Toekomst milieuwetgeving; Nota "Met recht verantwoordelijk!"
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27664, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

09-04-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27664 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamMet recht verantwoordelijk!Discussienota over de toekomst van een op duurzame ontwikkeling
gerichte milieuwetgeving in een verantwoordelijke samenlevingInhoudsopgave VOORWOORDSAMENVATTINGHoofdlijnen van een visie op de toekomstige milieuwetgevingDe voorstellenInterne integratieExterne integratieVerantwoordelijkheid binnen kadersPlanning van het milieubeleidNormstelling voor milieukwaliteitBetrokkenheid en rechten voor burgersHandhaafbaarheid en handhavingVereenvoudiging en vermindering administratieve lastenExperimenterenInternationale dimensieRelatie met kabinetsstandpunt inzake Rapport Commissie
onderzoek vuurwerkrampAanzet voor een vervolgtraject1. DE MILIEUWETGEVING: ZOEKEN NAAR EEN NIEUWE BALANSOpbouw van de notaDoel van de notaEen betere aansluiting van het wetgevingsinstrumentarium
op nieuwe fasen in het milieubeleid (1)Een betere aansluiting van het wetgevingsinstrumentarium
op ontwikkelingen in de relatie van het milieubeleid tot andere beleidsterreinen
(2)Een betere aansluiting van het wetgevingsinstrumentarium
op ontwikkelingen in het internationale (milieu)recht (3)Een betere aansluiting van het wetgevingsinstrumentarium
op maatschappelijke ontwikkelingen (4)Zoeken naar de juiste balansRisico's van een té instrumentele benaderingRisico's van té eenzijdig terugtreden door de overheidRisico's van stapeling van wetgeving van diverse beleidsterreinenEen visie op milieuwetgevingBouwstenen voor de discussie2. INTEGRATIE VAN MILIEUWETGEVINGInleidingNaar een steeds meer integrale Wet milieubeheerHet begrip integraal en integrale oplossingenHet brede begrip milieuAlgemene wet bestuursrechtIntegratie van «VROM-milieuwetgeving»Integratie van «niet-VROM-milieuwetgeving»3. INTEGRATIE VAN HET MILIEUBELANG OP ANDERE TERREINEN
VAN OVERHEIDSBELEIDExterne integratieSpeciale positie milieubeleid4. VERANTWOORDELIJKHEDEN EN KADERSTELLING4.1 Sturen op eigen verantwoordelijkheidRuimte én kaders bieden voor verantwoordelijkhedenSteeds meer sturen op eigen verantwoordelijkheidZelfregulering en regelgevingHuidige inhoud Wet milieubeheerEen andere invulling van de wetgeving4.2 Naar een vernieuwde milieuvergunningVergunningverlening en koplopersVergunning op hoofdzaken4.3 Aandachtspunten voor betere aansluiting op verantwoordelijk
milieugedrag4.3.1 Deregulering vergunningvereiste en voorschriften4.3.2 Marktgerichte instrumenten zoals verhandelbare emissiesVerhandelbare emissiesIPPC-richtlijn4.3.3 Duurzaam ondernemen in relatie tot ketenbeheerDuurzaam ondernemenDe relatie met ketenbeheer4.3.4 Stoffen en productenKetenbenaderingStrategie Omgaan Met StoffenToekomstige regelgeving inzake stoffen en productenMilieukeurmerken en verstrekken van informatieMogelijkheden tot het tegengaan van voor het milieu nadelige
export4.3.5 Andere handelingen4.4 Beginselen en zorgplichten als brug naar gereguleerde
zelfsturingBeginselen van milieurechtZorgplichten4.5 Organisatie van de uitvoering van de vergunningverleningConsequenties voor de uitvoering van de milieuvergunningverleningNadere weging van (de criteria voor) de bevoegdhedenverdelingProfessionalisering en bundeling van krachten, deskundigheid
en inzicht5. PLANNING VAN HET MILIEUBELEID5.1 Achtergronden van het planstelselInstrument voor sturing milieubeleidInterne en externe functie5.2 Ervaringen met het planstelselAdvies ECW over provinciale milieubeleidsplanningNationale milieubeleidsplanning en milieuprogrammaGemeentelijke milieubeleidsplanningMDW-werkgroep Harmonisatie Planprocedures5.3 De relatie tussen milieuplannen en ruimtelijke plannenVerwantschap: verbetering leefomgevingskwaliteitOmgaan met verschillen in planstelselsOntwikkeling naar omgevingsplanning; afstemming instrumentarium
Wet milieubeheer en Wet op de Ruimtelijke Ordening6. NORMSTELLING VOOR MILIEUKWALITEIT6.1 Effectgericht milieubeleidMilieukwaliteitseisen: waar praten we dan over?Doorwerking van milieukwaliteitseisen6.2 Knelpunten in de doorwerking van milieukwaliteitseisenOnduidelijkheid over de status van milieukwaliteitsnormenKenbaarheid van de milieukwaliteitsnormen6.3 Systematiek van bevoegdhedentoedelingVerantwoordelijkheidstoedeling en de aanwijzing van bevoegdhedenExperimentenwet Stad en Milieu7. BETROKKENHEID EN RECHTEN VAN BURGERSDe positie van burgers in de milieuwetgevingZelfregulering en burgersTen tweede kunnen burgers – die in de regel minder
deskundig zijn dan overheden en al helemaal niet beschikken over de kennis
en informatie die bij de bedrijven aanwezig is – vaak moeilijker rechtstreeks
uit de beschikkingen van de overheid opmaken, aan welke concrete regels zij
het bedrijf kunnen houden. Vergunningen krijgen een meer globaal en flexibel
karakter, bevatten meer zorgplichten en doelvoorschriften dan middel- voorschriften,
verwijzen vaker naar nadere onderzoeken en verslaglegging door het bedrijf.
Hierdoor kunnen voor burgers onzekere situaties ontstaan, die leiden tot (soms
begrijpelijke) negatieve reacties op de ontwikkelingen naar meer zelfregulering.
Als zodanig kan dit overigens ook weer negatieve gevolgen hebben voor het
stimuleren van processen van zelfregulering, omdat vermeende conflicten kunnen
leiden tot onnodig vertragende beroepsprocedures. Zoeken naar waarborgen bij zelfreguleringWie heeft rechten?Toegang tot milieu-informatie8. HANDHAAFBAARHEID EN HANDHAVING VAN MILIEUREGELGEVING8.1 Handhaafbaarheid van milieuregelgevingHandhaafbaarheid en EG-regelgevingHandhaafbaarheid, zelfregulering en zorgplichtenVerdere verbetering van de strafrechtelijke handhaafbaarheid8.2 Handhaving van milieuregelgeving«Handhaven met effect»«Handhaven op niveau»Verbetering handhavingsinstrumentariumBestuurlijke handhaving en eerstelijnstoezichtBestuurlijke handhaving en tweedelijnstoezichtSamenwerkingOrganisatie van het toezichtEen financiële voorziening bij het optreden van milieuschade9. VEREENVOUDIGING VAN WETGEVING EN VERMINDERING VAN ADMINISTRATIEVE
EN BESTUURLIJKE LASTENVerhouding tot voorgaande hoofdstukkenMDW-projectenAdministratieve lasten10. EXPERIMENTEREN BINNEN RANDVOORWAARDENBehoefte aan experimenterenBeperkingenVoorstellen voor experimenten buiten het huidige wettelijke
kader11. INTERNATIONALE DIMENSIEOpereren binnen internationale en Europese kadersInspelen op ontwikkelingen in andere lidstaten en bij
de Europese CommissieNoodzaak om Europees te denken en te handelenLering trekken van ervaringen op Europees niveau en in
andere lidstaten12. AANZET VOOR EEN VERVOLGTRAJECTNogmaals het doel van de discussienotaVervolg van de discussienota: de discussieNader standpunt en plan van aanpakPrioriteitstellingGevolgen voor de praktijkBIJLAGE 1 Belangrijkste wetten voor het milieubeleidVROMEZV&WVWSLNVFinanciënBIJLAGE 2 De aanbevelingen uit het rapport «De toekomst van de
Wet milieubeheer»Aanbeveling 1ReactieAanbeveling 2ReactieAanbeveling 3ReactieAanbeveling 4ReactieAanbeveling 5ReactieAanbeveling 6ReactieAanbeveling 7ReactieAanbeveling 8ReactieAanbeveling 9ReactieAanbeveling 10ReactieAanbeveling 11ReactieAanbeveling 12ReactieAanbeveling 13ReactieAanbeveling 14ReactieAanbeveling 15ReactieBIJLAGE 3 Overzicht van lopende of in voorbereiding zijnde wijzigingen
van de Wet milieubeheerHoofdstuk 1. AlgemeenHoofdstuk 2. AdviesorganenHoofdstuk 3. Internationale zakenHoofdstuk 4. PlannenHoofdstuk 5. MilieukwaliteitseisenHoofdstuk 6. MilieuzoneringHoofdstuk 7. Milieu-effectrapportageHoofdstuk 8. InrichtingenHoofdstuk 9. Stoffen en productenHoofdstuk 10. AfvalstoffenHoofdstuk 11. Andere handelingen (met bronnen van milieubelasting)Hoofdstuk 12. Verslag-, registratie- en meetverplichtingenHoofdstuk 13. Procedures voor vergunningen en ontheffingenHoofdstuk 14. CoördinatieHoofdstuk 15. Financiële bepalingenHoofdstuk 16. Financiële zekerheidHoofdstuk 17. Maatregelen in bijzondere omstandighedenHoofdstuk 18. HandhavingHoofdstuk 19. Bepalingen in verband met de openbaarheidHoofdstuk 20. Beroep bij de administratieve rechterHoofdstuk 21. Verdere bepalingenHoofdstuk 22. SlotbepalingenBIJLAGE 4 Afkortingenlijst
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27664Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 358 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 664Toekomst milieuwetgevingnr. 2NOTAMet recht verantwoordelijk!Discussienota over de toekomst van een op duurzame ontwikkeling
gerichte milieuwetgeving in een verantwoordelijke samenlevingInhoudsopgave Voorwoord2Samenvatting41.De milieuwetgeving: zoeken naar een nieuwe balans102.Integratie van milieuwetgeving253.Integratie van het milieubelang op andere terreinen van overheidsbeleid344.Verantwoordelijkheden en kaderstelling384.1Sturen op eigen verantwoordelijkheid38 4.2Naar een vernieuwde milieuvergunning42 4.3Aandachtspunten voor betere aansluiting
op verantwoordelijk milieugedrag444.3.1Deregulering vergunningvereiste
en voorschriften444.3.2Marktgerichte instrumenten zoals
verhandelbare emissies46 4.3.3Duurzaam ondernemen in relatie
tot ketenbeheer48 4.3.4Stoffen en producten504.3.5Andere handelingen54 4.4Beginselen en zorgplichten als
brug naar gereguleerde zelfsturing544.5Organisatie van de uitvoering van
de vergunningverlening59 5.Planning van het milieubeleid665.1Achtergronden van het planstelsel66 5.2Ervaringen met het planstelsel675.3De relatie tussen milieuplannen
en ruimtelijke plannen75 6.Normstelling voor milieukwaliteit826.1Effectgericht milieubeleid826.2Knelpunten in de doorwerking van
milieukwaliteitseisen846.3Systematiek van bevoegdhedentoedeling877.Betrokkenheid en rechten van burgers918.Handhaafbaarheid en handhaving van milieuregelgeving1018.1Handhaafbaarheid van milieuregelgeving101 8.2Handhaving van milieuregelgeving105 9.Vereenvoudiging van wetgeving en vermindering van administratieve
en bestuurlijke lasten11710.Experimenteren binnen randvoorwaarden12111.Internationale dimensie12412.Aanzet voor een vervolgtraject128Bijlage 1: Belangrijkste
wetten voor het milieubeleid131 Bijlage 2: De aanbevelingen
uit het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer»132Bijlage 3: Overzicht van
lopende of in voorbereiding zijnde wijzigingen van de Wet milieubeheer135 Bijlage 4: Afkortingenlijst140VOORWOORDDe bestaande Nederlandse milieuwetgeving is zo slecht nog niet: in wetenschappelijk
en praktijkonderzoek krijgt de milieuwetgeving meestal een ruime voldoende.
Niettemin zijn aanzienlijke verbeteringen mogelijk.Juist vanwege de lange tijdsduur van het wetgevingsproces is het belangrijk
vooruit te denken of de milieuwetgeving op langere termijn ook nog zal voldoen.
Sluit de milieuwetgeving dan nog wel aan op ontwikkelingen in het milieubeleid
(zoals deze zullen worden geschetst in het in voorbereiding zijnde NMP4),
op ontwikkelingen in de relatie met andere beleidsterreinen zoals de ruimtelijke
ordening, op ontwikkelingen in het internationale milieurecht en op algemene
maatschappelijke ontwikkelingen zoals een toenemende aandacht voor zelfregulering
en een steeds grotere behoefte aan een kwalitatief hoogwaardige, gezonde en
veilige leefomgeving?De laatste jaren worden we steeds vaker geconfronteerd met het ontbreken
van die aansluiting. Soms proberen we nieuwe ontwikkelingen toch binnen het
kader van de bestaande wetgeving te passen, terwijl die wetgeving daar eigenlijk
niet voor geschreven is. Dit kan leiden tot rechtsonzekerheid en problemen
bij de uitvoering en handhaving. Soms raken we daarmee aan grenzen van wat
uit een oogpunt van rechtsstatelijkheid en democratie aanvaardbaar is. Bovendien
kan de geloofwaardigheid van het recht als instrument van milieubeleid in
gevaar komen. De effectiviteit en efficiency van het milieubeleid kunnen daardoor
verminderen.Daarbij komt bovendien dat de Nederlandse milieuwetgeving niet erg eenvoudig
in elkaar zit en daardoor een samenhangende aanpak van de problemen bemoeilijkt.
Met de inwerkingtreding van de Wet milieubeheer in 1993 is in deze situatie
wel verbetering gebracht, maar de Wet milieubeheer is anno 2000 nog maar voor
zo'n 60% voltooid.Voor de goede orde: het bovenstaande houdt geen verwijt in naar het tot
nu toe gevoerde beleid. Het is een beeld dat pas kon ontstaan nadat een aantal
van de genoemde ontwikkelingen beter was uitgekristalliseerd.Het is nu tijd om een plan te trekken, waardoor we de toekomstige milieuwetgeving
weer in balans kunnen brengen met enerzijds relevante ontwikkelingen en anderzijds
uitgangspunten van democratie en rechtsstaat. Het voornemen om tot zo'n plan
te komen is reeds aangekondigd in het NMP3 en bij de aanbieding aan de Tweede
Kamer van het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» in
april 1998. Tegen deze achtergrond schetst deze discussienota de mogelijke
contouren van de toekomstige milieuwetgeving. De voorstellen zijn er op gericht
overeenstemming te bereiken over de wijze waarop de milieuwetgeving zich in
de komende 10 jaren zou moeten ontwikkelen.Rode draad is het toenemend besef van een gezamenlijke verantwoordelijkheid
van overheid en samenleving voor het milieu. Een verantwoordelijkheid die
niet vrijblijvend mag zijn. Overheid en samenleving moeten daarom ook corrigerend
kunnen optreden, indien die verantwoordelijkheid niet of onvoldoende wordt
opgepakt. In de discussienota wordt in dit verband ook ingegaan op de lessen
die voor de milieuwetgeving en de uitvoering daarvan uit het rapport van de
Commissie onderzoek vuurwerkramp, de Commissie Oosting, kunnen worden getrokken.
In aansluiting op het kabinetsstandpunt ten aanzien van bedoeld rapport wordt
voor de onderwerpen van deze discussienota aangegeven waar de aanbevelingen
van de Commissie een rol spelen in de bijstelling van de milieuwetgeving.Leidend in het milieubeleid is het uitgangspunt dat bedreigingen die onomkeerbare
nadelige gevolgen kunnen hebben voor mens en milieu, in beginsel
niet geaccepteerd kunnen worden. Dit uitgangspunt bepaalt ook de verantwoordelijkheid
van de overheid voor de bescherming en de verbetering van het leefmilieu (zoals
deze is neergelegd in artikel 21 van de Grondwet). Dus: uitgaan van verantwoordelijk
milieugedrag, maar ook zorgen voor kaderstellende, uitvoerbare en handhaafbare,
dus kortom verantwoorde milieuwetgeving: «Met recht verantwoordelijk!»Een discussienota vraagt om een stevige discussie met het parlement. De
nota is ook bedoeld om de discussie over de toekomst van de milieuwetgeving
in breder verband te voeren. Daarvoor zullen in 2001 betrokken organisaties
formeel worden geraadpleegd en zullen discussiebijeenkomsten worden georganiseerd.
In september 2000 heeft de Evaluatiecommissie Wet milieubeheer reeds een advies
uitgebracht over een concept van de discussienota van juli 2000. Naar aanleiding
van dit advies is de nota op diverse punten aangepast.Het is de bedoeling om naar aanleiding van de gevoerde discussie eind
2001 een concreet uitvoeringsprogramma voor te leggen aan de Tweede Kamer.
Bepaalde voorstellen zullen reeds op korte termijn kunnen leiden tot wetswijziging,
andere voorstellen hebben betrekking op nader onderzoek of overleg op langere
termijn. Voor sommige onderdelen van de milieuwetgeving zijn overigens reeds
wetswijzigingen in procedure gebracht; deze trajecten worden gewoon voortgezet,
waarbij wel zoveel mogelijk een relatie wordt gelegd met de voorstellen van
de discussienota.J. P. Pronk SAMENVATTINGHoofdlijnen van een visie op de toekomstige milieuwetgevingOp dit moment bestaat onvoldoende duidelijkheid over de wijze waarop de
Nederlandse milieuwetgeving zich over een termijn van 5 tot 10 jaar zal moeten
ontwikkelen. Het milieubeleid is voortdurend in beweging. Dat leidt er bijvoorbeeld
toe dat vanuit allerlei verschillende invalshoeken initiatieven worden ontplooid
om ook de wetgeving aan te passen, zonder dat wordt gekeken naar de samenhang
tussen die initiatieven. De gebruikers van de wetgeving (uitvoerende overheden,
burgers, bedrijven en handhavers) worden met dit gebrek aan samenhang geconfronteerd.
Verminderde effectiviteit en efficiency van het milieubeleid kunnen het gevolg
zijn. Er zijn ook voorbeelden van nieuwe ontwikkelingen in het milieubeleid
of in de maatschappij waarmee bij de bestaande wetgeving nog geen rekening
was gehouden, maar waarvoor – met het oog op een snelle realisatie –
toch op basis van bestaande wetgeving beleid wordt opgezet. Bij de uitvoering
of handhaving komen de grenzen van de wet dan steeds dwingender in beeld.Conclusie van deze discussienota is dat de huidige milieuwetgeving onvoldoende
aansluit bij een aantal relevante ontwikkelingen. Daarbij gaat het in ieder
geval om ontwikkelingen in het milieubeleid zelf, ontwikkelingen in de relatie
van het milieubeleid tot andere beleidsterreinen (zoals de ruimtelijke ordening),
ontwikkelingen in het internationale milieurecht en maatschappelijke ontwikkelingen
zoals het gebruik maken van andere vormen van sturing, een toenemende zelfregulering
en een groeiende zorg over de kwaliteit en veiligheid van de leefomgeving.
Omdat wetgeving doorgaans een proces van lange adem is, is het belangrijk
nu na te denken en plannen te maken over wetswijzigingen en daartoe noodzakelijke
stappen (zoals bijvoorbeeld het starten van onderzoek of overleg).Bij een betere aansluiting van de wetgeving op dergelijke ontwikkelingen
moet wel sprake zijn van een goed evenwicht tussen beleidsuitgangspunten en
uitgangspunten van democratie en rechtsstaat. Dat evenwicht kan bijvoorbeeld
verstoord raken als de wetgever «té eenzijdig terugtreedt»
en de bescherming van het milieu té zeer overlaat aan maatschappelijke
krachten. Terugtreden van wetgever en uitvoerende overheid kan alleen als
voldoende procedurele en inhoudelijke uitgangspunten van milieurecht in de
wet zijn vastgelegd. Het evenwicht kan ook verstoord raken als in de wetgeving
té veel beleidsterreinen op elkaar worden gestapeld of wanneer wetgeving
té eenzijdig als een (soms wel en soms niet te hanteren) instrument
voor de overheid wordt beschouwd.De discussienota over de toekomst van de milieuwetgeving «Met recht
verantwoordelijk!» beschrijft elementen van een visie op de toekomst
van de milieuwetgeving in een verantwoordelijke samenleving, waarover een
brede discussie wenselijk wordt geacht. De nota bouwt voort op beleidsvoornemens
ten aanzien van de Wet milieubeheer zoals beschreven in het NMP3 en zoekt
aansluiting bij het in voorbereiding zijnde NMP4. De hoofdlijnen van de visie
in de discussienota houden in dat de toekomstige milieuwetgeving:• steeds meer het internationale milieurecht als een vertrekpunt
kiest;• uitgaat van het brede begrip van «de bescherming van het
milieu»;• een zodanige geïntegreerde systematiek kent, dat de Wet milieubeheer
als procedureel en inhoudelijk kader fungeert en de verschillende met de zorg
voor het milieubeleid belaste ministers tezamen verantwoordelijk zijn voor
een goede kwaliteit en uitvoering van die wet;• goede mogelijkheden biedt om tot een versterkte samenhang tekomen van het milieubeleid en andere beleidsterreinen, die de kwaliteit
van de leefomgeving betreffen;• alleen nog maar handhaafbare regels bevat;• bedreigingen van het milieu, die onomkeerbare gevolgen kunnen hebben
voor mens en milieu, strak reguleert;• andere activiteiten met nadelige gevolgen voor het milieu toestaat
onder bepaalde voorwaarden, die steeds meer het karakter krijgen van aantoonbare
zelfregulering.Voor het beter mogelijk maken van zelfregulering, zoals beschreven in
de discussienota, moet wel aan een aantal randvoorwaarden worden voldaan:• Er dienen voldoende procedurele en inhoudelijke waarborgen te bestaan.
Zo moet de burger bijvoorbeeld weten welke richtsnoeren de overheid zal hanteren
om de werking van systemen van zelfregulering te beoordelen en moet de overheid
hier ook op kunnen aanspreken.• De overheid dient over adequate correctiemechanismen te beschikken,
voor het geval de systemen van zelfregulering niet of onvoldoende werken,
dan wel om «free-ridersgedrag» tegen te gaan. Dat betekent bijvoorbeeld
dat er voldoende vangnetbepalingen (in de vorm van zorgplichten) moeten zijn,
dat de overheid over «stok-achter-de-deur»-bevoegdheden moet beschikken
en dat de overheid over een doeltreffend handhavingsinstrumentarium moet beschikken.• De uitvoerende overheid dient over een grote mate van professionaliteit
te beschikken. Bevoegdhedenverdeling moet gebaseerd zijn op zakelijke motieven
zoals aantoonbare efficiency en effectiviteit, deskundigheid, aansluiting
tussen enerzijds schaalniveau, omvang en impact van de milieuproblemen en
anderzijds het uitvoerende niveau, enzovoorts.De voorstellen van de nota zijn gericht op het invullen c.q. uitwerken
van deze algemene lijnen. De verwerking in wetgeving zal zo'n 5 tot 10 jaar
in beslag kunnen nemen.De voorstellenOm de discussie te initiëren en te structureren bevat de nota een
groot aantal concrete voorstellen om de milieuwetgeving te verbeteren, dan
wel om hiernaar onderzoek te doen. Hieronder wordt een aantal voorstellen
kort weergegeven.Interne integratieZo wordt voorgesteld om de milieuwetgeving, waarvoor de minister van VROM
eerstverantwoordelijk is, te bundelen in de Wet milieubeheer. Hierdoor kan
de wetgeving worden vereenvoudigd en een samenhangende aanpak van milieuproblemen
worden bevorderd. Wetgeving waarvoor andere ministers eerstverantwoordelijk
zijn, kan in beginsel ook in de Wet milieubeheer worden opgenomen, voorzover
die wetgeving de bescherming van het milieu of onderdelen daarvan centraal
stelt. Zo'n integratieslag zou gestalte kunnen krijgen zonder de bestaande
bevoegdheden en verantwoordelijkheden aan te tasten. De Wet milieubeheer zou
daarmee nog veel meer een «rijksbrede» kaderwet voor het milieubeleid
kunnen worden, waarvoor diverse ministers (mede)verantwoordelijkheid dragen.
Naar zo'n integratie zou echter eerst nader onderzoek moeten worden verricht.
Het voorstel is om dat onderzoek uit te laten voeren door interdepartementale
taakgroepen. Daarbij kunnen de voor- en nadelen van zo'n integratie worden
afgewogen en kunnen ook andere opties (bijvoorbeeld een verbeterde afstemming)
worden onderzocht.Voorop staat dat het centrale toetsingskader van de Wet milieubeheer is«de bescherming van het milieu», waarbij het brede milieubegrip
wordt gehanteerd. Ook zal in de wet vastgelegd worden dat beslissingen mede
gericht moeten zijn op het bereiken van duurzame ontwikkeling.Externe integratieVeel milieudoelstellingen kunnen slechts worden gerealiseerd wanneer wordt
onderkend dat het milieubelang een belangrijke rol moet spelen bij de besluitvorming
op andere beleidsterreinen. Externe integratie van het milieubelang staat
bijvoorbeeld centraal bij het instrumentarium van de milieu-effectrapportage.
Daarnaast zou de externe integratie een extra stimulans kunnen krijgen wanneer
in bepaalde wetten het milieubelang expliciet als een mee te wegen belang
zou worden genoemd. Externe integratie kan ook betekenen dat het milieubelang
een zelfde positie krijgt als andere belangen. Voorgesteld wordt in Europees
verband te bepleiten dat bij de Europese besluitvorming steeds serieus moet
worden gezocht naar een zorgvuldig evenwicht tussen enerzijds belangen van
harmonisatie en interne markt en anderzijds het milieubelang.Verantwoordelijkheid binnen kadersBinnen een milieuwetgeving die qua systematiek «op orde» is,
moet in de toekomst beter aansluiting worden gezocht bij de eigen verantwoordelijkheid
van burgers en bedrijven. Beginselen van milieurecht en zorgplichten kunnen
daarbij een belangrijke rol spelen; zij bieden de overheid (beginselen) en
de burger en de bedrijven (zorgplichten) houvast, daar waar de regelgeving
minder sturend en gedetailleerd is. Voorgesteld wordt om in de Wet milieubeheer
de belangrijkste milieubeginselen, waaronder het duurzaamheidsbeginsel, het
preventiebeginsel en het voorzorgsbeginsel, te codificeren.Met betrekking tot vergunningverlening aan bedrijven wordt een aantal
voorstellen gedaan. Voorgesteld wordt op korte termijn een wetswijziging voor
te bereiden om een aantal belemmeringen voor het werken met een «vergunning
op hoofdzaken» weg te nemen. Daarmee kan tevens meer rechtszekerheid
worden geboden voor alle betrokkenen. Onderzocht zou kunnen worden of het
mogelijk is in de Wet milieubeheer een basis te creëren voor bedrijven
die gezamenlijk een vergunningaanvraag willen indienen (bijvoorbeeld op een
«duurzaam bedrijventerrein» of in concernverband). Ook zal de
Wet milieubeheer op korte termijn moeten voorzien in een regeling voor het
verhandelen van emissies of rechten.De afgelopen jaren zijn reeds voor veel bedrijven algemene regels opgesteld,
waardoor de individuele vergunningplicht kon vervallen. Het voorstel is te
onderzoeken of in de toekomst nog meer bedrijven onder algemene regels zouden
kunnen vallen.Naast inrichtingen vormen stoffen en producten een belangrijke bron van
milieubelasting. Het voorstel is om op korte termijn een wetsvoorstel op te
stellen met betrekking tot stoffen en producten (hoofdstuk 9 van de Wet milieubeheer).
Hierin zou onder meer een zorgplicht voor producenten kunnen worden opgenomen.
In het kader van genoemd wetsvoorstel zal ook bij het juridisch instrumentarium
voor het productenbeleid beter aansluiting worden gezocht bij de eigen verantwoordelijkheid
van producenten.De ontwikkelingen in de regelgeving met betrekking tot bronnen van milieubelasting,
zoals bedrijven, vragen om een effectieve en efficiënte organisatie van
de uitvoering van de regelgeving. Er is aanleiding om, mede gelet op de aanbevelingen
van de Commissie onderzoek vuurwerkramp, de bevoegdhedenverdeling op het terrein
van vergunningverlening aan bedrijven aan een nadere afweging te onderwerpen.
Nagegaan zal worden of met de huidige toepassing van de criteria voor de bevoegdhedenverdeling
voldoende recht wordt gedaan aan situaties waarin een niet voldoende
adequate vergunningverlening, naleving van die vergunning of handhaving in
de praktijk grote nadelige effecten kan hebben voor de gezondheid en veiligheid
van de mens en voor het milieu. Bovendien zal worden bezien op welke wijze
het mogelijk is de uitvoering van de vergunningverlening verder te professionaliseren
en krachten, deskundigheid en inzicht op dit terrein te bundelen.Planning van het milieubeleidHet voorstel is om het milieuplanstelsel in de Wet milieubeheer te vereenvoudigen,
zowel qua procedure als qua inhoudsvereisten. Het bestaande planstelsel staat
het streven om te komen tot een meer op de leefomgeving geïnspireerde
planning niet in de weg. Het bundelen van plannen van verschillende beleidsterreinen
zou wel vergemakkelijkt kunnen worden als die plannen eenzelfde juridische
status zouden hebben. Voor wat betreft plannen op andere beleidsterreinen,
met name die van de Wet op de Ruimtelijke Ordening, zouden geen belemmeringen
moeten bestaan om milieubepalingen op te nemen. Anderzijds zou bij milieuvergunningverlening
ook moeten worden getoetst aan het gemeentelijk bestemmingsplan.Normstelling voor milieukwaliteitHet voorstel is om te voren goed na te denken, of een bepaalde milieunorm
wel een juridische basis zou moeten krijgen. Als gekozen wordt voor een juridische
basis, dienen naleving en handhaving uitgangspunt te zijn. Het begrippenkader
van milieukwaliteitseisen moet volledig en helder zijn. Hoofdstuk 5 van de
Wet milieubeheer zou hiertoe moeten worden aangepast.Bij decentralisatie van de bevoegdheid tot het stellen van milieukwaliteitseisen
moet zoveel mogelijk eenzelfde systematiek worden gevolgd.Betrokkenheid en rechten voor burgersVersterking van de eigen verantwoordelijkheid voor het milieu in de regelgeving
betekent dat burgers ook de mogelijkheid moeten hebben elkaar op die eigen
verantwoordelijkheid aan te spreken. Hiertoe dienen goede voorzieningen te
worden getroffen, om te voorkomen dat de burger tussen de wal (de terugtredende
overheid) en het schip (het zelfsturende bedrijf) valt. Denkbaar is dat partijen
een gedragscode opstellen, waarin afspraken worden gemaakt over de betrokkenheid
van derden bij vormen van zelfregulering. Omwonenden van bedrijven die geen
vergunning meer nodig hebben, maar onder algemene regels vallen, zouden in
rechte een betere positie moeten hebben; naar de mogelijkheden hiervoor wordt
onderzoek bepleit.Voor een goede bescherming is informatie essentieel. Hiertoe kunnen ook
de resultaten van controles bij bedrijven worden gerekend. De wet zou een
voorziening kunnen treffen om burgers inzicht te geven in deze informatie.Als vanouds kan in het milieurecht «een ieder» beroep instellen
bij de rechter. Juist vanwege de veranderingen in het milieurecht om te komen
tot meer zelfregulering, wordt een discussie wenselijk geacht over de handhaving
van deze «actio popularis».Handhaafbaarheid en handhavingDe handhaafbaarheid van de milieuregelgeving moet worden vergroot. Zorgplichten
kunnen hierbij een belangrijke rol spelen. Begin 2001 is een gezamenlijk project
van het Ministerie van VROM en het OM gestart, waarin voorstellen
zullen worden geformuleerd voor een beter handhaafbare milieuregelgeving.De bevoegdheden van de minister om in het kader van het tweedelijnstoezicht
in te grijpen in situaties waarin sprake is van tekortschietende handhaving,
worden versterkt.Het handhavingsinstrumentarium wordt verbeterd zoals reeds eerder voorgesteld.
Een heldere uitvoeringsstructuur is voor een goede handhaving essentieel:
het wetsvoorstel handhavingsstructuur zal hiertoe een belangrijke aanzet geven.
Nagegaan zal worden hoe – binnen de context van de bestuursovereenkomsten –
gestalte kan worden gegeven aan de vorming van regionale milieudiensten of
andere samenwerkingsverbanden ten behoeve van een kwalitatief goede uitvoering
van de handhaving door gemeenten, provincies, waterschappen en rijksdiensten.Het voorstel is voorts om op korte termijn een algemene milieuschaderegeling
op te zetten, die met name gericht is op het herstel van ecologische schade.Vereenvoudiging en vermindering administratieve lastenEen belangrijke deregulering zal plaats kunnen wanneer de wetgeving sterker
wordt geënt op de eigen verantwoordelijkheid van burgers en bedrijven.Daarnaast worden de mogelijkheden onderzocht om de uitvoeringsregelgeving
van de milieuwetgeving te vereenvoudigen en te stroomlijnen. Ook wordt nader
onderzoek gedaan naar het gebruik van ICT bij de uitvoering van de milieuregelgeving.ExperimenterenOndanks de voorgestelde moderniseringsslag zal in de toekomst blijken
dat er behoefte blijft bestaan aan experimenteren in de praktijk. Het voorstel
is om met betrekking tot twee onderdelen van de milieuwetgeving experimenteerbepalingen
op te nemen: met betrekking tot plannen en met betrekking tot vergunningverlening.
Het experimenteren dient wel aan duidelijke randvoorwaarden te voldoen.Internationale dimensieHet voorstel is om een actieplan op te stellen voor een dialoog in Europees
verband over de voorstellen van de discussienota. Hoofdstuk 3 van de Wet milieubeheer
(Internationale zaken) zal een regeling bevatten voor versnelde implementatie
van EU-regelgeving in bepaalde gevallen.Relatie met kabinetsstandpunt inzake Rapport Commissie
onderzoek vuurwerkrampBij een aantal van de in deze discussienota aan de orde komende onderwerpen
is sprake van een verband met de aanbevelingen van de Commissie onderzoek
vuurwerkramp, de Commissie Oosting. Dit geldt in ieder geval voor de volgende
voorstellen:• het voorstel tot heroverweging van de bevoegdhedenverdeling voor
de milieuvergunningverlening en handhaving (voorstel 10a);• de voorstellen tot verdergaande professionalisering van de organisatie
van de uitvoering van de vergunningverlening en de handhaving (voorstellen
10b en 18d);• het voorstel om met het oog op de gezondheid en veiligheid te komen
tot een sluitende afstemming van de milieu- en bouwvergunningverlening en
de instrumenten van de Wet op de Ruimtelijke Ordening, met name het bestemmingsplan
(voorstel 12a); • het voorstel om meer eenheid en duidelijkheid te bewerkstelligen
in de systematiek van het stellen van milieukwaliteitseisen (voorstel 13a);• het voorstel strekkende tot een betere toegang tot milieu-informatie
(ook ten aanzien van resultaten van controles op de naleving van milieuregelgeving)
voor de burgers (voorstel 16d);• de uitvoering van het Handhaafbaarheidsproject milieuregelgeving
(voorstel 17b);• het voorstel om in het kader van het tweedelijnstoezicht de minister
van VROM te voorzien van meer adequate bevoegdheden in gevallen van tekortschietende
handhaving (voorstel 18b).Aanzet voor een vervolgtrajectHet overleg met het parlement over deze discussienota zal naar verwachting
in de eerste helft van 2001 kunnen plaatsvinden. De nota is echter ook bedoeld
om de discussie over de toekomst van de milieuwetgeving in breder verband
te voeren. De discussienota eindigt met een voorstel voor het vervolgtraject.Om te beginnen zullen in 2001 betrokken organisaties formeel worden geraadpleegd
en discussiebijeenkomsten worden georganiseerd.Het is de bedoeling om naar aanleiding van de gevoerde discussie eind
2001 een concreet uitvoeringsprogramma voor te leggen aan de Tweede Kamer.
Bepaalde voorstellen zullen reeds op korte termijn kunnen leiden tot wetswijziging,
andere voorstellen hebben betrekking op nader onderzoek of overleg op langere
termijn. Voor sommige onderdelen van de milieuwetgeving zijn overigens reeds
wetswijzigingen in procedure gebracht; deze trajecten worden gewoon voortgezet,
waarbij wel zoveel mogelijk een relatie wordt gelegd met de voorstellen van
de discussienota. 1. DE MILIEUWETGEVING: ZOEKEN NAAR EEN NIEUWE BALANSDeze nota beschrijft elementen van een visie op de toekomst van de milieuwetgeving
in een verantwoordelijke samenleving, waarover een brede discussie wenselijk
wordt geacht. De nota bouwt voort op de beleidsvoornemens ten aanzien van
de Wet milieubeheer (Wm) zoals beschreven in het Nationaal Milieubeleidsplan
3 (NMP3, blz. 357 en verder) uit 1997 en zoekt aansluiting bij het in voorbereiding
zijnde NMP4. Het NMP4 zal geen «update» van het NMP3 zijn, maar
ziet met name op de aanpak van hardnekkige milieuproblemen, met een beleidshorizon
van dertig jaar. Het NMP3 blijft daarbij onverkort van kracht.Na discussie met de Tweede Kamer over de discussienota zal een nader kabinetsstandpunt
worden bepaald en zullen voorstellen voor wetgeving worden uitgewerkt.Opbouw van de notaDe discussienota is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk
1 gaat in op de achtergronden van de discussienota: waarom is een
discussie gewenst en wat zijn de belangrijkste algemene discussiepunten? Tevens
wordt een algemene visie geschetst op de toekomstige milieuwetgeving.De hoofdstukken 2 tot en met 11 werken de
discussie vervolgens op onderdelen van de milieuwetgeving nader uit in concrete
voorstellen en discussiepunten. Per discussiepunt is een indicatie gegeven
van de termijn waarop het voorstel zou kunnen worden uitgewerkt: korte, middellange
of lange termijn. Zo sluit een aantal voorstellen aan bij lopende (wetgevings)trajecten
(zoals beschreven in bijlage 3), terwijl andere
nog in het stadium van gedachtevorming verkeren en nader onderzoek behoeven. Hoofdstuk 12 geeft een aanzet voor een mogelijk vervolgtraject
van deze discussienota. Met betrekking tot dat vervolgtraject geldt dat de
uitkomsten van de discussie over deze nota niet
zullen kunnen worden omgezet in één
wetgevingstraject. Dit heeft te maken met de complexiteit van de voorgestelde
wijzigingen. Een prioriteitstelling is noodzakelijk. Voor de verwerking van
de uitkomsten van de discussie moet – zoals hierboven reeds impliciet
is aangegeven – waarschijnlijk worden gedacht aan een termijn van ten
minste 5 tot 10 jaar.In bijlage 1 bij deze nota is een overzicht
opgenomen van de belangrijkste wetten voor het milieubeleid en de daarvoor
eerstverantwoordelijke ministers. Bijlage 2 geeft
een overzicht van de aanbevelingen uit het rapport «De toekomst van
de Wet milieubeheer» (een belangrijke bouwsteen voor deze discussienota,
zie hieronder) mét de daarbij voorgestelde reactie. Bijlage 3 geeft een overzicht van reeds in gang gezette wijzigingen
van de Wet milieubeheer. In bijlage 4 is een overzicht
van relevante afkortingen opgenomen.Om te beginnen zullen in 2001 betrokken organisaties formeel worden geraadpleegd
en discussiebijeenkomsten worden georganiseerd.Het is de bedoeling om naar aanleiding van de gevoerde discussie eind
2001 een concreet uitvoeringsprogramma voor te leggen aan de Tweede Kamer.Bepaalde voorstellen zullen reeds op korte termijn kunnen leiden tot wetswijziging,
andere voorstellen hebben betrekking op nader onderzoek of overleg op langere
termijn. Voor sommige onderdelen van de milieuwetgeving zijn overigens reeds
wetswijzigingen in procedure gebracht; deze trajecten worden gewoon voortgezet,
waarbij wel zoveel mogelijk een relatie wordt gelegd met de voorstellen van
de discussienota.Doel van de notaDe milieuwetgeving strekt tot bescherming van het belang van het milieu
en bepaalt de grenzen die in de democratische rechtsstaat gelden voor zowel
private als publieke actoren. Het doel van deze discussienota is om brede
overeenstemming tot stand te brengen over de wijze waarop de milieuwetgeving,
in het bijzonder de Wet milieubeheer, op een termijn van 5 tot 10 jaar kan
bijdragen aan het bereiken van deze doelen, zodat duidelijkheid
en draagvlak ontstaat voor alle betrokkenen bij het wetgevingsproces
(Tweede Kamer, andere overheden, bedrijfsleven, milieuorganisaties, enz.).
Duidelijkheid over de systematiek van de milieuregelgeving, over de keuzen
die gemaakt (moeten) worden om de doelen van het milieubeleid beter te kunnen
realiseren, om het normatieve gehalte van de regelgeving te vergroten, om
problemen van uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid zoveel mogelijk op te lossen,
om rechten van burgers te waarborgen, om betere handhavingsinstrumenten te
verschaffen en om het bedrijfsleven niet onnodig te belasten (vermindering
administratieve lastendruk). En duidelijkheid over de daarbij te stellen prioriteiten.Want die duidelijkheid ontbreekt nu.In 1990 is in het NMP-plus uiteengezet dat er een Wet milieubeheer zou
komen, die voor een belangrijk deel de op dat moment gesignaleerde knelpunten
in de milieuregelgeving zou oplossen. Daarbij werd ook al direct aangegeven
dat de Wet milieubeheer stapsgewijs tot stand
zou worden gebracht; dat moest wel, vanwege de complexiteit van de materie
en omdat de veranderingen voor de uitvoeringspraktijk anders niet meer beheersbaar
zouden zijn.Gesteld zou kunnen worden dat de regering met de inwerkingtreding van
belangrijke delen van de Wet milieubeheer in 1993 en 1994 (16 van de voorgenomen
hoofdstukken waren toen geheel of gedeeltelijk gereed) ongeveer halverwege
het voorgenomen traject is gekomen. In 1997 is nog het hoofdstuk (12) Verslag,
registratie en meetverplichtingen in de wet opgenomen. Daarna zijn echter
geen grote stappen meer gezet om de Wet milieubeheer verder af te ronden.Nieuwe ontwikkelingen in het milieubeleid, nieuwe inzichten omtrent sturing
in het milieubeleid en de rol van regelgeving daarbij, maar ook ontwikkelingen
in het internationale recht nopen tot een herbezinning op de toekomst van
de milieuwetgeving. Moeten we het voorgenomen traject om te komen tot completering
van de Wet milieubeheer aanpassen? Aan welke uitgangspunten zou de Wet milieubeheer als kaderwet voor het milieubeleid eigenlijk
moeten voldoen? Moeten er naast procedurele regels ook niet meer inhoudelijke
regels worden gesteld? In zijn rede «De verbindende wetgever; over de verhouding tussen
staat, markt en samenleving» (juni 2000) bepleit prof. P. Eijlander
een wetgevingsstrategie die aansluit bij de moderne samenleving en de internationale
rechtsorde. Volgens Eijlander zijn de toekomstperspectieven voor de «traditionele»
wet somber. Wetten die in detail voorschrijven wat moet, kan en mag, schieten
volgens hem tegenwoordig vaak tekort. Vertrekpunt is wel dat het stellen van
regels ook in de toekomst noodzakelijk blijft. «In een complexe informatiesamenleving
als de onze kunnen we uiteindelijk niet zonder algemeen verbindende en uiteindelijk
afdwingbare basisregels die – een bepaalde mate – vertrouwen,
zekerheid, gelijke kansen en continuïteit bieden en die voorkomen dat
«het recht van de sterkste» zegeviert.» Bij het stellen
van regels zal de wetgever meer dan voorheen rekening moeten houden met het
«burgerperspectief in de wetgeving en het wetgevingsbeleid».Bij gebrek aan heldere antwoorden op de boven beschreven vragen dreigt
het gevaar van verkokering, korte-termijndenken en «gemakkelijke»
oplossingen: voor ieder deelprobleem zijn eigen, in hoge mate
door toevalligheden bepaalde, specifieke ad hoc wetgevingsoplossing. De effectiviteit
en efficiency van het beleidsinstrumentarium wordt daardoor niet bevorderd,
maar ook beginselen van democratie en rechtsstaat kunnen in het nauw komen.Hieronder zullen – op hoofdlijnen – enkele ontwikkelingen
worden geschetst die gevolgen kunnen c.q. moeten hebben voor functie en inhoud
van de Wet milieubeheer:• ontwikkelingen in het milieubeleid (1);• ontwikkelingen in de relatie van het milieubeleid tot andere beleidsterreinen
(2);• ontwikkelingen in het internationale (milieu)recht (3);• algemene maatschappelijke ontwikkelingen (4).Deels betreft het hier ontwikkelingen die vanuit het milieubeleid worden
(mee)gestuurd, dan wel ondersteund, deels betreft het min of meer autonome
ontwikkelingen waar vanuit het milieubeleid slechts ten dele invloed op kan
worden uitgeoefend.Deze nota is een neerslag van de huidige stand van zaken van de «zoektocht»
naar de antwoorden op die ontwikkelingen (die onderling ook weer een sterke
samenhang vertonen). Daarbij richt de nota zich in de eerste plaats op het
formuleren van mogelijke veranderingen in wet- en regelgeving, dan wel het
(nader) onderzoeken van mogelijkheden om tot verandering te komen. Omdat de
effectiviteit van wet- en regelgeving nu eenmaal ook in hoge mate samenhangt
met uitvoering en handhaving (gewezen kan worden op de ervaringen in het kader
van het onderzoek naar de vuurwerkramp), komt waar nodig ook de inrichting
van uitvoering en handhaving aan de orde.Uiteraard betreft zo'n zoektocht een momentopname. Ook tijdens het tot
stand komen van deze discussienota liepen met betrekking tot diverse relevante
onderwerpen onderzoeken en zijn nieuwe onderzoeken gestart. Maar dat zal waarschijnlijk
altijd wel zo blijven. Op grond van praktijkinzichten en veel onderzoek (waar
in het vervolg van deze discussienota regelmatig op zal worden gewezen) is
op dit moment voldoende informatie beschikbaar om een balans op te maken van
eerder bedoelde «zoektocht». Nieuwe inzichten en nog te verwachten
onderzoeksresultaten kunnen de komende jaren worden betrokken bij de uitwerking
van de voorstellen van de discussienota.In de nota is voorts een selectie gemaakt van onderwerpen die –
binnen de totale geïntegreerde milieuwetgeving – onderling de meeste
samenhang vertonen in de reguleringsketen: planning, normstelling, vergunningverlening
en handhaving. Delen van de milieuwetgeving buiten deze keten, die veelal
meer betrekking hebben op de organisatie van milieu-infrastructuur (zoals
de systemen van afvalstoffenverwijdering en drinkwatervoorziening), komen
in deze nota niet of slechts zijdelings aan de orde.Een betere aansluiting van het wetgevingsinstrumentarium
op nieuwe fasen in het milieubeleid (1)Zoals ook in het regeerakkoord is verwoord, heeft het kabinet de ambitie
de absolute ontkoppeling van economische groei en druk op het milieu tot stand
te brengen. Daarbij is gekozen voor een aanpak waarbij duurzame ontwikkeling
tevens economische groei impliceert. Dit vraagt om vernieuwd instrumentarium.
Ten aanzien van het instrument wetgeving past dan uiteraard enige bescheidenheid:
wetgeving is slechts één van de instrumenten van het milieubeleid
(zie bijvoorbeeld ook het sturingsconcept van de Nota Milieu en Economie van
1997, blz. 26 tot en met 28). Niettemin is wetgeving een belangrijk
instrument, waarbij echter andere accenten moeten worden gelegd dan op het
moment van de totstandkoming van de eerste specifieke milieuwetgeving zo'n
30 jaar geleden.Zo'n 30 jaar geleden werd, teneinde de milieuproblematiek doeltreffend
aan te pakken, juridisch instrumentarium ontwikkeld waarin vooral op het gedragsmechanisme
van burgers en bedrijven gerichte dwang centraal stond. Dat was gelet op de
toenmalige fase van het milieubeleid een logische – en gelet op de bereikte
resultaten – in eerste instantie effectieve keuze. De nadruk lag op
het met spoed tot stand brengen van regelgeving om de in betekenis en omvang
steeds duidelijker wordende milieuproblematiek te kunnen aanpakken (zie ook
de Urgentienota Milieuhygiëne; kamerstukken II 1971/72, 11 906,
nrs. 1–2). De ontwikkelingen in het milieubeleid – waarbij de
impact van de milieugevolgen niet voor alle milieucompartimenten in een gelijke
omvang en zelfde tempo duidelijk werd – leidde bovendien in eerste instantie
tot een sectorale aanpak van milieuproblemen van onder meer lucht, bodem,
straling, geluidhinder en afvalstoffen.Al vrij snel na deze eerste reeks van milieuregelgeving ontstond het inzicht
(zie onder meer het actieprogramma Deregulering Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
(DROM) en het Plan Integratie Milieubeleid (PIM); kamerstukken II 1982/83,
17 931, nrs. 4 en 6) dat een meer integrale aanpak van milieuproblemen
op de lange termijn tot meer resultaat zal leiden. Daarbij werd bovendien
onderkend dat regelgeving alleen niet voldoende is maar een verdere aanpak
van de milieuproblematiek combinaties met andere instrumenten zoals financiële
instrumenten noodzakelijk maakt. Deze ontwikkeling van de gedachte om in meer
gevallen te komen tot een instrumentenmix en de toenmalige visie op de verdere
groei naar meer integrale regelgeving zijn beschreven in de bijlage Instrumentarium
bij het NMP-plus (kamerstukken II 1989/90, 21 137, nr. 22). De huidige
Wet milieubeheer is in hoge mate gebaseerd op de visie zoals beschreven in
genoemde bijlage bij het NMP-plus; zij het dat de toen voorgestane Wet milieubeheer
nog maar voor ongeveer 60% gerealiseerd is.De ontkoppeling van milieudruk en economische groei is op een aantal terreinen
in gang gezet en lijkt op deze terreinen ook door te zetten. De uitvoering
van beleid dat daartoe is opgezet in onder meer het NMP3 en de Uitvoeringsnota
klimaatbeleid wordt gecontinueerd. Om duurzame economische ontwikkeling te
bereiken is meer nodig: zwaardere, moeilijker te behalen doelstellingen die
waarschijnlijk ook consequenties zullen hebben voor economische structuren
komen dan in beeld. Het NMP4 zal zich daarom richten op de aanpak van hardnekkige
milieuproblemen zoals klimaatverandering en zal een op die problemen gericht
beleid voor de lange termijn (2030) schetsen.Op een aantal terreinen ontstaat ook meer inzicht in de grenzen van de
milieugebruiksruimte. Tijdens de behandeling van de VROM-begroting in de Eerste Kamer in maart
2000 (handelingen I 1999/00, 21 maart 2000, blz. 21–925) vond een discussie
plaats over de vraag of er absolute grenzen zijn aan het toestaan van milieubelasting.
Daarbij kwam naar voren dat het uiteindelijk gaat om politieke grenzen, maar
in politieke zin zijn er zeker ook absolute grenzen: schaarste, vraagstukken
van verdeling, de gezondheid van mensen, biodiversiteit. Die grenzen komen vooral voort uit de zorg voor duurzaamheid (het toepassen
van het voorzorgsbeginsel en het voorkomen dat de huidige en toekomstige generaties
hier en elders onevenredig worden belast en worden aangetast in hun keuzemogelijkheden)
en zullen zodanig moeten worden gekozen dat onomkeerbare schade voor mens
en milieu wordt voorkomen. Voorzover het daarbij gaat om juridisch instrumentarium
(bijvoorbeeld op het terrein van ketenbeheer) zal de milieuwetgeving daarvoor
een degelijke basis moeten bieden, met als centrale doelstelling het streven
naar een duurzame ontwikkeling. Zo dient de milieuwetgeving voldoende
uitgerust te zijn om (milieugerichte) innovaties uit te lokken en transities
in gang te zetten; op zijn minst zou de wetgeving daarvoor niet belemmerend
mogen werken.Voorts zal de toekomstige milieuwetgeving een goede neerslag moeten zijn
van de visie van de wetgever op (de gewenste) sturing van het milieubeleid.
De visie van het kabinet is dat wetgeving steeds meer moet uitgaan van het
concept van een verantwoordelijke samenleving, waarin gedrag zoveel mogelijk
is gericht op een duurzame ontwikkeling. Vandaar ook de belangrijke opdracht
aan de overheid, zoals ook verwoord zal worden in het NMP4, om (meer) maatschappelijk
draagvlak voor het milieubeleid te creëren. De veranderende rol van wetgeving,
tegen deze achtergrond, wordt in dit hoofdstuk nog nader beschreven onder
de kop «Een betere aansluiting van het wetgevingsinstrumentarium op
maatschappelijke ontwikkelingen».Een betere aansluiting van het wetgevingsinstrumentarium
op ontwikkelingen in de relatie van het milieubeleid tot andere beleidsterreinen
(2)In de huidige samenleving worden besturingsvraagstukken steeds ingewikkelder;
elk besturingsvraagstuk hangt samen met vele maatschappelijke processen en
is in zichzelf vaak weer afhankelijk van de aanpak van andere besturingsvraagstukken.
Bovendien is er een trend om besturingsvraagstukken niet meer geïsoleerd,
technisch en sectoraal te bekijken, maar «integraal», in samenhang
met aangrenzende beleidsterreinen en dwars door verschillende overheidslagen
heen. In de kabinetsreactie (par. 3.3) op het advies van de Raad voor het binnenlands
bestuur «Besturen op de tast» (1997) wordt een spanning gesignaleerd
tussen enerzijds de behoefte aan bestuur met een scherp afgebakend eigen domein
tegenover anderzijds regisserend bestuur dat afhankelijk is van andere overheden:
«Overal waar ketens van beleid aanwezig zijn, is duidelijk dat de overheid
alleen in nauwe samenwerking met anderen tot effectief beleid kan komen (bijvoorbeeld
het milieubeleid, het jeugdbeleid, integraal veiligheidsbeleid). Dit vermindert
de herkenbaarheid van de overheid. De indruk kan ontstaan dat de overheid
nergens meer echt over gaat. Als er van uitgegaan wordt dat de overheid over
dergelijke brede beleidsterreinen moet gaan en die macht niet deelt met anderen –
een sterk bestuurscentrisch gezichtspunt – dan is de geschetste vervlechting
een probleem. Aan de andere kant is ook een heldere verantwoordelijkheidsverdeling
essentieel voor een effectief en gelegitimeerd openbaar bestuur.»Het milieubeleid is natuurlijk per definitie een beleidsterrein dat nauw
verweven is met andere beleidsterreinen. Bijlage 1 bij deze discussienota
geeft daar al een (zij het niet uitputtend) beeld van. De doelstellingen van
het milieubeleid kunnen in feite slechts worden gerealiseerd, wanneer het
milieubelang ook op andere terreinen van overheidsbeleid een duidelijke rol
speelt: landbouw, ruimtelijke ordening, wonen, energievoorziening, arbeid,
handel, ontwikkelingssamenwerking, defensie, etc. Zo'n «externe integratie»
van het milieubelang draagt bij aan het bewerkstelligen van een duurzame ontwikkeling
op de desbetreffende beleidsterreinen. Een aantal bestaande instrumenten is
speciaal met het oog op die externe integratie ontworpen, zoals de milieu-effectrapportage
en de milieutoets. Externe integratie moet overigens worden onderscheiden van de noodzaak
om ook binnen het milieubeleid meer samenhang
te brengen, bijvoorbeeld tussen het beleid ten aanzien van inrichtingen, stoffen
en producten, afvalstoffen, bodem, water, lucht, gebruik van energie en grondstoffen,
etc. In het beleid heeft deze interne samenhang of interne
integratie de afgelopen tien jaar steeds meer gestalte gekregen,
maar deze ontwikkeling is nog slechts ten dele vertaald in de milieuwetgeving. Zo kunnen bij een beslissing omtrent een bodemsaneringactiviteit
ook nu nog geen eisen worden gesteld aan eventuele geluids- of stankoverlast
van de betreffende activiteit. Het voltooien van de interne integratie van
de milieuwetgeving in de Wet milieubeheer is een belangrijke eerste stap om
te komen tot een volwaardige effectieve en efficiënte milieuwetgeving
(zie o.a. prof. Th.G. Drupsteen c.s., «De toekomst van de Wet milieubeheer»,
1998, blz. 28 en verder). Op de vraag hoever de contouren van «de milieuwetgeving»
zich dan zouden uitstrekken wordt in hoofdstuk 2 van deze nota nader ingegaan.
Maar ook met het oog op de samenhang met andere wetgevingscomplexen is een
integrale Wet milieubeheer gewenst, zo niet noodzakelijk: het is veel overzichtelijker
en doeltreffender om te onderzoeken hoe de samenhang tussen de Wet milieubeheer
en de Wet op de Ruimtelijke Ordening kan worden versterkt, dan om te onderzoeken
hoe zo'n versterking tot stand kan worden gebracht tussen een x-aantal afzonderlijke
milieuwetten en de Wet op de Ruimtelijke Ordening. De laatste jaren is echter een ontwikkeling te zien waarbij men nog een
stapje verder gaat dan rekening houden met belang x op beleidsterrein y. Vanuit
een veelal gebiedsgerichte aanpak, die met name op het provinciale niveau
gestalte krijgt, wordt het milieubeleid samen met andere terreinen zoals ruimtelijke
ordening, waterhuishouding en natuur (soms ook verkeer en vervoer en veiligheid)
bijeen genomen om voor een bepaald gebied het «leefomgevingsbeleid»
te formuleren. Een dergelijke aanpak kan leiden tot een grotere efficiency
bij de overheid (doordat niet meer vanuit gescheiden kokers wordt gewerkt),
een grotere effectiviteit van het beleid (doordat het instrumentarium op elkaar
aangepast kan worden ingezet) en meer duidelijkheid voor de burger (die een
«totaalplaatje» krijgt voorgeschoteld in plaats van diverse losse
onderdelen).De toekomstige milieuwetgeving zal zowel de externe integratie van het
milieubelang op andere beleidsterreinen moeten (blijven) stimuleren, als ook
een versterkte samenhang tussen het milieubeleid en andere beleidsterreinen
moeten faciliteren, bijvoorbeeld door ruimte te laten voor gecombineerde toepassingen
van het wetgevingsinstrumentarium van diverse beleidsterreinen. Daarbij dient
overigens ook een goede afstemming plaats te vinden met de Algemene wet bestuursrecht
en de ontwikkelingen met betrekking tot die wet (zie ook hoofdstuk 2).Een betere aansluiting van het wetgevingsinstrumentarium
op ontwikkelingen in het internationale (milieu)recht (3)Europese en internationaalrechtelijke normen bepalen in toenemende mate
het nationale milieurecht. Met name het vanaf begin van de jaren negentig
enorm toegenomen gemeenschapsrecht verlangt actief optreden van wetgever en
bestuur om aan positieve aanpassingsverplichtingen van materieel recht te
voldoen en als afgeleide, ook aan aanpassingen op het institutionele vlak.Het uitgangspunt in Nederland is dat regels van internationaal recht waaraan
Nederland gebonden is, deel uitmaken van de Nederlandse rechtsorde. Deze regels
manifesteren zich in die rechtsorde via implementatie in het Nederlandse milieurecht,
via de Nederlandse rechter en via het Europees recht. De implementatie van
richtlijnen bezorgt de nationale wetgever soms de nodige hoofdbrekens. Prof. V.J.J.M. Bekkers c.s. stellen in «Brussel en Nederland: tegenliggers,
spookrijders of reisgenoten» (1993, blz. 180) dat problemen ten aanzien
van de uitvoering van de EG-regelgeving niet alleen zijn terug te voeren op
de inhoud van deze regelgeving: «Een belangrijke
oorzaak voor het niet-tijdig implementeren van regelgeving is de context waarin het proces van omzetting, invoering en toepassing
geschiedt in een complex beleidsnetwerk (....). Dit kan aanleiding geven tot
allerlei competentie- en coördinatieproblemen, zeker wanneer een richtlijn
de competentie van meerdere departementen of meerdere beleidsafdelingen binnen
een departement betreft. Het sectoroverstijgende karakter van veel richtlijnen
zowel binnen als tussen departementen is hieraan debet.» De laatste jaren is duidelijk geworden dat het internationale en EG-milieurecht
ook steeds meer invloed krijgt op de structuur
van het nationale milieurecht, op het door de wetgever gebruikte begrippenapparaat en de door de wetgever en bestuur gemaakte instrumentenkeuze (zie prof.dr. Ch. W. Backes, «Schoon
milieurecht = schoon milieu?», Milieu en Recht maart 1999, blz. 71 en
verder). Een voorbeeld voor deze ontwikkeling zijn de prejudiciële vragen
rond het afvalstoffenbegrip en het lozingenbegrip. Ten aanzien van de structuur
valt op dat in het Europese milieurecht steeds meer wordt uitgegaan van een
integrale benadering van de milieuproblematiek. Een voorbeeld daarvan is de
Europese richtlijn inzake Integrated Pollution and Prevention Control (de
IPPC-richtlijn), die bovendien voor het eerst meer procedurele randvoorwaarden
voor een integraal milieurecht bevat. In het Verdrag van Aarhus van 1998 zijn
dergelijke procedurele randvoorwaarden meer algemeen en uitgebreid verwoord.
In steeds meer documenten die deel uitmaken van internationaal milieurecht
komen voorts begrippen als duurzaamheid, voorzorg en biodiversiteit voor (bijvoorbeeld
de Verklaring van Rio de Janeiro van 1992, het Biodiversiteitsverdrag van
1992, het Protocol van Kyoto van 1997 en de EG Vogel- en Habitatrichtlijnen).De vraag rijst of de Nederlandse wetgever wel voldoende alert is «de
rode draad» uit deze ontwikkelingen te halen, of dat slechts van geval
tot geval wordt getracht zo minimaal mogelijk aan de internationale verplichtingen
te voldoen. In zijn bijdrage aan de bundel «Internationaal milieurecht in Nederland»
(Vereniging voor Milieurecht, 1998, blz. 178–179) bespreekt mr. J.A.
Peters de vraag of het internationaal milieurecht door de Nederlandse wetgever
wordt beschouwd als een rem of een motor: «Nederland loopt voorop met
betrekking tot het milieubeleid. Deze uitspraak is op sommige gebieden misschien
waar, maar vooronderstelling remt ons vaak bij de implementatie van internationaal
recht. Wij menen vaak gemakshalve dat wij wel zullen voldoen aan internationale
verplichtingen op milieugebied. Daarom zijn we aanvankelijk geneigd tot een
defensieve houding ten opzichte van het internationaal milieurecht en doet
de wet van de remmende voorsprong zich gelden. Een vergelijking met de mensenrechtenverdragen
is boeiend in dit opzicht. Ook daar meenden we vaak al aan onze verplichtingen
te voldoen. Wij zijn immers ook voorlopers op dat gebied. Toch zijn wij door
rechter, zowel nationaal als internationaal, soms hard geconfronteerd met
de waarheid bijvoorbeeld ten aanzien van het gelijkheidsbeginsel en de sociale
zekerheid. Zo'n confrontatie kan kostbaar zijn.» In het verleden is bij de vertaling van het internationale naar het nationale
recht misschien wel te veel uitgegaan van het nationale recht als vertrekpunt.
Gelet op de toenemende internationalisering zal de toekomstige Nederlandse
milieuwetgeving veel meer het internationale milieurecht als serieus vertrekpunt
moeten nemen. En dat betekent waarschijnlijk ook dat bij tijd en wijle meer
ingrijpender aanpassingen van systematiek en structuur van de nationale wetgeving
aan de orde zijn, in plaats van louter ad hoc aanpassingen per achtereenvolgende
richtlijn of verdrag. In hoofdstuk 11 van deze discussienota
wordt de relatie tussen het internationale recht en het nationale recht nader
besproken, toegespitst op de voorstellen van deze discussienota.Een betere aansluiting van het wetgevingsinstrumentarium
op maatschappelijke ontwikkelingen (4)Het milieubeleid komt tot stand in een steeds dynamischer en complexer
samenleving: globalisering, internationalisering, schaalvergroting, professionalisering,
technologische ontwikkelingen, ICT.Tegen die veranderende en complexe maatschappelijke achtergrond wordt
de rol van de overheid steeds meer omschreven in termen van een bescheiden
regisseur in plaats van centrale regulator. Het concept van de «terugtredende
overheid» is in brede zin waarschijnlijk een reactie op de maakbaarheidsambities
die de overheid in de jaren zestig en zeventig had. De huidige inzet van het
beleidsinstrumentarium wordt meer en meer gekenmerkt door een stevig beroep
op eigen verantwoordelijkheid van burgers (een verantwoordelijke samenleving),
zo mogelijk ondersteund door financiële prikkels. Steeds moet worden
gezocht naar een effectieve en efficiënte inzet en, waar nodig, mix van
beleidsinstrumenten (wetgeving, financieel-economisch instrumentarium, convenanten
en sociale instrumenten; zie hiervoor onder meer het rapport van de Wetenschappelijke
Raad voor het Regeringsbeleid «Milieubeleid: strategie, instrumenten
en handhaafbaarheid», 1992 en het regeringsstandpunt ter zake, Stcrt.
