gesproken van een contract geeft aan dat er sprake is van
een gelijkwaardigheid tussen de contractpartners, van onderhandelingsruimte,
flexibiliteit bij de invulling van voorwaarden. Een contract veronderstelt
ook wilsovereenstemming. Tenslotte impliceert een contract nakoming. De burger
zal de overheid aanspreken op haar deel van de afspraken. Omgekeerd zal ook
de burger aan zijn verplichtingen moeten voldoen.De visie gaat ervan uit dat er algemeen geldende inspanningsverplichtingen
zijn te formuleren die voor alle overheidsorganisaties van toepassing zijn,
ook al heeft elk zijn eigen verantwoordelijkheid en functie. Een elektronische
overheid, waar virtuele loketten (contactpunten) steeds minder organisatiegebonden
zijn, dient zich er toe te dwingen om algemene kwaliteitseisen vast te stellen.
Daarnaast kunnen aanvullende afspraken worden gemaakt door individuele overheidsorganisaties.Een gezamenlijke aanpak biedt de beste garantie om aan hogere kwaliteitseisen
te voldoen. Overheidsorganisaties functioneren immers in een netwerk en het
gezamenlijke netwerk heeft de verantwoordelijkheid voor bepaalde diensten.
De visie «Vrijheid in verbondenheid» kan daarom alleen worden
gerealiseerd als overheden bereid zijn de inspanningsverplichtingen, die in
de volgende paragraaf worden geformuleerd, gezamenlijk uit te voeren.Door de inzet van ICT wordt al meer samengewerkt dan vroeger het geval
was. Intranetten, extranetten en basisregistraties zijn daar voorbeelden van.
De investeringen worden vooral gedaan om de dienstverlening en de efficiency
en effectiviteit van de bedrijfsvoering te verbeteren. Een efficiënte
en effectieve overheid draagt bij aan het verbeteren van de concurrentiepositie
van Nederland. Samenwerking bij het verzamelen van informatie en kennisuitwisseling
kan daaraan een belangrijke bijdrage leveren. Bovendien kan de rol van de
overheid als «launching customer» alleen goed worden ingevuld
als de krachten worden gebundeld. Deze rol komt in hoofdstuk 8 aan de orde.
In het actieprogramma Elektronische overheid worden verschillende voorbeelden
genoemd van samenwerking in de back-office en van een betere elektronische
dienstverlening.2.3 De aanspreekbare overheidBij de uitvoering van de visie «Vrijheid in verbondenheid»
stelt de overheid hoge eisen aan zichzelf. De visie wordt immers uitgewerkt
in een «contract met de toekomst», waarin de elektronische relatie
tussen overheid en burger wordt geregeld. De burger moet kunnen vertrouwen
op het functioneren van de overheid en haar aanspreken op haar
aandeel in het «contract». Daarom moet de overheid in de eerste
plaats bereikbaar zijn. Bereikbaarheid gaat verder dan het bieden van toegang.
Van daadwerkelijke bereikbaarheid is pas sprake
als de overheid op een toegankelijke manier communiceert. Kwalitatieve overheidsinformatie
dient voor iedere Nederlander begrijpelijk én toegankelijk (visueel
en auditief gehandicapten) te zijn. Bovendien moet de overheid transparant
en actueel zijn. Dit is ook de doelstelling van de Wet Openbaarheid van Bestuur
(WOB), zodat de burger weet wat de overheid doet. Dat is echter niet voldoende.
Overheidsinformatie moet daarnaast voldoen aan kwaliteitseisen als volledigheid,
correctheid en actualiteit.De burger moet in zijn contact met de elektronische overheid in haar presterende
rol minimaal kunnen rekenen op een responsieve houding. Een verdergaande pro-actieve
benadering vanuit de overheid zou een vrije keuze voor de burger kunnen zijn,
een optie in het contract. Voor een pakket van diensten kan hij dan zelf kiezen
uit een meedenkende of een voor-je-denkende overheid. In de nabije toekomst
kunnen burgers wellicht ook zelf kiezen via welke kanalen zij de overheid
raadplegen. De elektronische overheid wil zo aan de burger keuzevrijheid te bieden ten aanzien van de wijze waarop hij de informatierelatie
met de overheid wil onderhouden.Daarnaast moeten de waarborgen van de elektronische overheid helder zijn.
Hoe zorgt zij dat een, zowel in economische als sociale zin, gezonde samenleving
kan (blijven) bestaan? Welke waarden worden beschermd? Welke maatregelen worden
getroffen tegen maatschappelijk ongewenste zaken? Hoe is gewaarborgd dat bereikbaarheid,
keuzevrijheid en participatiemogelijkheden ook in continuïteit kunnen
worden geleverd? De antwoorden op deze vragen bepalen de mate waarin de elektronische
overheid geloofwaardigheid uitstraalt.Tot slot moeten politieke bestuurders en het parlement aangeven hoe zij
omgaan met elektronische burgerparticipatie. Bieden
elektronische inspraakmogelijkheden, zoals chatten en discussiegroepen, mogelijkheden
om de burger te betrekken bij het democratisch proces? Welke status wordt
toegekend aan elektronische reacties van burgers? Op welke momenten worden
deze mogelijkheden «ingevlochten» in het beleidsproces?Op basis van de visie «Vrijheid in verbondenheid» zullen de
volgende inspanningsverplichtingen moeten worden aangegaan: Implementatie:
de aanspreekbare overheidInspanningsverplichting Bereikbaarheidgelijke kansen voor iedere burger om toegang te
krijgen tot de elektronische overheid en tot toegankelijke overheidsinformatieKeuzevrijheidkeuzemogelijkheden voor de burger over de wijze waarop hij de informatierelatie
met de elektronische overheid (in haar presterende rol) wil vormgeven Geloofwaardigheidduidelijkheid verschaffen aan de burger over zijn rechten jegens de elektronische
overheid Participatiehelderheid geven aan de burger over elektronische participatiemogelijkheden
en de status hiervanIn deel II worden de gevolgen van de visie uitgewerkt volgens de bovenstaande
indeling. Op basis van deze uitwerking zullen in de hoofdstukken 3 tot en
met 7 verkenningen worden gepresenteerd die de haalbaarheid van deze visie
zullen toetsen. In hoofdstuk 3 komt bereikbaarheid van de elektronische overheid aan de
orde. In hoofdstuk 4 gaat het om de keuzevrijheid van de burger en in hoofdstuk
5 om de geloofwaardigheid. Welke rechten kan de burger ontlenen aan het contract
met de toekomst?Hoofdstuk 6 behandelt het thema participatie. Hoe wordt een elektronische
democratie vormgegeven? In hoofdstuk 7 komt de vraag aan de orde wat de implementatie
van bovenstaande inspanningsverplichtingen betekent voor de structuur en de
positie van de overheid. Deel II De aanspreekbare overheid Verkenningen3. De aanspreekbare overheid: bereikbaarheid3.1 InleidingDé burger bestaat niet. De één legt gemakkelijker
contact met de overheid dan de ander en sommigen zijn beter in staat om de
waarde van informatie te wegen dan anderen. Er zijn mensen die behoefte hebben
aan een intensieve informatierelatie met de overheid, maar er zijn er ook
die het contact tot het minimum willen beperken. ICT maakt het mogelijk om
zoveel mogelijk tegemoet te komen aan individuele wensen. De overheid streeft
er naar om iedere burger in gelijke mate toegang te bieden tot overheidsinformatie.
Dat is essentieel voor de burger in zijn rol als afnemer van overheidsdiensten
én participant in het democratisch bestel. Het principe van gelijke
kansen geldt onverkort in de virtuele wereld en houdt een opdracht in aan
de elektronische overheid om een zodanige kwaliteit te leveren dat hieraan
kan worden voldaan, namelijk overheidsinformatie die voor iedereen begrijpelijk
is.Bij het bepalen van de kwaliteit speelt een aantal vragen, zoals: wanneer
is overheidsinformatie in voldoende mate toegankelijk? Is het kwaliteitsniveau
dat nu geldt voor fysieke transacties, (zoals aan het loket in een gemeentehuis)
voldoende? Of zorgen technologische en maatschappelijke ontwikkelingen voor
nieuwe, hogere eisen ten aanzien van toegankelijkheid? Kan overheidsinformatie
op maat worden geleverd en is dat zinvol? Is gelijke toegang tot overheidsinformatie
mogelijk?Het gaat bij kwaliteit om de correcte wijze van verstrekking van informatie,
maar ook om de inhoud van de aangeboden informatie en om het bieden van toegang.
Aan deze voorwaarden kan pas worden voldaan als voldoende inzicht bestaat
in de behoeften van de burger. Overigens is kwaliteit een relatief begrip,
dat steeds bijgesteld dient te worden. Een kwalitatief goede overheid is daarom
ook een flexibele overheid, dynamisch en met een open oog voor de behoeften
van de burger.In dit hoofdstuk worden begrippen gebruikt als have's en have not's, do's
en do not's, en know's en know not's. Om een goede informatierelatie te onderhouden
met de burger is het relevant voor de overheid om te weten welke ongelijkheden
in toegang en toegankelijkheid moeten worden opgelost en waar de prioriteiten
liggen. Have not's zijn degenen die niet voorop lopen bij de aanschaf van
pc's en de vaardigheid missen om elektronische informatie op te vragen. De
overheid kan hier een rol vervullen door middelen publiek beschikbaar te stellen.
Een voorbeeld is het plaatsen van pc's in openbare bibliotheken en scholen.
De know not's hebben de spullen en de technische vaardigheden wel, maar hebben
moeite met het interpreteren van de informatie. De overheid zal haar eigen
informatie zo helder mogelijk moeten verwoorden en aandacht besteden aan het
leren omgaan met informatie in het onderwijs. De do not's zijn degenen die
weinig of geen behoefte hebben aan een relatie met de overheid. Zij wensen
het contact tot een minimum te beperken, ook al hebben zij wel de vaardigheden
om met elektronische informatie of een elektronische overheid om te gaan.In het programma Infodrome (zie paragraaf 1.4) wordt ook gekeken
naar de consequenties van maatschappelijke en technologische ontwikkelingen
voor het overheidshandelen. Er wordt gestreefd naar nauwe samenwerking bij
de uitvoering van de hier gepresenteerde verkenningen en naar de
mogelijkheden de maatschappelijke en politieke discussie op dit punt te stimuleren.In paragraaf 2 van dit hoofdstuk gaat het om de kwaliteit van overheidsinformatie
en in paragraaf 3 om de kwaliteit van overheidsdienstverlening. Het gaat
hier om een analytisch onderscheid. Uiteraard is het verstrekken van overheidsinformatie
onderdeel van de dienstverlening. In paragraaf 4 tenslotte wordt er kort
stilgestaan bij de mogelijkheid om de kwaliteit van de elektronische overheidsinformatie
en dienstverlening te meten.3.2 De kwaliteit van elektronische overheidsinformatieEr zijn verschillende soorten overheidsinformatie. Een bijzondere categorie
vormt de basisinformatie van de democratische rechtstaat. Dat zijn documenten
van gekozen organen zoals parlement, gemeenteraad, provinciale staten of waterschapsbestuur,
wet- en regelgeving en rechterlijke uitspraken. Openbaarheid en toegankelijkheid
van deze informatie is van belang voor het functioneren van de Nederlandse
samenleving en voor het democratisch besluitvormingsproces. Daarnaast zijn
er nog tal van andere bestuurlijke documenten die overeenkomstig de Wet openbaarheid
van bestuur (WOB) een openbaar karakter hebben, zoals beleidsadviezen, onderzoeksrapporten,
beleidsregels en circulaires.Als informatie openbaar is, wil dat nog niet zeggen dat deze voor iedereen
hanteerbaar en begrijpelijk is. Bestuurlijke informatie is primair geschreven
voor degene die in de politiek of het openbaar bestuur actief is of juridisch
geschoold. Daarom wordt in bepaalde gevallen door voorlichters een «vertaling»
gemaakt voor het grotere publiek. Publieksvoorlichting richt zich vooral op
regelingen die voor veel burgers van belang zijn, zoals uitkeringen, subsidies,
vergunningen, belastingen of heffingen. Deze teksten hebben geen officieel
karakter en daarom staat er meestal de clausule bij dat aan deze tekst geen
rechten kunnen worden ontleend. Tot slot beschikt de overheid over veel bestanden
met persoonsgegevens, geografische informatie, meetgegevens en andere statistische
informatie. Voorbeelden zijn de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA), het
Kadaster, het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Op de openbaarheid
van dit soort informatie is soms specifieke regelgeving van toepassing, met
name ten aanzien van de prijsstelling.In de nota «Naar toegankelijkheid van overheidsinformatie»
uit 1997 zijn voor het eerst concrete doelstellingen geformuleerd met betrekking
tot het via het Internet toegankelijk maken van overheidsinformatie. Deze
doelen waren beperkt: een databank met wet- en regelgeving van het rijk en
een elektronische Staatsalmanak. Met de recente beleidslijn «Naar optimale
beschikbaarheid van overheidsinformatie»1
is deze doelstelling verruimd tot het kosteloos toegankelijk maken van alle
democratische basisinformatie. Deze doelstelling volgt uit de democratische
plicht van de overheid om deze informatie gemakkelijk toegankelijk te maken.
Dagelijks wordt deze informatie door tienduizenden gebruikers geraadpleegd.Van de Eerste en Tweede Kamer en ook van een aantal Provinciale Staten
zijn de vergaderstukken op het Internet beschikbaar. Bij gemeenteraden en
waterschapsbesturen is dit nog nauwelijks het geval. Teksten van geldende
regelgeving zijn vrijwel alleen bij enkele provincies en gemeenten te vinden.
De rijksoverheid publiceert sinds enige tijd alle besluiten met betrekking
tot wet- en regelgeving ook elektronisch Begin 2001 komt er een wettenbank
met volledige, actuele teksten. Sinds een half jaar is er een «Subsidieregeling
structurele bestuurlijke informatie op internet» om het publiceren van
overheidsinformatie op internet te stimuleren. Het Internet heeft zich ontwikkeld als het medium bij uitstek voor het
algemeen toegankelijk maken van bestuurlijke informatie. Dat is meer dan alleen
democratische basisinformatie. Het streven is er dan ook op gericht om alle
overheidsinformatie die actief openbaar wordt gemaakt in ieder geval ook op
het Internet te publiceren. Ook de Commissie Grondrechten in het Digitale
Tijdperk houdt zich bezig met de vraag hoe overheidsinformatie zo breed mogelijk
kan worden verstrekt (zie paragraaf 5.2). Dankzij de centrale portalwww.overheid.nl is er in ieder geval nu al één
loket waarop alle overheidsinformatie is te vinden.Dat heeft gevolgen voor de wettelijke verplichtingen om bepaalde overheidsinformatie
te publiceren in specifieke bladen of ter inzage te leggen. Het ligt dan ook
voor de hand om bovenstaande wettelijke verplichting aan te vullen met elektronische
publicatie. Omdat informatie over wet- en regelgeving op het Internet nu niet
de status heeft van een wettelijke publicatie, wordt altijd een clausule opgenomen
dat aan deze informatie geen rechten kunnen worden ontleend. Deze situatie
voldoet niet en daarom moet worden bezien of door wetswijziging geen formele
status kan worden verleend aan internetteksten.Door de toegenomen technische mogelijkheden kan de lat ten aanzien van
de kwaliteit van overheidsinformatie hoger worden gelegd. Er moet een duidelijke
grens zijn tussen wat de overheid zou moeten doen en de diensten die de markt
of intermediaire organisaties kunnen leveren. Het moet helder zijn waar de
verantwoordelijkheden liggen.Veel overheidsbeleid wordt door particuliere instellingen uitgevoerd,
die hiervoor subsidie ontvangen of uit sociale premies worden gefinancierd.
Daarom moet ook in de gesubsidieerde en gepremieerde sector het gebruik van
elektronische informatieverschaffing en dienstverlening worden gestimuleerd.
Voor de meeste burgers is het onderscheid tussen overheid en gesubsidieerde
en gepremieerde sector niet duidelijk. Daarom moeten de organisaties uit deze
sector bereikbaar zijn via de website www.overheid.nl.3.3 De kwaliteit van elektronische dienstverleningIn het actieprogramma Elektronische Overheid is de doelstelling opgenomen
dat in 2002 een substantieel deel, minimaal 25%, van de publieke dienstverlening
langs elektronische weg afgehandeld moet kunnen worden. In het najaar van
2000 wordt voor de eerste maal gemeten hoe het met de elektronische dienstverlening
bij de overheid gesteld is. Het is zeer wel mogelijk dat de uitkomsten van
deze meting vragen om nieuwe doelen en aanvullende initiatieven. Daarbij moet
worden voorkomen dat bij alle overheden opnieuw het wiel wordt uitgevonden.
Het programma Overheidsloket 2000 (OL2000) biedt de conceptuele basis voor
een volledige geïntegreerde dienstverlening vanuit een elektronisch loket.
Het gaat hierbij zowel om verticale integratie tussen overheden binnen een
functioneel gebied, als om horizontale integratie binnen bijvoorbeeld een
gemeente door verschillende functionele gebieden heen. Voor wat betreft de
verticale integratie lopen er nu voorbeeldprogramma's op het terrein van bouwen
en wonen, zorg en welzijn, en bedrijven. Voor wat betreft de horizontale integratie
is er een groot aantal gemeentelijke initiatieven, maar van een volledig «elektronische
gemeente», zoals bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk die al kent, is
in Nederland nog geen sprake. Ook bij departementen, ZBO's, provincies en
waterschappen zijn nog niet alle randvoorwaarden vervuld om een doorstart
te maken naar veel hogere percentages van elektronische dienstverlening. Deze
randvoorwaarden worden in de loop van de komende twee jaar gecreëerd
door de realisatie van de acties uit het actieprogramma Elektronische Overheid.
Hierbij zijn met name van belang de digitale handtekening, het
Rijksoverheidsintranet, een PKI-structuur en de digitalisering van de documentenstroom.
Om tot een volledige elektronische overheid te komen is echter meer nodig.
Er zullen er bij de verschillende overheidsorganisaties forse investeringen
moeten worden gedaan om deze technieken daadwerkelijk te implementeren. Het
gaat dan om een brede uitrol van het Actieprogramma Elektronische Overheid.
Deze investeringen zullen zich na verloop van tijd (meer dan) terugverdienen.
Probleem is nu dat er in het algemeen grote verschillen bestaan tussen de
plaatsen waar de investeringen moeten worden gedaan en die waar ze worden
terugverdiend. In veel gevallen zullen kosten en baten zelfs in verschillende
organisaties neerslaan. Daarom zal het Kabinet een verkenning uitvoeren naar
de kosten en baten van de overheidsbrede uitrol van het actieprogramma Elektronische
Overheid en naar de plaatsen waar kosten en baten naar verwachting zullen
neerslaan.Verkenning 1Er zal in 2000 een macro-onderzoek worden verricht naar de indicatieve
kosten en baten van de volledige uitrol van het actieprogramma Elektronische
Overheid, alsmede naar de plaatsen waar kosten en baten naar verwachting zullen
neerslaan. 3.4 Algemene kwaliteitsaspecten van de elektronische overheidHet stellen van kwaliteitseisen aan de overheid is niet nieuw. In de jaren
tachtig heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken de kwaliteitsmonitor laten
ontwikkelen om te meten of burgers in voldoende mate tevreden zijn over het
kwaliteitsniveau van de overheid. Omdat ICT een betere dienstverlening mogelijk
maakt en het verstrekken van informatie gemakkelijker is, nemen de eisen van
de burger toe. In het verleden was het voldoende als een brief aan de overheid
binnen zes weken werd beantwoord. Maar iemand die een email stuurt, verwacht
binnen 24 uur een antwoord of in ieder geval een ontvangstbevestiging. Als
afhandeling van een verzoek meer tijd in beslag neemt, is het nog mooier wanneer
via elektronische weg gevolgd kan worden in welke fase van afhandeling het
verzoek is.Naast de zogenaamde kwaliteitsmonitor is er eind 1999 een Internetmonitor
ontwikkeld die meet in hoeverre de elektronische overheidsdienstverlening
via het Internet voldoet aan kwaliteitseisen als bereikbaarheid, interactiviteit,
actualiteit en toegankelijkheid. Aangezien dit instru- ment alleen waarneemt
wat op een bepaald moment de mogelijkheden zijn van overheidswebsites, is
deze meetmethode te beperkt in het licht van de visie «Vrijheid in verbondenheid».
Immers het uiteindelijke kwaliteitsoordeel zal bepaald worden door de gebruikers.
Met oog hierop zal een gebruikerspanel worden samengesteld.Verkenning 2Door middel van een gebruikerspanel zal worden nagegaan wat ervaringen
en wensen van gebruikers zijn ten aanzien van het functioneren van de elektronische
overheid op het Internet. Mede aan de hand hiervan zal worden nagegaan welke
elementen van belang zijn voor de kwaliteit van een overheidswebsite.Eind 1999 is de Internetmonitor1 ingezet
bij alle overheidswebsites. In tegenstelling tot het gebruikerspanel dat vooral
vooraf eisen formuleert, is de intermonitor bedoeld als evaluatie-instrument.
Daarbij wordt gekeken naar inhoudelijke aspecten en het gebruik van de Internettechnologiemogelijkheden.
Hieruit bleek dat de inhoud van sites veelal redelijk is. Er is al behoorlijk
veel informatie op overheidssites te vinden. Verbeteringsmogelijkheden liggen
met name op het vlak van bestuurlijke informatievoorziening, elektronische
dienstverlening en internetdemocratie. De specifieke meerwaarde van internettechnologie
is dikwijls nog onderbenut, zoals een snellere beantwoording van emails en
een betere toegankelijkheid voor slechtzienden. Uit het onderzoek is ook gebleken
dat de grotere overheidsorganisaties aanmerkelijk verder zijn dan de kleinere.
Dit onderzoek zal eind 2000 en eind 2001 worden herhaald.De resultaten zullen worden gebruikt voor het opstellen van een kwaliteitsrichtlijn.
Deze richtlijn zal in eerste instantie aspecten met betrekking tot het gebruik
van Internet mogelijkheden gaan bevatten die voor iedere overheidssite relevant
zijn. Deze richtlijn heeft het grote voordeel dat als een overheidsinstantie
besluit om een site te ontwikkelen of zijn site te verbeteren, de kwaliteitsrichtlijn
gehanteerd kan worden als een soort minimummaatstaf. De richtlijn zal worden
opgesteld door vertegenwoordigers van overheidsinstellingen en gebruikers
en zal in de zomer verschijnen.ICT is meer dan alleen een handig hulpmiddel voor verbetering van de efficiency.
Als ICT goed wordt benut kan het een belangrijke bijdrage leveren aan de beleidsdoelstellingen
van een sector. Het kan de justitiële keten soepeler laten functioneren,
zoals dat ook bij de Belastingdienst het geval is. Het kan in het onderwijs
een alternatief zijn voor tekorten aan leraren en remedial teachers, de kwaliteit
van het bestaan van ouderen aanmerkelijk verbeteren en de veiligheid op straat
fors verhogen. Die mogelijkheden zijn er al, maar moeten nog worden gerealiseerd.
Voor een goed inzicht van de mogelijkheden van ICT binnen een sector zijn
de deskundigen uit die sector nodig. Zij hebben voldoende kennis van het primaire
proces om te bedenken welke bijdrage ICT daaraan zou kunnen bieden. Het is
dus van belang in de sectoren een denkproces op gang te brengen over de probleemoplossende
werking van ICT. Dit zou kunnen gebeuren door elke sector een ICT-kanskaart
te laten ontwikkelen om tot een mogelijke kwaliteitsverbetering te komen.
Het proces moet gericht zijn op snellere en betere oplossingen voor maatschappelijke
problemen. De kanskaart brengt de mogelijke verbeteringen die in een sector
bereikt kunnen worden door ICT, in kaart. Daarvoor zijn alle (relevante) «spelers»
in een sector nodig. Het proces kan worden gestimuleerd door een kleine, vaste
groep experts die alle sectoren die belangstelling hebben, adviseren en enthousiast
maken. In de eerste plaats moeten de geesten rijp en los worden gemaakt. Bij
de kanskaartontwikkeling moeten zo weinig mogelijk eisen aan vorm, inhoud
en proces worden gesteld. De commissie «ICT en de Stad», die onlangs
is ingesteld, is een eerste voorbeeld van zo'n kanskaartproces.Verkenning 3Het Kabinet zal iedere relevante sector in het publiek domein uitnodigen
om, onder aansturing van het betrokken departement, een ICT-kanskaart voor
de eigen sector te ontwikkelen. ICT-deskundigen zullen met deskundigen uit
de sector veelbelovende technologische ontwikkelingen koppelen aan de beleidsopgaven
waar de sector voor staat. 4. De aanspreekbare overheid: keuzevrijheid4.1 InleidingDe mogelijkheden van ICT leiden tot hogere eisen van de burger aan de
overheid. Hij wil meer maatwerk, meer mogelijkheden, meer inspraak en meer
invloed. Een pro-actieve houding van de overheid zou een stap in die richting
kunnen zijn. Pro-actief wil zeggen dat de overheid niet afwacht,
maar op eigen initiatief diensten aanbiedt of de burger betrekt bij het democratisch
proces. Dat betekent een cultuuromslag voor overheid en burger.Essentieel is natuurlijk de vraag of de burger dat wil. De in hoofdstuk
2 genoemde begrippen «Vrijheid» en «Verbondenheid»
geven aan dat er afspraken nodig zijn om er voor te zorgen dat de elektronische
overheid het vertrouwen van burger behoudt en verdient. Dit betekent dat de
burger serieus genomen moet worden en zelf zou moeten bepalen op welke wijze
hij het contact met de overheid wenst te onderhouden. In de volgende paragraaf
komt de keuze tussen een pro-actieve en responsieve overheid aan de orde.4.2 Pro-actieve of responsieve overheidIn de literatuur bestaat weinig twijfel over de vraag of de burger baat
heeft bij een pro-actieve overheid. De dienstverlening kan verbeterd worden,
het niet-gebruik van bepaalde regelingen neemt af, de rechtsgelijkheid neemt
toe, evenals de effectiviteit en efficiency. Er is sprake van grote individuele
voordelen.Degenen die goed de weg weten binnen de overheid kunnen maximaal profiteren.
Dat is de groep die nu ook het meest gebruik maakt van overheidsdiensten.
Zij krijgen nog meer gemak, financieel voordeel en efficiency. Voor deze groep
zijn ook de mogelijkheden als participant in het democratisch proces interessant.
Via ICT-toepassingen kan de overheid hen eenvoudiger betrekken bij beleids-
en besluitvorming en de uitvoering van beleid.Maar degenen die nu moeite hebben met het benaderen van de overheid lijken
nog meer voordeel te hebben van een pro-actieve overheid. Er is dan geen sprake
meer van vaak ondoorzichtige procedures, maar er wordt maatwerk geleverd door
exact aan te geven welke rechten en plichten van toepassing zijn. Bovendien
worden ze geattendeerd op regelingen waarvan ze misschien niet eens weten
dat ze er recht op hebben, zoals huursubsidie of bijzondere bijstand. Ook
wordt het gemakkelijker om, als ze dat willen, deel te nemen aan het democratisch
proces.Praktijkonderzoeken naar pro-activiteit geven aan dat er in bepaalde gevallen
en onder bepaalde voorwaarden inderdaad sprake is van een verbetering van
de informatierelatie. Dat is vooral het geval op het terrein van het lokale
armoedebeleid1. Voorwaarde voor succes is koppeling
van bestanden. Het is nog niet duidelijk of het aanbeveling verdient om tot
een landelijke aanpak van niet-gebruik van sociale voorzieningen te komen.
Er zijn tegenstrijdige onderzoeksuitkomsten. Zo blijkt uit een onderzoek in
opdracht van de ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieu dat grootschalige koppeling van bestanden niet
of nauwelijks resultaat heeft2. Maar in een onderzoek,
uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
wordt geconstateerd dat grootschalige bestandskoppelingen nodig zijn om eilandautomatisering
op te heffen3. Toch zijn beide onderzoeken positief
over de mogelijkheden voor pro-actieve dienstverlening. Over de invloed van
een pro-actieve aanpak op het democratisch proces is nog weinig informatie.De eigen keuzevrijheid blijft overeind. Als burgers niet pro-actief benaderd
willen worden is dat hun goed recht. Er zal worden onderzocht of het mogelijk
is om een pakket van overheidsdiensten te formuleren waarbij de burger kan
aangeven hoe hij benaderd wil worden. Verkenning 4Het Kabinet zal aan de hand van pilots nagaan welke overheidsdiensten
geschikt zijn voor een pro-actieve benadering van de burger en aan welke randvoorwaarden
deze pro-actieve dienstverlening zou moeten voldoen. In de pilots wordt ook
aandacht besteed aan de bedrijfsvoering van de elektronische overheid.Burgers in een pilotgebied, krijgen de mogelijkheid de overheid te machtigen
hem pro-actief te benaderen voor een aantal diensten. Er is hierbij sprake
van een «contract» dat op ieder gewenst moment weer kan worden
ingetrokken. Dit «contract» betekent tevens dat de burger de verplichting
aangaat zijn persoonlijke gegevens beschikbaar te stellen. Een burger kan
dan bijvoorbeeld beslissen dat hij wel automatisch wil worden geattendeerd
op een noodzakelijke paspoortverlenging, maar dat hij zijn belastingformulier
liever niet vóóringevuld van de fiscus ontvangt. Hij wil daarentegen
wel een signaal als hij in aanmerking komt voor bijzondere bijstand en ontvangt
graag alle beleidsinformatie over de voorgenomen verkeersmaatregelen in de
eigen buurt.5. De aanspreekbare overheid: geloofwaardigheid5.1 InleidingIn dit hoofdstuk komen de waarborgen aan de orde die de elektronische
overheid moet scheppen om burgers en organisaties te beschermen tegen de nadelen
van de informatiemaatschappij, die hun welzijn, welvaart of bestaansrecht
kunnen aantasten.Ook in de netwerksamenleving moet de overheid in haar regulerende en ordenende
taak waarborgen dat er geen onaanvaardbare ongelijkheid, onzekerheid, hinder
of onveiligheid ontstaat voor individuele burgers of de samenleving als geheel.
In de sfeer van wet- en regelgeving zijn al verschillende randvoorwaarden
geregeld, zoals bij de herziening van de telecommunicatie- en mediawetgeving.
In programma's als InformatieTechnologie en Recht (ITeR) en Maatschappij en
de Elektronische Snelweg (MES) wordt onderzoek gedaan en oplossingen aangedragen
om knelpunten aan te pakken. Daar komen nieuwe taken bij zoals de versterking
van de rol van de overheid als dienstverlener, eigenaar van economisch en
maatschappelijk waardevolle gegevens, en als hoeder van het democratisch proces.
Dan spelen niet alleen min of meer vanzelfsprekende (maar vaak nog verre van
gerealiseerde) waarborgen, zoals privacybescherming, een rol, maar zijn ook
«nieuwe» waarborgen nodig, bijvoorbeeld vrijwaring van onnodig
gegevensverkeer.In de volgende paragrafen komt een aantal rechten aan orde die mogelijk
eveneens toekomen aan de burger. Dan gaat het om rechten die helderheid scheppen
over de informatierelatie met de elektronische overheid en een bijdrage leveren
aan de kwaliteit van de informatiesamenleving. Het gaat om de volgende rechten:• Het recht op deelname aan de informatiemaatschappij;• Het recht op regie over de eigen persoonsgegevens;• Het recht op vrijwaring van onnodig gegevensverkeer.5.2 Het recht op deelname aan de informatiemaatschappijDe huidige samenleving wordt gekenmerkt door belangrijke structurele veranderingen,
met name in de maatschappelijke verhoudingen en de informatierelatie tussen
overheid en burger. Daarom heeft het kabinet een Commissie Grondrechten in
het Digitale Tijdperk ingesteld1, die één
dezer dagen haar advies zal uitbrengen over de aanpassing van
de grondrechten, zoals die zijn opgenomen in hoofdstuk I van de Grondwet én
over de wenselijkheid van de vaststelling van nieuwe grondrechten. Zijn de
bestaande grondrechten, zoals de vrijheid van meningsuiting, het recht op
privacy en het brief-, telefoon- en telegraafgeheim misschien aan herziening
toe? Kunnen burgers wel volwaardig functioneren in de informatiesamenleving
als zij geen of onvoldoende toegang hebben tot informatie? Deze Commissie
zal met haar advies een eerste aanzet geven tot beantwoording van de vragen
die behoren tot de constitutionele agenda van de 21ste eeuw. In de komende
tijd zal worden bezien welke andere vragen van constitutionele aard moeten
worden bestudeerd. Het gaat om vragen die, naast ICT, voortvloeien uit ontwikkelingen
als integratie, internationalisering en individualisering.Het is duidelijk dat de overheid moet zorgen voor een goede toegang tot
(elektronische) overheidsinformatie. Iedere burger in Nederland heeft toegang
tot het Internet via een dicht netwerk van aansluitingen in openbare bibliotheken.
Hiermee loopt Nederland in de pas bij bijna alle ontwikkelde landen. Overal
is gekozen voor de bibliotheken vanwege de rol die zij van oudsher vervullen
bij de informatievoorziening. Daarmee is niet gezegd dat de toegang voor iedereen
in voldoende mate is gewaarborgd. Voor een enkeling is zelfs de drempel van
de openbare bibliotheek te hoog. En hoewel daar internetcursussen worden aangeboden,
lossen die het probleem niet volledig op. Sommigen hebben nu eenmaal meer
begeleiding nodig. In 30 grote steden is daarom onlangs gestart met het project
«Digitaal trapveld». Daarnaast is het «Kennisnet»
van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen van belang en verschillende
lokale initiatieven. Een voorbeeld van dit laatste is het Residentienet van
de gemeente Den Haag.Ook non-profit- of vrijwilligersorganisaties kunnen een belangrijke rol
spelen bij het verlagen van de drempel tot elektronische informatie omdat
ze bekend zijn met de behoeften van hun doelgroep. Een voorbeeld hiervan is
Seniorweb. Dankzij het feit dat de site van deze stichting voor hen nuttige
informatie bevat, vinden steeds meer ouderen aansluiting bij de informatiemaatschappij.
In het Verenigd Koninkrijk is de informatie van non-profit organisaties te
vinden via de centrale toegang tot overheidsinformatie. In Canada is een speciaal
initiatief ontwikkeld, VOLNET genaamd, waarbij vrijwilligersorganisaties worden
aangesloten vanuit de gedachte dat het aanbieden van overheidsinformatie via
deze kanalen beter op maat gesneden is voor specifieke doelgroepen. Bovendien
wordt via deze weg de toegankelijkheid van overheidsinformatie verhoogd en
het gebruik van het Internet bevorderd. De participatie van non-profit en
vrijwilligersorganisaties kan een belangrijke bijdrage leveren aan het betrekken
van groepen burgers, die nu misschien nog achterblijven in de informatiemaatschappij.
Bovendien dienen deze organisaties ook in de virtuele wereld bij te dragen
aan een evenwichtige ontwikkeling tussen overheid, markt en civil society.Verkenning 5Het Kabinet zal onderzoeken hoe de participatie van non-profit- en vrijwilligersorganisaties
op het Internet zich ontwikkelt en op welke wijze deze organisaties een optimale
bijdrage kunnen leveren aan een dynamische balans tussen overheid, markt en
civil society in de virtuele wereld. In principe is het nu voor iedereen mogelijk om, bijvoorbeeld in de bibliotheek,
toegang te hebben tot de basisinformatie van de democratische rechtstaat,
zoals wet- en regelgeving en parlementaire stukken. Daarnaast is
een grote hoeveelheid andere overheidsinformatie beschikbaar gekomen. Daarmee
is een belangrijke stap gezet om openheid te verschaffen over het beleidsmatig
proces. Door de burger zoveel mogelijk te voorzien van overheidsinformatie
ontstaat een beter evenwicht in de verhouding tussen overheid en burger. De
burger is immers in veel gevallen verplicht om informatie te leveren aan de
overheid en is daardoor in al zijn handelen transparant geworden. Door ook
de overheid zelf zoveel mogelijk transparant te maken, worden de mogelijkheden
voor participatie en democratische controle sterk vergroot.Het recht op overheidsinformatie moet meer inhouden dan het zonder meer
beschikbaar stellen van grote hoeveelheden gegevens. Zo zal in het onderwijs
aandacht moeten worden besteed aan informatieverwerking. Maar ook de overheid
zal al het mogelijke moeten doen om haar informatie zo begrijpelijk mogelijk
aan te bieden, rekening houdend met fysieke en intellectuele handicaps. Of
het hier bedoelde recht ook op grondwettelijk niveau moet worden verankerd,
zal naar aanleiding van het advies van de Commissie Grondrechten in het Digitale
Tijdperk worden besloten.5.3 Het recht op regie over de eigen persoonsgegevensHet is door ontwikkelingen op het gebied van ICT makkelijker geworden
om persoonsgegevens te verzamelen, op te slaan en te gebruiken. De informatiemaatschappij
kan daardoor een bedreiging vormen voor de persoonlijke levenssfeer. De Wet
Bescherming Persoonsgegevens (WBP), die naar verwachting 1 januari 2001 wordt
ingevoerd, biedt daartoe een reikende hand. In deze nieuwe wet staat namelijk
de informatieplicht over persoonsgegevens aan de burger centraal. Dit betekent
dat de burger op de hoogte moet worden gesteld indien er gegevens van hem
worden verwerkt. De regie over de persoonsgegevens zal in de WBP geregeld
worden door rechten toe te kennen aan zowel de burger als de instelling die
de persoonsgegevens beheert.Misschien zou de overheid in haar rol als dienstverlener echter aanvullende
waarborgen moeten scheppen om de privacy van de burger te beschermen. Daarom
zal er een verkenning worden verricht naar de vraag of er in de dienstverleningsrelatie
tussen de elektronische overheid en de burger de regie over de persoonsgegevens
niet sterker bij burger zou moeten worden neergelegd. Deze verkenning zal
erop gericht zijn na te gaan of dit streven haalbaar is zonder dat de uitvoering
van de ordenende taken van de overheid in gevaar komt.Vragen van deze aard spelen ook een belangrijke rol in de adviescommissie
die de modernisering van de Gemeentelijke Basisadministratie Persoonsgegevens
(GBA)1 tegen het licht gaat houden. Deze onafhankelijke
commissie zal de vraag moeten beantwoorden of het GBA-concept in de toekomst
ook nog zal blijken te voldoen.Voor de bescherming van de privacy is een fundamentele en uitgewerkte
visie nodig. De norm dat de burger zelf regie voert over zijn persoonsgegevens,
zou een oplossing kunnen zijn. Ontwikkelingen op het gebied van ICT hoeven
namelijk niet alleen een bedreiging te betekenen; zij bieden ook mogelijkheden
om als burger zelf te controleren wat er met gegevens gebeurt. De overheid
kan dan slechts over die gegevens beschikken als daarvoor een wettelijke basis
aanwezig is. Als dit concept wordt ingevoerd, heeft dat mogelijk consequenties
voor de bedrijfsvoering van de overheid.Als aanvulling op de regiefunctie over gegevens zou de burger ook het
recht moeten hebben op een periodiek toegezonden overzicht van over hem vastgelegde
gegevens en over de verstrekking van deze gegevens aan andere
overheidsorganisaties. Deze notie vormt een uitwerking van de informatieplicht
zoals die in de WBP zal worden vereist. Een periodiek overzicht, bijvoorbeeld
jaarlijks zoals de Raad voor het Openbaar Bestuur dat voorstelt in haar advies
«ICT en het recht om anoniem te zijn»1,
sluit goed aan bij een pro-actieve dienstverlening, waarbij de overheid uit
eigen beweging diensten ter beschikking stelt, tenzij de burger dat niet wil.
Voordeel is bovendien dat een periodieke toezending aan de burger een toets
kan zijn ten aanzien van de juistheid van die gegevens. Dat is een belangrijke
voorwaarde voor een betrouwbare pro-actieve overheid.Daarnaast kunnen maatregelen getroffen worden om bedrijfsgegevens te waarborgen
tegen oneigenlijk gebruik. Ook bij bedrijven ligt het immers voor de hand
om niet meer gegevens te verzamelen en op te slaan dan nodig is. En ook hier
is het goed als de overheid duidelijk is over de uitwisseling van deze gegevens
met andere organisaties.De elektronische overheid dient ook helder aan te geven wat de consequenties
kunnen zijn van de bepaalde (voorgenomen) maatregelen, zoals bijvoorbeeld
rekeningrijden, voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer. In de
inleiding is reeds vermeld dat een inventarisatie nodig is naar die gevolgen.Verkenning 6Het Kabinet zal inventariseren wat de consequenties zijn van (voorgenomen)
overheidsmaatregelen in verschillende sectoren voor de bescherming van de
persoonlijke levenssfeer. Waar mogelijk moet de overheid gebruik maken van mogelijkheden die ICT
biedt om persoonsgegevens te beschermen, zoals Privacy Enhancing Technologies
(PET, zie paragraaf 1.4.2). Een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling
van PET zijn de Trusted Third Party-diensten (TTP's) in het kader van het
programma Public Key Infrastructure (PKI). Door inschakeling van TTP's als
intermediaire «notarisachtige» functie bij de elektronische uitwisseling
tussen overheid, burgers en bedrijven kan, door combinatie met intelligent
sleutelbeheer, de anonimiteit van de communicatie- partner zoveel mogelijk
worden gehandhaafd. Een ander voorbeeld is het «ontkoppeld koppelen»,
waarbij tussen verschillende administraties slechts de minimaal noodzakelijke
informatie wordt uitgewisseld. Van ontkoppeld koppelen is bijvoorbeeld sprake
als een vraag over het al dan niet overschrijden van een bepaalde inkomensdrempel
slechts beantwoord wordt met ja of nee in plaats van een exacte opgave van
het inkomen van de betreffende burger.Verkenning 7Het Kabinet zal nagaan op welke wijze invulling kan worden gegeven aan
een «recht op regie over de eigen persoonsgegevens». Bekeken zal
worden wat de gevolgen zijn voor de bedrijfsvoering van de overheid. Voor
die gegevens die beheerd worden door de overheid, zal worden nagegaan of en
hoe de burger, via een periodieke rapportage, kan worden geïnformeerd
over de over hem vastgelegde gegevens. Het kabinet zal in kaart brengen wat
de mogelijkheden zijn om de privacy te garanderen met behulp van PET. 5.4 Het recht op vrijwaring van onnodig gegevensverkeerTen behoeve van de uitvoering van haar taken verzamelt en beheert de overheid
een groot aantal gegevens. Door de toenemende complexiteit van de samenleving
en de onderlinge afhankelijkheid van wetgeving zijn de hoeveelheden de afgelopen
jaren toegenomen. Dit ondanks pogingen tot deregulering en harmonisering
van wetgeving, onder meer in het programma Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteit
(MDW). Veel van deze gegevens worden door meerdere overheidsinstanties gebruikt.
Daarom wordt een zelfde vraag soms meerdere keren aan burgers en bedrijven
gesteld.Hergebruik van gegevens tussen overheidsorganisaties vindt nog slechts
beperkt plaats. De Commissie Administratieve Lasten heeft uitgerekend dat
de administratieve lastendruk voor het bedrijfsleven in de periode 1993–1998
is toegenomen van 13 naar 16,5 miljard1. Ook
de burger heeft te maken met administratieve lastendruk. Probleem is dat die
burger daar veel minder tegen opgewassen is en soms uitkeringen en subsidies
laat schieten omdat de administratieve drempel te hoog is. Stroomlijning van
de basisgegevens die moeten worden aangeleverd aan de overheid betekent niet
alleen een sterke vermindering van die lastendruk, maar is ook een belangrijke
voorwaarde voor een efficiencyslag in de backoffice van de overheid. Bovendien
is koppeling van gegevens nodig om de burger de keuze voor een pro-actieve
dienstverlening te bieden.Als er, dankzij de stroomlijning van basisgegevens, een goed stelsel van
authentieke registraties ontstaat, kan worden gewaarborgd dat burgers en bedrijven
geen gegevens meer hoeven aan te leveren waarover de overheid al beschikt.
De overheid heeft zelf ook de verplichting om de gegevens waarover zij beschikt
zo efficiënt en effectief mogelijk te benutten. Stroomlijning van basisgegevens
heeft vergaande consequenties voor taak- en verantwoordelijkheidstoedeling
binnen de overheid. Het is daarom een kwestie van lange adem.Verkenning 8Het Kabinet zal, mede aan de hand van buitenlandse voorbeelden, onderzoeken
of in de informatierelatie tussen overheid en burger kan worden uitgegaan
van het uitgangspunt van eenmalige aanlevering van gegevens en welke maatregelen
nodig zijn om daartoe te komen. Op die manier kan invulling worden gegeven
aan het toekomstig recht van burgers en bedrijven om hun gegevens slechts
éénmaal aan de overheid te verstrekken. 6. De aanspreekbare overheid: participatie6.1 InleidingDe sterke opkomst van het Internet roept vragen op over allerlei structurele
en culturele aspecten van ons democratisch bestel. Kunnen we niet via het
Internet gaan stemmen in plaats van naar het stemlokaal te moeten komen? Kunnen
we niet van huis uit meebeslissen over allerlei zaken, waar nu het parlement,
de gemeenteraad en andere vertegenwoordigende lichamen namens ons over beslissen?Momenteel wordt dan ook in Nederland op verschillende wijze door meerdere
instanties, en onderzoekers in beeld gebracht wat de invloed van ICT op (een
facet van) ons parlementaire stelsel is en hoe daarop gereageerd zou kunnen
worden. Veelal worden hierbij ook elementen betrokken als dalende interesse
in «de politiek» zoals die onder meer tot uiting komt in dalende
opkomstcijfers bij verkiezingen en een afnemend aantal leden van politieke
partijen en de tendens tot individualisering. In dit kader wordt wel gesproken
van het «democratisch tekort», de veronderstelde kloof tussen
burgers en overheid respectievelijk politiek.Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP)2
heeft overigens geconstateerd dat er in de afgelopen decennia van een sterke
daling van de sociale en politieke participatie geen sprake is geweest. Het
SCP stelt zelfs dat in Nederland gesproken kan worden van «actief burgerschap»
dat vorm krijgt in een toegenomen affiniteit met buitenparlementaire
actievormen,«giro-activisme» en een bloei van de zogenaamde civil
society. Er zou sprake zijn van een verschuiving van politieke participatie
in enge zin (stemgedrag en partijpolitieke activiteiten) naar sociale participatie
(burgerschap en maatschappelijk engagement). Deze verschuiving leidt tot de
paradox van enerzijds individualisering en anderzijds een bloei van maatschappelijke
betrokkenheid. Dat het fenomeen Internet hierbij een rol speelt, is duidelijk.
Het netwerkkarakter van het Internet sluit bij uitstek aan bij de nieuwe vormen
van sociale participatie, die voortvloeien uit engagement met «single
issues», met name met die onderwerpen die in het leven van alledag als
belangrijk worden ervaren. Geconstateerd kan worden dat op het Internet zich
in wezen nieuwe vormen van interactie en communicatie ontwikkelen, die een
andere manier van omgaan met formele relaties weerspiegelen en het aangaan
van en de betrokkenheid bij nieuwe verbanden lijken te vergemakkelijken. Bovendien
leidt het gebruik van het Internet tot een andere betekenis van tijd en ruimte,
zodat mensen zich rondom bepaalde issues of gedeelde interesses kunnen organiseren,
zonder daadwerkelijk fysiek contact te hebben en zonder tijd verloren te laten
gaan met het organiseren van die ontmoetingen.Als het gebruik van ICT, en het Internet in het bijzonder, de sociale
participatie van burgers stimuleert, dan is het relevant om te weten wat dit
betekent voor de rol van de overheid en de politiek. In dit hoofdstuk wordt
geen sluitend antwoord gegeven op dit vraagstuk, maar worden de mogelijke
gevolgen geschetst die als input kunnen dienen voor de discussie. In de volgende
paragraaf wordt verder uitgewerkt wat de gevolgen van ICT voor ons democratisch
bestel kunnen zijn. Op grond hiervan wordt in paragraaf 6.3 aangegeven
welke kwaliteitseisen van belang zijn voor digitale democratie. Met de term
«digitale democratie» wordt bedoeld de elektronische participatie
van burgers in debatten of besluitvormingsprocessen over publieke zaken. Ook
hier geldt weer dat de digitale democratie eerder een aanvulling zal zijn
op ons democratisch bestel, dan dat ze het huidige bestel zal vervangen.6.2 Invloed van ICT op het democratisch bestelReeds in 1998 heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken zich de vraag
gesteld of het zinvol was om Internet in te zetten om burgers te betrekken
bij politieke besluitvorming en zo ja, op welke wijze dit dan zou kunnen.
In een publicatie uit voorjaar 1998, Handleiding «Elektronische Burgerconsultatie»1, wordt geconcludeerd dat een elektronische burgerconsultatie
in feite veronderstelt dat het politiek bestuur kiest voor interactieve beleidsvorming.
Gesteld wordt dat het instrument elektronische burgerconsultatie te beschouwen
is als een combinatie van interactieve beleidvorming en het Internet. Belangrijke
constatering uit deze handleiding is dat burgers alleen deelnemen aan een
«discussie zonder politicus» als van tevoren vaststaat dat de
politiek er meer mee zal doen dan alleen het verslag in ontvangst nemen.Ook de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) heeft zich – op verzoek
van BZK – gebogen over de mogelijke invloed die ICT heeft voor de (representatieve)
democratie. In haar advies «Grenzen aan de Internetdemocratie»
uit 1998 stelt de ROB onder meer dat voor een systeem van representatieve
democratie in een complexe samenleving geen geloofwaardig alternatief bestaat,
maar dat elektronische debatten onder voorwaarden een waardevolle bijdrage
kunnen leveren aan ons democratisch bestel. Duidelijk moet zijn wie initieert,
wie deelneemt, wat het doel is en hoe het debat wordt voorbereid en gestuurd.
Ondanks kanttekeningen en relativeringen beveelt de ROB aan om de mogelijkheden
van ICT stelselmatig te benutten om het publieke debat, dat in de klassieke
gremia is verschraald, elders te verbreden en te verdiepen, met
als actiepunten: doel en randvoorwaarden van het debat vastleggen, de media
zorgvuldig kiezen, het visualiseren van beleidsvoornemens, het openen van
burgerkanalen en het bevorderen van deskundigheid.6.3 Kwaliteit van de digitale democratieDigitale gemeenschappen ofwel «communities» worden steeds
belangrijker en ook internationaal nemen ze in betekenis toe. Via geheel verschillende
virtuele netwerken kunnen mensen hun behoeften, wensen en zelfs eisen kenbaar
maken. Iedereen kan zelf bepalen aan welke netwerken hij deel zal nemen, voor
hoe lang en met welke bijdrage. Zowel onderwerp als aard van de discussie
worden bepaald door deelnemers, rekening houden met de, vaak ongeschreven,
sociale normen van het netwerk.Dit betekent ook een cultuuromslag voor het functioneren van de overheid
in ons democratisch bestel. Er is steeds minder ruimte om lang na te denken,
grondig te overleggen en af te stemmen voor een beleidsvoornemen naar buiten
komt. Daar komt bij dat juist in de fase van planvorming het meer voorkomt
dat mensen worden uitgenodigd mee te denken. Daardoor vinden meer discussies
plaats, zowel rijp als groen, over overheidsbeleid.Zal democratische meningsvorming gegenereerd worden in spontane virtuele
gemeenschappen en is dat erg? Moeten de ideeën die deze gemeenschappen
genereren op een geïnstitutionaliseerde wijze worden geïntegreerd
in bestaande besluitvormingsprocessen, en zo ja, hoe moet dit worden vorm
gegeven? Gaat de overheid deelnemen aan deze gemeenschappen
of alleen «nemen»?De vraag naar democratische waarden is een ander punt, waarbij momenteel
veel vragen rijzen en nog weinig antwoorden zijn te geven. Wat is nu werkelijk
het hart van het democratisch bestel? Is het de rol van de politieke partijen,
het principe van vertegenwoordiging, of de constitutionele ordening van macht
en tegenmacht? De waarden van ons democratisch bestel zijn vertaald in allerlei
rechten: stemrecht, recht op zorgvuldigheid, recht op gelijke behandeling
en bescherming van de minderheid. Wat is de betekenis van deze waarden in
een digitale democratie, waar individuele keuzevrijheid steeds groter wordt?Daarnaast lijkt het digitale instrumentarium grote kansen te bieden om
vaker en meer adequaat politieke verantwoording af te leggen. Maar wat houdt
digitale verantwoording precies in? Is transparantie het hoogste goed? Wordt
de digitale democratie dan niet een klokkenwinkel, waarin niemand meer weet
hoe laat het is? Hoe verhoudt het streven naar een toegankelijke overheid,
die maatwerk levert, zich hiermee?De toepassing van ICT zal grote gevolgen kunnen hebben voor de democratie.
Toch zijn er nog te weinig echt interactieve debatten over beleid in wording.
Veel overheidsorganisaties beperken zich tot publicatie van vastgesteld beleid.
Dankzij technologische ontwikkelingen zou de elektronische overheid de soms
slecht bezochte inspraakavond in het wijkgebouw kunnen aanvullen en misschien
op termijn vervangen. Zo kan elektronische inspraak over beleidsplannen toekomst
hebben, zeker als het de directe leefomgeving van burgers betreft.Voorwaarde voor succes is dat burgers een keuze mogen maken uit een aantal
oplossingsrichtingen. De presentatie daarvan moet niet alleen toegankelijk
te zijn (zie hoofdstuk 3), maar ook moeten de mogelijke consequenties zijn
uitgewerkt. «Virtual reality»-technieken kunnen een belangrijke
bijdrage leveren aan het inzichtelijk maken van de gevolgen. Het gaat hier
om systemen ter ondersteuning van democratischeparticipatieprocessen.
Hierbij gaat het niet alleen om het moderniseren van kiesprocessen, maar vooral
om het ICT-ondersteund innoveren van besluitvormingsprocessen, zodat burgers
op een transparante en democratische gelegitimeerde manier meer invloed kunnen
krijgen. In deel III wordt zowel hierop als op het elektronisch stemmen nader
ingegaan.Inspraak op zich is voor een calculerende burger niet meer voldoende.
De elektronisch overheid zal open moeten staan voor actief meedenkende burgers,
die mogelijk zelf met oplossingen komen. In dat geval zal de overheid moeten
nagaan of deze oplossing voldoende is onderbouwd en het betreffende beleidsprobleem
goed wordt aangepakt. Interactiviteit kan een belangrijke bijdrage leveren
aan de totstandkoming van de digitale democratie. Dat lukt alleen als de mening
van de burger serieus wordt genomen, ook al kan niet altijd rekening worden
gehouden met ieders individuele inbreng. Er moet duidelijk worden gemaakt
wat de status is van het debat en hoe de verschillende bijdragen tegen elkaar
worden afgewogen. Volledige transparantie ten aanzien van het besluitvormingsproces
is noodzakelijk. Ook moet duidelijk zijn wat de status is van deelnemers vanuit
de elektronische overheid. Bij digitale debatten gebeurt het steeds meer dat
ambtenaren worden gemandateerd en namens het politiek bestuur meepraten. Maar
de bevoegdheid van een gemandateerd ambtenaar moet tevoren en voor iedereen
helder zijn. Het moet niet zo zijn dat hij langzaam maar zeker op de stoel
van zijn politiek bestuurder gaat zitten. De huidige verantwoordelijkheidstoedeling
geldt ook in de digitale democratie. Het politiek bestuur blijft verantwoordelijk
voor de inhoud van een beleidsbeslissing en de uitvoering daarvan.De rol van de elektronische overheid in het democratisch bestel dient
glashelder te zijn.Deze rol is over het algemeen
duidelijk wanneer het gaat over de digitale debatten die zijn geïnitieerd
door de overheid zelf. Het is echter de vraag of de betekenis van de overheidsrol
ook bekend is wanneer de elektronische overheid deel gaat nemen aan digitale
debatten van andere partijen, zoals bijvoorbeeld een discussie over rekeningrijden,
geïnitieerd door de ANWB. Een vraag die hieraan vooraf gaat, is of de
overheid in haar ordenende rol zonder meer deel kan nemen aan digitale discussie
van anderen. Voor deze situaties zullen we moeten verkennen of deze ordenende
rol niet conflicteert met participatie in een discussienetwerk. Misschien
moet de elektronische overheid niet meedoen met digitale discussies van anderen,
maar ligt haar taak vooral in het wegwijs maken van geïnteresseerde burgers.
Dit kan bijvoorbeeld door te verwijzen naar verschillende digitale discussies
die over een bepaald onderwerp worden gehouden. Hierdoor wordt de pluriformiteit
van informatie(bronnen) gewaarborgd.Verkenning 9Het Kabinet wil nagaan welke randvoorwaarden moeten worden geformuleerd
voor de betrokkenheid van de elektronische overheid bij verschillende digitale
debatten, gegeven ons politieke stelsel. Dit geldt zowel voor debatten die
de overheid zelf organiseert, als voor debatten van anderen waaraan zij al
dan niet deelneemt. Er is nog weinig bekend over de kwaliteitseisen van de digitale democratie.
Zowel van de kant van de Tweede Kamer als van het wetenschappelijk onderzoek
is belangstelling voor dit onderwerp. Er zijn nog veel vragen en nog veel
onzekerheden. Duidelijk is al wel dat burgers vooral mee willen doen aan digitale
debatten over dingen die hen direct raken. Het is de vraag of het bevoegd
gezag eerst beslist over de keuzemogelijkheden voordat burgers hun voorkeur
mogen weergeven. Vervolgens komt de vraag of zo'n digitaal tot stand gekomen
standpunt als een definitief besluit beschouwd moet worden of
als een advies aan de gemeenteraad. Wellicht varieert dit per onderwerp. Als
de spelregels openbaar zijn, wordt het gemakkelijker om de overheid hierop
af te rekenen. De elektronische overheid zal dan ook verantwoording af moeten
leggen over de wijze waarop zij de burger betrekt bij het besluitvormingsproces.7. De aanspreekbare overheid: gevolgen voor positie en
structuurHet is duidelijk dat het functioneren van de overheid door de toepassing
van ICT fundamenteel is veranderd. Getuige de hiervoor genoemde verkenningen
kan niet verwacht worden dat daaraan binnenkort een eind komt. De informatiemaatschappij
biedt de overheid kansen de relatie met zijn burgers wezenlijk te vernieuwen,
door een pro-actievere en betere dienstverlening, door meer transparantie
en door een actievere participatie.Deze kanteling veronderstelt een fundamenteel herontwerp van het bestaande
business model en heeft bij veel overheidsorganisaties al geleid tot belangrijke
organisatorische aanpassingen. Bij de Rijksoverheid is onder andere de Belastingdienst
een aansprekend voorbeeld van een organisatie die zijn business model voortdurend
transformeert, vooral gedreven door de mogelijkheden van de ICT.Wil de overheid kunnen voldoen aan de eisen die ze zichzelf oplegt dan
zal ze het proces van «business model redesign» ook over de grenzen
van overheidsorganisaties heen moeten toepassen. Dat vergt een intensieve
samenwerking tussen ministeries, uitvoeringsorganisaties, provincies, gemeenten
en andere overheidsorganisaties. Het programma Overheidsloket 2000 heeft door
zijn organisatieoverstijgende aanpak al de eerste fundamenten gelegd voor
zo'n heel nieuw business model voor overheidsdienstverlening. Door het op
gang brengen van een bewustwordingsproces, door het opzetten van organisatieoverstijgende
pilots, door het ontwikkelen van instrumenten en door de gerichte implementatie
van een aantal loketten zijn de eerste stappen gezet. Dit proces zal worden
voortgezet. En ook voor andere processen dan die van dienstverlening zal op
soortgelijke wijze aan de ontwikkeling van een nieuw business model moeten
worden gewerkt. Dit vereist een intensieve, niet-vrijblijvende samenwerking,
die verder gaat dan onderlinge afspraken over standaarden en procedures, maar
uitgaat van wezenlijke veranderingen in de verantwoordelijkheids- en taakverdeling
tussen overheidsorganisaties. Doelstelling is het creëren van een netwerkorganisatie
die, in nauwe samenwerking met andere netwerken, kennis ontwikkelt en deelt
en op basis daarvan waarde toevoegt aan de nationale en internationale gemeenschap.
Ook voor de overheid wordt het Internet dan een toepasselijke metafoor.Eerder is uitvoerig geschetst hoe de ontwikkelingen in de ICT de relatie
tussen overheid en burger veranderen, ten dele omdat er sprake is van onomkeerbare
externe ontwikkelingen, maar ook omdat de overheid die ontwikkelingen zelf
moet aangrijpen om beter te functioneren. Het gaat daarbij om belangrijke
veranderingen in het handelen – en soms ook in de organisatie –
van de overheid.De besproken veranderingen leiden tot een wezenlijk veranderende rol en
positie van de overheid. Ook in een bredere perspectief gaat het om fundamentele
veranderingen. Door mondialisering, privatisering en concentraties in het
bedrijfsleven neemt het risico toe dat de overheid ondanks de staatsrechtelijke
monopolies die zij heeft, mogelijkheden verliest om de noodzakelijke
maatschappelijke ontwikkelingen te beïnvloeden. Eerder in deze nota is
al geschetst hoe juist de combinatie van mondialisering en ICT-ontwikkelingen
kan leiden tot beleidsconcurrentie tussen nationale en regionale overheden
(zie hoofdstuk 2).Dit alles maakt het wenselijk, naast de op de relatie overheid-burger
gerichte verkenningen, een breed en grondig proces in gang te zetten, gericht
op een verkenning van de gecombineerde gevolgen van ICT en mondialisering
naar de positie, de rol en de institutionele structuur van de overheid.Verkenning 10Het Kabinet zal voor het einde van 2000 een advies vragen over de vraag
wat de gevolgen van ICT zijn voor de positie, de rol en de institutionele
structuur van de overheid. Deze adviesaanvraag zal ook ingaan op de gevolgen
van mondialisering, juist in wisselwerking met ICT. Deel III Overheid in beweging Acties8. Overheid in beweging8.1 InleidingIn de voorgaande delen (I en II) is aangegeven dat de informatierelatie
tussen overheid en burger steeds meer wordt onderhouden via elektronische
weg. Om zo ver te komen moeten nog vele acties worden uitgevoerd. Voor een
belangrijk deel zijn die acties in volle gang. In het actieprogramma Elektronische
Overheid zijn actielijnen uitgezet die nu worden uitgevoerd. Hoewel de ontwikkelingen
razendsnel gaan, kan worden geconstateerd dat de acties die in de Elektronische
Overheid zijn aangekondigd precies in de roos waren. Nieuw verworven inzichten
geven echter wel aanleiding tot aanvullende accenten op terreinen die ten
tijde van het uitkomen van het actieprogramma Elektronische Overheid nog onvoldoende
waren uitgekristalliseerd, dan wel intensiveringen op die terreinen waarop,
toen nog tastend, ooit voorzichtig is gestart. In deze nota gaat het dus om
aanvullende activiteiten die, ongeacht de uitkomst van de discussie, die met
deel I gestart wordt, en ongeacht de uitkomst van de verkenningen uit deel
II, nuttig en noodzakelijk en zijn om de overheid klaar te stomen voor de
informatiesamenleving. Uitstel van deze aanvullende acties tot een eventueel
nieuw actieprogramma, kan ongewenste gevolgen hebben voor de positie van de
Nederlandse overheid en voor de internationale positie van ons land in het
algemeen en het Nederlandse bedrijfsleven in het bijzonder.De publieke sector bepaalt ongeveer de helft van de economie. In alle
Europese landen wordt tussen de 45 en de 55% van het nationaal product via
de publieke sector besteed, terwijl dat in de VS ongeveer 25% is. Dit komt
omdat in Europa onderwijs, zorg en inkomensverzekeringen grotendeels uit de
publieke middelen worden betaald. Daardoor is de overheid zo'n belangrijke
partner in de nationale economie. Als de overheid te weinig of verkeerd in
ICT investeert, heeft dat dus niet alleen gevolgen voor de kwaliteit van de
samenleving en het niveau van de dienstverlening van de overheid, maar ook
voor de economische groei.Met ICT kan de structuur en cultuur van overheidsorganisaties worden verbeterd.
«Oude» informatietechnologie bestond vooral uit specifieke maatwerkoplossingen,
waardoor samenwerking niet eenvoudig was. Kosten en tijd waren niet in verhouding
met de voordelen. Dankzij «nieuwe» ICT, en vooral internetachtige
toepassingen, is samenwerking eenvoudiger. Organisaties maken steeds meer
gebruik van standaardpakketten in plaats van het (laten) ontwikkelen van maatwerk.
Ook in de softwaremarkt ontstaan daardoor steeds meer (wereldwijde) standaarden.
Nieuwe ICT leidt tot samenwerking binnen netwerken, waardoor er sprake is
van «vernetwerking» van organisaties.Iedere overheidsorganisatie moet volop innoveren en investeren in ICT
om te voorkomen dat er een kloof ontstaat tussen on-line burgers, bedrijven
en instellingen en een off-line overheid. Daarbij gaat het niet alleen om
investeringen in hardware (pc's en infrastructuur) en de software (behalve
om standaard-software gaat het daarbij ook om specifieke programma's die overheidsdiensten
en -informatie veilig, betrouwbaar en duurzaam maken), maar ook om het digitaliseren
van werkprocessen. Het gaat om ontwikkelingen van conventionele brief- en
notawisselingen naar digitale communicatie, van losse gegevensverzamelingen
naar gekoppelde authentieke registraties en van eilandautomatisering naar
digitale beleidsprocessen. Werkprocessen worden nu nog meestal op papier uitgevoerd,
maar zullen binnen de hele overheid opnieuw ontworpen moeten
worden vanuit een digitale invalshoek. Het uiteindelijke doel zal moeten zijn
dat de papierstroom binnen de overheid sterk wordt beperkt en het werk digitaal
wordt uitgevoerd. Daarvoor zijn investeringen nodig die zich in een later
stadium zeker terugverdienen.Wanneer de overheid in toenemende mate werkt binnen netwerken, heeft dat
gevolgen voor de informatierelatie met de burger en hiervoor zijn veranderingen
binnen de overheid noodzakelijk. In dit deel gaat het om de acties die op
korte termijn moeten worden opgepakt en zowel gericht zijn op de relatie overheid-burger
als op de relaties tussen overheden. In dit laatste hoofdstuk van de nota
komen de verschillende acties aan de orde.8.2 Een vernieuwende overheidWanneer de overheid innoveert en investeert doet zich de vraag voor of
dat in technologie moet zijn die zich bewezen heeft of dat de overheid zich
als een «launching customer» kan opstellen. Deze term houdt in
dat de overheid als belangrijke afnemer van ICT-diensten voorop loopt en een
stimulerende, lancerende rol speelt bij de toepassingen van nieuwe technieken.
Daar is geen eenvoudig antwoord op te geven. De overheid verricht cruciale
maatschappelijke taken en kan zich niet veroorloven risico's te lopen bij
de uitvoering. Aan de andere kant investeert de openbare sector ongeveer f 4
miljard per jaar in ICT en alleen de financiële sector investeert meer.
Daarmee speelt de overheid een heel belangrijke rol en kan dus een belangrijke
bijdrage leveren aan het creëren van een voorloperspositie van Nederland.1De overheid onderneemt zelf onderzoeksactiviteiten, omdat zij bijvoorbeeld
specifieke eisen stelt aan betrouwbaarheid en de markt die producten nog niet
standaard aanbiedt. Er worden in opdracht van de overheid al verschillende
technische toepassingen getest en geïmplementeerd om infrastructuren,
informatie-uitwisseling, -verwerking en -opslag te verbeteren. Er zijn hier
extra impulsen van de overheid nodig om de markt te stimuleren en innovatie
uit te lokken. De overheid wil op een aantal belangwekkende terreinen zijn
rol als «launching customer» uitbouwen door gerichte extra impulsen
te geven en daar jaarlijks f 10 à f 15 mln extra voor uittrekken:• beveilingstechnieken, zoals public key infrastructure (encryptie),
de digitale handtekening en biometrische identificatie; zgn. privacy enhancing
technologies (die het op termijn mogelijk maken gegevensuitwisseling en privacy
met elkaar te combineren);• digitalisering van administratieve werk- en verantwoordingsprocessen
met daarin een digitaal systeem voor documentaire informatievoorziening en
archivering voor de bewaring van documenten en gegevens (zo is de archivering
van e-mail nog een geheel onontwikkeld gebied);• Juridische knowledge-ware is een ICT-toepassing die het mogelijk
maakt alle bekende externe en interne kennis over wetten en regels, zoals
deze zijn vastgelegd in afzonderlijke systemen, met elkaar te verbinden. Op
deze manier kunnen wetgevingsprocessen, vergunningsverlening en de interpretatie
van regelgeving (zoals bezwaar- en beroepsprocedures) sneller, doelmatiger
en effectiever verlopen. Tevens wordt daarmee voorkomen dat de overheid haar
weerbaarheid verliest in een zich steeds verder juridiserende samenleving.• Systemen ter ondersteuning van democratische participatieprocessen,
waarbij het met name gaat om het ICT-ondersteund innoveren van besluitvormingsprocessen,
zodat burgers op een transparante en democratische gelegitimeerde manier meer
invloed kunnen krijgen. Concrete resultaten: systemen en methodieken die complexe besluitvorming- en adviesprocessen ondersteunen, waardoor overheden
responsiever worden en hun legitimiteit wordt versterkt.In deze rol van «launching customer» loopt de overheid risico's.
Vooruit lopen kan betekenen dat voor de verkeerde technieken wordt gekozen.
Maar tegen dit probleem lopen overheden in de hele wereld op. Het zou de internationale
concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven versterken als de overheid
hierin het voortouw zou nemen. Om de risico's zoveel mogelijk te beperken
is internationale afstemming en samenwerking nodig.Actie 1De overheid zal middelen vrijmaken om haar beleids- en bedrijfsprocessen
sterk te vernieuwen. Zij doet dit door zich op te stellen als «launching
customer» en wil zo het Nederlandse onderzoek en de ontwikkeling van
ICT een extra impuls te geven. De veranderingen binnen de overheid kunnen alleen tot stand komen door
samenwerking, kennisbundeling en door met elkaar op zoek te gaan naar kansrijke
nieuwe mogelijkheden. Een van de belangrijkste processen binnen de overheid
is het beleidsproces. Dat vindt plaats op basis van kennis binnen de organisatie
zelf, maar ook van daar buiten, soms interactief. In deze kennismaatschappij
is het ook voor de overheid van groot belang dat kennis goed beheerd wordt
binnen de verschillende overheidsorganen en dat informatie, ideeën en
relaties worden uitgewisseld.De invulling van kennismanagement verschilt per departement en is vooral
gericht op het eigen domein. Er is nog geen gemeenschappelijk beleid om kennis
breed te delen en verkokering te doorbreken. Door volop gebruik te maken van
de mogelijkheden van ICT zou het kennisniveau binnen de overheid sterk kunnen
worden verhoogd. Zo kan de kwaliteit van de bedrijfsvoering binnen de overheid
toenemen en kunnen beleidsprogramma's succesvoller en sneller worden ontwikkeld
en geïmplementeerd. Door onderling en met bedrijven coalities te sluiten
kunnen overheidsorganisaties geld, middelen en menskracht gericht inzetten
op trajecten die voor hen het meest belangrijk zijn. Ook overheidsorganisaties
zullen een «contract met de toekomst» moeten aangaan, waarbij
ze in ruil voor een geavanceerde bedrijfsvoering komen tot gezamenlijke beslissingen.8.3 Een betrouwbare overheidBurgers moeten vertrouwen kunnen hebben in het functioneren van de elektronische
overheid. Continuïteit, veiligheid en duurzaamheid zijn daarbij belangrijke
voorwaarden. Een betrouwbare overheid betekent in dit geval een elektronische
overheid die zorgt dat informatie digitaal op elk moment beschikbaar is (continuïteit),
dat informatie op een zorgvuldige wijze beveiligd is (informatiebeveiliging)
en dat informatie voor langere termijn duurzaam is opgeslagen (digitale duurzaamheid)
zodat er altijd een beroep op kan worden gedaan. Deze eisen gelden niet alleen
binnen een overheidsorganisatie, maar ook tussen overheden en tussen overheid
en burgers. In de WBP zullen gedragsregels worden vastgesteld en procedures
worden afgesproken over de manier waarop met gegevens wordt omgegaan en welke
eisen daarbij worden gesteld, rekening houdend met verschillende situaties
en doelstellingen. De waarde van gegevens is niet overal en in alle omstandigheden
gelijk. Zo kan een bedrijf economische waarde toekennen aan bepaalde gegevens,
terwijl dezelfde gegevens door de overheid worden gezien als openbare informatie
die gratis ter beschikking dient te worden gesteld. De overheid moet ook vertrouwelijk omgaan met informatie over haar burgers.
Bij een aanvraag van een brochure via het Internet, zal de overheid moeten
aangeven of de hiermee gepaard gaande informatie direct weer verwijderd wordt
of dat deze gebruikt wordt om de aanvrager op de hoogte te houden van nieuwe
ontwikkelingen als daar prijs op wordt gesteld. In ieder geval mag de overheid
de informatie niet gebruiken voor andere doeleinden. Daarnaast zullen in de
herziening van de Algemene Wet Bestuursrecht (Awb) eisen worden gesteld aan
de elektronische communicatie tussen overheid en burger.Niet alleen overheidsorganisaties maar ook burgers moeten op de hoogte
zijn van afspraken en gedragsregels voor een betrouwbare communicatie. De
eisen die aan een betrouwbare overheid worden gesteld moeten daarom gezamenlijk
worden opgesteld, geëvalueerd en gecertificeerd, zodat ze breed worden
gedragen.In paragraaf 1.4.2 werd aangegeven dat de netwerksamenleving veel
hinder kan ondervinden van virussen. Dat kan tot een aanzienlijke schade leiden
en bedrijfsprocessen ernstig hinderen. Uiteraard geldt dit ook voor de overheid.
Het kabinet is dan ook van mening dat de ervaring met dergelijke calamiteiten
zo veel mogelijk moet worden gedeeld en dat er adequate maatregelen moeten
worden genomen om schade zoveel mogelijk te beperken en, zo mogelijk, te voorkomen.
Het kabinet wil dan ook dat, binnen de ICT-implementatie-organisatie, ruimschoots
aandacht wordt besteed aan het beveiligen van het gegevensverkeer.Actie 2Het Kabinet zal in 2000 procedures en gedragsregels vaststellen om de
betrouwbaarheid van persoonsinformatie te garanderen. Daarbij zal aandacht
worden besteed aan aspecten van beveiliging en zal worden bezien hoe daaraan
kan worden voldaan door gebruik van een Public Key Infrastructure (PKI). De
procedures en regels zullen worden geëvalueerd en daarna worden gecertificeerd.
Daarnaast zal het Kabinet nog dit najaar met een voorstel komen voor bundeling
van kennis en maatregelen op basis van best practices, betreffende de overige
beveiligingsaspecten van het overheidsinformatiebeleid. 8.4 Een dienstbare overheidDe overheid dient via het Internet snel en toegankelijk haar diensten
beschikbaar te stellen. In het actieprogramma Elektronische Overheid en de
nota Digitale Delta is reeds het voornemen geformuleerd om in 2002 25% van
de publieke diensten via het Internet aan te bieden. Technologische ontwikkelingen
en internationale concurrentieverhoudingen lijken in de richting van een meer
ambitieuze doelstelling te wijzen.In 1999 had slechts 30% van de 537 gemeenten in Nederland een site op
het Internet. Dat is te weinig. Daarom geldt, naast de doelstelling om 25%
van de overheidsdienstverlening langs elektronische weg te laten plaatsvinden,
als nieuwe additionele doelstelling om eind 2002 alle gemeenten in Nederland
aanwezig te laten zijn in de digitale wereld. Daarom zal in 2000 een gemeentelijke
dienstencatalogus worden aanbesteed en vervolgens kosteloos aan gemeenten
ter beschikking gesteld. Dit om te voorkomen dat de 537 gemeenten in Nederland
ieder voor zich het wiel moeten gaan uitvinden. Actie 3In 2002 zouden alle gemeenten in Nederland een site op het Internet moeten
hebben. In overleg met de VNG zal worden bezien hoe deze doelstelling kan
worden gerealiseerd. Zo zal in 2000 een model-dienstverleningscatalogus worden
ontwikkeld en gratis aangeboden aan alle gemeenten. Het ingezette traject waarbij voor burgers en bedrijven relevante overheidsinformatie
(wetten, kamerstukken en dergelijke) op het Internet wordt geplaatst, wordt
dus met kracht voortgezet. Dit traject moet vervolgens worden uitgebreid met
transactiediensten. Daarbij kan gedacht worden aan het elektronisch aanvragen
en afhandelen van vergunningen en subsidies en aan elektronisch aanbesteden.
Het programma Overheidsloket 2000, dat thans is gericht op het ontwikkelen
van drie geclusterde loketten te ontwikkelen, het Bedrijvenloket (EZ), loket
Bouwen en Wonen (VROM) en het loket Zorg en Welzijn (VWS), wordt uitgebreid
met meerdere van dergelijke functionele loketten. In die pilots willen ministeries,
ZBO's en lokale overheden op drie terreinen tot geïntegreerde dienstverlening
komen. Aanvullend zal in 2000 een begin worden gemaakt met territoriaal geïntegreerde
«super-pilots» in (deel)gemeenten. Doel is om alle gemeentelijke
dienstverlening, waar mogelijk, elektronisch, via het Internet en/of call
centra aan te bieden.Actie 4In 2001 wordt gestart met territoriaal geïntegreerde pilots. Doel
hiervan is om in een aantal proefgebieden te komen tot een volledig aanbod
van elektronische overheidsdiensten. Aldus zijn en worden de fundamenten gelegd voor een geïntegreerde
elektronische overheidsdienstverlening. Bovenstaande acties betekenen een
flinke stap voorwaarts en geven mede-overheden een steun in de rug. Er zullen
er bij alle overheidsorganisaties forse investeringen moeten worden gedaan
om de overheidsdienstverlening grootschalig te digitaliseren. Deze investeringen
zullen zich na verloop van tijd meer dan terugverdienen. Probleem is nu dat
er in het algemeen grote verschillen zijn tussen de plaatsen waar de investeringen
moeten worden gedaan en die waar ze worden terugverdiend. In veel gevallen
zullen kosten en baten zelfs in verschillende organisaties neerslaan. Een
toegespitste financieringsfaciliteit zou een belangrijke bijdrage kunnen leveren
aan een snelle realisatie van de Elektronische Overheid in Nederland. Omvang
en vorm van de faciliteit zijn dan wel doorslaggevend. In 2000 zal worden
onderzocht welke kosten moeten worden gemaakt om de elektronische overheid
volledig tot wasdom te laten komen. Ook zal gekeken worden naar de meest doelmatige
wijze van financiering. Omdat de inzet van ICT uiteindelijk tot kostenbesparing
zal leiden, zal de financieringsfaciliteit waarschijnlijk de vorm krijgen
van een «eBank».Actie 5In 2001 zal worden bezien of een financieringsfaciliteit kan worden gecreëerd
die overheidssectoren stimuleert om te investeren in uiteindelijk rendable
ICT-investeringen met het oog op een betere dienstverlening. Veel overheidsbeleid wordt door particuliere instellingen uitgevoerd,
die hiervoor subsidie ontvangen of uit sociale premies worden gefinancierd. Daarom moet ook in de gesubsidieerde en gepremieerde sector het gebruik
van het Internet voor informatieverschaffing en dienstverlening worden gestimuleerd.
Voor de meeste burgers is het onderscheid tussen overheid en gesubsidieerde
en gepremieerde sector niet duidelijk. Daarom zal de informatie geïntegreerd
aangeboden moeten worden via de website www.overheid.nl. Daarmee samenhangend
zal er een nieuwe technisch verbeterde versie van www.overheid.nl worden ontwikkeld.In elk geval vraagt grootscheepse implementatie om bundeling van schaarse
kennis op het snijvlak van ICT en Openbaar bestuur. In 2000 zal een ICT-implementatie
organisatie van start gaan, zodat kennis wordt gebundeld, standaarden sneller
worden verspreid en flexibel ingesprongen kan worden op zich snel ontwikkelende
behoeften.Actie 6Het kabinet zal in 2000 een ICT-implementatie organisatie realiseren met
de volgende taken:– implementatie van ICT-programma's bij overheidsorganisaties;– certificering van organisatie-adviesbureaus en ICT-bedrijven die
de OL2000 aanpak aanbieden;– monitoring voortgang elektronische dienstverlening;– verzamelen en uitwisselen van best practices in Nederland. 8.5 Een overheid voor iedereenHet Internet kan ook een bijdrage leveren aan het transparanter maken
van het openbaar bestuur, het actief betrekken van de burgers bij de beleidsvorming
en het verkleinen van de afstand kiezer/gekozenen. Om volop gebruik te maken
van deze mogelijkheden en om vorm te geven aan de «Internetdemocratie»
zal er een expertisebureau voor innovatieve besluitvorming worden opgezet.
Dit bureau zal ondersteuning bieden aan overheidsorganisaties dievia ICT hun besluitvormingsprocessen willen vernieuwen en die de
burger in de gelegenheid willen stellen om mee te discussiëren en zo
mogelijk te beslissen.Actie 7Het Kabinet zal nog in 2000, binnen de ICT-implementatie-organisatie,
een expertisebureau voor innovatieve besluitvorming opzetten. Het expertisebureau
zal best practices verzamelen, overheden adviseren bij het opzetten van interactieve,
ICT-ondersteunde besluitvormings- en raadplegingsprocessen en ICT-middelen
voor de ondersteuning van deze processen (laten) ontwikkelen. Bovendien zal
het expertisebureau kennis verzamelen en handreikingen ontwikkelen over de
manier waarop innovatieve besluitvorming en democratische legitimatie het
best hand in hand kunnen gaan. Een interessant voorbeeld van een best practice is bijvoorbeeld Almere,
waar burgers in «een coproductie van interactief beleid» eind
1999 in de gelegenheid werden gesteld om via www.almere.nl invloed uit te oefenen op de herinrichting van een gedeelte van
de stad. Dit was een aanvulling op de traditionele inspreekavonden. Er werd
gebruik gemaakt van de zgn. consensusmeter, waarbij de gebruiker paarsgewijs
keuzes kon maken. Daaruit kwam dan een prioriteitsstelling ten aanzien van
twintig mogelijke ingrepen in het stadsdeel. Door het gebruik van deze werd
ook duidelijk over welke onderdelen geen overeenstemming bestond. Het ligt
voor de hand dat de Gemeenteraad de consensuspunten overneemt en zelf beslist
over punten waar een eensluidend oordeel ontbreekt. Een ander voorbeeld is de site www.geefmijderuimte.nl. Hier wordt de mogelijkheid geboden om een mening te geven over de
gewenste ruimtelijke ordening van Nederland. Er is een zogenaamde «Opiniewijzer»
ontwikkeld, die via het Internet kan worden ingevuld. De antwoorden op de
vragen zullen meegenomen worden in een landelijke discussie over de toekomstige
ruimteverdelingDoor deze best practices op een rij te zetten kunnen er lessen uit worden
getrokken. Door gebruik te maken van nieuwe technieken, zoals driedimensionele
virtuele ruimten krijgen burgers een beter inzicht dan mogelijk is op basis
van tekeningen en maquettes.Stemmen is één van de belangrijkste grondrechten van de
burger. Het Kabinet gaat daarom na of verkiezingen eenvoudiger en toegankelijker
gemaakt kunnen worden door de toepassing van ICT. Hiertoe zullen de Kieswet
en het Kiesbesluit worden aangepast, zal een op afstand raadpleegbaar kiezersregister
worden opgezet, komt er een elektronisch identiteitsbewijs en zal een virtueel
stemlokaal worden gebouwd. Hiervoor is f 19 mln beschikbaar in de periode
2001–2003.Actie 8Het Kabinet realiseert het project Kiezen Op Afstand (KOA). Doel is de
ontwikkeling van een systeem waarbij de kiezer in elk willekeurig stemlokaal
in Nederland zijn stem uit kan brengen. Het streven is erop gericht om in
2003 het systeem voor het eerst te testen tijdens verkiezingen die onder de
Kieswet vallen. Tevens wordt onderzocht of stemmen vanuit huis of vanaf de
werkplek mogelijk gemaakt kan worden.Tot slot is er aandacht nodig voor de vaardigheden van de burgers. Wanneer
straks de digitale democratie daadwerkelijk realiteit is geworden, waarbinnen
onder andere elektronisch stemmen mogelijk is geworden en de elektronische
overheid functioneert, is het van belang dat iedereen in Nederland ook in
staat is via de elektronische weg te communiceren. Hier wordt al hard aan
gewerkt door het ministerie van Onderwijs, Wetenschappen en Cultuur via het
onderwijsstelsel. Ook de openbare bibliotheken bieden internetcursussen aan.
Daarnaast zijn er ook vele particuliere initiatieven die hiertoe een steentje
bijdragen. Echter, dit alles is niet voldoende. Zoals in deel II, paragraaf 6.2
is gesteld heeft een iedereen recht op deelname aan de informatiemaatschappij.
Om dit recht te realiseren, komen er in alle 30 grote steden «Digitale
Trapveldjes».Actie 91Het kabinet realiseert in 2000 34 Digitale Trapveldjes in 30 grote steden.
Vanuit de gedachte dat trapveldjes van oudsher in wijken een belangrijke ontmoetingsplaats
zijn, kunnen digitale trapveldjes die functie vervullen in deze tijd. Zij
kunnen de sociale cohesie in de wijk verbeteren, doordat iedereen binnen kan
lopen en geholpen kan worden bij het aanleren van de vaardigheden die vereist
zijn in de informatiemaatschappij. Ze kunnen echter ook een belangrijke functie
vervullen bij de opstap naar een reguliere baan in de ICT-sector, doordat
jongeren daar bijgeschoold kunnen worden. Tot slotHet uiteindelijke «Contract met de toekomst» moet nog gesloten
worden. De contouren zijn echter met deze nota reeds zichtbaar geworden. Om
alvast een start te maken zijn hier een groot aantal acties, verkenningen
en voorgestelde rechten gepresenteerd. Tegelijkertijd wil ik vanuit mijn verantwoordelijkheid
als minister voor het overheidsinformatiebeleid met deze nota
de discussie over de visie «Vrijheid in verbondenheid» en de daaraan
gekoppelde rechten op gang brengen en voeren.De uitvoering van de acties kan direct worden gestart. Wat de verkenningen
betreft is het mijn bedoeling om binnen een periode van een jaar definitief
vast te stellen wat de haalbaarheidsmarge is van deze voorstellen. Aan de
hand van de resultaten van de uitgevoerde verkenningen kan ik deze voorstellen
dan concretiseren in een tweede actieprogramma Elektronische Overheid.De Minister voor Grote Steden- en Integratiebeleid,R. H. L. M.van BoxtelBIJLAGE Lijst met gebruikte afkortingenAwbAlgemene wet bestuursrechtBIOS 3Beleidsnota Informatiebeleid Openbare Sector (ministerie
van Binnenlandse Zaken, juli 1995) CALCommissie Administratieve Lasten CBSCentraal Bureau voor
de StatistiekELOactieprogramma Elektronische Overheid (ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, december 1998)EZministerie van Economische ZakenGBAGemeenschappelijke
Basisadministratie PersoonsgegevensICTInformatie- en Communicatie TechnologieITeRInterdepartementaal
onderzoeksprogramma Informatietechnologie en Recht KOAKiezen Op AfstandMDWProgramma Marktwerking,
Deregulering en WetgevingskwaliteitMESInterdepartementaal onderzoeksprogramma Maatschappij
en de Elektronische Snelweg OL2000Overheidsloket 2000PDAPersonal Digital Assistant PETPrivacy Enhancing Technologies PKIPublic
Key Infrastructure ROBRaad voor het Openbaar Bestuur SCPSociaal en Cultureel PlanbureauTTPTrusted Third Party UMTSUniversal
Mobile Telephony System VROMministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer VWSministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport WAPWireless Application ProtocolWbpWet
bescherming persoonsgegevens WLLWireless Local Loop WOBWet openbaarheid van bestuurWRRWetenschappelijke
Raad voor het RegeringsbeleidZBOZelfstandig BestuursorgaanXNoot1De overheid bestaat niet. In deze nota hanteren we de term «de overheid»
als een verzamelnaam voor de rijks-, provinciale en gemeentelijke overheid.
Dit wil niet zeggen dat met name Deel I niet relevant zou zijn voor andere
publieke organisaties in Nederland.XNoot2Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Vertrouwen in
verantwoordelijkheid, Den Haag, 1999, p. 14.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999, 26 387, nr. 1.XNoot2Kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999, 26 643, nr. 6.XNoot1Manuel Castells, The rise of the network society, Volume I of The Information
Age: Economy, Society and Culture, 1999, Oxford, pagina 469.XNoot1Er zijn vijf expertmeetings gehouden waar telkens drie deskundigen aan
deel hebben genomen. Het betreft de onderwerpen: 1) Gelijkwaardigheid in de
informatiesamenleving, 2) Kwaliteit van de elektronische overheid, 3) Democratie,
4) Privacy en 5) Macht van de ICT aanbieders. Daarnaast is er een expertmeeting
met jongeren geweest waar meerdere van deze onderwerpen zijn besproken. Bovendien
is er een aantal themabijeenkomst georganiseerd over de levenscyclus van de
mens om te bezien welke veranderingen de informatiemaatschappij voor het individu
met zich meebrengt.XNoot2Kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999, nr 26 387, nr. 6.XNoot3Zie voor meer informatie, Netwerken in de Delta, Ministerie van Verkeer
en Waterstaat, aangeboden aan Tweede Kamer op 1 mei 2000.XNoot4idem 8.XNoot5Koos van der Steenhoven – ICT voorkomt juist tweedeling, Obm, winter
1999, pagina 58.XNoot1Kevin Kelly – Nieuwe regels voor de nieuwe economie; tien radicale
ondernemingsstrategieën in een wereld van netwerken, 1999.XNoot2Studiereis 9–12 februari 2000 naar Boston, USA.XNoot3Neil Gerschenfeld, When things start to think, New York, 1999.XNoot4Margo Andriessen, Het gaat om de Gestalt – Gesprek met Bert Mulder
over tweedeling in de informatiesamenleving, Obm, winter 1999, pagina 54.XNoot5zie voetnoot 1, pagina 434.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1994–1995, 23 900, nr. 20.XNoot2Kamerstukken II, vergaderjaar 1994–1995, 20 644, nr. 23.XNoot3Kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999, 26 643, 1.XNoot4Kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999, 26 387, 6.XNoot5Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, missie Infodrome,
z.j.XNoot1WRR, Staat zonder land, 1998.XNoot2Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Vertrouwen in
verantwoordelijkheid, Den Haag, 1999, p.19.XNoot3Don Tapscott, A new program of the alliance for converging technologies,
Governance in the digital economy, 1999.XNoot1Binnenkort naar TK.XNoot2Kamerstukken II, 1998–1999, 26 387, 1.XNoot3Kamerstukken II, 1999–2000, 26 387, 4.XNoot1WRR, De komende vijfentwintig jaar; een toekomstverkenning voor Nederland,
1977.XNoot2Naar optimale beschikbaarheid van overheidsinformatie, Kamerstukken II,
1999–2000.XNoot1A.C. Zijderveld – Decentrering en ontgrenzing; essay t.b.v expertmeeting
«Bewegend Bestuur 2000», blz. 8, Rotterdam, 1999.XNoot2WRR, De blik naar buiten – Geïntegreerde dienstverlening als
structuurprincipe, 1995, Den Haag.XNoot1Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Vertrouwen in
verantwoordelijkheid, Den Haag, 1999, p. 20.XNoot1Op 1 mei 2000 naar de Tweede Kamer gestuurd.XNoot1Ministerie van BZK, Internet Monitor Overheidswebsites 1999, Den Haag.XNoot1KWIZ, Zicht op armoede, 1999.XNoot2Ernst & Young Consulting, Terugdringen niet-gebruik van sociale voorzieningen:
opsporen en actief benaderen, 1999.XNoot3Voorbij het loket, 1999.XNoot1Staatsblad 1999, 101.XNoot1Staatscourant 6 maart 2000.XNoot1ROB, ICT en het recht om anoniem te zijn, 2000.XNoot1Regels zonder overlast, Eindrapport van de Commissie Administratieve Lasten,
1999.XNoot2SCP, 1998, pagina 772.XNoot1Ministerie van Binnenlandse Zaken, 1998.XNoot1Zie de nota Concurreren met ICT-competenties, ministeries van EZ en OCW,
april 2000.XNoot1Gefinancierd uit bestaand departementaal budget. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26387-8.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl