Nota naar aanleiding van het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk Overig
Datum: 2014-07-01 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Vergaderjaar 2011-2012
 Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Kamerstukken
 
 
 
 32 759
 
 Voorstel van de leden Schouw en Van der Ham tot wijziging van het
		Reglement van Orde in verband met de aanwijzing van
		kabinets(in)formateur(s)
 
 
 Nr. 4
 NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
 Ontvangen 
		11 oktober 2011
 
 
 
 De indieners hebben met belangstelling kennis genomen van vragen
				over hun voorstel om de kabinets(in)formateur door de Tweede Kamer aan te
				wijzen. Zij zijn de fracties van VVD, PvdA, PVV, CDA, SP en SGP erkentelijk
				voor hun inhoudelijke reactie. Naast opmerkingen die indieners als steun voor
				het voorstel beschouwen, vermeldt het verslag opmerkingen en vragen waarop zij
				in het hiernavolgende ingaan.
 Meerwaarde huidig voorstel ten opzichte
				van de huidige stand van zaken
 De leden van zowel de VVD- als de SP-fractie vragen welke
				toegevoegde waarde dit voorstel heeft en of het niet eerder een beperking van
				de bestaande mogelijkheden betekent. De leden van de CDA-fractie vragen op
				welke wijze verbeteringen ten opzichte van het huidige proces worden
				verwacht.
 
 Volgens indieners zijn er drie principiële verbeteringen te
				 onderscheiden ten opzichte van de huidige situatie. Allereerst komt het
				 volledige proces van (in)formatie in handen van het orgaan dat dit het meest
				 aangaat: de gekozen volksvertegenwoordiging in de Tweede Kamer. Het is naar de
				 mening van de indieners vanuit democratisch oogpunt en respect voor de kiezer
				 te prefereren dat de Tweede Kamer het initiatief heeft en houdt bij het proces
				 van (in)formatie.1 Vgl.: W.J.M. Voermans, «Zelfredzaam formeren», Tijdschrift voor Constitutioneel Recht 2 (2011) 1:78–85.
 Ten tweede menen indieners dat met aanname van voorliggend
				 voorstel de transparantie van de (in)formatie toeneemt. Onder andere door in
				 een openbaar debat de (in)formatieopdracht te formuleren en een (in)formateur
				 aan te wijzen. In dit debat is ook gelegenheid om keuzes en overwegingen,
				 gedane uitspraken of gemaakte afspraken buiten de vergaderzaal van het
				 parlement toe te lichten en voor fracties om elkaar hierop bevragen. Ook kunnen
				 in dit debat standpunten en wensen uitgewisseld worden betreffende de verdere
				 voortgang van het (in)formatieproces.
 Het derde winstpunt is dat het staatshoofd niet langer in een
				 positie wordt gebracht om keuzes te moeten maken die aanleiding kunnen zijn
				 voor discussies over «het waarom van die keuze». Het staatshoofd kan zich
				 immers niet in het openbaar verantwoorden. Indieners menen met dit voorstel de
				 positie van de Koning als onpartijdig staatshoofd te versterken, omdat
				 discussies over diens keuzes in het (in)formatieproces tot het verleden gaan
				 behoren.
 
 Indieners delen de wens van de CDA-fractie om de rol van
				minderheden te beschermen en zijn van mening dat deze uitstekend gewaarborgd is
				in onderhavig voorstel. De reden hiervoor is dat minderheden – meer dan nu
				het geval is – tijdens het debat in de Tweede Kamer voorkeuren betreffende de
				(in)formatie kunnen uiten, de eigen interpretatie van de verkiezingsuitslag
				naar voren kunnen brengen en kunnen reageren op relevante gebeurtenissen tussen
				de verkiezingen en de eerste samenkomst van de nieuwe Tweede Kamer. Daarbij kan
				elke fractie in de Tweede Kamer een voorstel indienen om het formatieproces te
				beïnvloeden. Indieners zien de voorgestelde wijziging van het Reglement van
				Orde dan ook als een versterking van de positie van minderheden.
 Verschillen met de
				motie-Kolfschoten
 De leden van de VVD-fractie vragen waarom indieners het hebben
				over een structurele wijziging in het formatieproces naar aanleiding van de
				motie-Kolfschoten en het debat dat naar aanleiding van die motie is gevoerd. De
				leden van de CDA-fractie vragen in welk opzicht dit voorstel verschilt van de
				motie-Kolfschoten. De leden van de PvdA-fractie vragen of het realistisch is om
				kort na de verkiezingen aan de laatste fase van een formatieproces te
				beginnen.
 Allereerst willen indieners wijzen op de gewoonte die zich de
				afgelopen decennia ontwikkeld heeft om eerst een informateur te benoemen,
				alvorens een formateur aan te stellen. Zij constateren – mede op basis van
				openbaar gemaakte schriftelijke adviezen aan het staatshoofd – dat de
				praktijk van informateurs door veel partijen als wenselijk wordt ervaren.
 De indieners beantwoorden de overige vragen als volgt. Het
				primaat van de (in)formatie ligt sinds de aanname van de motie van het lid
				Kolfschoten nadrukkelijker dan voorheen bij de Tweede Kamer. Het is gebruik dat
				de voorzitter van de Tweede Kamer de beoogde fractieleiders daags na de Tweede
				Kamerverkiezingen vraagt of zij het wenselijk achten een debat in de Tweede
				Kamer te houden, alvorens de consultatieronde door het staatshoofd begint. Ook
				in de praktijk is na aanname van de motie Kolfschoten gebleken dat het
				staatshoofd, destijds Koningin Juliana, eerst het debat in de Kamer heeft
				afgewacht. Het vervolmaken van het primaat van de gekozen
				volksvertegenwoordiging bij het (in)formatieproces, zoals het voorstel van de
				indieners beoogt, handelt dus in lijn met de ingeslagen weg.
 Indieners menen dat het expliciteren van het mandaat van de
				Tweede Kamer een structurele verandering betekent ten opzichte van het daarvoor
				gebruikelijke proces. De indieners merken hierbij op dat de motie-Kolfschoten
				slechts het aanwijzen van een formateur betrof. Dat is een wezenlijk andere
				insteek dan het onderhavige voorstel, waarbij de Kamer expliciet de ruimte
				neemt een (of meerdere) informateur(s) dan wel een formateur te benoemen.
				Daarmee geeft de Kamer zelf aan met welke fase zij het (in)formatieproces
				aanvangt. Dit is een cruciaal verschil ten opzichte van de motie Kolfschoten.
				Indieners vinden dat de gegroeide praktijk van «informateurs» duidelijk maakt
				dat het lastig is om direct na verkiezingen naar een afrondende fase van een
				formatieproces te gaan. Het voorliggende voorstel voorziet het Reglement van
				Orde dan ook van een bepaling die beter aansluit op de gangbare praktijk dan de
				formulering uit de motie-Kolfschoten.
 Verhouding met vorige wijziging van
				artikel 139a van het Reglement van Orde
 De leden van de SGP-fractie vragen waarom indieners zo kort na de
				vorige wijzing van artikel 139a van het Reglement van Orde weer een wijziging
				voorstellen.
 Indieners reageren hierop als volgt. Tijdens de behandeling van
				het voorstel van Van der Ham en Van Gent bestond er de wens bij een meerderheid
				van de Tweede Kamer om het (in)formatieproces te moderniseren. Niettemin
				ontbrak de meerderheid om de vormgeving van het toen voorliggende in zijn
				geheel te aanvaarden. Wel bleek er in 2010 een meerderheid in de Tweede Kamer
				voor het opnemen van een «kan»-bepaling in het Reglement van Orde. Zo
				geschiedde. Indieners constateren dat sindsdien bij een aantal fracties in de
				Tweede Kamer het denken niet heeft stilgestaan aangaande dit onderwerp. Dit
				kwam tot uiting in debatten na de jongste Tweede Kamerverkiezingen.2 Zie voor recente discussies bijvoorbeeld: PvdA, Verbindend koningschap in de Republiek. Advies van de commissie ad hoc «Actualisatie toekomst Koningshuis», 24-8-2011 en van de zijde van de PVV het Voorstel van wet van de leden Elissen en Helder houdende verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot modernisering van de rol van de Koning in het staatsbestel (32 867). Deze constatering heeft geleid tot indiening van
				onderhavig voorstel om het Reglement van Orde te wijzigen. Indieners menen dat
				aanpassing van het huidige artikel 139a Reglement van Orde de Tweede Kamer in
				de gelegenheid stelt het (in)formatieproces krachtiger in handen te nemen.
 De formatieparadox
 De leden van de VVD- en de PvdA-fractie vragen zich af of dit
				voorstel wel tot meer openheid en transparantie zal leiden. Zij wijzen op de te
				verwachten achterkamertjespolitiek in de acht dagen tussen de verkiezing en de
				eerste bijeenkomst van de nieuwe Tweede Kamer. De genoemde leden vragen zich af
				of dit het voorgestelde debat over de verkiezingsuitslag niet zodanig
				beïnvloedt, dat er schijnopenheid ontstaat. De leden van de CDA-fractie vragen
				zich af of er vooroverleg ter voorbereiding op het eerste debat zal
				plaatsvinden en of er een informele informatie ontstaat.
 Indieners zijn zich bewust van deze formatieparadox, maar
				benadrukken dat voorliggend voorstel beoogt om de transparantie in de beginfase
				van het formatieproces te vergroten. De publieke transparantie van deze
				formatiefase wordt groter door in een openbaar debat een (in)formatieopdracht
				te bespreken en een (in)formateur te kiezen. Ook kunnen in zo’n debat
				standpunten en wensen worden uitgewisseld over de voortgang van het
				(in)formatieproces.3 Dit is vergelijkbaar met het advies genoemd in: PvdA, Verbindend koningschap in de Republiek. Advies van de commissie ad hoc «Actualisatie toekomst Koningshuis», 24-8-2011, hoofdstuk 5, pagina 10, waar gesteld wordt dat een wijziging vergelijkbaar met onderhavig voorstel zal leiden tot een «transparanter», «toegankelijker» en «vlotter» (in)formatieproces. Een spoedig debat over hetgeen in de eerste zeven
				dagen na de verkiezingen heeft plaatsgevonden, maar ook via de media is gezegd,
				beschouwen indieners als een belangrijk winstpunt van dit voorstel. Zij
				benadrukken dat hun voorstel geen volledige
				transparantie nastreeft, maar méér transparantie. Overleg in beslotenheid is
				nooit uit te sluiten en laat zich niet in regels vangen. Echter, één van de
				wezenlijke verschillen met de huidige situatie is dat een duidelijk moment
				ontstaat waarop overwegingen en keuzes van in de Tweede Kamer vertegenwoordigde
				fracties publiek worden besproken en ondervraagbaar zijn.
 De leden van de VVD-fractie merken op dat zij verwachten dat
				politieke leiders niet in een vroeg stadium «hun kaarten op tafel zullen
				leggen» en dat dit het debat zal bemoeilijken.
 Indieners zijn van mening dat het openbare debat onder andere
				dient om het (in)formatieproces op gang te brengen en keuzes toe te lichten.
				Zij wijzen erop dat procedurele posities van fracties ook keuzes zijn. Een
				debat in de Tweede Kamer is dan de formele start van het (in)formatieproces.
				Het is aan de politieke leiders om politiek-strategische afwegingen te maken
				over de vraag welke wensen en verwachtingen zij naar voren brengen. De winst
				van dit voorstel is dat politieke leiders in de plenaire zaal van de Tweede
				Kamer gevraagd kunnen worden naar motieven en afwegingen, waardoor het
				(in)formatieproces aan transparantie wint. Indieners wijzen erop dat het niet
				voorgeschreven is om «alle kaarten op tafel» te leggen. Anders dan de
				procedure naar aanleiding van de motie-Kolfschoten, voorziet dit voorstel in de
				mogelijkheid tot het aanwijzen van een informateur die aan het begin van het
				(in)formatie proces het politieke veld verkent. Indieners wijzen op
				gemeentelijke en provinciale formaties, waar de politieke leiders – soms ook
				in een gepolariseerd politiek landschap – er uitstekend in slagen een
				college van burgemeester en wethouders of gedeputeerde staten te vormen, en
				hierbij (in)formateurs aan stellen.
 De leden van de SGP-fractie vragen of het formatieproces te
				vangen is in het aanwijzen van een informateur of formateur door de Kamer en
				menen dat het proces ingewikkelder wordt.
 In de eerste plaats erkennen indieners dat de (in)formatie een
				ingewikkeld proces is vanwege de tegengestelde belangen. Het doel van
				onderliggend voorstel is echter niet het vergemakkelijken of vermoeilijken van
				het formatieproces. Het doel is publiekelijk beraadslagen over een
				(in)formatieopdracht en het aanwijzen van een (in)formateur. Het is daarbij
				plausibel dat het (in)formatieproces juist ná een parlementair debat een
				stimulans krijgt in de richting van een «krachtig politiek vervolg», zoals
				voormalig premier Kok voorzag inzake het verstevigen van de rol van de Kamer
				bij het (in)formatieproces.4 Zie ook: Handelingen, 9–584, 5 oktober 2000. Toenmalig premier Kok: «maar als dat een investering is in een krachtig politiek vervolg, kan daarna misschien een veel snellere doorstart gemaakt worden. Dat is echter allemaal aan de fracties op dat moment; dat maakt u zelf uit.» Indieners willen hierbij graag aansluiten: het is
				niet onlogisch dat het «formeren» meer vaart krijgt omdat het proces een
				politiek stuur krijgt.
 Verkorten van de tijdspanne tussen de
				verkiezingen en eerste samenkomst van de Kamer
 De leden van de VVD-fractie suggereren om de tijdspanne tussen de
				verkiezingen en de eerste samenkomst van de nieuw verkozen Tweede Kamer aan de
				Raad van State voor te leggen.
 De indieners wijzen in antwoord op deze suggestie graag op
				eerdere uitgebrachte adviezen hierover. Toenmalig minister van Binnenlandse
				Zaken De Vries kwalificeerde in de Memorie van Toelichting voor de wijziging
				van de Kieswet van 2001 de huidige termijn van 8 dagen als «niet onmogelijk,
				... maar wel het uiterst[e] minimum». De vaststelling van de
				verkiezingsuitslag door de Kiesraad geschiedt niet eerder dan op de vijfde dag
				na de verkiezing en de overige formaliteiten nemen nog één tot twee dagen in
				beslag.5 Kamerstuk 27 673, nr. 3, blz. 8. Daarnaast refereren indieners aan het advies van de
				Raad van State uit 2006 over een voorstel van de leden Van der Ham en Duyvendak6 Kamerstukken 30 396, nrs. 1–3. met de strekking tot een spoedigere eerste samenkomst
				te komen. Hierin stelt de Raad dat een zorgvuldige procedure voorrang verdient
				boven een eerdere samenkomst van de nieuw gekozen Kamer.7 Kamerstuk 30 396, 4; Zie ook: Raad van State Advies W04.05.0565/I, p. 2: «De Raad acht het op zichzelf wenselijk dat de nieuwe Tweede Kamer snel na de verkiezingen bij elkaar komt. Anderzijds is het van het grootste belang dat er geen twijfel bestaat over de juistheid en de nauwkeurigheid van de verkiezingsuitslag. De Raad concludeert dat de procedure door het wetsvoorstel zo sterk wordt bekort dat de vereiste zorgvuldigheid niet kan worden gewaarborgd.» De leden Van der Ham en Duyvendak hebben hun
				wetsvoorstel teruggetrokken, juist vanwege dit advies van de Raad van State en
				vanwege de zich toen openbarende problemen met elektronisch stemmen. Indieners
				menen dat wanneer deze technische uitdagingen overkomen zijn, een mogelijke
				verkorting van de termijn tussen de verkiezingen en de eerste samenkomst van de
				Kamer mogelijk is. Het lijkt de indieners echter niet zorgvuldig hierop thans
				in het voorstel te anticiperen.
 De rol van het staatshoofd en vaste
				adviseurs
 De leden van zowel de VVD- als de PvdA-fractie vragen op welke
				wijze en door wie het formatieproces wordt begeleid. De leden van de
				VVD-fractie merken hierbij op dat een door de Kamer aangewezen (in)formateur
				met bijbehorende (in)formatieopdracht nadere uitleg aan de kiezers verdient. De
				leden van de PVV-fractie vragen of het staatshoofd bij een eventueel
				vooroverleg betrokken zal worden en de leden van de SGP-fractie vragen of en
				hoe het staatshoofd bij het (in)formatieproces betrokken zal zijn.
 De indieners benadrukken dat zij de leiders van de fracties in de
				Tweede Kamer uitstekend in staat achten zelf het (in)formatieproces vorm te
				geven. Er is bij de indieners geen indicatie tot onvermogen. Zij wijzen ook op
				de analogie met gemeenten, provincies en andere landen waar de praktijk
				uitwijst dat gekozen volksvertegenwoordigers in staat zijn zelf de regie over
				de (in)formatie te voeren en zelf een (in)formateur aan te wijzen.
 Indieners zien in het proces enkel een rol voor het staatshoofd
				waar het de benoeming van de ministers en staatssecretarissen betreft, zoals in
				de Grondwet vastgelegd. In de huidige situatie verkeert het staatshoofd in een
				weinig aantrekkelijke spagaat. Immers vervult deze enerzijds de rol van
				«procesbegeleider» en anderzijds die van «beslisser». Door niet vastgelegde
				gebruiken is het staatshoofd in de positie gebracht te beslissen over de
				formulering van (in)formatieopdrachten en het benoemen van (in)formateurs,
				zonder hierover verantwoording af te kunnen of moeten leggen. Indieners willen
				het staatshoofd bevrijden uit deze ongemakkelijke situatie door de rol neer te
				leggen waar deze thuishoort: de Tweede Kamer. Vanuit constitutioneel oogpunt
				ligt het niet voor de hand om het staatshoofd in welk stadium van de
				(in)formatie dan ook een adviserende rol te geven, aangezien dit afbreuk doet
				aan het politieke karakter van de formatie en de waardevolle politieke
				neutraliteit van het staatshoofd.
 De suggestie dat een door de Kamer gekozen (in)formateur meer
				uitleg nodig zou hebben dan een overleg dat achter gesloten deuren plaatsvindt
				onder leiding van het staatshoofd, bevreemdt de indieners. Immers, in het geval
				van een opdracht en aanwijzing door de Kamer is dit voor iedereen waarneembaar.
				Dit vergroot juist de inzichtelijkheid van het (in)formatieproces.
 De leden van de CDA-fractie menen dat het staatshoofd de rol kan
				vervullen om «in ingewikkelde electorale omstandigheden een route uit te
				zetten voor het (in)formatieproces».
 De indieners menen dat bij ingewikkelde formaties de inbreng van
				het staatshoofd niet noodzakelijkerwijs nodig is. Nederland kent reeds
				decennialang «coalitiedemocratieën». Met meerdere partijen zaken doen is
				complexer dan wanneer één of twee partijen de dienst uit maken. Nederlandse
				politici zijn derhalve gewend om dergelijke moeilijke klussen tot een goed
				einde te brengen. De indieners refereren hierbij ook aan de formatie na de
				verkiezingen van 2010, waarbij «onder ingewikkelde electorale omstandigheden»
				al deels met de gangbare traditie rondom de formatie is gebroken.8 Zie hiervoor ook het debat met informateur dr. R.F.M. Lubbers op 4-8-2011, Kamerstuk 32 417, nr. 8. Zie tevens: Voermans, Zelfredzaam formeren, 78. Zo namen de onderhandelaars zelf het initiatief voor
				de voordracht van een informateur, waardoor de «procesrol» van het
				staatshoofd geen betekenis meer had. Daarnaast besloot een informateur tijdens
				diezelfde formatie zonder tussenkomst van het staatshoofd af te wijken van de
				opdracht een «meerderheidskabinet» te vormen, wat vervolgens resulteerde in
				de totstandkoming van een minderheidskabinet. Bovendien onderhandelden fracties
				door, zonder dat er een nieuwe informateur was benoemd en lieten dit eerst in
				een Kamerdebat weten alvorens het staatshoofd in te lichten, wat vervolgens
				leidde tot het inlassen van een informatieronde op initiatief van de
				onderhandelaars. Deze recente geschiedenis overziend, durven de indieners de
				stelling aan dat juist de «casus 2010» duidelijk maakt dat in complexe
				situaties politieke partijen in staat zijn om zelf regie te nemen.
 De leden van de CDA- en SGP-fractie vragen op welke wijze de
				thans vaste adviseurs, zoals de vicepresident van de Raad van State en de
				voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer, bij het (in)formatieproces betrokken
				zijn. De leden van de SGP-fractie vragen naar de betrokkenheid van het
				staatshoofd in deze.
 Zoals uiteengezet menen indieners dat het staatshoofd geen
				formele rol heeft anders dan het benoemen van ministers en staatssecretarissen.
				Vanuit constitutioneel oogpunt ligt het niet voor de hand het staatshoofd in
				welk stadium van de (in)formatie dan ook een adviserende rol toe te kennen,
				mede vanwege de waardevolle neutraliteit van het staatshoofd.
 Voorts zijn indieners van mening dat het de (in)formateur(s) en
				de fracties in de Tweede Kamer vrij staat adviseurs zoals voornoemde dan wel
				anderen te raadplegen. Zij zien echter geen aanleiding deze advisering dwingend
				voor te schrijven in het Reglement van Orde.
 Procedure rond voordracht van personen en
				formuleren (in)formatieopdracht
 De leden van de VVD- en de SGP-fractie vragen zich af of het
				gewenst is in het openbaar te debatteren over de benoeming van een
				(in)formateur. De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze de
				(in)formateur wordt aangewezen. De leden van de PVV-fractie vragen of er een
				voordracht van kandidaten komt.
 Indieners benadrukken dat een voordracht zorgvuldig moet
				gebeuren. Het gaat immers over personen. Vanuit de praktijk in het openbaar
				bestuur, rijk, gemeenten en provincies, is de regel gegroeid dat aan het begin
				van een formatieproces de grootste politieke fractie het voortouw heeft. Het
				ligt dan ook in de rede dat de grootste fractie het initiatief neemt voor
				persoonssuggesties ten aanzien van de (in)formateur(s). Indieners laten het de
				verantwoordelijkheid van deze fractie om persoonssuggesties eventueel te
				sonderen bij andere fracties waardoor er consensus kan ontstaan over de keuze
				van een (in)formateur. Indieners wijzen hierbij op de staande praktijk, waarbij
				het goed gebruik is om namen van personen te sonderen om zo vast te stellen of
				een potentiële kandidaat ook een haalbare kandidaat is. Indieners vertrouwen
				evenzeer op de verantwoordelijkheid van een fractie om degene die wordt
				voorgedragen vooraf te onderhouden over die voordracht, waarbij de beoogde
				kandidaat de mogelijkheid heeft om (informeel) nee te zeggen.
 Indien er één of meerdere kandidaten zijn, zal hierover op de
				gebruikelijke wijze moeten worden gestemd. Het is ook mogelijk tot een
				meervoudige voordracht van meer dan één (in)formateur te komen. Als er meer
				dan één meervoudige voordracht is, zal hierover stemming plaats vinden. De
				stemming dient in alle gevallen overeenkomstig paragraaf 5 van hoofdstuk VIII
				«Stemming over personen» van het Reglement van Orde te geschieden per
				stembriefjes.
 Of een fractie alvorens publiekelijk een voordracht doet voor een
				(in)formateur met alle fracties informeel overleg heeft, laat zich naar de
				mening van indieners niet vastleggen. Zoals eerder aangegeven kan het sonderen
				van personen onderdeel uit maken van de voorbereiding van het debat. Het
				voordeel van de voorgestelde procedure is dat ook de keuze voor een persoon of
				personen ondervraagbaar worden gemaakt. Vooral wanneer het de formateur
				betreft, leert de ervaring dat deze meestal fractievoorzitter is van een
				Kamerfractie. Er mag worden verondersteld dat die zich rekenschap geeft van de
				mogelijkheid dat hij of zij voor deze rol wordt voorgedragen. Hetzelfde geldt
				wanneer een fractie een persoon kandideert voor het formateurschap die geen
				zitting heeft in de Tweede Kamer.
 De leden van de PvdA-fractie vragen hoe de (in)formatieopdracht
				tot stand komt.
 Indieners stellen voor dat het formuleren van een
				(in)formatieopdracht per motie gebeurt. Het is gebruikelijk dat fracties in een
				debat na de eerste termijn in de tweede termijn een motie aan de Kamer
				voorleggen. In deze motie(s) is de (in)formatieopdracht geformuleerd.
				Vervolgens kunnen de leden die daartoe aanleiding zien per brief aan de Kamer
				hun voorkeur uitspreken voor een (in)formateur bij de in de motie geformuleerde
				(in)formatieopdracht. Over deze voorgestelde personen wordt vervolgens
				overeenkomstig paragraaf 5 van hoofdstuk VIII «Stemming over personen» van
				het Reglement van Orde gestemd.
 Reglement van Orde, bepalingen en formatie
				bij wet regelen
 De leden van de VVD- en de CDA-fractie vragen een motivatie op de
				keuze voor een imperatieve in plaats van een facultatieve «kan» bepaling. De
				leden van de PvdA-fractie vragen waarom de in de toelichting genoemde
				kan-bepaling niet in het voorgestelde artikel 139a, lid 2 is genoemd.
 Indieners wijzen erop dat een imperatieve bepaling niet
				uitzonderlijk is in het Reglement van Orde. Vergelijkbare constructies zijn te
				vinden bij het benoemen van de Kamervoorzitter en de griffier. Indieners vinden
				dat de keuze voor een imperatieve bepaling aangeeft dat de Kamer de
				verantwoordelijkheid neemt voor het (in)formatieproces. De indieners menen dat
				het staatshoofd daarin geen rol heeft. Als reactie op de vraag van de leden van
				de PvdA-fractie, stellen indieners dat de formulering in artikel 139a, lid 2
				leidend is.
 De leden van de VVD- en SGP-fractie vragen of het mogelijk is
				geen debat te houden, of om in een later stadium een debat te houden en zo het
				beoogde eerste debat niet op de achtste dag na de verkiezingen te laten
				plaatsvinden. De leden van de VVD-fractie vragen daarnaast of fracties
				verplicht kunnen worden deel te nemen aan het beoogde debat.
 Uiteraard zijn fracties niet verplicht om deel te nemen aan
				debatten in de Tweede Kamer. Indieners verwachten echter dat bij veel fracties
				in de Kamer spoedig behoefte bestaat om de uitslag van de verkiezingen te
				bespreken en de route van het formatieproces vorm te geven. Bij dit debat wordt
				voldaan aan de wens dat ook (kleine) minderheden in de Kamer hun geluid en
				wensen kenbaar kunnen maken. Uiteraard kunnen in zo’n eerste debat
				vervolgstappen worden besproken. Daartoe behoort ook de mogelijkheid om te
				besluiten op een later moment een vervolgdebat te voeren.
 De leden van de VVD-fractie wijzen op artikel 139b en vragen
				zich af hoe dit zich verhoudt tot artikel 139a.
 Indieners stellen dat artikel 139b voorziet in grotere
				transparantie en openbaarheid na afronding van een
				opdracht tot kabinets(in)formatie. Mogelijk ten overvloede willen
				initiatiefnemers benadrukken dat met dit voorstel juist de beginfase van het
				(in)formatieproces aan transparantie en openheid wint. Het slechts na afronding
				van een opdracht bevragen van een (in)formateur en de andere fracties is
				volgens indieners wezenlijk anders dan de Kamer vanaf het begin een leidende
				rol geven in de (in)formatie.
 De leden van de VVD- en de SGP-fractie vragen waarom indieners
				kiezen voor een wijziging van het Reglement van Orde in plaats van voor het
				instrument van wetgeving.
 Indieners verwijzen daarbij naar de rol en functie van het
				Reglement. Het Reglement van Orde van de Tweede Kamer regelt de interne
				huishouding en werkwijze van de Tweede Kamer. En dat is precies waar dit
				voorstel over handelt, een wijziging van de schriftelijke vastgelegde regels
				omtrent de werkzaamheden van de Tweede Kamer. Het bepaalt immers dat de nieuw
				gekozen Kamer in de eerste vergadering na landelijke verkiezingen beraadslaagt
				over het aanwijzen van een (in)formateur en het formuleren van een
				(in)formatieopdracht. Een wettelijke verankering is overbodig en zelfs
				onwenselijk. Enerzijds omdat het staande praktijk is de formatie te regelen via
				het Reglement van Orde, anderzijds omdat bij een formele wet zowel de Eerste
				Kamer, de Koning en de regering ook partij zijn. De regering, inclusief de
				Koning, en de Eerste Kamer dienen geen beslismacht te hebben op werkwijze van
				de Tweede Kamer, zo menen de indieners.
 Indieners wijzen ten overvloede op de lange en rijke geschiedenis
				van deze materie. Onderdeel daarvan is de eerder aangehaalde, in 1971 door de
				Tweede Kamer aangenomen, motie-Kolfschoten. Met deze motie sprak de Kamer uit
				dat het wenselijk was dat «de nieuwgekozen Kamer op korte termijn bijeenkomt
				ten einde – indien deze Kamer dit wenst – in een openbare beraadslaging te
				onderzoeken of een oordeel kan worden uitgesproken omtrent een door het
				staatshoofd te benoemen kabinetsformateur». De uitwerking van deze motie
				leidde tot het voorstel van Kolfschoten c.s. tot wijziging van het Reglement
				van Orde (11 213), dat op 31 maart
				1971 werd aangenomen. Deze procedure werd vastgelegd in artikel 109 e.v. van
				het Reglement van Orde. Indieners menen dat een wijziging van het Reglement van
				Orde een beproefde en deugdelijke vorm is om deze materie te regelen.
 Werking van het voorstel bij onvoorziene
				omstandigheden
 Zowel de leden van de VVD- als de PvdA-fractie vragen zich af wat
				er moet gebeuren in het geval de Kamer er niet in slaagt een (in)formateur te
				benoemen.
 Indieners willen er nogmaals op wijzen dat zij er vanuit gaan
				dat, in navolging van andere democratisch gekozen organen, de Kamer prima in
				staat is om zelf een (in)formateur aan te wijzen. Indieners wijzen erop dat in
				geval van een ingewikkelde verkiezingsuitslag de Kamer kan kiezen om allereerst
				een informateur te benoemen die vooral verkennend werk doet. De flexibiliteit
				is te vinden in de (in)formatieopdracht die afhankelijk van de voorkeuren van
				Kamerfracties varieert van voorzichtig verkennend tot specifieker
				formerend.
 De leden van de PvdA-fractie vragen waarom indieners ervoor
				kiezen om na een tussentijdse val van het kabinet de Kamer een beraadslaging
				over de wenselijkheid of richting van een nieuwe kabinetsformatie niet dwingend
				voor te schrijven.
 De indieners zijn het met de aan het woord zijnde fractie eens
				dat onderhavig voorstel uitsluitend een dwingende regeling bevat voor het meest
				voorkomende geval, namelijk een formatie van een kabinet direct na
				verkiezingen. Desalniettemin menen indieners dat de Kamer bij elke
				kabinets(in)formatie het recht heeft om een (in)formateur te benoemen en een
				(in)formatieopdracht te formuleren. Zij menen dat de Kamer ook in het geval van
				een kabinetscrisis hiertoe moet kunnen besluiten.
 Gemeentelijke en provinciale formaties als
				voorbeeld
 De leden van de CDA-fractie vragen om voorbeelden van dergelijke
				formatieprocessen om duidelijker te krijgen welke procedures tot de
				mogelijkheden behoren zonder direct een vastomlijnd traject voor te
				schrijven.
 Indieners zijn erkentelijk voor deze vraag en wijzen er
				tegelijkertijd op dat eenduidig vergelijkend wetenschappelijk onderzoek
				hierover beperkt is.9 Cf. Bas Denters, «Collegevorming in Overijssel», in: Collegevorming in Overijssel (Kennis Instituut Stedelijke Samenleving: Enschede, 2010) 15–25, aldaar 15. Bestaand onderzoek baseert zich voornamelijk op
				situatie van voor de invoering van de Wet Dualisering gemeentebesturen van
				2002.10 Ibidem. Sinds de invoering van deze wet is een en ander
				veranderd. Nog steeds neemt de grootste fractie veelal het initiatief voor
				collegeonderhandelingen. In sommige gevallen wordt tegenwoordig echter een
				beroep gedaan op een externe informateur. In de Gemeente- en Provinciewet is
				weinig tot niets vastgelegd over college- dan wel statenvorming. Dit betekent
				dat tijdens de (in)formatie relatief veel vrijheid bestaat om het proces naar
				eigen inzicht in te richten. Het proces dat na de gemeenteraadsverkiezingen van
				maart 2010 in veel gemeenten is gevolgd, komt in grote lijnen op het volgende
				neer: eerst vindt een verkennende ronde op basis van programmatische
				overeenkomsten en verschillen plaats, gevolgd door het opstellen van een
				gezamenlijk programma waaraan fracties zich verbinden en waar bestuurders bij
				gezocht worden.11 Zie bijvoorbeeld: Denters, «Collegevorming in Overijssel», 16. Tussen de dag van de verkiezingen en de eerste
				bijeenkomst van een nieuwe raad danwel staten, vindt al dan niet besloten en of
				openbaar vooroverleg plaats. Veelal organiseert de grootste partij een eerste
				bijeenkomst. Dit hoeft echter niet het geval te zijn. Immers, het staat raden
				en staten vrij om de formatie naar eigen inzicht in te vullen. Dergelijke
				eerste bijeenkomsten kunnen verschillende resultaten hebben.12 Dick Buursink, «Onderhandelingen en coalitievorming: een spel» , in: Collegevorming in Overijssel (Kennis Instituut Stedelijke Samenleving: Enschede, 2010) 11–13; A. Korsten en M. Schoenmaker, «Sterke colleges. De kracht van colleges van burgemeesters en wethouders in 37 adviezen», Overheidsmanagement (’s Gravenhage, 2008).
 Coalitievorming is in verschillende varianten mogelijk. De
				praktijk laat zien dat ondanks gepolariseerde of complexe politieke
				verhoudingen gemeenten en provincies erin slagen een (in)formatieproces op gang
				én tot een goed einde te brengen. De hierboven geschetste gang van zaken
				sterkt de indieners in de overtuiging dat de Kamer in staat is om – zonder
				hulp van het staatshoofd – de regie te voeren over het
				(in)formatieproces.
 Tot slot
 Er is veel gesproken over de wenselijkheid van een grotere
				betrokkenheid van de Tweede Kamer bij het (in)formatieproces.13 Zie noot 1, pag. 3. Na de formatie van 2010 is dit vraagstuk nog
				indringender geagendeerd. Het is volgens indieners tijd geworden om de rol van
				het staatshoofd in de formatie van een regering te wijzigen. Door het
				aanvaarden van voorliggend voorstel ontstaat een logisch moment voor de Tweede
				Kamer om haar primaat aan het begin van de (in)formatie waar te maken. Dit
				voorstel vergroot de transparantie van de formatie en dient daarmee
				de democratie. Indieners zien een spoedige behandeling van deze wijziging van
				het Reglement van Orde dan ook graag tegemoet, zodat, na aanvaarding, al bij de
				komende verkiezing hieraan invulling wordt gegeven.
 
 Schouw
 Van der Ham