1992, 249). Voor de inzet van het meest effectieve en efficiënte instrument
met betrekking tot een bepaald probleem, alsmede met betrekking tot het samenstellen
van – zo nodig – een mix van instrumenten, zijn criteria ontwikkeld.
Daarbij is – waar mogelijk – uit een oogpunt van effectiviteit
en efficiency een duidelijke voorkeur geformuleerd voor de inzet van marktconforme
instrumenten. Opvallend daarbij is wel dat de overheid direct naar het instrument van
(gedetailleerde) wetgeving grijpt als er sprake is van concrete milieubedreigingen
(al helemaal als het gaat om directe gezondheidsbedreigingen). Op dat moment
is iedereen het er over eens dat beleidsuitgangspunten over bijvoorbeeld zelfsturing,
marktconform instrumentarium en criteria voor het samenstellen van een instrumentenmix
terzijde worden gelegd. Er zijn derhalve bepaalde onderdelen van het milieubeleid,
waarbij de wetgever en overheid grenzen trekken en niet wensen «terug
te treden». Dat de overheid niet alleen zorg kan dragen voor een duurzame, veilige
leefomgeving maakt ook het rapport van de Commissie onderzoek vuurwerkramp
duidelijk. Ook burgers, instellingen en bedrijven hebben daarvoor een primaire
verantwoordelijkheid. De overheid heeft bij het beschermen en verbeteren van
het leefmilieu wel een centrale rol. Dat deze rol beter moet worden vervuld
is een van de hoofdlessen die uit het rapport van de Commissie onderzoek vuurwerkramp
moet worden getrokken.Tegen de achtergrond van veranderde inzichten over sturing wordt meer
in het algemeen van wetgeving verwacht dat een goede afstemming met de inzet
van andere (buitenwettelijke) instrumenten mogelijk is, dat ruimte wordt gecreëerd
om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen op het terrein van sturing en marktwerking,
dat het oppakken van eigen verantwoordelijkheid wordt beloond en dat de regels
zich waar mogelijk beperken tot een «stok-achter-de-deur»-functie.
Van de (uitvoerende) overheid wordt een grote mate van professionaliteit –
qua inhoud, proces en stijl – verwacht, die tevens impliceert dat de
wetgeving op een daadkrachtige wijze wordt uitgevoerd en gehandhaafd. Deze
laatste eisen hangen mede samen met de ook door verschillende incidenten met
rampzalige gevolgen gevoede toenemende behoefte aan een gezonde
en veilige leefomgeving.Zoeken naar de juiste balansOp zoek naar een betere aansluiting tussen de hierboven geschetste ontwikkelingen
enerzijds en milieuwetgeving anderzijds is de afgelopen tien jaren al de nodige
ervaring opgedaan.Zo is, met het oog op meer aansluiting op de eigen verantwoordelijkheid
van burgers en bedrijfsleven, in de Wet milieubeheer een primaat voor doelvoorschriften
neergelegd en is het milieubeleid één van de eerste beleidsterreinen
geweest waar is gewerkt met convenanten, gedoogbeleid, bedrijfsmilieuplannen,
vergunningen op hoofdzaken, certificering, enz. Daarbij zijn goede resultaten
geboekt. De grenzen van de wetgeving komen daarbij de laatste jaren echter
steeds dwingender in beeld.Ook met het oog op een verbeterde aansluiting op ontwikkelingen in de
relatie tussen het milieubeleid en andere beleidsterreinen is ervaring opgedaan.
Zo is in de Wet milieubeheer een verplichte afstemming geregeld tussen het
provinciale milieubeleidsplan, het provinciale waterhuishoudingsplan en het
streekplan. In de praktijk heeft een aantal provincies geëxperimenteerd
met het in elkaar schuiven van de diverse planvormen.Uit onderzoeken en evaluaties blijkt echter dat de bestaande milieuwetgeving
verder moet worden aangepast om een betere «match» met de hiervoor geschetste ontwikkelingen (1 t/m 4) mogelijk
te maken, dan wel te stimuleren of faciliteren. Gedacht kan bijvoorbeeld worden
aan het mogelijk maken van systemen van verhandelbare emissies of aan het
stimuleren van duurzaam ondernemen, bijvoorbeeld door in de wetgeving anders
met het begrip «inrichting» om te gaan.Het streven naar zo'n betere match kent echter ook risico's. Die risico's
betreffen met name situaties waarbij:• wetgeving en wetgevingsbeleid té zeer zou zijn geïnspireerd
op een instrumentele benadering van wetgeving;• wetgeving en wetgevingsbeleid te sterk zou zijn geënt op een
terugtredende overheid, zonder dat daar iets anders voor in de plaats komt;• bij wetgeving en wetgevingsbeleid té veel beleidsterreinen
op elkaar zouden worden gestapeld, waardoor te ingewikkelde en ondoorzichtige
wetgevingscomplexen ontstaan.Deze drie risico's worden hieronder nader besproken.Risico's van een té instrumentele benaderingBij een té zeer op een instrumentele benadering gebaseerd wetgevingsbeleid
is het credo: wanneer daartoe de behoefte bestaat vullen we de gereedschapskist
wel weer aan, hoe meer hoe beter. Maar wanneer die behoefte zeer dringend
is, wordt ook vaak gekozen voor het opzoeken van de grenzen van het bestaande
wetgevingsinstrumentarium. Bij zo'n benadering mogen rechtsstatelijke en democratische
uitgangspunten echter niet uit het oog worden verloren. Tijdens de zoektocht
naar een nieuwe invulling van de wetgevingsfunctie kan het toepassen van nieuwe,
vaak buitenwettelijke instrumenten leiden tot een verminderde democratische
controle of ten minste een verminderde democratische betrokkenheid; een (onbedoeld)
«buitenspel zetten» van derden-belanghebbenden, een onttrekken
van gegevens aan de openbaarheid, rechtsonzekerheid voor de normadressaat,
een problematische handhaving en onduidelijkheid voor de rechter. Door die onduidelijkheid gaat de rechter in zijn uitspraken overigens
dan soms juist veel verder met het toepassen van bepaalde normen dan de overheid
bij het opstellen van bepaalde buitenwettelijke instrumenten of beleidsuitgangspunten
ooit had bedoeld.In hun preadvies voor de Vereniging van Milieurecht (oktober 1994, blz.
73 e.v.) schrijven mr. H.E. Bröring en mw. mr. J.J. Lambers-Hacquebard
dat in de discussie over vernieuwing van de overheid zeker aandacht moet zijn
voor effectiviteit en efficiency, «maar ook voor heel andere waarden,
zoals het democratisch gehalte, de mogelijkheden van parlementaire beïnvloeding
en controle, rechtsstaatwaarborgen en de idee van een evenwichtige en controleerbare
machtsverdeling. Deze specifieke hoedanigheden van de overheid als politiek-democratische
organisatie zijn in de afgelopen «no-nonsense»-jaren op de achtergrond
geraakt.» Een sterk instrumentele benadering van wetgeving vertaalt zich vaak ook
naar de uitvoering en handhaving van regelgeving, in die zin dat de uitvoerende
overheid de wetgeving soms «links laat liggen» als dat vanuit
overwegingen van doelbereiking zo uitkomt. Verwondering over het feit dat
de burger de wetgeving ook niet meer helemaal serieus neemt, lijkt dan eigenlijk
niet op zijn plaats.Risico's van té eenzijdig terugtreden door de overheidHet juridisch verankeren van een «terugtredende» overheid
in het milieubeleid vereist een zekere vorm van compensatie door het juridisch
verankeren van (het recht op) sociale initiatieven en maatschappelijke betrokkenheid,
alsmede het creëren van «houvast» voor de burger in de vorm
van inhoudelijke richtsnoeren met betrekking tot de taakuitoefening door de
overheid. In zijn preadvies voor de Vereniging van Milieurecht (oktober 1994, blz.
56 e.v.) stelt prof.dr. N.J.M. Nelissen: «De metafoor «terugtredende
overheid» is een beknellend perspectief indien we daaruit afleiden dat
de overheid zich terugtrekt van de zorg voor het publieke domein; het is een
wenkend perspectief voorzover daarmee een nieuwe manier van besturen wordt
bedoeld waarin effectiviteit, efficiency en eenvoud in symbiose geraken met
democratische legitimiteit en maatschappelijke acceptatie. Het nieuwe contract
tussen staat en maatschappij moet in de toekomst verder gestalte krijgen,
waarbij de gedachte van een solidaire samenleving – mijns inziens –
centraal dient te staan.» In artikel 21 van de Grondwet is milieuzorg expliciet neergelegd als taak
voor de overheid, dat wil zeggen de wetgevende, bestuurlijke en rechterlijke
macht. Naarmate de wijze waarop de overheid vorm geeft aan deze taak verandert
in de zin van minder als gedetailleerde regulator, meer als regisseur op hoofdlijnen,
ontstaat een grotere behoefte aan procedurele en inhoudelijke
waarborgen voor een ieder.Met procedurele waarborgen wordt hier gedoeld
op het versterken van de rol van de burger (betrokkenen zoals omwonenden,
maar ook milieuorganisaties en de normadressaten zelf) bij het milieubeleid
door het juridisch verankeren van bijvoorbeeld het recht op informatie, op
behandeling van klachten, op inspraak, op het vragen om optreden van de overheid
of handhaven door de overheid, op het maken van afspraken, op bezwaar en beroep.
Waar het betreft de handhaving van de milieuwetgeving moeten burgers er niet
alleen op hoeven te vertrouwen dat bestuursorganen waar nodig voortvarend
optreden tegen milieu-overtredingen en de nadelen daarvan ongedaan maken.
Zij moeten bovendien – ingeval dat vertrouwen lijkt te worden beschaamd
en overtredingen voortduren – kunnen bewerkstelligen dat bestuursorganen
alsnog hun verantwoordelijkheid voor bestuurlijke handhaving nemen. In het
kabinetsstandpunt over het rapport van de Commissie onderzoek vuurwerkramp
is in dit verband ook nog eens gewezen op hetgeen in het regeeraccoord is
aangegeven over de verplichting van het bestuur om aan burgers en bedrijven
op samenhangende wijze informatie aan te bieden.Met inhoudelijke waarborgen wordt hier gedoeld
op het neerleggen van inhoudelijk-normatieve bepalingen met betrekking tot
de taak van de overheid in de milieuregelgeving. Wanneer niet of nauwelijks
meer vooraf in wetgeving is vastgelegd dat a of b zonder meer verboden zijn,
dan wel dat x of y verplicht zijn, moet de burger er ten minste van op aan
kunnen dat de overheid bij zijn besluitvorming (in concreto) bepaalde inhoudelijk-normatieve
bepalingen zal volgen. De overheid dient die normen serieus te nemen en voor
het eigen optreden te respecteren als richtinggevend: de betrouwbare overheid, zowel in publiekrechtelijk als in privaatrechtelijk
optreden. In het milieurecht kan dan worden gedacht aan beginselen van voorzorg,
preventie en – als nadelige gevolgen voor het milieu niet kunnen worden
voorkomen – het toepassen van de best beschikbare technologie (de techniek
die in de desbetreffende branche gangbaar is). In zijn rede «De ontbrekende schakel in het milieurecht» (1994,
blz. 17 en verder) onderscheidt prof.mr. C. Lambers drie functies van algemene
materiële normen in het milieurecht: 1) een wettelijke grondslag voor
handelen, 2) richting geven aan handelen en 3) een grondslag voor toetsing
van handelen. Met betrekking tot de tweede functie ziet Lambers nog een voordeel:
het bevorderen van eenheid van handelen in de uitvoeringspraktijk, zowel op
rijksniveau als ten aanzien van bevoegdheden die aan lagere bestuursorganen
zijn toegekend.Prof. J.M. Verschuuren ziet in zijn rede «De laatste wilde hamster
in Nederland en de grondslagen van het Europees en internationaal recht»
(januari 2000, blz. 5 en blz. 12–13) het codificeren van milieubeginselen
ook als een mogelijkheid om een brug te slaan tussen concrete rechtsregels
en het (juridisch) abstracte ideaal van een duurzame ontwikkeling. Naast de behoefte aan inhoudelijke normen met betrekking
tot de overheidstaak in de milieuwetgeving, laat onderzoek van de
laatste jaren ook een belangrijke functie zien voor zogenaamde zorgplichtbepalingen.
Deze bepalingen omschrijven het doel dat een (meestal specifieke) groep actoren moet realiseren, maar laat de wijze waarop
de geschiedt open. In het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» (prof.
Th.G. Drupsteen c.s., blz. 253 en verder) wordt het belang van zorgplichtbepalingen –
zoals nu bijvoorbeeld ook reeds opgenomen in de artikelen 10.3 van de Wet
milieubeheer en 13 van de Wet bodembescherming – voor systemen van zelfregulering
onderschreven: «Deze zorgplichten gelden steeds en vormen zo een vangnet
voor het geval het milieu wordt aangetast, ondanks (of dankzij mislukte) horizontale
sturing. Overwogen kan worden om de thans nog zeer ruim geformuleerde zorgplicht
van artikel 1.1a van de Wet milieubeheer, waarin men de basis kan zien voor
elke vorm van consensuele sturing, nader te specificeren in verder uitgewerkte
zorgplichten.» Risico's van stapeling van wetgeving van diverse beleidsterreinenHet aanbrengen van een sterkere samenhang tussen beleidsterreinen en het
daarbij behorend instrumentarium mag niet doorslaan naar een verdwijnen van
de eigen functie van het afzonderlijke beleidsterrein en de daarbij behorende
overheidstaken.Wanneer meerdere beleidsterreinen bij elkaar worden genomen bestaat het
risico dat dit uitmondt in een tamelijk abstract geheel, waarin de echte problemen
niet worden opgelost. De burger kan het gevoel krijgen dat de overheid «alles
maar in een hoge hoed gooit», waarbij niet meer duidelijk is waaróm
bepaalde beslissingen worden genomen. Als de burger vervolgens niet blij is
met het uit die hoed getoverde konijn, kan hij bij de rechter
(die ook geen eenduidige «kapstok» heeft om zijn uitspraak op
te baseren) niet of moeilijk een beroep doen op een specifiek wettelijk belang.Tegelijkertijd ontstaan er ook nieuwe «machtsvraagstukken»
tussen de verschillende beleidsterreinen: zo kan bijvoorbeeld vanuit de ruimtelijke
ordening worden gevreesd dat het milieubelang een té zware rol gaat
spelen bij de ruimtelijke afweging van belangen, terwijl vanuit het milieubeleid
wordt gevreesd dat het milieubelang ondersneeuwt te midden van vele, economisch
vaak sterkere belangen.Bij zijn afscheidscollege «Van milieubeleid naar omgevingsbeleid»
(Katholieke Universiteit Nijmegen, april 1997, blz. 7 en verder) concludeert
prof.dr. K. Bouwer dat het bij elk maatschappelijk en politiek afstemmings-
en integratieproces steeds de vraag is, wie van de integrerende deelnemers
het sterkst moet integreren: «Het gaat in feite om macht en belang in
de (her)institutionalisering van bestaande of nieuwe beleidsterreinen. Volledige
integratie kan het eind van één van de deelnemers betekenen,
zoals blijkt uit het sprookje van Roodkapje en de wolf, waarbij ik in het
midden laat wie van de vier deelnemers in dat verhaal de ruimtelijke ordening
en het milieubeleid zijn.» Bouwer (blz. 23 en verder) pleit, om diverse
redenen, voor het behoud van een zelfstandig milieubeleid. Wel moet z.i. voortvarend
worden gewerkt aan de interne integratie in een breed opgevat milieubeleid,
dus ook aan de afstemming en integratie met het natuurbeleid. Afstemming met
de ruimtelijke ordening acht hij nodig en zinvol, maar dan wel vanuit helder
neergezette milieu- en natuurvoorwaarden. Met inachtneming van deze kanttekeningen kan in de praktijk een duidelijke
behoefte worden geconstateerd om ervaring op te doen met een omgevingsgerichte
aanpak. De vraag rijst dan al snel, in hoeverre de bestaande relevante wetgeving
een dergelijke aanpak toestaat: loopt men niet ergens tegen juridische grenzen
aan? Vormt het zogenaamde specialiteitsbeginsel geen belemmering? Maar waar
het eigenlijk om gaat is natuurlijk, in hoeverre de wetgever een dergelijke
aanpak ook werkelijk gewenst vindt. De huidige
milieuwetgeving gaat in ieder geval uit van een zelfstandig milieubeleidsterrein,
waarbinnen een aantal beslissingen met rechtsgevolgen is gedefinieerd die
moeten worden genomen «in het belang van de bescherming van het milieu».
Dat ook daaraan een belangenafweging vooraf gaat, is minder relevant: de wetgever
heeft aangegeven dat de motivering van de beslissing (zichtbaar, aantoonbaar)
zal moeten worden gevonden in het milieubelang. Ook vanuit het internationale
milieurecht is de Nederlandse overheid hier overigens in belangrijke mate
aan gebonden.Een visie op milieuwetgevingHet bovenstaande schetst een beeld van een zoektocht naar een milieuwetgeving
in balans: enerzijds moet sprake zijn van een goede match met diverse maatschappelijke
ontwikkelingen, anderzijds moet rekening worden gehouden met een aantal risico's
van een al te «volgzame» opstelling van wetgever en overheid met
betrekking tot die ontwikkelingen. Zo kan een beeld ontstaan van een visie
op de toekomstige milieuwetgeving, die – kort samengevat – langs
de volgende lijnen kan worden omschreven.Wetgeving is slechts één instrument van milieubeleid, maar
wel het instrument waarin de wetgever de juridische grenzen van het speelveld
vastlegt en de taken van de overheid en de rechten van de burgers regelt.
Dit impliceert tevens dat alleen handhaafbare «grenzen» (in welke
vorm dan ook) in wet- en regelgeving dienen te worden vastgelegd. Wanneer
vooraf duidelijk is dat wettelijke regels in veel gevallen slechts «het
papier zullen dienen», moet niet voor het instrument wetgeving worden
gekozen. Op die manier kan het gedoogbeleid worden beperkt tot
de écht uitzonderlijke gevallen, die volledig aan de criteria van dat
beleid voldoen.De Nederlandse wetgever moet steeds meer het internationaal milieurecht
als zijn vertrekpunt beschouwen. Daarbij moet ook regelmatig worden bezien
of in het internationale milieurecht algemene lijnen kunnen worden onderkend,
die tot een meer structurele aanpassing van de Nederlandse wetgeving nopen.De milieuwetgeving moet – in navolging van het internationale recht –
mede gericht zijn op het streven naar duurzame ontwikkeling, in de zin van
een duurzaam milieu, een duurzame economie en een duurzame sociale kwaliteit.
Het begrip «de bescherming van het milieu» moet hierbij conform
internationale regels breed worden geïnterpreteerd (zie hoofdstuk 2).
De Wet milieubeheer kan hierbij als procedureel en inhoudelijk juridisch kader
voor het milieubeleid fungeren. De verschillende met de zorg voor het milieubeleid
belaste ministers zijn tezamen verantwoordelijk voor een goede kwaliteit en
uitvoering van de Wet milieubeheer.Er moet een goed evenwicht worden gevonden tussen enerzijds een geïntegreerde
juridische verankering van het milieubelang en anderzijds het creëren
van mogelijkheden om, met name waar het gaat om het formuleren van beleid
en regels, tot een versterkte samenhang met andere beleidsterreinen (met name
die beleidsterreinen die de kwaliteit van de leefomgeving betreffen) te komen.
Een vergelijkbare systematiek van het wetgevingsinstrumentarium op de verschillende
beleidsterreinen kan hiertoe een belangrijke aanzet geven.Vanuit de centrale doelstelling van de bescherming van het milieu, mede
gericht op een duurzame ontwikkeling, zijn bepaalde bedreigingen van het milieu
in beginsel niet acceptabel. Daarbij gaat het vooral om bedreigingen, die
onomkeerbare nadelige gevolgen kunnen hebben voor mens en milieu. De milieuwetgeving
zal ten aanzien van deze activiteiten strakke regels moeten bevatten; de bevoegde
overheidsorganen hebben de taak nauwgezet op de naleving van deze regels toe
te zien en bij overtreding direct en zonder meer tot handhaving over te gaan.
Als het om het milieu en de veiligheid van de mens gaat, moeten burgers er
op kunnen rekenen dat bestuursorganen waar nodig voortvarend optreden tegen
milieu-overtredingen.Vervolgens is er een vrij groot grijs gebied, waarbinnen voor het milieu
nadelige activiteiten onder bepaalde voorwaarden worden toegestaan. Die voorwaarden
zullen steeds meer het karakter krijgen van aantoonbare zelfregulering: laat
u maar zien op welke wijze u de nadelige gevolgen voor het milieu zoveel mogelijk
voorkomt, bestrijdt, of wegneemt. De wet zelf (inclusief gedelegeerde regelgeving)
regelt niet meer precies wat wel of niet mag, maar creëert ruimte voor
de meest effectieve en efficiënte aanpak. Overheid en private partijen
zullen steeds meer in onderling overleg nadere afspraken proberen te maken,
die al dan niet in regelgeving of convenanten worden vastgelegd. De afspraken
moeten wel helder, «afrekenbaar» en handhaafbaar worden vastgelegd:
ook hier geldt dat de overheid handhavend dient op te treden als afspraken
of regels niet worden nageleefd. Een dergelijke systematiek is echter alleen
aanvaardbaar, als aan de volgende randvoorwaarden kan worden voldaan:• Er dienen voldoende adequate procedurele waarborgen (zie hierboven)
te bestaan.• Er dienen voldoende inhoudelijke waarborgen (zie hierboven) te
bestaan: de burger moet weten welke richtsnoeren de overheid zal hanteren
om de werking van de systemen van zelfregulering te beoordelen en moet de
overheid hier ook op kunnen aanspreken.• De overheid dient over adequate correctiemechanismen te beschikken, voor het geval de systemen van zelfregulering niet of onvoldoende
werken, dan wel om «free-ridersgedrag» tegen te gaan. Dat betekent
dat er voldoende vangnetbepalingen (in de vorm van zorgplichten) moeten zijn,
dat de overheid over voldoende«stok-achter-de-deur'-bevoegdheden moet
beschikken en dat de overheid over een doeltreffend handhavingsinstrumentarium
beschikt.• De overheid dient over bevoegdheden te beschikken om regulerend
op te treden ten aanzien van groepen van actoren, die om diverse redenen (bijvoorbeeld
kennisniveau) niet in staat zijn om «zelfregulerend» op te treden.• De uitvoerende overheid dient over een grote mate van professionaliteit
te beschikken. Bevoegdhedenverdeling moet niet gebaseerd zijn op traditioneel
gegroeide situaties en het behoud van de «lieve vrede», maar op
zakelijke motieven zoals aantoonbare efficiency en effectiviteit, deskundigheid,
aansluiting tussen enerzijds het schaalniveau, de omvang en de impact van
de milieuproblemen en anderzijds het uitvoerende overheidsniveau, enzovoorts.
Daarbij kunnen ook vormen van (regionale) samenwerking een belangrijke rol
spelen.Een zodanig wetgevingsinstrumentarium kan, gekoppeld aan een goede uitvoering
en handhaving, tegelijkertijd recht doen aan ontwikkelingen
in de maatschappij en het milieubeleid (zoals meer marktwerking en zelfregulering),
aan de samenhang met andere beleidsterreinen, én aan beginselen van
democratie en rechtsstaat: dat doel bereiken staat voorop bij de voorstellen
in deze nota. Een set voorstellen waarvan de verwerking in wetgeving behoorlijk
wat tijd zal kunnen kosten: hierboven is reeds gesproken over een termijn
van 5 tot 10 jaar. Waarna de wetgeving bij voorkeur ook zoveel mogelijk een
«duurzaam» en stabiel karakter zou moeten hebben: wetgeving waarmee
het Nederlandse milieubeleid naar verwachting tot 2020 verder kan.Bouwstenen voor de discussieEen belangrijke bouwsteen voor de discussie over de toekomst van de milieuregelgeving
is het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» dat in april
1998 aan de Tweede Kamer is aangeboden. Daarbij heeft de Minister van VROM
toegezegd naar aanleiding van het rapport een standpunt te bepalen, met daarbij
een uitgewerkte visie op de toekomst van de Wet milieubeheer. Deze nota geeft
mede een invulling aan genoemde toezegging.Het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» is het resultaat
van een in opdracht van VROM uitgevoerd onderzoek door de RU Leiden (prof.
Drupsteen c.s.) en de KU Brabant (prof. Gilhuis c.s.). Over het rapport «De
toekomst van de Wet milieubeheer» heeft op 8 april 1998 in Den Haag
een symposium met ruim 200 deelnemers plaatsgevonden; tevens is het rapport
besproken met vertegenwoordigers van andere overheden, bedrijfsleven, intermediaire
organisaties, milieuorganisaties, rechterlijke macht, Openbaar Ministerie,
advocatuur en wetenschap. Het rapport kent drie hoofdlijnen, die elkaar onderling
aanvullen:• completeer de Wet milieubeheer;• doe dat op zo'n manier dat het instrumentarium van de Wet milieubeheer
beter inspeelt op ontwikkelingen van zelfregulering bij bedrijven en zelfsturing
bij andere overheden,• en probeer daarbij tevens de rol van het milieubelang bij beslissingen
op andere terreinen van overheidsbeleid te versterken.Ook andere bronnen dan eerder genoemd onderzoek leveren bouwstenen voor
de discussie rond de toekomst van de milieuregelgeving. Gepoogd is om vrijwel
alle relevante onderzoeken van de afgelopen jaren op het terrein van het milieurecht
bij het opstellen van deze nota te betrekken. Ook de adviezen
van de Evaluatiecommissie Wet milieubeheer (ECW) vormen een belangrijke bron,
evenals rapportages in het kader van het project Marktwerking, Deregulering
en Wetgevingskwaliteit (MDW).Een inspirerende discussie over de toekomst van het milieurecht vond plaats
in oktober 1998, tijdens het jubileumcongres van het Tijdschrift voor Milieu
en Recht: «Is het milieurecht opgewassen tegen de uitdagingen van de
21e eeuw»? In het algemeen blijkt de inhoud van de huidige Wet milieubeheer redelijk
te functioneren, zo kan uit de activiteiten van de Evaluatiecommissie Wet
milieubeheer worden geconcludeerd (zie «Evalueren met beleid: de Evaluatiecommissie
Wet milieubeheer in bedrijf», blz. 75). Prof. Ringeling (blz. 44 en
verder), voorzitter van de ECW, stelt echter tevens dat de commissie –
uitgaande van een ander sturingsmodel dan «command-and-control»
tot de conclusie had kunnen komen dat de Wet milieubeheer een wat sterker
faciliterend karakter had kunnen krijgen.In zijn slotwoord tijdens het hierboven genoemde jubileumcongres van het
Tijdschrift voor Milieu en Recht (Milieu en Recht 1999, blz. 89) stelt prof.
Gilhuis dat het milieurecht in de 21e eeuw geen rustig bezit zal worden: «Het
geheel overziende ben ik niet somber. Het milieurecht is verre van perfect
en diverse zwakke plekken zijn vandaag aan de orde gesteld. Toch is er ook
het nodige bereikt. Milieurecht staat (....) op de kaart en heeft de nodige
potenties, waar echter wel beter gebruik van zal moeten worden gemaakt. Het
zal zich wel op onderdelen aan moeten passen en flexibel moeten zijn.»Het is interessant om te zien dat alle rapporten, onderzoeken en symposia
het redelijk met elkaar eens zijn over de hoofdlijnen van de gewenste ontwikkeling
van de milieuwetgeving. Het zijn allemaal bouwstenen voor de discussie.Volgens J.G.M. Alders is de Wet milieubeheer een volwassen wet (Milieu
en Recht, maart 1999, blz. 81), maar kan er nog wel wat aan verbeterd worden.Volgens prof. C. Lambers (Nederlands Juristenblad 1998, blz. 1489 e.v.)
is de Wet milieubeheer nog maar net in de puberteit gekomen. Volwassen of
niet: voor de milieuwetgeving lijken «de jaren des onderscheids»
te zijn aangebroken, waarin vanuit politiek en maatschappij antwoorden zullen
moeten worden gezocht op de vraag hoe veranderingen in het milieubeleid en
zijn maatschappelijke omgeving zullen moeten doorwerken in de milieuwetgeving. Die milieuwetgeving zal moeten functioneren
in een samenleving waarin een ieder zijn verantwoordelijkheid voor een duurzame
ontwikkeling uitermate serieus neemt. Maar de overheid en samenleving zullen
ook altijd corrigerend moeten kunnen optreden, indien die verantwoordelijkheid
niet of onvoldoende wordt opgepakt. Dus: uitgaan van verantwoordelijk milieugedrag,
maar ook zorgen voor verantwoorde, op duurzame ontwikkeling gerichte milieuwetgeving:
met recht verantwoordelijk! 2. INTEGRATIE VAN MILIEUWETGEVINGInleidingAl vrij snel na de totstandkoming van milieuregelgeving ontstond het inzicht
dat een meer integrale aanpak van milieuproblemen op de lange termijn tot
meer resultaat zal leiden. De omzetting van de milieuwetgeving tot een integrale
wetgeving is na de totstandkoming van de Wet milieubeheer in 1993 echter maar
in beperkte mate gerealiseerd. Op dat moment waren goede redenen aanwezig
om niet alle of een deel van de sectorale wetgeving te integreren en is in
een aantal gevallen gekozen voor een coördinatieconstructie of van-overeenkomstige-toepassing-verklaring
van bepaalde artikelen van de Wet milieubeheer.In het eerste hoofdstuk is aangegeven dat er de laatste jaren steeds meer
een trend is om besturingsvraagstukken niet meer geïsoleerd, technisch
en sectoraal te bekijken, maar integraal, in samenhang met aangrenzende beleidsterreinen
en dwars door verschillende overheidslagen heen. Hierdoor ontstaat de noodzaak
van zowel een versterkte externe integratie – het bewerkstelligen van
een duurzame ontwikkeling op andere beleidsterreinen – als de noodzaak
van een versterkte interne integratie om meer
samenhang binnen het milieubeleid zelf te brengen. Een beleidsmatige ontwikkeling
naar een meer geïntegreerd milieubeleid vraagt om daarop afgestemd juridisch
instrumentarium dat integrale afwegingen mogelijk maakt. Dat juridisch instrumentarium
zou behalve consistent en compact voor alle onderdelen van het milieu(beleid)
zoveel mogelijk gelijk moeten zijn. De lijn die in deze discussienota is geschetst,
heeft mede tot doel om een eenduidige systematiek en het hanteren van hetzelfde
brede instrumentarium voor de verschillende onderdelen van het milieu(beleid)
mogelijk te maken.In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de ideeën en mogelijkheden tot
versterkte interne integratie van wetgeving die de bescherming van het milieu
of onderdelen daarvan als primaire doelstelling heeft. Hiertoe wordt allereerst
ingegaan op de achtergronden van de Wet milieubeheer, de voortschrijdende
invulling van het begrip integraal milieubeleid en het brede begrip «milieu».
Vervolgens worden de ideeën behandeld die bestaan omtrent integratie
van wetgeving waarvoor de minister van VROM eerstverantwoordelijk is. Daarna
komen de mogelijkheden aan de orde tot integratie van wetten waarvoor andere
departementen eerstverantwoordelijk zijn. Om een evenwichtige discussie mogelijk
te maken worden de reeds gevoerde discussies over het onderwerp integratie
hierbij betrokken. Het gaat hierbij met name over de verhouding tussen de
Wet milieubeheer en de Wet verontreiniging oppervlaktewateren. Hoofdstuk 2
eindigt met een voorstel waarover een discussie wenselijk wordt geacht.In het kader van deze discussie past nadrukkelijk vooraf de opmerking
dat vermeden moet worden dat integratie in het kader van de milieuwetgeving
leidt tot onwenselijke desintegratie op andere beleidsterreinen. Integratie
van andere wetgeving in de Wet milieubeheer kan betekenen dat de samenhang
van andere wetgevingsstelsels wordt doorbroken. De nadelen daarvan moeten
worden afgewogen tegen de voordelen van integratie in de Wet milieubeheer.
Omdat de verwevenheid van het milieubeleid met andere beleidsterreinen groot
is, zal het hierbij meestal niet gaan om eenvoudige keuzen. Het stellen van
prioriteiten ten aanzien van de afwegingskaders en de verkaveling van bevoegdheden,
alsmede de mogelijkheden tot andere wijzen van afstemming zullen hierbij bepalend
zijn. Indien integratie op grote bezwaren stuit, kan als alternatief gekozen
worden voor andere wijzen van afstemming, zoals bijvoorbeeld stroomlijning
van procedures, afstemmingsregelingen of onderdelen van de Wm van overeenkomstige
toepassing laten zijn. Bij het onderzoeken en uitwerken van de voorstellen
is en wordt gestreefd naar evenwichtige oplossingen op dit punt.Naar een steeds meer integrale Wet milieubeheerNaast de gesignaleerde trend naar integraal milieubeleid en de mogelijkheid
van integrale oplossingen waarmee het milieubeleid in brede zin beter kan
worden uitgevoerd, bestaat bij burgers, bedrijfsleven en andere overheden
de behoefte aan transparantie en eenvoud van wetgeving en meer efficiency.
Integratie van milieuwetgeving is nauw verweven met het thema vereenvoudiging
en vermindering van administratieve lasten, omdat daardoor zaken als bijvoorbeeld
de 1-loketgedachte beter gestalte kunnen krijgen. Integratie van wetgeving
maakt het bovendien ook mogelijk voor andere beleidsterreinen gebruik te maken
van het huidige en toekomstige instrumentarium van de Wet milieubeheer. Zolang
die integratie niet geschiedt, behoudt de Nederlandse milieuregelgeving een
verbrokkeld karakter. Hierdoor worden van elkaar verschillende, sectorale
deeloplossingen bevorderd en integrale oplossingen belemmerd.Sectorale milieuwetten strekken – anders dan de Wet milieubeheer –
meestal tot bescherming van een bepaald onderdeel van het milieu. Bevoegdheden
op grond van die wetten kunnen dus ook alléén met het oog daarop
worden toegepast, niet om andere redenen. Enkele voorbeelden:• Wet inzake de luchtverontreiniging: «het voorkomen of beperk
en van luchtverontreiniging»;• Wet geluid hinder: «het voorkomen of beperken van geluid
hinder»;• Wet bodembescherming: «het belang van het voorkomen, beperken
of ongedaan maken van veranderingen van hoedanigheden van de bodem, die een
vermindering of bedreiging betekenen van de functionele eigenschappen die
de bodem voor mens, plant en dier heeft»;• Wet verontreiniging oppervlaktewateren : «het tegengaan en
het voorkomen van verontreiniging van oppervlaktewateren» en «de
bescherming van het belang van een doelmatige werking van zuiveringsinstallaties».Als een wet een bepaald onderdeel van het milieu wil beschermen, wordt
in de huidige uitvoeringspraktijk meestal wel getracht het belang van de bescherming
van het «totale» milieu mede in ogenschouw te nemen. Maar bij
die uitvoering loopt men dan steeds vaker tegen de grenzen van de sectorale
wet aan. Treffende voorbeelden hiervan zijn de wens om bij bodemsaneringen
(Wet bodembescherming) ook eisen te kunnen stellen die geluid- of andere hinder
tegengaan en een tweetal prejudiciële beslissingen van het Hof van Justitie
over het begrip lozing die consequenties zullen hebben voor de vergunningverlening
vanwege de vaststelling dat luchtemissies en uitloging in het oppervlaktewater
ook lozingen kunnen zijn.De huidige Wet milieubeheer is gebaseerd op de ontwikkeling naar een meer
integraal milieubeleid zoals beschreven in het NMP en het NMP-plus (1989/1990).
De wet kent 22 hoofdstukken, waarvan er inmiddels 17 geheel of gedeeltelijk
zijn ingevuld. De hoofdstukindeling is – afgezien van enkele gebruikelijke,
algemene hoofdstukken aan begin en einde van de wet – gebaseerd op de
notie van de reguleringsketen; die keten ( wetgeving normstelling vergunningverlening
naleving handhaving ) wordt aangedreven door planning (hoofdstuk 4 van de
Wet milieubeheer). De afgelopen jaren is gebleken dat deze systematiek als
zodanig in hoge mate voldoet (zie «Evalueren met beleid: de Evaluatiecommissie
Wet milieubeheer in bedrijf» 1998). De structuur van de Wet milieubeheer
is ook zó opgezet dat – in grote lijnen – de overige milieuregelgeving
in de wet een plaats zou kunnen krijgen. Het komt er nu op aan om de Wet milieubeheer zodanig in te richten dat deze integrale oplossingen kan bieden om
de doelstellingen van het milieubeleid te realiseren.Het begrip integraal en integrale oplossingenIn dit verband past een beschouwing over wat nu precies wordt verstaan
onder de notie «integrale oplossingen».Onder «integrale oplossingen» werd in de jaren tachtig vooral
verstaan: alle milieubelastende aspecten van een activiteit, zoals een bedrijf,
in onderlinge samenhang beoordelen en de optimale oplossing kiezen. Bijvoorbeeld:
«Kan het afval niet worden voorkomen, dan is het in dit geval beter
om het te verbranden, bij voorkeur met terugwinning van energie, in plaats
van te storten of te lozen op het oppervlaktewater».Sindsdien heeft de notie «integrale oplossingen» diverse ontwikkelingen
doorgemaakt, waarbij bepaalde denklijnen (die vanaf het begin als zodanig
wel aanwezig waren) steeds meer op de voorgrond zijn getreden. De ontwikkeling
vanaf medio jaren tachtig tot nu, geeft de volgende lijn te zien:• «integraal» houdt in toenemende mate in: niet alleen
end-of-pipe oplossingen, maar streven naar structurele brongerichte maatregelen;• vervolgens betekent «integraal» ook in toenemende mate:
samenhang bezien met internationale ontwikkelingen en economie, streven naar
een duurzame ontwikkeling;• een volgende ontwikkeling is dat «integraal» ook in
toenemende mate betekent: streven naar een sterkere samenhang met andere beleidsterreinen
die de leefomgeving raken, zoals de ruimtelijke ordening;• thans heeft «integraal» ook in toenemende mate betekenis
in het kader van de aandacht voor de kwaliteit van leven in de omgeving: gezond
en veilig leven in een hoogwaardige leefomgeving te midden van een vitale
natuur zonder hulpbronnen uit te putten en de mondiale biodiversiteit aan
te tasten.De milieuwetgeving, met name de Wet milieubeheer, moet een ontwikkeling
zoals hierboven geschetst ten minste niet belemmeren. Door het verbrokkeld
zijn van een deel van de milieuregelgeving wordt het denken in integrale oplossingen
bemoeilijkt. Daarnaast heeft een overzichtelijke en consistente regelgeving
tot gevolg dat de administratieve lasten dalen en de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid
van de milieuregelgeving wordt verbeterd. In het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» (blz.
18–19) zeggen de onderzoekers over de bewijslast ten aanzien van integratie
van de milieuwetgeving het volgende:«Uitgangspunt (...) is het gegeven dat het milieubeleid in beginsel
een samenhang vertoont. Het gaat daarbij steeds om het bereiken van duurzame
ontwikkeling, of zoals we vroeger zeiden om ecologische inpasbaarheid, terwijl
maatregelen in het ene compartiment of in de ene fase van de ontwikkeling
en toepassing van een stof of een product hun weerslag kunnen hebben op andere
compartimenten of andere fasen. In die zin staat stoffen- of productenbeleid
natuurlijk ook niet los van emissie- en afvalbeleid. Vanuit dit uitgangspunt
vormt een wettelijke regeling van onderdelen van het milieubeleid in de Wet
milieubeheer een eerste optie. Dit brengt met zich mee dat wanneer bestaande
sectorale onderdelen van de milieuwetgeving worden herzien of uitgebreid het
voor de hand ligt tevens te bezien of deze onderdelen niet in aanmerking komen
voor overbrenging naar de Wet milieubeheer. Pas wanneer daarvoor duidelijke
contra-indicaties zijn zou men daartoe niet over moeten gaan en blijven doorgaan
met afzonderlijke sectorale wetgeving.»Een voorbeeld van wetgeving waarbij «terugkeer» in de Wet
milieubeheer de voorkeur heeft, maar er thans duidelijke contra-indicaties
zijn, is de ammoniakregelgeving ter vervanging van de Interimwet ammoniak
en veehouderij. Voor ammoniakemissie wordt het noodzakelijk geacht dat het
beoordelingskader wettelijk wordt vastgelegd in algemene regels. Deze algemene regels moet het bevoegd gezag hanteren bij de verlening
of weigering van milieuvergunningen. De Wet milieubeheer biedt echter thans
niet de mogelijkheid om het bevoegd gezag instructies te geven over het al
dan niet weigeren van de vergunning. Onderzocht zou moeten worden op welke
wijze het aspect ammoniak weer in en op basis van de Wet milieubeheer geregeld
kan worden. Gezien het verwachte tijdstip van inwerkingtreding van de wetgeving
met betrekking tot ammoniak ter vervanging van de Interimwet ammoniak en veehouderij,
ligt het niet in de rede dit onderzoek op korte termijn te starten. Het brede begrip milieuIn het kader van de notie, dat integratie van milieuwetgeving kan bijdragen
aan het zoeken naar integrale oplossingen, rijst vervolgens de vraag: wat
verstaan we eigenlijk onder «milieuwetgeving»?
Wat is de reikwijdte van het begrip «milieu»?
Het zal niet mogelijk zijn het begrip op een strikte, wetenschappelijk vastgestelde
wijze te omcirkelen. Bij het bepalen van de reikwijdte van «waar het
om gaat bij de milieuwetgeving» gaat het per definitie om – zich
in de tijd ontwikkelende – politieke keuzen, gebaseerd op een mix van
argumenten vanuit het overheidsbeleid, het recht, het maatschappelijk bewustzijn,
maatschappelijk draagvlak en internationale verplichtingen. De reikwijdte van de Wet milieubeheer is de bescherming van het milieu.
Alle bevoegdheden, gebaseerd op deze wet, kunnen worden uitgeoefend «in
het belang van de bescherming van het milieu».Bij de parlementaire behandeling van de wet is uitgebreid gesproken over
de vraag, of het begrip «milieu» in de wet zou moeten worden omschreven.Het belangrijkste argument van de regering om dat niet te doen was: het
begrip «milieu» is voortdurend aan ontwikkeling onderhevig (vergelijk
ook de hiervoor beschreven ontwikkeling van het begrip «integraal»).
Wat 15 jaar geleden nog niet (algemeen) als een milieubelang werd gezien,
zoals bijvoorbeeld het zuinig gebruik van grondstoffen en natuurlijke hulpbronnen,
behoort nu wel degelijk tot het terrein van het milieubeleid. Wettelijk vastleggen
van het begrip «milieu» zou een dergelijke ontwikkeling voor de
toekomst bemoeilijken. Tegen die achtergrond is bij de behandeling van de
Wet milieubeheer ook een omschrijving uit de vroegere Wet algemene bepalingen
milieuhygiëne (hoofdstuk Milieu-effectrapportage) geschrapt, waarin was
aangegeven dat «milieu» betrekking heeft op «het fysieke
milieu, gezien vanuit het belang van de bescherming van mensen, dieren, planten,
goederen, water, bodem en lucht en van de relaties daartussen, alsmede van
de bescherming van esthetische, natuurwetenschappelijke en cultuurhistorische
waarden». In de toelichtende stukken bij de Wet milieubeheer is gesteld
dat deze zaken in ieder geval worden begrepen
onder het begrip «milieu». Dat geldt ook voor (in)directe gezondheidsaantasting
van mensen via het milieu (kamerstukken II 1989/90, 21 087, nr. 6, blz.
42–43).Wel heeft de regering voorstellen vanuit de Kamer overgenomen, om zogenaamde
«uitbreidende bepalingen» inzake het begrip «milieu»
in de Wet milieubeheer op te nemen. Daarmee wordt bedoeld: bepalingen waardoor
niemand meer in twijfel kan trekken (ook de rechter niet), of bepaalde zaken
wel mogen worden betrokken bij het nemen van beslissingen op milieugebied.
In casu ging het om artikel 1.1, tweede lid, van de Wet milieubeheer waarin
de volgende elementen onder het begrip «bescherming van het milieu»
worden gebracht:• de verbetering van het milieu (dus
niet alleen bescherming)• de doelmatige verwijdering van afvalstoffen (inclusief lozingen
van afvalwater)• de zorg voor een zuinig gebruik van energie en grondstoffen• de zorg voor beperking van de nadelige gevolgen voor het milieu
van het verkeer van personen van en naar bedrijven (mobiliteit van en naar
bedrijven). Voor VROM gaf deze bepaling onder meer de nodige kapstokken om in beleidsnota's,
circulaires, convenanten, enz. meer aandacht te geven aan energie- en grondstoffen.Afgezien van deze «uitbreidende bepalingen» wordt de reikwijdte
van het begrip «milieu» vooral ingevuld door jurisprudentie. Daaruit
blijkt dat rechters over het algemeen wel geneigd zijn om «milieu»
tamelijk ruim uit te leggen. Ook binnen de Europese Unie wordt een breed milieubegrip gehanteerd. Dit
is onder meer te vinden in artikel 174 van het EG-verdrag waarin is aangegeven
dat het beleid van de Gemeenschap op milieugebied bijdraagt aan het nastreven
van de volgende doelstellingen:• behoud, bescherming en verbetering van de kwaliteit van het milieu;• bescherming van de gezondheid van de mens;• behoedzaam en rationeel gebruik van natuurlijke hulpbronnen;• bevordering op internationaal vlak van maatregelen om het hoofd
te bieden aan regionale of mondiale milieuproblemen.Daarbij streeft de gemeenschap – eveneens volgens artikel 174 –
een hoog niveau van bescherming na, rekening houdend met de beschikbare wetenschappelijke
en technische gegevens, de regionale verschillen binnen de EU, de voor- en
nadelen van al dan niet optreden en de economische en sociale ontwikkeling
van de gemeenschap en de regio's. «Haar beleid berust op het voorzorgsbeginsel
en het beginsel van preventief handelen, het beginsel dat milieuaantastingen
bij voorrang aan de bron dienen te worden bestreden, en het beginsel dat de
vervuiler betaalt.»Deze omschrijving geeft een goed beeld van hetgeen internationaal onder
«milieu» wordt verstaan. In het NMP3 is overigens aangekondigd
dat overwogen zal worden een aantal beginselen van milieurecht (zoals in art.
174, het voorzorgsbeginsel en het preventiebeginsel) te codificeren in de
Wet milieubeheer, omdat deze nu nog onvoldoende in het Nederlandse milieurecht
verankerd zijn.In juridische zin bestaat het brede milieubegrip derhalve uit een aantal
onderdelen die tezamen de invulling van het begrip vormen. Die onderdelen
zijn in ieder geval hetgeen, zoals boven beschreven, in de omschrijving van
het begrip «milieu» in de vroegere Wet algemene bepalingen milieuhygiëne
was begrepen, de aspecten waarvan in de Wet milieubeheer in artikel 1 is bepaald
dat deze in ieder geval deel uitmaken van de bescherming van het milieu en
de beschreven elementen van het EG-verdrag. Het brede milieubegrip omvat zowel
de bescherming van de mens als de bescherming van ecosystemen, dieren en planten.Wat betreft de interne integratie van milieuwetgeving in het kader van
de Wet milieubeheer, lijken praktische motieven (haalbaarheid, fasering e.d.)
te leiden tot een keuze waarbij de integratie zich beperkt tot die (onderdelen
van) wetgeving, waarbij «de bescherming van het milieu»
of onderdelen daarvan centraal toetsingskader is.Daarbij zou de vraag gesteld kunnen worden, hoe dit centrale toetsingskader
zich verhoudt tot het begrip duurzame ontwikkeling. Duurzame ontwikkeling
is immers een leidend thema in het milieubeleid. In het NMP4 zal worden aangegeven
dat er sprake is van een nauwe verwevenheid tussen de ecologische, de sociale
en de economische dimensie van duurzaamheid. Duurzame ontwikkeling in brede
zin kan pas echt worden gerealiseerd als ecologie, economie en het sociale
alle drie duurzaam zijn. Het NMP4 zal zich richten op het beleid ten aanzien
van ecologische duurzaamheid. In lijn met het in voorbereiding zijnde NMP4
richt de milieuwetgeving, in het bijzonder de Wet milieubeheer, zich op het
belang van de bescherming van het milieu. Om echter ook in juridische zin
de samenhang met het brede begrip duurzame ontwikkeling duidelijk te maken,
verdient het overweging om in de Wet milieubeheer te bepalen dat bij de uitvoering van de milieuregelgeving – waarbij de bescherming
van het milieu voorop staat – mede gestreefd moet worden naar een duurzame
ontwikkeling (in de zin van het in voorbereiding zijnde NMP4).Algemene wet bestuursrechtVoor wat betreft de algemene procedurele, handhavings- en rechtsbeschermingsaspecten
van het milieubeleid is de constatering in het rapport «De toekomst
van de Wet milieubeheer» (conclusie 9, bladzijde 30) van belang dat
de relatie van de Wet milieubeheer met de Algemene wet bestuursrecht (Awb)
zich zo zal ontwikkelen dat de Awb deze aspecten zal regelen, waardoor de
Wet milieubeheer een meer inhoudelijk karakter krijgt. Voor wat betreft de
rechtsbescherming is de wijziging van de Awb van belang waarbij de afdelingen
3.4 en 3.5 worden samengevoegd tot één uniforme openbare samenwerkingsprocedure.
Een van de aspecten die daarbij voor de milieuregelgeving van belang is, is
de betrokkenheid van burgers (zie hiervoor ook hoofdstuk 7). Tevens is van
belang dat het behoud van bepaalde verworvenheden binnen het milieurecht op
het terrein van procedures, rechtsbescherming en handhaving op een evenwichtige
wijze wordt afgewogen tegen het belang van harmonisatie van bestuursrecht.Integratie van «VROM-milieuwetgeving»Vanuit de noodzaak tot integraal milieubeleid is, voor wat betreft de
integratie van de milieuwetgeving waarvoor de minister van VROM eerstverantwoordelijk
is, met betrekking tot de Wet milieubeheer een aantal trajecten in gang gezet
die in verschillende stadia zijn. Deze stadia variëren van onderzoek
naar de mogelijkheden van integratie tot concrete wetsvoorstellen. Het betreft
de hierna volgende wetgeving waarbij de bescherming van het milieu centraal
staat.• De Wet geluidhinder: in het kader van het project Modernisering
Instrumentarium Geluidhinder (MIG) zal worden voorgesteld het nog niet geïntegreerde
deel van de Wet geluidhinder op te nemen in met name de hoofdstukken 4 (Plannen),
5 (Milieukwaliteitseisen), 9 (Stoffen en producten) en 11 (Andere handelingen)
van de Wet milieubeheer. Een voorontwerp van wet is voorzien in de eerste
helft van 2001.• De Wet milieugevaarlijke stoffen: in het project Stoffen en Producten
wordt bezien hoe deze wet zou kunnen worden opgenomen in met name hoofdstuk
9 (Stoffen en producten). Een voor overleg met betrokken overheden, doelgroepen
en organisaties geschikt concept-wetsvoorstel is naar verwachting medio 2001
gereed.• De Wet bodembescherming: een onderzoek naar de mogelijkheden van
integratie van de Wet bodembescherming (Wbb) in de Wet milieubeheer zal in
de eerste helft van 2001 zijn afgerond. Bij integratie van de Wbb in de Wm
kan gedacht worden aan inbouw in bestaande hoofdstukken, met name inbouw in
hoofdstuk 9 (Stoffen en producten) en hoofdstuk 11 (Andere handelingen), dan
wel mede aan een afzonderlijk hoofdstuk Sanering. Voor onderdelen van de Wet
bodembescherming waarbij niet kan worden aangesloten bij de bestaande hoofdstukken
kan bekeken worden of een nieuw hoofdstuk aan de Wet milieubeheer kan worden
toegevoegd. De integratie van de Wbb in de Wm zal gefaseerd plaats moeten
vinden, mede gelet op de stand van zaken met betrekking tot de beleidsontwikkeling.
Thans heeft het wettelijk verankeren van de resultaten van de Beleidsvernieuwing
Bodemsanering (BEVER) hoge prioriteit. Het ligt niet in de rede om op dit
moment bij de voorgenomen wijziging van de Wet bodembescherming direct over
te gaan tot integratie in de Wet milieubeheer. Wel zal de voorgenomen wetswijziging
afgestemd worden op de gedachten over de uiteindelijke vormgeving van de Wet
milieubeheer. In de volgende fase van het wettelijk verankeren
van het bodembeleid (het vastleggen van de keten van preventie, bodembeheer,
sanering en nazorg met verbindingen tussen bodembeheer en ruimtelijke ordening)
komt integratie duidelijk in beeld.• De nieuwe regelgeving voor ammoniak ter vervanging van de Interimwet
ammoniak en veehouderij (wetsvoorstel Wet ammoniak en veehouderij): onderzocht
zou moeten worden op welke wijze de wetgeving met betrekking tot ammoniak
weer in en op basis van de Wet milieubeheer geregeld kan worden. Gezien het
verwachte tijdstip van inwerkingtreding van de wetgeving met betrekking tot
ammoniak, ligt het niet in de rede dit onderzoek op korte termijn te starten.• De Experimentenwet Stad & Milieu: evaluatie zou kunnen leiden
tot verankering van de uitgangspunten van de experimentenwet of daarmee vergelijkbare
regelgeving in hoofdstuk 5 (Milieukwaliteitseisen) van de Wet milieubeheer.• De Wet inzake de luchtverontreiniging: het nog niet geïntegreerde
deel zou kunnen worden opgenomen in met name de hoofdstukken 9 (Stoffen en
producten) en 17 (Maatregelen in bijzondere omstandigheden).Daarbij is het zeker niet zo, dat teksten uit de genoemde wetten zonder
meer zullen worden overgenomen in de Wet milieubeheer. Van het integreren
maakt deel uit dat de wetgeving tevens waar nodig (of mogelijk, gelet op verplichtingen
in verband met Europese regelgeving) wordt gemoderniseerd, vereenvoudigd,
een inhoudelijke integratieslag wordt gemaakt en aansluiting wordt gezocht
bij systemen van zelfregulering (zie verder hoofdstuk 4 van deze nota).Integratie van «niet-VROM-milieuwetgeving»Over integratie in de Wet milieubeheer van wetgeving waarvoor andere ministers
dan de minister van VROM eerstverantwoordelijk zijn, bestaan verschillende
inzichten.Enerzijds is er het inzicht, dat vanuit het brede milieubegrip en de wens
om te komen tot een eenduidige wetgeving in de lijn van de voorstellen voor
discussie (meer transparantie, eenvoud en efficiency) serieus zou moeten worden
bezien of integratie van (onderdelen van) bedoelde wetten in de Wet milieubeheer
wenselijk en mogelijk is. Zo'n integratie kan voor het gehele milieubeleid
wetgeving met eenzelfde systematiek bewerkstelligen, waarbij de voorstellen
van deze discussienota met betrekking tot bijvoorbeeld het stimuleren van
de eigen verantwoordelijkheid van burgers en bedrijven consistent wordt doorgevoerd.
Een beperking tot de VROM-wetgeving, alleen omdat de minister van VROM daarvoor
eerstverantwoordelijk is, zou een tamelijk arbitraire keuze zijn.In die zin zou een mogelijke integratie van (onderdelen van) wetten zoals
de Wet verontreiniging oppervlaktewateren, de Wet verontreiniging zeewater,
de Wet voorkoming verontreiniging door schepen, de Wet energiebesparing toestellen
en de Bestrijdingsmiddelenwet nader onderzoek verdienen. Daarbij zou handhaving
van de bestaande verantwoordelijkheden en bevoegdheden uitgangspunt kunnen
zijn. De inhoudelijke meerwaarde van integratie staat immers voorop en daarvoor
is het niet per se nodig verantwoordelijkheden en bevoegdheden in één
hand te brengen. Zo zou het denkbaar kunnen zijn in de Wet milieubeheer een
afzonderlijk hoofdstuk te creëren voor lozingen op het oppervlaktewater
(«Lozingen»), waarvoor de minister van V&W eerstverantwoordelijk
is en waarbij de waterkwaliteitsbeheerder bevoegd gezag is voor de lozingsvergunning. Bij de totstandkoming van de Wet milieubeheer is een uitvoerige discussie
gevoerd over de vraag of de vergunning op grond van de Wet verontreiniging
oppervlaktewateren (Wvo) zou moeten worden opgenomen in de Wet milieubeheervergunning
voor inrichtingen. Als belangrijk nadeel daarvan werd gezien dat de beïnvloedingsmogelijkheden
van het bevoegd gezag op grond van de Wvo, de waterkwaliteitsbeheerders, aanzienlijk
zouden kunnen verminderen. Uiteindelijk is gekozen voor een stevige coördinatieconstructie
tussen beide vergunningen. Uit evaluatieonderzoek van de ECW («De kwaliteit
van de afstemming, advies over de afstemmingsregeling tussen de Wm-vergunning
enerzijds en de bouwvergunning en de Wvo-vergunning anderzijds, 1996) is gebleken
dat deze constructie in de praktijk goed werkt. Ook in het kader van het MDW-project
Vergunningen en het regeringsstandpunt ter zake (kamerstukken II 1997/98,
24 036, nr. 81) is gesteld dat er geen aanleiding
bestaat om alsnog tot een integratie van Wm- en Wvo-vergunning te komen. In
de onderhavige discussienota wordt nadrukkelijk aangesloten bij deze conclusie,
maar wordt – met handhaving van de bestaande bevoegdheden en verantwoordelijkheden –
tevens voorgesteld een bundeling van samenhangende wetgeving te overwegen. Op die manier hoeft de bestaande bevoegdhedenverdeling niet te leiden
tot belemmeringen bij de ontwikkeling en uitvoering van milieubeleid en milieuregelgeving;
de Wet milieubeheer kan uitgroeien tot een rijksbrede wet voor het milieubeheer
en zou niet meer moeten worden beschouwd als een «VROM-wet». Op
deze wijze zou de eenheid van het milieubeleid een stap dichterbij kunnen
worden gebracht, hetgeen ook aansluit bij de gedeelde verantwoordelijkheid
voor het milieu zoals beschreven in het Milieuprogramma 2000–2003, blz.
22 en verder (kamerstukken II 1999/00, 26 804, nrs. 1–2).Anderzijds is er het inzicht, zoals ook in het begin van hoofdstuk 2 is
opgemerkt, dat integratie van bepaalde wetten in de Wet milieubeheer –
ook al wordt er niet getornd aan bestaande bevoegdheden – zou kunnen
leiden tot een desintegratie op andere terreinen. Een goed voorbeeld is de
Wet verontreiniging oppervlaktewateren, die zowel een belangrijke rol speelt
in het integrale waterbeleid, als in het integrale milieubeleid. Voor wat
betreft de verdere ontwikkeling van een samenhangend wetgevingsinstrumentarium
met betrekking tot het waterbeleid zullen de komende jaren nadere inzichten
moeten worden verkregen. Tevens bestaat op dit moment onvoldoende inzicht
in de feitelijke meerwaarde en gevolgen van integratie van de Wvo in de Wet
milieubeheer en bestaat er twijfel of een dergelijke operatie wel prioriteit
zou moeten krijgen. Wel wordt het belang ingezien van een goede afstemming
tussen de ontwikkelingen rond de milieuwetgeving en de ontwikkelingen rond
de waterwetgeving. In de praktijk wordt ook al zoveel mogelijk het beleid
met betrekking tot de uitvoering van de betreffende wetten afgestemd; als
voorbeeld kan worden genoemd het beleid met betrekking tot de vergunning op
hoofdzaken, waarvoor zowel vanuit het Ministerie van VROM als het Ministerie
van V&W een handreiking is opgesteld.Voor andere sectorwetten, waarvoor de minister van VROM niet eerstverantwoordelijk
is, gelden vergelijkbare overwegingen.Het uitwerken van de mogelijkheden om te komen tot integratie (zonder
aantasting van verantwoordelijkheden en bevoegdheden), dan wel verbeterde
afstemming tussen de VROM-milieuwetgeving en wetgeving waarvoor andere departementen
eerstverantwoordelijk zijn, is een taakopdracht die door meerdere departementen
tezamen moet worden uitgevoerd. Een mogelijke optie voor deze uitwerking is
om voor een of meer trajecten een MDW-werkgroep in te stellen. Voorzover het
waterwetgeving betreft waarvoor de minister van Verkeer en Waterstaat verantwoordelijk
is, is het voornemen om tezamen met de minister van VROM een
taakgroep in te stellen. Deze taakgroep zal na afronding van de discussie
met de Tweede Kamer over deze nota starten met een onderzoek naar de mogelijkheden
om te komen tot een gemeenschappelijke lijn om de effectiviteit, de efficiency,
de transparantie en de handhaafbaarheid van de wetgeving die de bescherming
van het milieu of een onderdeel daarvan tot doelstelling heeft, te verbeteren.
Hierbij worden alle aspecten van afstemming in ogenschouw genomen, zoals integratie,
coördinatieconstructies, van-overeenkomstige-toepassingverklaringen en
andere vormen van afstemming. De taakgroep kan worden uitgebreid met andere
deelnemers en alle relevante doelgroepen zullen worden geraadpleegd. Een jaar
na de start van de taakgroep zullen de conclusies gereed zijn. Bekeken zal
worden of dergelijke taakgroepen ook met andere departementen ingesteld moeten
worden voor de betreffende wetgeving die als doel de bescherming van het milieu
of een onderdeel daarvan heeft. Discussie over voorstel 1a. Integratie van sectorale «VROM-regelgeving»
in de Wet milieubeheer (aanvang korte termijn)Het voorstel is om de sectorale milieuwetgeving waarvoor de minister van
VROM eerstverantwoordelijk is de komende vijf tot tien jaar te integreren
in de Wet milieubeheer, zodat alle regels op wetsniveau waarbij het belang
van de bescherming van het milieu of een onderdeel daarvan voorop staat zoveel
mogelijk in één centrale kaderwet zijn gebundeld. In de wet
zal worden verankerd dat het brede begrip «de bescherming van het milieu»
voorop staat bij de uitvoering van de Wet milieubeheer. Ook zal in de wet
vastgelegd worden dat beslissingen mede gericht moeten zijn op het bereiken
van duurzame ontwikkeling. Voor wetgeving met een tijdelijk karakter zal integratie
in de Wet milieubeheer vooralsnog geen optie zijn.b. Integratie van niet-VROM-milieuwetgeving in de Wet
milieubeheer (aanvang taakgroepen korte termijn)Het voorstel is om in gezamenlijke interdepartementale taakgroepen te
onderzoeken of integratie in de Wet milieubeheer een vorm van afstemming is
die meerwaarde heeft. Zo ja, dan zal de taakgroep voorstellen doen op welke
wijze integratie het beste kan plaatsvinden. Zo nee, dan zal de taakgroep
voorstellen doen op welke andere wijze(n) afstemming mogelijk is om de doelen
te bereiken. Een jaar na de start van de afzonderlijke taakgroepen zullen
de conclusies gereed zijn.3. INTEGRATIE VAN HET MILIEUBELANG OP ANDERE TERREINEN
VAN OVERHEIDSBELEIDExterne integratieNaast het belang van interne integratie van de milieuwetgeving werd in
de loop van de jaren tachtig duidelijk dat, in aanvulling op het stellen van
milieuvoorschriften met betrekking tot allerlei handelingen en activiteiten,
het rekening houden met het milieubelang en het milieubeleid bij overheidsbeslissingen
op andere beleidsterreinen van groot belang is
om de doeleinden van het milieubeleid te realiseren: externe
integratie. Het uitgangspunt van externe integratie is vastgelegd
in artikel 6 van het EG-verdrag en in verschillende internationale verdragen
en resoluties. Binnen de Europese Commissie zelf krijgt externe integratie
ook steeds meer nadruk. Een belangrijks impuls voor de externe integratie
zal de implementatie van de in voorbereiding zijnde Europese richtlijn betreffende
de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma's
(gemeenschappelijk standpunt van de Raad; 5685/00, ENV 22, CODEC 68) zijn.
Deze richtlijn stimuleert de integratie van milieubeleid in de planvorming
en bevat voorschriften van procedurele aard die terug dienen te komen in de
bestaande planprocedures van de lidstaten.Tevens wordt bekeken of het mogelijk is om het instrument van de milieutoets
(zoals we dat in Nederland kennen) in te zetten bij Europese besluitvorming.
Het is belangrijk om in de Nederlandse regelgeving de juridische grondslag
voor externe integratie te verbeteren, zodat zo nodig ook de rechter in alle
gevallen kan toetsen of bij overheidsbeslissingen op andere beleidsterreinen
het milieubelang wel in voldoende mate is mee gewogen. In het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» (blz.
169) is aangegeven dat externe integratie zoals vastgelegd in artikel 6 van
het EG-verdrag goed lijkt te werken. Zo dienen uitkeringen uit het EU-Cohesiefonds
ten behoeve van infrastructurele projecten te gebeuren met inbegrip van het
beleid inzake milieubescherming en bepaalt de Televisierichtlijn dat televisiereclame
niet mag aansporen tot gedrag dat schadelijk is voor het milieu. Ook in breder
internationaal verband is het belang van externe integratie benadrukt. Zo
is het beginsel ook opgenomen in de Verklaring van Rio de Janeiro van 1992.
In Agenda 21 is dit beginsel verder uitgewerkt. Landen moeten, volgens paragraaf 8.4,
onder a, er voor zorgen dat economische, sociale en milieuoverwegingen worden
geïntegreerd in de besluitvorming op alle niveaus en bij alle ministeries.
Dit moet ook op de andere overheidsniveaus gebeuren en inbreng van geïnteresseerden
in dit proces moet gegarandeerd zijn. Hoofdstuk 8 van Agenda 21 legt vooral
de nadruk op het inzetten van financiële instrumenten, omdat daarmee
milieudoelstellingen geïntegreerd worden in het economische en financiële
beleid.In Nederland is sinds het begin van de jaren negentig externe integratie
een belangrijke doelstelling van het beleid geworden. In veel beleidsplannen
en nota's zijn milieuoverwegingen opgenomen. Dat geldt met name op de terreinen
van de ruimtelijke ordening, de waterhuishouding, de land- en tuinbouw, ontwikkelingssamenwerking,
defensie en scheepvaart. Veelal geschiedt deze externe integratie doordat
het belang van het milieubeleid is «verinnerlijkt»; soms ook doordat
bepaalde instrumenten zoals de milieutoets, milieubeleidsplanning (via de
doorwerking van de plannen naar besluitvorming op grond van 25 wetten, genoemd
in de bijlage bij de Wet milieubeheer), milieukwaliteitseisen of milieu-effectrapportage
hier een belangrijke prikkel toe leveren.In het Milieuprogramma 2000–2003 (kamerstukken II 1999/00, 26 804,
 nrs. 1–2, blz. 22 en verder) is onder het kopje «Externe integratie
van het milieubeleid» het formele kader van de verdeling van bevoegdheden
en verantwoordelijkheden van diverse ministers voor aspecten
van het milieubeleid recent beschreven. Voor wat betreft de invloed van externe integratie kan verwezen worden
naar het onderzoek van de Evaluatiecommissie Wet milieubeheer uit 1996 over
de effectiviteit van de regeling inzake milieu-effectrapportage. Onderzocht
is onder meer de doorwerking van de milieu-effectrapportages naar de besluitvorming;
daarbij bleek dat 79% van de m.e.r.'s doorwerkt naar de besluitvorming. De
ECW concludeerde daarmee dat de m.e.r. een redelijk tot goed werkend instrument
is. Wel heeft de ECW in haar advies een aantal aanbevelingen gedaan om de
m.e.r.-regeling te verbeteren op het gebied duurzaamheid en procedurele stroomlijning
zoals het wijzigen van de verplichte evaluatie achteraf. Een daartoe strekkend
wetsontwerp is thans in voorbereiding (zie hoofdstuk 9 van deze nota). Externe integratie kan op verschillende wijzen worden bewerkstelligd.
Genoemd is reeds een aantal bestaande procedurele instrumenten die leiden
tot het betrekken van het milieubelang in besluitvormingsprocedures, zoals
de m.e.r. Op dit punt bevat de nota geen extra of nieuwe voorstellen. Een
andere wijze is het opnemen van het milieubelang als expliciet in de afweging
te betrekken belang bij de uitvoering van daarvoor in aanmerking komende wetten.
Daarbij zou de afweging in het kader van die wetten worden verbreed met het
milieubelang zonder het invoeren van (extra) procedurele stappen. In voorstel
2 wordt aangegeven op welke wijze hieraan kan worden vormgegeven.In het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» (blz.
22 en blz. 183 en verder) wordt geconcludeerd dat de Wet milieubeheer sterker
zou kunnen bijdragen aan externe integratie door in de wet een aantal milieubeginselen
op te nemen (zie ook discussiepunt 3 van deze nota) die een ruim toepassingsbereik
zouden moeten krijgen. In paragraaf 4.4 van deze nota is het onderwerp
«beginselen van milieurecht» nader uitgewerkt. Naast het beter
mogelijk maken van zelfregulering zouden beginselen van milieurecht namelijk
ook uitgangspunten kunnen vormen voor besluiten met milieurelevante gevolgen
die genomen worden op basis van «niet-milieuwetten». De onderzoekers achten het daartoe van belang dat in dergelijke wetgeving
het milieubelang expliciet als een af te wegen belang wordt opgenomen: «Een
optimale externe integratie kan bereikt worden door het milieubelang als een
af te wegen belang op te nemen in deze «niet-milieuwetten» zelf.
Dit is ook wenselijk vanwege het specialiteitsbeginsel. Opneming van het milieubelang
als een af te wegen belang heeft als voordeel dat er beter kan worden aangesloten
bij de wetgevingssystematiek op het betreffende beleidsterrein, en dat beter
gegarandeerd wordt dat het expliciet in het relevante toetsingskader opgenomen
milieubelang ook daadwerkelijk een rol speelt bij de belangenafweging en de
rechterlijke toetsing. Ook wordt volledig recht gedaan aan rechtsstatelijke
uitgangspunten.» In de hoofdstukken van deze nota over de planning van het milieubeleid
en de normstelling voor de milieukwaliteit zal nog nader op een aantal aspecten
van externe integratie worden ingegaan.Speciale positie milieubeleidEen andere invalshoek met betrekking tot externe integratie in de zin
van «rekening houden met het milieubelang» zou kunnen zijn dat
bij een bepaald beleidsterrein of bepaalde beleidsuitvoering een uitzonderingspositie
aan het milieubeleid wordt toegekend. Recent komt deze invalshoek met name
naar voren bij discussies over de «integratie» van het milieubeleid
binnen het EG-recht met betrekking tot handelsbelemmeringen, mededinging
en staatssteun. De Europese regels en voor wat betreft mededinging het nationale
mededingingsrecht, werken in de praktijk in steeds toenemende mate belemmerend
voor het uitvoeren van nationaal milieubeleid. Voorbeelden hiervan zijn het
wetsvoorstel Duurzaam geproduceerd hout (kamerstukken II 1999/00, 26 998),
de algemeenverbindendverklaring van een overeenkomst over autowrakken (Stcrt.
1997, 247) en het nationale bodemsaneringsprogramma waarbij al snel de grenzen
van het vrije handelsverkeer en het Europese recht met betrekking tot mededinging
en staatssteun in zicht kwamen. In een brief van 7 november 2000 aan de commissaris
voor mededinging van de Europese Commissie spreken de Ministers van Economische
Zaken, VROM en Financiën dan ook hun zorgen uit over de ontwikkelingen
omtrent het milieusteunkader. «Niettemin zijn wij nog steeds van oordeel dat het milieusteunkader
in deze vorm een belemmering vormt voor de ontwikkelingen op het gebied van
de nationale aanpak van de (historische) bodemverontreinigingsproblematiek,
de vergroening van het belastingstelsel, de investeringen in energiebesparing
en de systemen voor verhandelbare rechten.» Op nationaal niveau is het soms mogelijk om afspraken te maken over de
relatie tussen mededinging en milieu, maar internationaal blijkt dat zeer
moeilijk te zijn. Een voorbeeld van nationale afspraken zijn de procedurele
afspraken omtrent het algemeen verbindend verklaren van een verwijderingsbijdrage
en systemen van verwijdering van specifieke afvalstoffen. Op ambtelijk niveau
is tussen het Ministerie van VROM en de Nederlandse mededingingsautoriteit
(NMa) in een protocol vastgelegd hoe de procedures van het algemeen verbindend
verklaren en het goedkeuren van een mededeling met betrekking tot specifieke
afvalstoffen worden afgestemd met de procedure die de NMa volgt om de mededingingsrechtelijke
aspecten te onderzoeken (de tekst van het protocol is te vinden op de website
van de NMa: nma-org.nl). Het mededingingsrecht heeft een sterk Europeesrechtelijk
karakter en om deze reden kan gepleit worden voor een algemene Europese gedragslijn
op het terrein van mededinging en milieu. Prof. Sevenster en mr. Vedder bepleiten in het artikel «Integreren
of concurreren, de rol van niet-mededingingsbelangen, in het bijzonder milieubescherming,
in het kartelbeleid» (SEW 1, 2000, blz. 2 en verder) met betrekking
tot het EG-recht een verdergaande integratie van niet-mededingingspolitieke
belangen, met name milieubescherming, dan thans het geval is. Zij stellen
een gemodaliseerde voorrang voor milieubelangen over het mededingingsbeleid
voor. Vanuit het mededingingsrecht zou ook sterker moeten worden ingespeeld
op ontwikkelingen van zelfregulering: «Van belang is dus dat ook het
DG mededinging niet moet schuwen bepaalde – zelfs ernstige – mededingingsbeperkingen
toe te staan omwille van milieubescherming, zolang immers de internalisatie
van milieukosten te wensen (economisch en ecologisch gezien) overlaat.»Prof. Mr. K.J.M. Mortelmans wijst in het artikel «Milieu en mededinging»:
integratie of confrontatie (onderdeel van de bundel Nederlands Milieurecht:
de Europese dimensie van het Centrum voor Milieurecht) op artikel 6 (externe
integratie) van het EG-Verdrag van Amsterdam en de rol die dit artikel kan
spelen bij de integratie van milieu en mededinging doordat het beginsel kan
worden verheven «tot leidend beginsel dat door beleidsautoriteiten moet
worden toegepast en dat door de rechter moet worden getoetst.» Ook noemt
hij als mogelijke middelen om te komen tot integratie van milieu en mededinging
: het rouleren van Nederlandse milieu- en mededingingsambtenaren, een formeel
beleid van ontheffingen van artikel 81, derde lid, van het EG-verdrag, door
de Europese Commissie (dit zou kunnen worden neergelegd in een mededeling
van de Europese Commissie) en het aanpassen van de Nederlandse wetgeving aan
EG-beginselen (met name het beginsel van externe integratie) en technieken. Het milieubeleid heeft – zeker sinds de verdragen van Maastricht
en Amsterdam – een volwaardige positie in het EG-Verdrag. Het streven
van Nederland zou dan ook primair moeten worden gericht op het op een passende
manier meewegen van het milieubelang bij de concrete uitvoering van EG-beleid
en -regelgeving. In dit verband kan ook worden gewezen op de mededeling van de Europese
Commissie van 10 juni 1999 (9165/99). Hierin wordt onder meer het volgende
gesteld: «De Gemeenschap heeft wetgeving aangenomen op vrijwel alle
milieugebieden, voornamelijk op basis van artikel 95 (ex 100A) en artikel
175 (ex 130s). Veel van deze milieumaatregelen hebben een harmoniserend effect
doordat ze regels geven voor producten of industriële processen. Er moet
een zorgvuldig evenwicht worden gevonden tussen enerzijds harmonisatie op
communautair niveau om het vrije verkeer van goederen te waarborgen en anderzijds
het subsidiariteitsbeginsel, dat de lidstaten onder bepaalde voorwaarden toestaat
om strengere milieubeschermende bepalingen in te voeren. Dat geldt met name
voor productgerichte maatregelen die invloed hebben op de afzet van producten.»Discussie over voorstel 2a. Meewegen milieubelang (aanvang middellange termijn)Het voorstel is om het uitgangspunt van externe integratie (overeenkomstig
het EG-verdrag) vast te leggen in de Wet milieubeheer. Een uitwerking daarvan
is het voorstel om in de daarvoor in aanmerking komende bijzondere wetten,
zoals wetten op het gebied van de ruimtelijke ordening, van verkeer en vervoer,
van energie en van het landbouwbeleid, het milieubelang als een expliciet
in de afweging te betrekken belang op te nemen.Een alternatief voor dit voorstel is om de bedoelde wetten zelf niet aan
te passen, maar om in de Wet milieubeheer te bepalen dat bij de uitvoering
van deze wetten met het belang van de bescherming van het milieu rekening
moet worden gehouden. Beginselen van milieurecht (waarvan in voorstel 3 een
wettelijke regeling wordt voorgesteld) kunnen aan dit «rekening houden
met» nader invulling geven.Met deze voorstellen wordt beoogd dat in de totale afweging die plaatsvindt
bij besluitvorming het milieubelang een rol speelt. Een dergelijke meeweging
heeft geen extra procedure(s) tot gevolg.b. Versterking positie milieubeleid in interne markt
(aanvang middellange termijn)Het voorstel is om in Europees verband te bepleiten dat bij de Europese
besluitvorming steeds serieus moet worden gezocht naar een zorgvuldig evenwicht
tussen enerzijds belangen van harmonisatie en interne markt en anderzijds
het milieubelang. Dit impliceert dat aan de belangen van harmonisatie en de
interne markt niet per definitie in alle gevallen voorrang wordt toegekend.
Dit zou moeten doorwerken bij het opstellen en uitvoeren van Europese regelgeving
en beleid. Voor wat betreft de uitvoering van dit voorstel kan aansluiting
worden gezocht bij discussievoorstel 22a van deze discussienota. 4. VERANTWOORDELIJKHEDEN EN KADERSTELLING4.1 Sturen op eigen verantwoordelijkheidDe vraag «hoe kan vanuit de wetgeving beter worden ingespeeld op
de eigen verantwoordelijkheden van burgers en bedrijven voor het milieu»
is in het verleden al vaker gesteld, maar dan vaak vanuit allerlei ad hoc
vraagstukken. Deze nota beoogt ook een meer algemeen antwoord op deze vraag
te vinden, waardoor een meer consistente lijn kan worden gevolgd bij het aanvullen
of wijzigen van de milieuwetgeving. Om die reden is het goed een aantal aspecten
van de vraag verder uit te werken, en terug te blikken op de wijze waarop
in de afgelopen tien jaar reeds oplossingen zijn gezocht.Waarom en hoe moet de toekomstige milieuwetgeving beter aansluiten bij
de eigen verantwoordelijkheid van de samenleving voor het milieu? Op die vraag
wordt in dit hoofdstuk allereerst ingegaan. Hierbij worden recente ontwikkelingen
met betrekking tot deze eigen verantwoordelijkheid meegenomen, zoals de vergunning
op hoofdzaken. Vervolgens worden per paragraaf onderwerpen (het dereguleren
van het vergunningvereiste en voorschriften, verhandelbare emissies, duurzaam
ondernemen, stoffen en producten en andere handelingen) uitgewerkt die aan
het einde van dit hoofdstuk resulteren in een aantal voorstellen. Bij deze
voorstellen worden ook de beginselen van milieurecht en de zorgplichten betrokken
omdat deze een belangrijke rol kunnen spelen om de milieuwetgeving beter te
laten aansluiten bij de eigen verantwoordelijkheden.Hoofdstuk 4 eindigt met een reeks van met elkaar samenhangende voorstellen.Ruimte én kaders bieden voor verantwoordelijkhedenDe overheid wil in het kader van het milieubeleid bedrijven en burgers
prikkelen tot het zoeken van, kiezen voor en benutten van duurzame oplossingen.
Het slechts opleggen van maatregelen leidt op termijn tot onvoldoende resultaten.
Het bereiken van een duurzaam milieugedrag van producenten en consumenten
vereist het op stimulerende wijze aanspreken op het nemen van eigen verantwoordelijkheid
vanuit een houding van solidariteit en onderlinge verbondenheid, gelijkwaardigheid
en vrijheid.Hierbij hoort een instrumentarium dat waar mogelijk appelleert aan en
stimuleert tot die eigen verantwoordelijkheid bij het verrichten van handelingen
die de milieukwaliteit kunnen beïnvloeden. Dit betekent niet een keuze
voor het zonder meer overlaten van het realiseren van het milieubeleid aan
bedrijven en burgers. Wet- en regelgeving zijn nodig om rechtszekerheid en
gelijkheid te waarborgen, willekeur te voorkomen en kaders te stellen waarbinnen
geopereerd dient te worden. Dit leidt tot een wet- en regelgeving (zie ook
hoofdstuk 1 van deze nota) die onder andere:• stimuleert tot, voorwaarden schept en geen onnodige belemmeringen
opwerpt voor een milieuverantwoord handelen,• vanuit zorg van de overheid voor een goed leefmilieu en het voorkomen
van onomkeerbare milieuschade kaders stelt waarbinnen die verantwoordelijkheid
tot zijn recht mag komen, en• de mogelijkheid tot ingrijpen biedt («stok achter de deur»)
indien verantwoordelijkheid onvoldoende worden opgepakt en het leefmilieu
onaanvaardbaar wordt bedreigd.In eerdere beleidsstukken zoals het NMP2 (kamerstukken II 1993/94, 23 560,
nrs. 1–2, blz. 42) is reeds aangegeven dat er een verschuiving zal moeten
plaatsvinden van regulering van bovenaf naar het oppakken van eigen verantwoordelijkheid
(zelfregulering) binnen kaders. Doelgroepen kunnen zelf aangeven
hoe zij in eigen verantwoordelijkheid hun taakstellingen willen realiseren
en op welke wijze zij hun gedrag willen regelen. In de Aanwijzingen voor de
regelgeving is deze vorm van regulering zelfs tot voorkeursvorm verheven.
Artikel 7 van de Aanwijzingen verplicht de regelgever tot het onderzoeken
van de vraag of de gekozen doelstellingen kunnen worden bereikt door middel
van het zelfregulerend vermogen in de betrokken sector of sectoren. In de
toelichting wordt vermeld: «Slechts voorzover het zelfregulerend vermogen
van de maatschappij tekort schiet, moet worden gedacht aan overheidsmaatregelen.»Bij het bovenstaande past wel de kanttekening dat een eventuele vertraging
van de economische groei (al dan niet in bepaalde sectoren) tot een verminderde
aandacht en zorg voor het milieu (in die sectoren) zou kunnen leiden. Enige
voorzichtigheid in het optimisme over het oppakken van de eigen verantwoordelijkheid
voor het milieu door bedrijven is dus op zijn plaats. In ieder geval betekent
dit iets voor de kaders die gesteld moeten worden en de mogelijkheden van
het onder omstandigheden kunnen terugvallen op sturende regelgeving.Bovendien zal zelfregulering bijvoorbeeld bij de dreiging van mogelijke
onomkeerbare milieuschade nooit de enige wijze van regulering kunnen zijn.
De overheid heeft immers een ook in de Grondwet verankerde verantwoordelijkheid
waar het betreft de bescherming van het leefmilieu. Voorzover gekozen is voor
zelfregulering en de vastgelegde grenzen dreigen te worden overschreden, zal
daarom daarnaast de mogelijkheid van een «stok achter de deur»
beschikbaar dienen te zijn. Ook bestaat er een tamelijk grote groep van «achterblijvers»,
bedrijven die weinig of geen milieuzorg toepassen. Voor die groep van achterblijvers
zijn daarop toegesneden (extra) maatregelen nodig.In haar advies «Vergunnen met beleid» (blz. 31) uit 1996 schrijft
de Evaluatiecommissie Wet milieubeheer over deze achterblijvers: «Opvallend
is echter dat de achterblijvers voldoen aan kenmerken die verder gaan dan
alleen maar een slechte milieuprestatie. De bedrijven zijn vaak klein, het
opleidingsniveau van het management is laag, de leeftijd van het management
is hoog en de kennis van de vergunning gering. (..) Deze bedrijven hebben
niet alleen problemen met het operationaliseren van de voorschriften uit de
vergunning, als dat al gebeurt, maar ook met hun continuïteit, hun economisch
voortbestaan.» Daarnaast bestaat ook een groep van bedrijven die niet achterblijven,
maar vaak te klein zijn om op alle terreinen zelfregulering toe te passen.
Voor deze bedrijven voldoet het huidige instrumentarium, maar denkbaar is
dat naar aanleiding van evaluatieonderzoek aanpassingen c.q. verbeteringen
noodzakelijk zijn.Steeds meer sturen op eigen verantwoordelijkheidIn het milieurecht wordt al geruime tijd gebruik gemaakt van allerlei
vormen van sturing die prikkelen tot het zelf nemen van verantwoordelijkheid
in het kader van het milieubeleid. Gewezen kan hier worden op instrumenten
zoals convenanten, normalisatie en certificatie, milieukeuren, bedrijfsmilieuzorg,
milieuverslaglegging, algemeenverbindendverklaring van verwijderingsbijdragen
en naar andere wijzen van sturing in de regelgeving (bijvoorbeeld de productregelingen
op basis van hoofdstuk 10 waarbij aan producenten een doelstelling tot hergebruik
wordt opgelegd maar de wijze waarop zij daaraan willen voldoen aan hen wordt
overgelaten), enzovoorts. Deze ontwikkeling vloeit deels voort uit het reeds
hierboven aangeduide inzicht van de overheid, dat een dergelijke vorm van
sturing onder bepaalde voorwaarden veel meer «milieuresultaat»
kan opleveren dan «command-and-control»-regelgeving; deels ook
doordat het bedrijfsleven zelf steeds meer een pro-actief beleid is gaan voeren
ten aanzien van het milieu. In zijn rede «De verzakelijking van het milieu: onomkeerbare ontwikkelingen
in het bedrijfsleven» (1995) schetst dr. G.C. Molenkamp deze verandering
kernachtig: «Misschien is er, na de shockeffecten van het eerste rapport
van de Club van Rome en de daarop volgende golf van regelgeving in een aantal
Westerse landen, nu wel sprake van een tweede – ditmaal stille –
revolutie op milieugebied. Er is de afgelopen 20 jaar een ontwikkeling in
gang gezet in het smaakmakende gedeelte van het internationale bedrijfsleven,
bij overheden, in met name internationale overleg- en besluitvormingskaders,
in de publieke opinie en in de financiële wereld, die onomkeerbaar is
en zijn eigen exponentiële dynamiek kent. Milieuzorg blijkt een bron
van werkgelegenheid en innovatie te zijn en wordt een belangrijke factor in
de concurrentie tussen bedrijven en in de internationale handel. Tegelijkertijd
zien we dat bedrijven ook met elkaar samenwerken en vindingrijke initiatieven
ontwikkelen die het milieuprobleem helpen oplossen. In vroeger tijden was
een lobby van bedrijven tegen milieumaatregelen niet ongebruikelijk. We zien
nu ook bedrijven die er belang bij hebben dat de regelgeving niet verwatert
en die daarom lobbyen voor een beloning van goed milieugedrag. Naast de overheid
komen nu ook zakelijke partijen in beeld die de ontwikkelingen in het bedrijfsleven
mede beïnvloeden: banken, verzekeraars, aandeelhouders en accountants,
ieder vanuit hun eigen invalshoek.»Rekening houden met het milieu is slim, een «business-opportunity».
Verschillende overwegingen spelen daarbij een rol: het milieu is een maatschappelijk
issue geworden, aansprakelijkheden worden steeds groter, consumenten stellen
meer eisen (het milieu «verkoopt»), op strenger wordende regelgeving
kan gemakkelijker worden geanticipeerd als het bedrijf qua milieuzorg goed
op orde is en een zuiniger en milieuvriendelijker productieproces kan kosten
besparen. De mogelijkheid van aansprakelijkheid voor het veroorzaken van milieuschade
kan een belangrijke drijfveer zijn om preventieve maatregelen te treffen.
In het Nieuw Burgerlijk Wetboek zijn specifieke risicoaansprakelijkheden opgenomen
ter zake van schade veroorzaakt door gevaarlijke stoffen, stortplaatsen en
boorgaten, en in de jurisprudentie zijn de mogelijkheden om vervuilers aansprakelijk
te stellen – mede onder invloed van het beginsel «de vervuiler
betaalt» in de loop der jaren vergroot. Op 9 februari 2000 heeft de
Europese Commissie een Witboek betreffende milieuaansprakelijkheid aangenomen,
waarin een mogelijke structuur voor een toekomstige Europese milieuaansprakelijkheidsregeling
wordt geschetst. De Nederlandse verzekeraars hebben in 1998 reeds ingespeeld
op de toenemende behoefte aan het stellen van financiële zekerheid voor
het veroorzaken van milieuschade, door het op de markt brengen van de Milieuschadepolis.Ook op internationaal niveau onderwerpt het bedrijfsleven zichzelf aan
gedragscodes en richtlijnen met betrekking tot de bescherming van het milieu.
In de Nota Milieu en Economie uit 1997 is de rode draad dat het poldermodel
groen en schoon moet zijn.Zelfregulering en regelgevingDe vraag in het kader van deze discussienota is vooral: wat betekenen deze ontwikkelingen nu voor de milieuwetgeving?Conclusie van Drupsteen c.s. in het rapport «De toekomst van de
Wet milieubeheer» is dat de opzet van de milieuwetgeving (meer) ruimte
moet bieden voor zelfregulering. De onderzoekers noemen het de grootste uitdaging
voor de toekomst van de Wet milieubeheer hoe op de juiste wijze vorm kan worden
gegeven aan de verschuiving in de sturing van het milieubeleid (bladzijde
24 en 30). Bij zelfregulering signaleren ook deonderzoekers overigens
altijd een eindverantwoordelijkheid van de overheid voor de bescherming van
het milieu, die vorm krijgt door het instandhouden van evenwichtige besluitvormingsprocedures,
materiële randvoorwaarden zoals beginselen van milieurecht, gekoppeld
aan een uitbreiding van specifieke zorgplichtbepalingen (zie verder paragraaf 4.4),
een deugdelijk systeem van monitoring en aanvullende bevoegdheden om alsnog
corrigerend op te treden. Zij wijzen in dit verband ook op de zorgplicht voor
het milieu in artikel 21 van de Grondwet. In de bundel «Grondrechten en zelfregulering» (Tjeenk Willink
1997) stellen Van Gestel en Verschuuren (blz. 154): «Alles overziende
kan de conclusie luiden dat sociale grondrechten niet aan zelfregulering in
de weg hoeven staan; sterker nog, onder omstandigheden kunnen ze zelfs aanleiding
geven tot het inzetten van zelfreguleringsinstrumenten, zij het dat daarbij
altijd ook bepaalde juridische randvoorwaarden in acht genomen moeten worden.
Het zal op milieugebied dus steeds moeten gaan om geconditioneerde zelfregulering.»In het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» (blz.
220 en verder) wordt aangegeven dat soms uit praktische motieven (middelentekort)
of principiële overwegingen (staatsvrije sfeer) wordt bepleit overheidsinterventie
terug te dringen: «Uit een oogpunt van terughoudend wetgevingsbeleid
wordt in dat licht wel voorgesteld een algemene visie te ontwikkelen op de
vraag wanneer in het algemeen regelgeving noodzakelijk
is. Een dergelijke speurtocht naar enerzijds kerntaken of kerndoelen en anderzijds
onderwerpen of terreinen die altijd en overal taboe zijn voor regelgeving
lijkt gedoemd te mislukken. Feitelijke omstandigheden en vragen naar het wezen,
de grenzen en doelen van de staat hangen daarvoor te zeer samen. De milieuproblematiek
is daarvan een goed voorbeeld. Amper een kwart eeuw geleden werden milieuproblemen
nog nauwelijks door de overheid onderkend. Inmiddels is de zorgplicht voor
de overheid voor het milieu in de Grondwet neergelegd en is een golf van sectorale
en later integrale milieuwetgeving tot stand gebracht. Thans treedt, zoals
gezegd, weer een kentering op waarbij wordt gezocht naar alternatieven vòòr
en in wetgeving, die beter aansluiten bij maatschappelijke reguleringsmechanismen
en verantwoordelijkheidsbeleving. Dat alles heeft plaatsgevonden in een periode
van nauwelijks drie decennia.» Huidige inhoud Wet milieubeheerHet ontwerpen en voorbereiden van de Wet milieubeheer speelde eind jaren
tachtig. De boven geschetste ontwikkeling van «zelfregulering»
was toen nog maar zeer pril. In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel
Vergunningen en algemene regels (kamerstukken II 1988/89, 21 087, nr.
3, blz. 36–37) werd wel gesproken over de behoefte aan meer flexibele
vergunningen, waarvoor de Wet milieubeheer een goede basis zou bieden. Hiervoor
diende onder andere het wettelijke primaat van doelvoorschriften boven middelvoorschriften,
zoals neergelegd in artikel 8.12 van de Wet milieubeheer. Ook werd in de nota
van toelichting (blz. 47) bij het Inrichtingen- en vergunningenbesluit milieubeheer
gewezen op de mogelijkheid om in een vergunningaanvraag een beschrijving van
het milieuzorgsysteem van het betreffende bedrijf op te nemen. Hierdoor zou
de rest van de aanvraag minder gedetailleerd hoeven te zijn en zou de vergunning
zich kunnen beperken tot hoofdzaken. Om te voorkomen dat de gedetailleerde
omschrijving van het bedrijfsmilieuzorgsysteem tot de vergunning zou gaan
behoren, werd in artikel 8.11, eerste lid, van de Wet milieubeheer bepaald
dat de aanvraag slechts deel uit maakt van de vergunning, voorzover dat in
de vergunning is aangegeven. Gesteld kan worden dat bij het maken van de Wet
milieubeheer de eerste gedachten over meer zelfregulering wel leefden, maar
zeker nog niet in volle omvang konden worden vertaald naar regelgeving. Dat
kon op dat moment ook nog niet, omdat de inzichten over de betekenis en werking
van «zelfregulering», gestimuleerd en gefaciliteerd
door het doelgroepenbeleid, toen nog onvoldoende ontwikkeld waren. In 1989 is de notitie Bedrijfsinterne milieuzorg aangeboden aan de Tweede
Kamer (kamerstukken II 1988/89, 20 633, nr. 3). Daarin werd aangekondigd
dat, wanneer onvoldoende voortgang zou zijn geboekt bij de vrijwillige invoering
van bedrijfsinterne milieuzorgsystemen – hetgeen zou moeten blijken
uit een tussenevaluatie in 1992 – tot een verplichte invoering van milieuzorgsystemen
zou worden besloten. Onderscheid werd daarbij gemaakt tussen een groep van
10 000 tot 12 000 (middel)grote bedrijven, die in 1995 over een
integraal milieuzorgsysteem zouden moeten beschikken, en een groep van zo'n
250 000 kleinere bedrijven die ook in 1995 over een partieel zorgsysteem
zouden moeten beschikken. In het kabinetsstandpunt (kamerstukken II 1993/94,
20 633, nr. 5) naar aanleiding van de tussenevaluatie uit 1992 is hiervan
enigszins afstand genomen. Er wordt een nieuw onderscheid geïntroduceerd
van inactieven, beginners, kandidaten en gevorderden. Tevens wordt besloten
dat – omdat milieuzorgsystemen een naadloze inpassing behoeven in structuur
en cultuur van individuele bedrijven – wettelijk regelen van de invoering
van milieuzorgsystemen niet zinvol is. Slechts voor bepaalde onderdelen wordt
wettelijke regeling wel nuttig geacht, zoals het voorschrijven van het opstellen
van een milieujaarverslag voor grotere bedrijven (de regeling ter zake, geldend
voor ruim 250 bedrijven, is uiteindelijk in 1997 in de Wet milieubeheer opgenomen).Al voor de inwerkingtreding van de Wet milieubeheer ontstond een discussie
over de relatie tussen milieuconvenanten en milieuvergunningen. De vraag die
daarbij centraal stond was in hoeverre afspraken in het kader van een convenant
bindend waren voor de vergunningverlener. De rechter bepaalde in een aantal
uitspraken (bijvoorbeeld de bekend Hydro-Agri zaak, AGvB 01-09-1992) dat –
mede met het oog op de positie van derden-belanghebbenden – toezeggingen
in convenanten de wettelijk voorgeschreven toetsingsgronden niet opzij kunnen
zetten. Naast het ontwikkelen van een Gedragscode voor milieuconvenanten (door
het Ministerie van VROM in samenwerking met het bedrijfsleven en de andere
overheden) in 1992, die de basis vormde voor de latere Aanwijzingen voor convenanten
uit 1996, besloot de regering de Commissie voor de Toetsing van Wetgeving
(commissie Kortmann) advies te vragen over de relatie tussen milieuconvenanten
en milieuvergunningen. In het kabinetsstandpunt naar aanleiding van dit advies
(kamerstukken II 1993/94, 23 400 XI, nr. 53) is aangegeven dat het bevoegd
gezag bij de vergunningverlening rekening moet houden
met de afspraken uit het convenant. Dat betekent dat de afspraken van het
convenant in principe worden nageleefd, tenzij het bevoegd gezag goede redenen
heeft om er van af te wijken. Deze redenen kunnen bijvoorbeeld liggen in onvoorziene
omstandigheden die verband houden met de positie van derden-belanghebbenden.
Deze gedragslijn is in de praktijk tot nu toe zeer bruikbaar gebleken. Een andere invulling van de wetgevingDe relatie tussen nieuwe wijzen van verantwoordelijkheidsverdeling en
regelgeving kan niet worden gevonden in het domweg schrappen van bepaalde
regels; schrappen of weglaten is wel aan de orde, maar veel belangrijker is
dat regelgeving het oppakken van eigen verantwoordelijkheid faciliteert en
stimuleert, kaders stelt en dat daarnaast de overheid bevoegdheden in stand
laat of creëert om waar nodig corrigerend op te treden of «free-ridersgedrag»
tegen te gaan. De huidige milieuwetgeving is hier slechts beperkt op ingericht.4.2 Naar een vernieuwde milieuvergunningVergunningverlening en koplopersVanuit het Ministerie van VROM is na 1993 steeds getracht om de inzet
van het wetgevingsinstrumentarium met betrekking tot vergunningverlening beter
te laten aansluiten bij de ontwikkelingen op het terrein van eigen verantwoordelijkheid
(zelfregulering) bij de doelgroepen (zie bijvoorbeeld de Handreiking Bedrijfsinterne
milieuzorg als basis voor een andere relatie tussen bedrijven
en overheden, alsmede de bijbehorende circulaire uit oktober 1995 en de Handreiking
Wegen naar een nieuwe milieuvergunning uit november 1995). Bevoegde instanties
en hun adviseurs experimenteerden met allerlei vormen van vergunningverlening.
Uiteenlopende benamingen, zoals de flexibele vergunning, de gekoppelde vergunning,
de globale vergunning, de A-4-vergunning, de stolpvergunning, de koepelvergunning,
de plafondvergunning en de raamvergunning passeerden de revue. Uit het advies
«Vergunnen met beleid» van de Evaluatiecommissie Wet milieubeheer
uit december 1996 bleek evenwel dat er in de praktijk veelal nog sprake was
van een«mismatch» tussen het milieugedrag van bedrijven en het
optreden van vergunningverleners en handhavers. Koploper-bedrijven op milieugebied
bleken nog dikwijls te worden benaderd vanuit een opleggende en voorschrijvende
stijl van vergunningverlening en handhaving, terwijl ten aanzien van achterblijvers
juist een samenwerkende ofwel coachende aanpak werd gezocht. Deels is deze ECW-conclusie waarschijnlijk verklaarbaar doordat vergunningverleners
nu eenmaal tijd nodig hebben om zich de gewenste, nieuwe stijl van vergunningverlening
eigen te maken. Maar daarnaast zal ook – begrijpelijk – tot op
zekere hoogte meespelen, dat waar bedrijven meewerken de aanpak minder inspanning
vergt. Met koplopers heeft het bevoegd gezag vaak intensiever contact dan
met notoire achterblijvers, zo blijkt uit het ECW-onderzoek.In haar advies beveelt de ECW aan koploper-bedrijven te belonen met een
meer emissiegerichte vergunning die meer ruimte laat voor het eigen milieuzorgsysteem.
Want: bij deze bedrijven werkt een traditionele, regelgeoriënteerde stijl
van vergunningverlening juist contraproductief. De ECW acht het denkbaar dat
de vergunningverlener zich sterker gaat beperken tot het voorschrijven van
emissieplafonds en risicowaarden en minder gedetailleerd ingaat op te nemen
maatregelen en de aanwezige installaties. Bedrijven zouden dan ook meer speelruimte
krijgen om zelf op zoek te gaan naar kosteneffectieve en milieubesparende
technologie. Vergunning op hoofdzakenOm de uitvoeringspraktijk beter te faciliteren c.q. harmoniseren bij het
doorvoeren van nieuwe stijlen van vergunningverlening is in augustus 1999
door de Ministeries van VROM en van V&W de circulaire voor de vergunning
op hoofdzaken en de vergunning op maat uitgebracht. Deze circulaire is samen
met een verzameling juridische factsheets en een praktische handreiking voor
vergunningverleners en handhavers onder verantwoordelijkheid van beide ministeries,
het IPO, de VNG en de Unie van Waterschappen gepubliceerd onder de titel «Wegwijzer
Vergunning op Hoofdzaken/Vergunningverlening op Maat».In de circulaire wordt aangegeven wanneer een bedrijf in aanmerking zou
kunnen komen voor een vergunning op hoofdzaken (VOH); dat is het geval als
een bedrijf kan aantonen dat er sprake is van:• een gecertificeerd milieuzorgsysteem (ISO 14 001 of EMAS,
dat wil zeggen een systeem dat voldoet aan de Europese verordening inzake
Eco-Management and Audit Scheme);• een goedgekeurd bedrijfsmilieuplan;• een jaarlijks milieuverslag;• uitstekende naleving van de milieuregelgeving;• een open communicatie naar overheid en omgeving.In deze rij hoort in principe ook thuis de voorwaarde, dat een bedrijf
beschikt over voldoende financiële zekerheid, bijvoorbeeld door het hebben
van een milieuschadeverzekering, voor het geval het bedrijf milieuschade veroorzaakt
en daarvoor aansprakelijk is. Voor bedrijven voor wie dit (nog) te hoog gegrepen is, wordt «vergunningverlening
op maat» voorgesteld. In de juridische factsheets worden concrete en
complete voorbeelden van vergunning (voorschriften) op hoofdzaken en (vergunningvoorschriften)
op maat weergegeven. De circulaire, juridische factsheets en handreiking zijn tot stand gebracht
in nauw overleg met de vergunningverlenende overheden, het bedrijfsleven,
milieuorganisaties en handhavende instanties zoals het Openbaar Ministerie.
Vanuit de handhavingswereld bestond met name medio jaren negentig nogal veel
scepsis ten opzichte van «zelfregulering» en daarop afgestemde
vergunningen. In de praktijk waren er sprekende voorbeelden van bedrijven
met een gecertificeerd milieuzorgsysteem (zoals het Rotterdamse TCR), die
het in de praktijk niet erg nauw namen met milieuregels. «Vertrouwen
is goed, controleren is beter!», zo luidt een bekende uitspraak uit
de handhavingswereld. Zonder dit uitgangspunt te verlaten kan worden gesteld
dat de handhavingspraktijk inmiddels zeker ook voordelen ziet van een benadering,
die aansluit bij het milieugedrag van bedrijven. De Handhavingsstrategie voor
het Openbaar Ministerie, 8 juni 1999 vastgesteld door het college van procureurs-generaal,
speelt hier ook op in. Met het oog op de eenheid en om de milieuofficier in
staat te stellen beter te bepalen wat strafrechtelijk te handhaven zaken zijn,
heeft het college van procureurs-generaal een voorlopige van zogenaamde «kernbepalingen»
vastgesteld (Stcrt. 1999, 119). Dat zijn bijvoorbeeld het overtreden van voorschriften
met betrekking tot het storten van verontreinigende stoffen op de bodem of
het afgeven van gevaarlijke afvalstoffen aan een inzamelaar zonder hierover
iets te laten registreren waarbij direct overgegaan wordt tot proces-verbaal.
Bij niet-kernbepalingen wordt in een aantal gevallen ook direct tot proces-verbaal
overgegaan als bijvoorbeeld de handelwijze van de overtreder duidt op een
calculerende of malafide instelling.Toch konden bij het verschijnen van de circulaire, juridische factsheets
en handreiking niet alle onzekerheden worden weggenomen omtrent de aansluiting
tussen beleid en regelgeving. De huidige regelgeving is immers opgesteld voordat het beleid met betrekking tot vergunning op hoofdzaken
zijn definitieve vorm kreeg. In de juridische factsheets zijn op basis van
jurisprudentie-onderzoek en met toepassing van de beschikbare, wetenschappelijke
inzichten de grenzen die de regelgeving aan het beleid stelt, in kaart gebracht.
Uit recente uitspraken van de rechter blijkt echter dat deze soms tot een
andere uitleg daarvan komt of op eerder genomen standpunten terugkomt. Het
lijkt daarom goed om deze onzekerheden op termijn te verkleinen door elementen
van het voorgestane beleid in de Wet milieubeheer te verankeren. Die gedachte
wordt nog versterkt, wanneer men beseft dat vergunningverlening en de regulering
van bedrijven in de toekomst waarschijnlijk nog zal worden gecompliceerd door
recente ontwikkelingen zoals de inzet van verhandelbare emissies en het streven
naar duurzaam ondernemen in relatie tot ketenbeheer (zie hieronder paragraaf 4.3).
Ontwikkelingen met betrekking tot duurzaam ondernemen, ketenbeheer en het
terrein van stoffen en producten overstijgen de inrichting en daarmee de vergunning.
Om deze reden is het van belang om bij het zoeken naar mogelijkheden de bestaande
en nieuwe hoofdstukken van de Wet milieubeheer in onderlinge samenhang te
bezien.4.3 Aandachtspunten voor betere aansluiting op verantwoordelijk
milieugedrag4.3.1 Deregulering vergunningvereiste en voorschriftenVerschillende recente ontwikkelingen leveren aandachtspunten op bij het
zoeken naar een betere aansluiting op verantwoordelijk milieugedrag door bedrijven.Zo'n ontwikkeling is bijvoorbeeld het dereguleren van het milieuvergunningvereiste
en de voor bedrijven geldende voorschriften in het kader van het project Marktwerking,
Deregulering en Wetgevingskwaliteit (MDW). In 1995 is vanuit de MDW-werkgroep
«Inrichtingen- en vergunningen besluit milieubeheer» een sterke
aanzet gegeven om een situatie te realiseren, waarbij nog maar 20 tot 25%
van alle in Nederland gevestigde bedrijven een milieuvergunning behoeft. Hierbij
zijn de grenzen van de Europese richtlijn inzake Integrated Pollution and
Prevention Control (de IPPC-richtlijn) en de Europese richtlijn milieu-effectrapportage
tevens bepalend voor het aantal bedrijven dat een milieuvergunning behoeft,
omdat in deze richtlijn is opgenomen welke inrichtingen in ieder geval vergunningplichtig
zijn. Sinds 1995 wordt gewerkt aan de totstandkoming van circa 15 algemene
maatregelen van bestuur op grond van artikel 8.40 van de Wet milieubeheer,
waarin voor 75 tot 80% van alle bedrijven dekkende pakketten milieuvoorschriften
worden vastgesteld op rijksniveau, die in de plaats komen van de milieuvergunning.
Behalve een vermindering van de administratieve lasten voor het bedrijfsleven
door het vervallen van het vergunningvereiste, bieden de nieuwe besluiten
op basis van 8.40 meer flexibiliteit voor bedrijven om op eigen wijze de (doel)voorschriften
na te leven. In 1998 zijn de eerste nieuwe algemene maatregelen van bestuur
(amvb's) in werking getreden en vervolgens zijn in 2000 nog eens drie amvb's
in werking getreden.De eerste ervaringen met deze amvb's zijn verzameld in het kader van het
project Verzamelen Informatie Amvb's artikel 8.40 Wet milieubeheer (project
VIA 8.40). In aansluiting op het project VIA 8.40 zal de Evaluatiecommissie
Wet milieubeheer nog onderzoek verrichten naar een aantal aspecten van de
bedoelde amvb's, waaronder de zorgplichten. Door Cap Gemini Ernst & Young
is eind 2000 een onderzoek verricht naar de vermindering van de administratieve
lasten van de eerste drie amvb's gebaseerd op artikel 8.40 Wet milieubeheer
(Cap Gemini Ernst & Young, «Evaluatie MDW-project Ivb Milieubeheer»,
29 september 2000).Voor wat betreft een betere aansluiting op verantwoordelijk milieugedrag
hebben de huidige generatie besluiten gebaseerd op artikel 8.40 van de Wet
milieubeheer al een duidelijke meerwaarde ten opzichte van de «oude»
besluiten. Vooral de toegenomen flexibiliteit in de bepalingen en voorschriften
wordt als waardevol ervaren, omdat deze het betrokken bedrijf meer mogelijkheden
biedt om passende maatregelen te treffen.Aandachtspunten bij de amvb's gebaseerd op artikel 8.40, zijn de geringe
ruimte die gemeenten hebben om te differentiëren naar koplopers en achterblijvers
en de bescherming van de belangen van derden. Met behulp van de bevoegdheid
tot het stellen van nadere eisen kan nog enig maatwerk worden geleverd, maar
hier stuit men al snel op de grenzen van artikel 8.42 waarin is aangegeven
dat bij amvb de categorieën van gevallen moeten worden aangegeven waarbij
een nadere eis kan worden gesteld. Naar aanleiding van de resultaten van genoemde
onderzoeken, zal bekeken worden of aanpassing van de algemene maatregelen
of de wet noodzakelijk is.Tot nu toe is het streven geweest om zoveel mogelijk bedrijven onder algemene
regels te brengen. Onderzocht zal worden of in de toekomst verdere deregulering
mogelijk is door (nog) meer bedrijven onder de algemene regels te brengen.De volgende paragrafen hebben voor een deel betrekking op inrichtingen
die onder de vergunningplicht (blijven) vallen. Niet moet worden uitgesloten
dat de ontwikkelingen die in de volgende paragrafen geschetst worden en de
daarbij behorende voorstellen gevolgen kunnen hebben voor de algemene regels.
Anderzijds kunnen ontwikkelingen met betrekking tot de amvb's gebaseerd op
8.40 aanleiding geven tot aanpassingen in het vergunningenregime. 4.3.2 Marktgerichte instrumenten zoals verhandelbare emissiesEen andere relevante ontwikkeling bij het zoeken naar een betere aansluiting
op verantwoordelijk milieugedrag door bedrijven is de mogelijke inzet van
marktgerichte instrumenten zoals verhandelbare emissies of verhandelbare rechten.
Een van de meest actuele onderwerpen waar verhandelbaarheid aan de orde is,
is de problematiek rondom CO2 en NOx.Het toepassen van zelfregulering en marktmechanismen leidt er toe dat –
indien aan bepaalde voorwaarden is voldaan – beoogde resultaten worden
bereikt tegen de laagst mogelijke prijs en met een zo groot mogelijke kwaliteit.
Het is daarom gewenst om te bezien of marktmechanismen ook op een grotere
schaal kunnen worden ingezet om milieudoeleinden te realiseren. In het NMP3
en de Nota Milieu en Economie is hier reeds op gewezen; daarbij is met name
aandacht uitgegaan naar de mogelijke inzet van instrumentarium dat over het
algemeen wordt aangeduid als «verhandelbare emissies».Verhandelbare emissiesMet betrekking tot de toepasbaarheid – binnen het instrumentarium
voor het milieubeleid – van verhandelbare emissies is in juni 1999 een
brief van de Minister van VROM toegezonden aan de Tweede Kamer (kamerstukken
II 1998/99, 26 578, nr. 1). Daarin wordt aangegeven, dat een van de beperkingen
van de milieuvergunning is dat dit instrument zich richt tot één
concrete inrichting. Het karakter van de milieuvergunning als een beschikking
van de overheid – die bestuursrechtelijk en strafrechtelijk gehandhaafd
moet kunnen worden – is ook niet geschikt om het verhandelen van milieuprestaties
tussen bedrijven te «reguleren». Eén van de belangrijkste
doelstellingen van de Wet milieubeheer is het juridisch mogelijk maken van
een integrale benadering van de milieuproblematiek van inrichtingen, inclusief
de 1-loketgedachte. De laatste jaren is er echter een duidelijke trend waarneembaar
om milieuproblemen die op landelijk of internationaal niveau spelen, uit deze
integrale benadering per bedrijf te halen, omdat dergelijke problemen ook
om een landelijke of internationale oplossing vragen. Het onderzoeken van
de mogelijkheden om systemen van verhandelbare emissies in te zetten voor
bepaalde vraagstukken van luchtverontreiniging zoals NOx of CO2 is hiervan een goed voorbeeld. De uitwerking van een systeem van verhandelbare
NOx-reducties (ook wel aangeduid als NOx-kostenverevening)
is het meest vergevorderd.Dit systeem zou kort samengevat op het volgende neerkomen. Op het niveau
van inrichtingen worden eisen gesteld. De inrichtingen kunnen hieraan voldoen
door het nemen van fysieke maatregelen aan de installaties en/of door het
kopen van – bij andere inrichtingen gerealiseerde – NOx-reducties.
Dit wordt vervolgens vergeleken met de hoeveelheid NOx dat de inrichting –
gelet op de emissie-eis – had mogen uitstoten. Aan de hand hiervan kan
worden bepaald welke hoeveelheid kilo's een inrichting NOx-reductie
mag verkopen of moet kopen. Aan bedrijven wordt derhalve de keuze gelaten
of zij maatregelen nemen om een vermindering van NOx te bewerkstelligen
en het eventuele restant verkopen of dat zij aan het eind van het (boek)jaar
de eis hebben onderschreden en bijkopen. Het systeem zou de kosten van NOx-reductie kunnen beperken door de werking van het prijsmechanisme. De vraag is of binnen het kader van de huidige Wet milieubeheer een dergelijk
systeem kan worden opgezet. Met name speelt de vraag hoe dit systeem zich
verhoudt tot de eis van alara (as low as reasonably achievable) zoals neergelegd
in artikel 8.11 van de Wet milieubeheer. De Raad van State heeft op verzoek
van de Minister van VROM een advies uitgebracht over de verenigbaarheid van
een systeem van NOx-kostenverevening met de huidige
Wet milieubeheer (advies van 26 oktober 2000). De Raad concludeert dat een
dergelijk systeem niet past binnen het huidige wettelijke kader.IPPC-richtlijnEen extra complicatie bij het introduceren van een systeem van verhandelbare
emissies is dat de Wet milieubeheer tevens strekt tot uitvoering van voor
Nederland geldende internationale verplichtingen (met name Europese regelgeving).
Dit blijkt ook voor andere landen van de Europese Unie een knelpunt. Voor
de inzet van verhandelbare emissies ten behoeve van het realiseren van milieudoelstellingen
door bedrijven is met name van belang de Europese richtlijn inzake Integrated
Pollution and Prevention Control, de zogenaamde IPPC-richtlijn. Een van de
uitgangspunten van deze richtlijn (en dus ook in de Wet milieubeheer) is dat
grotere, milieubelastende inrichtingen slechts mogen worden opgericht nadat
een vergunning is verleend, waarin de «best available techniques»
(BAT) voor de betrokken inrichting moeten zijn voorgeschreven. De richtlijn
dwingt dus tot het nemen van bepaalde fysieke maatregelen op het niveau van
de individuele locatie. Bij systemen van verhandelbare emissies wordt echter
veelal uitgegaan van het realiseren van bepaalde doelstellingen op landelijk
niveau waarbij juist de directe relatie tussen de locatie en het nemen van
fysieke maatregelen wordt losgelaten. Artikel 9 van de IPPC-richtlijn biedt
wellicht enige speelruimte vanwege de mogelijkheid om ten aanzien van bijzondere
categorieën van installaties bijzondere verplichtingen vast te stellen
in dwingende algemene voorschriften, in plaats van het stellen van op elke
individuele inrichting specifiek toegesneden vergunningvoorschriften, mits
een geïntegreerde aanpak en een even hoog niveau van bescherming van
het milieu (waarbij BAT moet worden betrokken) in zijn geheel gewaarborgd
zijn. De vraag is hoe aan de in artikel 9 gestelde voorwaarden kan worden
voldaan. Hierover vindt ook in Europees verband discussie plaats. Met name
de interpretatie van BAT zal van belang zijn voor de ruimte die geboden kan
worden om verhandelbaarheid mogelijk te maken. Bij introductie van het systeem van verhandelbare NOx-reducties
zal artikel 9 van de IPPC-richtlijn toepassing moeten krijgen, omdat in dit
systeem bij amvb een dwingende algemene inrichtingeis
voor NOx wordt voorgeschreven, geldend voor onder andere inrichtingen
die onder de IPPC-richtlijn vallen. Overigens zullen de NOx-emissie-eisen
op grond van de richtlijn voor grote stookinstallaties (richtlijn 88/609/EEG)
als minimum per individuele installatie in de betreffende amvb moeten worden
opgenomen. Aan die minimumeisen zal enkel kunnen worden voldaan door het nemen
van op de specifieke installatie gerichte, fysieke maatregelen. Naast de IPPC-richtlijn
en de richtlijn voor grote stookinstallaties is ook de MER-richtlijn van belang.
Op basis van de laatste richtlijn moet rekening gehouden moet worden met de
geografische ligging van de installatie en de plaatselijke milieuomstandigheden.
Ook bij de ontwikkeling van de nieuwe ammoniakwetgeving is dit een punt van
aandacht waar nog overleg moet plaatsvinden met de Europese Commissie. De wenselijkheid om systemen van verhandelbare emissies als aanvullend
instrument in te zetten ter oplossing van enkele nijpende beleidstekorten,
staat nauwelijks meer ter discussie. De noodzaak om hiertoe de wet aan te
passen staat na het bovenaangehaalde advies van de Raad van State ook vast.
Een herziening van de Wet milieubeheer op het punt van verhandelbare emissies
moet overigens bij voorkeur in de bredere context worden gezien van de aanpassing
van het alara-beginsel aan een aantal in deze nota geschetste ontwikkelingen
naar een hoger schaalniveau dan dat van de individuele inrichting.Over het instrument van verhandelbare rechten in meer algemene zin is
door de MDW-werkgroep Verhandelbare rechten een rapport uitgebracht, zie ook de brief van de Ministers van Justitie en van Economische
Zaken van februari 2000 (kamerstukken II 1999/00, 24 036, nr. 149). Bij
een toekomstige wettelijke inbedding van systemen van verhandelbare emissies
zullen de bevindingen van de MDW-werkgroep kunnen worden betrokken.4.3.3 Duurzaam ondernemen in relatie tot ketenbeheerDuurzaam ondernemenHet streven naar duurzaam ondernemen is een andere relevante ontwikkeling
bij het zoeken naar een betere aansluiting op verantwoordelijk milieugedrag
door bedrijven.Het doelgroepenbeleid en de eerste fase van milieuconvenanten heeft zich
in eerste instantie vooral gericht op beperking van de emissies van stationaire
bronnen. In de laatste jaren is het besef gegroeid, dat bedrijven een schakel
vormen in een productieketen, dat zij (soms) deel uit maken van een concern
en (doorgaans) gevestigd zijn op bedrijventerreinen waar in meer of mindere
mate relaties bestaan met andere bedrijven. Van deze productieketen maken
ook stoffen, producten en mobiele installaties deel uit. Duurzaam ondernemen
is overigens niet een terrein dat zich alleen beperkt tot de meer industriële
tak, maar ook tot bijvoorbeeld de landbouw.De groeiende belangstelling van bedrijven met betrekking tot duurzaam
ondernemen was mede aanleiding voor het Ministerie van VROM om door het Centrum
voor Wetgevingsvraagstukken van de KU Brabant, de vakgroep staatsrechtelijke
vakken van de Universiteit Leiden en de adviesbureaus Haskoning en Iwaco onderzoek
te laten verrichten naar de relatie tussen «duurzaam ondernemen»
en de regelgeving. Op 1 Mei 2000 is het eindrapport gereedgekomen. Het onderzoek
heeft niet alleen betrekking op de belemmeringen binnen de huidige wetgeving,
maar ook op mogelijke kansen voor toekomstige regelgeving om duurzaam ondernemen
beter mogelijk te maken.Wat wordt verstaan onder het begrip «duurzaam ondernemen'? In het
onderzoek Duurzaam ondernemen en regelgeving is de volgende werkdefinitie
van «duurzaam ondernemen» opgenomen: ondernemen
gebaseerd op beginselen van voorzorg en preventie, waarbij uitsluitend gebruik
wordt gemaakt van vernieuwbare energie en grondstoffen (inclusief brandstoffen
en andere stoffen), geen «verlies naar het milieu» bestaat van
afvalstoffen in welke vorm dan ook (een nul-emissie in de keten) en een verantwoord
beslag wordt gelegd op de beschikbare ruimte, waardoor uiteindelijk door «het
ondernemen» geen nadelige gevolgen ontstaan voor water, lucht, bodem
of natuur (inclusief biodiversiteit) in binnen- en buitenland. Het
betreft hier een werkdefinitie ten behoeve van het onderzoek waar de nodige
discussie over is, maar de definitie bevat wel de belangrijkste elementen
die onder duurzaam ondernemen kunnen worden verstaan. Met name vanuit de kant
van het bedrijfsleven is aangegeven dat deze definitie te ver gaat en niet
realistisch is. In dit verband wordt ook wel verwezen naar het advies van de SER van 16
juni 2000 over het sociaal-economisch beleid op de middellange termijn (publicatienummer
00/08) waarin op pagina 2001 het volgende te vinden is: «In de nota
Milieu en Economie uit 1997 wordt deze invalshoek samengevat met het begrip
«strategisch milieumanagement». Met de integratie van bedrijfsmilieumanagement
in de bedrijfsvoering zou een belangrijke stap worden gezet in de richting
van duurzaam ondernemen. Dat is een vorm van duurzaam ondernemen waarbij wordt
uitgegaan van een integrale en evenwichtige ontwikkeling van de zogenoemde
triple P bottom line, kortweg de drie p«s: people (sociale en ethische
aspecten), planet (milieubewust handelen) en profit (verantwoord winst behalen).»Uit het onderzoek Duurzaam ondernemen en regelgeving blijkt dat belangrijk
is het besef dat de horizon van veel bedrijven – in een steeds dynamischer
wordende «global market» – strekt tot ongeveer 5 tot 10
jaar. Deels betekent dit een rem op het ontwikkelen van doorbraaktechnologie
op milieugebied. De rol van de wetgever bij het stimuleren van innovatie is
gering, maar zou in ieder geval niet belemmerend moeten zijn. Daarnaast moet
de wetgever zich toespitsen op het vastleggen van bepaalde minimumverplichtingen
(«level-playing-field»), waaraan een ieder moet voldoen, ook uit
een oogpunt van rechtsgelijkheid en het tegengaan van concurrentievervalsing.
Voor het bevorderen van «duurzaam ondernemen» is het overigens
niet perse noodzakelijk om op grote schaal nieuwe instrumenten te gaan creëren
waarvan de werking niet bewezen is. Wel zou de wetgever meer differentiatie
mogelijk moeten maken, met name tussen koplopers en achterblijvers. Koplopers
zouden meer ruimte moeten krijgen om te experimenteren met nieuwe technologie,
en zouden meer manoeuvreerruimte moeten krijgen. Als ultieme «terugvalbasis»
zou een aantal beginselen van milieurecht in de Wet milieubeheer moeten worden
vastgelegd.Voorts zou de wetgever meer aansluiting moeten zoeken bij de belevingswereld
van ondernemers. Ondernemers denken niet in door de wetgever geïntroduceerde
ordeningsprincipes zoals inrichtingen, lozingen op het oppervlaktewater, stoffen,
producten, afvalstoffen, enz. Ondernemers denken in integrale bedrijfsmilieuplannen,
waarin steeds vaker aspecten van productgerichte milieuzorg, beheer van (gevaarlijke)
stoffen of andere zaken – die zich overigens momenteel aan de reikwijdte
van de Wet milieubeheer onttrekken – worden meegenomen. Hetzelfde geldt
wanneer bedrijven op een bedrijventerrein of in een havengebied steeds strakkere
technische, organisatorische en functionele bindingen zouden willen aangaan
met het oog op besparing van energie, grondstoffen of afval, of met het oog
op het uitruilen van emissies. Voor wat betreft de uitvoering is van groot
belang dat ondernemers te maken krijgen met één aanspreekpunt
vanuit de overheid («1-loket-benadering»). Aan het eind van het
rapport zijn acties opgenomen die zijn opgedeeld in korte, middellange en
lange termijn. Een aantal van de genoemde acties is:• Het wegnemen van de belemmeringen die worden ervaren bij de integrale
milieuvergunning voor een bedrijventerrein. Hiervoor zouden het inrichtingenbegrip
en het alara-beginsel moeten worden verruimd.• Juridisch instrumentarium ontwikkelen om te stimuleren dat bedrijven
hun voetafdruk op het buitenlandse milieu verkleinen.• Verbetering van de integratie van milieuwetgeving in de brede zin
en een beter afgestemde regulerings- en handhavingsstrategie voor verschillende
categorieën van bedrijven. De relatie met ketenbeheerBij «duurzaam ondernemen» staat het zoeken naar oplossingen
die resulteren in een streven naar een nul-emissie in de keten en het gebruik
van vernieuwbare energie en grondstoffen centraal. Om dat proces optimaal
te faciliteren is het in de eerste plaats van groot belang dat ook de milieuwetgeving
een integraal karakter heeft, waarin recht wordt
gedaan aan de samenhangen van de verschillende fasen van het productie- en
consumptieproces. Dit onderstreept in de eerste plaats de noodzaak van de
voorstel 1 in paragraaf 2.In de tweede plaats zal deze «ketenbenadering» ook in de inhoudelijkeuitwerking van de toekomstige milieuwetgeving een sterkere rol moeten
spelen: het wettelijk verankeren van het uitgangspunt dat stapeling van milieueffecten
of afwenteling van effecten van de ene levensfase op de andere levensfase
moet worden voorkomen, en dat de overheid – in aansluiting op processen
van zelfregulering – beschikt over bevoegdheden om in te grijpen, wanneer
die stapeling of afwenteling toch plaats vindt of dreigt plaats te vinden.
Door te denken in termen van «ketenbeheer» wordt duidelijk hoe
de verschillende milieugevolgen van productie en consumptie met elkaar samenhangen,
en kunnen maatregelen worden getroffen op dàt onderdeel van de keten,
waar het resultaat het meest effectief en efficiënt is. Dat betekent dat ook in de milieuwetgeving een duidelijke relatie moet
liggen tussen de regulering van inrichtingen, stoffen, producten, afvalstoffen
en andere handelingen (hoofdstuk 8 t/m 11 van de Wet milieubeheer; zie hierover
ook het advies «Integratie waar nodig», Evaluatiecommissie Wet
milieubeheer, 1998). In de reactie van de Minister van VROM op de adviezen
van de SER en de VROM-raad (kamerstukken II 1998/99, 25 887, nr. 16)
is ook aangegeven dat er een nieuwe generatie convenanten met de doelgroepen
zal moeten komen, gericht op het bevorderen van een integrale aanpak van milieubelasting
binnen ketens. Ook dit is een aspect dat in het doelgroepenbeleid vanuit de overheid
tot nu toe nog relatief weinig aandacht gekregen, terwijl binnen het bedrijfsleven
de laatste jaren steeds meer «responsible care»-programma's voor
stoffen en producten worden vastgesteld. Waar de huidige milieuwetgeving met
enige creativiteit nog wel een basis kan bieden voor meer zelfregulering met
betrekking tot het inrichtingenregime, is dat allerminst nog het geval voorzover
het gaat om bijvoorbeeld de regelgeving op het terrein van milieugevaarlijke
stoffen. Het beleid met betrekking tot stoffen en producten zal hier de komende
jaren op gericht zijn.In de derde plaats is van belang dat bij het faciliteren van duurzaam
ondernemen wordt gezocht naar het juiste niveau van uitvoering vanwege de
toenemende complexiteit en schaalvergroting. Een discussienota over de toekomst
van de milieuwetgeving is niet de plaats om uitgebreid in te gaan op bestuurlijke
en organisatorische verhoudingen en bevoegdheden, maar voor een goede uitwerking
van de voorstellen is noodzakelijk dat ook gekeken wordt naar het beste niveau
van uitvoering en handhaving. In het kader van de totstandkoming van het NMP4
wordt thans gesproken over transities, waaronder bestuurlijke en organisatorische
transities. Bij de uitwerking van de voorstellen zullen alle relevante ontwikkelingen
met betrekking tot dit laatste punt worden meegenomen. Indien nodig kan aanvullend
onderzoek worden verricht.4.3.4 Stoffen en productenKetenbenaderingHet begrip «ketenbeheer» is hiervoor al enkele malen gehanteerd.
In dat licht moet ook de vernieuwing van het juridisch instrumentarium met
betrekking tot stoffen en producten worden geplaatst. Deze vernieuwing is
een andere relevante ontwikkeling bij het zoeken naar een betere aansluiting
op verantwoordelijk milieugedrag door bedrijven.In de toekomstige regelgeving met betrekking tot stoffen en producten
zal de hierboven aangegeven ketenbenadering een sterkere rol gaan spelen.
Juist op dit terrein is in veel gevallen duidelijk waarneembaar welke effecten
een stof of product in de volgende fase van de keten heeft. Het is van belang
om in de toekomstige regelgeving instrumenten te ontwikkelen die het mogelijk
maken om daar in de keten in te grijpen waar het resultaat het meest effectief
en efficiënt is om een hoog milieurendement te behalen.
Dit belang wordt ook erkend op Europees niveau waar beleid en regelgeving
op het gebied van stoffen en producten in samenhang worden bekeken. Een voorbeeld
hiervan is de Richtlijn inzake autowrakken (Richtlijn 2000/53/EG; Pb.L. 296/34).Strategie Omgaan Met StoffenMet in het achterhoofd de ervaringen met de regelgeving van stoffen en
producten tot nu toe, lijkt ook hier zelfregulering met een duidelijke kaderstelling
nieuwe kansen te bieden. De uitvoering van de regelgeving ten aanzien van
milieugevaarlijke stoffen (die overigens sterk op Europese regelgeving is
gebaseerd) heeft thans in hoge mate een reactief karakter waarbij veelal pas
maatregelen worden getroffen nadat (nagenoeg) onomstotelijk is vastgesteld
dat een stof gevaar oplevert. Getracht moet worden om – binnen de grenzen
van de Europese regelgeving – ook in de regelgeving ten aanzien van
stoffen en producten systemen van actieve zelfregulering te stimuleren en
te faciliteren.De beleidsmatige ontwikkeling op dit punt staat voorzover het betreft
het stoffenbeleid centraal in het in 1999 gestarte project Beleidsvernieuwing
Stoffen. In dit project worden de volgende sporen gevolgd:• effectiever en efficiënter maken van de regelgeving (hierbij
komt ook de Europese dimensie in beeld),• meer nadruk op voorzorg in plaats van risicomanagement,• meer verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het stoffenbeleid
leggen bij bedrijven, en• het versterken van de ketenbeheer-gedachte in relatie tot de gevaren
van stoffen.Een strategienota met de titel Strategie Omgaan Met Stoffen (SOMS) zal
naar verwachting in de eerste helft van 2001 aan de Tweede Kamer worden aangeboden.
Hierin zal een nieuw stoffenbeleid worden uitgewerkt. Doelstelling van het nieuwe stoffenbeleid zal zijn zorg te dragen voor
een zodanig veilig gebruik van stoffen, in alle fasen van de levenscyclus
(van chemisch product via (consumenten)producten naar afval en hergebruik),
dat mens en milieu geen – of verwaarloosbare – gevaren en risico's
lopen. Ook in de werkomgeving dienen veiligheids- en gezondheidsrisico's als
gevolg van beroepsmatig gebruik van stoffen te worden geminimaliseerd.Ondanks een aantal successen op dit beleidsterrein blijft er in veel landen,
waaronder Nederland, zorg bestaan om de kwaliteit van de leef- en werkomgeving
en de veiligheid van producten die worden gebruikt. Het aantal stoffen waarvan
de emissies naar het milieu met succes zijn teruggebracht, blijft tot nu toe
beperkt van omvang. Daarentegen neemt de productie en het gebruik van (nieuwe)
stoffen in onze samenleving sterk toe. Het huidig beleidsinstrumentarium is
tot nu toe niet adequaat gebleken om het percentage stoffen waarvoor met succes
beleid is gevoerd ten opzichte van het totaal aantal stoffen dat in onze samenleving
geproduceerd en gebruikt wordt te verhogen.Het voornemen is het nieuwe stoffenbeleid zodanig vorm te geven dat de
onderkende problemen worden opgelost. De verwachting is dat dit kan worden
gerealiseerd door, naast grondige verbeteringen in de thans traag werkende
beleidsinstrumenten (waaronder het instrument risicomanagement), ook nieuwe
elementen aan het stoffenbeleid toe te voegen zoals onder meer:• implementatie van het voorzorgsprincipe (ruimte voor maatregelen
op basis van voorzorg);• «public right to know» (het openbaar beschikbaar zijn
van informatie over gevaren en risico's van stoffen en producten);• het op zeer korte termijn verzamelen van gegevens over gevaarseigenschappen
van stoffen en producten;• invulling van de ketenverantwoordelijkheid (met name op het terrein
van communicatie over gevaren, risico's en beheersmaatregelen);• geen carcinogene, mutagene, reprotoxische (CMR) stoffen of zeer
persistente, bioaccumulerende, toxische (PBT) stoffen in consumentenproducten
en open toepassingen en het zoveel mogelijk vermijden van dergelijke stoffen
in industriële toepassingen.Het nieuwe stoffenbeleid zal er voor dienen te zorgen dat er geen stoffen,
of bij hoge uitzondering minimale hoeveelheden van stoffen, in consumentenproducten
voorkomen die in enige mate reden zijn voor zorg. Omgekeerd zal het productenbeleid
zodanig moeten worden ingericht dat producten veilig zijn in de zin dat stoffen
die reden zijn voor enige mate van zorg niet in producten terecht komen.In deze strategienota zal een koppeling worden gelegd met de gedachtevorming
ten aanzien van ontwikkelingen in het wetgevingsinstrumentarium zoals geschetst
in deze discussienota. Vooral op het punt van het vastleggen van verantwoordelijkheden,
het stimuleren van zelfregulering en het mogelijk maken om in te grijpen waar
dat nodig is in de keten, zal het wetgevingsinstrumentarium het handvat moeten
bieden om dit nieuwe stoffenbeleid te realiseren. Daarbij is bovendien van
belang dat ook het productgericht instrumentarium zodanig is ingericht dat
ook hiermee de doelstellingen van het stoffenbeleid kunnen worden ondersteund.Toekomstige regelgeving inzake stoffen en productenReeds in het NMP3 is voorgesteld de Wet milieubeheer met een hoofdstuk
9 voor stoffen en producten aan te vullen (integratie in de Wet milieubeheer
van de Wet milieugevaarlijke stoffen, een deel van de Wet geluidhinder, de
Wet inzake de luchtverontreiniging en een deel van het hoofdstuk Afvalstoffen
uit de Wet milieubeheer). Een van de voorgestelde acties uit het rapport Duurzaam
ondernemen en regelgeving (bladzijde 139) geeft ook aan dat een «snelle
start met de integratie van de bestaande milieu-productregelingen in de Wet
milieubeheer» gewenst is. De verwachting is dat medio 2001 een concept-wetsvoorstel
Stoffen en Producten gereed zal zijn voor extern overleg met de betrokken
overheden, doelgroepen en betrokken organisaties. Een belangrijk element in
het wetsvoorstel zal zijn het in de Wet milieubeheer vastleggen van het voorzorgsbeginsel
als een van de uitgangspunten bij het treffen van maatregelen ten aanzien
van stoffen en producten, waarbij het beginsel zoals dat nu is opgenomen in
de Wet milieugevaarlijke stoffen als vertrekpunt geldt. Gedacht wordt aan
een regeling met als strekking dat de overheid kan beschikken over bevoegdheden
om zo nodig regels te stellen met betrekking tot stoffen en producten, wanneer
er een redelijk vermoeden bestaat om aan te nemen dat sprake is van (ernstige)
nadelige gevolgen voor het milieu (zie bijvoorbeeld ook de beantwoording van
de Minister van VROM van december 1999 van de kamervragen van het lid Poppe
(kamerstukken II 1999/00, vragen 2990004380) over het toevoegen van vetzuren
aan brandstoffen voor schepen). De Mededeling van de Europese Commissie over
het voorzorgsbeginsel van 2 februari 2000 (COM (2000)1) zal bij deze uitwerking
worden betrokken.Ook zou de regelgeving in het nieuwe hoofdstuk 9 moeten stimuleren dat
producenten zich steeds bewust zijn van de milieugevolgen van hetgeen zij
op de markt brengen, continu streven naar verbetering van de milieuprestaties
van hun stoffen en producten, en zich verantwoordelijk voelen om hierover
relevante informatie te verschaffen aan hun afnemers in de keten. Hierbij
kan gedacht worden aan het vastleggen van de verantwoordelijkheid van producenten
op deze punten in de vorm van een zorgplicht en – vooral waar het gaat
om zwaarwegende milieubelangen – mogelijk ook aan verdergaande verplichtingen
op het punt van (eenduidigheid en duidelijkheid van) informatieverschaffing
aan afnemers in de keten waaronder consumenten. Bij vertegenwoordigers van
het bedrijfsleven bestaan, overigens met name vanuit de vrees voor belemmeringen
ten aanzien van het op de markt brengen van (nieuwe) producten,
nogal wat bezwaren tegen regelgeving ten aanzien van producten. Bij de uitwerking
van de voorstellen dient hiermee uiteraard rekening te worden gehouden. Milieukeurmerken en verstrekken van informatieMilieukeurmerken vormen een belangrijk instrument bij de informatieoverdracht
in het productgericht milieubeleid. Overwogen zou kunnen worden een algemene
regeling met betrekking tot keurmerksystemen te introduceren, noodzakelijk
om zo nodig juridisch te kunnen waarborgen dat een systeem efficiënt
en effectief wordt uitgevoerd. Zo zou in het genoemde wetsvoorstel de mogelijkheid
kunnen worden opgenomen om regels te stellen met als strekking dat een erkend
keurmerk alleen mag worden gebruikt met toestemming van een geautoriseerde
instelling en dat misleidende keurmerken, alsmede andere misleidende informatie,
verboden zijn. Voor een dergelijke systematiek is plaats in een markt waarin,
zo er al sprake zou zijn van wildgroei, dan toch sprake is van veel verschillende
keurmerken. Dit is niet in het belang van de consument, die immers gebaat
is bij overzichtelijkheid en duidelijkheid van informatie, die bovendien op
een eenvoudige wijze beschikbaar zou moeten zijn.Een instrument dat mogelijk bij uitstek geschikt is om zelfregulering
ten aanzien van productinformatie te faciliteren en te stimuleren, is de algemeenverbindendverklaring
van overeenkomsten die (een belangrijke meerderheid van) betrokkenen zelf
zijn c.q. is aangegaan. Deze mogelijkheid is thans beperkt tot de verwijderingsbijdrage
ten aanzien van afvalstoffen (zie hoofdstuk 15 van de Wet milieubeheer), maar
zou verbreed kunnen worden tot bijvoorbeeld algemeenverbindendverklaring van
overeenkomsten op het terrein van stoffen en producten, waarbij overigens
overeenkomstige stringente voorwaarden als ten aanzien van de verwijderingsbijdragen
zouden moeten gelden. De Europese Commissie lijkt niet afwijzend te staan
tegen dergelijke systemen van algemeenverbindendverklaring.Ook relevant in dit verband is het initiatiefwetsvoorstel van mevrouw
 M. Vos inzake duurzaam geproduceerd hout (kamerstukken II 1999/00, 26 998)
dat thans ter behandeling voorligt bij de Eerste Kamer. Dit wetsvoorstel introduceert,
om het gebruik van niet-duurzaam geproduceerd hout tegen te gaan, de verplichting
tot het aanbrengen van een merkteken. De consument moet zo op eenvoudige wijze
kunnen zien of sprake is van al dan niet duurzaam geproduceerd hout. Het wetsvoorstel
geeft, indien het wordt aangenomen, een eerste invulling aan hoofdstuk 9 van
de Wet milieubeheer. Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel met betrekking
tot (integrale) hoofdstuk 9 zal worden bezien op welke wijze de regeling van
duurzaam geproduceerd hout kan worden ingepast in een bredere regeling ten
aanzien van stoffen en producten.Mogelijkheden tot het tegengaan van voor het milieu nadelige
exportIn het kader van de totstandkoming van het wetsvoorstel Stoffen en producten
zal tevens worden onderzocht of het mogelijk is de bevoegdheid inzake exportbeperkingen
ten aanzien van milieugevaarlijke stoffen en preparaten (al dan niet toegepast
in producten) zoals neergelegd in de Wet milieugevaarlijke stoffen, in de
Wet milieubeheer een bredere strekking te geven. In dit kader zal ook worden
onderzocht op welke wijze het in het belang van de bescherming van het milieu
(ook buiten Nederland) introduceren van de mogelijkheid van handelsverboden
een optie zou kunnen zijn (ook tegen de achtergrond van de internationale
regelgeving op dit punt). Een voorbeeld van zo'n verbod is het handelsverbod
voor afgedankte CFK-houdende koelkasten dat thans op hoofdstuk 10 van de Wet
milieubeheer is gebaseerd. 4.3.5 Andere handelingenNaast inrichtingen, stoffen en producten is er (in termen van de Wet milieubeheer)
nog een categorie van «andere handelingen» die ook een rol speelt
bij integraal ketenbeheer. Ook de regulering ten aanzien van «andere
handelingen» moet betrokken worden bij het zoeken naar een betere aansluiting
op verantwoordelijk milieugedrag door bedrijven.Hoofdstuk 11 van de Wet milieubeheer is gereserveerd voor «Andere
handelingen» en is bedoeld om een basis te creëren voor het regelen
van milieubelastende activiteiten, die niet vallen onder het bereik van hoofdstuk
8 (inrichtingen) of de hoofdstukken 9 (stoffen en producten) en 10 (afvalstoffen).
Ten behoeve van de regulering van ondergronds transport van gevaarlijke stoffen
door buisleidingen, waarbij aspecten als veiligheid en bodembescherming een
belangrijke rol spelen, wordt thans door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
in samenwerking met het Ministerie van VROM gewerkt aan een wettelijke regeling
die een eerste invulling geeft aan hoofdstuk 11. Verder kan bij «andere
handelingen» worden gedacht aan milieubelastende activiteiten die (net)
niet onder het inrichtingenbegrip vallen, aan bepaalde mobiele installaties
en aan overslagwerkzaamheden in de haven (soms tussen twee schepen) die lucht-
en geluidemissies veroorzaken. Onderzocht zal moeten worden op welke wijze
deze activiteiten gereguleerd zouden moeten worden. Deze vraag is ook afhankelijk
van de uitkomsten van het onderzoek dat is gestart door de Universiteit Utrecht
naar het begrip «inrichting» van de Wet milieubeheer. In dit onderzoek,
dat eind 2001 gereed zal zijn, zal een verkenning plaatsvinden naar de grenzen
van het inrichtingen-begrip teneinde een totaalbeeld te krijgen van de milieubelastende
activiteiten die in dit kader kunnen worden gereguleerd.Hoofdstuk 11 biedt een mogelijke oplossing voor activiteiten die buiten
het bereik van de inrichtingsregulering vallen. Bij het reguleren van activiteiten
op basis van hoofdstuk 11, zou tevens gebruik moeten kunnen worden gemaakt
van de regels van hoofdstuk 8 van de Wet milieubeheer.Daarbij wordt gedacht aan een beperkte regeling op wetsniveau, waarbij
de wettelijke bepalingen in hoofdstuk 11 de basis bieden om zoveel mogelijk
bij algemene regels te regelen (met daarin opgenomen een zorgplichtbepaling).
Nadere studie moet uitwijzen hoe de betreffende activiteiten moeten worden
begrensd: een limitatieve opsomming in een algemene maatregel van bestuur
lijkt niet erg praktisch, gelet op het «vangnet-karakter» van
hoofdstuk 11. Wellicht kan een combinatie tussen algemeen aanwijzen bij amvb
en een bevoegdheid tot concrete aanwijzing bij besluit uitkomst bieden.4.4 Beginselen en zorgplichten als brug naar gereguleerde
zelfsturingOm inhoudelijke richtsnoeren te bieden en de milieuwetgeving beter te
laten aansluiten bij de eigen verantwoordelijkheden kan een wettelijk systeem
van beginselen van milieurecht en zorgplichten een belangrijke rol spelen.
Zoals in hoofdstuk 3 is aangegeven kunnen beginselen van milieurecht tevens
een rol spelen bij het meewegen van het milieubelang op andere beleidsterreinen.Beginselen van milieurechtIn het eerste hoofdstuk van deze nota is de wenselijkheid van het wettelijk
regelen van een aantal beginselen van milieurecht geplaatst tegen de achtergrond
van de veranderende rol van wetgeving in een verantwoordelijke samenleving.
Bij de uitwerking van de voorstellen van met name hoofdstuk 3 en de voorgaande
paragrafen van dit hoofdstuk is een logische vervolgstap om na
te denken over de betekenis van inhoudelijke richtsnoeren in de vorm van wettelijk
gecodificeerde beginselen.In het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» (blz.
252 en verder) is aangegeven dat – mede ter uitwerking van artikel 21
van de Grondwet – de samenleving een aantal materiële en procedurele
richtsnoeren nodig heeft om effectief met zelfregulering om te gaan. Wat die
materiële richtsnoeren betreft: gezien de erkenning van de beginselen
van milieurecht op Europees en internationaal niveau is hierbij meer sprake
van codificatie, dan van modificatie. Volgens Drupsteen c.s. komen dan ook
een aantal beginselen in aanmerking voor (deels aanvullende) codificatie in
de Wet milieubeheer, te weten: het preventiebeginsel, het voorzorgsbeginsel,
het alara-beginsel, het beginsel van bestrijding aan de bron, het beginsel
«de vervuiler betaalt», stand-still beginsel en het samenwerkingsbeginsel.
Het preventiebeginsel houdt in dat de nadelige
milieugevolgen van activiteiten moeten worden voorkomen. Het voorzorgsbeginsel houdt in dat het ontbreken van zekerheid omtrent
de milieugevolgen van een bepaalde activiteit geen reden mag zijn om milieubeschermende
maatregelen achterwege te laten. Het alara-beginsel
houdt in dat de grootst mogelijke bescherming wordt geboden aan het milieu,
tenzij dat redelijkerwijs niet gevergd kan worden. Het bronbeginsel houdt in dat bestrijding van milieubederf in principe
aan de bron moet gebeuren. Het beginsel «de vervuiler
betaalt» houdt in dat veroorzakers van milieuproblemen in principe
de ermee gepaard gaande kosten moeten dragen. Het samenwerkingsbeginsel vereist dat de overheid de bescherming van het milieu in samenwerking
met de betrokken doelgroepen ter hand neemt en aansluit bij eigen initiatieven
uit die doelgroepen. De overheid is hierbij niet alleen «probleemeigenaar».
Ten aanzien van dit laatste beginsel kunnen kanttekeningen worden geplaatst
op het punt van de meerwaarde als beginsel en vanwege mogelijke onduidelijkheden
die ten aanzien van de verantwoordelijkheid van de overheid eruit kunnen voortvloeien.
Ook vanuit internationaal- en EG-rechtelijk perspectief bestaat geen directe
aanleiding tot codificatie van het samenwerkingsbeginsel.Om de gedachten over codificatie van milieubeginselen nader te concretiseren
heeft het Ministerie van VROM in 1999 aan een samenwerkingsverband van diverse
Universiteiten (in het bijzonder de Universiteit Utrecht en de Katholieke
Universiteit Brabant) gevraagd bouwstenen aan te leveren en de mogelijkheden
in kaart te brengen voor een toekomstige wettelijke regeling van het voorzorgsbeginsel
en het preventiebeginsel in combinatie met een herijking van het alara-beginsel
(onderzoek Toekomstige Regeling Algemene Milieubeginselen, TRAM). Tevens wordt
in het kader van het TRAM-onderzoek bekeken welke andere beginselen voor (her)codificatie
in aanmerking kunnen komen. Ervaringen in andere landen (rechtsvergelijkend
onderzoek) worden meegenomen in het onderzoek. In de eerste helft van 2001
zal naar verwachting het eindrapport van deze studie beschikbaar komen. De
uitkomsten van het onderzoek zullen een belangrijke bijdrage kunnen vormen
aan de mede in het kader van deze nota te voeren discussie over codificatie
van milieubeginselen. Tevens zal bij de rapportage over dit onderzoek aan
de Tweede Kamer uitvoering worden gegeven aan de motie Van Middelkoop inzake
het voorzorgsbeginsel (kamerstukken II 2000/01, 27 400 XI, nr. 14). Reeds in 1994 pleitte prof. mr. C. Lambers in zijn rede «De ontbrekende
schakel in het milieurecht; het tekort aan normen in de Wet milieubeheer»
voor het opnemen van beginselen van milieurecht in de Wet milieubeheer: «Algemene
materiële normen in de milieuwetgeving kunnen juridische meerwaarde bieden;
die meerwaarde geldt zowel op het terrein van het bestuursrecht, als dat van
het strafrecht en van het privaatrecht, met daarbij een extra handvat voor
de toetsing van het handelen van bestuur en burger. Daarnaast is gebleken
dat ook in het internationale recht en in andere landen algemene materiële
normen zijn en worden opgenomen in de regelgeving.» Dit laatste is overigens
nog eens bevestigd tijdens een internationaal congres over de codificatie
van de beginselen van de Verklaring Rio de Janeiro in 1996 («Report
of the International Environmental Conference on codifying Rio principles
in national legislation», Publikatiereeks Milieubeheer 1996/4).In het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» is deze
lijn doorgetrokken naar de ontwikkelingen op het terrein van zelfregulering.
Op blz. 224 wordt gesteld dat na codificatie van een aantal beginselen de
uitwerking van de manier, waarop de grootst mogelijke bescherming het beste
kan worden bereikt dan weer meer aan het bedrijfsleven zelf kan worden overgelaten.
«Dit alles geeft naar onze mening het belang aan van codificatie van
beginselen. Door de wetgever gestelde normatieve uitgangspunten zijn hard
nodig in een situatie waarin de overheid niet meer in detail de regels stelt
waaraan men zich moet houden (...). Beginselen kunnen een normatieve basis
zijn voor zelfregulering en daarmee één van de kaders (...).
Deze kaders vormen een handvat voor het maken van zelfregulering (door bedrijven)
en voor het beoordelen van de resultaten, zowel in het kader van inspraak-
en rechtsbeschermingsprocedures, als in het kader van de handhaving (door
overheid en derden-belanghebbenden).»Tegenover geluiden pro codificatie staan ook kritische beschouwingen.
Op het symposium «Beginselen van milieurecht» (Publikatiereeks
Milieubeheer 1997/4) merkte prof. mr. L.A. Geelhoed op: «Naar mijn mening
kunnen basisnormen, laat staan algemene beginselen, slecht in de plaats treden
van verder uitgewerkte en materieel verplichtende normen, die in specifieke
wetgeving vastgelegd liggen. Dit is zeker zo bij een beleidsterrein als het
milieubeleid, waar je immers per definitie te maken hebt met het noodzakelijk
differentiëren in de tijd, plaats en object en waar de ene gedraging
de andere niet is. Bovendien zijn op dit terrein soms verregaande uitruilen
nodig, die je vervolgens, vanuit dat specifieke recht, in geïndividualiseerde
beschikkingen of in het besluit vorm geeft. Ook hier helpt het algemene beginsel
niet geweldig en het zou mij (hoezeer het u misschien verbaast om dit van
mij, een dereguleerder, te horen) zeer betreuren indien we de nauwkeurigheid
van normstelling inruilen voor quasi-gestroomlijnde regelgeving; dit zou met
een omweg onvermijdelijk leiden tot het verleggen van de besluitvorming naar
de rechter. Het is denkbaar dat sommige algemene beginselen zouden kunnen
dienen als vangnet voor onvoorziene gevallen die buiten de specifieke regels
vallen. Als voorwaarde geldt echter dat een transformatie van deze beginselen
tot een nauwkeurig omschreven zorgplicht mogelijk is.»Internationaal gezien «loopt Nederland achter» met de codificatie
van beginselen van milieurecht. Al dichtbij huis hebben Vlaanderen en Duitsland
ervaring opgedaan met de codificatie van beginselen. Binnen de EU hebben voorts
onder andere Denemarken, Zweden en Finland milieubeginselen gecodificeerd.
Het voorzorgsbeginsel is oorspronkelijk afkomstig van Duitsland en bij de
totstandkoming van de toekomstige Duitse milieuwetgeving speelt de codificatie
van beginselen een belangrijke rol. In Vlaanderen hebben de beginselen wettelijke
basis gekregen en is jurisprudentie ontwikkeld. Ook op Europees niveau hebben
de nodige ontwikkelingen met betrekking tot beginselen plaatsgevonden. Zo
is in het Verdrag over de Europese Unie vastgelegd (artikel 174) dat het beleid
van de Gemeenschap berust op het voorzorgsbeginsel en het beginsel van preventief
handelen, het beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron dienen
te worden bestreden, en het beginsel dat de vervuiler betaalt. Het voorzorgsbeginsel
is ook opgenomen in de Habitatrichtlijn en Vogelrichtlijn en
de mededeling van de Europese Commissie op 2 februari 2000 over de toepassing
van dit beginsel. Mr. Ph. van den Biesen stelt in zijn artikel «Normen in het toekomstig
milieubeleid», Milieu en Recht 1999, nr. 3, blz. 83: «Eigenlijk
is dat vreemd, want Nederland behoort op het internationale vlak steeds tot
de supporters van het vastleggen van dit soort beginselen.» De Verklaring
van Rio de Janeiro uit 1992 is hiervan een mooi voorbeeld, maar ook in het
Verdrag van Maastricht werd vastgelegd dat het voorzorgsbeginsel de basis
vormt van het Gemeenschapsrecht (artikel 174, tweede lid). Waarschijnlijk heeft deze achterstand in de eerste plaats iets te maken
met de huidige Nederlandse cultuur waarin (gewenst) praktisch denken en handelen
vaak wordt afgezet tegen dogma's, overtuigingen en grondslagen-discussies;
de rekkelijken en de preciezen. De discussie over «beginselen»
in het milieurecht wordt soms geassocieerd met een dogmatische benadering
van het milieubeleid en dat is jammer, want daarmee heeft de codificatie van
milieubeginselen namelijk helemaal niets te maken. Zoals de auteurs van «De
toekomst van de Wet milieubeheer» aangeven, zou codificatie van een
aantal milieubeginselen de praktijk van zelfregulering juist aanmerkelijk
kunnen bevorderen. In de tweede plaats bestaan er ook uiteenlopende opvattingen
over de juridische werking van beginselen. Bij sommigen bestaat de vrees dat
er na codificatie van een aantal milieubeginselen «in Nederland helemaal
niets meer zou kunnen».Bij het opstellen van een wettelijke regeling tot (her)codificatie van
beginselen in de Wet milieubeheer zal hierover (nadere) helderheid moeten
worden geboden. In het NMP4 zal het preventiebeginsel nader worden uitgewerkt waarbij
een belangrijke rol wordt toegekend aan de afweging van risico's van activiteiten
ten opzichte van het maatschappelijk nut daarvan. Daarbij wordt de volgende
benadering gevolgd. Als het maatschappelijk nut groot is, dan kunnen onder
voorwaarden bepaalde risico's worden genomen. Omgekeerd is het zo dat als
er slechts een beperkt maatschappelijk nut is, ook kleine risico's onnodig
zijn. Een bepaalde risicovolle stof, product of activiteit zou bij een beperkt
maatschappelijk nut niet toegelaten moeten kunnen worden. In het Besluit Stralenbescherming
Kernenergiewet is een dergelijke afwegingsgrond opgenomen. Zo is bijvoorbeeld
een vergunningsaanvraag voor radio-actieve visdobbers afgewezen. Het beperkte
maatschappelijke nut van deze dobbers rechtvaardigt niet dat straling onnodig
in het milieu wordt gebracht. Voor andere velden, waaronder bijvoorbeeld het
stoffenbeleid, externe veiligheid en genetisch gemodificeerde organismen bestaat
een dergelijke afwijzingsgrond niet. In het kader van een mogelijke codificatie
van het preventiebeginsel zou bezien kunnen worden of bedoelde afweging tussen
risico's en maatschappelijk nut tot uitdrukking kan worden gebracht. Daarbij
dient wel de internationale context in het oog te worden gehouden. Voor een
aantal van de beleidsvelden, waaronder toelating van nieuwe chemische stoffen,
is Europees beleid leidend en is er een beperkte nationale ruimte. Ook kan
er mogelijke spanning met handelspolitiek ontstaan als specifieke producten
op de Nederlandse markt worden verboden. Zoals eerder is aangegeven, spelen beginselen van milieurecht in internationale
verdragen een belangrijke rol. Codificatie zou op dit punt een verdere aansluiting
bewerkstelligen tussen de Nederlandse milieuwetgeving en die internationale
regelgeving. Gelet op deze internationale context lijkt het vanzelfsprekend
dat bij de codificatie van beginselen minimaal die beginselen worden gecodificeerd
die hun basis vinden in internationale verdragen zoals het Verdrag van de
Europese Unie.Het TRAM-onderzoek moet daarbij inzicht verschaffen in de gevraagde helderheid
en aanknopingspunten bieden voor de wijze van codificatie van
beginselen. Het TRAM-onderzoek richt zich met name op een aanpassing van het
alara-beginsel (noodzakelijk om de voorstellen van hoofdstuk met betrekking
tot verhandelbare emissies en uitruil binnen en buiten inrichtingen mogelijk
te maken en een bredere toepassing van het beginsel), het voorzorgsbeginsel
en het preventiebeginsel. Tevens worden de mogelijkheden onderzocht van codificatie
van het beginsel van bestrijding aan de bron, het beginsel de vervuiler betaalt,
het stand-still beginsel, het samenwerkingsbeginsel en het herstelbeginsel
dat met name een rol speelt bij bodembeheer.Naast de beginselen die worden onderzocht in het kader van het TRAM-onderzoek
zijn er nog andere beginselen die in meer of mindere mate milieu gerelateerd
zijn en die voortvloeien uit internationale afspraken en verdragen, zoals
de verklaring van Rio. Het gedachtengoed van deze beginselen is veelal ondersteunend
voor de beginselen waarvoor thans het voorstel tot codificatie wordt gedaan.Voor wat betreft het duurzaamheidsbeginsel wordt in overeenstemming met
het in ontwikkeling zijnde NMP4 (zie hiervoor ook hoofdstuk 2) voorgesteld
om het beginsel ook te verankeren in de Wet milieubeheer. In de Wet milieubeheer
wordt dan vastgelegd dat beslissingen op grond van deze wet in het belang
van de bescherming van het milieu mede gericht zullen zijn op het bereiken
van duurzame ontwikkeling. De uitkomsten van het TRAM-onderzoek zullen bij
de verankering van het duurzaamheidsbeginsel worden meegenomen. Dit geldt
ook voor het beginsel van externe integratie zoals dat is opgenomen in hoofdstuk
3 van deze nota.Bij de codificatie dient tevens duidelijk te worden dat de beginselen
zich in de eerste plaats richten tot de overheid. Hierover is in het NMP3
(blz. 365) het volgende gesteld: «Ze (beginselen) geven slechts een
uitgangspunt aan en schrijven niet een bepaald resultaat voor. Een evenwichtige
en integrale belangenafweging moet uiteraard altijd mogelijk blijven. Ook
zal duidelijk moeten zijn dat dergelijke beginselen nooit rechtstreeks een
basis voor bezwaar- en beroepsprocedures kunnen vormen. Wettelijke regeling
van beginselen biedt een goed aanknopingspunt om ook deze kanttekeningen in
het recht te verankeren.» Het NMP3 is de start geweest van een aantal
ontwikkelingen op dit punt. Bij de uitwerking zal onder meer worden bezien
welke beginselen betekenis toekomt als beleidsuitgangspunt en welke (ook)
een functie kunnen vervullen als inhoudelijk toetsingskader voor het bevoegd
gezag bij de besluitvorming, zoals het alara-beginsel bij de verlening van
een vergunning. Het bevoegd gezag zal in dat kader moeten laten zien op welke
wijze met de beginselen rekening is gehouden en hoe de afweging heeft plaatsgevonden.
Van belang is dat de beginselen zijn meegewogen en dat gemotiveerd wordt aangegeven
waar deze inhoudelijke toets toe heeft geleid.Het langs deze lijnen vastleggen in de wet van een aantal milieubeginselen
kan voorkomen dat in de praktijk de milieubeginselen «stuurloos»
worden.ZorgplichtenTer bevordering van zelfregulering kunnen ook zorgplichten een rol spelen.
In de praktijk blijkt dat zorgplichten tevens een waardevolle bijdrage aan
de uitvoering en handhaving van milieuwetgeving kunnen leveren en dat een
uitbreiding van het stelsel van zorgplichten een welkome aanvulling van de
milieuwetgeving zou zijn. Illustratief zijn de zorgplichtbepaling uit de Wet
bodembescherming en de zorgplichtbepaling van hoofdstuk 10 van de Wet milieubeheer.
Voorgesteld wordt dan ook om, naast de algemene zorgplichtbepaling van artikel
1.1a van de Wet milieubeheer, een aantal meer specifieke zorgplichtbepalingen
op te nemen, die zich rechtstreeks tot doelgroep-actoren richten. Deze nieuwe zorgplichten zouden zodanig moeten zijn geformuleerd dat ze bestuursrechtelijk
én strafrechtelijk handhaafbaar zijn. Een voorbeeld hiervan is de gewijzigde
zorgplichtbepaling van hoofdstuk 10 bij het wetsvoorstel Epema. Deze nieuwe
zorgplichtbepaling is toegespitst op verschillende normadressaten en handelingen
met afvalstoffen.In «De toekomst van de Wet milieubeheer» (blz. 253 en verder)
wordt het belang van zorgplichtbepalingen – zoals nu bijvoorbeeld ook
reeds opgenomen in de artikelen 10.3 van de Wet milieubeheer en 13 van de
Wet bodembescherming – voor systemen van zelfregulering onderschreven:
«Deze zorgplichten gelden steeds en vormen zo een vangnet voor het geval
het milieu wordt aangetast, ondanks (of dankzij mislukte) horizontale sturing.
Overwogen kan worden om de thans nog zeer ruim geformuleerde zorgplicht van
artikel 1.1a, waarin men de basis kan zien voor elke vorm van consensuele
sturing, nader te specificeren in verder uitgewerkte zorgplichten.»Deze beoogde functie van zorgplichtbepalingen wordt helder geïllustreerd
in de in 1999 verschenen circulaire van het Ministerie van VROM over «De
vergunning op hoofdzaken». In deze circulaire – waarvan de inhoud
mede wordt gedragen door de andere overheden en het bedrijfsleven –
worden zorgplichten in vergunningen, naast doelvoorschriften, gezien als de
belangrijkste component voor een vergunning op hoofdzaken. Bij zorgplichten
kan op een doeltreffende wijze aansluiting worden gezocht bij het (milieu)zorgsysteem
van het bedrijf zelf. Ook in de nieuwe algemene maatregelen van bestuur op
grond van artikel 8.40 van de Wet milieubeheer (een uitvloeisel van de MDW-werkgroep
Inrichtingen- en vergunningenbesluit milieubeheer), die de vergunningplicht
voor bepaalde categorieën van inrichtingen opheffen, spelen zorgplichtbepalingen
een belangrijke rol. De amvb's zijn daardoor aanzienlijk minder gedetailleerd
van aard. Het bedrijf mag in hoge mate zelf zijn milieugevolgen reguleren,
maar de zorgplichten bepalen de grens van het speelveld. En als het toch mis
gaat, kan het bedrijf op grond van de zorgplichten wel worden aangesproken.
Op die wijze bevorderen zorgplichtbepalingen de mogelijkheden voor zelfregulering.4.5 Organisatie van de uitvoering van de vergunningverleningConsequenties voor de uitvoering van de milieuvergunningverleningZoals is aangegeven in hoofdstuk 1, zullen wijzigingen in de milieuwetgeving
doorgaans ook doorwerken in de bevoegdhedenverdeling en de organisatie van
de uitvoering. Aansluiting tussen inhoud en schaalniveau van de problematiek
en het niveau van uitvoering (en de daarbij in te zetten deskundigheid) is
van groot belang. Ook op dit punt is sprake van het zoeken naar de juiste
balans, waarbij het hier gaat om een evenwicht tussen enerzijds het streven
naar decentralisatie en deregulering en anderzijds het waarborgen van kwaliteit
en deskundigheid in de uitvoering van het milieubeleid. In hoofdstuk 1 is
daarover gesteld dat de bevoegdhedenverdeling in de toekomst vooral gebaseerd
moet zijn op criteria zoals aantoonbare efficiency en effectiviteit, deskundigheid
en aansluiting tussen het schaalniveau van de problematiek en het uitvoerende
overheidsniveau. Daarbij kunnen ook vormen van (regionale) samenwerking een
belangrijke rol spelen.De in dit hoofdstuk beschreven ontwikkelingen duiden op wijzigingen in
de richting van een meer professionele aanpak van de milieuproblematiek met
niet alleen gevolgen voor de wijze van instrumentele benadering van bedrijven
maar ook voor het niveau van aanpak van milieueffecten van bedrijven.
Nagegaan zal worden of deze wijzigingen ook gevolgen moeten hebben voor de
bevoegdhedenverdeling en de organisatie van de uitvoering.Vragen op dit punt kunnen met name opkomen op het terrein van de vergunningverlening
aan en handhaving bij inrichtingen in het kader van Wet milieubeheer. Het
accent van de uitvoering op dit terrein ligt thans op gemeentelijk niveau.
Voor grotere en meer complexe bedrijven heeft de provincie een belangrijke
taak. De vraag is met name of voor de uitvoering van de vergunningverlening
en handhaving van milieubelastende bedrijven niet een ander schaalniveau van
ambtelijke en bestuurlijke organisatie nodig is om een voldoende deskundige,
tijdige en professionele aanpak van die bedrijven te verzekeren. De aanpak
van vergunningverlening aan bedrijven zou sterk gebaat kunnen zijn bij een
bundeling van krachten die bij de verschillende overheden en overheidslagen
aanwezig zijn. Dit geldt in ieder geval naarmate de complexiteit van de met
het bedrijf samenhangende problematiek en de mogelijke nadelige consequenties
voor gezondheid en veiligheid toenemen.Nadere weging van (de criteria voor) de bevoegdhedenverdelingVerschillende incidenten met rampzalige gevolgen hebben de noodzaak onderstreept
van een deskundige en professionele organisatie van de verlening van de vergunning
en de handhaving daarvan. Het is daarom belangrijk na te gaan of met de huidige
toepassing van de criteria voor de bevoegdhedenverdeling voldoende recht wordt
gedaan aan situaties waarin een niet voldoende adequate vergunningverlening,
naleving van die vergunning of handhaving in de praktijk grote nadelige effecten
heeft voor mens en milieu. Heel actueel speelt deze vraag op het terrein van
de vergunningverlening aan vuurwerkinrichtingen.Maatstaf voor de huidige bevoegdheidstoedeling aan rijk, provincie of
gemeente, zijn de aard en omvang van de gevolgen die een inrichting voor het
milieu kan veroorzaken, de doelmatige bescherming van het milieu en het algemeen
belang (zie artikel 8.2 van de Wet milieubeheer). Deze criteria, en met name
het criterium betreffende de aard en omvang van de nadelige gevolgen van de
inrichting, zullen nader dienen te worden ingevuld waar het betreft de bovenvermelde
aspecten van veiligheid en gezondheid. Een verband zal moeten worden gelegd
tussen het niveau van bevoegdheidstoedeling en de risico's voor de gezondheid
en veiligheid van de mens en voor het milieu die zich kunnen voordoen als
er in enige fase van de vergunningperiode iets mis gaat. Dit geldt te meer
als er sprake is van onomkeerbare effecten. Ten aanzien van vuurwerkinrichtingen
heeft deze beoordeling geleid tot een verschuiving van de bevoegdheid voor
de vergunningverlening voor en het toezicht op de opslag van professioneel
vuurwerk naar de provincie, waarbij er, zoals ook in het kabinetsstandpunt
ten aanzien van het rapport van de Commissie onderzoek vuurwerkramp is aangegeven,
eveneens sprake is van een primaire verantwoordelijkheid voor het voorhanden
hebben van de voor die taken benodigde expertise.De nadere afweging ten aanzien van de bevoegdhedenverdeling zal zich met
name toespitsen op bepaalde categorieën van inrichtingen waarvoor op
dit moment de gemeente bevoegd gezag is. Voorbeelden daarvan zijn inrichtingen
die risicovol zijn uit het oogpunt van externe veiligheid en waarvan de vergunningverlening
mede in het licht van die potentiële gevolgen een zeer hoge mate van
deskundigheid vraagt. Zo zal worden nagegaan of het onderscheid in bevoegd
gezag voor de vergunningverlening zoals dat wordt gehanteerd in het Besluit
risico's zware ongevallen (provincie én gemeente), nog wel op alle
punten adequaat is. Ook zal de bevoegdhedenverdeling ten aanzien van de vergunningverlening voor spoorwegemplacementen, voorzover het betreft handelingen met
gevaarlijke stoffen met potentieel grote risico's voor de veiligheid, opnieuw
tegen het licht worden gehouden.Naast de beoordeling met het oog op de risico's (met onomkeerbare effecten)
voor de veiligheid en de gezondheid zullen ook andere criteria een rol kunnen
spelen. Te denken valt aan de noodzaak van versterkte samenhang tussen milieuvergunningverlening
en bevoegdheden in de ruimtelijke ordening, de handhaafbaarheid van de drempels
ter zake van de bevoegdheidsverdeling (zoals hoeveelheids- en capaciteitsgrenzen)
en de samenhang van bevoegdheden in de hele keten. Al deze criteria hebben
te maken met de doelmatigheid van de bevoegdhedenverdeling en spelen ook in
het ontwerp-Vuurwerkbesluit een belangrijke rol. Gelet op de gevolgen van
een bevoegdheidsverschuiving zal zorgvuldig in beeld moeten worden gebracht
om welke bedrijven het gaat (aantal en soort) en zal nader inzicht moeten
worden verschaft in de organisatorische consequenties voor onder meer provincies
en gemeenten.Professionalisering en bundeling van krachten, deskundigheid
en inzichtZoals ook in hoofdstuk 8 zal worden beschreven, speelt de discussie over
de organisatie van de uitvoering al langer op het terrein van de uitoefening
van het toezicht en de handhaving van de milieuwetgeving. In het rapport «Handhaven
met effect» van prof.mr.drs. F.C.M.A. Michiels en mr. A.B. Blomberg
wordt in 1997 reeds ingegaan op de mogelijke winst die in de effectiviteit
en efficiëntie van toezicht en handhaving te behalen is door organisatie
van deze taken in milieudiensten. Hoewel thans op het terrein van de handhaving
ook een aantal andere trajecten in gang is gezet, is ook daar de vraag actueel
of in aansluiting op die trajecten niet tevens de wenselijkheid van een meer
professionele organisatie voor het milieutoezicht moet worden verkend, waarbij
samenwerking en partnership voorop staan. In hoofdstuk 8 zullen verschillende
oplossingsrichtingen op dit punt worden geschetst en wordt op basis daarvan
voorgesteld na te gaan hoe gestalte kan worden gegeven aan de vorming van
regionale milieudiensten of andere samenwerkingsverbanden ten behoeve van
een kwalitatief goede uitvoering van de handhaving door gemeenten, provincies,
waterschappen en rijksdiensten. De uit het bedoelde project voortvloeiende
oplossingsrichtingen dienen te leiden tot verdere professionalisering van
de uitvoering van de handhaving en bundeling van krachten, deskundigheid en
inzicht.Een combinatie van de gedachtenontwikkeling over een betere uitvoeringsstructuur
voor toezicht en handhaving met de in dit hoofdstuk beschreven ontwikkelingen
rondom de inhoud en uitvoering van de vergunningverlening ligt voor de hand,
zeker waar het gaat om een vergelijkbaar vereist niveau van deskundigheid
en professionaliteit. Het in hoofdstuk 8 te behandelen project zal dan ook
niet alleen betrekking hebben op de organisatie van toezicht en handhaving,
maar ook dienen in te gaan op opties voor de organisatie van de vergunningverlening.
In het project zullen de in dit hoofdstuk beschreven ontwikkelingen worden
betrokken zoals:• de toenemende complexiteit van de vergunningverlening (denk aan
ontwikkelingen rond de vergunning op hoofdzaken, verhandelbare emissies, duurzaam
ondernemen en ketenbeheer), en• de tendens naar meer globale regels die meer beleid, kennis en
inzicht eisen.Een van de elementen van het project kan tevens zijn hoe de communicatie
naar bedrijven en burgers zodanig is te organiseren dat – op milieugebied –
per bedrijf nog maar met één loket vanuit de overheid wordt gewerkt. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van reeds bestaand onderzoek
inzake de één-loket-gedachte. Discussie over voorstel 3Wettelijk vastleggen van beginselen (aanvang korte
termijn)Het voorstel is om in aanvulling op de voorstellen 1 en 2 een aantal beginselen
van milieurecht wettelijk vast te leggen in de Wet milieubeheer (bijvoorbeeld
in een nieuw algemeen deel). Hierbij gaat het om (her)codificatie van het
voorzorgsbeginsel, het alara-beginsel, het preventiebeginsel, het beginsel
van de vervuiler betaalt, het beginsel van bestrijding aan de bron, het duurzaamheidsbeginsel
en het beginsel van externe integratie. Beginselen van milieurecht geven richting
aan de uitvoering van het milieubeleid en kunnen naar verwachting systemen
van zelfregulering faciliteren en stimuleren.Het onderzoek van de Universiteit Utrecht en de Katholieke Universiteit
Brabant (onderzoek naar de Toekomstige regeling van algemene milieubeginselen,
het zgn. TRAM-onderzoek) naar de wijze waarop codificatie van beginselen zou
kunnen plaatsvinden, zal belangrijke aanknopingspunten bieden voor de concrete
uitwerking hiervan. Bij deze uitwerking zal onder meer worden bezien welke
beginselen betekenis toekomt als beleidsuitgangspunt en welke (ook) een functie
kunnen vervullen als inhoudelijk toetsingskader voor het bevoegd gezag bij
de besluitvorming, zoals het alara-beginsel bij de verlening van een vergunning.
Bij de uitwerking zal ook nadrukkelijk rekening worden gehouden met het EG-verdrag.Bij de codificatie dient tevens duidelijk te worden dat de beginselen
zich in de eerste plaats richten tot de overheid, waarbij hetgeen hierover
in het NMP3 (blz. 365) is gesteld, leidend is: «Ze (beginselen) geven
slechts een uitgangspunt aan en schrijven niet een bepaald resultaat voor.
Een evenwichtige en integrale belangenafweging moet uiteraard altijd mogelijk
blijven. Ook zal duidelijk moeten zijn dat dergelijke beginselen nooit rechtstreeks
een basis voor bezwaar- en beroepsprocedures kunnen vormen. Wettelijke regeling
van beginselen biedt een goed aanknopingspunt om ook deze kanttekeningen in
het recht te verankeren.». Discussie over voorstel 4Opnemen van zorgplichten (aanvang korte termijn)Met het wettelijk vastleggen van bepaalde zorgplichtbepalingen kunnen
systemen van zelfregulering verder worden gefaciliteerd en de handhaafbaarheid
van de milieuregelgeving worden vergroot. Het voorstel is om de algemene zorgplichtbepaling
van artikel 1.1a van de Wet milieubeheer in met name de hoofdstukken 8, 9,
10 en 11 van de Wet milieubeheer te concretiseren. Het zou hierbij moeten
gaan om zoveel mogelijk gelijkluidende zorgplichten, teneinde verbrokkeling
te voorkomen, voor verschillende doelgroep-actoren (bijvoorbeeld drijvers
van inrichtingen, leveranciers, aannemers, producenten, afnemers, werknemers,
eigenaren of gebruikers van terreinen en burgers), waar wenselijk gekoppeld
aan verschillende milieucompartimenten, vormen van milieubelasting of algemeen
aanvaarde uitgangspunten. De specifieke zorgplichtbepalingen moeten zodanig
zijn geformuleerd dat ze zowel bestuursrechtelijk als strafrechtelijk handhaafbaar
zijn. Voor wat betreft vergunningen kan daarbij worden bezien in hoeverre
het opnemen van zorgplichtbepalingen kan leiden tot het schrappen van (technische
en middel)voorschriften.Discussie over voorstel 5a. Vergunning die meer ruimte biedt voor eigen verantwoordelijkheid
(aanvang korte termijn)Het voorstel is om in de Wet milieubeheer vast te leggen dat bedrijven
die voldoen aan een aantal nader te bepalen criteria (waarvoor de in de circulaire
«Vergunning op hoofdzaken» aangegeven criteria een goede basis
vormen), in aanmerking kunnen komen vooreen vergunning die meer ruimte biedt voor de eigen verantwoordelijkheid.
Op deze wijze kunnen koplopers op milieugebied beter worden beloond. Voor
de inhoud van een dergelijke vergunning bieden genoemde circulaire en bijbehorende
leidraad goede handvatten. Hierbij zal tevens worden bezien welke belemmeringen
in de bestaande wetgeving met betrekking tot vergunningverlening kunnen worden
weggenomen. Dit voorstel zal in samenhang met de andere voorstellen die betrekking
hebben op hoofdstuk 8 van de Wet milieubeheer worden uitgewerkt in een ontwerp-wetsvoorstel.b. Gezamenlijk indienen vergunningaanvraag (aanvang
middellange termijn)Het voorstel is om de wettelijke mogelijkheden te onderzoeken om een basis
in de Wet milieubeheer te creëren voor het geval bedrijven gezamenlijk
een vergunningaanvraag willen indienen, waarbij duidelijk wordt aangegeven
wie normadressaat is van de in de vergunning op te nemen regels. Deze situatie
zal zich met name voordoen als het gaat om duurzame bedrijventerreinen of
een concern van bedrijven. Bij het onderzoeken van de mogelijkheden van een
gezamenlijke vergunningaanvraag, vraagt de handhaving van een dergelijke vergunning
bijzondere aandacht. Dit voorstel heeft een relatie met voorstel 21a van deze
nota.c. Mogelijkheden van uitruil binnen inrichtingen (aanvang
korte termijn)Het voorstel is om overeenkomstig een van de huidige doelstellingen van
de Wet milieubeheer de mogelijkheden om alara toe te passen op het totaal
van de inrichting in de Wet milieubeheer te verankeren. Uitgaande van de wens
tot uitruil van milieugevolgen binnen de inrichting, wordt bezien op welke
wijze de regels met betrekking tot de vergunning moeten worden aangepast.
Dit voorstel zal in samenhang met de andere voorstellen die betrekking hebben
op hoofdstuk 8 van de Wet milieubeheer worden uitgewerkt in een ontwerp-wetsvoorstel.d. Mogelijkheden van uitruil buiten inrichtingen (aanvang
lange termijn)Het voorstel is om met, inachtneming van de gevolgen voor de lokale milieubelasting,
te onderzoeken of, indien er met inachtneming van het geldende beschermingsniveau
(bijvoorbeeld best beschikbare technieken en/of milieukwaliteitseisen) een
saldering c.q. uitruil van milieugevolgen tussen inrichtingen kan plaatsvinden.
Dit voorstel zal in samenhang met de andere voorstellen die betrekking hebben
op hoofdstuk 8 van de Wet milieubeheer worden uitgewerkt. Met name de voorstellen
3 en 5c zijn hier van belang.Discussie over voorstel 6Creëren basis voor verhandelen van emissies (aanvang
korte termijn)Het voorstel is om in de Wet milieubeheer een basis te creëren voor
het toepassen van systemen van verhandelbare emissies. In aanvulling op de
regeling van de milieuvergunning zouden bij algemene maatregel van bestuur
milieu-eisen – waaronder het realiseren van BAT (best available techniques) –
moeten worden gesteld waar een bepaalde categorie van inrichtingen of andere,
nader aan te wijzen categorieën van actoren (via een concreet verdeelsysteem) gezamenlijkaan moet voldoen. Dit voorstel zal in samenhang
met de andere voorstellen die betrekking hebben op hoofdstuk 8 van de Wet
milieubeheer worden uitgewerkt in een ontwerp-wetsvoorstel.Discussie over voorstel 7Algemene regels: mogelijke aanpassing en uitbreiding
(aanvang middellange termijn)Het voorstel is om naar aanleiding van de diverse genoemde onderzoeken
en (komende) evaluaties te bezien of de regeling met betrekking tot de algemene
regels in hoofdstuk 8 van de Wet milieubeheer aanpassing behoeft. Hierbij
kan onder meer worden gedacht aan de bepalingen inzake nadere eisen. Tevens
is het voorstel om te onderzoeken in hoeverre er mogelijkheden zijn om nog
meer bedrijven onder de algemene regels te brengen, waarmee de vergunningplicht
vervalt.Discussie over voorstel 8a. Concretisering voorzorgsbeginsel in nieuw hoofdstuk
9 (aanvang korte termijn)Het voorstel is om in het kader van het wetsvoorstel hoofdstuk 9 van de
Wet milieubeheer (Stoffen en producten) een artikel op te nemen met als strekking
het vastleggen van het voorzorgsbeginsel als een van de uitgangspunten bij
het treffen van maatregelen ten aanzien van stoffen en producten.b. Zorgplicht voor producenten (aanvang korte termijn)Het voorstel is om in het wetsvoorstel hoofdstuk 9 van de Wet milieubeheer
(Stoffen en producten) een zorgplicht voor producenten op te nemen met als
strekking dat producenten zich steeds bewust moeten zijn van de milieugevolgen
van hetgeen zij op de markt brengen. Tevens impliceert zo'n zorgplicht dat
zij verantwoordelijk zijn om hierover relevante informatie te verschaffen
aan hun afnemers in de keten. Een ander aspect van zo'n zorgplicht kan zijn
een continue streven van producenten naar verbetering van de milieuprestaties
van producten. Hierbij moet onderzocht worden in hoeverre deze zorgplicht
ook kan gelden voor producten die in Nederland worden ingevoerd. Ook kan –
vooral waar het gaat om zwaarwegende milieubelangen – bijvoorbeeld gedacht
worden aan verdergaande verplichtingen op het punt van (eenduidigheid en duidelijkheid
van) informatieverschaffing aan afnemers in de keten, waaronder consumenten.c. Vastleggen mogelijkheid om in de grondstoffen-,
productie-, handels- en afvalketen in te grijpen (aanvang korte termijn)Het voorstel is om de regelgeving ten aanzien van stoffen en producten
zodanig in te richten dat zelfregulering wordt gestimuleerd. Een instrument
dat hiertoe mogelijk geschikt is, is de algemeenverbindendverklaring van overeenkomsten.Voor die gevallen dat milieubelangen in het geding zijn en zelfregulering
tot onvoldoende resultaat heeft geleid, zullen in het wetsvoorstel hoofdstuk
9 van de Wet milieubeheer (Stoffen en producten) instrumenten worden ontwikkeld
die het mogelijk maken om gemotiveerd daar in de keten in te kunnen grijpen
waar het resultaat het meest effectief en efficiënt is. Bij de ontwikkeling
van hoofdstuk 9 zal ook worden onderzocht op welke wijze en in welke mate
het Europese recht mogelijkheden biedt om, in het belang van de bescherming
van het milieu (ook het milieu buiten Nederland), voor bepaalde producten
handelsverboden te introduceren (zie ook discussievoorstel 2b).Discussie over voorstel 9Regels stellen met betrekking tot andere handelingen
(aanvang middellange termijn)Het voorstel is om in hoofdstuk 11 (andere handelingen) van de Wet milieubeheer
een juridische basis op te nemen om regels te stellen met betrekking tot nader
te bepalen handelingen buiten inrichtingen, die nadelige gevolgen kunnen hebben
voor het milieu. De mogelijkheden die hoofdstuk 8 van de Wet milieubeheer
biedt voor de regulering van inrichtingen zouden ook van toepassing moeten
zijn op de «andere handelingen» van hoofdstuk 11.Discussie over voorstel 10a) Heroverweging bevoegdhedenverdeling vergunningverlening
(korte termijn)Er is aanleiding om de bevoegdhedenverdeling op het terrein van vergunningverlening
aan inrichtingen aan een nadere afweging te onderwerpen. Nagegaan zal worden
of met de huidige toepassing van de criteria voor de bevoegdhedenverdeling
voldoende recht wordt gedaan aan situaties waarin een niet voldoende adequate
vergunningverlening, naleving van die vergunning of handhaving in de praktijk
grote nadelige effecten kan hebben voor mens en milieu. Een verband zal moeten
worden gelegd tussen het niveau van bevoegdheidstoedeling en de zwaarte van
de gevolgen voor de gezondheid en veiligheid voor mens en voor het milieu
die zich kunnen voordoen als er in enige fase van de vergunningperiode iets
mis gaat.b) Toekomstige organisatie van de uitvoering van de
vergunningverlening (aanvang middellange termijn)Het voorstel is om in het licht van de beschreven ontwikkelingen en de
overige voorstellen voor discussie die in hoofdstuk 4 worden gedaan, na te
gaan op welke wijze de organisatie van de uitvoering aanpassing behoeft. Relevante
ontwikkelingen daarbij zijn onder meer de toenemende complexiteit van de vergunningverlening
(denk aan ontwikkelingen rond de vergunning op hoofdzaken, verhandelbare emissies,
duurzaam ondernemen en ketenbeheer), de tendens naar meer globale regels die
meer beleid, kennis en inzicht eisen en de hiermee gepaard gaande complexiteit
van de handhaving. In samenhang met het in voorstel 18d van deze discussienota
voorgestelde project zullen voorstellen worden ontwikkeld over de wijze waarop
gestalte kan worden gegeven aan de vorming van regionale milieudiensten of
andere samenwerkingsverbanden ten behoeve van een kwalitatief goede uitvoering
van de vergunningverlening. Het project zal tot doel hebben om de uitvoering
van de vergunningverlening mede in het licht van de bedoelde ontwikkelingen
verder te professionaliseren en krachten, deskundigheid en inzicht op dit
terrein te bundelen.c) Rol andere organisaties (aanvang korte termijn)Onderzocht zal worden in hoeverre faciliterende organisaties of centrale
organisaties voor bijvoorbeeld de uitvoering van verhandelbare emissies een
rol kunnen spelen bij de uitvoering en eventueel de handhaving van bepaalde
regels. Hierbij is met name een heldere afbakening tussen taken die uitsluitend
tot de overheid behoren en taken waarvoor een rol is weggelegd voor deze organisaties
van belang.5. PLANNING VAN HET MILIEUBELEID5.1 Achtergronden van het planstelselInstrument voor sturing milieubeleidIn hoofdstuk 1 is gesignaleerd dat toekomstige milieuwetgeving een goed
evenwicht moet vinden tussen enerzijds een geïntegreerde juridische verankering
van het milieubelang en anderzijds het creëren van mogelijkheden om,
met name waar het gaat om het formuleren van beleid en regels, tot een versterkte
samenhang te komen met andere beleidsterreinen (met name die beleidsterreinen
die de kwaliteit van de leefomgeving betreffen). Het instrument van milieubeleidsplanning
speelt daarbij een belangrijke rol. Een goede milieubeleidsplanning draagt
ook bij aan de externe integratie van het milieubelang op andere beleidsterreinen.
Bovendien functioneert het milieuplanstelsel als een belangrijk instrument
voor de sturing van het milieubeleid door overheden en de kenbaarheid van
dat beleid voor derden; het brongericht beleid (zie hiervoor hoofdstuk 4 van
deze nota) en het effectgericht beleid (zie hiervoor hoofdstuk 6) van de betreffende
overheid, alsmede de daarvoor benodigde voorgenomen maatregelen, worden in
onderlinge samenhang in het plan beschreven.De regeling met betrekking tot het planstelsel in hoofdstuk 4 van de Wet
milieubeheer is in 1993 in werking getreden. Nu, zeven jaar later, rijst de
vraag hoe (de regeling van) het milieuplanstelsel beter zou kunnen aansluiten
bij ontwikkelingen in milieubeleid en maatschappij (zie hoofdstuk 1 van deze
nota) en hoe de versterkte samenhang met andere beleidsterreinen met behulp
van het milieuplanstelsel nader gestalte zou kunnen krijgen. Hoofdstuk 4 (Plannen) van de Wet milieubeheer is gebaseerd op het wetsvoorstel
Plannen en Milieukwaliteitseisen (kamerstukken II 1988/89, 21 163, nr.
1) dat in 1989 bij de Tweede Kamer is ingediend. Uitgangspunt van de regeling
is dat er zowel op rijks- als op provinciaal niveau elke vier jaar één
(strategisch) milieubeleidsplan wordt gemaakt en jaarlijks één
(operationeel) milieuprogramma. Omdat aan gemeenten op dat moment vooral uitvoerende
taken op milieugebied waren toegekend, werd op gemeentelijk niveau een jaarlijks
milieuprogramma voldoende geacht. Het nationaal milieubeleidsplan wordt vastgesteld
door de minister van VROM, tezamen met de ministers van Verkeer en Waterstaat,
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij en van Economische Zaken.De regeling van hoofdstuk 4 voorziet in een doorwerking (in de zin van:
gemotiveerd afwijken kàn) van de plannen naar uitvoeringsbeschikkingen
op milieu- en milieurelevante beleidsterreinen van bestuursorganen van hetzelfde
overheidsniveau, in een lichte totstandkomingsprocedure van de plannen en
programma's, alsmede in een lichte afstemmingsconstructie met plannen op andere
beleidsterreinen.Voorafgaand aan de inwerkingtreding van hoofdstuk 4 van de Wet milieubeheer
waren er zowel op rijks- als op provinciaal niveau een groot aantal wettelijk
voorgeschreven plannen en programma's voor specifieke onderdelen van het milieubeleid.
Op rijksniveau waren dat de zogenaamde Indicatieve Meerjarenprogramma's ingevolge
de (toenmalige) Afvalstoffenwet, de Wet bodembescherming, de Wet geluidhinder,
de Wet inzake de luchtverontreiniging, de Wet milieugevaarlijke stoffen en
de Wet verontreiniging oppervlaktewateren. Op het provinciale niveau waren
dat het afvalstoffenplan, het intentieprogramma stiltegebieden, het intentieprogramma
bodembeschermingsgebieden, het grondwaterbeschermingsplan en het waterkwaliteitsplan. De noodzaak van een nadere bezinning op het planstelsel van de Wet milieubeheer
komt ook voort uit de toenemende aandacht voor het beleid inzake de leefomgeving.
In de praktijk is een ontwikkeling zichtbaar waarbij burgers vragen om een
samenhangende visie op de kwaliteit van hun leefomgeving die
enerzijds meer inhoudt dan milieukwaliteit alleen, maar waarin anderzijds
de milieukwaliteit wel in voldoende mate is verankerd. De vraag naar een goed
afgestemd leefomgevingsbeleid leidt bovendien tot de wens tot herijking van
de verhouding tussen de milieuwetgeving en de wetgeving inzake ruimtelijke
ordening, met name ook op het terrein van de doorwerking van milieukwaliteitseisen
in bestemmingsplannen. In paragraaf 5.3 van dit hoofdstuk dat handelt
over de relatie tussen milieuplannen en ruimtelijke plannen zal op deze onderwerpen
nader worden ingegaan.Interne en externe functieDe regeling van hoofdstuk 4 voorziet – ten opzichte van de oude
situatie – in een heldere en samenhangende visie op het instrument «planning»
in het milieubeleid, alsmede in een sanering van plannen en planprocedures
(conform het kabinetsstandpunt naar aanleiding van het rapport «Carnavalsoptocht
der planprocedures», kamerstukken II 1985/86, 19 579, nrs. 1–2).
In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel Plannen en milieukwaliteitseisen
(kamerstukken II 1988/89, 21 163, nr. 3, blz. 13 e.v.) is ingegaan op
de interne en externe functie van milieuplannen. De betreffende passage uit de memorie van toelichting luidt als volgt:
«In de nota («Meer dan de som der delen») is planning opgevat
als een continue activiteit, met als voornaamste doel richting te geven aan
toekomstige, samenhangende beslissingen (en handelingen) met het oog op de
doelmatigheid van het beleid. Primair gaat het daarbij om de eigen beslissingen
van een overheidslichaam; de verschillende overheden moeten aan de door henzelf
opgestelde plannen een houvast kunnen ontlenen voor het nemen van concrete
beslissingen. Met deze «investering vooraf» kan het besluitvormingsproces
worden gestructureerd (...).Daarbij is tevens de vraag aan de orde in hoeverre het gewenste beleid
met de ter beschikking staande personele en materiële middelen uitvoerbaar
is en wat de prioriteiten zijn. Aan een eenmaal vastgesteld plan kunnen alle
onderdelen van de betrokken organisatie vervolgens houvast ontlenen bij het
voorbereiden, nemen en beoordelen van concrete beslissingen (...). Dit kan
worden beschouwd als de interne functie van het plan. Met het openbaar maken
van een plan krijgt dit daarnaast ook een externe functie. Het geeft al diegenen
die geen deel uitmaken van de betreffende overheidsorganisatie, zoals burgers,
bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere overheden, inzicht in de
gedragslijnen die zij van die overheid kunnen verwachten. Daarnaast kan het
voor hen een aansporing betekenen om hun eigen beslissingen en handelingen
daarop af te stemmen (...)». Aan het maken van integrale milieubeleidsplannen en de invoering van de
regeling van hoofdstuk 4 van de Wet milieubeheer lag voor velen die werkzaam
waren in de milieubeleidssector ook een erkenning van het milieubeleid als
een zelfstandig beleidsterrein ten grondslag: het belang om te komen tot een
samenhangend, volwaardig en bestuurlijk vastgesteld milieubeleid werd erkend,
milieubeleid was niet meer iets wat «je er maar een beetje bij deed»
of waarvoor altijd maar weer «een plaats aan tafel» moest worden
bevochten.5.2 Ervaringen met het planstelselAdvies ECW over provinciale milieubeleidsplanningReeds voor de inwerkingtreding van de regeling van hoofdstuk 4 van de
Wet milieubeheer zijn de verschillende betrokken overheden aan de slag gegaan
met het maken van integrale plannen en programma's. Op rijksniveau zijn inmiddels
vier nationale milieubeleidsplannen gemaakt; alle provincies beschikken over
(tweede of derde) provinciale milieubeleidsplannen. In december
1997 heeft de Evaluatiecommissie Wet milieubeheer een advies uitgebracht naar
aanleiding van een onderzoek naar de werking van provinciale milieubeleidsplanning
(ECW advies nr. 13 «Meer doelmatigheid in de provinciale milieubeleidsplanning»).
In dit advies constateert de ECW met betrekking tot het provinciale milieubeleidsplan
een aantal pluspunten en een aantal minpunten.Als voornaamste pluspunten kunnen worden genoemd:• de interne tegenstrijdigheden in het provinciale milieubeleid nemen
af ten gevolge van de integrale planvorming en er is minder vaak sprake van
het doorschuiven van milieuproblemen van de ene milieusector naar de andere;• het provinciale milieubeleid is ten gevolge van het milieubeleidsplan
consistenter geworden, het beleid is verwoord in één document
en het is gebaseerd op dezelfde algemene uitgangspunten;• met name het planproces draagt bij
aan de totstandkoming van samenhangend beleid; door over een concept-plan
te overleggen en discussiëren worden bepaalde probleempercepties en oplossingsrichtingen
een gedeeld referentiekader (de «voorwerking» van het planproces);• met betrekking tot het geïntegreerde gebiedenbeleid is het
milieubeleidsplan een belangrijk afwegings- en inspiratiekader.Als minpunten kunnen worden genoemd:• de interne samenhang van het milieubeleid komt nog niet optimaal
uit de verf; ook thans blijft er een praktijk bestaan waarbij naast het milieubeleidsplan
allerlei sectornota's worden opgesteld (soms zelfs omdat dat van bovenaf,
door het Ministerie van VROM, wordt gevraagd);• de provinciale milieuplannen geven nauwelijks richting aan uitvoeringshandelingen,
zoals vergunningverlening, en zijn betrekkelijk vaag.Dit wordt onder meer als volgt verklaard (blz. 11 van het advies): «De
thans overheersende voorkeur voor meer «consensuele» sturing gaat
gepaard met een beleidsstijl van openheid, overleg, overtuigen en overreden.
Deze vier O's klinken wellicht heel aantrekkelijk. Het vertrekpunt van het
provinciaal bestuur ligt dan echter niet langer bij de eigen democratisch
vastgestelde milieudoelen, maar wordt mede gevonden bij de voorkeuren van
de toevallig aanwezige overlegpartners. In zo'n beleidsstijl is weinig ruimte
voor een op inhoudelijke doelen gerichte milieuplanning die zich oriënteert
op een middellange tot lange tijdshorizon. Wel geeft deze beleidsstijl alle
ruimte voor een zogenaamde procesplanning waarbij tijdens de rit door de belanghebbenden
wordt uitgemaakt wat het provinciale milieubeleid zal zijn. Vanuit een oogpunt
van effectief en doelmatig milieubeheer kan dat niet optimaal zijn.» • het milieuprogramma vormt in veel provincies vooral een toelichting
op de begroting waarin een overzicht op hoofdlijnen wordt gegeven van de activiteiten
in het kader van het milieubeheer en geeft geen directe sturing aan de uitvoering
van het milieubeleid.De ECW adviseert om na te gaan, hoe de hierboven geschetste «minpunten»
zouden kunnen worden verbeterd. Provincies zouden meer kunnen doen met de
richtinggevende werking van het plan, met name op die onderdelen van het milieubeleid,
die «provincie-specifiek» zijn. Hiertoe zou volgens de ECW de
wet niet behoeven te worden gewijzigd; wel zou kunnen worden overwogen om
de wettelijke verplichting te schrappen om jaarlijks een provinciaal milieuprogramma
vast te stellen.In reactie op het advies van de ECW heeft het Interprovinciaal Overleg
(IPO) in een brief d.d. 29 april 1998 aan de Minister van VROM laten weten,
zich slechts op een aantal onderdelen in het advies te herkennen. Onderkend
wordt dat verbetering mogelijk is, maar daar wordt aan gewerkt. Het IPO geeft
tevens aan te hechten aan het provinciale milieuprogramma, omdat
dit een nuttige functie vervult bij het operationaliseren van het provinciale
milieubeleid. Naast een duidelijk structurerende rol heeft het milieuprogramma
ook een communicatieve functie richting provinciale staten.Nationale milieubeleidsplanning en milieuprogrammaDe ervaringen met betrekking tot de nationale milieubeleidsplanning –
ondanks dat die niet uitvoerig zijn onderzocht – komen in grote lijnen
wel overeen met de constateringen van de ECW met betrekking tot het provinciale
niveau. De geschetste plus- en minpunten zijn herkenbaar, alhoewel over de
waardering (met name van de «minpunten») uiteraard discussie kan
bestaan. Ook op rijksniveau wordt het plan meestal als «te statisch»
ervaren om steeds gewenste beleidsvernieuwingen in te verwerken. Daarom wordt
naast het plan veelal met allerlei «beleidsnotities» gewerkt,
waardoor voor derden niet altijd meer duidelijk is wat nu precies het geldende
milieubeleid is. De inhoudsvereisten die in de wet gesteld worden (bijvoorbeeld
ten aanzien van de termijnen waarvoor het beleid dient te worden beschreven
en de wijze van formulering van het beleid), zouden tot een minimum beperkt
moeten worden en daarmee ook meer ruimte moeten geven voor een op de actuele
politiek-bestuurlijke context toegesneden beleidsmatige invulling van het
plan.Ook is tevens een soort «vermoeidheid» zichtbaar bij het maken
van plannen. Betrokkenen hebben na vier jaar het gevoel: «moet er nu
al weer een geheel nieuw plan komen, we kunnen nog niet zoveel nieuws bedenken,
eigenlijk kunnen we met het bestaande plan (voor een groot deel) nog goed
uit de voeten».Begin jaren negentig is door de Tweede Kamer de wens uitgesproken regelmatig
geïnformeerd te worden over de voortgang van het milieubeleid. Hieraan
is tegemoet gekomen bij wijziging van de Wet milieubeheer (kamerstukken II
1994/95, 24 031, nrs. 1–2) waarbij de jaarlijks uit te brengen
Milieubalans is ingevoerd (artikel 4.2, tweede lid). De Milieubalans heeft
primair een beleidsevaluerend karakter en sluit daarmee prima aan bij het
Milieuprogramma waarin de voortgang van het beleid wordt aangegeven, alsmede
de programmering van de voorgenomen activiteiten. Over de rol en invulling
van het Nationale milieuprogramma vindt momenteel discussie plaats in relatie
tot de ontwikkelingen rond de nieuwe begrotingsystematiek «Van Beleidsbegroting
tot Beleidsverantwoording». Het streven is om meer samenhang te brengen
tussen begroting en beleid. In verband daarmee en gelet op de behoefte om
het planstelsel minder statisch van karakter te laten zijn, is de suggestie
gedaan om de regeling van het milieuprogramma flexibeler op te zetten. Gedacht
wordt aan een meer globale opzet van onder meer artikel 4.7 van de Wet milieubeheer
waarin de minimale eisen die gesteld worden aan het milieuprogramma zijn geformuleerd.
Argumenten als transparantie, kenbaarheid, doelmatigheid en democratische
legitimatie van de beleidsuitvoering (op rijksniveau verdeeld over verschillende
departementen) pleiten wel voor handhaving van de verplichting tot het jaarlijks
vaststellen van een milieuprogramma als zodanig.Een van de in hoofdstuk 4 van de Wet milieubeheer neergelegde systematiek
afwijkende vorm van milieubeleidsplanning is uitgewerkt in het wetsvoorstel
Structuur verwijdering afvalstoffen (kamerstukken II 1998/99, 26 638,
nr. 3), waarbij de verantwoordelijkheid voor de sturing van afvalstoffen meer
eenduidig op rijksniveau wordt gelegd.In de memorie van toelichting bij genoemd wetsvoorstel (kamerstukken II
1998/99, 26 638, nr. 3, blz. 5) wordt voortbouwend op het advies van
de Commissie Toekomstige Organisatie Afvalverwijdering (Commissie Epema) de
rol van de overheid bij de afvalstoffenverwijdering onderstreept: «De
verantwoordelijkheid voor de faciliteiten voor de definitieve verwijdering
waarvan de capaciteit in het afvalbeheersplan is aangegeven, strekt verder
dan milieuhygiënische en planologische inpassing. Immers, het feit dat
in het regeringsstandpunt de definitieve verwijdering van afvalstoffen wordt
gekwalificeerd als een nutsfunctie brengt met zich dat de overheid ook moet
zorgdragen dat de continuïteit van de afvalwijdering is gewaarborgd.
Alle overheidslagen hebben hier belang bij. De wijze waarop de continuïteit
wordt gewaarborgd, kan van geval tot geval verschillen. Zo kunnen, zoals dat
nu in veel gevallen gebruikelijk is, gemeenten, provincies, het Rijk, maar
ook het bedrijfsleven tot de oprichting en exploitatie van de noodzakelijke
capaciteit overgaan. Wel is het zo dat, indien de realisatie respectievelijk
instandhouding van de noodzakelijke capaciteit voor definitieve verwijdering
niet plaatsvindt of in gevaar komt, het Rijk een bijzondere verantwoordelijkheid
heeft als gevolg van de verandering van het bestuurlijke schaalniveau. Dit
kan betekenen dat het Rijk in het uiterste geval gedwongen kan zijn om maatregelen
te treffen die, hetzij moeten leiden tot de realisatie van de noodzakelijke
capaciteit, hetzij anders de continuïteit van de definitieve verwijdering
moet waarborgen.» In het wetsvoorstel staat centraal de behoefte aan wijziging van het bestuurlijke
schaalniveau, waarop de verantwoordelijkheid voor de sturing van afvalstoffen
is neergelegd. Deze behoefte vloeit voort uit de wijziging van de schaalgrootte
van de voorzieningen die zijn vereist voor de verwijdering van afvalstoffen.
Het bestuurlijke schaalniveau moet worden aangepast aan de logistieke schaal
waarop de verwijdering plaatsvindt. In concreto betekent dit meer centrale
sturing, i.c. een wijziging van het provinciale naar het rijksniveau. Bij
het wetsvoorstel wordt een door de minister van VROM vast te stellen Landelijk
afvalbeheersplan geïntroduceerd en verschuiven bevoegdheden tot het stellen
van regels naar het rijksniveau. Met behulp van deze bevoegdheden kan het
afvalbeheersplan worden vertaald in algemeen verbindende voorschriften. Het
op rijksniveau brengen van de sturing van de afvalverwijdering laat de gezamenlijke
verantwoordelijkheid van de drie bestuurslagen (Rijk, provincie, gemeente)
voor de verwijdering van het afval in Nederland overigens onverlet.Bij de regeling van het Landelijk afvalbeheersplan is een verticale doorwerking
uitgangspunt. Daarmee is er als zodanig sprake van een belangrijk verschil
met het Nationale milieubeleidsplan, dat slechts een horizontale binding kent.
Als instrument komt het Landelijk afvalbeheersplan tot op zekere hoogte echter
meer overeen met een algemene regeling in een amvb (zij het dat de figuur
van een plan meer ruimte geeft qua vormgeving, hetgeen voor het sturen van
een nutsfunctie als deze noodzakelijk is). Op andere milieubeleidsterreinen
bestaat ook behoefte aan verticale doorwerking van beleid; echter daar is
en wordt veelal gekozen voor de doorwerking via algemeen verbindende voorschriften
(amvb's). Het ligt thans niet in de lijn der verwachtingen dat ook op andere
milieubeleidsterreinen afgeweken zal worden van het op zich als integraal
voor het milieubeleid bedoelde planstelsel van hoofdstuk 4 van de Wet milieubeheer.Het Nationale milieubeleidsplan zal overigens richtinggevend blijven voor
de inhoud van het Landelijk afvalbeheersplan. Het Landelijk afvalbeheersplan
hoekt derhalve het Nationale milieubeleidsplan ook niet uit op het punt van
afvalstoffen. Gemeentelijke milieubeleidsplanningGemeenten zullen de komende jaren een steeds belangrijker rol gaan spelen
in de vastlegging en handhaving van delokale milieukwaliteit (zie hiervoor ook hoofdstuk 6
van deze nota).Het betreft hier in de eerste plaats een toenemende verantwoordelijkheid
ten aanzien van de juridische vastlegging van voor de gemeente geldende milieukwaliteitsnormen,
die ook voor afwegingen in het kader van de ruimtelijke ordening van grote
betekenis zijn. Daartoe zullen ook de mogelijkheden van doorvertaling van
met name ruimtelijk relevante milieukwaliteitseisen (waaronder door het rijk
met het oog op de gezondheid en veiligheid gestelde grenswaarden) in bestemmingsplannen
worden vergroot. Hierop zal nog nader worden ingegaan in paragraaf 5.3.In de tweede plaats krijgen gemeenten ook meer strategische milieutaken
op het terrein van de milieukwaliteit. In dit verband is met name de voorgenomen
decentralisatie van het geluidbeleid in het kader van het project Modernisering
Instrumentarium Geluidhinder van belang. Gemeenten zullen de bevoegdheid krijgen
om binnen bepaalde kaders gebiedsgericht geluidbeleid te formuleren. Ook op
andere milieuterreinen, bijvoorbeeld in het bodembeleid (BEVER), wordt discussie
gevoerd over de mogelijkheid van verdergaande decentralisatie naar het gemeentelijk
niveau.In het kader van bedoelde decentralisatietrajecten is het van belang dat
de gemeente de toebedeelde verantwoordelijkheid oppakt en dat het daarvoor
benodigde juridische instrumentarium wordt aangereikt.Uit een oogpunt van vindbaarheid en kenbaarheid voor burgers, bedrijfsleven
en belangengroeperingen zal bij het creëren van het juridische kader
veel aandacht worden besteed aan eenduidigheid in de wijze van vastlegging
van het gemeentelijke milieukwaliteitsbeleid. Anders kan het risico ontstaan
dat deze derden in allerlei beleidsdocumenten (met mogelijk ook een verschillende
juridische status en procedure) op zoek moeten naar het door de gemeente vastgelegde
beleid. Ook voor de uitvoerders en handhavers kan dit in de praktijk tot problemen
leiden. Dit geldt temeer daar dit beleid op verschillende terreinen moet kunnen
doorwerken in de uitvoering en handhaving, niet alleen in de milieuvergunningverlening
maar ook op andere terreinen zoals de ruimtelijke ordening (in bijvoorbeeld
de bestemmingsplannen en artikel 19-besluiten), het verkeersbeleid (bijvoorbeeld
het gebruik van wegen) en het beleid ten aanzien van het gemeentelijk groen.
Ook kan er samenhang zijn met het gemeentelijk gezondheidsbeleid, bijvoorbeeld
ten aanzien van het aantal milieugehinderden (GGD). Het bevordert de samenhang
in de uitvoering op die terreinen wanneer daarbij kan worden teruggevallen
op één milieuvisie. De gemeentelijke beleidsvisie zou daarom bij voorkeur moeten kunnen worden
teruggevonden in een herkenbaar plan op gemeentelijk niveau waarbij ten aanzien
verschillende milieufactoren (lucht, geluid, bodem, veiligheid, enzovoorts)
verbanden worden gelegd en zoveel mogelijk integrale afwegingen kunnen plaatsvinden.
Op lokaal niveau kunnen op die manier verbanden worden gelegd tussen centraal
en decentraal gestelde milieudoelstellingen. Dergelijke geïntegreerde
plannen kunnen bijdragen aan ontwikkelingen binnen de gemeente in de richting
van leefomgevingsplanning.De mogelijkheid tot het opstellen van een gemeentelijk milieubeleidsplan
is nu reeds opgenomen in de Wet milieubeheer. Het betreft hier echter geen
verplichting. Overwogen wordt om thans in het kader van het in voorbereiding
zijnde wetsvoorstel dat gestalte moet geven aan de decentralisatie van het
geluidbeleid, de verplichting op te nemen voor de gemeente om het gemeentelijk
geluidbeleid vast te leggen in een gemeentelijk plan. Dat kan een geluidsbeleidsplan
zijn, de gemeente kan er echter ook voor kiezen om het gemeentelijke
geluidbeleid onderdeel te laten zijn van een breder gemeentelijk milieubeleidsplan.
De aansluiting van het gemeentelijk geluidbeleid op het overige milieubeleid
van de gemeente zal in het betreffende wetsvoorstel verder uitgewerkt worden.Het betreft hier decentralisatie van milieubeleid waarbij sprake van een
koppeling tussen de invulling van het milieubeleidsplan en de wens van de
gemeente om binnen de door het rijk gestelde kaders (zoals landelijke grenswaarden
voor milieukwaliteit) een eigen strategisch milieubeleid/lokaal milieukwaliteitsbeleid
te formuleren. Dit impliceert eveneens dat een gemeente er ook voor kan kiezen
om gebiedsgericht een dergelijke beleidsvisie te formuleren. Ook denkbaar
zijn constructies waarbij het plan deel uitmaakt van een breder plan, bijvoorbeeld
een gemeentelijk plan op de leefomgeving. Dit betekent dan mogelijk wel iets
voor de te volgen procedure van het bredere plan, omdat de procedurele vereisten
(bijvoorbeeld ten aanzien van inspraak) van het milieuplan blijven gelden.
Voor de kenbaarheid van het milieubeleid voor betrokkenen is het bovendien
wenselijk dat de gemeentelijke visie vanuit milieu-optiek daarin dan wel duidelijk
naar voren komt.Bij het verder vorm geven van het gemeenteIijk instrumentarium voor milieubeleid
zal overigens het totaal aan bestaande verplichtingen van gemeenten ten aanzien
van het maken van plannen en programma's op milieuterrein (bijvoorbeeld betreffende
de rioleringsplanning) worden bezien op mogelijke vereenvoudiging. Beoogd
wordt om aldus tot een vermindering van de hoeveelheid wettelijke planverplichtingen
voor gemeenten op het milieuterrein te komen.MDW-werkgroep Harmonisatie PlanproceduresIn augustus 2000 is het eindrapport verschenen van de MDW-werkgroep Harmonisatie
Planprocedures met de titel «Te veel van het goede».De opdracht van de Werkgroep (zie ook kamerstukken II 1998/99, 24 036,
nr. 126, p. 41) was om de met elkaar samenhangende planverplichtingen die
de inrichting van de ruimte betreffen, te inventariseren. Van daaruit zouden
voorstellen moeten worden gedaan tot harmonisatie van de procedures om zo
eenvoudiger tot samenhangend beleid te komen.Een kabinetsstandpunt over het rapport is op 30 november 2000 aan de Tweede
Kamer aangeboden (kamerstukken II 1999/00, 24 036, nr. 181). Het kabinet
onderschrijft daarin de hoofdlijnen en uitgangspunten van het rapport. Voor
een aantal van de aanbevelingen (onder meer ten aanzien van de afschaffing
«haasje-over»systematiek en de harmonisatie van procedures en
geldigheidstermijnen) zal een verzamelwetsvoorstel dat meerdere wetten tegelijk
wijzigt, worden voorbereid. Voorzover de aanbevelingen uit het rapport van
de Werkgroep betrekking hebben op de wijziging van de Wet milieubeheer en
nog nader onderzoek en afstemming zijn vereist, wordt in het kabinetsstandpunt
verwezen naar de onderhavige discussienota en het hierop te baseren wetgevingsprogramma. Ten aanzien van de planprocedures stelt de werkgroep voor planprocedurele
voorschriften zonder duidelijke meerwaarde die wel belemmerend zijn voor afstemming
en regie zoveel mogelijk te schrappen. Deze aanbeveling van de werkgroep past
goed in de lijn van deze discussienota en wordt in dit kader overgenomen.
De mogelijkheden tot wettelijke vertaling van deze aanbeveling komen ook deels
terug in de discussievoorstellen waar het betreft meer flexibiliteit in wettelijke
termijnen en vereenvoudiging van de wettelijke verplichtingen ten aanzien
van de procedure en inhoud van plannen (discussievoorstel 11), alsmede waar
het betreft de mogelijkheden van afstemming met andere plannen (discussievoorstel
12). Er wordt nog bezien in welk wetgevingskader (verzamelwetsvoorstel MDW
harmonisatie planprocedures of een afzonderlijk op de Wet milieubeheer toegesneden
wetsvoorstel) de voorstellen het beste een plaats kunnen krijgen.
Ten aanzien van de mogelijkheden van vereenvoudiging van verplichtingen moet
nog wel de kanttekening worden gemaakt dat thans ook de gevolgen in kaart
worden gebracht van de in voorbereiding zijnde Europese richtlijn betreffende
de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma's
(gemeenschappelijk standpunt van de Raad; 5685/00, ENV 22, CODEC 68). Deze
richtlijn bevat voorschriften van procedurele aard die terug dienen te komen
in de bestaande planprocedures van de lidstaten.De Werkgroep Harmonisatie Planprocedures heeft ook voorstellen gedaan
ten aanzien van het wegnemen van wettelijke belemmeringen voor afstemming
en eventuele verdere integratie van de plannen. Deze voorstellen strekken
tot het mogelijk maken van gelijktijdige totstandkoming en/of directe wijziging
van plannen onderling. Ten aanzien van het laatste aspect is in het kabinetsstandpunt
aangegeven dat het kabinet in beginsel wel voelt voor een wetswijziging waarbij
de zogenaamde haasje-over-systematiek (die kort gezegd inhoudt dat bij een
planwijziging steeds moet worden aangegeven wat de gevolgen zijn voor andere
plannen) wordt vervangen door een systematiek waarbij bij de vaststelling
van een bepaald plan rechtstreeks de daarmee samenhangende wijzigingen in
andere plannen kunnen worden aangebracht. Het kabinet zal mede ter uitvoering
van deze aanbeveling een verzamelwetsvoorstel voorbereiden, dat op betrekkelijk
korte termijn in procedure zal worden gebracht. Dit wetsvoorstel zal mede
betrekking hebben op wijzigingen van de Wet milieubeheer, waarbij een nadere
afstemming zal plaatsvinden met de voorstellen van de onderhavige discussienota.Behalve met planprocedures heeft de Werkgroep zich ook bezig gehouden
met planverplichtingen. Uitgangspunt bij de aanbevelingen van de Werkgroep
is dat bestaande plannen waarvan de wettelijke basis niet aantoonbaar juridisch
noodzakelijk is, zouden omgevormd moeten worden tot niet-wettelijke plannen.
De Werkgroep noemt in dit verband de regeling van het Nationaal milieubeleidsplan;
met betrekking tot gemeentelijke en provinciale milieubeleidsplannen maakt
de Werkgroep zijn conclusies afhankelijk van de toekomstige ontwikkeling met
betrekking tot deze plannen. Indien vastgehouden moet worden aan een wettelijke
basis voor milieubeleidsplannen zou dit moeten worden onderbouwd met ofwel
een beroep op gewijzigde aard en/of functie van de plannen waardoor voorzien
wordt in «meer» binding dan zelfbinding en dus in meer legitimatie
voor een wettelijke basis, ofwel met een redenering waarom er in betekenisvolle
mate sprake is van binding die verder gaat dan zelfbinding en waarom die binding
als zodanig ook zo wenselijk is, dat deze opweegt tegen de nadelen van de
wettelijke vormgeving van een plan. Daarbij moet er rekening mee worden gehouden
dat integratie van beleid in niet-wettelijke plannen op zichzelf eenvoudiger
kan zijn dan integratie van beleid via van nature meer rigide wettelijke procedures.De aanbevelingen van de Werkgroep met betrekking tot de planverplichtingen
zijn overigens sterk ingegeven door harmonisatie-motieven. In het kader van
deze discussienota wordt een breder perspectief gehanteerd. Zoals in paragraaf 5.1
reeds is beschreven dient de regeling van het milieuplanstelsel meerdere doeleinden.
Een functie die wetgeving, naast het laten ontstaan van rechtsbetrekkingen
tussen burgers of overheid en burgers, ook kan hebben, is de functie van ordening.
De regeling van het milieuplanstelsel (waarmee een sanering tot stand is gebracht
van 6 in de praktijk bestaande planverplichtingen naar 1) uit 1993 is hier
een goed voorbeeld van. Bij afschaffing van de planverplichting is er in de
toekomst altijd het risico van het ontstaan van talloze sectorale deelplannen
op onderdelen van het milieubeleid. De waarde van wetgeving op dit punt is
bovendien dat, waar het hier een belangenafweging van de overheid
betreft, voorzien wordt in een democratisch gelegitimeerde wijze van besluitvorming.
In dit verband wordt voorts nog gewezen op de artikelen 110 van de Gemeentewet
en 108 van de Provinciewet waarin bepaald wordt dat een plan van het gemeentelijk
of provinciaal bestuur en een daarvoor te volgen voorbereidingsprocedure slechts
gevorderd kunnen worden in door de wet te bepalen gevallen. Bovendien hebben
milieubeleidsplannen indirect wel degelijk rechtsgevolgen, doordat de overheid
bij uitvoeringsbeslissingen rekening moet houden met het eigen plan: dat wil
zeggen, het plan dient als uitgangspunt en er kan alleen gemotiveerd van worden
afgeweken.Wat betreft de aanbevelingen met betrekking tot de planverplichtingen
mag tegen de achtergrond van het bovenstaande duidelijk zijn dat in het kader
van de Wet milieubeheer wel degelijk een blijvend nut van wettelijke vastlegging
van planverplichtingen wordt gezien. Wettelijke vastlegging dient daarbij,
zoals gezegd, met name de volgende doeleinden:• het voorschrijven van het vastleggen van het milieubeleid van de
betreffende overheid ten aanzien van verschillende milieufactoren (lucht,
geluid, bodem, veiligheid, enzovoorts) in één milieubeleidsplan
bevordert integrale afwegingen en de samenhang van het beleid en geeft daarmee
een evenwichtige afstemmingsmogelijkheid met plannen op andere beleidsterreinen;• door het beleid op het terrein van milieu te concentreren in een
document wordt de vindbaarheid en dus kenbaarheid van dat beleid voor burgers,
belangengroeperingen en bedrijfsleven sterk bevorderd;• er wordt voorzien in een democratisch gelegitimeerde wijze van
besluitvorming;• de rechtsgevolgen die eruit bestaan dat de overheid bij uitvoeringsbeslissingen
rekening moet houden met het eigen plan (het plan dient als uitgangspunt en
er kan alleen gemotiveerd van worden afgeweken) worden vastgelegd.Voor wat betreft het Nationaal milieubeleidsplan komt daar nog bij de
meerwaarde van de vastlegging dat het plan wordt vastgesteld door de minister
van VROM, tezamen met de ministers van Verkeer en Waterstaat, van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij en van Economische Zaken. Hiermee wordt nadrukkelijk
de samenhang van het beleid gericht op een duurzame ontwikkeling ook procedureel
in de wetgeving verankerd.Bovendien is van belang dat in de praktijk sinds de introductie van het
planstelsel in 1993 is gebleken (onder meer uit wetenschappelijk onderzoek
van de ECW) dat het planstelsel wel degelijk een belangrijke meerwaarde heeft
uit oogpunt van integratie van beleidsvorming. Omgekeerd is van problemen
ook geen sprake: uit de bestuurspraktijk is niet het signaal ontvangen dat
de wettelijke vastlegging van de planverplichtingen van rijk en provincie
tot knelpunten zou leiden.Meer in het algemeen geldt bovendien dat een duidelijke visievorming en
-vastlegging op het terrein van het milieubeleid een noodzakelijke voorwaarde
is om te komen tot een planning van een duurzame leefomgeving waarin een goed
leefmilieu een volwaardige plaats inneemt. Dit betekent overigens niet dat
vastlegging van die visie altijd per se in een afzonderlijk milieubeleidsplan
moet plaatsvinden. Zoals in paragraaf 5.3 zal worden aangegeven, kan
ook sprake zijn van constructies waarbij het plan (in meer of minder integrale
vorm) deel uitmaakt van een breder plan, bijvoorbeeld een plan op de leefomgeving;
de visie op het milieubeleid moet daarin – ook al vanuit de inhoudelijke
meerwaarde voor de inhoud van het leefomgevingsbeleid – dan wel duidelijk
naar voren komen. Discussie over voorstel 11a. Een meer flexibele regeling van verlenging en herziening
van het milieubeleidsplan (aanvang middellange termijn)Het voorstel is om de regeling met betrekking tot de Milieubeleidsplanning
in hoofdstuk 4 van de Wet milieubeheer te vereenvoudigen, in die zin dat duidelijk
wordt dat er niet iedere vier jaar een volledig nieuw plan moet worden opgesteld. Gekozen kan worden voor een (desgewenst beperkte)
actualisering of voor een meer flexibele regeling van de verlenging van het
plan. Flexibiliteit in de termijnen is ook van belang in verband met voorstel
12 waar het gaat om het wegnemen van belemmeringen voor een meer integrale
omgevingsplanning. Tussentijdse actualiseringen moeten ook eenvoudig kunnen
worden gerealiseerd. Bij afzonderlijk uitgebrachte beleidsnota's of notities
zou duidelijk moeten worden aangegeven, of zij geacht worden deel uit te maken
van het geldende milieubeleid(splan). Nota's en notities die geacht worden
deel uit te maken van het beleidsplan dienen overigens dan wel de bijbehorende
procedure te doorlopen.Bij de uitwerking van het voorstel zullen de gevolgen van de in voorbereiding
zijnde Europese richtlijn betreffende de beoordeling van de gevolgen voor
het milieu van bepaalde plannen en programma's worden betrokken.b. Vereenvoudiging inhoudelijke eisen aan milieubeleidsplan
en milieuprogramma (aanvang korte termijn)Het voorstel is om het geheel aan eisen aan de inhoud van het milieubeleidsplan
en het jaarlijkse milieuprogramma te vereenvoudigen, zodat meer aan de verantwoordelijke
bewindslieden c.q. bestuurders wordt overgelaten op welke wijze de beleidsvoornemens
op het terrein van milieubeheer en de operationele aspecten van het milieubeleid
worden vormgegeven.c. Gemeentelijke milieubeleidsplanning (aanvang korte
termijn)Argumenten als de interne samenhang van het gemeentelijk milieubeleid
en de vindbaarheid en kenbaarheid van dat beleid voor burgers en bedrijfsleven
pleiten, net als op het nationale en provinciale niveau, voor een planmatig,
samenhangend milieu(kwaliteits)beleid op gemeentelijk niveau. Van daaruit
kan dit beleid ook bijdragen aan mogelijke ontwikkelingen binnen de gemeente
in de richting van leefomgevingsplanning.Overwogen wordt om thans in het kader van het nog in voorbereiding zijnde
wetsvoorstel dat gestalte moet geven aan de decentralisatie van het geluidbeleid,
de verplichting op te nemen voor de gemeente om het gemeentelijk geluidbeleid
vast te leggen in een gemeentelijk plan. In overleg met de betrokken overheden
zal de wenselijkheid van een uitbreiding van deze planverplichting –
ook op andere milieuterreinen – worden onderzocht, waarbij ook het totaal
aan bestaande verplichtingen van gemeenten ten aanzien van het maken van plannen
en programma's op milieuterrein zal worden bezien vanuit het gezichtspunt
of hier een vereenvoudiging kan plaatsvinden. Decentralisatie impliceert dat
een gemeente er ook voor kan kiezen om gebiedsgericht dergelijke beleidsvisies
te formuleren. Ook denkbaar zijn constructies waarbij het plan deel uitmaakt
van een breder plan, bijvoorbeeld een gemeentelijk plan op de leefomgeving.5.3 De relatie tussen milieuplannen en ruimtelijke plannenVerwantschap: verbetering leefomgevingskwaliteitDe beleidsterreinen milieu en ruimtelijke ordening tonen verwantschap:
op beide terreinen wordt een verbetering van de kwaliteit van de leefomgeving
nagestreefd. In de nota Fundamentele Herziening Wet op de Ruimtelijke Ordening
(de WRO, kamerstukken II 1999/00, 27 029, nrs. 1–2, hoofdstuk 1)
is aangegeven dat in de praktijk al ervaring wordt opgedaan met een integrale
aanpak van leefomgevingsproblematiek, zoals bij het Investeringsbudget Stedelijke
Vernieuwing en op het provinciale niveau met leefomgevingsplannen: «Het
Ministerie van VROM stimuleert deze ontwikkeling en zoekt derhalve naar een
passend instrumentarium, overigens met behoud van de specifieke
toetsingskaders per beleidsterrein. In het wetgevingstraject (lees: de herziening
van de WRO) zal worden bekeken op welke wijze het ruimtelijke ordeningsbeleid
en het daarbij behorende instrumentarium een relatie heeft met het beleid
inzake de bescherming van het milieu en het tot de uitvoering daarvan strekkende
instrumentarium.»Milieukwaliteit is een essentieel onderdeel van de kwaliteit van leefomgeving.
Geluiden die we horen (en die ons soms of vaker ook hinderen) en de lucht
die we inademen en ruiken zijn van invloed op de omgevingsbeleving. Bij de
aankoop van een huis worden burgers geconfronteerd met vragen rond en clausules
betreffende de kwaliteit van de bodem. En verschillende incidenten hebben
een ieder recent weer eens nadrukkelijk doen stilstaan bij het belang van
een veilige woon- en werkomgeving. De beleidsterreinen milieu en ruimtelijke
ordening raken direct aan elkaar op het punt van milieukwaliteitseisen die
ruimtelijke implicaties (moeten) hebben. Daarbij moet worden gedacht aan die
eisen (bijvoorbeeld ten aanzien van de geluidkwaliteit, de bodem en de veiligheid
van de mens) die een directe vertaling behoeven in de ruimtelijke ordening
waardoor ontwikkelingen van de leefomgeving (zoals het bouwen van woningen,
het aanleggen en gebruik van wegen of het vestigen van verschillende soorten
bedrijven) zodanig plaatsvinden of zodanig op elkaar worden afgestemd dat
de gezondheid en veiligheid van mensen niet in gevaar worden gebracht en de
milieukwaliteit er meer in het algemeen niet op achteruit maar bij voorkeur
ook op vooruit gaat.Omgaan met verschillen in planstelselsBij een vergelijking van de planstelsels van de ruimtelijke ordening en
het milieubeleid in het kader van het VROM-project Milieu en Ruimte (afgerond
in 1998) zijn verschillen geconstateerd in onder meer ontstaansgeschiedenis,
sturingsfilosofie, systematiek, procedures en juridische status van de plannen. In het NMP3 (blz. 363) is aangegeven dat het kabinet in de planperiode
zal onderzoeken of een meer structureel afgestemde inzet van milieu- en ruimtelijk
instrumentarium mogelijk en wenselijk is: «Hiertoe zullen de planstelsels
worden vergeleken en zal aandacht worden gegeven aan het onderscheid tussen
planinstrumenten met een vooral horizontale sturing of binding en planinstrumenten
met een vooral verticale en externe sturing. Het kabinet zal nagaan of een
consequente scheiding van deze functies in twee documenten, op alle betrokken
overheidsniveaus, de gewenste structurele gecombineerde inzet zou kunnen bevorderen.»Met deze passage wordt gedoeld op het zogenaamde «twee-documenten-model»,
dat als mogelijke denklijn of oplossingsrichting naar voren is gekomen in
het project Milieu en Ruimte. Daarbij was het uitgangspunt, dat twee appels
zich nu eenmaal gemakkelijker laten optellen dan een appel en een peer. Gesteld
dat de praktijk behoefte heeft aan het integreren van milieu- en ruimtelijke
plannen, dan zou het kunnen helpen als die plannen eenzelfde juridische status
bezitten (bijvoorbeeld òf alleen richtinggevend, òf een juridisch
bindend, verordenend karakter) en eenzelfde procedure doorlopen. Vanuit die
optiek leek het zinvol om dan in zowel de milieu- als in
de r.o.-lijn, op alle overheidsniveaus een apart kader te creëren
voor strategisch beleid (document 1), en een ander kader om juridisch bindende
regels te geven (document 2).Milieu-document 1 kan dan goed worden afgestemd en wellicht zelfs samengevoegd
met ruimtelijk-document 1, en milieu-document 2 kan goed worden afgestemd
en wellicht worden samengevoegd met ruimtelijk-document 2. Systematisch lijkt
dit een logische benadering, maar praktisch kunnen er uiteraard ook nadelen
aan kleven, of is de beleidsontwikkeling nog niet rijp om een dergelijke gelijkschakeling
tot stand te brengen. In het in de vorige paragraaf genoemde ECW-advies over provinciale milieubeleidsplanning
(blz. 17) is geconstateerd dat de interne integratie binnen het
milieubeleid (het vaststellen en uitvoeren van een compleet, samenhangend
milieubeleid) nog verdere verbetering behoeft. De ECW acht het van belang
energie te stoppen in die verbetering, voordat al te snel wordt overgegaan
tot een volgende stap, namelijk het opstellen van geïntegreerde leefomgevingsplannen.
Bovendien beveelt de ECW op dit punt een goede kosten-baten afweging aan en
waarschuwt voor een meer (of zelfs te) abstracte inhoud van dergelijke leefomgevingsplannen.In genoemd advies stelt de ECW: «Dit betekent niet dat het streven
naar geïntegreerde omgevingsplanning van de agenda moet worden gevoerd.
De Evaluatiecommissie wil tot uiting brengen dat het streven naar een dergelijke
omgevingsplanning niet ten koste mag gaan van het verbeteren van interne integratie.
De externe integratie van de provinciale milieubeleidsplannen kan pas goed
gestalte krijgen als de interne integratie goed op de rails staat.» Veel provincies hebben reeds ervaringen opgedaan met omgevingsplanning;
dat betekent in de praktijk vaak het samenvoegen van het streekplan, het waterhuishoudingsplan
en het provinciaal milieubeleidsplan tot één plan voor de fysieke
leefomgeving. Soms worden ook het natuurbeleid, het verkeers- en vervoersbeleid,
het economische beleid en het welzijnsbeleid in de omgevingsplanning betrokken. In het artikel «Provincies op weg naar beleid voor de fysieke leefomgeving»
(Beleidsanalyse 98/2), beschrijven Janssens en Weisz argumenten om te komen
tot een provinciaal leefomgevingsbeleid. Zij onderscheiden daarbij twee groepen
argumenten. De eerste groep argumenten richt zich op de legitimiteit en de
effectiviteit: door de veelheid van plannen ontbreekt voor de burger de eenheid
en eenduidigheid van het overheidsbeleid. Dat geeft verlies van draagvlak
en komt de uitvoering niet ten goede. Een andere groep argumenten heeft betrekking
op het vergroten van de efficiency: voor de drie belangrijkste plannen moeten
min of meer dezelfde procedures worden doorlopen. Vaak gebeurt dat na elkaar;
vooral provinciale politici en het ambtelijk management ervaren dat als weinig
efficiënt.Als een juridische belemmering om de verschillende plannen – onder
de geldende wetgeving – samen te voegen, wordt wel gewezen op het zogenaamde
specialiteitsbeginsel: een regeling, in casu die met betrekking tot een plan,
mag alleen worden gebruikt voor datgene dat in de wet wordt bedoeld. In de
praktijk wordt dit mogelijke knelpunt vermeden doordat sommige provincies
het zogenaamde OTP-model invoeren: door middel van het scheiden van een Ontwikkelingsvisie,
een Toetsingsdeel en een Programmadeel blijven politieke visie en besluitvorming
gescheiden van de formele, bindende toetsingskaders, op grond waarvan voor
derden bindende besluiten worden genomen. Toch kunnen in de praktijk problemen
ontstaan wanneer derden zich beroepen of het feit dat niet exact de bepalingen
van bijvoorbeeld de Wet milieubeheer zijn gevolgd.Ontwikkeling naar omgevingsplanning; afstemming instrumentarium
Wet milieubeheer en Wet op de Ruimtelijke OrdeningHet onderwerp hoogwaardige leefomgeving vraagt om een brede geïntegreerde
beleidsinzet op alle niveaus; verschillende beleidsterreinen moeten aan een
dergelijke omgevingskwaliteit bijdragen. Het in voorbereiding zijnde NMP4
zal ingaan op de bijdrage die het milieubeleid daaraan kan geven, met name
op de terreinen gezondheid en veiligheid van mensen, milieukwaliteit van de
omgeving (in de vorm van gedachtevorming over integrale milieukwaliteiten
van gebieden) en milieucondities voor de natuur. Een versterkte aandacht voor de leefomgeving als geheel noopt ook tot
een nadere beschouwing van de verhouding tussen de planstelsels van de Wet
milieubeheer en de Wet op de Ruimtelijke Ordening (WRO). De besluitvorming
over een wijziging van beide stelsels en een verbetering van de onderlinge
relatie vergt een goede afstemming tussen de voorgenomen fundamentele herziening
van de WRO en de discussie over de onderhavige nota. Voorts dient ook rekening te worden gehouden met de gevolgen van de implementatie
van de thans in voorbereiding zijnde Europese Richtlijn betreffende de beoordeling
van gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma's. Op grond
van de voorgestelde tekst van de Richtlijn zullen onder meer ook ruimtelijke
plannen aan een milieu-beoordeling dienen te worden onderworpen.De ruimtelijke ordening is voor het milieubeleid vaak onontbeerlijk om
tot een bepaald doel te komen. Hierboven is reeds gewezen op het voldoende
afstand houden tussen milieubelastende bestemmingen (bijvoorbeeld bedrijfsterreinen)
en milieugevoelige bestemmingen (bijvoorbeeld woon- en verblijfsgebieden).
Waar het betreft milieugevoelige ontwikkelingen in de omgeving van een milieubelastende
bron, waarbij die ontwikkelingen niet onder het regime van de Wet milieubeheer
vallen (bijvoorbeeld een woningbouwlokatie), is daarvoor de besluitvorming
in het kader van de Wet op de Ruimtelijke Ordening al dan niet in relatie
tot de Woningwet bepalend. Ook bij de voorbereiding van in de bij het wetsvoorstel Plannen en Milieukwaliteitseisen
(zie hiervoor de memorie van toelichting bij dat wetsvoorstel; kamerstukken
II 1988/89, 21 163, nr. 3, bladzijde 50) werd het belang van de doorwerking
van milieukwaliteitseisen naar de ruimtelijke ordening, en met name naar het
bestemmingsplan, reeds onderkend: «De vertaling van een milieukwaliteitseis
in een bestemmingsplan kan op verschillende wijzen vorm krijgen. Vaak zal
de gestelde eis kunnen worden verwerkt in de ruimtelijke keuzen – met
name de plaatsing van gevoelige en belastende functies ten opzichte van elkaar-
die in het kader van de planvaststelling worden gemaakt. In dergelijke gevallen
is het in het plan opnemen van de eis zélf niet aan de orde. Wanneer
evenwel een volledige ruimtelijke vertaling bij de vaststelling van een bestemmingsplan
om bepaalde redenen (onzekere factoren, flexibiliteit van het plan, aard van
de eis) problemen oplevert, is het niet ondenkbaar dat – ... –
wordt besloten een milieukwaliteitseis in het plan op te nemen.».Ook werd echter toen reeds gesignaleerd dat hier de grenzen van de WRO
bepalend zijn. Deze grenzen zijn voor een deel ingevuld door de jurisprudentie.
Het opnemen van milieukwaliteitsnormen in bestemmingsplannen wordt thans aanvaardbaar
geacht mits deze betrekking hebben op het bouwen en gebruik van gronden en
opstallen en op het uitvoeren van werken en werkzaamheden, en bovendien duidelijk
zijn geformuleerd. Milieukwaliteitsnormen, die hoofdzakelijk betrekking hebben
op het oprichten en in werking hebben van een milieubelastende inrichting,
horen in de huidige benadering niet in een bestemmingsplan thuis. Ook gedetailleerde
milieucriteria voor de toelaatbaarheid van bepaalde vormen van gebruik van
de grond en/of gebouwen kunnen thans niet in een bestemmingsplan worden opgenomen. De kerntaak van de ruimtelijke ordening is de integrale afweging van ruimtelijke
belangen. Er moet worden gekozen tussen verschillende, vaak tegenstrijdige
ruimteclaims, zoals wonen, werken, water, natuur, recreatie, landbouw en infrastructuur.
Milieudoelstellingen kunnen de afwegingsruimte van al die uiteenlopende belangen
beperken. Dit spanningsveld kan worden verminderd of mogelijk weggenomen,
indien bij de vaststelling van de doelen op beide beleidsterreinen een zekere
afwegingsruimte in stand blijft. Bij de voorstellen voor de fundamentele herziening
van de WRO zal worden bezien op welke wijze de vormgeving en inzetmogelijkheden
van het nieuwe instrumentarium van de WRO een reële bijdrage kunnen leveren
voor een duurzame ontwikkeling en inrichting van ons land. Daarbij behoort
bijna vanzelfsprekend een evenwichtige doorwerking van de milieudoelstellingen.
Er zal bij het formuleren van milieukwaliteitseisen worden getracht om te
voorkomen dat strakke formuleringen de integrale afweging van de ruimtelijke
belangen onnodig beperken. In de discussienota «Op weg naar een nieuwe Wet op de Ruimtelijke
Ordening» (kamerstukken II 1999/00, 27 029, nrs. 1–2) wordt
ook ingegaan op de relatie tussen bestemmingsplannen en milieukwaliteitseisen.
Als een bepaalde beslissing waarbij een grenswaarde of richtwaarde leidend
zou moeten zijn, niet wordt genomen, komt de milieukwaliteitsdoelstelling
per definitie in gevaar. Als voor een bepaald gebied bijvoorbeeld geen bestemmingsplan
wordt vastgesteld, kan daarbij ook geen rekening worden gehouden met normen
ten aanzien van externe veiligheid. Het milieubeleid ontbeert dan het «vervoermiddel»
om tot zijn doel te komen. In de bedoelde nota wordt hierover het volgende
opgemerkt: «Het is de bedoeling om onder meer met de herziening van
de WRO deze knelpunten op te lossen, waarbij een bestemmingsplanverplichting
voor het gehele grondgebied van de gemeente een oplossing kan bieden. Een
effectieve en efficiënte doorwerking van gebiedsgerichte milieukwaliteitseisen
dient zo goed mogelijk te worden gewaarborgd. Dat stelt natuurlijk hoge eisen
aan de wijze waarop de milieukwaliteitseisen worden geformuleerd. Allereerst
zullen die eisen zodanig geformuleerd moeten worden dat overname of ruimtelijke
vertaling in het bestemmingsplan op een eenduidige en eenvoudige wijze mogelijk
is (....). Ten tweede geldt dat de milieukwaliteitseisen (voorzover de internationale
regelgeving dat toelaat) ruimte moeten laten voor de betrokken overheden om
binnen het bestemmingsplan de uiteenlopende belangen, die bij het gebruik
van de in het plan begrepen gronden zijn betrokken, zorgvuldig af te wegen
en in een onderling harmonisch verband te brengen.» Waar gezondheid en veiligheid van burgers in het geding zijn, moet echter
in de ruimtelijke ontwikkeling rekening worden gehouden met die milieukwaliteitseisen
die een ruimtelijke vertaling in bijvoorbeeld een bestemming of een afstand
tussen bestemmingen behoeven. Het is daarom voor het milieubeleid van belang
dat de inzet van het instrumentarium van de WRO mede strekt ter bereiking
van doeleinden op milieugebied. Het feit dat volgens de huidige WRO de inhoud
van een bestemmingsplan zich dient te beperken tot het aanwijzen van bestemmingen, voorzover dit nodig is voor een goede ruimtelijke ordening,
kan er toe leiden dat de doorwerking van milieukwaliteitsdoelstellingen naar
het bestemmingsplan wordt bemoeilijkt. Dit heeft vanwege de uit de Woningwet
voortvloeiende koppeling tussen bouwvergunningverlening en bestemmingsplan
ook consequenties voor de verlening van bouwvergunningen. Ook door de Commissie
onderzoek vuurwerkramp is gepleit voor een betere afstemming tussen de bouw-
en milieuvergunningen en de bestemmingsplannen.Voor het geluidbeleid is de doorwerking van de geluidseisen in het bestemmingsplan
reeds gedeeltelijk expliciet geregeld. In het Besluit op de ruimtelijke ordening
(Bro) 1985 is in artikel 15 een regeling opgenomen dat in een bestemmingsplan
de ligging en afmetingen van woningen en gebouwen en terreinen binnen zones
langs wegen en binnen zones rond industrieterreinen worden aangegeven, voorzover
de uitvoering van de Wet geluidhinder zulks vereist. Het artikel bepaalt dat
bij de voorbereiding van het bestemmingsplan akoestisch onderzoek wordt verricht
en dat vervolgens bij de planvaststelling de ingevolge de hoogst toelaatbare
geluidgrenswaarden in acht worden genomen. In de praktijk leidt dit tot soms
zeer gedetailleerde bestemmingsplannen met tal van praktijkproblemen. Artikel
15, tweede lid, Bro biedt meer flexibiliteit door de mogelijkheid dat inhet geval het bestemmingsplan moet worden uitgewerkt of kan worden gewijzigd,
bij het vaststellen van het bestemmingsplan volstaan kan worden met het bepalen
van de voor woningen en gebouwen hoogst toelaatbare geluidsbelasting, die
dan vervolgens bij de uitwerking of wijziging in acht moet worden genomen. De milieu- en ruimtelijke-ordeningswetgeving zou zodanig moeten worden
ingericht dat vaststaat dat de eisen op het terrein van geluid, bodem, stank
en andere lokaal beïnvloedbare luchtkwaliteit, en externe veiligheid,
die onder meer met het oog op de gezondheid en veiligheid van mensen een ruimtelijke
vertaling behoeven, een plaats kunnen krijgen in het bestemmingsplan. Het
bestemmingsplan is het bij uitstek daarvoor geschikte instrument gelet op
het rechtsvaststellende karakter ervan. Ten aanzien van het vraagstuk van
afstemming tussen milieuvergunning en wettelijk vastgelegde ruimtelijke eisen
met betrekking tot het afstand houden betreffende risicovolle inrichtingen,
kan bovendien verwezen worden naar de in het kabinetsstandpunt naar aanleiding
van het rapport van de Commissie Oosting voor dit jaar aangekondigde ontwerp-algemene
maatregel van bestuur Kwaliteitseisen externe veiligheid inrichtingen, waarbij
ook eisen gesteld zullen worden ten aanzien van de doorwerking van die kwaliteitseisen
in milieuvergunningen en bestemmings- plannen (en daarmee ook ten aanzien
van de doorwerking in de verlening van bouwvergunningen).Voorzover het niet op rijksniveau met het oog op de gezondheid en veiligheid
gestelde milieukwaliteitseisen betreft, maar sprake is van op decentraal niveau
geformuleerd milieukwaliteitsbeleid in het kader van een aan gemeenten toebedeelde
verantwoordelijkheid (bijvoorbeeld als gevolg van de voorgenomen decentralisatie
van het geluidbeleid) zal bij de uitoefening van die gemeentelijke verantwoordelijkheid
eveneens de doorwerking naar de ruimtelijke ordening van essentieel belang
zijn. Ook in het kader van die decentralisatietrajecten moet bezien worden
of het daarvoor benodigde juridische instrumentarium voldoende mogelijkheden
biedt tot die doorwerking.In het wetsvoorstel voor de fundamentele herziening van de WRO zullen
de bestaande juridische belemmeringen worden weggenomen teneinde te komen
tot een goed afgestemde inzet van instrumenten ter bevordering van de kwaliteit
van de ruimtelijke leefomgeving, met inbegrip van de gewenste milieukwaliteit.
Overeenkomstig de aanbevelingen van de Commissie onderzoek vuurwerkramp zal
daar waar sprake is van risico's voor de leefomgeving een sluitende afstemming
tussen milieuvoorschriften, bestemmingsplan en bouwregelgeving tot stand worden
gebracht. In dat kader bijvoorbeeld gedacht worden aan het in de WRO opnemen
van een (algemene) bepaling, die er toe strekt dat WRO-instrumenten mede kunnen
worden ingezet ter ondersteuning van milieubeleidsdoelen. In dat geval zal
het duidelijk moeten zijn dat het daarbij niet gaat om het inperken van de
vrije afwegingsruimte van het ruimtelijk beleid, maar het wegnemen van mogelijke
juridische belemmeringen om te komen tot een goed afgestemde inzet van instrumenten.
Omgekeerd zal de Wet milieubeheer zodanig worden aangepast dat expliciet wordt
bepaald dat milieubelastende activiteiten in het kader van de vergunningverlening
op grond van de Wet milieubeheer mede getoetst kunnen worden op de consequenties
daarvan voor de kwaliteit van de ruimtelijke leefomgeving. Dit om bijvoorbeeld
het vestigen of in stand houden van bepaalde milieubelastende bedrijven nabij
woonwijken te kunnen voorkomen dan wel de mogelijkheid te hebben om hieraan
bepaalde voorschriften te kunnen verbinden. Bij die aanpassing zal ook de
aanbeveling van de Commissie onderzoek vuurwerkramp inzake de afstemmingsregeling
van de milieuvergunning en de bouwvergunning zoals neergelegd in artikel 20.8
van de Wet milieubeheer, worden betrokken.Discussie over voorstel 12a. Milieubeleid, WRO en bouwvergunningverlening (aanvang
korte termijn)Het nieuwe instrumentarium van de WRO, zoals in het kader van de fundamentele
herziening van de WRO wordt voorbereid, zal qua vormgeving en inzetmogelijkheden
gericht worden op de bevordering van een duurzame ontwikkeling en vormgeving
van ons land. De bestaande juridische belemmeringen in de WRO zullen worden
weggenomen teneinde te komen tot een goed afgestemde inzet van instrumenten
ter bevordering van de kwaliteit van de ruimtelijke leefomgeving, met inbegrip
van de gewenste milieukwaliteit. Er zal aan de andere kant bij het formuleren
van milieukwaliteitseisen worden getracht om te voorkomen dat strakke formuleringen
de integrale afweging van de ruimtelijke belangen onnodig beperken.Voorgesteld wordt om de milieu- en ruimtelijke-ordeningswetgeving zodanig
in te richten dat onomstotelijk vaststaat dat de eisen op het terrein van
geluid, bodem, stank en andere lokaal beïnvloedbare luchtkwaliteit, en
externe veiligheid, die onder meer met het oog op de gezondheid en veiligheid
van mensen een ruimtelijke vertaling behoeven, een plaats kunnen krijgen in
het bestemmingsplan.Omgekeerd zal de Wet milieubeheer zodanig worden aangepast dat expliciet
wordt bepaald dat milieubelastende activiteiten in het kader van de vergunningverlening
op grond van die wet mede getoetst kunnen worden op de consequenties daarvan
voor de kwaliteit van de ruimtelijke leefomgeving. Daarbij zal ook de aanbeveling
van de Commissie onderzoek vuurwerkramp inzake de afstemmingsregeling van
de milieuvergunning en de bouwvergunning zoals neergelegd in artikel 20.8
van de Wet milieubeheer, worden betrokken.b. Ontwikkeling in de richting van omgevingsplanning
(aanvang middellange termijn)Het is te verwachten dat de ontwikkeling naar een meer geïntegreerde
leefomgevingsplanning zich de komende jaren verder voortzet.Vergaande wettelijke voorzieningen op dit punt zijn daarvoor niet nodig,
indien wordt gekozen voor de constructie waarbij een milieuplan deel uitmaakt
van een breder plan, mits is voldaan aan de wettelijke vereisten t.a.v. het
milieubeleidsplan (zowel inhoudelijk als procedureel) en het milieubeleid
duidelijk herkenbaar is.Teneinde de mogelijkheden van een verdere integratie van milieubeleids-
en omgevingsplanning te verkennen wordt in hoofdstuk 10 van deze nota voorgesteld
om in hoofdstuk 4 van de Wet milieubeheer een wettelijke voorziening op te
nemen om experimenten mogelijk te maken, waarbij wordt afgeweken van met name
procedurele bepalingen en bepalingen ten aanzien van bevoegdheden. Daarbij
is het belangrijk dat de experimenten goed worden begeleid en geëvalueerd. 6. NORMSTELLING VOOR MILIEUKWALITEIT6.1 Effectgericht milieubeleidMilieukwaliteitseisen: waar praten we dan over?In hoofdstuk 4 is vooral gesproken over de inzet van instrumenten van brongericht milieubeleid, de ontwikkelingen daaromtrent
op het terrein van de verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheid, bedrijfsleven
en burgers, en over de betekenis daarvan voor de milieuwetgeving. Het brongericht
beleid wordt echter niet van geval tot geval vormgegeven; de overheid heeft
daarvoor een referentiekader, een toetsingskader voor concrete overheidsbeslissingen
in de vorm van eisen die zijn gesteld aan de kwaliteit van het milieu. In
deze milieukwaliteitseisen krijgt het effectgericht
milieubeleid gestalte.Milieukwaliteitseisen zijn eisen betreffende de kwaliteit van onderdelen
van het fysieke milieu die aangeven in welke toestand het desbetreffende onderdeel
dient te verkeren op een daarbij te bepalen tijdstip. Deze eisen vormen het
kwaliteitskader van waaruit een op een beter milieu gericht brongericht beleid
kan worden gevoerd: teneinde te voldoen aan de vastgelegde milieukwaliteitseisen
dienen bepaalde eisen te worden gesteld aan bronnen van milieubelasting. Een
milieukwaliteitseis wordt – al dan niet met behulp van getallen –
uitgedrukt in grenswaarden of richtwaarden voor de desbetreffende parameters.In 1993 is – als gevolg van het wetsvoorstel Plannen en milieukwaliteitseisen,
kamerstukken II 1988/89, 21 163, nr. 1–2 – een hoofdstuk
5 Milieukwaliteitseisen in de Wet milieubeheer opgenomen. Daarbij zijn de
tot dan toe bestaande regelingen inzake milieukwaliteitseisen geharmoniseerd
en gemoderniseerd. In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel Plannen en milieukwaliteitseisen
(kamerstukken II 1988/89, 21 163, nr. 3, blz. 42 en verder) is aangegeven
dat het effectgericht milieubeleid er toe strekt de gewenste of bijzondere
milieukwaliteitseisen te formuleren. Het bij de beoogde algemene of bijzondere
kwaliteit behorende kwaliteitsniveau kan worden uitgedrukt met behulp van
een veelal kwantitatieve omschrijving van vereiste milieucondities, zoals
bijvoorbeeld de ten hoogste toegestane concentraties van stoffen in water,
bodem en lucht, of de ten hoogste toegestane blootstelling van organismen
aan geluid, stank, straling of gevaarlijke stoffen ten gevolge van ongewone
voorvallen (externe veiligheid).De gedachte van het wetsvoorstel Plannen en milieukwaliteitseisen was
dat in de milieubeleidsplannen van de diverse overheden milieukwaliteitsdoelstellingen
zouden worden opgenomen, waarvan sommige een juridische vertaling zouden behoeven
in milieukwaliteitseisen. Andere milieukwaliteitsdoelstellingen krijgen geen
vertaling in een juridische regeling, maar worden opgenomen in brochures,
circulaires of andere beleidsdocumenten. Zulke normen worden ook wel buitenwettelijke
milieukwaliteitsnormen genoemd. In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel Plannen en milieukwaliteitseisen
wordt een onderscheid gemaakt tussen het bepalen van de algemene milieukwaliteit
(welke bepaling landelijk zou moeten geschieden, bij algemene maatregel van
bestuur) en de bijzondere milieukwaliteit (die meer gebiedsgericht zou kunnen
worden ingevuld). Voor het meer gebiedsgericht vaststellen van milieukwaliteitseisen
heeft de provincie in artikel 5.5 de nodige bevoegdheden gekregen; grenswaarden
en richtwaarden kunnen worden opgenomen in de provinciale milieuverordening.
Gemeenten hebben in de Wet milieubeheer tot nu toe geen afzonderlijke bevoegdheid
gekregen milieukwaliteitseisen te stellen. De begrippen milieukwaliteitseisen, grenswaarden en richtwaarden, zoals
in de Wet milieubeheer opgenomen in 1993, zijn sterk geënt op denkbeelden
over de «milieukwaliteit» uit de jaren tachtig. Voor een belangrijk
deel zijn deze denkbeelden nog steeds actueel, met name waar het gaat om de
kwaliteit van bodem, water, lucht, veiligheid, enz. De laatste jaren komt
echter steeds vaker de behoefte naar voren om deelaspecten van de kwaliteit
van het milieu niet alleen in grenswaarden, richtwaarden of overeenkomstige
termen uit te drukken, maar in bijvoorbeeld emissieplafonds of vergelijkbare
doelstellingen. De huidige milieuwetgeving voorziet niet in een juridische
basis voor dergelijke nieuwe ontwikkelingen. Uitgaande van de doorgaans lange
termijn waarop nieuwe wetgeving tot stand komt, lijkt het belangrijk de komende
jaren onderzoek te doen naar de vraag of de Wet milieubeheer op dit punt mogelijk
aanvulling behoeft.Doorwerking van milieukwaliteitseisenHet belang van milieukwaliteitseisen is dat zij, behalve op het terrein
van milieubeheer (ten aanzien van onder meer de verlening van milieuvergunningen),
ook kaders kunnen stellen ten aanzien van de hantering van bevoegdheden door
overheden op andere terreinen zoals dat van de ruimtelijke ordening. Eerder
is paragraaf 5.3 van deze discussienota reeds aangegeven dat voor milieukwaliteitseisen
die van betekenis zijn voor het ruimtegebruik (zoals externe veiligheid, geluid,
stank, lokale luchtkwaliteit, stof en trilling) de doorwerking in de lokale
ruimtelijke planning (bestemmingsplan) van essentiële betekenis is (bijvoorbeeld
waar het gaat om het afstand houden tussen verschillende soorten bestemmingen,
zoals woonwijken en industrieterreinen) en is ook een voorstel (discussievoorstel
12a) op dat punt geformuleerd. Van de bevoegdheid tot het stellen van milieukwaliteitseisen bij algemene
maatregel van bestuur is tot nu toe gebruik gemaakt op het terrein van de
luchtkwaliteit. Voor de volgende stoffen zijn grenswaarden wettelijk vastgelegd:
zwaveldioxide en zwevende deeltjes (Besluit luchtkwaliteit zwaveldioxide en
zwevende deeltjes (zwarte rook); Stb. 1997, 457), stikstofdioxide (Besluit
luchtkwaliteit stikstofdioxide; Stb. 1997, 458), koolstofmonoxide en lood
(Besluit luchtkwaliteit koolstofmonoxide en lood; Stb. 1997, 459) en benzeen
(Besluit luchtkwaliteit benzeen; Stb. 1997, 460).Thans is op een aantal terreinen van milieukwaliteit nieuwe regelgeving
in voorbereiding. In dit kader is met name relevant de voorbereiding van een
algemene maatregel van bestuur op grond van hoofdstuk 5 Milieukwaliteitseisen
van de Wet milieubeheer waarin het externe veiligheidsbeleid voor inrichtingen
wettelijk zal worden verankerd. In het kabinetsstandpunt inzake het rapport
van de Commissie onderzoek vuurwerkramp is aangegeven dat de opstelling van
deze algemene maatregel van bestuur zodanige prioriteit heeft dat nog dit
jaar een voorstel aan het kabinet zal worden voorgelegd. Overigens wordt,
zoals bekend, ten aanzien van de veiligheidsafstanden met betrekking tot vuurwerkinrichtingen
afzonderlijke regelgeving voorbereid. Daarnaast wordt op het terrein van de
luchtkwaliteit de implementatie voorbereid van een door de Europese Unie aangenomen
richtlijn betreffende grenswaarden voor verschillende stoffen in de lucht.
Deze richtlijn is een uitvloeisel van Richtlijn 96/62/EG van de Raad van 27
september 1996 inzake de beoordeling en het beheer van de luchtkwaliteit (Kaderrichtlijn
luchtkwaliteit).Voorts wordt in het kader van de modernisering van het geluidhinderbeleid
voorgesteld het nog niet geïntegreerde deel van de Wet geluidhinder op
te nemen in diverse hoofdstukken van de Wet milieubeheer. De beleidsvaststelling
ten aanzien van de milieukwaliteit op het terrein van geluid zal terugkomen
in hoofdstuk 4 (Plannen) en 5 (Milieukwaliteitseisen). Voor de praktische werking van milieukwaliteitseisen is altijd al een
probleem geweest, dat de vertaalslag die moet worden gemaakt (door de overheid)
tussen de (landelijke) norm en het nemen van een besluit (bijvoorbeeld
de beslissing omtrent een vergunning of het vaststellen van een bestemmingsplan)
vaak heel lastig is; de relatie tussen de norm en het te nemen besluit kan
lang niet altijd goed worden onderbouwd (zeker als het betreft een veelheid
aan bronnen van milieubelasting, zoals bedrijven en wegen, en/of meerdere
bevoegde instanties betrokken zijn).De discussie over effectgerichte milieunormen gaat mede daarom ook over
het ambitieniveau dat de overheid met het stellen van dergelijke normen heeft.
Is het noodzakelijk voor het welzijn van mens en milieu om bepaalde normen
«hard» te handhaven of drukt een bepaalde norm «slechts»
een streven uit? En als de overheid een bepaalde norm – bijvoorbeeld
ten aanzien van de luchtkwaliteit – streng wil handhaven, hoe kan dat
dan worden gerealiseerd? Met andere woorden: hoe is de doorwerking van milieukwaliteitseisen
in de besluitvorming (op het terrein van het milieubeleid, maar ook op andere
beleidsterreinen) geregeld?Wellicht mede als gevolg van de discussie over de mogelijkheden van sturing
door middel van milieukwaliteitseisen is de laatste jaren een ontwikkeling
zichtbaar, om ten aanzien van de beleidsbepaling voor de lokale milieukwaliteit
(geluid, bodem, stank en hinder) lokale overheden, met name gemeenten, meer
bevoegdheden te geven. Gemeenten lijken immers nu het op die terreinen vaak
gaat om lokale ontwikkelingen met lokale effecten – mede vanwege hun
bevoegdheden op het gebied van de ruimtelijke ordening – binnen de door
het rijk gestelde kaders (grenswaarden met het oog op de gezondheid en veiligheid)
beter in staat om tot optimale oplossingen voor de leefomgeving te komen.
Voorbeelden zijn de Experimentenwet Stad en Milieu (Stb. 1998, 684), het project
MIG (Modernisering Instrumentarium Geluidbeleid (zie kamerstukken II 1997/98,
26 057, nr. 1), het project BEVER (BEVER staat voor bodemsanering als
duurzaam evenwicht in het maatschappelijk gebruik en de milieukwaliteit van
de bodem) en het project Stedelijke luchtkwaliteit.6.2 Knelpunten in de doorwerking van milieukwaliteitseisenIn de doorwerking van milieukwaliteitseisen is sprake van knelpunten die
onder meer verband houden met de wijze van vastlegging van de milieukwaliteitsnormen
in (en buiten) de wet- en regelgeving en de kenbaarheid daarvan. Andere knelpunten
spelen op het terrein van de verantwoordelijkheidstoedeling en de aanwijzing
van bevoegdheden (zie paragraaf 6.3).Onduidelijkheid over de status van milieukwaliteitsnormenIn het milieubeleid wordt niet op eenzelfde wijze omgegaan met het «vormgeven»
van de gewenste milieukwaliteit: er zijn veel verschillende benamingen met
een al dan niet verschillende juridische status, terwijl soms dezelfde sturende
werking wordt beoogd. De indruk bestaat dat van het wettelijk instrumentarium ter bereiking van een betere milieukwaliteit niet
bepaald intensief gebruik wordt gemaakt, maar van buitenwettelijke milieukwaliteitsnormen des te meer. Veel van de in het milieubeleid
gehanteerde normen zijn vastgelegd in beleidsdocumenten zoals circulaires,
brieven en nota's aan de Tweede Kamer. Omdat er geen sprake is van wettelijke
vastlegging, is vaak niet met zekerheid te stellen wat het effect van de normstelling
in het beleidsdocument zal zijn. Anders dan bij een wettelijke norm, hebben
deze niet-wettelijke normen in beginsel geen juridisch bindend karakter en
kan hiervan – zonder dat daarvoor een nadere regeling zoals de Experimentenwet
Stad en Milieu (zie hierover hieronder meer) nodig is – (gemotiveerd)
worden afgeweken. Van een strikte juridische binding kan immers pas sprake
zijn bij een wettelijke vertaling van de milieukwaliteitseis in wet- of regelgeving.
Door de Commissie onderzoek vuurwerkramp is waar het betreft de normen inzake veiligheidszonering daarom ook de aanbeveling gedaan om deze normen
een bindende juridische status te geven. De Commissie legt daarbij een nadrukkelijk
verband met het waarborgen van een goede doorwerking in de milieuvergunningverlening
en de ruimtelijke planning.Met vastlegging in wet- of regelgeving kan over de gewenste status en
doorwerking van de milieukwaliteitseis meer duidelijkheid worden verschaft
dan bij niet-wettelijke vastlegging. Zo heeft bijvoorbeeld in de ontwikkelde
jurisprudentie of de uitvoeringspraktijk een aantal van de hierboven bedoelde
(niet-wettelijke) beleidsnormen een zodanig karakter gekregen dat afwijking
niet of nauwelijks geoorloofd wordt geacht. Voor de uitvoeringspraktijk en
voor het bedrijfsleven levert dit regelmatig problemen op, omdat hoewel vaak
bewust niet voor het wettelijk instrumentarium is gekozen, in de praktijk
niet altijd duidelijk is of aan buitenwettelijke milieukwaliteitsnormen in
beginsel dezelfde status toekomt als aan wettelijke. De rechter is vaak geneigd
bedoelde normen toch als min of meer bindend te interpreteren, waardoor er –
vaak onbedoeld – weinig of geen afwijkingsruimte voor het bevoegd gezag
bestaat.Een treffend voorbeeld van dit laatste is de interpretatie van de Afdeling
Geschillen van Bestuur (AGvB) van de Raad van State inzake de Richtlijn Ammoniak
en Veehouderij 1991; de AGvB van Raad van State kwam in een aantal uitspraken
tot de conclusie dat het niet betrekken van de achtergronddepositie van ammoniak
bij beslissingen inzake vergunningen voor een veehouderij, zoals in de richtlijn
werd aanbevolen, onder omstandigheden in strijd kan zijn met de Hinderwet
(vanaf 1993: de Wet milieubeheer). De regering zag geen andere mogelijkheid
dan een nieuwe wettelijke regeling te introduceren – de Interimwet ammoniak
en veehouderij. Lange tijd is gesteld dat verschillen in wijze van normstelling nodig
zouden zijn doordat we nu eenmaal te maken hebben met specifieke eigenschappen
van onderdelen van de milieukwaliteit. Bij het ene compartiment is er geen
sprake van «herstelbaarheid», bij het andere juist wel. Bedreigingen
van de milieukwaliteit verschillen nu eenmaal van levensbedreigend tot hinderlijk.
Verschillen zijn goed verklaarbaar doordat het beleid ten aanzien van een
bepaald onderdeel van de milieukwaliteit zich in een geheel andere beleidsfase
bevindt dan het beleid ten aanzien van een ander onderdeel van de milieukwaliteit.Toch ontstond er, in de tweede helft van de jaren negentig, enige consensus
over het feit dat het nuttig zou zijn om een eenduidige systematiek te hanteren ten aanzien van de gewenste doorwerking van milieunormstelling.
Bij effectgerichte normstelling is de vraag naar de doorwerking essentieel
voor doelbereiking. Na de vaststelling van de normen door de overheid zijn
burgers en bedrijven namelijk geenszins aan deze
normen gebonden. Zolang er door de overheid geen besluiten worden genomen
waarbij deze normen een rol spelen, bestaan de normen «slechts op papier».
De normen stellen randvoorwaarden aan concrete overheidsbesluiten (op milieugebied,
maar ook op het gebied van de ruimtelijke ordening, het natuurbeleid, de waterhuishouding,
infrastructuur, enz.), die wél bindend zijn voor burgers en bedrijven,
zoals vergunningen, bestemmingsplannen, enz. Het is daarom van groot belang
duidelijkheid te verschaffen over de hardheid van die normen/randvoorwaarden.
Kunnen overheden er nu wel of niet (al dan niet gemotiveerd) van afwijken?
Om op die vragen een antwoord te geven is in 1996 binnen het Ministerie van
VROM – in de eerste plaats voor interne doeleinden – het Richtsnoer
Normstelling vastgesteld. Dit richtsnoer bood in de eerste plaats een afwegingskader
voor de vraag, of een milieukwaliteitsdoelstelling een wettelijke vertaling
zou moeten krijgen of niet. Daarbij spelen met name de volgende vragen een
rol: gaat het om implementatie van Europese regelgeving, is er een sterke
behoefte aan sturing van het niveau van het desbetreffende onderdeel van de
milieukwaliteit, is er een grote behoefte de normen rechtens, bij andere overheden,
te kunnen afdwingen, is het vanwege democratische legitimatie van belang de
norm een juridische status te geven, enz. Daarnaast werd met het richtsnoer
beoogd enige harmonisatie aan te brengen in de voor milieunormstelling gebruikte
terminologie. Daarbij werd onderkend dat er behoefte bestond aan een categorie
van grenswaarden, waarbij afwijking onder bepaalde condities zou kunnen worden
toegestaan. Ook over het wenselijke beschermingsniveau van de norm dient duidelijkheid
te bestaan. Hierbij kan sprake zijn van een risico- of een effectbenadering.
In reactie op de aanbevelingen van de Commissie onderzoek vuurwerkramp heeft
het kabinet aangegeven dat een bredere oriëntatie op de keuze van een
risico- of effectbenadering aanbeveling verdient, waarbij een verband zal
worden gelegd met de aard en maatschappelijk-economische betekenis van de
risicobron.Met betrekking tot de doorwerking van milieukwaliteitseisen naar concrete
besluiten speelt – zoals ook reeds aangegeven in paragraaf 6.1 –
tevens het probleem van de vertaalslag tussen de (landelijke) norm en het
nemen van een besluit. De relatie tussen de norm en het te nemen besluit kan
lang niet altijd goed worden onderbouwd. Daar komt nog bij dat de huidige
Wet milieubeheer het nemen van het besluit als zodanig niet kan voorschrijven. Als het beoogde besluit vervolgens jaren
achtereen uitblijft, is het realiseren van de beoogde milieukwaliteit doorgaans
niet dichterbij gekomen. Ook deze problematiek zal worden meegenomen in de
uitwerking van voorstel 12a inzake de afstemming van milieu- en bouwvergunningverlening
en de ruimtelijke planning.Kenbaarheid van de milieukwaliteitsnormenIn het verlengde van het vorige knelpunt is het achterhalen van de milieukwaliteitsnormen
waaraan de milieukwaliteit moet voldoen niet altijd even eenvoudig. Dit hangt
ook hier samen met de veelheid aan verschillende documenten waarin die normen
vastgelegd zijn: in de wet zelf (bijvoorbeeld de Wet geluidhinder), algemene
maatregelen van bestuur (bijvoorbeeld de Besluiten luchtkwaliteit) en beleidsdocumenten
zoals circulaires (bijvoorbeeld de Circulaire interventiewaarden bodemsanering),
handreikingen (bijvoorbeeld de Handreiking externe veiligheid vervoer gevaarlijke
stoffen; VROM/V&W, maart 1998) en nota's aan de Tweede Kamer (zoals Integrale
nota LPG; kamerstukken II 1983/84, 18 233, nrs. 1–2). Behoefte
bestaat dan ook aan een actueel en compleet overzicht van milieukwaliteitsnormen
op rijksniveau.Discussie over voorstel 13Status milieukwaliteitsnormen (aanvang korte termijn)a) Teneinde meer eenheid en duidelijkheid te bewerkstelligen in de systematiek
van het stellen van milieukwaliteitseisen wordt voorgesteld dat milieukwaliteitseisen
die een duidelijk juridisch bindend kader voor overheidsbesluitvorming dienen
te vormen, worden vastgelegd in wet- en regelgeving (als grens- of richtwaarden).
Niet-wettelijke normen beogen een lichtere vorm van sturing; dit betekent
per definitie dat overheden, wanneer daarvoor goede redenen aanwezig zijn,
van die normen moeten kunnen afwijken – zonder dat daarvoor een nadere
wettelijke voorziening zoals de Experimentenwet Stad en Milieu nodig is.Voor de beantwoording van de vraag of een beoogd kwaliteitsniveau een
vertaling in wet- of regelgeving behoeft, kan de volgende toets worden gehanteerd:(1) Gaat het om implementatie van Europese of internationale regelgeving?(2) Is er een sterke behoefte aan sturing (van andere overheden) en afdwingbaarheid
van de bevoegde overheid (met andere woorden: wat gaat er mis – in met
name ook de gezondheid en veiligheid van mensen, en in het overige leefmilieu –
als die sturing niet plaatsvindt?)?(3) Behoeft het beoogd kwaliteitsniveau (meer) democratische legitimatie?Als één van deze drie vragen bevestigend wordt beantwoord,
lijkt wettelijke regeling van de betreffende milieukwaliteitseis aangewezen.
Waar het betreft risico's voor mens en milieu wordt daarbij tevens expliciet
een keuze gemaakt tussen een risico- of effectbenadering.Bij het stellen van milieukwaliteitseisen zal consequent moeten worden
bepaald, bij welke overheidsbeslissingen met bepaalde milieukwaliteitseisen
rekening moet worden gehouden (in het algemeen: richtwaarden), dan wel welke
milieukwaliteitseisen in acht moeten worden genomen (in het algemeen: grenswaarden).
Daarbij dient de Wet milieubeheer tevens een basis te bieden voor een instructie
aan de bevoegde instanties om binnen een bepaalde termijn de aangewezen besluiten
ook daadwerkelijk te nemen. Dit aspect zal ook worden meegenomen in de uitwerking
van voorstel 12a inzake de afstemming van milieu- en bouwvergunningverlening
en de ruimtelijke planning. Voor de mogelijkheid van afwijking van grenswaarden
zijn de uitkomsten van de evaluatie van de Experimentenwet Stad en Milieu
van belang.b) De laatste jaren komt steeds vaker de behoefte naar voren om deelaspecten
van de kwaliteit van het milieu niet alleen in grenswaarden, richtwaarden
of overeenkomstige termen uit te drukken, maar in bijvoorbeeld emissieplafonds
of doelstellingen. De huidige milieuwetgeving voorziet niet in een juridische
basis voor dergelijke nieuwe ontwikkelingen. Het voorstel is om de komende
jaren onderzoek te doen naar de vraag of de Wet milieubeheer op dit punt mogelijk
aanvulling behoeft. Discussie over voorstel 14Kenbaarheid milieukwaliteitsnormen (aanvang middellange
termijn)Overwogen zou kunnen worden om de kenbaarheid en vindbaarheid van milieukwaliteitsnormen
te vergroten door jaarlijks, bijvoorbeeld in het milieuprogramma of in de
memorie van toelichting bij de begroting, een overzicht te geven van alle
landelijk vastgestelde wettelijke en niet-wettelijke milieukwaliteitseisen
en hun juridische status. Op provinciaal en gemeentelijk niveau zou wellicht
eenzelfde werkwijze kunnen worden gevolgd. 6.3 Systematiek van bevoegdhedentoedelingEr is bij de toekenning van bevoegdheden met betrekking tot milieukwaliteitseisen
aan provincies en gemeenten, nogal eens sprake van verschillende vormen en
voorwaarden voor de uitoefening van die bevoegdheden. Met name ten opzichte
van gemeenten zijn verschillen in de aanpak en vormgeving van decentralisatie
duidelijk. In het kader van de Experimentenwet Stad & Milieu moeten gemeenten
een zware procedure inzetten, waarbij de minister van VROM zijn goedkeuring
moet hechten aan een afwijking van landelijk vastgestelde grenswaarden. In
het kader van het project MIG is wel gesproken over een gemeentelijke geluidsnota,
op basis waarvan gemeenten eigen geluidsnormen zouden mogen stellen. Later
is deze gedachte verworpen en is gekozen voor een gemeentelijk plan als kader
voor het gemeentelijk geluidbeleid. Deze verschillen creëren soms een beeld van het milieubeleid als
«zou men maar wat doen met die milieunormen». Bovendien worden
de processen om te komen tot decentralisatie belast met vertragende en verlammende
zoektochten naar «de juiste oplossing». Het risico, dat er meer
energie gaat zitten in deze zoektochten dan in het realiseren van de gewenste
milieukwaliteit is niet denkbeeldig. Al deze onduidelijkheid veroorzaakt extra
lasten voor overheden, burgers, bedrijven en rechterlijke macht. In het NMP3
(bladzijde 363) is aangegeven, dat tegen deze achtergrond zou worden bezien
of het hoofdstuk Milieukwaliteitseisen (hoofdstuk 5) in de Wet milieubeheer
aanpassing behoeft. Duidelijkheid en eenduidigheid in de systematiek (waardoor
integrale afwegingen worden bevorderd), een goede kenbaarheid van de normen
voor burgers en bedrijfsleven en een evenwichtig systeem van
rechtsbescherming zullen bij decentralisatie van milieukwaliteitsnormstelling
voorop moeten staan.Het in voorbereiding zijnde wetsvoorstel in het kader van het project
Modernisering Instrumentarium Geluidhinder zal een belangrijk ijkpunt zijn
voor een dergelijke systematiek van decentralisatie van het beleid inzake
lokale milieukwaliteit. Dit wetsvoorstel zal uitgaan van op rijksniveau vast
te stellen grens- en richtwaarden die kaders stellen voor de beleidsvorming
en -uitvoering op rijks- en decentraal niveau. De gemeentelijke overheid kan
voor het eigen gebied in een gemeentelijk plan geluidsdoelstellingen formuleren
waarbij rekening wordt gehouden met richtwaarden, en grenswaarden nergens
worden overschreden. De geluidsdoelstellingen uit het gemeentelijke milieubeleidsplan
worden doorvertaald in besluiten van de betreffende lokale overheid ten aanzien
van bestemmingsplannen of concrete ruimtelijke projectbesluiten en geven richting
aan de besluitvorming ten aanzien van milieuvergunningen.Ook in de recent bij de begrotingsbehandeling 2001 in de Tweede Kamer
aangenomen motie Feenstra c.s. (kamerstukken II 2000/01, 27 400 XI, nr.
5) wordt gevraagd om een eenduidige systematiek van het vaststellen van (basis)milieukwaliteiten
(met afwijkingsgronden). Zoals ook in bedoelde motie is aangegeven, zal hierover
overleg plaatsvinden met IPO en VNG.Verantwoordelijkheidstoedeling en de aanwijzing van bevoegdhedenDe behoefte aan meer inzicht omtrent de werking van hoofdstuk 5 van de
Wet milieubeheer, alsmede de vraag naar de relatie met Europese regelgeving
én de vraag naar de aanpak van het onderwerp «milieukwaliteitseisen»
in andere Europese lidstaten, vormden voor het Ministerie van VROM in 1998
aanleiding om de Vrije Universiteit van Amsterdam opdracht te geven naar deze
materie onderzoek te doen.In het eindrapport – dat eind 2000 aan het Ministerie van VROM is
aangeboden – staan de volgende vragen centraal:• Hoe wordt in Nederland omgegaan met het instrumentarium inzake
milieu kwaliteitsnormen, mede gelet op het EG-recht ter zake?• Hoe gaan andere EG-lid staten om met milieu kwaliteitsnormen en
welke elementen van die uitvoeringspraktijken kunnen Nederland eventueel van
nut zijn?• Welke ontwikkelingen doen zich in EG-kader voor ten aanzien van
milieukwaliteitsnormen en op welke wijze zou Nederland die ontwikkelingen
in een door haar gewenste richting kunnen beïnvloeden?De onderzoekers doen in het eindrapport een aantal voorstellen tot wijziging
van de Wet milieubeheer waarover de minister mede gelet op de discussie in
het kader van de onderhavige nota nog een standpunt zal bepalen. De resultaten van dit onderzoek zullen een belangrijke rol spelen bij
het ontwikkelen en formuleren van een eenduidig wettelijk kader voor milieukwaliteitseisen
en de decentralisatie van bevoegdheden inzake milieukwaliteitseisen. Het onderzoek
bevat een analyse van de ook in paragraaf 6.2 gesignaleerde knelpunten
ten aanzien van de terminologie, de wettelijke vastlegging en de kenbaarheid
van milieukwaliteitsnormen. Uit het onderzoek blijkt bovendien onder meer
dat een belangrijk deel van de problemen in het milieukwaliteitsbeleid heeft
te maken met de onduidelijkheid welk orgaan wanneer welke actie moet ondernemen
om de gewenste milieukwaliteit te bereiken (zeker als er sprake is van meerdere
bronnen van milieubelasting waarvoor verschillende overheden verantwoordelijk
zijn). De wetgever zou meer moeten voorzien in bevoegdheden en procedures
die garanderen dat de wettelijk vastgestelde milieukwaliteit daadwerkelijk
wordt bereikt of, bij een gunstige kwaliteit, wordt beschermd. De onderzoekers
doen onder meer het voorstel om de wettelijke verplichting op
te nemen tot het opstellen en uitvoeren van een herstelprogramma (mogelijk
te koppelen aan het toch al bestaande milieuprogramma) ingeval de grenswaarde
is of wordt overschreden.Ten aanzien van de doorwerking van milieukwaliteitseisen naar de hantering
van bevoegdheden, met name ook in het ruimtelijke-ordeningsrecht, wordt gesignaleerd
dat deze dient te worden verbeterd; de onderzoekers doen op dit punt aanbevelingen
die ertoe strekken dat de verschillende toetsingskaders op dit punt worden
aangescherpt. Ook hier kan worden verwezen naar discussievoorstel 12a waarin
voorstellen worden geformuleerd die mede betrekking hebben op de doorwerking
van milieukwaliteitseisen in het bestemmingsplan.Experimentenwet Stad en MilieuVan belang voor mogelijke wijzigingen in de Wet milieubeheer zijn ook
de uitkomsten van de experimenten in het kader van de Experimentenwet Stad
en Milieu. Door middel van de experimenten in dat kader wordt beoogd meer
inzicht te krijgen in de consequenties van de toepassing van de Stad-en-Milieu-benadering
in de praktijk. De verwachting is dat met de uitvoering van deze experimenten
meer duidelijkheid ontstaat over de mogelijkheden en beperkingen voor een
integrale en gebiedsgerichte benadering van ruimtelijke ordening en milieu
in het stedelijk gebied. Het gaat daarbij met name ook om het inzichtelijk
maken van de effecten van de afwijking van milieukwaliteitseisen op de totale
stedelijke leefkwaliteit. Op basis van de evaluatie van de Experimentenwet
(eindevaluatie uiterlijk op 1 januari 2005) zal een standpunt worden bepaald
over de vorm en inhoud van een eventuele definitieve juridische regeling.
De ervaringen kunnen ook leiden tot de verbijzondering van de normstelling
voor bepaalde categorieën van gevallen of voor bepaalde terreinen van
milieukwaliteitsnormering (zie ook kamerstukken II 1997/98, 25 848, nr.
5, blz. 16–17). Indien blijkt dat de Experimentenwet in een structurele
behoefte voorziet, ligt een regeling op dit punt in de Wet milieubeheer voor
de hand.Discussie over voorstel 15Stroomlijning bevoegdhedentoekenning bij decentralisatie
(aanvang korte en middellange termijn)Gemeenten zullen de komende jaren een steeds belangrijker rol gaan spelen
in de vastlegging en handhaving van de lokale milieukwaliteit. De gemeenten
zullen daarbij de verantwoordelijkheid krijgen voor meer strategische milieutaken
op het terrein van de milieukwaliteit. In de Wet milieubeheer (hoofdstuk 4
Milieubeleidsplanning en hoofdstuk 5 Milieukwaliteitseisen) zullen de voor
de uitoefening van die verantwoordelijkheden noodzakelijke bevoegdheden worden
gecreëerd. De mogelijkheid tot en de omvang van de decentralisatie worden
daarbij begrensd door de grenzen van de EG-regelgeving en de uit eventuele
overschrijding van de milieukwaliteitseis voortvloeiende risico's voor mens
(gezondheid en veiligheid) en milieu. Ook hierbij speelt de notie van onomkeerbare
milieuschade een belangrijke rol (zie ook hoofdstuk 1).Vanuit overwegingen van eenduidigheid en eenvormigheid van de bevoegdhedentoedeling
(waardoor bovendien de mogelijkheid van integrale afwegingen wordt bevorderd)
zou bij decentralisatie van milieukwaliteitsnormstelling zoveel mogelijk eenzelfde
systematiek moeten worden aangehouden. Gedacht kan worden aan een systeem
met in hoofdlijnen de volgende elementen:• Het op rijksniveau vaststellen van grens- en richtwaarden die met
het oog op de gezondheid en veiligheid van mensen kaders stellen voor de beleidsvorming
en -uitvoering op rijks- en decentraal niveau;• De lokale overheid kan voor het eigen gebied ter terugdringing
van de lokale milieubelasting en/of ten behoeve van de ontwikkeling van de
gemeentelijke leefomgeving, in een plan beleidsdoelstellingen formuleren waarbij
rekening wordt gehouden met richtwaarden, en grenswaarden nergens worden overschreden.
Of de lokale overheid de mogelijkheid moet krijgen om met het oog op de kwaliteit
van de leefomgeving, in enkele – stringent te begrenzen – uitzonderingsgevallen
gemotiveerd af te wijken van de grenswaarde (hiervoor geldt dan een zwaardere
besluitvormingsprocedure), zal mede afhangen van de resultaten van de evaluatie
van de Experimentenwet Stad en Milieu.• De gemeentelijke beleidsdoelstellingen dienen, waar relevant, te
worden doorvertaald (geconcretiseerd) in besluiten van de betreffende lokale
overheid ten aanzien van bestemmingsplannen of concrete ruimtelijke projectbesluiten
en geven richting aan de besluitvorming ten aanzien van milieuvergunningen
en eventueel andere aangewezen besluiten.Indien over de hoofdlijnen van dit voorstel overeenstemming bestaat, kunnen
de hierboven geschetste principes leidend zijn voor de uitwerking van het
beleid inzake het decentraliseren van milieutaken, zoals aangegeven in de
motie Feenstra (kamerstukken II 1999/00, 26 800 XI, nr. 16). Bij die
uitwerking, die gestalte kan krijgen in een aanpassing van met name de hoofdstukken
4, 5 en 8 van de Wet milieubeheer, zullen ook de resultaten van het onderzoek
naar de werking van milieukwaliteitseisen door de VU Amsterdam en de resultaten
van de Experimentenwet Stad en Milieu worden betrokken. 7. BETROKKENHEID EN RECHTEN VAN BURGERSDe positie van burgers in de milieuwetgevingZoals in hoofdstuk 1 reeds is aangegeven, kan worden geconstateerd dat
de «zoektocht» naar een betere aansluiting van de milieuwetgeving
op ontwikkelingen in milieubeleid en maatschappij risico's met zich brengt
voor de (rechts)positie van burgers. Met «burgers» wordt hier
overigens niet alleen gedoeld op bijvoorbeeld omwonenden van een fabriek,
maar evenzeer op ondernemers zelf. Daarom is het van belang in deze discussienota
ruimschoots aandacht te geven aan de positie van burgers in de milieuwetgeving.
Hierbij moet overigens ook weer worden gewezen op de samenhang met de voorstellen
in de andere hoofdstukken van deze nota; tezamen beogen deze voorstellen tot
een evenwichtige toekomstige milieuwetgeving te komen, waarbij tegelijkertijd
recht kan worden gedaan aan ontwikkelingen in milieubeleid en maatschappij
(zoals marktwerking en zelfregulering) én aan beginselen van democratie
en rechtsstaat.In dit hoofdstuk van de discussienota zal een aantal aspecten van de betrokkenheid
en rechten van burgers nader worden belicht. Eerst wordt beschreven wat de
ontwikkelingen op het terrein van zelfregulering kunnen betekenen voor betrokkenheid
en rechten van burgers. Vervolgens wordt beschreven hoe de overheid en de
andere betrokken partijen hebben geprobeerd bij het toepassen van systemen
van zelfregulering zoveel mogelijk de betrokkenheid en rechten van burgers
te waarborgen.Daarna wordt ingegaan op de vraag, wie betrokken kunnen zijn, respectievelijk
rechten hebben bij de uitvoering en handhaving van de milieuregelgeving. Ten
slotte wordt stilgestaan bij het belang van een goede toegang tot milieu-informatie.Zelfregulering en burgersZoals in hoofdstuk 4 is beschreven, is in het milieubeleid – om
allerlei redenen – de afgelopen jaren een duidelijke ontwikkeling zichtbaar
om te komen tot meer zelfregulering bij de doelgroepen. Tevens zijn voorstellen
beschreven, die er toe kunnen leiden dat de milieuregelgeving en de uitvoering
en handhaving daarvan op termijn beter aansluiten op processen van zelfregulering.
De ontwikkelingen op het gebied van zelfregulering en de inzet van het juridisch
instrumentarium door de overheid om dat proces te stimuleren en te faciliteren
hebben echter directe gevolgen voor de (rechts)positie van derden. Een aantal
aspecten speelt hierbij een rol.Ten eerste verandert de houding van de overheid
ten opzichte van de doelgroepen; van een situatie waarbij min of meer eenzijdig
bepaalde voorschriften werden opgelegd, worden nu in een aantal gevallen de
voorgenomen maatregelen vooraf besproken en worden de resultaten vastgelegd
in convenanten. Als dit proces centraal wordt georganiseerd, zijn burgers
en organisaties daarbij over het algemeen niet of nauwelijks betrokken. Als
het proces zich toespitst op een concrete inrichting, kunnen in de praktijk
grote verschillen ontstaan: soms worden burgers en organisaties intensief
betrokken, maar soms ook helemaal niet. Ten tweede kunnen burgers – die in de regel minder
deskundig zijn dan overheden en al helemaal niet beschikken over de kennis
en informatie die bij de bedrijven aanwezig is – vaak moeilijker rechtstreeks
uit de beschikkingen van de overheid opmaken, aan welke concrete regels zij
het bedrijf kunnen houden. Vergunningen krijgen een meer globaal en flexibel
karakter, bevatten meer zorgplichten en doelvoorschriften dan middel- voorschriften,
verwijzen vaker naar nadere onderzoeken en verslaglegging door het bedrijf.
Hierdoor kunnen voor burgers onzekere situaties ontstaan, die leiden tot (soms
begrijpelijke) negatieve reacties op de ontwikkelingen naar meer zelfregulering.
Als zodanig kan dit overigens ook weer negatieve gevolgen hebben voor het
stimuleren van processen van zelfregulering, omdat vermeende conflicten kunnen
leiden tot onnodig vertragende beroepsprocedures. In «De toekomst van de Wet milieubeheer» signaleren de onderzoekers
(blz. 249 en verder) een aantal risico's van zelfregulering op milieugebied,
die te maken hebben met de positie van burgers. «Zelfregulering op milieugebied
is vaak lastiger dan elders, omdat de primaire belangen van bedrijven (winstmaximalisatie,
voorkomen van belastende overheidsingrepen) aanzienlijk verschillen van die
van omwonenden (een rustige en schone leefomgeving) en het milieu zelf (intrinsieke
waarden) en van de overheid (het algemene belang, waaronder een leefbaar milieu).
Dat betekent dat bij een te grote vrijheid voor het bedrijfsleven de andere
belangen in het gedrang kunnen komen. Bovendien hebben we in paragraaf 2
(van het rapport) gezien dat het milieubelang een stemloos belang is en dat
ook de belangen van toekomstige generaties niet gehoord worden. Ook deze belangen
kunnen gemakkelijk het onderspit delven als het bedrijfsleven zelfstandig
normen gaat opstellen waaraan het zichzelf moet houden.» Ook wijzen
de onderzoekers (blz. 250) op mogelijke krachtsverschillen: «Omdat bij
zelfregulering wordt uitgegaan van de kennis, macht en gezag van organisaties
buiten de overheid kan de rechtsgelijkheid in het gedrang komen wanneer, zoals
op het terrein van het milieu, grote krachtsverschillen bestaan tussen individuele
burgers, profit en non-profit organisaties, en deze onderling (ook) zeer verschillende
of tegenstrijdige belangen hebben. Dit zal sterker het geval zijn naarmate
het initiatief tot en de betrokkenheid bij zelfregulering eenzijdiger is en
een zogenaamde «countervailing power» ontbreekt.» In haar
bijdrage voor Milieu en Recht van maart 1999 (blz. 74 en verder) stelt in
deze zelfde lijn drs. M.B.C. Beckers-de Bruijn, voorzitter van de Stichting
Natuur en Milieu: «Nu is er steeds meer sprake van «onderhandelend
bestuur», «coproductie», of «horizontale sturing».
Alle belanghebbende partijen, inclusief de overheid, komen daarin gezamenlijk
tot overeenstemming over het te nemen besluit. De gedachten over het groene
poldermodel zijn een voorbeeld daarvan waar het gaat om de lange-termijnplanning
(....). Waar het om gaat is een effectieve beïnvloeding van besluitvorming
vanuit het milieubelang. Dat betekent niet dat wij koste wat kost aan de huidige
vergunningprocedure vasthouden. Wel dat wij de waarborgen ten aanzien van
openbaarheid, inspraak, rechtsbescherming en handhaving niet zo maar overboord
gooien. Coproductie klinkt mooi, maar veronderstelt een gelijkwaardige positie
van partijen en daar wringt meestal de schoen.» Ten derde is er – tegelijkertijd –
sprake van maatschappelijke ontwikkelingen als individualisering en ontideologisering
(zie bijvoorbeeld «Besturen op de tast», advies van de Raad voor
het binnenlands bestuur van 12 september 1996). De burger voelt zich
meer dan vroeger aangesproken op een eigen verantwoordelijkheid voor het milieu,
gaat daar op een zakelijke manier mee om, maar wil daar dan ook anderen – ook in rechte – op kunnen aanspreken! In het licht van deze ontwikkeling zijn onder meer de Bureaus voor rechtshulp
van belang. Deze Bureaus bieden burgers de mogelijkheid om juridisch advies
in te winnen en zo nodig te procederen tegen een (kleine) vergoeding. In de
periode 1994 tot 1999 is er in een aantal Bureaus voor rechtshulp geëxperimenteerd
met milieurechtshulp. In 5 regio's werden milieujuristen aangesteld met als
achterliggend doel de handhaving van wet- en regelgeving op het gebied van
milieu in ruime zin te verbeteren. Het Ministerie van VROM heeft dit experiment
mede mogelijk gemaakt omdat daarmee de in het NMP2 neergelegde gedachte van
zelfredzaamheid van burgers kon worden gefaciliteerd. Bovendien zouden rechterlijke
uitspraken, gedaan naar aanleiding van via de Bureaus aangespannen procedures,
uitstralingseffecten kunnen hebben en de uitvoeringspraktijk kunnen verbeteren.
Om die reden konden overigens niet alleen burgers maar ook organisaties van
belanghebbenden gebruik maken van de voorziening. In 1999 is het experiment
geëvalueerd en afgesloten. Gebleken is dat de milieujuristen in een grote
behoefte voorzien (55 tot 90% van de zaken had betrekking op de Wet op de
Ruimtelijke Ordening, de Wet milieubeheer en de Woningwet) en dat juist (milieu)organisaties
vaak de aandrager zijn van zaken met een groter uitstralingseffect. Individuele
burgers brengen vaak zaken aan die uitsluitend henzelf regarderen en droegen
daardoor minder bij aan de doelbereiking. Geconcludeerd is dat het goed zou
zijn om de milieurechtshulp een meer structureel karakter te geven. Indien
organisaties daarbij, naast burgers, recht krijgen op hulp is er sprake van
een afwijking ten opzichte van de reguliere rechtshulp zoals geregeld in de
Wet op de rechtsbijstand. Op dit moment wordt daarom door het Ministerie van
Justitie nog nagedacht over de vorm en financiering van deze vorm van rechtshulp. Om meer zicht te krijgen op de gevolgen voor de positie van burgers/derden
tegen de achtergrond van toenemende zelfregulering in het milieubeleid, met
name met betrekking tot inrichtingen, heeft het Ministerie van VROM in 1998
de Stichting Natuur en Milieu gevraagd deze gevolgen nader in kaart te brengen.
Het rapport «Derden en nieuwe instrumenten» (Publicatiereeks Milieubeheer,
nr. 2000/10) is een verkenning en bevat geen standpuntbepaling van de Stichting
Natuur en Milieu. Voor de verschillende betrokken actoren zijn mogelijke actiepunten
geformuleerd, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen procedurele, procesmatige
en positionele oplossingsrichtingen.Uit het onderzoek blijkt dat in de praktijk burgers/derden op zeer uiteenlopende
wijzen bij nieuwe stijlen van vergunningverlening worden betrokken. Soms investeren
derden veel tijd en energie in vooroverleggen of anderszins «groen polderen»,
maar worden zij pas achteraf geïnformeerd over afwijkende besluitvorming
of afwijkende afspraken. Soms wordt van derden verwacht dat men, in ruil voor
een plaats aan tafel bij het vooroverleg, vooraf afstand doet van zijn recht
op bezwaar of beroep. Diverse verbeteringen zijn denkbaar. Bij het overlegproces
zouden tevoren een aantal zaken duidelijk moeten worden vastgesteld. Daarbij
kunnen onder meer worden genoemd:• het doel van het proces en de belangen van de betrokken partijen;
de partijen moeten zelf een duidelijk doel voor ogen hebben en partijen moeten
een gezamenlijk doel stellen;• de positie en commitment van de deelnemende partijen;• de taak van de overheid;• de agenda voor het overleg; alle partijen zouden voor de agenda
punten moeten kunnen aandragen;• de procedure en de rapportage van het overleg;• de toegankelijkheid van de informatie.Voor het Ministerie van VROM wordt in het rapport «Derden en instrumenten»
vooral een stimulerende taak en een voorbeeldrol gezien: betrek derden vaak
en vroeg bij de besluitvorming op milieugebied. Daarnaast zou de betrokkenheid
van burgers/derden bij de totstandkoming van bedrijfsmilieuplannen moeten
worden gereguleerd. Bedrijven zouden actief aan moeten geven, bijvoorbeeld
in een milieubeleidsverklaring, hoe men vorm wilgeven aan de openheid naar en de omgang met burgers. Het bevoegd gezag
zou bij besluiten op milieugebied zo concreet mogelijk moeten aangeven op
welke wijze de materiële inbreng van derden van invloed is geweest op
het besluit. Milieuorganisaties zouden de rol die zij kunnen en willen innemen
in het milieubeleid waarin zelfregulering een steeds belangrijker plaats inneemt,
moeten expliciteren. De Tweede Kamer zou bij de beoordeling van nieuwe instrumenten
steeds de positie van burgers moeten betrekken.In het algemeen wordt geconstateerd dat het «groene polderproces»
niet in de plaats kan komen van bestaande rechten en waarborgen van burgers/derden,
maar wel daarop aanvullend kan zijn en een snelle en effectieve besluitvorming
kan faciliteren. Zoeken naar waarborgen bij zelfreguleringEen milieubeleid dat meer is gebaseerd op principes van zelfregulering
behoeft een heroriëntatie op de positie van burgers (zoals gezegd niet
alleen omwonenden en milieuorganisaties maar ook ondernemers). Bij de uitwerking
van de voorstellen die in deze nota worden gedaan, zullen tegelijkertijd aanvullende
instrumenten en mechanismen moeten worden gecreëerd om die positie te
kunnen blijven waarborgen. Meer ruimte voor zelfregulering in het milieubeleid
vraagt zoals gezegd om een heroriëntatie op het waarborgen van de positie
van burgers. Handhaving van bestaande rechten zoals die ten aanzien van openbaarheid,
het indienen van klachten, inspraak, het inbrengen van bedenkingen, het instellen
van beroep, het verzoeken om vergunningvoorschriften te wijzigen en het verzoeken
om tot handhaving over te gaan, is dan slechts een minimum-optie. Om de rechten
van burgers bij zelfregulering te garanderen, is van belang dat zij toegang
hebben tot relevante informatie en in een vroeg stadium de gelegenheid krijgen
tot inspraak. Bij dit laatste is een optie de betrokkenheid bij het vooroverleg
van vergunningen en de totstandkoming van convenanten te vergroten. Ook om
tijdrovende procedures aan het eind van de besluitvorming te voorkomen.In de afgelopen jaren is getracht om, waar de overheid in het milieubeleid
en bij de toepassing van het beschikbare instrumentarium probeert aansluiting
te vinden bij processen van zelfregulering, door middel van het nader vorm
geven van het «poldermodel» zoveel mogelijk de positie van derden
te waarborgen. Dat deze trend al is ingezet, bewijzen de volgende voorbeelden.
De Aanwijzingen voor convenanten (besluit van de Minister-President van 18
december 1995, onderdeel 6) waarin is aangegeven dat ook bij de uitvoering
van convenanten de belangen van derden in de gaten moeten worden gehouden.
Indien in een convenant afspraken zijn gemaakt over de uitoefening van publiekrechtelijke
bevoegdheden waarvoor wettelijke inspraak- of adviesprocedures gelden, moeten
die bij de uitvoering van het convenant ook in acht worden genomen.Een ander voorbeeld is de regeling in de Wet milieubeheer (artikel 12.2)
voor publieksmilieuverslagen, die jaarlijks door zo'n 250 bedrijven in Nederland
moeten worden uitgebracht. Het publieksmilieuverslag dient een voor een algemeen
publiek toegankelijke, integrale rapportage te bevatten over de belangrijkste
milieueffecten en milieuprestaties van het bedrijf over één
bepaald jaar. Tevens zal het bedrijf dienen aan te geven wat de concrete maatregelen
zijn voor het komende jaar. De maatschappelijke omgeving zal daarmee over
een op haar informatiebehoefte toegesneden instrument beschikken met behulp
waarvan de vorderingen van het bedrijf op milieugebied van jaar tot jaar kunnen
worden gevolgd. Meer recent is ook in de in augustus 1999 uitgebrachte Wegwijzer
Vergunning op hoofdzaken & vergunningverlening op maat uitgewerkt op welke
wijze burgers bij de nieuwe stijl van vergunningverlening moeten worden betrokken.
De circulaire Vergunning op hoofdzaken en vergunning op maat
(blz. 39 en verder) gaat in op de juridische aspecten van de rol van burgers.In de eveneens in genoemde Wegwijzer opgenomen Handreiking Veranderende
rol vergunningverlener en handhaver (blz. 162 en verder) wordt aangegeven
dat bij de nieuwe stijl van vergunningverlening openheid naar derden wenselijk
is. De Handreiking geeft concrete voorbeelden van hoe deze openheid zou kunnen
worden vormgegeven.In de Handreiking wordt ingegaan op de wijze waarop gestalte kan worden
gegeven aan het betrekken van omwonenden en belangengroeperingen: «Het
proces om te komen tot een vergunning op hoofdzaken wordt vaak gekenschetst
door intensief en langdurig vooroverleg tussen bevoegd gezag en bedrijf. Naast
de formele momenten van afstemming kan worden gekozen voor het creëren
van een aantal overlegsituaties waarbij het bevoegd gezag actief contact zoekt
met derden-belanghebbenden, zoals omwonenden, de milieubeweging en, wanneer
het gaat om een provinciale inrichting, de betrokken gemeente. Afhankelijk
van de geschiedenis van het bedrijf, de ligging van het bedrijf of de milieueffecten
van de bedrijfsactiviteiten kan worden overwogen om de dialoog aan te gaan
met derden door bijeenkomsten te organiseren waarin het bedrijf samen met
het bevoegd gezag informatie verstrekt.» Aan die informatieverschaffing
moeten overigens wel bepaalde eisen worden gesteld. «Wanneer derden-belanghebbenden
zich geconfronteerd zien met bijvoorbeeld een halve meter dossier, zal het
gevoel van het «onderonsje» (tussen overheid en bedrijf) niet
verdwijnen. Overheid en bedrijf moeten de inspanning, die het vergt om voldoende
informatie op begrijpelijke wijze voor partijen weer te geven, niet onderschatten.» Over de gevolgen van een verdergaande zelfregulering in het milieubeleid
voor de positie van derden is in het milieubeleid tot nu toe eigenlijk vooral
ervaring opgedaan met betrekking tot inrichtingen. De genoemde studie van
de Stichting Natuur en Milieu geeft hier een goede indruk van. Over wat de
gevolgen zouden zijn als bijvoorbeeld eenzelfde benadering van zelfregulering
zal worden toegepast in het stoffen- en productenbeleid, of wanneer een systeem
van verhandelbare emissies zal worden ingevoerd op milieugebied, bestaan nog
veel vragen.Zoals in hoofdstuk 4 is aangegeven, is de afgelopen jaren een aanmerkelijke
deregulering van het vergunningvereiste gerealiseerd door meer categorieën
van inrichtingen onder algemene regels te brengen. Uit een oogpunt van betrokkenheid
en rechtsbescherming betekenen deze algemene regels een verslechtering van
de positie van burgers. Dit gevolg kleeft aan de keuze voor het instrument
algemene regels en kan moeilijk worden voorkomen. Wel zou kunnen worden overwogen
met betrekking tot inrichtingen die onder algemene regels vallen in de Wet
milieubeheer te bepalen dat een ieder de mogelijkheid heeft om, binnen bepaalde
grenzen, het bevoegd gezag te verzoeken nadere eisen te stellen ten aanzien
van zo'n bedrijf.Wie heeft rechten?Omdat het recht op een goed leefmilieu vele burgers en organisaties rechtstreeks
raakt, neemt de rechtsbescherming in het milieurecht als vanouds een belangrijke
plaats in. Openbaarheid, inspraak, klachtenrecht, recht van bedenkingen en
beroep, recht om om handhaving te verzoeken (zie onder meer de hoofdstukken
7, 13, 18, 19 en 20 van de Wet milieubeheer), het zijn uitgangspunten die
diep in het Nederlandse milieurecht zijn geworteld. Bovendien hebben ideële
organisaties een collectief actierecht in het civiele recht (Wet van 6 april
1994, Stb. 1994, 269). Dit recht was eerder in de jurisprudentie bevestigd: in het Nieuwe Meer-arrest
van 27 juni 1987 koos de Hoge Raad voor de volgende formulering: «De
belangen waarvan stichtingen blijkens hun statutaire doelomschrijving de behartiging
op zich hebben genomen lenen zich tot bundeling als door het optreden van
stichtingen in rechte (die bundeling) tot stand is gebracht; bij gebreke van
de mogelijkheid van zulk een bundeling zou een adequate rechtsbescherming
tegen een dreigende aantasting van die belangen gevaar lopen, nu individuele
burgers zich moeilijk tegen de aantasting teweer kunnen stellen; de hier gebundelde
belangen behoren tot de soort die valt onder de bescherming door artikel 1401,
nu de aantasting van het milieu zich vertaalt in schade aan gezondheid van
mens en dier, woongenot en waarde van onroerend goed.» In Nederland worden dergelijke rechten echter ook beschouwd als belangrijke
waarborg en stimulans voor de kwaliteit van de besluitvorming. In het Verdrag
van Aarhus van 25 juni 1998, waarin bepalingen zijn opgenomen over de toegang
tot milieu-informatie, inspraak bij besluiten en de toegang tot de rechter,
worden deze uitgangspunten ook internationaal nogmaals bevestigd. Dit verdrag –
dat is ondertekend door 30 landen die tot de Europese en Centraal Aziatische
regio van de Verenigde Naties, Economische Commissie voor Europa behoren én
de Europese Commissie namens de EU – geeft een aantal minimumvoorwaarden
waaraan de betrokkenheid van burgers bij milieubesluitvorming moet voldoen.
De Nederlandse inzet bij de vertaling van dit verdrag naar Europese regelgeving
richt zich onder meer op het erkennen van milieuorganisaties als belanghebbende
partij bij het Europese Hof in beroepszaken tegen EU-besluiten. Tijdens de
betreffende intergouvernementele conferentie zou mede in het licht van het
Aarhus-verdrag een voorstel voor een verdragswijziging aan de orde moeten
komen waarbij milieuorganisaties als belanghebbende partij bij het Europese
Hof worden erkend.Een belangrijk bestaand recht in de milieuwetgeving is de in de Wet milieubeheer
neergelegde «actio popularis» (het recht voor een ieder om te
participeren in besluitvormingsprocedures en eventueel, als aan bepaalde eisen
is voldaan, ook in beroep te gaan tegen een concreet besluit). Door dat recht
kan een ieder niet alleen opkomen voor het zelf niet-mondige milieu (de verantwoordelijke
samenleving), maar ook in procedures zijn recht doen gelden waar het gaat
om aantasting van zijn gezondheid, veiligheid en leefomgeving.Deze actio popularis komt in het bestuursrecht alleen voor in het milieurecht
en het recht inzake de ruimtelijke ordening. Tegen behoud van de actio in
het milieurecht (waartoe deze nota zich beperkt) pleit dat aansluiting van
het milieurecht bij de algemeen geldende systematiek van het bestuursrecht
de transparantie van het recht ten goede komt. Het milieurecht staat immers
niet op zichzelf, maar is onderdeel van een groter geheel.Het pleidooi van sommigen om de actio popularis af te schaffen heeft overigens
geen betrekking op de regeling van de inspraakfase; inspraak zou voor een
ieder mogelijk moeten blijven (zie ook de memorie van toelichting op de wijziging
van de Algemene wet bestuursrecht in verband met de samenvoeging van de afdelingen
3.4 en 3.5 tot één uniforme openbare voorbereidingsprocedure,
kamerstukken II 1999/00, 27 023, nr. 3, en de nota naar aanleiding van
het verslag (kamerstukken II 1999/00, 27 023, nr. 5). Hierin is onder
meer aangegeven: «In legislatief opzicht krijgt een en ander zijn beslag
doordat via de aanpassingswetgeving in de desbetreffende bepalingen van de
WRO en de Wm met toepassing van artikel 3:15 (Awb), tweede lid, uitdrukkelijk
zal worden bepaald dat een ieder het recht heeft zijn zienswijze
over het ontwerp-besluit naar voren te brengen.» De actio popularis in de Wet milieubeheer is een getrapte actio popularis.
Dit betekent dat alleen diegenen bij de rechter in beroep kunnen komen, die
eerst hebben meegedaan aan de openbare voorbereidingsprocedure. In deze discussienota
kan niet worden voorbijgegaan aan de vraag of dat systeem nog steeds wenselijk
is. Het wordt in de literatuur zowel bekritiseerd als ondersteund. De kritiek
houdt in dat dit systeem er toe leidt dat aan de voorbereidingsprocedure door
de rechter zware vormvereisten worden worden gesteld op het punt van de ontvankelijkheid.
Ook geeft het systeem de rechter aanleiding om van appellanten geen beroepsgronden
te accepteren die niet reeds in de voorfase zijn ingebracht (de zgn. argumentatieve
fuik). Dit zijn ontwikkelingen die de bestuurlijke voorfase steeds meer juridificeren.
Bij ervaringen met de «vergunning op hoofdzaken» (zie hoofdstuk
4) blijkt overigens dat het flexibiliseren van de vergunning kan leiden tot
een versterkte aandacht van de voorfase van de vergunningverlening, waarbij
een zekere juridisering zelfs doelmatig kan zijn. Bestaande rechten, zoals de actio popularis, worden voor de beroepsfase
ter discussie gesteld vanuit de alom onderschreven wens om te streven naar
terugdringing van de juridisering van het openbaar bestuur (zie het rapport
«Bestuur in geding» van de werkgroep-Van Kemenade van november
1997) en de wens om te komen tot harmonisatie van procedures. In zowel het
regeerakkoord van het huidige kabinet als in het kabinetsstandpunt «Juridisering
in het openbaar bestuur», dat eind 1998 is verschenen, wordt de discussie
over de actio popularis geopend. Om te bekijken of de actio popularis daadwerkelijk
een van de oorzaken van de juridisering is, werd tevens in het kabinetsstandpunt
aangegeven dat een onderzoek zou worden gedaan naar de actio popularis (het
recht van een ieder in het milieurecht en het ruimtelijk recht). Dit onderzoek
van het Centrum voor omgevingsrecht en -beleid van de Universiteit Utrecht
(«De actio popularis in het ruimtelijke ordenings- en het milieurecht»)
is op 17 maart 1999 aangeboden aan de Tweede Kamer. Hieruit blijkt dat
afschaffing van de actio niet zal leiden tot versnelde of efficiëntere
besluitvormingsprocedures, doch anderzijds geen verliezen behoeft op te leveren
uit het oogpunt van de kwaliteit van de besluitvorming en het waarborgen van
de toegang tot de rechter. De belangrijkste conclusies van het bovenvermelde onderzoek luiden:• Niet-belanghebbenden gaan slechts zelden in beroep tegen ruimtelijke
ordenings- en milieubesluiten.• De beroepsgronden van niet-belanghebbenden en belanghebbenden komen
veelal overeen.• Beroepsrecht voor niet-belanghebbenden, in combinatie met inspraak
voor een ieder, stemt overeen met internationale verplichtingen ter zake,
zij het dat het belanghebbende-begrip in internationaal-rechtelijk verband
niet altijd correspondeert met het belanghebbende-begrip in Nederland.• De actio popularis zorgt niet voor een verlenging van procedures;
het schrappen van de actio popularis leidt niet tot noemenswaardige lastenverlichting
en evenmin tot noemenswaardige lastenverzwaring voor bestuur en rechter.• In de praktijk gebleken behoefte aan de actio popularis kan niet
het motief zijn voor afwijking van de Awb-systematiek.• Waarschijnlijk kunnen snellere procedures vooral worden bereikt
door een efficiëntere inrichting van besluitvorming binnen de overheid. Mede op basis van het onderzoek naar de actio popularis kunnen vanuit
verschillende gezichtspunten verschillende conclusies worden getrokken. Vanuit het gezichtspunt van het belang van een zo ruim mogelijk geformuleerd
recht op betrokkenheid en rechtsbescherming in het milieurecht wordt geconcludeerd
dat het bestaande recht van de actio popularis van groot belang is voor het
continu garanderen van rechtsbescherming voor een ieder tegen besluiten met
nadelige effecten voor het milieu. Op deze wijze kan iedereen participeren
en is gegarandeerd dat ook kleine organisaties – met een niet geheel
aansluitend statutair doel – of groepen die in het leven zijn geroepen
juist met het oog op een concrete procedure, geen kans lopen om niet als belanghebbende
te worden aangemerkt. De actio popularis voorkomt dat dergelijke vragen moeten
worden geïnterpreteerd door de rechter. Dit pleit voor handhaving van
de actio popularis in de Wet milieubeheer. De afschaffing van de actio zou
maatschappelijk bovendien een verkeerd signaal zijn, juist nu tegen de achtergrond
van toenemende zelfregulering de positie van burgers extra «stevigheid»
behoeft. Bij de uitwerking van de voorstellen uit deze nota ontstaat in veel
gevallen een andere relatie tussen derden en bedrijven. Bij nieuwe vormen
van zelfregulering die in hoofdstuk 4 van deze nota zijn opgenomen, zoals
verhandelbare emissies of een concern- of koepelvergunningen is denkbaar dat
niet direct duidelijk is wie als belanghebbende moet worden aangemerkt. Dit
kan ook het geval zijn bij het vervangen van de vergunning door algemene regels
waarbij niet meer de vergunning maar de handhaving (het verzoek tot handhaving)
het aangrijpingspunt is voor derden. Het behouden van de actio popularis voorkomt
ingewikkelde discussies voor de rechter en biedt tegelijkertijd een serieuze
en goede rechtsbescherming.Vanuit het gezichtspunt van de verbetering en stroomlijning van het algemene
bestuursrecht in Nederland wordt geconcludeerd dat de actio popularis in de
praktijk weinig toegevoegde waarde heeft ten opzichte van het recht van belanghebbende
(hier vallen onder andere natuur- en milieuorganisaties onder) en wordt vanuit
de gedachte van harmonisatie en het zuiver houden van het recht van beroep
gepleit voor het laten vervallen van de actio poularis. Harmonisatie is daarbij
geen doelstelling op zichzelf. Het gaat hier om de nog steeds geldende doelstellingen
uit de nota Zicht op wetgeving (de doelstellingen onderlinge afstemming, eenvoud,
duidelijkheid en toegankelijkheid), zoals het kabinet die recentelijk in de
Nota wetgevingskwaliteitsbeleid nog eens expliciet heeft bevestigd. Daarbij
wordt benadrukt dat het werken met verschillende kringen van beroepsgerechtigden
de toegankelijkheid van het recht schaadt, het zo gewenste bundelen van procedures
bemoeilijkt en de kans op fouten vergroot.Volledigheidshalve kan daar nog aan worden toegevoegd dat een actio popularis
geen noodzakelijke voorwaarde is om een subjectief recht tot gelding te brengen.
Dit is een andere manier om te zeggen dat als er sprake is van een subjectief
recht, men in bestuursrechtelijke termen een belang heeft dat rechtstreeks
bij een besluit is betrokken en men dus belanghebbende is in de zin van de
Algemene wet bestuursrecht met het daaruit voortvloeiende beroepsrecht. Het
springende punt hierbij is dus wel de vraag, of er in een concreet geval sprake
is van een subjectief recht. De rechter zal dit elke keer moeten beoordelen.
Dit is een afwijking ten opzichte van het huidige systeem waarin de beroepsprocedure
niet met een dergelijke beoordeling wordt belast.Toegang tot milieu-informatieVoor de positie van burgers is van groot belang welke toegang zij hebben
tot informatie die van belang is om hun rechten uit te oefenen. Burgers zijn
zich vaak niet bewust van de risico's van buitenaf die hun leefsituatie beïnvloeden
en de mogelijkheden van bezwaar- en beroepsmogelijkheden. In internationaal verband zijn de Europese richtlijn inzake de vrije toegang
tot milieu-informatie (90/313/EEG) en het eerder genoemde Aarhus-verdrag van
belang. De EG-richtlijn wordt op dit moment aangepast aan het Verdrag van
Aarhus, omdat de Europese Commissie, namens de EU, mede-ondertekenaar van
het verdrag is. Ook wordt op Europees niveau bekeken of de richtlijn betreffende
de milieu-effectbeoordeling van bepaalde openbare en particuliere projecten
moet worden aangepast. In Nederland is de toegang tot informatie met name
geregeld in de Wet op de openbaarheid van bestuur. Thans worden voorstellen
ontwikkeld om de kenbaarheid van informatie met betrekking tot de aanwezigheid
van risicobronnen te vergroten (registratieplicht en informatieverstrekking).Ook de mogelijkheden die ICT biedt, is het onderzoeken waard. Hierbij
kan gedacht worden aan de vergroting van de toegankelijkheid van openbare
gegevens en een actievere verstrekking van relevante informatie voor en aan
burgers. In discussievoorstel 20c wordt voorgesteld om een onderzoek te starten
naar de wettelijke aspecten en mogelijkheden van de inzet van ICT bij de uitvoering
en handhaving van de milieuregelgeving. Hiervan zal de toegang tot milieu-informatie
onderdeel uitmaken. Discussie over voorstel 16a. Afspraken inzake de betrokkenheid van derden (aanvang
korte termijn)Bij de uitwerking van de voorstellen van deze discussienota zal steeds
het waarborgen van de positie van burgers in beschouwing worden genomen.Het voorstel is om te bezien of in het kader van de uitvoering van het
milieubeleid tussen overheid, bedrijfsleven en milieuorganisaties een gedragscode
kan worden vastgesteld waarin tenminste afspraken worden gemaakt over de betrokkenheid
bij convenanten, het voortraject van vergunningverlening die zelfregulering
stimuleren en faciliteren en de beschikbaarheid van informatie. Ook kunnen
afspraken worden opgenomen over het voeren van overleg en de wijze waarop
het overleg wordt ingericht, en dergelijke.b. Betrokkenheid derden bij algemene regels (aanvang
middellange termijn)Het voorstel is om met betrekking tot inrichtingen die onder algemene
regels vallen in de Wet milieubeheer te onderzoeken welke mogelijkheden er
zijn om de betrokkenheid van derden te vergroten. Hierbij zal in ieder geval
gekeken worden naar het verzoek tot handhaving, de regeling van de nadere
eis en de beschikbaarheid van relevante informatie. De uitkomsten van de onderzoeken
naar de algemene regels die zijn genoemd in paragraaf 4.3.1. zullen hierbij
worden betrokken.c. Actio popularis (aanvang korte termijn)Op het gebied van milieu is van oudsher het uitgangspunt gehanteerd dat
het beroepsrecht dient te worden toegekend aan een ieder. Dit vanuit de gedachte
dat het gebruik van het milieu een zaak is die voor iedereen van wezenlijk
belang is en de inbreng van niet-belanghebbenden (In juridische zin) in een
rechterlijke procedure een factor kan zijn die een bijdrage levert aan de
kwaliteit van de besluitvorming. De voorstellen die in deze nota worden gedaan
met betrekking tot zelfregulering (voorbeelden zijn voorstellen met betrekking
tot een concernvergunning of een vergunning voor duurzame bedrijventerreinen)
veranderen de relatie tussen derden en een bedrijf en benadrukken nog eens
extra de noodzaak van een goede rechtsbescherming. Vanuit het gezichtspunt
van het milieubeleid maakt de actio popularis daar onlosmakelijk deel van
uit; vanuit andere gezichtspunten is dat niet het geval. Laatstbedoelde gezichtspunten
hangen met name samen met argumenten van harmonisatie (onderlinge afstemming,
eenvoud, duidelijkheid, toegankelijkheid) en dejuridisering, argumenten die
pleiten tegen handhaving van de actio popularis. Daarnaast blijkt uit onderzoek
dat de actio popularis in de praktijk weinig toegevoegde waarde heeft.Het voorstel is om bij de discussie over deze discussienota in de Tweede
Kamer tot een nadere afweging van de voor- en nadelen van het handhaven van
de actio popularis te komen.d. Uitbreiding toegang tot milieu-informatie (aanvang
korte termijn)Voor een goede bescherming van burgers is essentieel dat de relevante
informatie goed toegankelijk is. Tot relevante informatie kunnen ook de resultaten
van controles bij bedrijven worden gerekend. Met name bij de in hoofdstuk
4 genoemde besluiten op basis van artikel 8.40 kan dit van belang zijn, omdat
burgers moeilijk zicht kunnen krijgen op de naleving van de milieuregelgeving
door bedrijven die onder algemene regels vallen. Maar ook bij vergunningplichtige
bedrijven kan de naleving voor burgers een vraagteken zijn. Het voorstel is
om een in de Wet milieubeheer een regeling te ontwerpen waardoor burgers van
de overheid meer zicht kunnen krijgen op de resultaten van controles op de
naleving van milieuregelgeving bij bedrijven. 8. HANDHAAFBAARHEID EN HANDHAVING VAN MILIEUREGELGEVING8.1 Handhaafbaarheid van milieuregelgevingOm een toereikende handhaving van het milieurecht met het oog op het bereiken
van de nagestreefde milieukwaliteit te realiseren, is het (onder meer) noodzakelijk
dat de betreffende regelgeving als zodanig niet alleen uitvoerbaar maar ook
handhaafbaar is. Voor een optimale handhaving van de regelgeving is allereerst
de kwaliteit van de wetgeving zelf van belang. Ten tweede dient ook de handhaving
als zodanig van een goed niveau te zijn. Handhaafbaarheid van regelgeving
maakt het noodzakelijk dat:• de regelgeving zodanig is geformuleerd, dat de regel duidelijk
is en dat duidelijk is wie de normadressaat is;• de systematiek van de regelgeving transparant en inzichtelijk is;
door een overvloed aan elkaar overlappende of elkaar rakende regelgeving (waartussen
«gaten» vallen) wordt de handhaafbaarheid verminderd. Dat geldt
in het bijzonder voor de vele uitvoeringsregelingen.In het algemeen worden wetsvoorstellen en ontwerp-amvb's getoetst op hun
wetgevingskwaliteit Bij die toetsing wordt het ontwerp in het bijzonder beoordeeld
op de handhaafbaarheid.Voor de beoordeling van de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van (in
voorbereiding zijnde) milieuregelgeving staan verschillende toetsen en methoden
ter beschikking, zoals de Uitvoerbaarheids- en handhaafbaarheidstoets milieubeleid
en milieuregelgeving die in 1994 aan de Tweede Kamer is aangeboden en de daarop
gebaseerde werkmethode «Uitvoeringsgericht werken in vijf stappen».
Daarnaast is er het gezamenlijk Steunpunt voorgenomen regelgeving (ingesteld
door de ministers van VROM en EZ in samenwerking met de minister van Justitie),
waar getoetst wordt op de handhaafbaarheid van de in voorbereiding zijnde
regelgeving. Vanuit het Openbaar Ministerie (OM) is het document «Praktijktips
OM toetsing strafrechtelijke handhaafbaarheid regelgeving» opgesteld.
Voorts worden voor de handhaving van specifieke milieuregelgeving handhavingsuitvoeringsmethoden
ontwikkeld, zoals voor het Bouwstoffenbesluit bodem- en oppervlaktewaterenbescherming.Verder is er een zogenaamde Tafel van elf; een methode ontwikkeld door
Compliance Methodology Consultants. Hierin worden elf dimensies opgesomd die
van cruciaal belang zijn voor de naleving van wetten: met elkaar bepalen deze
de mate van naleving. De kwaliteit van regelgeving vormt één
van die dimensies: ingewikkeldheid of gedifferentieerdheid van wetgeving maakt
fouten in de naleving plausibel en verschaft een excuus voor niet-naleving. Ook in de reactie van het kabinet op het rapport van de Commissie-Oosting
is geconstateerd dat moet worden onderzocht hoe de complexiteit van regelgeving
kan worden verminderd en geconstateerde tegenstrijdigheden kunnen worden weggenomen.
De conclusies van de taskforce die in dat kader wordt ingesteld, zullen worden
gebruikt bij de herziening van de milieuwetgeving.Handhaafbaarheid en EG-regelgevingIn het nationale milieurecht moeten veel en vaak onder hoge tijdsdruk
Europese regels worden geïmplementeerd. Bij implementatie van EG-regelgeving
gaat noodgedwongen soms meer aandacht uit naar de termijn waarbinnen de implementatie
moet plaatsvinden dan naar de nationale wetgevingskwaliteit. Dit bevordert
de handhaafbaarheid van de Nederlandse milieuregelgeving niet. Ook kunnen
definities, terminologie en wijze van regulering in EG-kader niet altijd even
gemakkelijk worden vertaald naar het bestaande Nederlandse rechtssysteem.
In EG-verband zal nog meer dan thans al het geval is, moeten worden gelet
op de kwaliteit van de te zijner tijd te implementeren EG-regelgeving
(zie verder hoofdstuk 11 van deze nota). In het kader van de Interdepartementale
Commissie Europees recht is bijvoorbeeld reeds gekeken naar de coherentie
tussen EG-richtlijnen; op milieugebied betreft het de coherentie tussen de
IPPC-, de MER- en de Sevesorichtlijn en de EMAS-verordening.Handhaafbaarheid, zelfregulering en zorgplichtenDe regelgeving moet goed aansluiten op de systemen van zelfregulering.
Maar die aansluiting moet op een zodanige wijze worden gevonden, dat de handhaafbaarheid
van de regelgeving is verzekerd.Zowel bij de bestuursrechtelijke als de strafrechtelijke handhaving worden
ervaringen opgedaan met verbeteringen van de handhaafbaarheid van de milieuregelgeving.
Daarbij komt naar voren dat zorgplichten (zie ook voorstel 4) als vangnet
de handhaafbaarheid van regelgeving kunnen vergroten. Een specifiek voorbeeld
hiervan betreft de discussie over de «normadressaat» (tot wie
is een bepaalde regel gericht, wie kan er op worden aangesproken, dus wie
kan een overtreding begaan) van regels met betrekking tot inrichtingen of
handelingen.Bij de uitvoering en handhaving van de algemene maatregelen van bestuur
die algemene regels bevatten voor bepaalde categorieën van inrichtingen
(amvb's gebaseerd op artikel 8.40 van de Wet milieubeheer) bleken enkele onduidelijkheden
te bestaan over het antwoord op de vraag tot wie de normen van deze regels
zich richten en wie gehouden is tot naleving van deze regels. Uit de praktijk
bleek dat dit vraagstuk ook speelt bij de naleving van vergunningvoorschriften.
Met name van belang is de vraag of ook personen die werkzaam zijn in de inrichting
aangesproken kunnen worden op overtreding van de algemene regels c.q. de vergunningvoorschriften. Om deze redenen is in opdracht van het Ministerie van VROM een onderzoek
uitgevoerd door de Universiteit Utrecht. De resultaten van dit onderzoek zijn
neergelegd in het rapport «De normadressaat van milieuregels voor inrichtingen»
dat in september 1998 is gepubliceerd. Uit dit rapport blijkt dat de uitleg
die aan de artikelen 8.1, 8.20 en 18.18 Wet milieubeheer wordt gegeven van
belang is voor de beantwoording van de vraag wie gehouden is tot naleving
van de algemene regels of de voorschriften van de vergunning of de algemene
regels. De normadressaat voor wat betreft de algemene regels zal dezelfde
moeten zijn als voor de vergunningvoorschriften. Met name de uitleg van de
tweede volzin van artikel 8.20 («Een voor een inrichting verleende vergunning
geldt voor een ieder die de inrichting drijft. Deze draagt er zorg voor dat
de aan de vergunning verbonden voorschriften worden nageleefd.») moet
antwoord geven op de vraag tot wie de vergunningvoorschriften zich richten.
De tweede zin van dit artikel kan ruim of eng worden uitgelegd. De onderzoekers
zijn van mening dat de enge uitleg van artikel 8.20 de juiste is en dat de
plicht tot naleving van de vergunning is opgelegd aan «degene die de
inrichting drijft» en dat het niet de bedoeling is geweest om anderen
rechtstreeks aan te spreken op naleving van de vergunningvoorschriften. Deze
conclusie wordt versterkt door de uitleg die in de jurisprudentie wordt gegeven
aan «degene die de inrichting drijft». Het betreft hier degene
die feitelijk zeggenschap heeft en verantwoordelijk is voor de activiteiten
in de inrichting. Dit kan veelal geen ander zijn dan degene die de inrichting
drijft, omdat dit degene is die het in macht heeft te voldoen aan de voorschriften
of ervoor te zorgen dat anderen kunnen voldoen aan de voorschriften.In veel gevallen dat de werknemer de feitelijke overtreding begaat, kan
degene die de inrichting drijft worden aangesproken op overtreding van de
voorschriften van de vergunning. Dit is echter niet in alle gevallen mogelijk
en met name bij de strafrechtelijke vervolging ontstaan knelpunten. In het
geval dat een werknemer de vergunningvoorschriften niet naleeft en degene
die de inrichting drijft, kan aantonen dat hem niets te verwijten valt, is
het strafrechtelijk gezien zeer moeilijk om iemand aan te vervolgen voor overtreding
van de voorschriften van de vergunning. Deze problematiek speelt met name in het kader van de strafrechtelijke
handhaving. Met vertegenwoordigers van het Openbaar Ministerie en de Inspectie
Milieuhygiëne heeft daarom overleg plaatsgevonden over de mogelijkheden
om ook anderen dan degene die de inrichting drijft aan te spreken op overtreding
van de algemene regels of de voorschriften van de vergunning. Hierbij wordt
in eerste instantie gedacht aan werknemers, maar het kan ook gaan om bijvoorbeeld
tijdelijk ingehuurde personen. Met het Openbaar Ministerie en de Inspectie
Milieuhygiëne is om deze redenen gesproken over het opnemen van meer
zorgplichtbepalingen in de Wet milieubeheer. Die zorgplichtbepalingen dienen
uiteraard ook strafrechtelijk handhaafbaar te zijn. Het Openbaar Ministerie
schat in dat dergelijke zorgplichtbepalingen goede mogelijkheden bieden, onder
meer voor het zelfstandig vervolgen van personen die in de inrichting werkzaam
zijn.Ook in het kader van de afvalstoffenregelgeving worden zorgplichtbepalingen
als een waardevolle aanvulling gezien om de handhaafbaarheid van de regelgeving
te vergroten (zie ook de brief van 25 februari 2000 van het OM aan de Minister
van VROM in reactie op het wetsvoorstel Structuur verwijdering afvalstoffen
(kamerstukken II 1998/99, 26 638). Om deze reden ligt inmiddels een gewijzigd
voorstel van wet, waarin een zorgplichtbepaling is opgenomen, bij de Eerste
Kamer (kamerstukken 1999/00, 26 638, nr. 87). Organisaties die een intermediaire
functie vervullen in de traditionele afvalstoffenverwijderingsketen door (facilitaire)
diensten te leveren aan de traditionele spelers zouden volgens het OM eveneens
via zorgplichten aan de afvalstoffenwetgeving kunnen worden gebonden.In antwoord op kamervragen van de leden Poppe en Crone over het rapport
«Wie betaalt, bepaalt» van de Erasmus Universiteit en het kernteam
zware milieucriminaliteit van de regionale recherchedienst van de regiopolitie
Rotterdam-Rijnmond wordt ook ingegaan op de relatie tussen zelfregulering
en de beoogde verbetering van de bestuurs- en strafrechtelijke handhaafbaarheid
van het afvalstoffenrecht en het Bouwstoffenbesluit bodem- en oppervlaktewaterenbescherming
(kamerstukken II 1999/00, Aanhangsel nr. 335 en 336). In concreto gaat het
hierbij om het onder de zorgplicht brengen van makelaars en handelaars in
afvalstoffen, hun registratie, invoering van een systeem van verplichte certificering
van intermediaire organisaties voor die gevallen die betrekking hebben op
overheidsbeslissingen waaraan onderzoek en adviezen van intermediairs ten
grondslag liggen, zoals bijvoorbeeld bodemonderzoek in het kader van het grondverzet
en van het toepassen van bouwstoffen of in het kader van bodemsanering of
milieuvergunningen Wet milieubeheer. Erkend wordt dat mogelijk in delen van
de branche (milieuadviesbureaus) de zelfregulering te kort schiet. In aanvulling
op de totstandkoming van een specifieke branchevereniging VKB (Vereniging
Kwaliteitsborging Bodemonderzoek ) en enkele andere certificatie-activiteiten,
worden initiatieven genomen om de keten van zelfregulering te sluiten, door
middel van het oprichten van een Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer
(IKB), die eisen zal stellen aan de te hanteren werkwijzen en controle daarop.
Makelaars zijn onder de zorgplicht van hoofdstuk 10 gebracht bij wetsvoorstel
Epema (kamerstukken II 1998/99, 26 638, nr. 1–3). Verder zal worden
bezien of en hoe de normadressaat van het Bouwstoffenbesluit kan worden uitgebreid
tot een grotere groep dan alleen de gebruikers, ter verbetering van de strafrechtelijke
en bestuursrechtelijke handhaving; ook wordt bezien of, en in hoeverre, milieuadviesbureaus,
laboratoria e.d. onder een zorgplichten kunnen worden gebracht. Verdere verbetering van de strafrechtelijke handhaafbaarheidDe laatste jaren is het steeds meer gebruik geworden om het OM te betrekken
bij de voorbereiding van milieuregelgeving. De totstandkoming van een Expertisecentrum
Milieubeheer binnen de organisatie van het OM heeft hier een belangrijke bijdrage
aan geleverd. Kijkend naar die alledaagse praktijk van regelgeving
en beoordeling daarvan vallen echter onder meer de volgende punten op:• De aandacht voor handhaafbaarheid komt vaak in een (te) laat stadium
van voorbereiding van regelgeving aan de orde; de kaders waarbinnen dan nog
wijzigingen kunnen worden aangebracht, zijn feitelijk al getrokken. Maar in
een vroegtijdiger stadium weet de regelgever vaak wel dát hij wat wil,
maar nog onvoldoende concreet wát dan precies.• Duidelijke uitspraken over het gewenste niveau van handhaving van
regelgeving worden niet altijd systematisch gedaan: de indruk bestaat dat
soms genoegen wordt genomen met symboolwetgeving (wetgeving die als zodanig
voldoende effect zou sorteren en die niet gehandhaafd zou behoeven te (kunnen)
worden).• De communicatie tussen OM en de departementale regelgever verloopt
soms stroef, doordat over-en-weer verschillen in benadering van de problematiek
onvoldoende worden herkend en erkend.• Meer in het algemeen zorgt de toetsing van de handhaafbaarheid
van alle ontwerp-milieuregelgeving door het OM voor een fors beslag op de
aldaar beschikbare capaciteit, terwijl de indruk bestaat dat bij een meer
structurele aanpak besparingen daarop mogelijk zouden zijn.In overleg tussen de Ministeries van VROM en Justitie en het OM is de
gedachte ontstaan om een Handhaafbaarheidsproject Milieuregelgeving op te
zetten. Daarbij zal worden getracht door middel van zogenoemde «goed-voorbeeld-projecten»
OM en de departementale regelgever in het proces van regelgeving meer en vroegtijdiger
aan elkaar te klinken. Met behulp van dergelijke projecten kan worden gedemonstreerd
hoe in een proces van regelgeving de handhaafbaarheid in al zijn facetten
van meet af aan kan worden meegenomen en het OM vroegtijdig kan worden betrokken
zonder het te realiseren beleidsdoel in gevaar te brengen.Resultaat van het Handhaafbaarheidsproject zouden niet alleen beter handhaafbare
wetgevingsproducten kunnen zijn; het project kan een bredere werking krijgen
wanneer ook een document met vooral praktische, goed toepasbare en concrete
tips ten behoeve van het voorbereiden van regelgeving kan worden opgesteld
(in aanvulling op of met herziening van het al bestaande document Praktijktips
OM). Een en ander zal naar verwachting ook bijdragen aan het transparanter
worden van de milieuregelgeving, waarbij met name de veelheid van uitvoeringsregelingen
op amvb-niveau om aandacht vraagt. Het project is begin 2001 van start gegaan. Discussie over voorstel 17a. Handhaafbaarheid bevorderen door duidelijke kaders
voor zelfregulering, onder meer met behulp van zorgplichten (aanvang korte
termijn)Het voorstel is om de handhaafbaarheid van de milieuregelgeving langs
twee sporen te verbeteren: een spoor gericht op de inhoudelijke formulering
van de wetgeving en een spoor gericht op de systematiek van de wetgeving.Door duidelijke kaders voor zelfregulering in de wetgeving op te nemen,
kan de handhaafbaarheid eveneens sterk worden verbeterd. De voorstellen van
deze discussienota, met name uit hoofdstuk 4, kunnen hier in belangrijke mate
aan bijdragen. Met name discussievoorstel 4 (introductie van een systeem van
zorgplichtbepalingen) kan ook vanuit handhaafbaarheidsmotieven worden ondersteund.
Hierbij is van belang dat de zorgplichtbepalingen zowel bestuursrechtelijk
als strafrechtelijk handhaafbaar zijn.b. Uitvoering Handhaafbaarheidsproject milieuregelgeving
(VROM, Justitie en OM; reeds gestart)Begin 2001 is een handhaafbaarheidsproject van start gegaan dat kan leiden
tot concrete voorstellen (in algemene en specifieke zin) ter verbetering van
de handhaafbaarheid van bestaande regelgeving en tot een handreiking ten behoeve
van de aanpak van nieuw te ontwikkelen regelgeving.c. Verbeteren kwaliteit EG-regelgeving met het oog
op de handhaafbaarheid (continu)Op Europees niveau heeft Nederland aandacht gevraagd voor verbetering
van de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van het Europese recht. Het voorstel
is om deze inspanningen te intensiveren, mede in relatie tot voorstel 22. 8.2 Handhaving van milieuregelgevingEen toereikende handhaving van de milieuregelgeving is weliswaar geen
doel op zich, maar is om meer dan één reden van groot belang.
Handhaving moet in belangrijke mate bijdragen aan het bereiken van een aanvaardbaar
niveau van naleving van de milieunormen. Milieuwetgeving wordt immers niet
voor niets tot stand gebracht: wetgeving is een van de middelen om de nagestreefde
milieukwaliteit te realiseren en daarbij voldoende bescherming te bieden tegen
inbreuken op subjectieve rechten. Niet toereikende naleving leidt tot het
niet bereiken van de op democratische wijze vastgestelde beleidsdoelen en
tot een tekort schietende bijdrage aan de handhaving van de rechtsorde.«Handhaven met effect»Op het gebied van de milieuwethandhaving hebben zich de afgelopen jaren
belangrijke ontwikkelingen voorgedaan. Dat geldt ook voor de «niet-handhaving»
door middel van gedogen, waaraan sinds het uitbrengen van het «Gezamenlijk
beleidskader inzake het terugdringen van het gedogen van milieuovertredingen»
door de Ministers van VROM en V&W (kamerstukken II 1991/92, 22 343,
nr. 2) stelselmatig aandacht wordt gegeven door het kabinet. De nota «Grenzen
aan gedogen» uit 1996 (kamerstukken II 1996/97, 25 085, nr. 2)
bouwt hierop voort.Het bestaande beleid aangaande gedogen wordt in het kader van deze nota
niet ter discussie gesteld. De Evaluatiecommissie Wet milieubeheer gaat onderzoek
doen naar specifieke onderwerpen binnen het thema handhaving. Het verschijnsel
gedogen is een van deze thema's. Gedoogsituaties dienen zoveel mogelijk vermeden
te worden en zijn mede vanuit het oogpunt van handhaving en geloofwaardige
wetgeving onwenselijk. Er blijven echter altijd gevallen denkbaar waar sprake
is van overmacht of een overgangssituatie waarbij gedogen de enige redelijke
optie is. Voor de betrokkenen blijkt dan vaak een lastige situatie dat wat
bestuursrechtelijk gedoogd wordt, strafrechtelijk nog wel voor vervolging
in aanmerking komt. Om in de toekomst gedoogsituaties zoveel mogelijk te vermijden,
is vanuit het bedrijfsleven gepleit voor de mogelijkheid van het opnemen van
een vrijstellingsregeling in de Wet milieubeheer – of onderliggende
regelgeving – waarmee onder stringente voorwaarde een tijdelijke vrijstelling
kan worden verleend. Met het NMP2 en de implementatie daarvan kwam het instrumentarium ter
handhaving van het milieurecht nog duidelijker in de schijnwerpers te staan.
Geconstateerd werd dat het instrumentarium verbetering behoefde en dat praktische
en juridische belemmeringen in het verleden tot onvoldoende gebruik van het
instrumentarium leidden.In 1994 is opdracht gegeven aan prof.mr.drs. F.C.M.A. Michiels en mr.
A.B. Blomberg van de Vrije Universiteit Amsterdam om onderzoek te doen naar
de mogelijkheden om een meer effectieve handhaving van het milieurecht
te ontwikkelen door middel van een onderzoek naar theorie en praktijk van
de handhaving van het milieurecht. In 1997 verscheen daarop het rapport: «Handhaven
met effect». Het rapport «Handhaven met effect» geeft een zeer compleet
overzicht van de mogelijkheden tot handhaving in het bestuursrecht, het strafrecht
en het privaatrecht en combinaties daarvan. Het bevat 69 concrete aanbevelingen,
gericht tot alle handhavingsactoren. Daarnaast wordt in het rapport op basis
van uitgebreid praktijkonderzoek bij tal van handhavingsinstanties een beeld
geschetst van de handhavingspraktijk: wat is effectieve handhaving en wat
zijn de succes- en faalfactoren daarbij; wanneer is welke weg (bestuurs-,
straf- of privaatrecht) of combinatie van wegen aangewezen; hoe is het gesteld
met de organisatie, beleid en samenwerking bij de handhaving en met de inzet
van het handhavingsinstrumentarium. In het rapport wordt ook ingegaan op voor
de handhaving relevante ontwikkelingen in het milieurecht zoals vormen van
zelfregulering. Bij brief van 6 juni 1997 (kamerstukken II 1996/97, 22 343, nr. 28)
heeft het kabinet het rapport «Handhaven met effect» aan de Tweede
Kamer aangeboden en de Kamer meegedeeld dat het kabinet de conclusies van
het rapport in grote lijnen onderschrijft. In een brief van 29 augustus 1997
heeft het kabinet vervolgens aangegeven langs welke drie sporen van het kabinet
op korte termijn actie te verwachten was (kamerstukken II 1996/97, 22 343,
nr. 29, nadien aangeduid als «de augustusbrief»). Deze sporen
betreffen de verbetering van het handhavingsinstrumentarium, de gezamenlijke
bepaling van een landelijke strategie en de samenwerking bij de handhaving.
Met betrekking tot de 69, tot de handhavingsactoren gerichte, aanbevelingen
uit «Handhaven met effect» is in de brief van 5 februari
1998 (kamerstukken II 1996/97, 22 343, nr. 32) per aanbeveling aangegeven
welke reactie door de betrokken actor is gegeven en voorzover van toepassing
de stand van zaken met betrekking tot de uitvoering. Nadien wordt er regelmatig
over de voortgang van de verbetering van de milieuwethandhaving gerapporteerd
aan de Tweede Kamer (in «zomer- en winterbrieven» over handhaving,
onder kamerstuknummer 22 343).«Handhaven op niveau»Het offensieve handhavingsbeleid dat voor het milieurecht is ingezet met
«Handhaven met effect» heeft inmiddels een bredere doorwerking
gekregen in het kader van het rapport «Handhaven op niveau» uit
1998, dat in opdracht van het Ministerie van Justitie door de Commissie privaatrechtelijke
en bestuursrechtelijke handhaving (de commissie-Michiels) is opgesteld en
het kabinetsstandpunt van 18 april 2000 «Handhaven op Niveau»
dat hierop een reactie is (kamerstukken II 1999/00, 26 800 VI, nr. 67).Verbetering handhavingsinstrumentariumMet de verbetering van het handhavingsinstrumentarium zoals aangegeven
in het regeringsstandpunt inzake «Handhaven met effect» is inmiddels
de nodige voortgang geboekt. Genoemd kunnen worden:• Het wetsvoorstel Verbetering handhavingsbevoegdheden (kamerstukken II 1999/00, 26 929, nrs. 1–2), dat in november
1999 bij de Tweede Kamer is ingediend.• Het Transactiebesluit milieudelicten
(Stb. 2000, 320) op basis van de Wet economische delicten, dat op 1 november
2000 in werking is getreden.• Het onderzoek naar de toepassing en de werking
van de artikelen 173a en 173b van het Wetboek van Strafrecht in de
praktijk, waarvan de resultaten in de eerste helft van 2001 beschikbaar zullen
komen. Dit onderzoek (van het Instituut METRO van de Universiteit van Maastricht, de Rijksuniversiteit Leiden en het Centrum voor Milieuvraagstukken
van de Universiteit van Amsterdam) richt zich op de volgende vragen: (1) Leidt
de huidige formulering van de genoemde bepalingen in de praktijk tot problemen
waardoor een effectieve strafrechtelijke handhaving wordt belemmerd, en (2)
indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord: op welke wijze zouden
bedoelde bepalingen kunnen worden geherformuleerd waardoor het milieu beter
wordt beschermd? Mede op basis van de uitkomsten zal worden bezien of er aanleiding
bestaat om tot wetswijziging over te gaan.• Het wetsvoorstel Handhavingsstructuur,
dat waarschijnlijk in de tweede helft van 2001 aan de Raad van State zal worden
voorgelegd.Het eveneens toegezegde wetsvoorstel milieudoorlichting verkeert nog in
een voorbereidingsfase. Resultaat van een milieudoorlichting zou moeten zijn
een objectief (extern) onderzoeksrapport, waarin de organisatorisch-, administratief-
of technisch-zwakke plekken van het bedrijf in relatie tot de (niet-)naleving
van milieuvoorschriften zichtbaar worden gemaakt. Op basis daarvan kunnen
het bevoegd gezag en het bedrijf initiatieven nemen om te komen tot een verbetering
van de situatie in de toekomst.Vermeldenswaard is tevens het medio 2000 gestarte onderzoek van de Universiteit
Utrecht om – mede in het licht van de voorgenomen inhoud van de vierde
tranche van de Algemene wet bestuursrecht – de rechtsbescherming tegen
sanctiebesluiten in het milieurecht te analyseren. Het onderzoek richt zich
onder meer op de vraag of de handhaving in de praktijk wordt belemmerd door
rechtsbeschermingsmogelijkheden (aan de kant van de overtreder), en op de
vraag hoe sterk de burger staat die via rechtsbescherming handhaving wil afdwingen.
Het onderzoek zal in de eerste helft van 2001 worden afgerond.Bestuurlijke handhaving en eerstelijnstoezichtHet toezicht op de naleving en de bestuurlijke handhaving van de onder
VROM en V&W vallende milieuwetgeving vinden momenteel op verschillende
overheidsniveaus plaats: gemeenten, waterschappen, provincies en rijk. Deze
vier overheden hebben ieder op hun «eigen» terreinen tot taak
toe te zien op de naleving van de voorschriften en zo nodig bestuurlijke handhavingsinstrumenten
toe te passen (bestuursdwang, last onder dwangsom, intrekken van een vergunning).
Bestuursorganen waaraan de zorg voor de bestuurlijke handhaving is opgedragen,
moeten daartoe in ieder geval zorgen voor een adequaat eerstelijnstoezicht
op de naleving van de voorschriften op hun terrein door degenen tot wie die
voorschriften zijn gericht. Daarvoor moeten voldoende deskundige toezichthoudende
ambtenaren worden aangewezen.De opdracht tot toezicht en handhaving is nauw verbonden met de opdracht
tot uitvoering van de milieuwetgeving. Hierbij geldt in het algemeen dat de
handhavingsbevoegdheid in principe de uitvoeringstaak volgt. Een belangrijke
uitvoeringstaak op milieugebied is bijvoorbeeld de milieuvergunningverlening
aan inrichtingen: het met vergunningverlening aan inrichtingen belaste gezag
moet derhalve ook zorg dragen voor de bestuurlijke handhaving bij die betrokken
inrichtingen.De verdeling van de bestuurlijke handhavingsbevoegdheden over de verschillende
overheidsniveaus is momenteel onderwerp van het wetsvoorstel Verbetering handhavingsbevoegdheden
(26 929). In dat wetsvoorstel gaat het vooral om het verbeteren en verduidelijken
van de bevoegdheidsverdeling voor de handhaving van een aantal niet-inrichtingsgebonden voorschriften, zoals zorgplichten, waarvoor
in de wet niet is geregeld welk bestuursorgaan ter zake een uitvoeringstaak
heeft.Voorts is de bevoegdheid tot handhaving bij (specifieke)inrichtingen aan de orde. Zoals is aangegeven in paragraaf 4.5
en discussievoorstel 10, zal mede tegen de achtergrond van de
aanbevelingen van de Commissie onderzoek vuurwerkramp de bevoegdhedenverdeling
voor de vergunningverlening aan inrichtingen worden heroverwogen ten aanzien
van inrichtingen die potentieel grote nadelige gevolgen kunnen hebben voor
gezondheid en veiligheid. Het zal daarbij met name gaan om risicovolle situaties
(bijvoorbeeld in de sfeer van externe veiligheid) waarin de vergunningverlening
een zeer hoge mate van deskundigheid vraagt, in het licht van de grote nadelige
effecten op de gezondheid en veiligheid van de mens en op het milieu die kunnen
ontstaan bij een niet voldoende adequate vergunningverlening, naleving van
die vergunning of handhaving. Hieruit voortvloeiende verschuivingen van de
bevoegdheid tot vergunningverlening naar een hoger bestuursniveau hebben tevens
een – met het oog op bedoeld vereist niveau van deskundigheid ook beoogde –
verschuiving van de handhavingsbevoegdheid naar dat hogere niveau tot gevolg.Bestuurlijke handhaving en tweedelijnstoezichtNaast bestuurlijke handhaving en eerstelijnstoezicht vindt er tweedelijnstoezicht
plaats. Daarbij gaat het om het toezicht van de Inspectie Milieuhygiëne
op de (kwaliteit van de) uitvoering en de handhaving van de milieuwetgeving
door de daartoe bevoegde bestuursorganen. Hiertoe zijn medewerkers van de
Inspectie tot toezichthouder benoemd voor de totale milieuregelgeving waarvoor
de minister van VROM verantwoordelijk is.Een belangrijk deel van het tweedelijnstoezicht betreft de kwaliteit van
de milieuvergunningverlening en van de handhaving van de milieuregelgeving
door de gemeenten en provincies. In de laatste «zomerbrief» over
de handhaving van 26 september 2000 aan de Tweede Kamer (22 343, nr.
49, blz. 1en 2) is uitgebreid ingegaan op de toezichtactiviteiten van de Inspectie
en haar onderzoeken naar de naleving bij voor milieu, gezondheid en veiligheid
relevante bedrijfstakken.De noodzaak van een adequaat tweedelijnstoezicht is in de afgelopen jaren
steeds meer naar voren gekomen. Daarom is besloten om de capaciteit van de
Inspectie Milieuhygiëne met ingang van dit jaar uit te breiden met 65
fte ten behoeve van het (eerste- en) tweedelijnstoezicht. Daarbij heeft het
kabinet onderkend dat er zeer veel wordt gedaan door alle handhavingspartners
om het toezicht op de uitvoering van het milieubeleid door doelgroepen en
andere overheden te verbeteren. Niettemin vindt het kabinet dat een intensivering
gerechtvaardigd is op grond van de uitkomsten van de inspectie-onderzoeken,
de calamiteiten van de afgelopen periode en de onderzoeksresultaten terzake.De gewenste intensivering van de handhavingsinspanning is voor het kabinet
tevens aanleiding om voor te stellen de bevoegdheid van de minister van VROM
bij het tweedelijnstoezicht te versterken. Op dit moment bestaan diens interventiemogelijkheden
uit het voeren van bestuurlijk overleg met het betrokken bevoegde gezag en
het indienen van een verzoek bij dat gezag om een handhavingsbeschikking (tot
toepassing van bestuursdwang, oplegging van een last onder dwangsom of intrekking
van een vergunning of ontheffing) te nemen. Wat zo'n verzoek betreft, bevindt
de minister van VROM zich momenteel in dezelfde positie als iedere burger:
het bevoegd gezag kan alles afwegende, een verzoek van de minister afwijzen,
weigeren een besluit te nemen of weliswaar een besluit nemen maar het vervolgens
niet ten uitvoer te brengen; daarna resteert de minister de gang naar de rechter.Voorgesteld wordt daarom de minister te voorzien van de bevoegdheid om
het bevoegd gezag bij tekort schietende handhaving een bindende aanwijzing
te geven tot het nemen van een besluit dat bestuurlijke handhaving gaat plaatsvinden,
en tot het uitvoeren van zo'n besluit. Hierbij wordt primair gedacht aan het
zo nodig kunnen geven van een aanwijzing tot bestuurlijke handhaving
bij risicovolle inrichtingen, maar de bevoegdheid van de minister zal daar
niet op voorhand toe worden beperkt. Zoals ook voor de al bestaande aanwijzingsbevoegdheden
geldt, moet de hier voorgestelde aanwijzing als ultimum remedium worden beschouwd.SamenwerkingBij het toezicht en de bestuurlijke milieuwethandhaving zijn veel instanties
en personen betrokken.Hierna wordt ingegaan op de mogelijkheden om de kwaliteit van de handhaving
te vergroten door minder vrijblijvende vormen van samenwerking te bewerkstelligen.Met de wetsvoorstellen Verbetering handhavingsbevoegdheden en Handhavingsstructuur is nauw verbonden
het besef dat samenwerking tussen alle bij de
handhaving betrokken instanties voor een efficiënte en effectieve handhaving
essentieel is. De wetsvoorstellen brengen ook tot uitdrukking dat de verwachting
is dat de betrokken overheden aan die essentiële voorwaarde zullen kunnen
voldoen.Het wetsvoorstel Verbetering handhavingsbevoegdheden bevat een regeling van de bevoegdheden voor de handhaving van een
aantal specifieke milieuregels buiten inrichtingen. In het kader van de voorbereiding
ervan is veel discussie gevoerd over het toedelen van de handhavingsbevoegdheid
aan meer dan één bevoegd gezag. Over de onderlinge verdeling
van de toepassing van de bevoegdheden moeten dan samenwerkingsafspraken worden
gemaakt. Uiteindelijk hebben alle betrokken partijen wel met het wetsvoorstel
ingestemd. Vanuit de Tweede Kamer is over het wetsvoorstel advies gevraagd
aan prof.mr.drs. F.C.M.A. Michiels die op 3 april een positief advies heeft
uitgebracht. Michiels noemt de gekozen oplossing geen ideale, maar een beter
alternatief lijkt er ook zijns inziens niet te zijn. Bovendien is hij van
mening dat er meer nodig is om de handhaving van het milieurecht op niveau
te brengen: regionale milieudiensten kunnen volgens Michiels daarbij een belangrijke
rol spelen.Op dit moment is de lijn dat samenwerking tussen de verschillende bevoegde
handhavingsinstanties tot stand komt via provinciale of regionale bestuursovereenkomsten.
Inmiddels zijn in alle provincies één of meer van dergelijke
overeenkomsten tot stand gebracht. Die bestuursovereenkomsten bieden ook een
voor de hand liggend kader waarbinnen straks de afspraken over de bevoegdheidsverdeling,
voorgeschreven in het wetsvoorstel Verbetering handhavingsbevoegdheden, kunnen
worden neergelegd. Het wettelijk waarborgen van de met de bestuursovereenkomsten
nagestreefde doelen tussen de vele bevoegde handhavingsinstanties zal geschieden
door middel van het wetsvoorstel Handhavingsstructuur.Medio 1999 is dit wetsvoorstel – dat ook in de zogenaamde «augustusbrief»
uit 1997 was aangekondigd – in concept aan de handhavingspartners voorgelegd.
Het wetsvoorstel beoogt de nagestreefde samenwerking van de handhavingspartners –
welke primair dient plaats te vinden in het kader van de bestuursovereenkomsten –
te waarborgen door (in hoofdstuk 18 van de Wet milieubeheer) te regelen wat
onder een adequate handhavingsstructuur moet worden verstaan (en tot hoever
de samenwerking moet gaan).Het wetsvoorstel handhavingsstructuur voorziet in verband daarmee in een
«stok-achter-de-deur»-bevoegdheid; gedacht wordt aan de bevoegdheid
om een bindende aanwijzing te geven om zo nodig partners die zich zouden onttrekken
aan de samenwerking tot de orde te kunnen roepen of knopen daarover
door te hakken. Het wetsvoorstel brengt geen wijziging in de bestuurlijke
handhavingsbevoegdheden van de betrokken overheden.Het concept-wetsvoorstel is inmiddels besproken in de Landelijke Commissie
Milieuwethandhaving, de LCCM. Daarbij is overeenstemming bereikt over de inhoud
van het wetsvoorstel: • Bij de samenwerking bij de handhaving staat de gezamenlijke invulling
en uitvoering van de bestuursovereenkomsten voorop. Toepassing van het wetsvoorstel
moet daarom ultimum remedium zijn en bij voorkeur niet behoeven plaats te
vinden. De minister van VROM moet echter in het uiterste geval zijn verantwoordelijkheid
voor het geheel van de bestuursrechtelijke milieuwethandhaving waar kunnen
maken. Dat geldt mutatis mutandis ook voor de provincie in haar verantwoordelijkheid
voor de regie en coördinatie van de handhavingsstructuur. Deze filosofie
wordt in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel uiteengezet.• De invulling en de uitvoering die in de praktijk aan de bestuursovereenkomsten
zullen worden gegeven, staan primair ter beoordeling van de bestuursorganen
die aan de overeenkomsten deelnemen. Zij moeten tezamen onder regie van de
provincies formuleren op welke wijze ze de uitvoering van de gemaakte afspraken
door de partners zullen beoordelen. Zij zullen zich daarbij mede moeten laten
leiden door de besluitvorming hierover op landelijk niveau.• Een aanwijzing moet in het uiterste geval gegeven kunnen worden
in situaties waarin de structurele samenwerking onvoldoende (gewaarborgd)
is en een bestuurlijke interventie in het belang van een doelmatige handhaving
noodzakelijk is. Vóórdat van een aanwijzing sprake kan zijn,
moet vaststaan dat de in de bestuursovereenkomsten afgesproken correctiemechanismen
(zoals bijv. overleg of arbitrage) niet leiden tot een oplossing en er sprake
is van een bestuurlijke impasse. Het moet derhalve vaststaan dat er voldoende
pogingen zijn ondernomen om er op vrijwillige basis uit te komen en dat deze
pogingen hebben gefaald. De provincie heeft daarbij een regisserende rol.• Mits aan bovenstaande voorwaarden is voldaan, is er aanleiding
om het geven van een aanwijzing te overwegen indien afspraken ten onrechte
ontbreken of gebrekkig zijn of geen uitvoering wordt gegeven aan wel gemaakte
afspraken.• De criteria aan de hand waarvan beoordeeld moet worden of een aanwijzing
opportuun is, betreffen primair de vraag of de aanwezige handhavingsstructuur
voldoende adequaat is en voldoet aan dat wat het belang van een doelmatige
handhaving vereist. Relevant voor een adequate handhavingsstructuur zijn met
name de volgende drie «systeemeisen»: de organisatie van de samenwerking
(waaronder ook de coördinatie/regie van de samenwerking), de inhoud van
de samenwerking en de feitelijke uitvoering moeten adequaat zijn. Er is een
lijst van 15 punten beschikbaar waarin deze eisen verder zijn uitgewerkt;
het is niet nodig om deze lijst op wetsniveau te regelen; opname in de memorie
van toelichting volstaat.• De reikwijdte van het wetsvoorstel is breed en beperkt zich niet
tot samenwerking in de strikte zin van het woord: de handhavingsstructuur
als zodanig moet voldoende adequaat zijn. Individuele belangen van handhavingsinstanties
zullen derhalve opzij gezet moeten kunnen worden als het gemeenschappelijke
belang van een adequate handhavingsstructuur dat vereist. Een voorbeeld van
zo'n gemeenschappelijk belang betreft de adequate uitvoering van de landelijke
vastgestelde handhavingsprioriteiten door de individuele handhavingsinstanties.
De kwaliteit van de handhaving door een gemeente of provincie bij een individueel
bedrijf blijft onderwerp van het tweedelijnstoezicht van de Inspectie Milieuhygiëne.In de memorie van toelichting zal een en ander met voorbeelden worden
geïllustreerd.• De aanwijzingsbevoegdheid komt te berusten bij de provincies met
dien verstande dat de minister van VROM het voortouw heeft als het gaat om
de provincie zelf. Er bestaan juridische en politieke bezwaren tegen het geven
van een aanwijzing (door de provincie of de minister van VROM) aan een andere
minister. Niettemin kan er in een ultieme situatie wel behoefte bestaan aan
bijvoorbeeld een indringend overleg tussen de betrokken ministers. In het
wetsvoorstel of in de memorie van toelichting wordt ingegaan op de relatie
waarin de ministers op dit terrein tot elkaar staan.• Er wordt van uitgegaan dat aan een gegeven aanwijzing uitvoering
wordt gegeven. Desondanks zou het kunnen voorkomen dat een betrokken bestuursorgaan
geen gevolg wenst te geven aan een aanwijzing. In verband hiermee wordt de
mogelijkheid onderzocht van een bepaling die er toe zou moeten strekken dat
het bestuursorgaan waaraan een aanwijzing is gegeven, een besluit moet nemen
over de termijn waarbinnen en de wijze waarop uitvoering zal worden gegeven
aan de aanwijzing. Tegen een dergelijk besluit of tegen het ontbreken ervan
zal beroep openstaan en er kan een uitspraak van de bestuursrechter worden
gevraagd. De rechter zou zijn uitspraak kracht bij kunnen zetten door zo nodig
te bepalen dat het bestuursorgaan een door hem vast te stellen dwangsom verbeurt
indien of zolang het niet voldoet aan de rechterlijke uitspraak. Bij de in het wetsvoorstel Handhavingsstructuur te regelen aanwijzingsbevoegdheid
die primair bij de provincies komt te berusten, is geen sprake van overlapping
met de voorgestelde aanwijzingsbevoegdheid van de minister van VROM ten behoeve
van de intensivering van het tweedelijnstoezicht. De eerstbedoelde aanwijzing
is een interventie bij falende samenwerking en het doorhakken van knopen bij
stagnatie in die samenwerking en niet, zoals hierboven al is aangegeven, de
in deze discussienota voorgestelde interventie bij tekortschietende handhaving
bij een individueel bedrijf.Planning is om het wetsvoorstel in de tweede helft van 2001 aan de Raad
van State voor te leggen.De vorderingen die intussen worden geboekt met de bestuursovereenkomsten,
worden nauwlettend in de gaten gehouden door middel van monitoring en evaluatie. Zo maakt het bureau PriceWaterhouseCoopers in opdracht van het IPO regelmatig
rapportages over de voortgang van de implementatie en de resultaten van de
bestuursovereenkomsten. Parallel hieraan is er bij de Inspectie Milieuhygiëne
een platform dat zich – vanuit de positie van de Inspectie als tweedelijnstoezichthouder –
eveneens een oordeel vormt over de voortgang en de geboekte resultaten en
de minister van VROM daarover adviseert.Voorts laat de Evaluatiecommissie Wet milieubeheer (ECWM) momenteel onderzoek
uitvoeren met betrekking tot de zorgplicht voor de handhaving in artikel 18.2
van de Wet milieubeheer. Dit onderzoek betreft een in hoge mate empirisch
onderzoek naar de mate waarin en de wijze waarop de in artikel 18.2 van de
Wet milieubeheer vermelde plichten – zorg voor de bestuursrechtelijke
handhaving, gegevensverzameling en -registratie, alsmede klachtenbehandeling –
in de praktijk worden nageleefd. Daarbij wordt tevens nagegaan of de bestuursovereenkomsten
over de milieuwethandhaving bijdragen aan het functioneren van de zorgplicht
voor de handhaving. Bij dit onderzoek is er contact gelegd met de provincies
teneinde gebruik te kunnen maken van de gegevens die door of in opdracht van
het IPO of anderen al zijn of worden verzameld over de uitvoering van bestuursovereenkomsten.
De onderzoeksvragen die door de ECWM aan de Rijksuniversiteit Groningen en
de Universiteit Twente zijn voorgelegd, hebben vooral een objectief-wetenschappelijk
karakter. Een advies van de ECWM wordt begin 2002 verwacht. Organisatie van het toezichtZonder op de resultaten van monitoring en evaluatie vooruit te willen
lopen, is het wenselijk wel al na te denken over mogelijke aanvullende voorzieningen.
De bestuursovereenkomsten zijn een behoorlijke stap in de goede richting,
maar het is de vraag of zij qua aanpak geen verdere versterking nodig hebben
om de uitvoering van een effectieve handhaving structureel in te bedden en
te verzekeren. Zaken waarin de bestuursovereenkomsten noch de voorbereiding
van het wetsvoorstel Handhavingsstructuur tot nu toe voldoende wijziging hebben
laten zien, zijn de volgende.• De afspraken tot samenwerking hebben momenteel doorgaans vooral
betrekking op handhavingsactiviteiten die in samenwerkingsprojecten worden
aangepakt; deze betreffen echter een relatief klein aandeel van de handhavingsactiviteiten
van de verschillende instanties. Daar waar de handhaving wordt beschouwd als
een taak die zelfstandig kan worden uitgevoerd, ontbreken afspraken veelal
nog.• De afspraken voorzien niet in de totstandkoming van een professionele
handhavingsorganisatie ten behoeve van het toezicht. Elke instantie, hoe klein
ook, blijft vrij om zijn eigen organisatie voor het toezicht en de ambtelijke
voorbereiding van bestuurlijke handhavingsbesluiten te kiezen.De inzichten die na het uitbrengen van de augustusbrief zijn verworven
en de in de afgelopen jaren plaatsgehad hebbende gebeurtenissen waarin het
(mogelijk) tekortschieten van het milieutoezicht over het voetlicht is gekomen,
kunnen niet tot een andere conclusie leiden dan dat het dringend wenselijk
is om de mogelijkheid van een effectiever organiseren en vorm geven van (primair)
het (eerstelijns)toezicht op alle betrokken overheidsniveaus diepgaand te
onderzoeken. Onvermijdelijk dient zich daarbij «de regionale milieudienst»
aan.In zijn hierboven vermelde advies wijst prof. Michiels zoals al was aangegeven
op de verdergaande mogelijkheid van samenwerking in regionale milieudiensten
voor de uitoefening van toezicht en de ambtelijke voorbereiding van bestuurlijke
besluitvorming: «Het meest perspectiefrijk acht ik de samenwerking in regionale
milieudiensten, waarvan thans de Dienst Centraal Milieubeheer Rijnmond de
bekendste en meest succesvolle is. Deze diensten werken in betrekkelijk grote
onafhankelijkheid, op afstand van de deelnemende besturen. De bestuursorganen
hebben wel het laatste woord, als het gaat om het wel of niet nemen van een
sanctiebesluit, maar dit is doorgaans het laatste stadium van een lang proces
(waarin de overtreder overigens veelal tot naleving komt zonder dat nog een
sanctie nodig is). Zij moeten, ingeval zij het voorstel van de dienst niet
steunen, daarvoor de volle verantwoordelijkheid nemen, die ook duidelijk zichtbaar
is. De perspectieven van bedoelde milieudiensten zijn uitvoeriger beschreven
in het rapport «Handhaven op niveau» van de Commissie Bestuursrechtelijke
en privaatrechtelijke handhaving (Deventer: W.E.J. Tjeenk Willink 1998) en
in de daaraan ten grondslag liggende deelstudie van mr. A.B. Blomberg «Samen
sterk met maatwerk» (Deventer: W.E.J. Tjeenk Willink 1998). Voor de
effectiviteit van het thans voorliggende wetsvoorstel (dat wil zeggen het
wetsvoorstel Verbetering handhavingsbevoegdheden) zou het van belang zijn
dat in die diensten niet alleen gemeenten samenwerken, maar ook de provincie
en zo mogelijk de waterschappen in de regio. Het spreekt vanzelf dat ook een
goede samenwerking tussen bestuur en justitie en politie van groot belang
is, maar die samenwerking staat min of meer los van de materie die is geregeld
in wetsvoorstel 26 929.» Ook mr. G.A Biezeveld, Officier van Justitie te Den Haag, lijkt in eenzelfde
richting te denken. In het Tijdschrift voor Milieu & Recht (oktober 1999,
nr. 10, blz 255–256) stelt hij dat zowel binnen het subsysteem van de
bestuursrechtelijke als dat van de strafrechtelijke handhaving uitvoerende
taken moeten worden verricht met het oog op de te bereiken resultaten. Aan
de bestuursrechtelijke kant moeten er toereikende organisatorische voorzieningen
zijn voor activiteiten op het vlak van toezicht, die door instanties afzonderlijk
of gezamenlijk worden verricht. Dat geldt ook voor activiteiten die bestuurlijke
en strafrechtelijke instanties gezamenlijk ondernemen. Volgens Biezeveld bieden
de bestuursovereenkomsten geen uitzicht dat zulke voorzieningen er op vrijwillige
basis snel zullen komen. Hij besluit zijn artikel met opmerkingen over de
regievoering die noodzakelijk is bij het in de praktijk gestalte geven aan
de gemaakte afspraken; van de verschillende handhavingsinstanties mag worden
verwacht dat zij de ruimte bieden tot die regievoering. In dat geval kan volgens
Biezeveld ook een klimaat ontstaan voor experimenten met verschillende vormen
van structurele samenwerking – zoals in regionale milieudiensten –
op het vlak van de uitvoering. De meerwaarde van samen handhaven zal zijns
inziens dan echt duidelijk worden.De gedachteontwikkeling over regionale milieudiensten in het kader van
de versterking van de samenwerking bij de handhaving, is ook van invloed geweest
op de denkrichting ten aanzien van een meer effectieve organisatie van de
verlening van de milieuvergunningen. Dezelfde overwegingen die bij het streven
naar een adequate milieuwethandhaving leiden tot het streven het toezicht
en de ambtelijke voorbereiding van handhavingsbesluiten effectiever te organiseren,
spelen een rol bij beschouwing van de kwaliteit van de organisatie van de
vergunningverlening. In hoofdstuk 4 van deze nota is mede om die reden voorgesteld
om in het kader van een daartoe te starten project voorstellen te ontwikkelen
voor een ander model voor de organisatie van het proces van voorbereiding
van vergunningverlening, in het licht van een toenemende complexiteit van
de regulering van bedrijven en de eisen die dat stelt aan de kwaliteit van
de beoordeling daarvan bij de vergunningverlening (zie discussievoorstel 10)
maar ook aan de kwaliteit van de handhaving.De uit de voorstellen van hoofdstuk 4 van deze nota voortvloeiende wijzigingen
in de aanpak van inrichtingen (bedrijven) veroorzaken immers ook een toenemende
complexiteit bij de handhaving.Het streven naar een meer effectieve handhaving door minder vrijblijvende
samenwerking maakt het wenselijk om – op basis van partnership en binnen
de context van de bestuursovereenkomsten – toe te werken naar een professionelere
ambtelijke organisatie voor het milieutoezicht (en de ambtelijke voorbereiding
van vergunningverlening en handhavingsbesluiten) op alle overheidsniveaus.
De betrokken bestuursorganen blijven in dit verband de beschikking houden
over hun bestuurlijke bevoegdheden. Overeenkomstig de kabinetsreactie op de
aanbevelingen van de Commissie Oosting zal in een professionele ambtelijke
organisatie een functiescheiding tussen beleid, uitvoering en toezicht daarbij
een belangrijk uitgangspunt zijn.De komende tijd zullen in samenwerking met betrokkenen verschillende modellen
worden uitgewerkt, zoals:a) regionale/provinciale diensten (voor taken van alle betrokken overheden,
inclusief die van het rijk),b) twaalf provinciebrede diensten en een één rijksdienst
(voor taken die zich niet lenen voor uitvoering door een provinciebrede dienst),c) een aantal landsdeelbrede diensten en één rijksdienst
(voor taken die zich niet lenen voor uitvoering door een landsdeelbrede dienst),
ofd) een nationale dienst met een hoofdkantoor en regionale vestigingen. Uiteraard moeten de voor- en nadelen van deze (en/of eventueel ook andere)
modellen op een rij worden gezet aan de hand van in het project nader te bepalen
criteria.Waar het bij het streven naar een adequate handhaving om gaat, is dat
er een structuur voor het toezicht tot stand komt waarin:1. informatie-uitwisseling en samenwerking bij het toezicht verzekerd
is,2. de politiek-bestuurlijke verantwoordelijkheden voor de prestaties (kwalitatief
en kwantitatief) duidelijk toegedeeld zijn en voorzien van benodigde bevoegdheden
om die verantwoordelijkheden waar te maken,3. de betrokken bestuursorganen ten behoeve waarvan de ambtelijke diensten
werken, gezamenlijk invloed hebben op de activiteiten en het prestatieniveau.De reikwijdte van zo'n toezichtorganisatie dient bij voorkeur ten minste
betrekking te hebben op bescherming van mens en milieu, in termen van milieukwaliteit
(inclusief externe veiligheid). In het onderzoek zal ook andere met milieubescherming
verwante belangenbehartiging onder de loep kunnen worden genomen.Kenmerken zijn verder dat de uitoefening van toezicht door gemeenten niet
langer plaatsvindt (en georganiseerd is) op gemeentelijke schaal, maar op
een hoger niveau, waarin ook het provinciale milieutoezicht plaatsvindt, alsmede
dat er sprake is van een scheiding tussen de toezichtfunctie en de functies
beleid en uitvoering. Bij de verder uit te werken modellering van zo'n organisatie
van het milieutoezicht komen ook het toezicht door het rijk en de verhouding
tussen «rijksdienst» en «regionale diensten» aan de
orde. De toekomstige organisatie van de «rijksdienst» zal ook
het (nog steeds benodigde) tweedelijnstoezicht en de voorgestelde versterkte
positie van de minister van VROM omvatten.Aan de voorgestane organisatie van het milieutoezicht zijn kosten verbonden.
De geschatte omvang daarvan is aan de orde bij de uitwerking van de verschillende
modellen. Er moet rekening mee worden gehouden dat de kosten niet geheel zullen
kunnen worden bestreden uit de besparingen op de huidige uitgaven voor de
organisatie en uitvoering van het milieutoezicht op de verschillende niveaus. Discussie over voorstel 18a. Het handhavingsinstrumentarium wordt verbeterd (betreft
lopende trajecten)Het voorstel is om het bestuursrechtelijk handhavingsinstrumentarium verder
te verbeteren zoals reeds aan de Tweede Kamer is toegezegd en waarover periodiek
is gerapporteerd.b. Aanwijzingsbevoegdheid minister van VROMHet voorstel is – in het kader van de intensivering van het tweedelijnstoezicht –
de minister van VROM te voorzien van de bevoegdheid om het tot handhaving
bevoegde gezag een bindende aanwijzing te geven tot het nemen van een besluit
dat bestuurlijke handhaving gaat plaatsvinden, en tot het uitvoeren van zo'n
besluit. De hier voorgestelde aanwijzing dient als ultimum remedium te worden
beschouwd in gevallen van tekortschietende handhaving.c. Een duidelijke handhavingsstructuur (betreft lopend
traject)Het voorstel is om overeenkomstig de in de LCCM door de betrokken handhavingspartners
bevestigde afspraken in de Wet milieubeheer (via het wetsvoorstel Handhavingsstructuur)
vast te leggen, wat een effectieve handhavingsstructuur ten minste moet inhouden.
Voorgesteld zal ook worden om de provincies en de minister van VROM eenbevoegdheid te geven om bij wijze van stok-achter-de-deur door middel
van een aanwijzing (aan een gemeente of waterschap, resp. aan een provincie)
te interveniëren, wanneer de betrokken bestuurlijke handhavingspartners
niet de afgesproken inspanningen leveren of de afgesproken output niet realiseren.d. Project toekomstige organisatie handhaving (aanvang
middellange termijn)Het voorstel is om in samenhang met voorstel 10b van hoofdstuk 4 uit deze
discussienota de komende tijd na te gaan hoe gestalte kan worden gegeven aan
de vorming van regionale milieudiensten of andere samenwerkingsverbanden ten
behoeve van een kwalitatief goede uitvoering van de handhaving door gemeenten,
provincies, waterschappen en rijksdiensten. Doelstelling van dit project is
voorstellen te formuleren om de uitvoering van de handhaving verder te professionaliseren
en krachten, deskundigheid en inzicht te bundelen. Een financiële voorziening bij het optreden van milieuschadeBestuurlijke handhaving is primair gericht op behoud en herstel van de
milieusituatie. Hier ligt een raakvlak met het instrument van financiële
zekerheid. Dit instrument dient om te voorkomen dat de voor de schade aansprakelijke
persoon, financieel niet in staat is om de schade te vergoeden. Een amvb inzake
financiële zekerheid ter uitvoering van art. 8.15 Wm is in voorbereiding.
Een concept-amvb is in 1999 voor commentaar aan betrokken partijen voorgelegd.
Het concept gaat – conform de notie van een verantwoordelijke samenleving –
uit van het vrijwillig stellen van financiële zekerheid door bedrijven,
voor het geval door activiteiten van die bedrijven milieuschade ontstaat.
Voor de uitvoering van die gedachte is van groot belang de Milieuschadepolis,
die in 1998 door de Nederlandse Verzekeraars op de markt is gebracht. Niettemin
zou het bevoegd gezag – ten minste voor een bepaalde groep bedrijven,
die meer dan gemiddelde risico's voor het milieu kunnen veroorzaken –
over een bevoegdheid moeten kunnen beschikken om, indien niet vrijwillig tot
het stellen van zekerheid wordt overgegaan, bedrijven via de vergunning aan
te spreken op het stellen van financiële zekerheid.Als echter aansprakelijkheidstelling van de veroorzaker niet mogelijk
is (een actueel voorbeeld hiervan zijn de gevolgen van de zogenaamde «XTC-dumpingen»),
dan wel financiële zekerheid tekort schiet (bijvoorbeeld indien de dader
niet bekend is of indien de verzekeringspremies niet zijn betaald), blijft
de schade voor de gedupeerde tenzij als vangnet een voorziening wordt gecreëerd.
Een voorbeeld hiervan is het Fonds Luchtverontreiniging. Uit het Fonds Luchtverontreiniging
(geregeld in hoofdstuk 15 van de Wet milieubeheer) kan aan een ieder die ten
gevolge van plotseling optredende luchtverontreiniging schade heeft geleden
en die niet verhaalbaar is, een vergoeding worden toegekend. Het Fonds is
onlangs geëvalueerd door de Universiteiten van Maastricht en Leiden aangezien
het soort schade waarvoor het Fonds destijds is ingesteld thans minder vaak
optreedt. Het Fonds sluit kortom niet meer goed aan op de bestaande milieusituatie
en het huidige milieubeleid. Eén van de conclusies van de onderzoekers
is dan ook dat het zinvol is om het Fonds te integreren in een nog op te richten
algemene milieuschaderegeling.In het NMP en NMP2 was reeds aangekondigd dat onderzoek zou worden gedaan
naar een algemene milieuschaderegeling. Het Ministerie van VROM heeft vervolgens
twee onderzoeken laten uitvoeren. In het eerste onderzoek, uitgevoerd door
KPMG en de KU Brabant, is gekeken naar de mogelijke functies en omvang van
een milieuschaderegeling, de verschillende vormen van waardering van milieuschade,
de juridische vormgeving en de financieringsmogelijkheden. In het tweede onderzoek
hebben de Universiteit Utrecht en het Instituut voor Bos- en
Natuuronderzoek een kwantificering gemaakt van de omvang van de milieuschade
in Nederland alsmede van de soorten schade die voor een algemene milieuschaderegeling
in aanmerking kunnen komen.Mede op basis van de genoemde onderzoeken wordt gedacht aan een algemene
milieuschaderegeling met als invalshoek het herstel van ecologische schade.
Een belangrijke voorwaarde is dat de regeling een vangnetfunctie zal vervullen
en beheersbaar is. In het licht van de hiervoor genoemde twee principes wordt
gedacht aan de vergoeding van kosten voor herstel van ecologische schade die
voortvloeien uit incidenten. Het Fonds Luchtverontreiniging zal zover mogelijk
in een dergelijke regeling worden geïntegreerd.De gedachtenvorming over een milieuschaderegeling is nog niet geheel afgerond.
Bij de uitwerking van de milieuschaderegeling zullen ook nog andere vragen
moeten worden beantwoord, onder andere:• moeten er minimum- en maximumbedragen voor de uitkering vanuit
de regeling worden vastgesteld?• wie mogen de schade claimen (dit speelt in het bijzonder bij schade
aan het milieu) en wie zorgen voor het herstel van de ecologische schade?• hoe moet de regeling worden gevoed?• wie moeten worden belast met het beheer en de uitvoering van de
regeling?• hoe wordt de afbakening met andere (vergoedings- of compensatie)
regelingen geregeld?• wat is de relatie met internationale regelgeving?De aanscherping van milieu-aansprakelijkheid is overigens niet enkel een
nationale aangelegenheid: ook internationaal heeft de verdere ontwikkeling
en harmonisering van aansprakelijkheidsrecht veel aandacht. Voor Nederland
is vooral het in februari 2000 door de Europese Commissie is aangenomen Witboek
inzake milieuaansprakelijkheid van belang. In het Witboek wordt besproken
hoe een communautaire regeling inzake milieu-aansprakelijkheid kan worden
opgezet met als oogmerk tenuitvoerlegging van het vervuiler-betaalt-beginsel.
Door de lidstaten is aangegeven dat de meest geschikte optie een communautaire
kaderrichtlijn voor de regeling van milieu-aansprakelijkheid is. De Europese
Commissie streeft er naar eind 2001 een concept richtlijn voor te leggen.
Aangezien aansprakelijkheid voor milieuschade en een milieuschaderegeling
communicerende vaten zijn (vergoeding uit een milieuschaderegeling zal pas
in beeld komen als de mogelijkheden van het aansprakelijkheidsrecht zijn uitgeput)
is de voorgenomen richtlijn bij totstandkoming van een milieuschaderegeling
belangrijk. Discussie over voorstel 19Voorstellen ontwikkelen om tot een algemene milieuschaderegeling
in de Wet milieubeheer te komen (aanvang korte termijn)Het voorstel is om een algemene milieuschaderegeling te ontwikkelen, die
zijn juridische basis zou moeten krijgen in de Wet milieubeheer. Zo'n milieuschaderegeling
zou met name gericht moeten zijn op het herstellen van ecologische schade
die voortvloeit uit incidenten. Daarbij zullen het begrip ecologische schade
en de gevallen waarop de regeling van toepassing is, goed moeten worden afgebakend.
Bij de totstandkoming van zo'n regeling kan de wettelijke regeling van het
Fonds Luchtverontreiniging worden ingetrokken. 9. VEREENVOUDIGING VAN WETGEVING EN VERMINDERING VAN ADMINISTRATIEVE
EN BESTUURLIJKE LASTENVerhouding tot voorgaande hoofdstukkenDe voorstellen die in de voorgaande hoofdstukken zijn gedaan, hebben in
de meeste gevallen gemeenschappelijk dat gestreefd wordt naar vereenvoudiging
en – zo mogelijk – vermindering van wet- en regelgeving en een
betere aansluiting van de milieuwetgeving op de voortschrijdende praktijk.
Zo liggen de resultaten van integratie van milieuvoorschriften en deregulering
in elkaars verlengde. Vanwege het verbrokkelde karakter van de milieuwetgeving is reeds vroeg
de wens geuit om de milieuvoorschriften te integreren. Bij de totstandkoming
van de Wet milieubeheer is hieraan nadrukkelijk aandacht geschonken (zie par.
1.2.2. van de memorie van toelichting bij het wetsontwerp Vergunningen en
algemene regels voor inrichtingen; procedures voor vergunningen en ontheffingen;
handhaving, kamerstukken II 1988/89, 21 087, nr. 2). Met de inwerkingtreding
van de Wet milieubeheer is dan ook reeds een aanzienlijke vereenvoudiging
in de milieuregelgeving gerealiseerd. Zoals in hoofdstuk 2 is aangegeven is
de structuur van de Wet milieubeheer zodanig opgezet dat – in grote
lijnen – de overige wetgeving die de bescherming van het milieu tot
doel heeft een plaats in deze wet kan krijgen. Het integreren in de Wet milieubeheer
en het ontwikkelen van modern instrumentarium, met name op het terrein van
zelfregulering, zijn doelstellingen die goed passen in het beleid van vereenvoudiging
en vermindering.In veel gevallen zal het uitvoeren van de voorstellen leiden tot een vermindering
van de administratieve lasten voor in het ene geval het bedrijfsleven en een
vermindering van bestuurlijke lasten voor overheden in het andere geval.De wens tot vereenvoudiging en vermindering van administratieve lasten
is niet alleen beperkt tot milieuwetgeving en heeft een extra impuls gekregen
door het Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteitsproject. Deze operatie
is onder het eerste kabinet Kok eind 1994 met prioriteit gestart.MDW-projectenSinds de inwerkingtreding van de Wet milieubeheer heeft de vereenvoudiging
van de regelgeving en vermindering van de administratieve lasten een extra
impuls gekregen door het MDW-project.De voor de milieuregelgeving meest relevante projecten in MDW-kader zijn
tot nu toe:• MDW/Inrichtingen Wet milieubeheer, start 1995;• Vergunningprocedures bij bedrijfsvestiging, start 1997;• Normalisatie en certificatie als alternatief voor overheidsregulering,
start 1995;• Geluidhinder, start 1996;• Productwetgeving, start 1996; in het advies en het kabinetsstandpunt
terzake van dit MDW-project is geconcludeerd dat de Warenwet op korte termijn
zodanig zou moeten worden uitgebreid zodat deze wet een basis zou kunnen vormen
om veiligheids- en gezondheidseisen te stellen aan de fabricage en het gebruik
van producten, zoals nu voorkomend in de Wet gevaarlijke werktuigen en de
Stoomwet. Een zodanig wetsvoorstel zal binnenkort worden aangeboden aan de
Tweede Kamer. Nadat met deze tot Productwet, uitgebreide Warenwet, ervaring
zal zijn opgedaan, kan worden overwogen een basis op te nemen voor bijvoorbeeld
het stellen van specifieke milieu-eisen. Een dergelijke verdere uitbreiding
zou overigens pas na een evaluatie tot stand kunnen worden gebracht. Indien
hieruit voortvloeit dat de Warenwet inderdaad nog verder wordt uitgebreid,
dient tevens voorzien te worden in een goede afstemming met hoofdstuk 9, Stoffen
en producten, Wet milieubeheer. Immers, in dit integrale hoofdstuk, dat reeds in het kader van het NMP-plus in 1990 werd aangekondigd, komen
eveneens productgerichte milieubepalingen voor, waarbij overigens de nadruk
ligt op de in onderlinge samenhang met het stofgerichte milieubeleid, via
het reguleren van de gehele keten van stof, via het product, tot afvalstof.• Wet verontreiniging oppervlaktewateren, start 1996;• Harmonisatie planprocedure, start 1999.In het kader van hoofdstuk 9 van deze discussienota kan met name ook op
het MDW-project «Servicegerichte overheid» worden gewezen.Wanneer een burger of een bedrijf op een bepaalde plaats een bepaalde
activiteit wil gaan verrichten, heeft de overheid daarmee veelal vanuit allerlei
invalshoeken en op allerlei manieren bemoeienis. Een treffend voorbeeld hiervan
is het oprichten en vervolgens in gebruik nemen van een bouwwerk. Kenmerkend
is dat die overheidsbemoeienis erg verbrokkeld is: de voorgenomen activiteit
is veelal onderworpen aan een veelheid van voorschriften en besluiten van
de overheid in meerdere hoedanigheden, die zich bovendien niet altijd verantwoordelijk
voelt voor het geheel. Aldus kan de burger (als initiatiefnemer of als bezwaarhebbende
buur) verzeild raken in een bureaucratisch doolhof waarin hij met vallen en
opstaan zelf z'n weg moet zien te vinden. Voorzover deze problematiek het
oprichten en vervolgens gebruiken van bouwwerken betreft, moet het recent
gestarte MDW-project daarvoor oplossingen gaan aanreiken die leiden tot significante
vermindering van de regel- en administratieve lastendruk voor de ondernemende
burger. Toegespitst op de samenloop van de bouwregelgeving in enge zin (Woningwet
en Bouwbesluit) met andere bouwgerelateerde regelgeving (waaronder milieuregelgeving)
kan daarbij bijvoorbeeld worden gedacht aan verheldering van de domeinafbakening
tussen beleidsvelden, aan herijking van procedurele afstemmingsregels tussen
beleidsvelden en aan stroomlijning van de sturingsfilosofie en de systematiek
die aan technische bouwvoorschriften van het rijk ten grondslag liggen. Naar
verwachting zal de eindrapportage van bedoeld MDW-project eind april 2001
gereed zijn.Een ander onderwerp waarbij de vermindering van administratieve en bestuurlijke
lasten een rol speelt, is de vereenvoudiging van de procedure voor de toepassing
van de milieu-effectrapportage bij vergunningverlening. Mede naar aanleiding
van het advies van de Evaluatiecommissie Wet milieubeheer en aanvullend onderzoek,
wordt hiertoe een wetsvoorstel voorbereid. Dat wetsvoorstel zal globaal inhouden
dat de procedure voor de toepassing van de milieu-effectrapportage bij de
aanvraag voor een vergunning voor een eenvoudige en niet omstreden activiteit,
sterk wordt vereenvoudigd. Zo zal de richtlijnen-fase worden vervangen door
het gebruikelijke vooroverleg bij vergunningverlening op basis van de Wet
milieubeheer en zal gelijktijdige inspraak plaats kunnen vinden op het milieu-effectrapport,
de vergunningaanvraag en de ontwerp-beschikking. In het wetsvoorstel zullen
waarborgen worden opgenomen om de inhoudelijke kwaliteit van de milieu-effectrapportage
te garanderen.Administratieve lastenEind 1998 werd op voordracht van het Ministerie van EZ de Commissie Administratieve
Lasten – naar haar voorzitter ook wel de commissie-Slechte genoemd –
geïnstalleerd. De commissie werd gevraagd met voorstellen te komen om
de administratieve lasten substantieel te verminderen. In mei 1999 heeft de
commissie een tussenrapportage uitgebracht, getiteld «De papierberg
te lijf». Hierin presenteert de commissie haar analyse van de administratieve
lastenproblematiek en geeft concrete oplossingsrichtingen. De commissie constateert
dat administratieve lasten voor bedrijven met name voortkomen uit de noodzaak
om:• gegevens apart te moeten bewerken, dus ook dubbel of driedubbel
te moeten aanleveren;• gegevens speciaal te moeten creëren met het doel naleving
van bepaalde verplichtingen te kunnen laten controleren;• bepaalde procedures van instrumentgebruik en informatieverschaffing te moeten volgen die niet overeenkomen met rationele en gebruikelijke
bedrijfsvoering;• gegevens bij een snel veranderende technologie te moeten bewaren
en• gegevens met behulp van formulieren te moeten overdragen.Aanbevelingen van de commissie zijn onder andere:• het instellen van een onafhankelijk orgaan dat voorgenomen regelgeving
toetst op administratieve lasten. Dit adviescollege toetsing administratieve
lasten (Actal) is met ingang van 1 mei 2000 ingesteld. Dit college toetst
of de administratieve lasten door het betrokken ministerie juist in kaart
zijn gebracht en of alternatieven voldoende zijn onderzocht;• het zichtbaar maken van de omvang en ontwikkeling van de administratieve
lasten door de lasten te meten;• het opstellen van actieprogramma's door de departementen waarin
de administratieve lasten van de bestaande regelgeving wordt geïnventariseerd
en waarin wordt ingegaan op mogelijkheden om de administratieve lasten te
verminderen.In november 1999 verscheen het eindrapport van de commissie getiteld «Regels
zonder overlast». Het eindrapport is een logisch vervolg op het tussenrapport.
In het eindrapport schenkt de commissie ruim aandacht aan de mogelijkheden
die de informatie- en communicatietechnologie (ICT) kan bieden.In de kabinetsreactie van 20 oktober 1999 (kamerstukken II 1999/00, 24 036,
nr. 138) op het tussenrapport en het kabinetsstandpunt van 11 februari 2000
(kamerstukken II 1999/00, 24 036, nr. 148) op het eindrapport worden
veel van de aanbevelingen overgenomen.De administratieve lasten van de Wet milieubeheer, voornamelijk voortvloeiend
uit hoofdstuk 8, voor het bedrijfsleven zijn in 1998 berekend op 2 miljard
gulden per jaar (Moret, Ernst & Young; onderzoek administratieve lastendruk,
1998). Naast de Wet milieubeheer zijn er nog veel sectorale milieuwetten die
administratieve lasten met zich brengen. Om de administratieve lastendruk
terug te dringen, zijn diverse acties in gang gezet zoals het vervangen van
vergunningen door algemene regels, verruiming van de meldingsregeling en vereenvoudigen
van registraties van afvalstoffen. Voorts zal onder andere een lastenreductie
worden bereikt door betere toepassing van ICT en een vermindering van de stukkenstroom
die aan de Inspectie Milieuhygiëne voor advies wordt voorgelegd. De genoemde
acties zijn aangegeven in het actieprogramma administratieve lasten van VROM
dat 15 mei 2000 naar de Tweede Kamer is gestuurd (kamerstukken II 1999/00,
24 036, nr. 160).Een verdergaande reductie van niet alleen de administratieve lasten wordt
verwacht door integratie van wetgeving en het faciliteren van systemen van
zelfregulering. Ook een vermindering of samenvoeging van uitvoeringsregelingen
zou hierbij betrokken moeten worden om een daadwerkelijke vereenvoudiging
te bewerkstelligen. Hierbij is het grote aantal circulaires, beleidsregels
en dergelijke ook een aandachtspunt. Naast de wetten in formele zin is waarschijnlijk
ook winst te behalen op het punt van de reductie van de administratieve lasten
bij de uitvoeringsregelingen (amvb's en ministeriële regelingen; op dit
moment – afhankelijk van de definitie van milieuregelgeving –
zo'n 300 regelingen). Hoewel amvb's al steeds vaker op 2 of meer wetten worden
gebaseerd, lijkt een verdergaande integratie of andere wijze van afstemming
op uitvoeringsniveau mogelijk. Discussie over voorstel 20a. Vereenvoudiging van wetgeving en vermindering van
administratieve lasten door heldere kaders voor zelfregulering (aanvang korte
termijn)Het voorstel is om de milieuwetgeving aanzienlijk te vereenvoudigen (waardoor
ook de administratieve lastendruk voor bedrijven aanzienlijk kan verminderen)
door het uitvoeren van de voorstellen uit deze discussienota, met name de
voorstellen uit hoofdstuk 4, waarbij de stabiliteit van wet- en regelgeving
niet uit het oog mag worden verloren.b. Onderzoek naar vereenvoudiging en deregulering uitvoeringsregelgeving
(aanvang korte termijn)Een belangrijk deel van de milieuregelgeving bestaat uit gedelegeerde
regelgeving (amvb's en ministeriële regelingen). Het voorstel is om te
onderzoeken of door integratie, samenvoeging of harmonisatie deze uitvoeringsregelgeving
(afhankelijk van de definitie thans zo'n 300 amvb's en ministeriële regelingen)
op milieugebied kan worden vereenvoudigd en/of gedereguleerd. Hierbij gaat
het voornamelijk om milieuwetgeving waarvoor de minister van VROM eerstverantwoordelijk
is. Met dit onderzoek zal naar verwachting in de eerste helft van 2001 een
aanvang kunnen worden gemaakt.c. Onderzoek naar wettelijke aspecten en mogelijkheden
van ICT (aanvang korte termijn)Op dit moment bestaat onvoldoende inzicht in de vraag, in hoeverre de
bepalingen van de bestaande milieuwetgeving de mogelijkheden voor het gebruik
van ICT bij de uitvoering of handhaving van de milieuregelgeving stimuleren
of belemmeren. In de praktijk loopt op dit moment een aantal initiatieven.
De mogelijkheden om ICT toe te passen in de milieuregelgeving dienen echter
verder in kaart te worden gebracht. Gedacht kan worden aan het aanvragen van
vergunningen, het uitwisselen van gegevens of het verstrekken van informatie
aan burgers (zie ook hoofdstuk 7, voorstel 16). Naar verwachting kan de administratieve
lastendruk van het bedrijfsleven en de bestuurlijke lasten van de overheden
als gevolg van de milieuwetgeving worden teruggebracht door een bredere toepassing
van de mogelijkheden van ICT.Het voorstel is om in 2001 een onderzoek terzake te starten.d. Beperking stukkenstroom (betreft lopend traject)De stroom stukken die door bevoegde instanties (vaak in afschrift) moeten
worden toegezonden aan de Inspectie Milieuhygiëne, dan wel aan de minister
van VROM, zal worden beperkt. Het voorstel is om hiertoe zo spoedig mogelijk
een verzamelwetsvoorstel aan de Raad van State aan te bieden. De administratieve
lastendruk van overheden zal naar verwachting hierdoor afnemen. 10. EXPERIMENTEREN BINNEN RANDVOORWAARDENBehoefte aan experimenterenDe beleidsontwikkelingen in de richting van meer zelfregulering en zelfsturing
zoals elders in deze nota beschreven, leiden tot de vraag naar ontwikkeling
en bijstelling van regelgeving. In bepaalde gevallen kan het te vroeg zijn
voor een definitieve wettelijke oplossing, maar zal het beter zijn om proefondervindelijk
vast te stellen of een bepaalde wetswijziging of een nieuw wettelijk instrument
een bijdrage kan leveren aan de gewenste beleidsrichting. In het kader van de boven reeds aangehaalde Experimentenwet Stad &
Milieu is voor een dergelijke aanpak gekozen. De toenmalige Minister van VROM
achtte het voor een structurele juridische verankering van de Stad-en-Milieu
benadering, met name voor wat betreft de mogelijkheid om af te wijken van
wet- en regelgeving, nog te vroeg. Over stap 3 (met name over de mogelijkheid
van het afwijken van milieukwaliteitseisen) was (en is) immers nog veel te
doen. Sommigen voorzagen dat gemeenten te gemakkelijk de derde stap zouden
kiezen; anderen hadden vraagtekens bij de noodzaak en behoefte op gemeentelijk
niveau of plaatsten kanttekeningen bij het mogelijk ontstaan van rechtsongelijkheid.
Ook waren er veel opmerkingen over compensatie. Zou de compensatie binnen
hetzelfde milieucompartiment moeten plaatsvinden? In hoeverre kan milieuverlies
gecompenseerd worden door een toename van de sociale kwaliteit van de leefomgeving?
Besloten is om door middel van een aantal experimenten in het stedelijk gebied
praktijkervaring op te doen met de toepassing van de Stad-en-Milieu benadering,
alvorens een standpunt in te nemen over de vorm en inhoud van een (eventuele)
definitieve (juridische) regeling (eindevaluatie uiterlijk 1 januari 2005). BeperkingenIn het rapport «De toekomst van de Wet milieubeheer» wordt
aanbevolen om in de Wet milieubeheer de ruimte te bieden voor een in eerste
instantie beperkt experimenteerartikel. De keuze voor een beperkte mogelijkheid
tot experimenteren komt met name voort uit de gesignaleerde spanning tussen:• enerzijds de behoefte aan flexibiliteit teneinde de veronderstelde
effectiviteit van een wettelijke regeling in de praktijk te kunnen toetsen,• en anderzijds de met wettelijke vastlegging van beleid beoogde
rechtszekerheid, consistentie en continuïteit/bestendigheid.Op de hierboven bedoelde spanning wordt ook ingegaan in het rapport van
de Interdepartementale werkgroep anticipatie- en experimenteerbepalingen van
6 juni 1997 dat op 10 juni 1997 door de Minister van Justitie aan de Tweede
Kamer is aangeboden. Dit resulteert in dat rapport in aanbevelingen voor inhoudelijke
en procedurele waarborgen. De inhoudelijke waarborgen betreffen naast de algemene
kwaliteitseisen van goede wetgeving (onder meer die betreffende uitvoerbaarheid
en handhaafbaarheid) met name de bescherming van rechten van burgers en bedrijven
(rechtszekerheid), de afweging ten aanzien van het gelijkheidsbeginsel, de
kansrijkheid van het experiment, en de concrete en nauwkeurige afbakening.
Als procedurele vereisten gelden in ieder geval de tijdelijkheid van het experiment
(zie ook 10.2 van de Aanwijzingen voor de regelgeving) en het uitvoeren van
een evaluatie na afloop van het experiment. Daarnaast wordt ingegaan op de
afweging ten aanzien van het niveau van de vastlegging van het experiment:
in een wet, algemene maatregel van bestuur of ministeriële regeling.
Er zal altijd sprake moeten zijn van een wettelijke grondslag; de mogelijkheid
en de wijze van delegatie zijn met name afhankelijk van de ingrijpendheid
van het experiment en de begrenzing.In 1999 heeft de Tweede Kamer naar aanleiding van een aantal kritische
adviezen van de Raad van State over experimenteerbepalingen de regering gevraagd
om een visie op dit instrument. Het Interdepartementaal wetgevingsberaad heeft
vervolgens met het ooghierop een werkgroep ingesteld. Het eindrapport van het Interdepartementaal
wetgevingsberaad is, voorzien van een advies van de Raad van State, op 4 augustus
2000 (brief met kenmerk 5044595/00/6) door de Minister van Justitie aan de
Tweede Kamer aangeboden. In de door het kabinet onderschreven aanbevelingen
worden de inhoudelijke en procedurele waarborgen ten aanzien van experimenteren,
zoals opgenomen in het rapport van de Interdepartementale werkgroep anticipatie-
en experimenteerbepalingen uitgewerkt en aangevuld. Aan de Aanwijzingen voor
de regelgeving zullen ter implementatie van het rapport twee nieuwe aanwijzingen
worden toegevoegd. Voorstellen voor experimenten buiten het huidige wettelijke
kaderDeze nota bevat op verschillende plaatsen voorstellen tot wijziging van
wetgeving waarbij het experimenteren alvorens tot een definitieve wettelijke
regeling te komen, een aantrekkelijke optie is.Dit betreft allereerst de regelgeving ten aanzien van bedrijfsmatige activiteiten
als bedoeld in hoofdstuk 8 Inrichtingen van de Wet milieubeheer. In hoofdstuk
4 van deze discussienota wordt ingegaan op verschillende mogelijke wijzigingen
in het stelsel ten aanzien van inrichtingen teneinde beter in te kunnen spelen
op systemen van zelfregulering en de wenselijkheid van een gedifferentieerde
aanpak van bedrijven, doelgroepen en milieueffecten (dit kan ook uitruil of
saldering van milieueffecten betreffen). Voorgesteld wordt om een wijziging
van de wettelijke regeling van hoofdstuk 8 voor te bereiden. Voor knelpunten
die inmiddels zijn uitgekristalliseerd (bijvoorbeeld waar het betreft de vergunning
op hoofdzaken), zal dit een voorstel voor definitieve wettelijke regeling
kunnen zijn. Voor die aspecten waarbij oplossingsrichtingen en mogelijke effecten
daarvan nog verdere uitwerking behoeven, kan de inzet van experimenteerwetgeving
worden overwogen. De behoefte tot experimenteren ten aanzien van het wettelijk
kader kan met name liggen op het vlak van een de individuele inrichtingen
overstijgende aanpak van bedrijven of milieueffecten, en het ervaring opdoen
met een verdergaande opzet van één loket voor bedrijven (waar
het gaat om verschillende regelgeving ten aanzien van inrichtingen en producten,
waarbij ook verschillende bevoegde instanties zijn betrokken). In het rapport
«Duurzaam ondernemen en regelgeving» wordt voorgesteld om voor
bepaalde (koploop)bedrijven de mogelijkheid te openen om onder bepaalde voorwaarden
te experimenteren met het oog op de ontwikkeling van schone (doorbraak)technologie.Ook betreffende het stelsel van milieubeleidsplanning bestaat mogelijk
de behoefte aan experimenteren. Met name de verdere gedachtevorming over meer
integrale vormen van planning in de richting van omgevingsplanning kan leiden
tot de behoefte om mogelijke wijzigingen op hun praktijkeffecten te toetsen.
Teneinde die praktijktoetsing niet onmogelijk te maken door allerlei juridische
belemmeringen, zou tijdelijke afwijking van met name ook procedurele regels
mogelijk moeten kunnen zijn. Discussie over voorstel 21a. Een experimenteerbasis in hoofdstuk 8 Inrichtingen,
van de Wet milieubeheer (aanvang korte termijn)Het voorstel is om in het kader van de wijziging van hoofdstuk 8 van de
Wet milieubeheer ook te bezien of het overweging verdient om in de Wet milieubeheer
de mogelijkheid op te nemen om tijdelijk bij algemene maatregel van bestuur
voor een categorie van gevallen, bedrijven of milieueffecten af te wijken
van een aantal, in de experimenteerbasis nader aan te duiden, bepalingen van
hoofdstuk 8 van de Wet milieubeheer. Waar nodig kan op een dergelijke wijze
een beter inzicht worden verkregen in de effecten van te overwegen wetswijzigingen.
Voor mogelijke experimenten gelden inhoudelijke en procedurelewaarborgen, alsmede een maximale geldingsduur (van bijvoorbeeld vijf jaar)
en wordt voorzien in een evaluatie. Ook hier geldt overigens dat binnen de
grenzen van voor Nederland geldende internationale verplichtingen (met name
de Europese richtlijn inzake Integrated Pollution and Prevention Control,
de zogenaamde IPPC-richtlijn) moet worden gebleven.b. Een experimenteerbasis in hoofdstuk 4 Milieubeleidsplanning,
van de Wet milieubeheer (aanvang korte termijn)Het voorstel is om in de wet de mogelijkheid op te nemen om in bepaalde
gevallen af te wijken van met name procedurele bepalingen en bepalingen ten
aanzien van bevoegdheden teneinde de mogelijkheden van een verdere integratie
van milieubeleids- en omgevingsplanning te verkennen.11. INTERNATIONALE DIMENSIEOpereren binnen internationale en Europese kadersDe zorg voor het milieu en het beleid dat daartoe wordt gevoerd, is de
laatste decennia steeds meer een Europese of zelfs mondiale aangelegenheid
geworden. Zoals reeds in hoofdstuk 1 is aangegeven, wordt het nationale milieurecht
in hoge mate beïnvloed door het internationaal en Europees milieurecht.
Naar schatting is inmiddels 80 procent van de Nederlandse milieuregelgeving
van internationale of Europese herkomst. Met name het Europese milieurecht
laat zich op vrijwel alle denkbare terreinen gelden.Met dit gegeven moet terdege rekening worden gehouden, wanneer, zoals
in deze nota, voorstellen worden gedaan tot ontwikkeling van nieuwe instrumenten
die recht doen aan recente (beleids)ontwikkelingen of beter geschikt zijn
om hardnekkige milieuproblemen op te lossen. De vraag die allereerst beantwoord
moet worden is in hoeverre het hier om ontwikkelingen en problemen gaat, die
uitstijgen boven het nationale niveau – zoals bijvoorbeeld de thema's
klimaatverandering en verzuring – en, zo ja, of de ontwikkeling van
het gewenste nieuwe instrumentarium dan niet (primair) op mondiaal of Europees
niveau zou moeten plaatsvinden. Een goed voorbeeld betreft de handel in emissies.
Afhankelijk van de schaalgrootte van het met dit instrument op te lossen milieuprobleem,
kan het efficiënter zijn om in te zetten op het regelen op mondiaal,
Europees, nationaal, regionaal of lokaal niveau of een combinatie daarvan.Indien ontwikkeling op nationaal (of regionaal/lokaal) niveau (vooralsnog)
de voorkeur verdient, doet zich de vraag voor naar de inpasbaarheid binnen
het bestaande mondiale en met name Europese kader. Het Europese kader omvat
naast de Europese milieuregelgeving ook relevante Europese regels inzake staatssteun,
handelsbelemmeringen en mededinging. Biedt het Europese kader onvoldoende
ruimte, dan moet worden afgetast of er draagvlak bestaat om dit kader aan
te passen om belemmeringen die de ontwikkeling op nationaal niveau verhinderen,
weg te nemen. Daarbij moet de eerste inzet gericht zijn op het Europees breed
vinden van oplossingen en pas in tweede instantie op het creëren van
specifieke uitzonderingen voor Nederland alleen. Het is daarbij zaak om niet
alleen bij de Europese Commissie gehoor te vinden, maar ook met andere lidstaten
hierover in gesprek te komen. Het is te verwachten dat bij de voorziene uitbreiding
van de EU en een komend Europa van meerdere snelheden de noodzaak alleen maar
groter wordt om met «verwante» lidstaten gezamenlijk op te trekken
en te komen tot gemeenschappelijk gedeelde prioriteiten. Daarnaast zal het
Europese parlement een belangrijke gesprekspartner kunnen zijn.Inspelen op ontwikkelingen in andere lidstaten en bij
de Europese CommissieDe stellige indruk is dat er voldoende aanknopingspunten zijn om met andere
lidstaten een dialoog te starten over de kansen en risico's die vanuit Europees
kader bij de verdere uitwerking van de voorstellen uit deze nota mogelijk
opkomen. Veel van de voorstellen uit deze nota refereren immers aan ontwikkelingen
die zich ook in andere lidstaten voordoen. In die lidstaten doen zich vergelijkbare
tendensen voor in de richting van schaalvergroting, verdere professionalisering,
zelfregulering, interne en externe integratie, duurzame ontwikkeling, differentiëring
in instrumentarium, versterking van marktgerichte benaderingen om knellende
beleidstekorten op te heffen, enz. Een groot aantal van de in deze nota beschreven
vraagstukken is derhalve ook in andere lidstaten onderwerp van debat en ook
daar buigt men zich over de vraag naar de eventuele noodzaak
tot aanpassing van het Europese kader. Enkele in het oog springende voorbeelden
zijn in dit verband het leggen van relaties tussen milieuzorg bij bedrijven
en vergunningverlening, het opzetten van systemen van verhandelbare emissies
en het verder vorm geven van een beleid met betrekking tot stoffen en producten.
Voor al deze onderwerpen wordt in veel lidstaten naar nieuwe arrangementen
gezocht en wordt tegelijk onderkend dat het Europese kader daarbij vaak achterloopt.
Heel pregnant wordt dit bijvoorbeeld gevoeld bij het verkennen van de mogelijkheden
van verhandelbaarheid van emissies en het daarmee mogelijk conflicterende,
voor de individuele emittent geldende principe van het gebruik van best bestaande
technieken uit de IPPC-richtlijn.Maar ook op Europees niveau dienen zich initiatieven van de Commissie
aan, zoals het witboek Milieuaansprakelijkheid, het komende witboek Chemicals
Policy, het groenboek over de handel in broeikasemissierechten binnen de Europese
Unie en het zesde milieuactieprogramma, waarop, met de voorstellen uit deze
nota als vertrekpunt, actief kan worden ingespeeld.Het belang van een goede afstemming met andere lidstaten, de Commissie
en het Europees Parlement kan niet genoeg worden onderstreept. Het verleden
heeft laten zien dat bij een voldoende inzet goede resultaten zijn te behalen.
De totstandkoming van de Mededeling van de Europese Commissie betreffende
convenanten waarbij Nederland een leidende en initiërende rol had, is
wat dit betreft een mooi voorbeeld.In de praktijk blijkt dat ook het gebruiken van informele netwerken een
effectieve manier is om onderwerpen onder de aandacht te brengen en op de
(politieke) agenda te krijgen. In dit verband kan bij voorbeeld worden gewezen
op het European Soil Forum. In dit forum wordt door vertegenwoordigers van
de lidstaten, de aspirant-lidstaten en de Europese Commissie de ontwikkeling
van een mogelijk Europees bodembeschermingsbeleid besproken. Een ander belangrijk
netwerk is het IMPEL-netwerk (European Union Network for the implementation
and Enforcement of Environmental Law). In het IMPEL-netwerk zijn alle lidstaten
en de Europese Commissie vertegenwoordigd. Binnen IMPEL worden projecten uitgevoerd
die gericht zijn op verbetering van de toepassing en handhaving van de Europese
regelgeving in de lidstaten. In een IMPEL-project dat zich richtte op de MER-,
IPPC-, en Seveso-richtlijn en de EMAS-verordening, kon vanuit Nederland met
succes aandacht worden gevraagd voor de in de nationale praktijk gewenste
mogelijkheden tot synergie tussen deze regelingen.Gelet op de reikwijdte en het ambitieniveau van de voorstellen uit deze
nota zal een belangrijke inspanning moeten worden gepleegd om ervoor te zorgen
dat andere lidstaten, de Commissie en het Europees Parlement tijdig en effectief
worden benaderd over kansen en knelpunten vanuit Europees kader bij het verder
realiseren van die voorstellen. Het is om die reden wenselijk om nader te
inventariseren welke mondiale of Europese dimensie de voorstellen uit deze
nota hebben en hoe daarmee (strategisch) zou moeten worden omgegaan in de
te voeren dialoog met andere lidstaten en de Commissie en het Europees Parlement.
Tegelijk zouden parallelle ontwikkelingen in andere lidstaten en potentieel
kansrijke, door de Commissie en het Europees Parlement ingezette of op gang
te brengen ontwikkelingen nader in kaart kunnen worden gebracht. Daarbij kan
deels worden voortgeborduurd op eerder verricht onderzoek door het IEEP Arnhem
en het EIPA Maastricht. Voorts zou, uitgaande van de vele internationale contacten
en voorzieningen die binnen de ministeries zijn opgebouwd, een actieplan moeten
worden opgesteld aan de hand waarvan bedoelde dialoog op systematische wijze
vorm kan krijgen. Een nog meer gericht en doordacht gebruik van netwerken
als het IMPEL-netwerk kan daarvan onderdeel uitmaken. Noodzaak om Europees te denken en te handelenEen belangrijke voorwaarde ten slotte voor een succesvolle afstemming
met alle relevante Europese partners mag hier niet onvermeld blijven. Het
betreft enerzijds de bereidheid en vaardigheid om nationale wensen en voornemens
ook zoveel mogelijk in Europese termen te vatten en in een Europese context
te plaatsen en anderzijds de discipline om de afspraken die eenmaal op Europees
niveau gemaakt zijn, adequaat uit te voeren. Bij dit laatste gaat het er vooral
om dat de door de Europese wetgevende organen vastgestelde en eventueel door
de Europese rechter verduidelijkte regels getrouw en nauwgezet worden omgezet,
toegepast en gehandhaafd. Het inbrengen van en draagvlak zoeken voor nationale
wensen en voorstellen in contacten met Europese partners wordt ernstig bemoeilijkt,
wanneer de geloofwaardigheid van Nederland als loyale lidstaat ter discussie
staat ten gevolge van gebrekkige of incorrecte implementatie. In het verleden
is er nogal eens voor gekozen om voor ons nationale (milieu)recht moeilijk
inpasbare Europese regelgeving te «neutraliseren», door deze bij
de omzetting een sterk nationale vertaling te geven (Afvalstoffenrichtlijnen)
of door slechts beperkt aandacht te geven aan een goede uitvoering ervan in
de praktijk (Habitat- en Vogelrichtlijn). Het verschijnsel dat de rechter
gedwongen wordt tot een richtlijn-conforme uitleg van nationale wetgeving,
bij voorbeeld omdat daarin te zeer is vastgehouden aan het eerder bestaande,
nationale begrippenkader, doet zich nog steeds met enige regelmaat voor en
is niet bevorderlijk voor het aanzien van Nederland als betrouwbare Europese
lidstaat. De Wet milieubeheer moet genoeg mogelijkheden bieden om de Europese
milieuregelgeving tijdig, zorgvuldig en adequaat om te zetten en te faciliteren.
Het voorstel tot wijziging van hoofdstuk 3 van de Wet milieubeheer dat thans
bij de Tweede Kamer ligt (zie bijlage 3), heeft hier betrekking op en bevat
mogelijkheden om tot een snellere, en tegelijk meer strikte implementatie
van EG-regelgeving te komen. Bezien wordt nog in hoeverre dit wetsvoorstel
in het licht van het kabinetsstandpunt inzake versnelde implementatie van
EG- en andere internationale besluiten aanpassing behoeft. Daarnaast dient
uiteraard de aandacht voor uitvoering, toezicht en handhaving van Europese
regelgeving bij de andere overheden niet te verslappen. Het op adequate wijze
informeren, faciliteren en ondersteunen van die overheden blijft in dit verband
van groot belang.Wat betreft de noodzaak om veel meer nog dan voorheen bij de ontwikkeling
van nieuwe instrumenten in Europese termen te denken, kan de hierboven aangekondigde
inventarisatie handvaten verschaffen.Lering trekken van ervaringen op Europees niveau en in
andere lidstatenVoor sommige voorstellen uit deze nota geldt dat deze op Europees niveau
al zijn of worden gerealiseerd en dus meer als een inhaalslag moeten worden
beschouwd. Het EG-verdrag biedt in dit verband twee aansprekende voorbeelden:
de codificatie van milieubeginselen en het faciliteren van het proces van
externe integratie. Hier behoeft dan ook niet een discussie over de aanpassing
van het Europese kader te worden geëntameerd, maar kan dat kader juist
een belangrijke inspiratiebron vormen bij de uitvoering van de corresponderende
nationale voornemens uit deze nota. Overigens kan ook de nationale regelgeving
in andere lidstaten een nuttig referentiepunt bieden. Nederland is inmiddels
ten aanzien van belangrijke, in deze nota behandelde onderwerpen door verschillende
lidstaten ingehaald. Deze lidstaten hebben reeds belangrijke (verdergaande)
stappen gezet op terreinen als interne en externe integratie, codificatie
van milieubeginselen, het opnemen van zorgplichten, integrale productregelgeving
en dergelijke. Bij de uitwerking van voorstellen uit deze nota
op die terreinen, ligt het dan ook voor de hand om mede gebruik te maken van
rechtsvergelijkend onderzoek. Discussie over voorstel 22a. Actieplan voor dialoog over voorstellen discussienota
(aanvang korte termijn)Het voorstel is om voortbouwend op eerder verricht onderzoek en gebruik
makend van de bestaande internationale contacten en voorzieningen de volgende
acties te ondernemen. De eventuele mondiale of Europese dimensie van de voorstellen
uit deze nota wordt nader geïnventariseerd. Daarbij worden tegelijk parallelle
ontwikkelingen in andere lidstaten en kansen en risico's op Europees niveau
in beeld gebracht. Op basis hiervan wordt een nadere visie ontwikkeld hoe
de dialoog over de nota voorstellen met alle relevante Europese partners gevoerd
kan worden. Voor het organiseren van die dialoog wordt een actieplan opgesteld.b. Aanpassing wetsvoorstel hoofdstuk 3 Wet milieubeheer
(aanvang korte termijn)Het voorstel is om te bezien in hoeverre het wetsvoorstel met betrekking
tot hoofdstuk 3 Wm naar aanleiding van het kabinetsstandpunt Versnelde implementatie
van EG- en andere internationale besluiten aanpassing behoeft. 12. AANZET VOOR EEN VERVOLGTRAJECTNogmaals het doel van de discussienotaZoals in de inleiding is aangegeven heeft de discussienota tot doel een
discussie aan te gaan met verschillende actoren over de uitgangspunten van
de toekomstige milieuwetgeving. Primair betreft het hier een discussie met
de vertegenwoordigers van de Tweede Kamer, overheden, burgers en bedrijfsleven.
Een discussie is van belang om zekerheid te krijgen over de richting die het
juridisch instrumentarium van het milieubeleid moet inslaan. De doelstelling
is om uiteindelijk een samenhangend en modern instrumentarium neer te zetten
dat vele jaren mee kan. Vermeden moet worden dat op ad hoc basis per wetsvoorstel
discussies plaatsvinden over de richting van de milieuregelgeving die leiden
tot suboptimale oplossingen en vaak op korte termijn weer onderhevig zijn
aan wijzigingen.Een brede discussie over deze nota zou ook onderbouwing moeten leveren
voor een prioritering in de voorstellen de uitwerking daarvan. Hieronder zal
een zeer globale voorzet worden gegeven.Vervolg van de discussienota: de discussieDe discussienota over de toekomst van de milieuwetgeving die thans voor
u ligt, is aangeboden aan de voorzitter van de Tweede Kamer. Om een brede
discussie met de diverse doelgroepen mogelijk te maken, worden door het Ministerie
van VROM in het land overleggen, workshops, etc. over de nota of specifieke
onderdelen daarvan georganiseerd. Met deze discussies zal een aanvang worden
gemaakt op het moment dat de discussienota is aangeboden aan de voorzitter
van de Tweede Kamer. Naar verwachting zal in de tweede helft van 2001 de discussie
over de voorstellen uit deze nota kunnen worden afgerond. Voor de discussies
over de nota zullen in ieder geval de volgende actoren worden uitgenodigd:• overheden, naast vertegenwoordigers van de overkoepelende organisaties
zoals IPO, VNG en UvW, ook vertegenwoordigers van individuele gemeenten, provincies
en waterschappen of samenwerkingsverbanden;• natuur- en milieuorganisaties, waaronder vertegenwoordigers van
de Stichting Natuur en Milieu en de Milieufederatie;• bedrijfsleven, naast vertegenwoordigers van overkoepelende organisaties
zoals VNO/NCW, MKB-Nederland en LTO-Nederland ook vertegenwoordigers van individuele
bedrijven;• vertegenwoordigers van het Openbaar Ministerie en de rechterlijke
macht;• vertegenwoordigers van universiteiten of andere wetenschappelijke
instellingen.Bekeken zal worden of ook andere doelgroepen bij de discussies betrokken
gaan worden. Naast vertegenwoordigers van het Ministerie van VROM (inclusief
de inspecties) zullen ook vertegenwoordigers van andere departementen deelnemen
aan de discussie.Nader standpunt en plan van aanpakNadat de discussie met de Tweede Kamer en met de diverse doelgroepen is
afgerond zal het kabinet een nader standpunt uitbrengen waarin zal worden
aangegeven wat de uitkomst van de discussie is, welke voorstellen voor uitwerking
in wetgeving of nader onderzoek in aanmerking komen en op welke wijze dit
gaat gebeuren. Het is denkbaar dat nieuwe voorstellen tijdens de discussie
naar voren komen. Ook deze zullen worden betrokken bij het formuleren
van een kabinetsstandpunt. De voorstellen uit de discussienota zijn verschillend
in de mate van concreetheid en uitwerking. In een aantal gevallen is nader
onder onderzoek nodig, terwijl in andere gevallen sprake is van het eerste
stadium van ontwerpen van wetsvoorstellen.Het streven zal erop gericht zijn om zoveel mogelijk voorstellen uit te
werken in één wetsvoorstel. In bijlage 3 is aangegeven welke
wijzigingen van de Wet milieubeheer lopen en welke wijzigingen in voorbereiding
zijn. Het is denkbaar dat voorstellen uit de discussienota worden «meegenomen»
in wetsvoorstellen die thans in voorbereiding zijn en wellicht in een gering
aantal gevallen in lopende wetswijzigingen. Het totale traject tot wijziging
van de Wm en de andere relevante milieuwetgeving zal zeker 5 tot 10 jaar in
beslag nemen.Bij het kabinetsstandpunt zal een plan van aanpak worden gevoegd. In dit
plan van aanpak zal een aanzet gegeven worden voor een prioriteitsstelling
(waarbij de onder het volgende kopje «prioriteitstelling» opgenomen
voorlopige criteria gelden), een voorgenomen tijdpad en een doorkijk naar
de mogelijke uitwerking van voorstellen.PrioriteitstellingIn de voorstellen kan een volgorde worden aangebracht van uitvoering op
korte, middellange en lange termijn. Om deze volgorde aan te brengen, kunnen
voorlopige criteria worden gehanteerd waarbij continu in het achterhoofd moet
worden gehouden dat de uitwerking van de verschillende onderdelen passen in
de grote lijnen en verbanden die in de discussienota zijn aangegeven.Criteria voor voorstellen die op korte termijn voor uitwerking in wet-
en regelgeving in aanmerking komen zijn of waarvoor onderzoek zo snel mogelijk
moet worden gestart: de huidige wetgeving frustreert de uitvoering van reeds
ingezet en geaccordeerd beleid, de uitwerking van beleid dat prioriteit heeft
(bijvoorbeeld klimaatbeleid) vereist andere/nieuwe wetgeving dat om deze reden
ook met voorrang tot stand moet komen, de aansluiting of uitvoering van Europese
en internationale regelgeving en de mogelijkheid om «mee te liften»
met op stapel staande wijzigingen. Voorstellen die niet aan deze criteria
voldoen kunnen meer op middellange, dan wel lange termijn worden geplaatst.Als laatste wordt opgemerkt dat discussienota en het uitwerken van de
voorstellen onverlet laat dat de Wet milieubeheer tijdens dit proces door
(reeds lopende of in gang gezette) wetswijzigingen wordt aangepast. Met deze
wetswijzigingen is in het kader van deze nota rekening gehouden.Gevolgen voor de praktijkSinds de inwerkingtreding van de Wet milieubeheer is het niveau van de
uitvoering aanzienlijk gestegen. De algemene indruk is echter dat nog lang
niet overal optimaal gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheden die de Wet
milieubeheer biedt. Een voorbeeld hiervan zijn de mogelijkheden van de zogenaamde
verruimde reikwijdte. De uitvoering van de Wet milieubeheer vergt dus blijvende
aandacht. In de voorgaande hoofdstukken is veel aandacht besteed aan de werking
en de uitvoering van de bestaande regelgeving. Dit is gebaseerd op onderzoek
dat sinds de totstandkoming van de Wet milieubeheer en de daarop gebaseerde
uitvoeringsregelingen heeft plaatsgevonden.Ook bij de uitwerking van de voorstellen uit de discussienota zal goed
gekeken wordt naar de toekomstige uitvoeringspraktijk. Het bevoegd gezag,
handhavers, burgers en bedrijfsleven moeten de tijd krijgen om de veranderingen
in te kunnen voeren en zich eigen te maken. Een belangrijk element
hierin is of er sprake is van wijzigingen in de bevoegdheidsverdeling. Zoals
nu in de discussienota is aangegeven, brengen de meeste voorstellen geen (nieuwe)
veranderingen in de bevoegdheden teweeg. Zoals in hoofdstuk 9 is aangegeven,
hebben veel van de voorstellen tevens tot doel om een afname van de administratieve
lasten voor het bestuur en bedrijfsleven te bewerkstelligen.Bij de uitwerking van de voorstellen uit deze nota zal per onderdeel bekeken
worden wat de gevolgen voor de uitvoeringspraktijk zijn en welke maatregelen
mogelijk zijn om deze zo gering mogelijk te houden. Fasering en adequate overgangsregelingen
zijn hierbij van groot belang. Dit vergt in ieder geval een uitgebreide invoeringsbegeleiding
waarbij de ervaringen met de invoering van de Wet milieubeheer destijds worden
meegenomen. BIJLAGE 1 Belangrijkste wetten voor het milieubeleidVROMWet milieubeheerWet geluidhinderWet inzake de luchtverontreinigingWet milieugevaarlijke stoffenWet bodembeschermingInterimwet ammoniak en veehouderijWaterleidingwetWet hygiëne en veiligheid zwemgelegenhedenExperimentenwet Stad & MilieuWet bescherming AntarcticaWet op de ruimtelijke ordeningWoningwetKernenergiewet (samen met EZ en SoZaW)EZMijnwetMijnwet continentaal platWet energiebesparing toestellenV&WGrondwaterwetWet verontreiniging oppervlaktewaterenWet verontreiniging zeewaterWet vervoer gevaarlijke stoffenWet voorkoming verontreiniging door schepenScheepvaartverkeerswetLuchtvaartwetOntgrondingenwetWet op de waterhuishoudingTracéwetWegenverkeerswetVWSDestructiewetWarenwetGezondheidswetLNVBestrijdingsmiddelenwet 1962NatuurbeschermingswetFlora- en faunawetMeststoffenwetWet verplaatsing mestproductieBoswetLandinrichtingswetWet op de openluchtrecreatieDiergeneesmiddelenwetWet herstructurering varkenshouderijFinanciënWet InkomstenbelastingWet belastingen op milieugrondslag BIJLAGE 2 De aanbevelingen uit het rapport «De toekomst van de
Wet milieubeheer»Aanbeveling 1Bij iedere wijziging van betekenis van bestaande milieusectorwetten moet
worden bezien of integratie in de Wet milieubeheer aan de orde is; integratie
vormt hierbij de eerste prioriteit; alleen bij duidelijke contra-indicaties
wordt van integratie afgezien.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 2, voorstel 1a.Aanbeveling 2Implementatie van milieurichtlijnen en aanvullingswetgeving bij (EU-)verordeningen
moet zoveel mogelijk deel uit maken van de Wet milieubeheer; alleen waar dit
de nu bestaande wetgevingsopzet op een ongewenste wijze doorbreekt moet hiervan
worden afgezien.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 11, voorstel 22.Aanbeveling 3Op korte termijn moet de bestaande productregelgeving op grond van de
Wet inzake de luchtverontreiniging en de Wet geluidhinder naar hoofdstuk 9
van de Wet milieubeheer worden overgebracht. Daarna moet worden bezien wat
nog van beide wetten resteert en hoe dit ondergebracht kan worden in de Wet
milieubeheer.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 2, voorstel 1a.Aanbeveling 4Overbrenging van de Wet milieugevaarlijke stoffen naar hoofdstuk 9 Wet
milieubeheer moet worden voortgezet en voltooid. Verder moet worden bezien
of de Wet energiebesparing toestellen deel uit kan maken van hoofdstuk 9,
of dat uitvoeringsmaatregelen op grond van deze wet mede op hoofdstuk 9 kunnen
worden gebaseerd.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 2, voorstel 1a en 1b. In verband
met de wens om te komen tot een uitgebreide Productwet zal bekeken moeten
worden in welk kader een eventuele integratie van de Wet energiebesparing
toestellen het beste kan plaatsvinden.Aanbeveling 5Op termijn moet de Wet bodembescherming in de Wet milieubeheer worden
geïncorporeerd; verder moet uitvoering worden gegeven aan het principebesluit
tot integratie van de herziene Wet geluidhinder in de Wet milieubeheer.ReactieAanbeveling overnemen, in die zin dat met betrekking tot de integratie
van de Wet bodembescherming eerst de uitkomsten van het vervolgonderzoek worden
afgewacht. Zie hoofdstuk 2, voorstel 1a.Aanbeveling 6Ook bij de herziening van de Interimwet ammoniak en veehouderij moet «terugkeer»
naar de Wet milieubeheer een eerste optie zijn. ReactieAanbeveling op dit moment niet overnemen; eerst zal onderzoek moeten worden
verricht; zie hoofdstuk 2.Aanbeveling 7In de Wet milieubeheer moet verdere uitwerking van instrumenten voor horizontale
sturing plaatsvinden zoals de vergunning op hoofdzaken en de relatie tussen
convenanten en milieuvergunning.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 4, paragraaf 4.2, voorstel 5.Aanbeveling 8Aan de hand van een studie moet verder worden beoordeeld of het huidige
instrumentarium van hoofdstuk 8 (van de Wet milieubeheer) onnodige belemmeringen
voor horizontale sturing en voor het zelf nemen van initiatieven door «koplopers»
oplevert.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 4, paragraaf 4.3.Aanbeveling 9In de daarvoor in aanmerking komende bijzondere wetten, zoals wetten op
het gebied van de ruimtelijke ordening, van verkeer en vervoer, van energie
en van het landbouwbeleid, moet het milieubelang als een expliciet in de afweging
te betrekken belang worden opgenomen.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 3, voorstel 2.Aanbeveling 10De Wet milieubeheer moet ruimte bieden voor een in eerste instantie beperkt
experimenteerartikel. De toepassing van dit artikel moet nauwkeurig worden
gevolgd en geëvalueerd.ReactieAanbeveling overnemen op nader aangegeven punten; zie hoofdstuk 10, voorstel
21.Aanbeveling 11De mogelijkheid om experimentele instrumenten toe te passen, waarvoor
wetswijziging niet vereist is, zoals een geïntegreerd leefomgevingsplan,
moet op ruime schaal worden benut.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 5, paragraaf 5.3, voorstel 12.Aanbeveling 12Een aantal beginselen moet in de Wet milieubeheer worden opgenomen, waarvoor
in aanmerking komen het preventiebeginsel, het voorzorgbeginsel, het alara-beginsel,
het beginsel van bestrijding aan de bron, het beginsel «de vervuiler
betaalt» en het samenwerkingsbeginsel.ReactieDe aanbeveling wordt niet overgenomen wat betreft het samenwerkingsbeginsel
vanwege de daarbij te plaatsen kanttekeningen op het punt van de meerwaarde
en mogelijke onduidelijkheden ten aanzien van de verantwoordelijkheid van
de overheid. De aanbeveling wordt verder overgenomen in die zin dat voor de
wijze van (her)codificatie de uitkomsten van het TRAM-onderzoek van belang
zijn; zie hoofdstuk 4, voorstel 3. Aanbeveling 13Gestreefd moet worden naar een geïntegreerde regeling voor de strategische
planning van het leefomgevingsbeleid. Verder moet onderzoek worden verricht
naar de mogelijkheden en beperkingen van een verdere integratie van de operationele
planning en het uitvoeringsinstrumentarium van het leefomgevingsbeleid.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 5.Aanbeveling 14Bij de verdere ontwikkeling van de Wet milieubeheer is consequente bestudering
van buitenlandse, vergelijkbare milieukaderwetgeving als inspiratiebron vereist.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 11, voorstel 22.Aanbeveling 15Binnen VROM/DGM dient de Wet milieubeheer te worden beschouwd als de centrale
kaderwet voor het milieubeleid, die dit beleid structureert, normeert en tot
uitvoering brengt.ReactieAanbeveling overnemen; zie hoofdstuk 2. BIJLAGE 3 Overzicht van lopende of in voorbereiding zijnde wijzigingen
van de Wet milieubeheerHoofdstuk 1. Algemeen• Er lopen geen trajecten om tot een zelfstandige aanpassing van
hoofdstuk 1 te komen. Hoofdstuk 1 (voornamelijk begripsomschrijvingen) wordt
wel regelmatig aangepast als een uitvloeisel van wetsvoorstellen m.b.t. andere
hoofdstukken. Zo wordt hoofdstuk 1 bijvoorbeeld aangepast bij het wetsvoorstel
Structuur beheer afvalstoffen (26 638; wetsvoorstel Epema) en het in
voorbereiding zijnde wetsvoorstel modernisering instrumentarium geluidbeleid
(wetsvoorstel MIG). Ook wordt artikel 1.2, vijfde lid, aangepast bij de inwerkingtreding
van de Natuurbeschermingswet 1998.Hoofdstuk 2. Adviesorganen• Er lopen geen trajecten om te komen tot aanpassing van hoofdstuk
2.Hoofdstuk 3. Internationale zaken• Bij de Tweede Kamer is een wetsvoorstel ingediend (25 991)
waarbij in hoofdstuk 3 een algemene machtigingsbepaling wordt opgenomen, waarmee
EG-verordeningen sneller en eenvoudiger kunnen worden geïmplementeerd
(d.w.z.: de verordeningen zelf werken rechtstreeks, maar soms moeten er naar
aanleiding van de verordening voorzieningen worden getroffen waarvoor regelgeving
noodzakelijk is). Dit is vooral van belang met het oog op de korte uitvoeringstermijnen.
De behandeling van het wetsvoorstel is aangehouden in verband met een algemene
discussie over de toelaatbaarheid van voorstellen om versnelde implementatie
van EG-regelgeving mogelijk te maken. Hiertoe is een kabinetsstandpunt opgesteld
dat onlangs met de Tweede Kamer besproken is. Na de discussie met de Staten-Generaal
kan de kamerbehandeling van het wetsvoorstel worden vervolgd.Hoofdstuk 4. Plannen• Aanpassing van hoofdstuk 4 speelt (in beperkte mate) bij het wetsvoorstel
Structuur beheer afvalstoffen, vanwege de voorgenomen introductie van een
afvalbeheersplan.• Aanpassing van hoofdstuk 4 speelt bij het wetsvoorstel MIG, omdat
aan de milieubeleidsplannen (afhankelijk van de betrokken geluidbron of het
betrokken gebied: gemeentelijk, provinciaal of landelijk) wordt gedacht als
kader voor het door de overheden te formuleren geluidbeleid. Het gemeentelijk
geluidbeleid wordt geformuleerd in een geluidbeleidsplan dat, indien de gemeente
beschikt over een milieubeleidsplan, in dat plan wordt opgenomen.• Aanpassing van hoofdstuk 4 speelt bij de inwerkingtreding van de
Natuurbeschermingswet 1998. Het betreft hier een afstemmingsbepaling met het
natuurbeleidsplan.Hoofdstuk 5. Milieukwaliteitseisen• Aanpassing van hoofdstuk 5 speelt bij het wetsvoorstel MIG, omdat
de milieukwaliteitseisen voor geluid worden gebaseerd op dit hoofdstuk.Hoofdstuk 6. Milieuzonering• Dit hoofdstuk staat gereserveerd. Er zijn geen plannen om het hoofdstuk
in te vullen. Doorwerking van milieukwaliteitseisen naar de ruimtelijke
ordening is een belangrijk middel om te zorgen dat tussen milieubelastende
activiteiten en gevoelige functies voldoende afstand in acht wordt genomen
en kan ondermeer in de vorm van afstandseisen worden geregeld op basis van
hoofdstuk 5 over milieukwaliteitseisen. Ook in de voorgenomen regeling voor
geluidproductieplafonds in hoofdstuk 11 van het wetsvoorstel MIG zit het element
van afstand in relatie tot de milieubelasting verdisconteerd.Hoofdstuk 7. Milieu-effectrapportage• Thans is een wetsvoorstel in voorbereiding waarin de voorstellen
van de Evaluatiecommissie Wet milieubeheer zijn verwerkt. Het wetsvoorstel
betreft de inbedding van de milieu-effectrapportage in de procedure tot het
verlenen van een vergunning op grond van de Wet milieubeheer, de selectieve
evaluatie en de wijziging van de regeling met betrekking tot ontheffingen.• Voor wat betreft de implementatie van de in voorbereiding zijnde
Europese richtlijn betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu
van bepaalde plannen en programma's, zal bekeken worden in welke hoofdstukken
die het beste kan plaatsvinden. Dit wetsvoorstel, dat tevens in het kader
van de MDW-operatie is aangekondigd, zal naar verwachting begin 2002 bij de
Tweede Kamer worden ingediend.Hoofdstuk 8. Inrichtingen• Hoofdstuk 8 wordt gewijzigd bij het wetsvoorstel Structuur beheer
afvalstoffen (wijziging van de regeling m.b.t. inrichtingen waarin afvalstoffen
op een bepaalde manier worden verwijderd).• I.v.m. het wetsvoorstel BIBOB (bevordering integriteitsbeoordeling
door het openbaar bestuur) zal een nieuwe weigeringsgrond voor vergunningen
worden opgenomen. De nota naar aanleiding van het verslag en een nota van
wijziging zijn op 12 december 2000 aangeboden aan de Tweede Kamer (26 883,
nrs. 5 en 6)• Hoofdstuk 8 wordt gewijzigd bij het wetsvoorstel inzake de nieuwe
Mijnbouwwet. Inrichtingen die thans deels onder de Wet milieubeheer vallen
en deels onder de huidige mijnbouwwetgeving worden in de toekomst intergraal
onder de Wet milieubeheer gebracht; buiten het Nederlandse territorium, waar
de Wet milieubeheer niet meer van toepassing is, biedt de Mijnbouwwet aanvullende
bescherming door middel van de mijnbouwmilieuvergunning. De milieuaspecten
krijgen in de toekomstige Mijnbouwwet een eigen plaats. Het wetsvoorstel ligt
bij de Tweede Kamer (26 219). Thans wordt de nota n.a.v. het nader verslag
voorbereid.• Aanpassing van hoofdstuk 8 speelt bij de inwerkingtreding van de
Natuurbeschermingswet 1998. Indien een milieuvergunning betrekking heeft op
een inrichting waarin handelingen worden verricht die schadelijk kunnen zijn
voor de natuur of het landschap en die op grond van de Nb-wet ook vergunningplichtig
zijn, komt de Wm-vergunning in de plaats van de Nb-wetvergunning. Indien sprake
is van verschillende bestuursorganen kan de milieuvergunning pas worden afgegeven
nadat een verklaring van geen bedenkingen is afgegeven door het op basis van
de Nb-wet bevoegde gezag.Hoofdstuk 9. Stoffen en producten• Hoofdstuk 9 is nu nog gereserveerd. De eerste invulling van het
hoofdstuk betreft een initiatief-wetsvoorstel inzake duurzaam geproduceerd
hout. Dit wetsvoorstel ligt bij de Eerste Kamer en is aangehouden vanwege
notificatie in verband met mogelijke handelsbelemmeringen. De notificatie
heeft tot opmerkingen geleid in zowel EU- als WTO-verband. Hierop
is van de zijde van de Nederlandse regering een uitvoerige reactie gegeven.
Binnenkort vindt behandeling in de Eerste Kamer plaats.• Hoofdstuk 9 zal meer structureel worden ingevuld door het project
hoofdstuk 9, Stoffen en producten, waarover besluitvorming heeft plaatsgevonden.
In het NMP3 is aangegeven, dat hoofdstuk 9 prioriteit zal krijgen. In dit
hoofdstuk zullen de Wet milieugevaarlijke stoffen, delen van de Wet inzake
de luchtverontreiniging, de Wet geluidhinder en hoofdstuk 10 van de Wet milieubeheer
worden geïntegreerd. Medio 2001 zal een eerste concept-wetsvoorstel voor
overleg met betrokkenen gereed zijn. Tevens wordt onderzocht of bepaalde onderdelen
van de Wet bodembescherming op termijn in hoofdstuk 9 zouden kunnen worden
geïntegreerd.Hoofdstuk 10. Afvalstoffen• Hoofdstuk 10 wordt ingrijpend herzien door het wetsvoorstel Structuur
beheer afvalstoffen. Achtergrond van dit wetsvoorstel was het advies van de
commissie Epema. Het wetsvoorstel is op 14 november 2000 aanvaard door de
Tweede Kamer en zal op korte termijn worden behandeld in de Eerste Kamer.• Hoofdstuk 10 zal tevens worden aangepast door de invulling van
hoofdstuk 9 van de Wet milieubeheer. De bepalingen over preventieve maatregelen
in hoofdstuk 10 worden dan geïntegreerd in de regeling van hoofdstuk
9.Hoofdstuk 11. Andere handelingen (met bronnen van milieubelasting)• Het wetsvoorstel MIG bevat bepalingen inzake regulering van de
geluidsbelasting vanwege wegen, railwegen en bedrijfsterreinen die worden
opgenomen in dit hoofdstuk. Belangrijk onderdeel van die bepalingen betreft
het verplicht vaststellen van geluidproductieplafonds door de betrokken overheidsniveaus.• Bij integratie van de Wet bodembescherming in de Wet milieubeheer
(waar een vervolgonderzoek naar loopt) ligt integratie van bepaalde onderdelen
van de Wet bodembescherming in hoofdstuk 11 voor de hand.• Een projectgroep van V&W heeft in november 2000 een eerste
tekst van een ontwerp-wetsvoorstel gereed betreffende het voornemen om hoofdstuk
11 in te vullen met betrekking tot buisleidingen voor het vervoer van gevaarlijke
stoffen. Hierin zouden zaken als zonering geregeld moeten worden.Hoofdstuk 12. Verslag-, registratie- en meetverplichtingen• Hoofdstuk 12 is recent ingevuld door een paragraaf over milieuverslaglegging
door bedrijven. Momenteel lopen er geen nieuwe trajecten om tot nadere invulling
van hoofdstuk 12 te komen. Bij integratie in de Wet milieubeheer van de Wet
milieugevaarlijke stoffen enz. zijn er echter wel meet- en registratiebepalingen,
die geïntegreerd moeten worden in hoofdstuk 12.Hoofdstuk 13. Procedures voor vergunningen en ontheffingen• Het wetsvoorstel tot samenvoeging van de afdelingen 3.4 en 3.5
van de Algemene Wet bestuursrecht tot één uniforme openbare
voorbereidingsprocedure is begin 2000 aangeboden aan de Tweede Kamer (27 023)
en ligt nu bij de Eerste Kamer. Bij het wetsvoorstel zal ook de voor milieuvergunningen
en -ontheffingen geldende procedure worden vereenvoudigd en
gewijzigd. Het recht om bezwaar te maken of beroep in te stellen wordt in
dat wetsvoorstel beperkt tot belanghebbenden. Wel is in de memorie van toelichting
bij het wetsvoorstel aangegeven, dat onder andere voor het milieurecht er
alsnog voor kan worden gekozen de mogelijkheid van bezwaar en beroep open
te stellen voor een ieder (de actio popularis).Hoofdstuk 14. Coördinatie• Bij Justitie is een wetsvoorstel tot uitbreiding van de Algemene
wet bestuursrecht in voorbereiding betreffende coördinatie van besluitvormingsprocedures.
T.z.t. zal dit wetsvoorstel ook gevolgen hebben voor hoofdstuk 14.Hoofdstuk 15. Financiële bepalingen• Aanpassing van hoofdstuk 15 speelt bij de inwerkingtreding van
de Natuurbeschermingswet 1998. Het bevoegde gezag op basis van de Nb-wet kent
een schadevergoeding toe indien de gemaakte kosten of de schade een gevolg
zijn van het niet afgeven van de verklaring van geen bedenkingen of van het
intrekken van de milieuvergunning op verzoek van het bevoegd gezag.Hoofdstuk 16. Financiële zekerheid• Dit hoofdstuk staat nog gereserveerd. Er zijn geen plannen om tot
invulling van dit hoofdstuk te komen. Recent is een concept-amvb inzake financiële
zekerheid op basis van hoofdstuk 8 van de Wet milieubeheer tot stand gekomen.
Het streven is om in de tweede helft van 2001 de amvb te agenderen voor de
RMC/RROM/MR. Ook met betrekking tot afvalstoffen wordt een concept-amvb financiële
zekerheid nakoming voorschriften afvalstoffen opgesteld. Het ligt in de rede
beide amvb's te combineren. Verder kent ook het ontwerp-Vuurwerkbesluit zoals
dat 26 februari 2001 is voorgepubliceerd in de Staatscourant bepalingen inzake
financiele zekerheid.Hoofdstuk 17. Maatregelen in bijzondere omstandigheden• Er lopen geen trajecten om dit hoofdstuk te wijzigen. In de Wet
luchtverontreiniging en de Wet bodembescherming komen nog regelingen voor
«maatregelen in bijzondere omstandigheden» voor (denk aan situaties
van zware smog, maar ook aan incidenten bij bedrijven).Voor de uitvoeringspraktijk
is het van belang dat deze regelingen worden geharmoniseerd en geïntegreerd.Hoofdstuk 18. Handhaving• Hoofdstuk 18 zal waarschijnlijk worden aangepast door een verzamelwetsvoorstel,
dat met name beoogt de handhaafbaarheid te regelen van voorlopige voorzieningen
van de Voorzitter van de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State.• Hoofdstuk 18 zal worden aangepast door een wetsvoorstel Verbetering
handhavingsbevoegdheden (26 929) dat inmiddels is ingediend bij de Tweede
Kamer waarin de bestuurlijke handhaving voor specifieke handelingen buiten
inrichtingen wordt geregeld. Verslag is ontvangen.• Hoofdstuk 18 zal worden aangepast door een wetsvoorstel Handhavingsstructuur.
Dit wetsvoorstel beoogt een zogenaamde «stok-achter-de-deur» te
regelen voor de totstandkoming van een adequate samenwerking tussen handhavers.
Eind juni 2000 heeft overleg met de LCCM plaatsgevonden. N.a.v.
dit overleg wordt het wetsvoorstel aangepast.• Hoofdstuk 18 zal worden aangepast met een wetsvoorstel inzake een
verplichte milieudoorlichting. Dit wetsvoorstel is nog in voorbereiding.• Eventuele invoering van de bestuurlijke boete in Hoofdstuk 18 zal
afhankelijk zijn van de evaluatie van de proefprojecten die dit jaar van start
gaan met het aanbieden van strafrechtelijke transacties door het bestuur.
Een besluit daarover valt in 2003 te verwachten.• Het Transactiebesluit milieudelicten op basis van de Wet economische
delicten, dat de bevoegdheid tot het aanbieden van een strafrechtelijke transactie
aan overtreders van bepaalde milieuregels toekent aan het bestuur, is op 1
november 2000 in werking getreden. Het besluit voorziet in eerste instantie
in een grondslag voor het uitvoeren van een aantal proefprojecten.Hoofdstuk 19. Bepalingen in verband met de openbaarheid• Ter implementatie van het VN/ECE-verdrag van Aarhus inzake de toegang
tot informatie, inspraak bij besluitvorming en toegang tot de rechter in milieuaangelegenheden
is een wetsvoorstel in voorbereiding dat leidt tot aanpassing van de Wet openbaarheid
van bestuur en hoofdstuk 19. De aanpassingen betreffen de absolute weigeringsgronden
op basis waarvan een verzoek om milieu-informatie geweigerd kan worden. Ingevolge
het Verdrag van Aarhus dient er bij een verzoek om milieu-informatie een belangenafweging
plaats te vinden.Hoofdstuk 20. Beroep bij de administratieve rechter• De opmerkingen bij hoofdstuk 13 zijn van overeenkomstige toepassing
op hoofdstuk 20. Verder geen trajecten om tot aanpassing te komen.Hoofdstuk 21. Verdere bepalingen• Geen trajecten om tot aanpassing te komen. Wel wijzigingen in de
«slipstream» van andere wetsvoorstellen (zie opmerking bij hoofdstuk
1).Hoofdstuk 22. Slotbepalingen• Geen trajecten om tot aanpassing te komen. BIJLAGE 4 AfkortingenlijstAGvBAfdeling Geschillen
van Bestuuralaraas low as reasonably
achievable amvbalgemene maatregel
van bestuur AwbAlgemene wet bestuursrechtBATbest available techniques BEVERbeleidsvernieuwing
bodemsanering CFKchloorfluorkoolwaterstoffenECWEvaluatiecommissie
Wet milieubeheerEMASEco-Management and
Audit Scheme EUEuropese UnieIMPEL netwerkEuropean
Union Network for the Implementation and Enforcement of Environmental Law IPPCIntegrated Pollution
and Prevention Control m.e.r. milieu-effectrapportageMERmilieu-effectrapport MDWMarktwerking, Deregulering
en Wetgevingskwaliteit MIGModernisering Instrumentarium
Geluidbeleid Nb-wetNatuurbeschermingswet NMPNationaal Milieubeleidsplan OMOpenbaar MinisterieSoZaWMinisterie van Sociale
Zaken en WerkgelegenheidStb.Staatsblad Stcrt.StaatscourantVN/ECEVN/Economic Commission
for Europe VROMMinisterie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en MilieubeheerWmWet milieubeheer WROWet op de Ruimtelijke
OrdeningWTOWorld Trade OrganisationWvoWet verontreiniging
oppervlaktewateren 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27664-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl