Jaarverslagen over het jaar 2002; Rapport bij het jaarverslag 2002 van het ministerie van Verkeer en Waterstaat (XII)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28880, nr. 27

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

21-05-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28880 nr. 27

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamINHOUD SAMENVATTINGInleidingMinisterie van Verkeer en WaterstaatJaarverslag en saldibalansBedrijfsvoeringBeleidsinformatieReactie van de Minister van Verkeer en WaterstaatOordeel Jaarverslag en SaldibalansMededeling over de bedrijfsvoeringContractbeheerSpecifieke uitkeringenGebundelde doeluitkering (GDU)SubsidiesMaterieelbeheerVerplichtingen- en voorschottenbeheerFinanciële functie Inspectie Verkeer en WaterstaatIntegriteitNawoord Algemene Rekenkamer1 INLEIDING1.1 Waarom dit rapport?1.2 Hoe is het onderzoek uitgevoerd?1.3 Hoe oordeelt de Algemene Rekenkamer?1.3.1 Wettelijke criteria1.3.2 Waarover oordeelt de Algemene Rekenkamer?Jaarverslag en saldibalansBeleidsinformatieBedrijfsvoering1.4 Leeswijzer2 OORDEEL JAARVERSLAG EN SALDIBALANS2.1 Inleiding2.2 Het jaarverslag en VBTB2.3 Financiële informatie2.3.1 Inleiding2.3.2 Oordeel2.3.3 Oordeel verantwoordingsstaatOverzicht 1 Bedragen van de verantwoordingsstaat 2002,
Ministerie van Verkeer en Waterstaat (x € 1 miljoen) 2.3.4 Oordeel financiële toelichting bij verantwoordingsstaat2.4 Beleidsinformatie2.4.1 Inleiding2.4.2 Opbouw en leeswijzer2.4.3 Doelstellingen2.4.4 Prestatiegegevens2.4.5 Budgettaire gevolgen van beleid2.4.6 Oordeel2.5 Mededeling over de bedrijfsvoering2.5.1 Inleiding2.5.2 Oordeel2.6 Agentschap KNMI2.6.1 Inleiding2.6.2 Oordeel2.7 Saldibalans met toelichting2.7.1 Inleiding2.7.2 OordeelOverzicht 2 Bedragen van de saldibalans per 31 december
2002, Ministerie van Verkeer en Waterstaat (bedragen € x 1 miljoen) 3 BEDRIJFSVOERING3.1 Inleiding3.2 Ontwikkelingen in de mededeling bedrijfsvoering3.3 De ontwikkeling van de auditfunctie3.4 Departementale accountantscontrole3.4.1 Inleiding3.4.2 Financiële informatie en bedrijfsvoering3.4.3 Niet-financiële informatie3.4.3.1 Totstandkoming van informatie3.4.3.2 Kwaliteit informatie3.4.4 VBTB-informatiesystemen3.5 Financieel beheer, materieelbeheer en administraties3.5.1 Inleiding3.5.2 Bezwaaronderzoek en vervolgbezwaaronderzoek contractbeheer3.5.2.1 Inleiding3.5.2.2 Bezwaarbeleid van de Algemene Rekenkamer3.5.2.3 RFV 20013.5.2.4 Onderzoeks- en overige contractenReorganisatie(Verbijzonderde) interne controleSituatie eind 2002Directoraat-generaal GoederenvervoerDirectoraat-generaal LuchtvaartDirectoraat-generaal RijkswaterstaatDirectoraat-generaal WaterInspectie Verkeer en Waterstaat3.5.2.5 GWW-contracten3.5.2.6 BouwdienstInleidingReactie minister RFV 2001Aanvullende verbeterplannen van de BouwdienstStand van zaken eind 2002Interne maatregelenExterne Quick ScanOverige bevindingen contractbeheerConclusie3.5.3 Specifieke uitkeringen3.5.3.1 Inleiding3.5.3.2 Bijdrage exploitatie stads- en streekvervoer3.5.3.3 Gebundelde doeluitkering3.5.3.4 Regionale mobiliteitsfondsen3.5.3.5 Conclusie en aanbevelingen3.5.4 Overdrachtsuitgaven: subsidies3.5.4.1 Algemeen3.5.4.2 Conclusie3.5.5 EU-geldstromen3.5.5.1 Inleiding3.5.5.2 Departement3.5.5.3 Nazorg3.5.6 Materieelbeheer3.5.6.1 Inleiding3.5.6.2 Bevindingen Algemeen3.5.6.3 Bevindingen Diensten3.5.6.4 Conclusie3.5.7 Verplichtingen- en voorschottenbeheer3.5.8 Financiële functie Inspectie Verkeer en Waterstaat3.5.8.1 Inleiding3.5.8.2 Ontwikkelingen beheersorganisatie 20023.5.8.3 Conclusie en aanbevelingen3.5.9 Integriteit3.5.10 Informatiebeveiliging3.5.10.1 Inleiding3.5.10.2 Minimumeisen3.5.10.3 Afhankelijkheids- en Kwetsbaarheidsanalyses3.5.10.4 Conclusie3.5.11 Agentschap KNMI3.5.12 Conclusie3.6 Conclusies en aanbevelingen4 BELEIDSINFORMATIE4.1 Inleiding4.2 Gehanteerde normen4.3 Kwaliteit van de beleidsinformatie4.4 Verdiepingsonderzoek4.4.1 Relevantie en actualiteit4.4.2 Vorm en presentatie4.5 Totstandkoming beleidsinformatie4.5.1 Prestatiegegevens CO2 en Nox4.6 Conclusies en aanbevelingen5 REACTIE MINISTER EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER5.1 Reactie Minister van Verkeer en Waterstaat5.1.1 Oordeel jaarverslag en saldibalans5.1.2 Mededeling over de bedrijfsvoering5.1.3 Contractbeheer5.1.4 Specifieke uitkeringen5.1.4.1 Bijdrage exploitatie stads- en streekvervoer5.1.4.2 Gebundelde doeluitkering (GDU)5.1.5 Subsidies5.1.6 Materieelbeheer5.1.7 Verplichtingen- en voorschottenbeheer5.1.8 Financiële functie Inspectie Verkeer en Waterstaat5.1.9 Integriteit5.1.10 Informatiebeveiliging5.1.11 Beleidsinformatie5.2 Nawoord Algemene RekenkamerBIJLAGE 1 RECHTMATIGHEIDSONDERZOEKOordelen en tolerantiegrenzenFinanciële informatieNiet-financiële beleidsinformatieBedrijfsvoeringBezwaarinstrument en bezwaarbeleidBIJLAGE 2 OVERZICHT FOUTEN EN ONZEKERHEDEN IN DE
FINANCIELE INFORMATIE IN HET JAARVERSLAG 2002 VAN HET MINISTERIE VAN VERKEER
EN WATERSTAAT HOOFDSTUK XII (bedragen x 1 miljoen euro) BIJLAGE 3 ONVOLKOMENHEDEN IN HET FINANCIEEL BEHEER,
HET MATERIEELBEHEER EN DE DAARTOE BIJGEHOUDEN ADMINISTRATIES BIJ HET MINISTERIE
VAN VERKEER EN WATERSTAATBIJLAGE 4 VERKLARENDE WOORDENLIJSTAccountantsrapportAccountantsverklaringAdministratieve systemenAgentschapArtikelgewijze oordeelsvormingBaseline financieel beheer en materieelbeheerBaten-lastendienstBedrijfsvoeringBegrijpelijkheidBeleidsintensiveringenBeleidsprioriteitenBestuurskostenBetrouwbaarheidBezwaaronderzoekBudgetrecht Tweede KamerConformiteit aan wettelijke regels (voor de inhoud)Conformiteit aan wettelijke regels (voor vormvereisten)Departementale accountantsdienst (DAD)Deugdelijke weergaveEuropese aanbestedingsrichtlijnenFinancieel beheerFoutenJaarverslag (departementaal)Financieel jaarverslag en saldibalans van het RijkPrestatiegegevenMaterieelbeheerM&O-beleidOnzeker (onzekerheden)OnvolkomenheidOverdrachtsuitgavenPotentieel bezwaargevalRechtmatigheidReviewRechtspersoon met een wettelijke taak (RWT)BIJLAGE 5 LIJST MET GEBRUIKTE AFKORTINGENBIJLAGE 6 LIJST MET (KRUIS)VERWIJZINGEN
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28880Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 688 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 880Jaarverslagen over het jaar 2002nr. 27RAPPORT BIJ HET JAARVERSLAG 2002 VAN HET MINISTERIE VAN VERKEER EN
WATERSTAAT (XII)Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 21 mei 2003Hierbij bieden wij u aan het op 7 mei 2003 door ons vastgestelde «Rapport
bij het Jaarverslag 2002 van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat (XII)».Algemene Rekenkamerdrs. Saskia J. Stuiveling,presidentJhr. mr. W.M. de Brauw,secretaris INHOUD  SAMENVATTING5    Audit actielijst 200311   1INLEIDING131.1Waarom dit rapport?13 1.2Hoe is het onderzoek uitgevoerd?14 1.3Hoe oordeelt de Algemene Rekenkamer?151.3.1Wettelijke criteria15 1.3.2Waarover oordeelt de Algemene
Rekenkamer?16 1.4Leeswijzer17   2OORDEEL JAARVERSLAG EN SALDIBALANS192.1Inleiding19 2.2Het jaarverslag en VBTB192.3Financiële informatie19 2.3.1Inleiding192.3.2Oordeel19 2.3.3Oordeel verantwoordingsstaat20 2.3.4Oordeel financiële toelichting
bij verantwoordingsstaat212.4Beleidsinformatie21 2.4.1Inleiding212.4.2Opbouw en leeswijzer212.4.3Doelstellingen21 2.4.4Prestatiegegevens212.4.5Budgettaire gevolgen van beleid222.4.6Oordeel22 2.5Mededeling over de bedrijfsvoering22 2.5.1Inleiding222.5.2Oordeel23 2.6Agentschap KNMI232.6.1Inleiding23 2.6.2Oordeel232.7Saldibalans met toelichting232.7.1Inleiding23 2.7.2Oordeel23   3BEDRIJFSVOERING253.1Inleiding25 3.2Ontwikkelingen in de mededeling
bedrijfsvoering25 3.3De ontwikkeling van de auditfunctie25 3.4Departementale accountantscontrole263.4.1Inleiding26 3.4.2Financiële informatie en
bedrijfsvoering27 3.4.3Niet-financiële informatie273.4.4VBTB-informatiesystemen29 3.5Financieel beheer, materieelbeheer
en administraties293.5.1Inleiding29 3.5.2Bezwaaronderzoek en vervolgbezwaaronderzoek
contractbeheer30 3.5.3Specifieke uitkeringen40 3.5.4Overdrachtsuitgaven: subsidies473.5.5EU-geldstromen48 3.5.6Materieelbeheer493.5.7Verplichtingen- en voorschottenbeheer503.5.8Financiële functie Inspectie
Verkeer en Waterstaat503.5.9Integriteit523.5.10Informatiebeveiliging52 3.5.11Agentschap KNMI55 3.5.12Conclusie56 3.6Conclusies en aanbevelingen56    4BELEIDSINFORMATIE584.1Inleiding58 4.2Gehanteerde normen594.3Kwaliteit van de beleidsinformatie614.4Verdiepingsonderzoek61 4.4.1Relevantie en actualiteit61 4.4.2Vorm en presentatie624.5Totstandkoming beleidsinformatie634.5.1Prestatiegegevens CO2
en Nox634.6Conclusies en aanbevelingen65   5REACTIE MINISTER EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER665.1Reactie Minister van Verkeer en
Waterstaat66 5.1.1Oordeel jaarverslag en saldibalans66 5.1.2Mededeling over de bedrijfsvoering66 5.1.3Contractbeheer665.1.4Specifieke uitkeringen67 5.1.5Subsidies685.1.6Materieelbeheer68 5.1.7Verplichtingen- en voorschottenbeheer68 5.1.8Financiële functie Inspectie
Verkeer en Waterstaat68 5.1.9Integriteit685.1.10Informatiebeveiliging685.1.11Beleidsinformatie69 5.2Nawoord Algemene Rekenkamer69    Bijlage 1Rechtmatigheidsonderzoek70   Bijlage 2Overzicht fouten en onzekerheden73   Bijlage 3Overzicht onvolkomenheden in financieel beheer en materieelbeheer
en daartoe bijgehouden administraties75   Bijlage 4Verklarende woordenlijst76   Bijlage 5Lijst met gebruikte afkortingen80   Bijlage 6Lijst met (kruis)verwijzingen81SAMENVATTINGInleidingIn dit rapport vindt u de resultaten van het rechtmatigheidsonderzoek
over het begrotingsjaar 2002 van de Algemene Rekenkamer. Het rapport bevat
onder meer het oordeel van de Algemene Rekenkamer over het jaarverslag en
de saldibalans van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat.De Staten-Generaal kunnen dit rapport gebruiken bij de beoordeling van
het jaarverslag van de minister.Dit jaar hebben alle ministeries een verantwoording nieuwe stijl opgesteld:
het jaarverslag. In het jaarverslag wordt beoogd de relatie tussen beleidsdoelstellingen,
prestaties en middelen in samenhang te presenteren. Behalve voor financiële
informatie is er in het jaarverslag aandacht voor beleidsinformatie en bedrijfsvoeringsinformatie –
de zogeheten niet-financiële informatie.Ministerie van Verkeer en WaterstaatHet Ministerie van Verkeer en Waterstaat kent zowel aanzienlijke transactie-uitgaven
als aanzienlijke overdrachtsuitgaven. De transactie-uitgaven lopen grotendeels
via het Infrastructuurfonds (€ 3,8 miljard in 2002) en worden met
name gebruikt voor aanleg en onderhoud van (rijks)infrastructuur. Ook een
deel van de overdrachtsuitgaven (aan NS Railinfrabeheer) en de specifieke
uitkering (aan decentrale overheden) is bestemd voor aanleg en onderhoud van
infrastructuur. Naast de bijdrage aan het Infrastructuurfonds vormen de exploitatiebijdragen
aan het openbaar vervoer (€ 1,3 miljard in 2002) de belangrijkste
categorie van overdrachtsuitgaven.Het ministerie heeft één agentschap: het Koninklijk Nederlands
Meteorologisch Instituut (KNMI). Het agentschap de divisie Telecom, dat onderdeel
was van de Inspectie Verkeer en Waterstaat (IVW), is samen met het directoraat-generaal
Telecommunicatie en Post (DGTP) ondergebracht bij het Ministerie van Economische
Zaken.De rekening van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat (hoofdstuk XII
van de rijksbegroting) over 2002 bevat in totaal ruim € 6,4 miljard
aan verplichtingen, € 6,3 miljard aan uitgaven (waarvan € 3,8
miljard als bijdrage aan het Infrastructuurfonds) en € 0,2 miljard
aan ontvangsten.De Algemene Rekenkamer heeft in haar onderzoek over 2002 aandacht besteed
aan het jaarverslag en de saldibalans, het financieel beheer en het materieelbeheer
en de daartoe bijgehouden administraties. Verder is aandacht besteed aan de
volgende onderwerpen:• contractbeheer Grond-, Weg-, en Waterbouwcontracten (GWW-contracten)
en Overige en Onderzoekscontracten (O&O-contracten);• informatiebeveiliging;• Inspectie Verkeer & Waterstaat;• KNMI;• specifieke uitkeringen;• niet-financiële beleidsinformatie. Jaarverslag en saldibalansDe Algemene Rekenkamer is positief over de financiële informatie
in het jaarverslag over 2002 en de saldibalans per 31 december 2002 van het
Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Het oordeel is gepreciseerd in hoofdstuk
2 van dit rapport. Dit oordeel geeft zij onder het formele voorbehoud dat
de Staten-Generaal de bijbehorende slotwetten vaststellen. BedrijfsvoeringDe Algemene Rekenkamer heeft in haar onderzoek naar de bedrijfsvoering
de volgende knelpunten gesignaleerd:• Het contractbeheer bij de directie Bouwdienst van het directoraat-generaal
RijkswaterstaatDe Algemene Rekenkamer constateert dat in 2002 geen echte structurele
verbeteringen in het contractbeheer zijn gerealiseerd. Het financieel beheer
bij de Bouwdienst was in 2002, net als in 2001, nagenoeg op alle gebieden
matig tot onvoldoende. Dit heeft ertoe geleid dat de Algemene Rekenkamer hiertegen
bezwaar heeft gemaakt. Omdat de minister van Verkeer en Waterstaat heeft gereageerd
met een adequaat verbeterplan, heeft de Algemene Rekenkamer besloten het bezwaar
niet te handhaven.• Het financieel beheer bij de Inspectie Verkeer en Waterstaat (IVW)Het financieel beheer bij IVW is in 2002 weliswaar verbeterd, maar bevat
nog steeds een aantal onvolkomenheden.• Het verplichtingenbeheerHet verplichtingenbeheer is dit jaar verslechterd in vergelijking met
voorgaande jaren.• Het materieelbeheerHet materieelbeheer is in 2002 verbeterd, maar de aanschrijving materieelbeheer
is nog steeds niet volledig geïmplementeerd.• Het subsidiebeheerHet beheer van verschillende subsidies bevat onvolkomenheden.• De Gebundelde Doeluitkering (GDU)Het reviewbeleid heeft onvoldoende diepgang, de Algemene Rekenkamer is
van mening dat de minister de mogelijkheid moet hebben om tot en met de eindontvanger
controles te verrichten. Indien deze aanbeveling niet wordt overgenomen kan
de Algemene Rekenkamer volgend jaar opnieuw besluiten de volledige GDU onzeker
te maken.BeleidsinformatieHet onderzoek naar beleidsinformatie in het jaarverslag 2002 bestond uit
twee delen. Het eerste deel betrof de beoordeling van de Jaarverantwoording
van het ministerie aan de hand van de begrotingsvoorschriften. Het tweede
deel van het onderzoek betrof een beschrijvend onderzoek naar de totstandkoming
van twee prestatiegegevens bij het beleidsartikel «duurzaam goederenvervoer»,
dat te kenmerken is als «best practice».In overleg met de directie FEZ van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
heeft de Algemene Rekenkamer ervoor gekozen beleidsartikel 4, «duurzaam
goederenvervoer» en daarbinnen de prestatiegegevens «CO2» en «NOx» onderwerp van het best-practice
onderzoek te laten zijn.De Algemene Rekenkamer constateerde over het eerste deel dat het Jaarverslag
nog niet geheel voldeed aan de eisen. Het gaat hier met name om de eenduidige
verslaglegging over de prestatiegegevens en de gemaakte kosten uit de begroting
2002.Over het tweede deel van het onderzoek constateerde de Algemene Rekenkamer
dat het prestatiegegeven als best-practice te typeren is. Ten eerste omdat
het prestatiegegeven een indicator is voor het effect en dit type indicatoren
behoort niet tot de eenvoudigste. Ten tweede omdat er waarborgen gecreëerd
zijn voor een deugdelijke totstandkoming ervan binnen het ministerie. Dit
krijgt vorm in een uitgewerkt informatieprotocol, waarin het directoraat-generaal
Goederenvervoer (DGG) afspraken heeft gemaakt over de informatie
die de Adviesdienst Verkeer en Vervoer (AVV) zou moeten aanleveren.Van de bewerkingsslag die AVV maakte op de derdeninformatie, zou nog een
procedurebeschrijving opgesteld kunnen worden om de transparantie te vergroten.Reactie van de Minister van Verkeer en WaterstaatOnderstaand is een samenvatting opgenomen van de reactie van de Minister
van Verkeer en Waterstaat op het Rapport bij het Jaarverslag 2002 en van het
nawoord van de Algemene Rekenkamer. Voor een meer volledige weergave hiervan
wordt verwezen naar hoofdstuk 5.Oordeel Jaarverslag en SaldibalansDe minister gaat in zijn reactie in op het ontbreken van doelmatigheidsgegevens
en volumegegevens voor raming en realisatie. Deze gegevens zouden volgens
de minister alleen opgenomen moeten worden als deze ook in de begroting voorkomen.De minister geeft toe dat bij één artikel niet voldaan is
aan de eis dat de algemene en operationele doelstellingen uit de begroting
moeten terugkomen in het jaarverslag. Volgens de minister hoeft overigens
de doelstelling uit de begroting niet letterlijk terug te komen in het jaarverslag
zolang de strekking van zowel de algemene als de nader geoperationaliseerde
doelstellingen van deze artikelen maar wel hetzelfde is als in de begroting.Tenslotte geeft de minister aan dat bij prestatiegegevens soms uit praktisch
oogpunt en omwille van de overzichtelijkheid bewust is afgeweken van de Rijksbegrotingsvoorschriften.
De streefwaarden zijn dan wel in de nabijheid van de tabellen opgenomen.Mededeling over de bedrijfsvoeringDe minister is het eens met de bevinding van de Algemene Rekenkamer en
zegt toe dat hij zich zal inspannen om de betrokkenheid van het management
bij het opstellen van bedrijfsvoeringsplannen en -verslagen te verbeteren.ContractbeheerIn zijn reactie gaat de minister in op DG-Personenvervoer (DGP) en DG-Rijkswaterstaat
(RWS). DGP is reeds begonnen met het in kaart brengen van de aanbevelingen
van de Algemene Rekenkamer en zal deze gebruiken om het financieel beheer
van de O&O-contracten bij DGP structureel op het gewenste niveau te brengen.De minister is daarnaast verheugd met de constatering van de Algemene
Rekenkamer dat het beheer van de GWW-contracten en de O&O-contracten bij
Rijkswaterstaat – uitgezonderd de Bouwdienst – van een voldoende
niveau is en dat de Algemene Rekenkamer vanaf 2003 afziet van het voortzetten
van de bezwaaronderzoeken.In een speciaal daartoe opgesteld verbeterplan geeft de minister aan met
welke maatregelen hij de situatie bij de Bouwdienst wil aanpakken.Specifieke uitkeringenGebundelde doeluitkering (GDU)De minister gaat uitgebreid in op de conclusie omtrent de diepgang van
de reviews bij de subsidieontvangers. Het ministerie is van mening dat bezien vanuit het «decentralisatie-model» de reviews van
het ministerie niet verder hoeven te gaan dan de accountants van de decentrale
overheden die de subsidie ontvangen, i.c. provincies en kaderwetgebieden.
Provincies en kaderwetgebieden zijn verplicht om over het volledige bedrag
aan ontvangen GDU verantwoording aan het ministerie af te leggen. Controles
op verantwoordingsstukken en bijbehorende accountantsverklaringen die door
de provincies en kaderwetgebieden van derden, zoals inliggende gemeenten,
worden verlangd, dienen door provincies en kaderwetgebieden zelf te worden
uitgevoerd. Mochten er naar aanleiding van de verantwoording twijfels ontstaan,
dan zijn de desbetreffende provincies en/of kaderwetgebieden de meest geëigende
organen om adequate maatregelen te treffen. Eén van die maatregelen
zou dan het uitvoeren van een review bij de accountant van de desbetreffende
gemeente of het waterschap kunnen zijn. De verantwoording van de provincie
of het kaderwetgebied inclusief accountantsverklaring dient dan ook te bevestigen
dat alle aan derden doorgegeven GDU-gelden naar behoren zijn verantwoord.
De minister zal dit onder de aandacht van de GDU-ontvangers brengen door de
provincies en kaderwetgebieden een brief te sturen, waarin wordt vermeld dat
het controleprotocol van het ministerie óók van toepassing is
op de controle door provincies en kaderwetgebieden bij gemeenten en waterschappen.
Met de brief wordt het controleprotocol meegestuurd. In het controleprotocol
zal expliciet worden aangegeven dat de accountants van de provincie en kaderwetgebieden
reviews kunnen uitvoeren bij accountants van gemeenten en waterschappen.SubsidiesDe minister zegt toe dat de door de Algemene Rekenkamer gemaakte opmerkingen
over het subsidiebeheer in de komende toezichtsgesprekken aan de orde zullen
komen.MaterieelbeheerBij Rijkswaterstaat zal verscherpt toezicht worden gehouden op het materieelbeheer.
Naast de reguliere monitorronde zal vanuit de projectorganisatie baten-lastenstelsel
bij Rijkswaterstaat, indien noodzakelijk, capaciteit worden ingezet om de
verbeteringen te realiseren.Verplichtingen- en voorschottenbeheerOm de onvolkomenheden bij het verplichtingen- en voorschottenbeheer te
verhelpen wordt vanuit de hoofddirectie FEZ in het komend jaar gericht toezicht
gehouden. Aan de departementsonderdelen is opgedragen om de tekortkomingen
in het verplichtingen- en voorschottenbeheer in het IC-jaarplan op te nemen.
Over de bevindingen van de interne controles moet periodiek worden gerapporteerd.Financiële functie Inspectie Verkeer en WaterstaatHet verbeteren van het financieel beheer binnen de Inspectie Verkeer en
Waterstaat zal in 2003 een hoge prioriteit krijgen op de agenda van het bestuurscollege.
De Inspectie Verkeer en Waterstaat zal het reeds ingezette verbetertraject
in 2003 voortvarend voortzetten.IntegriteitDe minister wijst er in zijn reactie op dat zowel in de vorig jaar gehouden
integriteitsaudit als in het actieplan integriteit het integriteitsrisico
bij inhuur van externen is meegenomen. Bij de diensten waar veel gebruik wordt
gemaakt van externe inhuur wordt volgens de minister aan dit punt inmiddels
extra aandacht besteed. Nawoord Algemene RekenkamerDe minister gaat in zijn reactie in op de voornaamste conclusies van de
Algemene Rekenkamer en de strekking van de reactie geeft goede hoop dat met
de door het departement ingezette acties verdere verbeteringen kunnen worden
gerealiseerd.De door de minister gegeven oplossing voor de reikwijdte van de review
bij de GDU is voor de Algemene Rekenkamer acceptabel.Het voor de Bouwdienst opgestelde verbeterplan is door de Algemene Rekenkamer
als voldoende adequaat beoordeeld. De Algemene Rekenkamer zal het bezwaar,
dat is gemaakt bij het financieel beheer van de Bouwdienst, niet handhaven. 1 INLEIDING1.1 Waarom dit rapport?Dit rapport bevat de belangrijkste resultaten van het rechtmatigheidsonderzoek
over het begrotingsjaar 2002 dat de Algemene Rekenkamer heeft uitgevoerd bij
het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Dit rapport kunnen de Staten-Generaal
gebruiken bij hun beoordeling van het jaarverslag van de minister.De Algemene Rekenkamer onderzoekt jaarlijks bij ieder departement de volgende
onderdelen (CW 2001, art. 58 en 82):• het gevoerde financieel beheer en materieelbeheer;• de voor dat beheer bijgehouden administraties;• de financiële informatie in het jaarverslag;• de departementale saldibalans;• de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en
de bedrijfsvoering;• de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering.Dit jaar heeft de Algemene Rekenkamer bij alle departementen extra aandacht
besteed aan het contractbeheer en de Wet Toezicht Europese Subsidies (TES).
Daarnaast zijn bij het Ministerie van Verkeer en Waterstaat de volgende specifieke
onderwerpen onderzocht:• informatiebeveiliging;• Inspectie Verkeer en Waterstaat;• KNMI;• rijksbijdrage Openbaar Vervoer.Deze onderwerpen zijn geselecteerd op basis van een risicoanalyse.1.2 Hoe is het onderzoek uitgevoerd?De Algemene Rekenkamer richt haar onderzoek zo in, dat zij per begrotingsartikel
en per balanspost de belangrijke fouten en onzekerheden kan ontdekken. Dit
doet zij omdat de Staten-Generaal ook per begrotingsartikel goedkeuring verlenen
aan de minister.De Algemene Rekenkamer geeft een oordeel «met redelijke zekerheid»
omdat ze niet elke geldstroom tot in detail onderzoekt. Zij hanteert een werkwijze
die is gebaseerd op risicoanalyse. Dit betekent dat de Algemene Rekenkamer
gericht onderzoek doet naar die onderdelen, processen of geldstromen waar
zij voorafgaand aan het onderzoek, essentiële risico's identificeert.
Daarbij maakt zij uit doelmatigheidsoverwegingen zoveel mogelijk gebruik van
de werkzaamheden van de departementale accountantsdienst.Deze legt de resultaten van de controle jaarlijks vast in een rapport
aan de minister. Dit rapport bevat daarnaast een accountantsverklaring over
de financiële informatie in het jaarverslag en de saldibalans. Biedt
de controle van de accountantsdienst voldoende zekerheid, dan neemt de Algemene
Rekenkamer de bevindingen over voor haar eigen oordeelsvorming. Om te onderzoeken
of de controle van de departementale accountantsdienst voldoende zekerheid
biedt, voert de Algemene Rekenkamer reviews uit. Dat wil zeggen dat zij de
kwaliteit van de departementale accountantscontrole toetst aan de hand van
een uitgebreid normenkader. Dit normenkader is mede gebaseerd
op de internationaal aanvaarde richtlijnen voor accountantscontrole.1.3 Hoe oordeelt de Algemene Rekenkamer?1.3.1 Wettelijke criteriaVolgens de Comptabiliteitswet 2001 (artikel 82) moet de Algemene Rekenkamer
onderzoeken of het jaarverslag voldoet aan de volgende eisen:• het is opgesteld volgens de verslaggevingsvoorschriften inzake
de financiële informatie;• de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten, en (voor zover van
toepassing) de baten, lasten, kapitaaluitgaven, kapitaalontvangsten en balansposten
zijn rechtmatig, dat wil zeggen: ze zijn tot stand gekomen in overeenstemming
met de begrotingswetten en andere wettelijke regelingen;• de financiële informatie is deugdelijk weergegeven;• de informatie over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering (ook
wel niet-financiële informatie) is op een deugdelijke wijze tot stand
gekomen;• de informatie over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering (ook
wel niet-financiële informatie) voldoet aan de daaraan te stellen kwaliteitsnormen.Voorts moet de Algemene Rekenkamer onderzoeken of desaldibalans voldoet aan de volgende eisen:• de erin opgenomen informatie is deugdelijk weergegeven;• de balansposten zijn rechtmatig tot stand gekomen.Daarnaast moet de Algemene Rekenkamer onderzoeken of hetfinancieel beheer, het materieelbeheer en de voor dat beheer bijgehouden administraties voldoen aan de eisen van rechtmatigheid, ordelijkheid en controleerbaarheid
(CW 2001, art. 82).Er is een verschil tussen de controletaak van de Algemene Rekenkamer en
die van de departementale accountantsdienst. De Algemene Rekenkamer heeft
tot taak te beoordelen of de in het jaarverslag opgenomen informatie over
beleid en de bedrijfsvoering voldoet aan de daaraan te stellen kwaliteitsnormen.
De accountantsdienst hoeft dit niet te doen. 1.3.2 Waarover oordeelt de Algemene Rekenkamer?Jaarverslag en saldibalansIn 2002 is er voor het eerst sprake van een volledig VBTB-jaarverslag.
De informatie in het jaarverslag wordt door de Algemene Rekenkamer gecontroleerd
op grond van de Comptabiliteitswet 2001. Dit kan als volgt worden weergegeven. JaarverslagControleOordeelFinanciële informatie   VerantwoordingsstaatVolledigJaSaldibalansVolledigJa Niet financiële informatie   Mededeling over de bedrijfs- voering Financieel beheerVolledigJaMaterieelbeheerVolledigJa  Overige elementen bedrijfs- voeringBeperktNeeBeleidsinformatieVerslaggevingseisenVolledigJa KwaliteitsnormenBeperktNeeDe normen voor de kwaliteit van de financiële informatie zijn volledig
uitgekristalliseerd. Deze normen zijn onder andere afkomstig uit de Comptabiliteitswet
2001, de Rijksbegrotingsvoorschriften 2003 en de Regeling departementale begrotingsadministratie.
De Algemene Rekenkamer onderzoekt deze informatie reeds jaren en verbindt
daaraan een oordeel. Het oordeel van de Algemene Rekenkamer over de mededeling bedrijfsvoering
is beperkt tot de kwaliteit van de informatie over het financieel beheer en
het materieelbeheer. De kwaliteit van de mededeling is getoetst aan de huidige
eisen die hiervoor zijn geformuleerd. In 2005 zal een volledig normenkader
voor deze informatie gereed zijn.BeleidsinformatieDe Algemene Rekenkamer kan dit jaar nog niet tot een volledig oordeel
komen over de totstandkoming van de beleidsinformatie in het jaarverslag en
over de kwaliteit van die informatie. Wel heeft de Algemene Rekenkamer onderzocht
of de beleidsinformatie in het jaarverslag is opgesteld volgens de verslaggevingseisen.
Ze heeft echter geen onderzoek gedaan naar de kwaliteit van de beleidsinformatie. Slechts het deeloordeel van de Algemene
Rekenkamer over de «conformiteit aan de wettelijke regels» maakt
deel uit van haar oordeel over het jaarverslag.BedrijfsvoeringDe Algemene Rekenkamer geeft een oordeel over hetfinancieel
beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden administraties
van het ministerie. Voor deze onderdelen stelt de Algemene Rekenkamer tevens
vast hoe de informatie hierover tot stand is gekomen. Ook beoordeelt de Algemene
Rekenkamer of het ministerie voldoende rekening heeft gehouden met deze uitkomsten
voor de mededeling over de bedrijfsvoering. De gehanteerde normen zijn gebaseerd
op de normen die zijn uitgewerkt in de Baseline financieel
beheer en materieelbeheer en het Referentiekader
Mededeling Bedrijfsvoering.Eind 2004 moet volledig aan de normen in het referentiekader zijn voldaan.1.4 LeeswijzerDit rapport bij het jaarverslag van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
omvat, behalve de samenvatting en inleiding, vier hoofdstukken: Oordeel jaarverslag
en saldibalans (hoofdstuk 2), Bedrijfsvoering (hoofdstuk 3), Beleidsinformatie
(hoofdstuk 4) en «Reactie minister en nawoord Algemene Rekenkamer»
(hoofdstuk 5).Na de samenvatting vindt u de Audit Actielijst 2003. Deze bouwt voort
op de lijst 2002. De lijst laat zien op welke punten de Algemene Rekenkamer
op grond van haar onderzoek vindt dat het ministerie actie moet ondernemen.
Het overzicht meldt ook de verbetermaatregelen die de minister heeft aangekondigd
en de termijn waarbinnen ze moeten leiden tot verbetering. Tevens biedt de
lijst inzicht in de voortgang van verbeteracties die de minister eerder is
gestart.Hoofdstuk 2 «Oordeel jaarverslag en saldibalans» beschrijft
het oordeel van de Algemene Rekenkamer over het jaarverslag en de saldibalans
van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat en de baten en lasten en balansposten
van de baten-lastendiensten. Behalve het totaaloordeel van de Algemene Rekenkamer,
worden alle fouten en onzekerheden in de verplichtingen, uitgaven, ontvangsten
en de saldibalansposten die de kwantitatieve tolerantiegrenzen overschrijden
weergegeven.In hoofdstuk 3 «Bedrijfsvoering» ligt de nadruk op de uitkomsten
van het onderzoek naar de accountantscontrole, het financieel beheer en het
materieelbeheer en de daartoe bijgehouden administraties. Daarnaastwordt
een beschrijving gegeven van de ontwikkelingen ten aanzien van de totstandkoming
van de informatie over de bedrijfsvoering en de mededeling over de bedrijfsvoering
in het jaarverslag van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat.Hoofdstuk 4 «Beleidsinformatie» beschrijft het onderzoek van
de Algemene Rekenkamer naar de totstandkoming van de informatie over het gevoerde
beleid in het jaarverslag van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat over
begrotingsartikel 4: Duurzaam goederenvervoer. De Algemene Rekenkamer heeft
verkennend onderzoek gedaan om een stimulerende rol te vervullen bij de ontwikkeling
en toepassing van normen voor beleidsinformatie.In de hoofdstukken 3 en 4 zijn tevens de bevindingen opgenomen die betrekking
hebben op de financiële stromen die lopen via het Infrastructuurfonds.Hoofdstuk 5, tenslotte, bevat een samenvatting van de reactie van de minister
van VenW en het nawoord van de Algemene Rekenkamer.Wanneer de Algemene Rekenkamer fouten en onzekerheden in de financiële
informatie in het jaarverslag of onvolkomenheden in het financieel beheer
en materieelbeheer niet aanvaardbaar vindt, kan zij daartegen bezwaar maken.
De overzichten in bijlage 2 en 3 bevatten alle fouten, onzekerheden en onvolkomenheden
die kunnen leiden tot het maken van bezwaar door de Algemene Rekenkamer. 2 OORDEEL JAARVERSLAG EN SALDIBALANS2.1 InleidingIn dit hoofdstuk doet de Algemene Rekenkamer verslag van haar bevindingen
en geeft zij haar oordeel over het jaarverslag en de saldibalans van het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat.Dit jaar hebben ministeries voor het eerst een jaarverslag opgesteld volgens
de nieuwe wijze van verantwoorden die in 1999 is ingezet met de regeringsnota Van Beleidsbegroting Tot Beleidsverantwoording (VBTB).
Naast financiële informatie, zijn nu ook beleidsinformatie en bedrijfsvoeringsinformatie
in het jaarverslag opgenomen.2.2 Het jaarverslag en VBTBHet jaarverslag in nieuwe vorm geeft een goed beeld van waarmee het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat zich het afgelopen jaar heeft beziggehouden. Door
de nieuwe VBTB-systematiek wordt nu beter dan voorheen inzicht gegeven in
de koppeling tussen doelen, prestaties en de gemaakte kosten. De leeswijzer
geeft een helder beeld van de opbouw van het jaarverslag. De leesbaarheid
is in het algemeen goed.Met ingang van het begrotingsjaar 2002 stellen ministeries een jaarverslag
op. Het is het eerste jaar waarin ze hun verantwoording geheel conform VBTB
moeten opstellen. De Algemene Rekenkamer is verheugd over deze mijlpaal, maar
plaatst nog wel een belangrijke kanttekening. Zij is van mening dat de gekozen
splitsing van de financiële en niet-financiële informatie zoals
uitgewerkt en vastgelegd in de Rijksbegrotingsvoorschriften 2003, niet bijdraagt
aan een goed beeld van de samenhang tussen beleid, prestaties en middelen.
Het afbakenen van de financiële informatie voor de accountantscontrole
lijkt hiermee voorrang te hebben gekregen boven de belangrijkste VBTB-doelstelling.2.3 Financiële informatie2.3.1 InleidingTot de financiële informatie worden gerekend alle verplichtingen,
uitgaven, ontvangsten, baten, lasten, kapitaaluitgaven, kapitaalontvangsten,
balansposten en de toelichting daarbij (artikel 58 CW 2001). De Algemene Rekenkamer
heeft onderzocht of deze financiële informatie is opgesteld volgens de
verslaggevingsvoorschriften, en of de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten
rechtmatig tot stand zijn gekomen en deugdelijk zijn weergegeven.Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer is zodanig ingericht dat belangrijke
fouten en onzekerheden per begrotingsartikel met redelijke zekerheid worden
ontdekt en gerapporteerd. De Algemene Rekenkamer onderzoekt dus niet elke
verplichting, uitgave en ontvangst. Zij doet eigen onderzoek en maakt gebruik
van de uitkomsten van de departementale accountantscontrole.2.3.2 OordeelOp grond van haar bevindingen is de Algemene Rekenkamer van oordeel dat
de financiële informatie in het Jaarverslag over 2002 van het Ministerie van Verkeer & Waterstaat voldoet aan de gestelde eisen,
met uitzondering van de in paragraaf 2.3.3 en 2.7 gerapporteerde bevindingen.2.3.3 Oordeel verantwoordingsstaatOverzicht 1 laat de totaalbedragen zien waaruit de verantwoordingsstaat
2002 van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat is samengesteld (exclusief
agentschappen). Daarnaast zijn de totalen opgenomen van bedragen die niet
deugdelijk zijn weergegeven of onrechtmatig zijn, of waarover onzekerheid
over de deugdelijke weergave of onzekerheid over de rechtmatigheid bestaat.Overzicht 1 Bedragen van de verantwoordingsstaat 2002,
Ministerie van Verkeer en Waterstaat (x € 1 miljoen)  Verplichtingen1Uitgaven1OntvangstenTotaal6 3636 290191 Belangrijke fouten/onzekerheden3,732,00,1Onvolledigheden0,0(0,0)0,0(0,0)0,0(0,0)1 Het bedrag aan verplichtingen bevat in totaal € 321
miljoen aan overschrijdingen. Het bedrag aan uitgaven bevat in totaal € 24
miljoen aan overschrijdingen. Indien de Staten-Generaal niet akkoord gaan
met de desbetreffende slotwetmutaties, zal de Algemene Rekenkamer haar oordeel
op dit punt moeten herzien.Het totaal van de door de Algemene Rekenkamer geconstateerde fouten en
onzekerheden in de verplichtingen betrof € 3,7 miljoen. Deze hebben
betrekking op de volgende artikelen:• V Directie IJsselmeergebied, wegens brand bij de Directie IJsselmeergebied,
waarbij nagenoeg alle gegevens verloren zijn gegaan, is het hele bedrag onzeker.Het totaal van de door de Algemene Rekenkamer geconstateerde fouten en
onzekerheden in de uitgaven betrof € 32,0 miljoen. Deze hebben betrekking
op de volgende artikelen:• U 08.01 Duurzaam personenvervoer; uitgave niet in overeenstemming
met contract en geen interne controle aanwezig op prestatieverklaring;• U 09.01 Veilige luchtvaart; contractbeheer, geen controle op de
urenverantwoording;• U 12.01 Duurzame luchtvaart; onzekerheid door onvolkomenheden in
de bedrijfsvoering;• U 21.01 Algemeen departement; onvoldoende tot geen onderbouwing
van de uitgave;• U 22.01 Algemene uitvoeringsorganisatie; primaire registraties
ontbreken, uitgave is hoger dan offerte en de artikelbelasting is onzeker;• U Directie IJsselmeergebied; wegens brand bij de Directie IJsselmeergebied,
waarbij nagenoeg alle gegevens verloren zijn gegaan, is het gehele bedrag
onzeker.Het totaal van de door de Algemene Rekenkamer geconstateerde fouten en
onzekerheden in de ontvangsten betrof € 0,1 miljoen. Deze hebben
betrekking op de volgende artikelen:• O Directie IJsselmeergebied; wegens brand bij de Directie IJsselmeergebied, waarbij nagenoeg alle gegevens verloren zijn gegaan, is het
hele bedrag onzeker.2.3.4 Oordeel financiële toelichting bij verantwoordingsstaatDe Algemene Rekenkamer heeft geen onvolkomenheden geconstateerd met betrekking
tot de deugdelijke weergave en/of het voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften
van de financiële informatie die in de toelichting bij de verantwoordingsstaat
is opgenomen.2.4 Beleidsinformatie2.4.1 InleidingHet Ministerie van Financiën definieert beleidsinformatie in het
jaarverslag als: «de gestructureerde en nader toegelichte gegevens over
de doelstellingen van beleid, de beoogde of gerealiseerde effecten van beleid
en de daartoe te leveren en/of geleverde prestaties.»De Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of de beleidsinformatie in het
departementale jaarverslag voldoet aan de verslaggevingeisen, zoals vastgelegd
in de Rijksbegrotingsvoorschriften 2003. Deze eis valt onder wat de Algemene
Rekenkamer beschouwt als één van de hoofdnormen voor beleidsinformatie,
te weten: conformiteit aan wettelijke regels.2.4.2 Opbouw en leeswijzerHet jaarverslag van Verkeer en Waterstaat wijkt enigszins af van model
4.00 uit de Rijksbegrotingsvoorschriften (RBV). Het jaarverslag bevat geen
departementaal organigram of samenvattende informatie in grafiekvorm over
gerealiseerde uitgaven en ontvangsten.Bij de beleidsprioriteiten wordt op hoofdlijnen ingegaan op de bereikte
resultaten. De beleidsprioriteiten in het beleidsverslag en de beleidsagenda
van de begroting worden niet op dezelfde wijze besproken. De verantwoording
is veel meer toegespitst op de beleidsprioriteiten, terwijl de begroting meer
een beschrijving van het gehele beleidsterrein van Verkeer en Waterstaat geeft.
Een vergelijking wordt daardoor bemoeilijkt.2.4.3 DoelstellingenIn het algemeen voldoen de beleidsartikelen in het jaarverslag aan de
eis dat algemene en operationele doelstellingen uit de begroting terugkomen
in het jaarverslag.Uitzonderingen hierop zijn de artikelen 6, 13, 14, en 15.Bij artikel 6 «Versterking netwerk personenvervoer» zijn enkele
operationele doelstellingen anders geformuleerd.Artikel 15 «Effectieve Telecommunicatie- en Postmarkt» neemt
een bijzondere positie in. In het Strategisch Akkoord is gekozen voor een
geïntegreerde beleidsaanpak van informatie- en communicatietechnologie.
Daarom is het directoraat-generaal Telecommunicatie en Post toegevoegd aan
het Ministerie van Economische Zaken.2.4.4 PrestatiegegevensBij de meeste beleidsartikelen wordt verslag gedaan van prestaties die
in de begroting werden beoogd. In veel gevallen wordt daarbij
gebruik gemaakt van kwalitatieve informatie.De prestatiegegevens geven, naar de huidige stand van de ontwikkeling
van prestatiegegevens, een beperkt inzicht in de realisatie van algemene en
operationele doelstellingen. Voor sommige operationele doelstellingen zijn
prestatiegegevens in de begroting aangekondigd maar vooralsnog niet beschikbaar
gebleken, zoals bij de artikelen 3 en 11, respectievelijk effectief werkend
goederenvervoersysteem en effectief werkend luchtvaartbestel.In de verantwoording wordt ten dele op overeenkomstige wijze als in de
begroting aangegeven welke factoren van invloed zijn op het behalen van beleidsresultaten.Streefwaarden en realisatie worden in het jaarverslag niet altijd naast
elkaar gezet. Voor een aantal artikelen zijn de streefwaarden niet gekwantificeerd,
waardoor een vergelijking bemoeilijkt wordt. Soms worden alleen de geleverde
prestaties gemeld, niet de nagestreefde prestaties. Opmerkelijke verschillen
tussen nagestreefde prestaties en gerealiseerde prestaties worden meestal
wel toegelicht, maar niet altijd.Op de betrouwbaarheid van de informatie over prestatiegegevens wordt een
aantal malen ingegaan, bijvoorbeeld bij artikel 4 «Duurzaam goederenvervoer».2.4.5 Budgettaire gevolgen van beleidAlle beleidsartikelen bevatten een tabel budgettaire gevolgen van beleid.
Verschillen tussen begroting en realisatie worden meestal toegelicht. Doelmatigheidsgegevens
en volumegegevens voor raming en realisatie ontbreken daarbij meestal.2.4.6 OordeelDe Algemene Rekenkamer constateert dat de verantwoording over beleid in
het jaarverslag van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat nog niet geheel
voldoet aan de geldende verslaggevingsvoorschriften. Dit is met name het geval
op het punt van:– het ontbreken van het antwoord op de vraag wat de kosten zijn
over de verrichte prestaties: heeft het gekost wat we dachten dat het zou
kosten?– het zou mooier zijn als dezelfde streefwaarden uit de begroting
naast de realisatiewaarden per operationele doelstelling in het verslag worden
opgenomen. Dit doet zich met name voor bij de beleidsartikelen 01, 02, 03,
06, 11 en 14. Overigens wordt in het jaarverslag over het infrastructuurfonds
ingegaan op de realisatiewaarden van infrastructuurprojecten. Dit sluit echter
niet één op één aan bij de operationele doelstelling
zoals genoemd in hoofdstuk 12;– het ontbreken van een toelichting op opmerkelijke verschillen
bij doelstellingen en prestatiegegevens. Dit doet zich met name voor bij de
beleidsartikelen 09 en 13, respectievelijk veilige luchtvaart en veiligheid
water.2.5 Mededeling over de bedrijfsvoering2.5.1 InleidingHet Ministerie van Verkeer en Waterstaat heeft in zijn jaarverslag een zogeheten «mededeling over de bedrijfsvoering» opgenomen.
De Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of de mededeling voldoet aan de eisen
en of deze op deugdelijke wijze tot stand is gekomen.2.5.2 OordeelOp grond van haar bevindingen komt de Algemene Rekenkamer tot het oordeel
dat de bedrijfsvoeringsinformatie (mededeling bedrijfsvoering) voldoet aan
de daaraan te stellen eisen. Het totstandkomingstraject kan verbeterd worden
door een actievere betrokkenheid van het management bij het opstellen van
bedrijfsvoeringsplannen en -verslagen en bij het financieel beheer als totaal.2.6 Agentschap KNMI2.6.1 InleidingBaten-lastendiensten (agentschappen) zijn intern verzelfstandigde onderdelen
binnen een departement die een baten-lastenstelsel voeren en een eigen bedrijfsvoering
hebben binnen de departementale context. Daarom worden deze diensten als apart
onderdeel in de begroting en verantwoording opgenomen. Bevindingen over de
bedrijfsvoering van agentschappen staan in hoofdstuk 3.2.6.2 OordeelDe Algemene Rekenkamer heeft de baten, lasten, kapitaaluitgaven, kapitaalontvangsten
en balansposten onderzocht die in de verantwoordingsstaat over het KNMI zijn
opgenomen. Tevens heeft zij de financiële informatie onderzocht die in
de toelichting bij de verantwoordingsstaat is opgenomen1. Met betrekking tot de rechtmatigheid en/of de deugdelijke weergave
en/of het voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften heeft de Algemene Rekenkamer
geen belangrijke fouten en/of onzekerheden geconstateerd.2.7 Saldibalans met toelichting2.7.1 InleidingDe Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of de saldibalans 2002 met bijbehorende
toelichting voldoet aan de volgende eisen:• het is opgesteld volgens de verslaggevingsvoorschriften;• de erin opgenomen informatie geeft de op het jaareinde openstaande
posten, zoals deze uit de administratie blijken, deugdelijk weer;• de erin opgenomen balansposten zijn rechtmatig tot stand gekomen.2.7.2 OordeelDe saldibalans en de toelichting bij de saldibalans voldoen aan de eisen
met uitzondering van onderstaande bevindingen. Wel merkt de AD hierbij op
dat bij de totstandkoming van de jaarrekening en de saldibalans veel correcties
nodig zijn.Overzicht 2 laat de totaalbedragen zien waaruit de saldibalans 2002 van
het Ministerie van Verkeer en Waterstaat is opgebouwd. Van de posten uitgaven
en ontvangsten heeft de Algemene Rekenkamer de aansluiting tussen de totalen
van de rekening met de saldibalans vastgesteld. Daarnaast zijn
de totalen opgenomen van bedragen die onrechtmatig zijn, niet deugdelijk zijn
weergegeven, of waarover onzekerheid over de rechtmatigheid of deugdelijke
weergave bestaat. Tevens zijn de onvolledigheden weergegeven.Overzicht 2 Bedragen van de saldibalans per 31 december
2002, Ministerie van Verkeer en Waterstaat (bedragen € x 1 miljoen)  DebetCreditTotaal14 241,614 241,6 -/- uitgaven respectievelijk ontvangsten en tegenrekeningen11 308,33 182,1Beoordeeld2 933,311 059,5 Belangrijke fouten/onzekerheden1,63,2Onvolledigheden0,0(0)10,0(0)11 Het tussen haakjes geplaatste bedrag duidt op onzekerheden
over de volledigheid van de verantwoorde bedragen.Het totaal van de door de Algemene Rekenkamer geconstateerde belangrijke
fouten en onzekerheden in de saldibalans betreft € 4,8 miljoen.Dit is 0,3 % van het totaalbedrag van de beoordeelde saldi.In totaal is € 273 miljoen aan openstaande voorschotten afgerekend.
De Algemene Rekenkamer stelt vast dat deze afrekeningen aan de eisen voldoen.
Voorts is geen sprake van fouten en onzekerheden in de afgerekende voorschotten.De toelichting bij de saldibalans voldoet aan de eisen. 3 BEDRIJFSVOERING3.1 InleidingDe bedrijfsvoering van een ministerie is de sturing en beheersing van
bedrijfsprocessen binnen een ministerie om de beleidsdoelstellingen te kunnen
realiseren. Het betreft sturing en beheersing van zowel primaire processen
als van de processen die hiervoor faciliterend zijn.In dit hoofdstuk maakt de Algemene Rekenkamer binnen de bedrijfsvoering
onderscheid naar de volgende onderwerpen:• de ontwikkelingen met betrekking tot de mededeling over de bedrijfsvoering;• de ontwikkeling van de auditfunctie;• de controle van de departementale accountantsdienst;• het financieel beheer en materieelbeheer en de daartoe bijgehouden
administraties (inclusief de betekenis van bevindingen voor de mededeling
bedrijfsvoering).In haar onderzoek naar de bedrijfsvoering heeft de Algemene Rekenkamer
ook de onvolkomenheden betrokken die zij vorig jaar bij het Ministerie van
Verkeer en Waterstaat heeft geconstateerd. Dit waren:• GWW-contractbeheer;• O&O-contractbeheer;• informatiebeveiliging;• specifieke uitkeringen;• subsidiebeheer;• materieelbeheer;• KNMI;• Inspectie Verkeer en Waterstaat.3.2 Ontwikkelingen in de mededeling bedrijfsvoeringDe mededeling over de bedrijfsvoering in het jaarverslag over 2002 van
het ministerie heeft betrekking op het financieel beheer, het materieelbeheer
en de voor dat beheer bijgehouden administraties. De bedrijfsvoering van een
ministerie omvat echter meer dan alleen de genoemde onderdelen, namelijk de
sturing en beheersing van zowel primaire processen als van de processen die
hiervoor faciliterend zijn. Te denken valt bijvoorbeeld aan het personeelsbeheer.
De normen waaraan de mededeling over de bedrijfsvoering uiteindelijk moet
voldoen, zijn neergelegd in het referentiekader voor de bedrijfsvoering. Over
het verslagjaar 2004 dient het ministerie te voldoen aan deze normen.De Algemene Rekenkamer heeft onderzocht aan welke onderdelen van de bedrijfsvoering
het ministerie aandacht moet besteden, wil het de gewenste eindsituatie in
2004 kunnen bereiken. Op grond van haar bevindingen is de Algemene Rekenkamer
van mening dat de betrokkenheid van het management bij het opstellen van de
bedrijfsvoeringsplannen en -verslagen en bij het financieel beheer als geheel
vergroot dient te worden. Deze vormen een voorwaarde voor de uiteindelijke
bedrijfsvoeringsmededeling.3.3 De ontwikkeling van de auditfunctieIn mei 2001 heeft de commissie Kordes het rapport «De auditfunctie
in het VBTB tijdperk» uitgebracht. De aanbevelingen uit dit rapport
zijn uitgewerkt in het «Kwaliteitsplan auditfunctie Rijksoverheid».
Dit plan is in het voorjaar van 2002 vastgesteld door het kabinet. De Algemene
Rekenkamer heeft de stand van zaken met betrekking tot de implementatie
van de belangrijkste aanbevelingen onderzocht.Volgens het kwaliteitsplan dient ieder departement uiterlijk eind 2002
een door de Bestuursraad goedgekeurd plan van aanpak te hebben voor de transitie
naar een departementale auditdienst. De invulling van het takenpakket en de
daarmee samenhangende werkzaamheden worden afgestemd op de soorten activiteiten
en soorten processen binnen het departement.Een andere belangrijke aanbeveling is dat eind 2002 de Audit Committees
van de departementen functioneren overeenkomstig de kaders van het kwaliteitsplan.
Volgens deze kaders dient het Audit Committee op hoofdlijnen de kwaliteit
van de departementale bedrijfsvoerings- en beleidsprocessen te borgen. Deze
borging krijgt vorm door betrokkenheid van het Audit Committee bij de programmering
van de onderzoeken en controles, bij de evaluatie van bevindingen en bij het
volgen van de follow-up maatregelen.Medio 2003 zal een actualisering van de instellingsbeschikking plaatsvinden.
Hierin worden de uitgangspunten van het kwaliteitsplan verwerkt ten aanzien
van het toezicht van het Audit Committee. Volgens het door het kabinet vastgestelde
Kwaliteitsplan dienen ultimo 2002 de Audit Committees volgens de daarin gestelde
kaders te functioneren. Eind 2002 was dit echter nog niet het geval. Hierbij
is aangegeven dat dit in 2003 wel gerealiseerd gaat worden. Overigens komt
het Audit Committee momenteel wel minimaal vier keer per jaar bijeen, zoals
in het Kwaliteitsplan is vastgelegd.3.4 Departementale accountantscontrole3.4.1 InleidingDe Algemene Rekenkamer maakt bij haar onderzoek naar de bedrijfsvoering
van het ministerie zoveel mogelijk gebruik van de controle van de departementale
accountantsdienst. Deze brengt immers een intern accountantsrapport met een
accountantsverklaring uit over de financiële informatie in de jaarverslagen
van het ministerie. Biedt die controle voldoende zekerheid, dan neemt de Algemene
Rekenkamer de bevindingen over.Om vast te stellen of zij gebruik kan maken van de bevindingen van de
departementale accountantsdienst, heeft de Algemene Rekenkamer een review
uitgevoerd op de accountantscontrole. Dat wil zeggen dat zij de kwaliteit
van de departementale accountantscontrole heeft getoetst aan de hand van een
uitgebreid normenkader. Dit normenkader is mede gebaseerd op de internationaal
aanvaarde richtlijnen voor accountantscontrole. De review was gericht op de
volgende onderdelen:• de financiële informatie in jaarverslagen 2002;• de saldibalansen en toelichting;• het financieel beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden
administraties;• de totstandkoming van de beleidsinformatie;• de totstandkoming van de bedrijfsvoeringsinformatie. 3.4.2 Financiële informatie en bedrijfsvoeringDe departementale accountantsdienst heeft een goedkeurende accountantsverklaring
afgegeven bij de jaarverslagen van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
over het begrotingsjaar 2002. De accountantsdienst heeft de volgende onderdelen
in haar controle betrokken: de financiële informatie in de jaarverslagen
2002, de saldibalansen en de toelichting daarop.De Algemene Rekenkamer heeft in deze controle geen onvolkomenheden aangetroffen.De accountantsdienst heeft daarnaast het financieel beheer, materieelbeheer
en de daartoe bijgehouden administraties onderzocht. De Algemene Rekenkamer
heeft in deze controle geen onvolkomenheden aangetroffen.Op basis van haar review stelt de Algemene Rekenkamer vast dat de accountantscontrole
voldoende basis vormt voor haar oordeelsvorming over:• de financiële informatie in het jaarverslag 2002 voor zowel
Hoofdstuk XII als het Infrastructuurfonds;• de saldibalansen 2002 en toelichting 2002 voor zowel Hoofdstuk
XII als het Infrastructuurfonds;• het financieel beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden
administraties in 2002.De oordelen van de Algemene Rekenkamer hierover zijn dan ook mede tot
stand gekomen op basis van de uitkomsten van de controle door de accountantsdienst.3.4.3 Niet-financiële informatie3.4.3.1 Totstandkoming van informatieDit jaar moeten de departementale accountantsdienst en de Algemene Rekenkamer
de totstandkoming van beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie in het jaarverslag
controleren. Aan welke eisen of normen deze niet-financiële informatie
in het jaarverslag precies moet voldoen, is echter nog niet duidelijk (zie
inleiding). De accountantsdienst geeft dit jaar daarom nog geen oordeel over
de totstandkoming van de beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie in het jaarverslag.
De Algemene Rekenkamer gaat er echter vanuit dat de accountantsdienst hier
wel al enige uitspraken over doet – ter voorbereiding op de situatie
in 2005, wanneer het normenkader en de controlestructuur ontwikkeld dienen
te zijn. De Algemene Rekenkamer heeft dan ook onderzocht in hoeverre de accountantsdienst
daar dit jaar al in is geslaagd. Tevens heeft zij onderzocht in hoeverre zij
kan steunen op de uitkomsten van de werkzaamheden van de accountantsdienst
op dit terrein, aan de hand van een verdiepend onderzoek naar het beleidsartikel
4 (zie hoofdstuk 4).De departementale accountantsdienst heeft de totstandkoming van de bedrijfsvoeringsinformatie
onderzocht en hierover gerapporteerd. In haar onderzoek heeft zij zich zowel
gericht op het proces als op de kwaliteit van de mededeling bedrijfsvoering
zelf.De Algemene Rekenkamer stelt vast dat de departementale accountantsdienst
in algemene zin nog geen geformaliseerde controleaanpak geformuleerd heeft
op het gebied van de totstandkoming van de beleidsinformatie.
Wel heeft zij een aanpak geformuleerd op het gebied van prestatiegegevens.
Bij de totstandkoming van beleidsinformatie kijkt de departementale accountantsdienst
vooral of het traject van prestatiegegevens te volgen is. De departementale
accountantsdienst hanteert bij haar onderzoek met name een systeemgerichte
aanpak.Bij haar verdiepende onderzoek naar beleidsartikel 4 heeft de Algemene
Rekenkamer ook aandacht besteed aan de wijze waarop de departementale accountantsdienst
haar onderzoek had verricht.In de eerste plaats is de diepgang van het departementale accountantsonderzoek
naar de feitelijke totstandkoming van beleidsinformatie beoordeeld.Ten tweede constateert de Algemene Rekenkamer dat de reikwijdte van het
onderzoek verschilt. Hierdoor is het slechts deels mogelijk te steunen op
de departementale accountantsdienst.De departementale accountantsdienst is nagegaan welke beheersmaatregelen
DGG heeft genomen om de betrouwbaarheid van de niet-financiële gegevens
in de verantwoording te waarborgen. Daarbij is de departementale accountantsdienst
nagegaan of DGG de waarborgen die er waren voor de juiste verwerking van de
gegevens van de Adviesdienst Verkeer en Vervoer (AVV) heeft nageleefd. Deze
afspraken werden niet geheel nageleefd. De controle op de juistheid en de
volledigheid is hierdoor, volgens de departementale accountantsdienst, onvoldoende
zichtbaar.Het onderzoek van de departementale accountantsdienst verschilt van het
onderzoek van de Algemene Rekenkamer doordat de Algemene Rekenkamer ook de
derdeninformatie van het RIVM en het CBS alsook de werkwijze van de AVV in
haar onderzoek heeft betrokken.Zowel de departementale accountantsdienst als de Algemene Rekenkamer constateren
bij beleidsartikel 4 dat de stappen in het proces van informatieverwerking
niet goed controleerbaar zijn. De departementale accountantsdienst heeft het
daarbij over de bewerking van informatie door DGG, de Algemene Rekenkamer
heeft het over bewerking van informatie door AVV. AVV verwerkt informatie
van CBS en RIVM.3.4.3.2 Kwaliteit informatieDe Algemene Rekenkamer stelt vast dat de accountantsdienst van het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat in zijn controle toch aandacht heeft besteed aan
de kwaliteit van informatie en daarmee meer doet aan de controle op de prestatiegegevens
en het proces van totstandkoming dan ze volgens de Comptabiliteitswet 2001
zou moeten doen en spreekt daarvoor haar waardering uit.De departementale accountantsdienst heeft bij beleidsartikel 4 een deelwaarneming
op de niet-financiële gegevens uitgevoerd. Het ging daarbij ook om de
niet-financiële gegevens die onderwerp waren van het onderzoek van de
Algemene Rekenkamer (CO2 en NOx). De departementale
accountantsdienst heeft vastgesteld dat de gegevens juist en volledig zijn
overgenomen uit het rapport Vervoersmonitor 2002 van DGG. Overigens constateerde
de departementale accountantsdienst in haar tussentijdse controle dat de interne
controle op de juistheid en de betrouwbaarheid van de in de verantwoording
vermelde prestatiegegevens nog «marginaal» was. Deze kanttekening
heeft de departementale accountantsdienst overigens ook bij andere
dienstonderdelen gemaakt.Op basis van haar verdiepende onderzoek naar de accountantscontrole gericht
op de totstandkoming van de beleids- en bedrijfsvoeringinformatie bij beleidsartikel
4, concludeert de Algemene Rekenkamer dat deze in beginsel, wat betreft aanpak,
een voldoende basis vormde voor haar oordeelsvorming hierover.3.4.4 VBTB-informatiesystemenDoor de Algemene Rekenkamer wordt in het kader van het RJV jaarlijks beoogd
een geactualiseerd beeld te schetsen van de aanpak die de ministeries volgen
bij de aanpassing van informatiesystemen onder invloed van BB. Dit vormt een
vervolg op het rapport «VBTB en informatiesystemen» (Algemene
Rekenkamer, 16 mei 2001).De Algemene Rekenkamer constateerde dat het Ministerie van Verkeer en
Waterstaat is gestart met de invoering van het Enterprise Resource Planning
(ERP) systeem SAP ter vervanging van de huidige bedrijfsvoeringsystemen op
de lange termijn. In dit systeem dienen de functionaliteiten van de diverse
bedrijfsvoeringsystemen te worden geïntegreerd, waardoor een systeem
ontstaat dat decentraal wordt gevoed en zowel op centraal als decentraal niveau
de benodigde managementinformatie en verantwoordingsinformatie oplevert. De
implementatie van SAP vindt plaats middels deelprojecten met overall-sturing
voor het gehele departement op zowel de organisatorische als de technische
aspecten van de invoering. In 2002 is de Human Resources (HR)-module ingevoerd
ter vervanging van het personeelssysteem (VIP-project). De invoering van de
financiële modules is voorzien voor de periode 2005–2008. Voor
verdere invoering van SAP vindt planvorming plaats. In 2002 heeft daarnaast
een onderzoek naar de opzet van managementinformatie voor VBTB plaatsgevonden
en zijn enkele kleine wijzigingen aan het financiële systeem aangebracht.
Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat heeft het project «Registratie
& monitoring prestatiegegevens» stilgelegd en ervoor gekozen het
interdepartementale systeem Evaluatieoverzicht Rijksoverheid (EOR) te gebruiken.3.5 Financieel beheer, materieelbeheer en administraties3.5.1 InleidingDe Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of het financieel beheer, het
materieelbeheer en de daartoe bijgehouden administraties van het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat in 2002 voldeden aan de baseline financieel beheer
en materieelbeheer met inbegrip van de nadere uitwerking hiervan. Daarnaast
heeft zij onderzoek gedaan naar het contractbeheer, de specifieke uitkeringen,
de subsidies, de EU-geldstromen, het verplichtingen- en voorschottenbeheer,
de financiële functie bij Inspectie Verkeer en Waterstaat, de integriteit,
de informatiebeveiliging en het KNMI.Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer bestond uit een combinatie van
review van de departementale accountantscontrole en eigen onderzoek. 3.5.2 Bezwaaronderzoek en vervolgbezwaaronderzoek contractbeheer3.5.2.1 InleidingIn de rechtmatigheidsonderzoeken over de jaren 1996 en 1997 voerde de
Algemene Rekenkamer bezwaaronderzoek uit naar respectievelijk de Grond-, Weg-
en Waterbouwcontracten (GWW-contracten) en de Onderzoeks- en Overige contracten
(O&O-contracten). Na 1996 is de Algemene Rekenkamer met «vervolgbezwaaronderzoek»
het financieel beheer van de GWW-contracten blijven onderzoeken en na 1997
ook het financieel beheer van de O&O-contracten. De Algemene Rekenkamer
constateerde de afgelopen jaren departementsbreed nog voortdurend onvolkomenheden
in het financieel beheer van de contracten bij zowel de GWW- als de O&O-contracten.3.5.2.2 Bezwaarbeleid van de Algemene RekenkamerOp grond van artikel 88 van de Comptabiliteitswet 2001 kan de Algemene
Rekenkamer bezwaar maken met betrekking tot het gevoerde financieel beheer
of de verantwoording daarover. Alle fouten en onzekerheden en onvolkomenheden
die de Algemene Rekenkamer in haar rapporten bij de financiële verantwoordingen
opneemt acht zij belangrijk; deze overschrijden haar tolerantiegrenzen. Zij
vindt het niet opportuun om ook in al deze gevallen bezwaar te maken. De Algemene
Rekenkamer heeft daartoe een bezwaarbeleid geformuleerd.In grote lijnen wordt het bezwaarbeleid van de Algemene Rekenkamer gekarakteriseerd
door de volgende regels:• Alle onvolkomenheden die de kwalitatieve of kwantitatieve tolerantiegrenzen
overschrijden, worden beschouwd als potentiële bezwaargevallen. De Algemene
Rekenkamer maakt in het algemeen niet bij eerste constatering van onvolkomenheden
bezwaar, omdat het vaak gaat om ingewikkelde processen en systemen die niet
op korte termijn te veranderen zijn. Een factor die ook een rol speelt, is
dat duidelijk moet zijn dat onvolkomenheden van structurele aard zijn.• De eerste en tweede maal dat een onvolkomenheid wordt gesignaleerd,
beperkt de Algemene Rekenkamer zich tot rapportage aan de Staten-Generaal
in de rapporten bij de financiële verantwoording. Alleen bij een zeer
ernstige overschrijding van een kwalitatieve of kwantitatieve norm zal zij
overwegen in het eerste jaar van constatering bezwaar te maken of een bezwaaronderzoek
te starten.• Onvolkomenheden die al in twee opeenvolgende jaren gesignaleerd
zijn, kunnen leiden tot een onderzoek aan de hand waarvan de Algemene Rekenkamer
besluit of zij bezwaar zal maken. Dit is het zogeheten bezwaaronderzoek. Een
belangrijke rol bij de beslissing om bezwaar te maken, speelt de mate waarin
het een minister kan worden verweten geen of niet tijdig maatregelen te hebben
genomen om de oorzaken van de grond voor het maken van het bezwaar op te heffen.
De Algemene Rekenkamer beoordeelt of de geconstateerde onvolkomenheden structureel
zijn opgelost. Is dit niet het geval, dan beoordeelt zij tevens of er sprake
is van bijzondere omstandigheden die opheffing van de onvolkomenheden op korte
termijn verhinderen. Deze doen zich bijvoorbeeld voor wanneer de oplossing
van problemen veel tijd kost. De Algemene Rekenkamer verwacht dan wel dat
er een verbeterplan met tijdpad is en dat de maatregelen concreet en controleerbaar
zijn. Als de minister geen maatregelen neemt of toezegt die de Algemene Rekenkamer
afdoende lijken, zal zij het bezwaar handhaven. Het vervolg van de procedure
is afhankelijk van de aard van het bezwaar.Wanneer het bezwaar inhoudt dat bepaalde verplichtingen, uitgaven en ontvangsten
onrechtmatig zijn, dan is de goedkeuring door de Algemene Rekenkamer van de
Rijksrekening op grond van artikel 83 lid 4 van de Comptabiliteitswet 2001
onder voorbehoud van vaststelling van een indemniteitswet. In dat geval moet
de regering op voordracht van de desbetreffende minister binnen twee maanden
een voorstel voor een indemniteitswet aan de Tweede Kamer zenden. Als de Staten-Generaal
dit voorstel overnemen, sanctioneren zij daarmee achteraf de onrechtmatigheden.
Wanneer het gehandhaafde bezwaar onvolkomenheden in het financieel beheer
betreft die niet tot onrechtmatigheden hebben geleid, moet de minister zijn
standpunt over dit bezwaar aan de Staten-Generaal meedelen conform artikel
63 lid 4 van de Comptabiliteitswet 2001. De Algemene Rekenkamer kan bij een
dergelijk gehandhaafd bezwaar een aantekening plaatsen bij de financiële
verantwoording van het Rijk.3.5.2.3 RFV 2001De Algemene Rekenkamer constateerde dat de verbeteringen in het beheer
van de GWW-contracten in 2001 structureel van aard waren. Het matige tot onvoldoende
beheer bij de Bouwdienst van Rijkswaterstaat vormde hierop een uitzondering.
Over het financieel beheer van de O&O-contracten oordeelde de Algemene
Rekenkamer dat er sprake was van ernstige onvolkomenheden. De Algemene Rekenkamer
concludeerde dat sinds 1999 departementsbreed te weinig verbetering was opgetreden
en dat de toezegging om het financieel beheer op orde te brengen ook eind
2001 nog niet was nagekomen voor het beheer van de O&O-contracten. Dit
gold echter niet voor alle dienstonderdelen in gelijke mate. Met name de situatie
bij het directoraat-generaal Personenvervoer en bij de Centrale Diensten behoefde
extra aandacht. Bij Rijkswaterstaat was de situatie beter, de Bouwdienst uitgezonderd.In 2002 heeft de Algemene Rekenkamer wederom een vervolgbezwaaronderzoek
uitgevoerd naar het contractbeheer bij het Ministerie van Verkeer en Waterstaat.
De Algemene Rekenkamer heeft daarbij in het bijzonder gekeken naar de voortgang
bij het wegnemen van de geconstateerde problemen bij het directoraat-generaal
Personenvervoer, de Centrale Diensten en de Bouwdienst van Rijkswaterstaat.3.5.2.4 Onderzoeks- en overige contracten• AlgemeenIn reactie op het vorige rechtmatigheidsonderzoek van de Algemene Rekenkamer
kondigde de minister aan dat in 2002 wederom een quick scan op het beheer
van de O&O-contracten zou worden uitgevoerd. In deze scan van FEZ zijn
vier departementsonderdelen betrokken: het directoraat-generaal Personenvervoer,
het directoraat-generaal Luchtvaart, de Centrale Diensten en de Inspectie
Verkeer en Waterstaat. FEZ acht extra aandacht voor het contractbeheer ook
in 2003 nodig. FEZ twijfelt over het opnieuw inzetten van de quick scan als
toezichtsinstrument in volgende jaren omdat de effectiviteit ervan lijkt af
te nemen. Over het in de toekomst te hanteren instrument is begin 2003 nog
geen duidelijkheid. • Directoraat-generaal PersonenvervoerIn 2001 trad bij het directoraat-generaal Personenvervoer (DGP) een verslechtering
in het financieel beheer rond de contracten op. Er werden onvolkomenheden
geconstateerd in de naleving van de in de administratieve organisatie vastgelegde
regels en in het functioneren van de (verbijzonderde) interne controle. Deze
onvolkomenheden deden zich vooral voor in de pre-contractuele fase en bij
het onderbouwen van de prestatiegegevens, maar ook in het documenteren en
transparant houden van de werkprocessen.In haar reactie op de bevindingen van de Algemene Rekenkamer over 2001
sprak de minister de verwachting uit dat met drie acties in 2002 het niveau
van het contractbeheer zou verbeteren:– de instelling van twee nieuwe onderafdelingen binnen de stafafdeling
Administratie en Beheer: Contract- en Subsidiezaken (CSZ) die de beleidsafdelingen
bijstaat op financieel, juridisch en procedureel terrein en zo ondersteuning
biedt bij het verrichten van werkzaamheden bij het voorbereiden, beheren en
afwikkelen van contracten en Contract Beheer Organisatie (CBO) voor de ondersteuning
bij het beheer van complexe dossiers;– het ombouwen van de verbijzonderde interne controle functie;– het opzetten van een nieuwe onderafdeling Operational Audit (OA).ReorganisatieDe door de minister toegezegde acties zijn uitgevoerd. Conform plan zijn
CSZ, CBO en Operational Audit medio 2002 gestart. De verbijzonderde interne
controle is omgebouwd. CSZ bestaat uit twee onderdelen. Een onderdeel projectondersteuning, dat de beleidsafdelingen ondersteunt
bij nieuwe opdrachten en bij de uitvoering van opdrachten, en een onderdeel Review, dat ter verificatie extra interne controles uitvoert
aan het eind van het proces, zoveel mogelijk voordat verplichtingen worden
aangegaan of betalingen worden verricht. CBO biedt voornamelijk ondersteuning
bij het beheer van de niet-financiële aspecten van contracten die DGP
in beheer heeft. CBO heeft per 1 januari 2003 elf contracten in beheer. De
oprichting van de Operational Audit is door de minister eveneens aangekondigd
als verbeteractie. De werkzaamheden van deze afdeling hebben in 2002 geen
betrekking gehad op het contractbeheer. Voor 2003 is dit evenmin gepland.(Verbijzonderde) interne controleDe verbijzonderde interne controle, die voorheen bij DGP plaatsvond, is
vervangen door de extra ingebouwde controles door Review van CSZ. Soms integraal,
bij nieuwe opdrachten, soms via een deelwaarneming, zoals bij facturen. De
deelwaarnemingen van Review zijn geen echte steekproeven. De medewerkers controleren
facturen op basis van een risico-inschatting die wordt ingegeven door kennis
van de projecten en ervaringen uit het verleden. Het komt in drukke maanden
voor dat de omvang van de deelwaarneming onder druk komt te staan. Dit was
in december 2002 het geval.Op de uitgaven in het eerste halfjaar van 2002 heeft geen verbijzonderde
interne controle meer plaatsgevonden. Bij de projecten kilometerheffing en
Zuiderzeelijn is in het eerste halfjaar reeds conform de nieuwe CSZ-opzet
gewerkt.De accountantsdienst constateerde dat er in 2002 nog onvoldoende interne
controle plaatsvond op de toereikendheid van de inhoudelijke onderbouwing
van de prestatieverklaring. Er vonden binnen DGP in 2002 geen interne audits plaats op de kwaliteit
van het functioneren van de stafafdelingen als het gaat om het contractbeheer.
Begin 2003 is door DGP wel een opdracht gegund ter doorlichting van de financiële
functie binnen DGP.CSZ rapporteerde vanaf de zomer in 2002 vijfmaal aan het management. Uit
de rapportages blijkt dat het financieel beheer van contracten in 2002 na
de reorganisatie is verbeterd. In 2002 blijft echter sprake van het verlenen
van opdrachten zonder dat daarbij de administratieve organisatie is nageleefd.
Hierop is door CSZ actie ondernomen richting de beleidsafdelingen. Uit de
bevindingen van de financiële quick scan en de bevindingen van de departementale
accountantsdienst blijkt eveneens dat de beheersing van de processen na de
reorganisatie is verbeterd. Uit de controles van de departementale accountantsdienst
blijkt dat zich ook eind 2002 nog steeds onvolkomenheden voordeden. Deze onvolkomenheden
hebben hoofdzakelijk betrekking op het opstellen van de plannen van aanpak,
de kostenramingen, het aanvragen van voldoende offertes, de dossiervorming
en de melding achteraf in het kader van het verlichte EU-regime.De Algemene Rekenkamer toetste bij drie inhuurcontracten in het kader
van het project Zuiderzeelijn of de dossiers voldeden aan artikel 2.4 van
de Regeling Contractbeheer 1996. Bij de drie contracten werden niet alle documenten
in het dossier aangetroffen die daar op grond van artikel 2.4 aanwezig zouden
moeten zijn.• Centrale DienstenEvenals bij DGP betroffen de in het RFV 2001 geconstateerde onvolkomenheden
in het beheer van O&O-contracten met name problemen in de naleving van
de administratieve organisatie en het functioneren van de (verbijzonderde)
interne controle. Deze problemen deden zich ook hier vooral voor in de precontractuele
fase, bij het onderbouwen van de prestatiegegevens en in het documenteren
van de werkprocessen.De minister deelde het oordeel van de Algemene Rekenkamer over de Centrale
Diensten niet, maar erkende wel dat er bij de Centrale Diensten verbeteringen
mogelijk waren. De Minister zegde toe bij de Centrale Diensten drie acties
uit te voeren1:– het op managementniveau meer aandacht geven aan het aspect «naleving»
(waaronder tijdigheid);– het actualiseren van het controleplan voor 2002 en de volgende
jaren;– het monitoren van de contractuele fase.Situatie eind 2002De minister heeft navolging gegeven aan de toegezegde acties. Het beheer
in de pre-contractuele fase is verbeterd, maar in de contractuele fase doen
zich nog problemen voor. Contracten worden in veel gevallen nog te laat afgesloten,
namelijk pas nadat met de werkzaamheden is begonnen. De prestatievaststelling
is nog niet toereikend. Inhuuropdrachten lopen soms vele jaren door en worden
verstrekt op basis van «lang geleden» afgesloten en jaarlijks
stilzwijgend verlengde raamcontracten. Er is inmiddels een aantal opdrachten
Europees aanbesteed. Voor de aanbesteding van de overige opdrachten is door
de centrale diensten een tijdschema opgesteld dat loopt tot eind 2003.Het oplossen van deze problemen heeft de aandacht van het management.De departementale accountantsdienst constateerde daarnaast dat de administratieve organisatie niet altijd even toegankelijk is doordat
procedures zowel op schrift staan als op intranet beschreven zijn en er op
dit moment geen goede «inhoudsopgave» voor bestaat.• Overige departementsonderdelenDirectoraat-generaal GoederenvervoerIn het financieel beheer van de O&O-contracten dient de beheersing
van de urencontracten nog te verbeteren. Het financieel beheer binnen het
directoraat-generaal Goederenvervoer is overwegend van een voldoende niveau.Directoraat-generaal LuchtvaartBinnen het directoraat-generaal Luchtvaart is in 2002 met name het beheer
in de pre-contractuele fase verbeterd. In de contractuele fase is de interne
controle en de onderbouwing van de prestatieverklaringen, vooral bij inhuurcontracten,
voor verdere verbetering vatbaar. De kwaliteit van het financieel beheer van
de O&O-contracten is niet structureel verbeterd ten opzichte van 2001
en blijft matig.Directoraat-generaal RijkswaterstaatNet als in 2001 is de beheersing van de uitgaven aan O&O-contracten
voor heel Rijkswaterstaat van een voldoende niveau. Tussen de verschillende
diensten en directies doen zich wel verschillen voor. Aandachtspunten zijn
vooral nog het aanvragen van voldoende offertes, het starten van werkzaamheden
voordat een contract is gesloten, het opstellen van ramingen, de functiescheiding,
de naleving van de interne regelgeving en de onderbouwing van de prestatieverklaringen.Directoraat-generaal WaterHet directoraat-generaal Water is in februari 2002 van start gegaan. Het
financieel beheer van DGW was in 2002 voldoende. Aandachtspunten in het contractbeheer
vormen nog wel het aanvragen van voldoende offertes, het tijdig afsluiten
van contracten en de onderbouwing van de prestatieverklaring bij facturen.
Het management van DGW heeft inmiddels besloten een verbeterplan op te stellen.Inspectie Verkeer en WaterstaatOver het financieel beheer van de contracten bij de Inspectie Verkeer
en Waterstaat wordt ingegaan in paragraaf 3.5.8. De beheersing van de
contractuitgaven is onvoldoende.• Conclusie O&O-contractenDe Algemene Rekenkamer constateert in 2002 nog onvolkomenheden in het
beheer van de O&O-contracten bij het gehele ministerie. Gezien de positieve
ontwikkeling bij DGP en de verbeteringen van en extra aandacht voor het contractbeheer
bij de Centrale Diensten is de ernst daarvan wel afgenomen en is er geen sprake
meer van ernstige onvolkomenheden. Extra aandacht blijft zeker ook in 2003
nodig. De nog resterende onvolkomenheden en de aandacht die het wegwerken
daarvan momenteel heeft binnen het departement zijn voor de Algemene Rekenkamer
voldoende aanleiding om voor 2003 af te zien van het wederom uitvoeren van
een departementsbreed vervolgbezwaaronderzoek naar het beheer van de O&O-contracten.Binnen DGP zijn in 2002 belangrijke stappen gezet voor een structurele
verbetering van het O&O-contractbeheer, maar eind 2002 is het gewenste niveau nog niet bereikt. De «opzet» is sterk verbeterd,
maar de goede«werking» is nog niet overtuigend gebleken. De Algemene
Rekenkamer constateert dat zich in 2002, ook in de nieuwe opzet, nog onvolkomenheden
voordeden bij de naleving van de in de administratieve organisatie vastgelegde
regels en het functioneren van de (verbijzonderde) interne controle.Voor DGP formuleert de Algemene Rekenkamer de volgende aanbevelingen:– verbeter de interne controle door (de samenhang tussen) de factuur
en de (kwaliteit van de) inhoudelijke prestatievaststelling onderdeel te maken
van de interne controles;– geef het proces van de deelwaarnemingen van Review nader vorm
zodat deze beheersmaatregel juist ook in drukke periodes goed werkt, waardoor
fouten worden voorkomen;– controleer periodiek de kwaliteit van de bij de stafafdelingen
getroffen beheersmaatregelen, bijvoorbeeld door het uitvoeren van audits.Binnen de Centrale Diensten zijn de toegezegde maatregelen uitgevoerd.
Het beheer in de pre-contractuele fase is verbeterd, maar in de contractuele
fase doen zich nog problemen voor. De Algemene Rekenkamer gaat ervan uit dat
de hiervoor beschreven problemen voldoende de aandacht zullen hebben van het
management en op korte termijn worden opgelost. Wanneer daarnaast het tijdschema
voor de Europese aanbesteding van de overige opdrachten wordt gerealiseerd,
is het contractbeheer bij de Centrale Diensten op orde.3.5.2.5 GWW-contracten• AlgemeenSinds het bezwaaronderzoek van de Algemene Rekenkamer in 1996 heeft het
ministerie grote vorderingen gemaakt bij het op orde brengen van het financieel
beheer van de GWW-contracten. De toezegging van de minister om het financieel
beheer in 1999 op orde te hebben werd nog niet nagekomen, maar ultimo 2001
constateerde de Algemene Rekenkamer dat de onvolkomenheden in het contractbeheer
van de GWW-contracten inmiddels van dien aard waren dat het financieel beheer,
met uitzondering van de Bouwdienst, van een redelijk tot goed niveau was.
Wel werden bij een aantal diensten een relatief groot aantal voornamelijk
incidentele afwijkingen geconstateerd. GWW-contracten komen alleen voor bij
het directoraat-generaal Rijkswaterstaat.• Situatie eind 2002Het beeld van het financieel beheer van de GWW-contracten in 2001 heeft
zich in 2002 bestendigd. Wederom is het financieel beheer, incidentele fouten
daargelaten, – en met uitzondering van de Bouwdienst – van een
redelijk tot goed niveau. Uit de controles van de accountantsdienst blijkt
nog wel dat de in het contract vastgelegde afspraken tijdens de uitvoering
nog niet altijd adequaat worden nageleefd. De soms matige beheersing van de
innovatieve contracten blijft ook een aandachtspunt.In 2002 is de ontwikkeling van de innovatieve contractvormen en de heroverweging
van de opdrachtgeversfunctie van Rijkswaterstaat doorgegaan. Het doel van
deze ontwikkelingen is te komen tot een betere en eenvoudigere beheersing
van contracten. Dit kan belangrijke gevolgen hebben voor de manier waarop
door Rijkswaterstaat invulling wordt gegeven aan de opdrachtgeversfunctie
en voor het financieel beheer van de GWW-contracten.• Conclusie GWW-contractenVorig jaar constateerde de Algemene Rekenkamer dat het beheer van de GWW-contracten,
buiten de Bouwdienst, structureel was verbeterd en de uitkomsten van dit jaar
bevestigen dat eens te meer. Dit is een goede ontwikkeling, al doen zich op
incidentele basis nog tekortkomingen voor. Die zijn gezien de complexiteit
van de materie ook niet uit te sluiten. De zorg voor een goed beheer van de
GWW-contracten moet daarom ook in de toekomst gewaarborgd zijn.De Algemene Rekenkamer zal in de komende jaren veel aandacht voor het
financieel beheer van GWW-contracten blijven houden, maar ziet gezien de huidige
stand van zaken af van het langer voortzetten van een vervolgbezwaaronderzoek
voor de GWW-contracten bij Rijkswaterstaat.3.5.2.6 BouwdienstInleidingIn het RFV 2001 constateerde de Algemene Rekenkamer dat bij de Bouwdienst
het financieel beheer nagenoeg op alle gebieden matig tot onvoldoende was.Belangrijke onvolkomenheden waren:– de ontoereikende registratie en het ontoereikende beheer van de
verplichtingen;– het contractenregister dat niet op orde was;– de matige beheersing van de uitgaven van GWW- en urencontracten;– de zwakke ingebouwde interne controle in het betalingsverkeer;– de naleving van het contract niet volgens de norm voor de contractuitvoering.De Algemene Rekenkamer vroeg daarnaast met name aandacht voor de constatering
van de accountantsdienst van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat dat
het algemene normbesef inzake rechtmatigheid en contractbeheer nog steeds
niet voldoende is ingebed in de organisatie van de Bouwdienst. In samenhang
met een onvoldoende werkende interne controle vergroot dit het risico op onrechtmatige
betalingen. De Algemene Rekenkamer benadrukte hierbij dat een goede ingebouwde
interne controle in het primaire proces, in het bijzonder bij het naleven
van de aanbestedingsprocedures, tevens een belangrijk instrument is ter waarborging
van integer handelen.Deze paragraaf bevat de uitkomsten van het vervolgbezwaaronderzoek naar
het contractbeheer bij de Bouwdienst van het directoraat-generaal Rijkswaterstaat
voor zowel de Grond-, Weg- en Waterbouwcontracten (GWW-contracten) als de
Onderzoeks- en Overige contracten (O&O-contracten) en de conclusies die
op basis daarvan door de Algemene Rekenkamer worden getrokken.Reactie minister RFV 2001De minister noemde in haar reactie op de bevindingen van de Algemene Rekenkamer
een aantal acties. Een deel hiervan was «intern» gericht en het
andere deel betrof het voornemen een Quick Scan op de procesbeheersing bij
de Bouwdienst te laten uitvoeren. • Interne maatregelen– De gemandateerde bevoegdheden tot het aangaan van verplichtingen
zullen op een hoger niveau worden geplaatst binnen de Bouwdienst (in bepaalde
gevallen op DG-niveau). Door het hoofdkantoor van het Directoraat-Generaal
Rijkswaterstaat zal daartoe een contractdeskundige geplaatst worden bij de
Bouwdienst.– De controllersorganisatie van de Bouwdienst zal vaker betrokken
gaan worden bij zaken met een financiële achtergrond. Indien nodig wordt
hiertoe een organisatiewijziging doorgevoerd en wordt extra capaciteit vrijgemaakt.– De interne controle functie van de Bouwdienst zal worden verbeterd.
Hiertoe zullen verbeterplannen worden opgesteld met maatregelen, die al op
korte termijn tot resultaten moeten leiden.– Vanuit het hoofdkantoor van het Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat
zal verscherpt toezicht worden gehouden. Via extra toezichtgesprekken tussen
de (p)DG-RWS en de HID1 van de directie Bouwdienst
waarin de verbeterplannen en de voortgang besproken worden. Daarnaast gaat
de frequentie van de reguliere toezichtgesprekken op lager ambtelijk niveau
omhoog.• Quick Scan procesbeheersing bij de Bouwdienst De minister kondigde
aan de procesbeheersing bij de Bouwdienst te laten analyseren waarbij aandacht
wordt besteed aan:– past de procesbeheersing binnen de bestaande regelgeving?– wordt daar in de praktijk naar gehandeld?– is er voldoende competentie in de organisatie aanwezig (zowel
in de lijn als bij de staf) om een voldoende beheersing van de processen te
kunnen waarborgen?Aanvullende verbeterplannen van de BouwdienstNaar aanleiding van de verklaring met beperking die de Bouwdienst over
2001 kreeg, is het plan van aanpak «verbetermaatregelen AD-verklaring
2002» opgesteld. Het projectplan «Borging Financieel Beheer»
(BFB) is hiervan een nadere uitwerking. De definitieve versie van dit plan
is op 8 augustus 2002 door de directeur-generaal van Rijkswaterstaat goedgekeurd.
De hierin genoemde maatregelen worden hoofdzakelijk pas na 2002 doorgevoerd,
met als grote uitzondering de maatregelen die gericht zijn op het behalen
van een goedkeurende accountantsverklaring over 2002.Stand van zaken eind 2002De Algemene Rekenkamer toetste of de door de minister gedane toezeggingen
tezamen met de resultaten uit de overige verbeteracties tot de gewenste verbetering
van het financieel beheer van de contracten bij de Bouwdienst hebben geleid.
Daarnaast werden de overige tussentijdse controlebevindingen van de accountantsdienst
in het onderzoek betrokken.Interne maatregelen• gemandateerde bevoegdhedenDe Bouwdienst heeft tot op dit moment vrijwel niets gewijzigd in de gemandateerde
bevoegdheden. Het is de Algemene Rekenkamer momenteel ook niet bekend of dit
in de toekomst gaat gebeuren. Het Hoofdkantoor van Rijkswaterstaat heeft conform toezegging inderdaad
sinds 1 september 2002 een contractdeskundige geplaatst bij de Bouwdienst.
In 2002 heeft deze geen rol gespeeld met betrekking tot de gemandateerde bevoegdheden.• betrokkenheid controllersorganisatieDe controllersorganisatie van de Bouwdienst is in 2002 betrokken bij de
uitvoering van de verbeteracties en het projectplan BFB.In het primaire proces is eind 2002 (nog) geen sprake van het vaker betrekken
van de controllersorganisatie bij zaken met een financiële achtergrond.De organisatiestructuur van de Bouwdienst is in 2002 ongewijzigd gebleven.• interne controleDe Algemene Rekenkamer constateerde dat de belangrijkste maatregel in
dit kader gericht is op het waarborgen van de rechtmatigheid op korte termijn:
de inzet van een extern bureau als waarborg voor het behalen van een goedkeurende
accountantsverklaring over 2002. Deze actie is ook onderdeel van BFB. De ingehuurde
toetsers voeren sinds september 2002 in aanvulling op de controles in het
reguliere lijnproces met 35 medewerkers een extra toets ter verificatie uit
op de prestatieverklaringen bij de circa 70 grootste contracten van de Bouwdienst.
De ingehuurde toetsers fungeren als een soort centraal punt. Deze aanvullende
toets vindt dus plaats op een onderdeel van het financieel beheer van contracten.De aanvullende toets leverde informatie op over de kwaliteit van het door
de Bouwdienst gevoerde financieel beheer van de contracten. De bevindingen
van de ingehuurde toetsers komen overeen met de bevindingen van de accountantsdienst
over het jaar 2002. De geconstateerde onvolkomenheden zijn vergelijkbaar met
de onvolkomenheden die het jaar daarvoor door de departementale accountantsdienst
in het financieel beheer van de Bouwdienst zijn geconstateerd.De departementale accountantsdienst beoordeelde de werking van deze extra
beheersmaatregel en constateerde dat:– met deze toetsing niet alle contractuele verplichtingen werden
afgedekt;– bij complexe administraties niet alle wijzigingen in het werk
en in de contractuele verplichtingen in de toetsing werden betrokken;– niet alle bevindingen zijn hersteld;– niet werd vastgesteld in hoeverre het uitgevoerde toezicht toereikend
was om vast te kunnen stellen dat aan alle contractuele verplichtingen was
voldaan.De betalingen die tot september zijn verricht, zijn door de ingehuurde
toetsers deels gereviewd op de onderbouwing van de prestatieverklaring. Deze
actie heeft voorzover nog mogelijk was geleid tot correctieve maatregelen
bij de betreffende betaalposten.Voor het contractbeheer bij de Bouwdienst zijn in de reguliere bedrijfsvoering
de Financiële Quick Scans (FQS) het belangrijkste verbijzonderde interne
controle middel. De laatste twee kwartalen van 2002 zijn er geen FQS meer
uitgevoerd. De twee functionarissen die de FQS normaal gesproken uitvoeren
vanuit de afdeling financiën en control zijn de controles van de externe
toetsers gaan begeleiden. Een groot deel van de IC-functie wordt
hierdoor sinds september 2002 vervuld door deze externen.• verscherpt toezichtHet verscherpte toezicht houdt in de praktijk het volgende in:– de frequentie van de reguliere toezichtgesprekken is opgevoerd;– er zijn meer toezichtgesprekken tussen de DG-RWS en de HID van
de Bouwdienst gevoerd;– de Bouwdienst rapporteert vaker over de stand van zaken van de
verbeteracties;– de inzet van de reeds genoemde contractdeskundige bij de Bouwdienst.Externe Quick ScanIn opdracht van DG Rijkswaterstaat is in 2002 een externe Quick Scan1 uitgevoerd naar het financieel beheer bij de Bouwdienst.
Het rapport is uiterst kritisch over de kwaliteit van het financieel beheer
bij de Bouwdienst.In zijn reactie op de bevindingen uit het externe Quick Scan rapport richting
de secretaris-generaal geeft de directeur-generaal van Rijkswaterstaat aan
met welke maatregelen hij verwacht het financieel beheer bij de Bouwdienst
structureel op het vereiste niveau te brengen2.
Deze maatregelen zijn in opzet voor een deel uitgewerkt, maar zijn eind 2002
nog niet volledig geïmplementeerd binnen de organisatie.De ex ante toets op initiële toetsplannen is medio 2002 doorgevoerd.
Toetsing op de toetsplannen in de uitvoeringsfase vindt naar verwachting plaats
vanaf het voorjaar 2003. Afhankelijk van de kwaliteit van de toetsing in de
uitvoeringsfase, zal de reikwijdte van het toezicht op de uitvoering van de
aannemingscontracten al dan niet toereikend zijn in de loop van 2003.Overige bevindingen contractbeheerNaast de controles bij de circa 70 grootste contracten heeft de departementale
accountantsdienst een deelwaarneming gedaan op het contractbeheer van de kleinere
werken. Hierbij is geconstateerd dat het contractbeheer nog niet wezenlijk
is verbeterd ten opzichte van 2001.Een bron van zorg is tevens de beheersing van de urencontracten. De departementale
accountantsdienst deed een deelwaarneming op deze contracten en de uitkomst
daarvan was vergelijkbaar met vorig jaar. Er is geen sprake van een structurele
beheersing en de onderbouwing van de prestatieverklaring was vaak onvoldoende.ConclusieDe Algemene Rekenkamer constateert dat in 2002 geen echte structurele
verbeteringen in het contractbeheer zijn gerealiseerd. Het financieel beheer
bij de Bouwdienst was in 2002, net als in 2001, nagenoeg op alle gebieden
matig tot onvoldoende.Door het ministerie is slechts in beperkte mate gevolg gegeven aan de
toezeggingen van de minister. De Bouwdienst heeft aanvullend een verbeterplan,
BFB, opgesteld. Dit heeft behoudens de genoemde inhuurmaatregelen
in 2002 niet geleid tot aanpassingen in de bedrijfsvoering.Bij de Bouwdienst zijn in eerste instantie alleen korte termijn maatregelen
genomen om de accountantsverklaring veilig te stellen (het besluit tot de
inzet van de extern ingehuurde toetsers). Dit is geen structurele verbetering
van het financieel beheer van de contracten. Bovendien staat het behalen van
een goedkeurende accountantsverklaring niet zonder meer gelijk aan het voeren
van een goed financieel beheer van contracten.Tenslotte speelt de hardnekkigheid van de gesignaleerde problematiek.
De toezegging van de toenmalige minister naar aanleiding van de eerste bezwaaronderzoeken,
dat ultimo 1999 het contractbeheer binnen het gehele ministerie op orde zou
zijn, is voor de Bouwdienst in 2002 wederom niet gestand gedaan.Op grond van de uitkomsten van dit onderzoek en de hierboven weergegeven
conclusies heeft de Algemene Rekenkamer besloten om conform artikel 88 van
de Comptabiliteitswet 2001 bezwaar te maken tegen het financieel beheer van
de contracten bij de Bouwdienst van Rijkswaterstaat. De Minister van Verkeer
en Waterstaat heeft hierop gereageerd met een verbeterplan. Na beoordeling
van dit verbeterplan heeft de Algemene Rekenkamer besloten om het bezwaar
niet te handhaven. In 2004 zal zij middels een bezwaaronderzoek opnieuw de
situatie beoordelen.3.5.3 Specifieke uitkeringen3.5.3.1 InleidingDe Algemene Rekenkamer heeft voor het RJV 2002 één specifieke
uitkering uit begrotingshoofdstuk XII onderzocht:• bijdrage exploitatie stads- en streekvervoer (bijdrage OV).Ook is gekeken naar twee specifieke uitkeringen uit het infrastructuurfonds:• gebundelde doeluitkering infrastructuur (GDU);• regionale mobiliteitsfondsen.Het directoraat-generaal Personenvervoer is voor al deze uitkeringen de
verantwoordelijke beleidsdirectie en verzorgt de uitvoering van de mobiliteitsfondsen
en de bijdrage OV. De uitvoering van de GDU vindt plaats bij het directoraat-generaal
Rijkswaterstaat.Aanleiding voor dit onderzoek vormden de onvolkomenheden ten aanzien van
de gebundelde doeluitkering en de bijdrage exploitatie stads- en streekvervoer
die de Algemene Rekenkamer constateerde in het RFV 2001. De Algemene Rekenkamer
merkte de gebundelde doeluitkering als onzeker aan en gaf aan hetzelfde te
zullen doen bij de bijdrage exploitatie stads- en streekvervoer als hier niet
op korte termijn maatregelen werden getroffen.In het kader van het RJV 2002 onderzocht de Algemene Rekenkamer of de
onvolkomenheden waren opgelost.De Algemene Rekenkamer onderzocht in het RFV 2001 ook de regionale mobiliteitsfondsen.
In 2002 is hierover voor het eerst verantwoording afgelegd. Deze verantwoording
heeft de Algemene Rekenkamer onderzocht. 3.5.3.2 Bijdrage exploitatie stads- en streekvervoer• Bevindingen, conclusies en aanbevelingen RFV 2001Met de regeling «Rijksbijdrage openbaar vervoer» worden aan
decentrale overheden (provincies, kaderwetgebieden1
en een aantal gemeenten die nog als zelfstandige OV-autoriteit opereren) middelen
verstrekt waarmee deze binnen hun eigen regio openbaar vervoer of specifieke
daaraan gerelateerde activiteiten kunnen financieren. Hoofdzakelijk worden
met deze middelen de exploitatie van bus, tram en metro in Nederland gefinancierd.
Het financieel belang van deze regeling bedroeg de afgelopen jaren op jaarbasis
ongeveer € 1,1 miljard.Het Algemene-Rekenkameronderzoek naar deze uitkering heeft zich in eerste
instantie gericht op de verantwoording over de bestedingen door de subsidieontvangers
in 2000. Omdat de verantwoordingsinformatie over 2000 nog onvolledig beschikbaar
was, werd de verantwoording over de bestedingen in 1999, het meest recente
jaar waarover het ministerie volledige verantwoordingsinformatie kon overleggen,
ook in het onderzoek betrokken.De Algemene Rekenkamer constateerde dat de verantwoordingsinformatie structureel
te laat binnenkwam. Het directoraat-generaal Personenvervoer diende naar haar
oordeel hieraan meer aandacht te besteden.Indien in deze situatie op korte termijn geen verbetering zou optreden,
zou de Algemene Rekenkamer zich genoodzaakt zien het volledig bedrag in het
Rapport bij de financiële verantwoording 2002 als onzeker aan te merken.In 2000 en 2001 zijn er door de accountantsdienst geen reviews op het
werk van de accountants van de decentrale overheden uitgevoerd. In 2002 was
een review bij een vervoerder gepland.Verder was er binnen de beleidsafdeling onvoldoende functiescheiding aanwezig.• Reactie minister naar aanleiding van het RFV 2001Over het structureel te laat binnenkomen van de verantwoordingsinformatie
over de Rijksbijdrage openbaar vervoer merkte de minister het volgende op
naar aanleiding van het RFV 2001. Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
heeft in het Overlegorgaan Openbaar Vervoer (ambtelijk) en de Stuurgroep Openbaar
Vervoer (bestuurlijk), de decentrale overheden en de vervoerbedrijven nog
eens nadrukkelijk op hun verantwoordelijkheid gewezen om tijdig verantwoording
af te leggen. Daarnaast zullen aanvullend in overleg met alle betrokken partijen
de nodige maatregelen worden getroffen om alle verantwoordingen tijdig ingediend
te krijgen.In het door de Algemene Rekenkamer geconstateerde ontbreken van functiescheiding
zal worden voorzien bij het controleren van de verantwoordingen over 2001.Tevens zullen deze verantwoordingen inclusief accountantsverklaringen
extra kritisch worden beoordeeld met het doel de accountantsdienst van het
ministerie te verzoeken reviews uit te voeren op de controlewerkzaamheden
door (derden-) accountants.• Situatie eind 2002Op 1 september 2002 heeft de minister aan de subsidieontvangers een brief
verstuurd waarin zij herinnerd werden aan de uiterste datum van indiening
(1 oktober 2002) en de mogelijkheid om sancties op te leggen wanneer stukken
niet tijdig binnen zouden zijn. In deze brief is aangegeven dat de sanctie
zou kunnen betekenen dat op de bijdrage voor het jaar 2003 maximaal €100 000,–
zou worden ingehouden. Op 18 oktober zijn de subsidieontvangers die nog niet
alle stukken hadden ingeleverd, nogmaals herinnerd aan de brief. Tijdens het
onderzoek van de Algemene Rekenkamer bleken vrijwel alle stukken ontvangen
te zijn, alleen van de volgende subsidieontvangers ontbraken nog stukken:– Busmaatschappij Connex (fusie tussen de maatschappijen BBA en
Stadsbus Maastricht); deze maatschappij heeft tijdig uitstel van indiening
aangevraagd in verband met deze fusie en het ministerie heeft uitstel verleend;– Naco, een onderneming die openbaar vervoer te water verzorgt;
hiervan ontbraken de accountantsverklaring en de jaarrekening, het financieel
belang van deze subsidie is gering.Er is een review uitgevoerd over de verantwoording van de verkochte plaatsbewijzen,
hieruit zijn geen bijzonderheden gekomen. Deze had echter geen betrekking
op de besteding van de Rijksbijdrage 2001. Voor april 2003 zijn nog vijf reviews
naar de besteding van de Rijksbijdrage gepland bij:– Regionaal Orgaan Amsterdam;– Provincie Overijssel;– Gemeente Leiden;– Connexxion;– Gemeentelijk Vervoerbedrijf Amsterdam.Ook in 2002 was er onvoldoende structurele functiescheiding binnen de
beleidsafdeling, waardoor de continuïteit niet gewaarborgd was. Vanaf
het controleren van de verantwoordingen over het jaar 2001 werd wel een extra
controle uitgevoerd door de onderafdeling Contract- en SubsidieZaken (CSZ).• Conclusie bijdrage exploitatie stads- en streekvervoerDe door DGP getroffen maatregelen hebben nog niet volledig het gewenste
effect gehad op de tijdigheid van de te ontvangen verantwoordingsstukken.
De functiescheiding binnen de beleidsafdeling kan ondanks de getroffen maatregelen
nog verder verbeteren waarmee bovendien de continuïteit beter gewaarborgd
wordt. 3.5.3.3 Gebundelde doeluitkering• Bevindingen, conclusies en aanbevelingen RFV 2001De gebundelde doeluitkering is van toepassing bij infrastructuurprojecten
waarvan de totale subsidiabele projectkosten niet boven de € 11,3
miljoen komen. Voor de gebundelde doeluitkering wordt eens per jaar een bedrag
aan de hand van een verdeelsleutel aan provincies en kaderwetgebieden betaald.
Deze zijn vervolgens vrij om dit geld binnen de gestelde randvoorwaarden te
besteden aan openbaar vervoer, infrastructuur, aan de realisatie en verbetering
van provinciale en gemeentelijke wegen en aan andere infrastructurele aanpassingen
en verbeteringen op het gebied van fietsvoorzieningen en veiligheid.De verlangde verantwoordingen worden door de subsidieontvangers veel te
laat ingediend. In de gebundelde doeluitkering regelgeving zijn geen sanctiemogelijkheden
opgenomen om het tijdig inleveren van verantwoordingsinformatie af te dwingen.
Als gevolg hiervan ontbrak over het controlejaar 1999, het meest recente jaar
waarover het ministerie volledige verantwoordingsinformatie kon overleggen,
nog steeds het verslag en de accountantsverklaring van de provincie Gelderland. De accountantsdienst en de Algemene Rekenkamer constateerden vorig jaar
dat de financiële verantwoording en de daarbij gevoegde accountantsverklaring
onvoldoende inzicht geven in het gedeelte van de subsidiegelden dat is besteed,
respectievelijk het gedeelte dat nog niet is besteed aan projecten. Dit wordt
veroorzaakt doordat de regelgeving op het gebied van het financieel beheer
onvolledig is. Daarnaast was niet duidelijk welke definitie de decentrale
overheden hanteerden voor het begrip verplichting.De in de financiële verantwoordingen van de provincies en kaderwetgebieden
weergegeven rente bleek niet altijd de werkelijk ontvangen rente te zijn,
maar een fictieve renteberekening. Deze fictieve renteberekening resulteerde
in lagere rentebaten en een lager saldo van de gebundelde doeluitkering. Aan
het eind van de periode waarin de gebundelde doeluitkering is verstrekt, bestaat
daardoor onvoldoende zekerheid over de volledigheid van het terug te vorderen
bedrag.De Algemene Rekenkamer was van mening dat er bij de gebundelde doeluitkering
infrastructuur sprake was van een ontoereikend M&O-beleid en dat het volledige
bedrag van deze uitkering uit het Infrastructuurfonds als onzeker moest worden
aangemerkt.• Reactie ministerIn zijn reactie gaf de minister aan dat met de Planwet verkeer en vervoer
voorzien is in periodiek overleg en afstemming van regionale en provinciale
plannen met de nationale plannen. Het is de bedoeling dat er één
brede doeluitkering komt (de nieuwe opgehoogde gebundelde doeluitkering) voor
regionaal en lokaal verkeer en vervoer. Voor de doelmatigheid van de uitgaven
zullen provincies en kaderwetgebieden op decentraal niveau verantwoording
moeten afleggen aan democratisch gelegitimeerde organen (Provinciale Staten,
respectievelijk de regioraden). Aan het Ministerie van Verkeer en Waterstaat
verantwoorden de provincies en kaderwetgebieden zich alleen over de rechtmatige
besteding van de middelen uit de gebundelde doeluitkering.In de nieuwe opgehoogde gebundelde doeluitkering zullen een aantal door
de Algemene Rekenkamer gesignaleerde knelpunten worden opgelost:– er zullen sanctiemaatregelen worden opgenomen om het tijdig inleveren
van verantwoordingsinformatie af te dwingen;– de ontvanger van de gebundelde doeluitkering (provincie of kaderwetgebied)
zal verantwoordelijk zijn voor de controle op de juistheid en volledigheid
van de betalingen door de gemeenten op het gebied van verkeer en vervoer;– in het aan te passen controleprotocol zal de accountant van de
subsidieontvanger worden verzocht een oordeel te geven over de getroffen maatregelen
die de rechtmatigheid van deze betalingen waarborgen.In afwachting van deze maatregelen wil de minister bij de huidige gebundelde
doeluitkering de volgende acties initiëren:– tussen de verantwoordelijke beleidsdirectie en de accountantsdienst
wordt overleg gevoerd om op korte termijn extra acties te ondernemen om ervoor
te zorgen dat er voldoende uitwerking wordt gegeven aan de vereisten uit het
bestaande controleprotocol;– er wordt een aantal extra reviews door de accountantsdienst uitgevoerd. Op eventuele manco's die uit deze reviews naar voren komen,
wordt actie ondernomen;– er wordt contact opgenomen met de ontvangers van de gebundelde
doeluitkering teneinde hen nogmaals op de huidige regelgeving te attenderen.
De financiële verantwoordingen over het jaar 2001 worden beoordeeld.
De minister kondigt aan dat zij onvolledigheid van de verantwoording of het
hanteren van een te laag rentepercentage niet zal accepteren.• Situatie eind 2002In 2002 heeft het ministerie het controleprotocol aangescherpt. In het
protocol is nu een duidelijke definitie van verplichtingen opgenomen, conform
de binnen de Rijksoverheid gehanteerde definitie. Daarnaast wordt er extra
informatie gevraagd over de door de lagere overheden (gemeenten en waterschappen)
uitgevoerde projecten en er wordt extra informatie gevraagd over de door de
subsidieontvangers verkregen rente over het bij hun aanwezige GDU-saldo.In de begeleidende brief bij het vernieuwde controleprotocol worden de
subsidieontvangers nogmaals gewezen op het tijdig indienen van de verantwoordingsgegevens,
de mogelijkheid van het opleggen van een sanctie werd echter niet overgenomen.
In zijn reactie had de minister al aangekondigd dit pas bij de vernieuwde
GDU mee te nemen.De brief met het vernieuwde controleprotocol is pas 11 september 2002
verstuurd. Dit heeft tot gevolg gehad dat van de zeven kaderwetgebieden er
slechts drie zich volgens het nieuwe protocol hebben verantwoord. Van de twaalf
provincies hebben zich er acht volgens het nieuwe protocol verantwoord. Het
ministerie heeft dit moeten accepteren aangezien verantwoordingen volgens
de nieuwe systematiek niet meer in rechte afdwingbaar waren, vanwege het late
opsturen van het nieuwe protocol.Over 2001 moeten nog de volgende accountantsverklaringen worden ontvangen:– Knooppunt Arnhem–Nijmegen (± € 4,6 miljoen);– Provincie Zuid-Holland (± € 10,4 miljoen).De Algemene Rekenkamer heeft ter plaatse kunnen constateren dat bij het
uitvoerende directoraat-generaal Rijkswaterstaat alert wordt gereageerd indien
verantwoordingsstukken niet tijdig binnen zijn gekomen. In voorkomende gevallen
wordt per brief gerappelleerd, waarna periodiek telefonisch contact wordt
opgenomen. Indien uitstel werd aangevraagd, is dit verleend tot eind december
en daarna is uitstel afgewezen. Duidelijk werd wel dat een sanctiemogelijkheid
hierbij wordt gemist, er zijn geen mogelijkheden verantwoordingen «af
te dwingen». Bij de ontvangen verantwoordingsstukken was de door de
subsidieontvangers gegenereerde rente over het bij hun aanwezige GDU-saldo
steeds een specifiek aandachtspunt, ook hierover werd in voorkomende gevallen
gerappelleerd.In maart heeft de accountantsdienst op verzoek van het directoraat-generaal
Rijkswaterstaat twee reviews uitgevoerd:op 11 maart 2003 bij de provincie Overijssel;op 27 maart 2003 bij de provincie Noord-Holland.De resultaten van deze reviews waren bij het afsluiten van het onderzoek
echter nog niet bekend. Wel werd duidelijk dat de reviews zich niet verder
uitstrekken dan de provincie c.q. het kaderwetgebied. De onderliggende accountantsverklaringen
van gemeenten en waterschappen ziet het departement uitdrukkelijk niet als
zijn verantwoordelijkheid. Volgens het departement zijn de onderliggende
accountantsverklaringen de verantwoordelijkheid van de provinciale c.q. de
kaderwetaccountants (single-audit gedachte). In het controleprotocol wordt
dan ook alleen de mogelijkheid opengehouden om bij deze accountants een review
uit te voeren. De Algemene Rekenkamer is het hier uitdrukkelijk niet mee eens.
Uit de accountantsverklaring van de provinciale accountant van de provincie
Friesland over het jaar 2001 bleek dat deze uitdrukkelijk niet had gekeken
naar de werkzaamheden van de «onderliggende» accountants: «Een
toets op de door de desbetreffende accountant1
verrichte werkzaamheden heeft niet plaatsgevonden.» In het controleprotocol
zelf wordt hierover ook niets vermeld c.q. voorgeschreven. De Algemene Rekenkamer
is daarom van mening dat de minister wel degelijk de mogelijkheid moet hebben
om tot en met de eindontvanger controles te verrichten.• Conclusie gebundelde doeluitkeringAls gevolg van de door het departement doorgevoerde wijzigingen en de
geïntensiveerde aandacht is de situatie bij de GDU sterk verbeterd ten
opzichte van vorig jaar. Bij het afsluiten van het onderzoek ontbraken echter
nog twee accountantsverklaringen (totaal financieel belang ± € 15
miljoen). Door het late sturen van het nieuwe controleprotocol heeft een aantal
subsidieontvangers zich nog verantwoord conform het oude controleprotocol.
Daarnaast sluit het departement de mogelijkheid uit om reviews bij de gemeenten
c.q. waterschappen uit te voeren, zonder dat de controlerend accountant bij
de provincies/kaderwetgebieden hiertoe verplicht is door het controleprotocol.3.5.3.4 Regionale mobiliteitsfondsen• Bevindingen, conclusies en aanbevelingen RFV 2001De eerste betaling door het ministerie heeft plaatsgevonden tussen kerst
en oud en nieuw in 2000. Gezien deze korte periode in 2000 is er door het
ministerie afgezien van het vragen van een verantwoording over het jaar 2000.
Per 1 april 2002 zou door de subsidieontvangers voor het eerst verantwoording
worden afgelegd over de ontvangen middelen in 2000 en 2001.De Algemene Rekenkamer was van mening dat het directoraat-generaal Personenvervoer
een duidelijke besturingsfilosofie diende te ontwikkelen en deze concreet
in de organisatie diende te implementeren. De departementale accountantsdienst
constateerde dat het eind 2001 nog niet duidelijk was op welke wijze het directoraat-generaal
Personenvervoer de bijdragen aan de mobiliteitsfondsen en de besteding daarvan
wenste te beheersen.• Reactie ministerDe minister ging in haar reactie niet in op de opmerkingen van de Algemene
Rekenkamer.• Situatie eind 2002In 2001 zijn de laatste betalingen verricht aan de 4 mobiliteitsfondsen
van de volgende kaderwetgebieden:– Regionaal Orgaan Amsterdam;– Regio Utrecht;– Stadsregio Rotterdam;– Stadsgewest Haaglanden; Het gaat hierbij om een bedrag van € 56,7 miljoen per kaderwetgebied.
Het totale saldo op 31 december 2001 bedroeg € 911,7 miljoen. Er
is sprake geweest van in totaal twee uitgaven:– Amsterdam heeft € 99 491 uitgegeven voor een verkenningsstudie;– Rotterdam heeft € 11,8 miljoen uitgegeven, voornamelijk
aan Randstadrail.Alle verantwoordingsstukken over het jaar 2001 zijn ontvangen. Hierbij
is vanuit het departement specifiek gelet op de door de kaderwetgebieden bij
het saldo geboekte rente. Dit gaf overigens geen aanleiding te rappelleren.
Over een aantal andere onduidelijkheden in de verantwoordingsstukken is wel
gerappelleerd, met een voor het departement bevredigend resultaat.Er is voor de mobiliteitsfondsen geen aparte besturingsfilosofie ontwikkeld,
de gelden zijn bestemd voor infrastructuur. Een deel daarvan is bestemd voor
openbaar vervoer, hieraan zijn echter geen eisen in kwantitatieve zin gesteld.
De enige randvoorwaarde is dat de projecten zijn opgestart voor het jaar 2010/2011.In 2002 zijn een aantal nieuwe mobiliteitsfondsen opgericht, namelijk:– Zeeland;– Noord-Brabant;– Stadsregio Eindhoven;– Overijssel.Er is in 2002 een bedrag van € 37,9 miljoen aan deze fondsen
overgemaakt. De eerste verantwoordingen hierover worden in 2003 verwacht.• Conclusie regionale mobiliteitsfondsenDe verantwoordingsstukken over de mobiliteitsfondsen waren tijdig binnen
en op de informatievragen van het departement is adequaat gereageerd door
de subsidieontvangers. Met het beschikbare geld is nog weinig gedaan. De vier
subsidieontvangers hebben echter nog tot het jaar 2010/2011 om projecten op
te starten.3.5.3.5 Conclusie en aanbevelingenDe algemene conclusie is dat er op het gebied van specifieke uitkeringen
veel verbeterd is ten opzichte van de situatie van vorig jaar. De grootste
problemen zijn opgelost.Bij de bijdrage OV is de afhankelijkheid van één persoon
nog te groot. Bij de GDU is het ontbreken van een sanctiemogelijkheid nog
een punt van aandacht. Daarnaast beveelt de Algemene Rekenkamer aan het standpunt
over het reviewbeleid te heroverwegen. De Algemene Rekenkamer is van mening
dat de minister wel de mogelijkheid moet hebben om tot en met de eindontvanger
controles te verrichten. Deze bevoegdheden zijn nodig om bij negatieve signalen
te kunnen reageren. Daarnaast zijn deze bevoegdheden nodig om te toetsen of
de gehele verantwoordings- en controlestructuur naar behoren functioneert.
Indien deze aanbeveling niet wordt overgenomen, kan de Algemene Rekenkamer
volgend jaar opnieuw besluiten de volledige GDU onzeker te maken. Verder beveelt
de Algemene Rekenkamer aan de verplichting tot het uitvoeren van een review
door de controlerend accountant van de provincies/kaderwetgebieden bij de
controlerend accountant van de gemeenten/waterschappen op te nemen in het
controleprotocol. 3.5.4 Overdrachtsuitgaven: subsidies3.5.4.1 AlgemeenEvenals in 2001 doen zich ook in 2002 problemen voor in de opzet, de uitvoering,
de afwikkeling en de controle van de financiële verantwoordingen van
subsidieontvangers. De ernst van de problemen wisselt per departementsonderdeel
en per jaar.Waar gesteund wordt op de door de subsidieontvanger ingediende verantwoordingsinformatie
waarbij een accountantsverklaring gevoegd wordt, ontbreken soms controleprotocollen
of deze zijn deze niet adequaat. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de subsidie
van het ministerie aan de Stichting Bodemsanering en bij de subsidies van
het directoraat-generaal Luchtvaart aan de Luchtverkeersleiding Nederland.Ook het toezicht op het nakomen van de subsidievoorwaarden was in 2002
niet altijd in orde. Het kan dan gaan om een gebrek aan tijdigheid, wanneer
de ontvanger zich te laat verantwoordt, zoals bij de subsidie aan de Stichting
Bodemsanering. Of zoals bij de regionale Rijkswaterstaatdirectie Utrecht waar
van de subsidieontvangers niet altijd de verlangde voortgangsrapportages worden
ontvangen.De afwikkeling van subsidies verliep in 2002 niet altijd goed. Bij directie
Weg- en Waterbouw (DWW) werden subsidies normaal afgewikkeld, ondanks accountantsverklaringen
met beperking. In 2002 zijn er bij het directoraat-generaal Goederenvervoer
subsidies verstrekt terwijl er nog niet geheel aan de subsidievoorwaarden
was voldaan, terwijl bij de Rijkswaterstaatdirectie Noord-Nederland de afwikkeling
soms erg lang duurt.Bij het directoraat-generaal Personenvervoer wordt bij de interne controle
op subsidies en bijdragen nog erg gesteund op de expertise van de betrokken
medewerkers. De werkzaamheden kunnen daar systematischer, bijvoorbeeld door
te werken met checklisten.• Uitvoeringsorganisatie ProgisHet Project Geluidsisolatie Schiphol (Progis) behelst het aanbrengen van
geluidwerende voorzieningen en het aankopen van woningen in de omgeving van
Schiphol. Progis valt onder de verantwoordelijkheid van de regionale directie
Noord-Holland van Rijkswaterstaat. De afgelopen jaren was het financieel beheer
ontoereikend. In 2001 bleek dat, ondanks de ingezette acties, de rechtmatigheid
van de betalingen uit hoofde van de urencontracten niet voldoende was gewaarborgd.
De volledigheid van de ontvangsten en vorderingen uit hoofde van de wensvoorzieningen
van de bewoners was evenmin gewaarborgd.In 2002 is wederom veel energie gestoken in de verbetering van het financieel
beheer. De volledigheid van de ontvangsten en vorderingen uit hoofde van de
wensvoorzieningen van de bewoners was ook in 2002 nog niet gewaarborgd. Aandachtspunt
is verder de controleerbaarheid van de door de aannemers in rekening te brengen
bedragen voor isolatiewerkzaamheden en van de wijze waarop de externe organisatie,
die de directie over de werkzaamheden voert, invulling geeft aan de beoordeling
van de begrotingen van de aannemers. Concrete resultaten zijn bereikt rond
de directievoering en de betere beheersing van de urencontracten, maar deze
veranderingen vonden vrij laat in 2002 plaats, waardoor de gevolgen daarvan
en van de overige ingezette acties vooral in 2003 zullen blijken. De onvolkomenheden
zijn in 2002 blijven bestaan. 3.5.4.2 ConclusieGezien de bevindingen handhaaft de Algemene Rekenkamer haar oordeel «onvolkomenheden»
uit 2001. Aandacht en zorg voor een goed subsidiebeheer zijn volgens de Algemene
Rekenkamer ook in 2003 nog nodig.3.5.5 EU-geldstromen3.5.5.1 InleidingOp 1 mei 2002 is de Wet toezicht Europese subsidies (Wet TES) in werking
getreden (Staatsblad 2002, nr. 40), tegelijkertijd met de achtste wijziging
van de Comptabiliteitswet (Staatsblad 2002, nr. 39).De Wet TES beschrijft ministeriële bevoegdheden ten aanzien van decentrale
bestuursorganen die EG-subsidies ontvangen dan wel belast zijn met beheer-,
controle- of toezichtstaken ter uitvoering van aan de lidstaat opgelegde communautaire
verplichtingen ten aanzien van EG-subsidies. Het gaat daarbij om subsidies
voor bestedingen waarvoor de Nederlandse Staat door de Europese Commissie
of het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (financieel) aansprakelijk
kan worden gesteld.3.5.5.2 DepartementDe eerste twee leden van artikel 2 van de Wet TES luiden als volgt:«Het betrokken bestuursorgaan dat een EG-subsidie ontvangt stelt
Onze Minister in kennis van de verstrekte EG-subsidie. Deze kennisgeving vermeldt
aard en omvang van de activiteiten waarvoor de EG-subsidie wordt verleend
en de bij of krachtens de oprichtingsverdragen van de Europese Gemeenschappen
opgelegde verplichtingen ten aanzien van de verstrekking.Het betrokken bestuursorgaan doet Onze Minister jaarlijks verslag van
de wijze waarop de EG-subsidie is aangewend dan wel invulling is gegeven aan
beheer, controle of toezicht met betrekking tot de verstrekte EG-subsidie.»Deze inlichtingenplicht bestaat dus formeel uit twee onderdelen: de melding
van verstrekte subsidies (artikel 2, eerste lid) en de jaarlijkse verslaglegging
(artikel 2, tweede Lid).De hoofddirectie Financieel-Economische Zaken van het Ministerie van Verkeer
en Waterstaat (FEZ) heeft de waterschappen en de onder zijn departement vallende
ZBO's aangeschreven om de verstrekte EU-subsidies aan haar te melden.De informatie over het voorafgaande jaar dient jaarlijks uiterlijk op
30 juni ingevuld en verzonden te worden aan de betreffende beleidsverantwoordelijke
minister. Het is de bedoeling dat in juni 2003 voor de eerste keer informatie
wordt aangeleverd bij de desbetreffende minister over de periode mei–december
2002.FEZ toetst de ontvangen informatie op volledigheid en op kwaliteit van
de verzamelde gegevens.De wijze waarop FEZ omgaat met de ontvangen informatie over de Europese
gelden van de gedecentraliseerde bestuursorganen, zal nog nader ingevuld worden.
Op dit moment acht FEZ het nog niet zinvol hiervoor al organisatorische voorzieningen
op te tuigen. Dit is afhankelijk van de aard en omvang van de geleverde informatie.
Na beoordeling van de ontvangen informatie in juni 2003 zal FEZ
adequate organisatorische voorzieningen treffen.Conform de rijksbegrotingvoorschriften 2003, waarin wordt bepaald dat
de rapportages inzake het toezicht op de Europese subsidies als bedoeld in
artikel 2, onder b, van de Wet TES moeten worden opgenomen in het departementaal
jaarverslag, zal het Ministerie van Verkeer en Waterstaat uiteenzetten hoe
het toezicht op de Europese gelden op het departement zal worden uitgeoefend.Inmiddels is in interdepartementaal verband besloten aan te sluiten bij
de rapportages van de EU-structuurfondsen. Deze rapportages worden ieder najaar
aan de Tweede Kamer gezonden. De RBV 2003 zal op dit punt worden aangepast.3.5.5.3 NazorgBij de rijksoverheid heeft een interdepartementale werkgroep op ambtelijk
niveau de implementatie van de Wet TES voorbereid.Deze werkgroep (onder voorzitterschap van het Ministerie van Financiën)
zal in elk geval het komende jaar blijven voortbestaan om een regierol op
zich te nemen bij het beantwoorden van vragen die bij de implementatie van
de Wet TES nog aan de orde komen. De werkgroep zal daarbij de uitvoering volgen
om eventuele praktische knelpunten die zich voordoen tijdig te signaleren
en zonodig aanpassingen in de procedures voor te stellen. In het bijzonder
daar waar het onduidelijk blijkt te zijn c.q. twijfel blijft bestaan over
de vraag welke minister(s) beleidsverantwoordelijk is (zijn) voor een bepaalde
EG-subsidie, zal de interdepartementale werkgroep bevorderen dat daarover
helderheid wordt verschaft.3.5.6 Materieelbeheer3.5.6.1 InleidingBij het Ministerie van Verkeer en Waterstaat beslaat het materieelbeheer
voornamelijk de zorg over inventarisgoederen zoals geautomatiseerde hulpmiddelen,
meubilair en duurzame bedrijfsmiddelen. Daarmee is het belang van het materieelbeheer
als gemiddeld aan te duiden.In haar rapport bij de financiële verantwoording over 2001 constateerde
de Algemene Rekenkamer dat er in 2001 vorderingen zijn gemaakt op het gebied
van het materieelbeheer. Wel liet het materieelbeheer grote verschillen zien
tussen de diensten. De Algemene Rekenkamer bleef echter van oordeel dat er
zich nog steeds onvolkomenheden voordoen in het materieelbeheer.In tegenstelling tot 2001 is de implementatie van de baseline materieelbeheer
volgens de directie FEZ in 2002 geheel afgerond. Bij de controle over 2002
heeft de accountantsdienst dan ook gebruik gemaakt van de baseline materieelbeheer.
Verder is de aanschrijving materieelbeheer als uitgangspunt gehanteerd voor
de controle over 2002. 3.5.6.2 Bevindingen AlgemeenIn 2002 is er weliswaar vooruitgang geboekt met de implementatie van de
aanschrijving Materieelbeheer binnen het ministerie, maar het materieelbeheer
als geheel kan nog niet als toereikend worden gekwalificeerd. Het belang van
een goed materieelbeheer wordt nog niet altijd ingezien waardoor dit nogal
eens onvoldoende aandacht krijgt. 3.5.6.3 Bevindingen DienstenHet materieelbeheer laat nog steeds grote verschillen zien tussen de diensten.
Uit de controle van de departementale accountantsdienst is gebleken dat bij
een aantal diensten het materieelbeheer toereikend is.Bij veel diensten is gebleken dat het materieelbeheer weliswaar verbeterd
is ten opzichte van vorig jaar maar dat het nog niet toereikend is te noemen.
Voorts is gebleken dat bij sommige diensten de administratieve organisatie
inzake het materieelbeheer niet (geheel) beschreven of niet meer geheel actueel
is. Bij een enkele dienst is zelfs gebleken dat het materieelbeheer is verslechterd
ten opzichte van vorig jaar.3.5.6.4 ConclusieIn 2002 zijn over het algemeen vorderingen geboekt op het gebied van het
materieelbeheer. De Algemene Rekenkamer blijft echter ook dit jaar van mening
dat er nog steeds onvolkomenheden aanwezig zijn ten aanzien van het materieelbeheer.3.5.7 Verplichtingen- en voorschottenbeheerDe departementale accountantsdienst heeft in 2002 aanmerkelijk meer onjuistheden
aangetroffen in de verplichtingenadministratie dan in voorgaande jaren. Verplichtingen
zijn nogal eens te laat verantwoord, niet altijd tijdig bijgesteld en de verplichtingenstanden
zijn niet steeds tijdig geschoond na de afwikkeling van de desbetreffende
overeenkomsten.Ten aanzien van het voorschottenbeheer constateert de departementale accountantsdienst
dat de afwikkeling van de in de administratie opgenomen voorschotten verbeterd
dient te worden. Verder bleken niet alle voorschotten die daarvoor in aanmerking
komen in de voorschotadministratie te zijn opgenomen of niet voor het juiste
bedrag.De Algemene Rekenkamer constateert dat er sprake is van onvolkomenheden.3.5.8 Financiële functie Inspectie Verkeer en Waterstaat3.5.8.1 InleidingIn het RFV 2001 van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat constateerde
de Algemene Rekenkamer knelpunten in de centrale controlfunctie. In de eerste
plaats was de formatie van de controlstaf nog niet op sterkte. In de tweede
plaats is de «standing invitation» voor de centrale controller
voor de bijeenkomsten van het Bestuurscollege, die er in de praktijk wel is,
nog niet expliciet vastgelegd. De AR was verder van oordeel dat het besturingsmodel
van de IVW nog onvoldoende is uitgekristalliseerd. Zo moesten de specifieke
verantwoordelijkheden en bevoegdheden van de centrale controlfunctie, met
name in relatie tot de decentrale controlfunctie, nog verder worden uitgewerkt.3.5.8.2 Ontwikkelingen beheersorganisatie 2002Binnen IVW ontbreekt het nog steeds aan een helder sturingsmodel. Daardoor
bestaat onduidelijkheid over de taken en verantwoordelijkheden van de verschillende
divisies in relatie tot de centrale bestuursstaf, alsmede omtrent de taak
en functie van het bestuurscollege. Het besturingsmodel is daarom
per september 2002 expliciet onderdeel van het organisatieontwikkelingstraject
van de IVW. Binnen de IVW is afgesproken dat het besturingsmodel in het voorjaar
van 2003 zal worden vastgesteld.Op centraal niveau is de formatie van de controllerfunctie nog steeds
niet helemaal op sterkte. Wel is er een sterke verbetering in de formatie
waar te nemen ten opzichte van vorig jaar1.In het kader van de administratieve organisatie (AO) moeten procedures
afgestemd worden. Verder is gebleken dat de AO nog niet toereikend is geïmplementeerd.
In mei 2003 zullen de Verbijzonderde Interne Controlemaatregelen (VIC) en
de procedures hieromtrent IVW-breed opgenomen worden in de AO.Het Interne Controle Jaarplan van de centrale bestuursstaf van IVW –
het Interne Controle Jaarplan IVW 2002 – is begin november 2002 beschikbaar
gekomen. Voor 2002 is er, in het kader van de verbijzonderde interne controle
(VIC), geen centrale risicoanalyse voor heel IVW uitgevoerd. De VIC-functie
is tot op heden nog niet bij alle divisies ingevuld. Hierdoor bestaat het
risico dat onvolkomenheden in het financieel beheer intern niet worden geconstateerd.Ten aanzien van de beheersing van de transactie-uitgaven, komt de departementale
accountantsdienst tot de conclusie dat het financieel beheer als onvoldoende moet worden aangemerkt. Belangrijke terugkerende omissies
zijn:• het aanvragen van onvoldoende offertes;• het starten van de werkzaamheden voordat de overeenkomst is afgesloten;• onvoldoende controle op de gefactureerde prijs.De volledigheid van de ontvangsten is bij de divisies Luchtvaart, Scheepvaart
en Vervoer niet gewaarborgd doordat de AO en IC met betrekking tot deze ontvangstenstromen
niet centraal is beschreven. Vanwege de verschillen tussen divisies werd tot
op heden vertrouwd op de decentrale AO-beschrijving. Vanuit de centrale bestuursstaf
zijn verder ook geen specifieke IVW-kaders gesteld met betrekking tot de beheersing
van deze stromen. Hierdoor is de volledigheid van de ontvangsten niet gewaarborgd.Bovenstaande heeft geleid tot een door de departementale accountantsdienst
afgegeven verklaring met beperking ten aanzien van de financiële verantwoording.Ten aanzien van de niet-financiële gegevens concludeert de departementale
accountantsdienst dat de beheersing van de betrouwbaarheid, juistheid en volledigheid
op centraal niveau niet is geregeld. Verder bleek dat de centrale controller
niet betrokken was bij de totstandkoming van de kengetallen. De departementale
accountantsdienst concludeert voorts dat op centraal niveau te weinig inzicht
is in de totstandkoming van de door decentraal aangeleverde bedrijfsvoeringsinformatie
om tot een adequaat bedrijfsvoeringsverslag te komen.Op centraal niveau is ultimo september 2002 een Masterplan Financiële
Functie definitief geworden. Dit plan heeft als doel het optimaliseren en
borgen van de kwaliteit van de financiële functie. Vanuit dit plan zijn
een aantal actiepunten naar voren gekomen die binnen een bepaalde tijdspanne
moeten worden afgewerkt. Verder is ten aanzien van dit punt een definitieve
AO-beschrijving Materieelbeheer gepland voor juni 2003. 3.5.8.3 Conclusie en aanbevelingenHet financieel beheer bij IVW bevat in 2002 nog steeds een aantal onvolkomenheden.
De Algemene Rekenkamer beveelt aan het Masterplan Financiële Functie
voortvarend te implementeren en meer aandacht te besteden aan het waarborgen
van de volledigheid van de ontvangsten.3.5.9 IntegriteitDe Algemene Rekenkamer besteedde in haar onderzoek aandacht aan de activiteiten
op het gebied van integriteit die het ministerie in 2002 ondernomen heeft.
Daarbij heeft de Algemene Rekenkamer gelet op de maatregelen die naar aanleiding
van de conclusies en de aanbevelingen van de parlementaire enquêtecommissie
Bouwnijverheid over integriteit zijn genomen.Onderdeel van de maatregelen die het ministerie treft naar aanleiding
van de parlementaire enquête is het «aanvalsplan integriteit»
dat begin maart 2003 is vastgesteld. De acties uit het aanvalsplan integriteit
richten zich voornamelijk op de aanbevelingen en aandachtspunten uit de enquête.
Deze komen deels overeen met de aanbevelingen uit de integriteitsaudit van
de accountantsdienst in 2002 waaraan ook navolging wordt gegeven. Vooralsnog
wordt de nadruk meer gelegd op het oppakken van de aanbevelingen van de enquêtecommissie.Uit rapportages die de departementsonderdelen eind 2002 en begin 2003
hebben opgesteld over de integriteit in 2002 blijkt dat er in 2002 een versterking
heeft plaatsgevonden van het vangnet voor incidenten. Het formuleren en invoeren
van beleid is inmiddels vergevorderd en de nadruk van de activiteiten komt
steeds meer te liggen op het realiseren van veranderingen in organisatiecultuur,
managementstijl en gedrag. Daaraan wordt onder meer via voorlichting, workshops
en trainingen gewerkt.Uit het onderzoek van de accountantsdienst blijkt verder dat de registraties
van nevenfuncties, incidenten en kwetsbare functies van uiteenlopende kwaliteit
is. Daarbij doet de accountantsdienst de aanbeveling om het beleid te verbeteren
door concrete doelstellingen en streefcijfers vast stellen zodat de progressie
beter is vast te stellen. Deze aanbevelingen zijn op korte termijn te realiseren.In 2003 zal er door de accountantsdienst wederom een audit uitgevoerd
gaan worden op integriteit waarbij de accountantsdienst zich zal richten op
de effecten van beleid.De Algemene Rekenkamer wijst net als vorig jaar op de integriteitsrisico's
bij de inhuur van externen. Deze risico's heeft het departement in 2002 nog
niet in afdoende mate beheerst.3.5.10 Informatiebeveiliging3.5.10.1 InleidingEind jaren negentig bleek het informatiebeveiligingsbeleid van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat niet op orde te zijn. Hierop
is in een nieuwe aanschrijving van de secretaris-generaal aan de departementsonderdelen
opgedragen om op streefdatum 1 september 2002 de informatiebeveiliging op
orde te hebben. Uitgangspunt van de aanschrijving is dat er voor het hele
departement een minimumniveau van beveiliging wordt voorgeschreven, de zogenaamde
minimumeisen, en dat bij generieke IT1 systemen
en maatschappelijk vitale systemen extra maatregelen worden getroffen op basis
van afhankelijkheids- en kwetsbaarheidsanalyses (A&K-analyses). Het ministerie
geeft op deze manier invulling aan het Voorschrift Informatiebeveiliging Rijksdienst
(VIR).De Algemene Rekenkamer toetste de stand van zaken rond de uitvoering van
de aanschrijving per 1 januari 2003. De Algemene Rekenkamer toetste ook of
de in het RFV 2001 geconstateerde onvolkomenheden waren opgeheven.In 2001 werd nog niet voldaan aan de norm die de Algemene Rekenkamer hanteert
voor het VIR, omdat nog niet voor alle maatschappelijk vitale processen A&K-analyses
waren uitgevoerd. De Algemene Rekenkamer oordeelde daarom dat er sprake was
van onvolkomenheden in de uitvoering van het VIR. Bij de uitvoering van de
A&K-analyses en het treffen van maatregelen naar aanleiding van de analyses
zou de streefdatum van 1 september 2002 overschreden gaan worden.Verder constateerde de Algemene Rekenkamer vorig jaar dat het onderwerp
informatiebeveiliging niet voldoende aandacht en prioriteit kreeg van het
verantwoordelijke lijnmanagement. Een verhoogde inspanning van het ministerie
was noodzakelijk om te voorkomen dat op de streefdatum van 1 september 2002
de informatiebeveiliging binnen het ministerie nog niet op orde zou zijn.
De A&K-analyses bij Rijkswaterstaat dienden met voorrang te worden uitgevoerd.In haar reactie benadrukte de minister dat de uitzondering voor de A&K-analyses
vanaf het begin duidelijk was en geaccepteerd werd. De omvang en complexiteit
van het programma maakten dat de streefdatum van 1 september 2002 hiervoor
niet realistisch was, aldus de minister. De binnen het ministerie gestelde
einddatum voor de invoering van de minimumeisen zou volgens de minister wel
worden gehaald.3.5.10.2 MinimumeisenIn 2002 is de invoering van de minimumeisen grotendeels gerealiseerd,
maar de door de minister uitgesproken verwachting dat de invoering van de
minimumeisen per 1 september 2002 zou zijn afgerond, is bij enkele departementsonderdelen
niet waargemaakt2. Het betreft hier echter wel
allemaal vrij recent opgerichte departementsonderdelen.Een belangrijk punt van aandacht is de informatie die opgenomen is in
de voortgangsrapportages aan de secretaris-generaal en het Audit Committee.
Deze bevat tegenstrijdigheden. Eind 2002 en begin 2003 is door de accountantsdienst
een audit uitgevoerd op opzet van de implementatie van de minimumeisen. Volgens
de accountantsdienst hebben de departementsonderdelen in opzet een overwegend
goede invulling gegeven aan de minimumeisen, maar hebben eind 2002 alleen
het directoraat-generaal Personenvervoer, en drie3
van de negentien Rijkswaterstaatdirecties de minimumeisen volledig geïmplementeerd.
In september 2002 rapporteerde de directie Organisatie en Informatie (DOI) aan de secretaris-generaal en het Audit Committee dat de minimumeisen
informatiebeveiliging bij alle dienstonderdelen
van Rijkswaterstaat waren ingevoerd en in het bedrijfsvoeringsverslag 2002
van Rijkswaterstaat stelt de DG-Rijkswaterstaat hetzelfde in de deelmededeling
over de bedrijfsvoering. De bevindingen en conclusies van de accountantsdienst
komen niet overeen met de inhoud van de rapportages van zowel het directoraat-generaal
Rijkswaterstaat in het kader van de mededeling over de bedrijfsvoering als
de voortgangsrapportages van DOI.In 2003 zal de accountantsdienst een audit uitvoeren op het bestaan van
de maatregelen van het informatiebeveiligingsbeleid.3.5.10.3 Afhankelijkheids- en Kwetsbaarheidsanalyses• Generieke ITOp 1 september 2002 zijn de A&K-analyses voor de generieke IT voor
het merendeel afgerond. Begin 2003 zijn alle analyses gereed en zijn of worden
de additionele maatregelen uitgevoerd. Van twee generieke systemen, het personele
systeem SAP HR en het postregistratiesysteem, dient de implementatie van de
additionele maatregelen nog uitgevoerd te worden.• Maatschappelijk vitale processenOp 1 september 2002 zijn de A&K-analyses bij het KNMI uitgevoerd.
De uitvoering van de A&K-analyses bij Rijkswaterstaat is dan nog in volle
gang. Deze A&K-analyses zijn ook eind december 2002 nog niet afgerond.
Voor het afronden van de A&K-analyses en het invoeren van additionele
maatregelen naar aanleiding daarvan, geldt als streven dat deze op 1 januari
2004 afgerond moeten zijn. Daarmee is ook in 2002 nog niet voldaan aan de
door de Algemene Rekenkamer gestelde norm.De keuze voor de invoering van een minimumniveau van informatiebeveiliging
en het selectief toepassen van afhankelijkheids- en kwetsbaarheidsanalyses
vergt een selectie. Rijkswaterstaat benoemde vier groepen van processen als
maatschappelijk vitaal. Een mogelijke extra groep: «Buisleidingstraten
ten behoeve van import, transport en export van belangrijke stoffen»
was door het ministerie in de «Millenniumrapportage» ook als maatschappelijk
vitaal aangemerkt, maar niet in het programma voor de A&K-analyses opgenomen.
De Algemene Rekenkamer kon vorig jaar niet achterhalen waarom dit systeem
buiten beschouwing werd gelaten.In 2002 heeft door Rijkswaterstaat nader onderzoek plaatsgevonden naar
het eventueel opnemen van de «Buisleidingstraten» als maatschappelijk
vitaal proces. Conclusie in dit onderzoek is dat het weliswaar om een maatschappelijk
vitaal proces gaat, maar dat de verantwoordelijkheid voor het uitvoeren van
het maatschappelijk proces niet bij de rijksoverheid berust. De rijksoverheid
levert de infrastructuur en geeft voorschriften uit waar de leidingeigenaren
zich aan moet houden. De leidingeigenaren zijn organisaties als de Shell en
de NAM. Namens de rijksoverheid is de Stichting Buisleidingstraat ZW Nederland
belast met het toezicht op de naleving van de voorschriften. De toezichthoudende
taak als zodanig is volgens Rijkswaterstaat geen maatschappelijk vitaal proces. 3.5.10.4 ConclusieTen opzichte van 2001 heeft het departement flinke vorderingen gemaakt
met het uitvoeren van de aanschrijving, maar de klus is nog niet geklaard.
De streefdatum van 1 september 2002 voor het op orde brengen van de informatiebeveiliging
is niet gehaald. Omdat de A&K-analyses voor de maatschappelijk vitale
systemen ultimo 2002 nog niet volledig waren uitgevoerd, is ook in 2002 nog
niet voldaan aan de door de Algemene Rekenkamer gehanteerde norm voor de uitvoering
van het VIR. De Algemene Rekenkamer oordeelt daarom dat in 2002 wederom sprake
was van onvolkomenheden in de uitvoering van het VIR.Ondanks de behaalde resultaten zal in 2003 de aandacht van het verantwoordelijke
management voor informatiebeveiliging niet mogen verslappen. Een belangrijk
aandachtspunt is verder de zorgvuldige informatievoorziening omtrent de voortgang
van de uitvoering van de aanschrijving. In 2002 werd in de verschillende rapportages
tegenstrijdige informatie verschaft over de voortgang.3.5.11 Agentschap KNMIHet agentschap KNMI heeft in de afgelopen jaren belangrijke vorderingen
gemaakt in het verbeteren van zijn financieel beheer. Dat resulteerde in 2001
in een goedkeurende accountantsverklaring over 2000 van de departementale
accountantsdienst, waar die in voorgaande jaren niet werd gegeven. Vorig jaar
zette die ontwikkeling zich voort, en ook over 2001 en 2002 krijgt het KNMI
een goedkeurende verklaring.De Algemene Rekenkamer stelt wel vast dat, hoewel het financieel beheer
op orde is, de vaart in het bereiken van verbeteringen er in het afgelopen
jaar wat uit lijkt te zijn geraakt. In 2002 is er weinig vooruitgang bij het
wegwerken van een aantal zorgpunten die ook in 2001 bestonden.Eén van die punten is het feit dat het KNMI er vorig jaar nog niet
in is geslaagd over te gaan tot uniform tijdschrijven. Een verbetering ten
opzichte van 2002 is wel dat het hele KNMI per 1 januari 2003 tijd is gaan
schrijven. Het gebeurt echter ook nu nog niet in de hele organisatie op dezelfde
manier. Pas als dat wel gebeurt – dat zal naar het zich laat aanzien
medio 2003 zijn – is het mogelijk te bepalen of de nu nog voorcalculatorisch
verdeelde kosten die het KNMI voor zijn producten rekent, de werkelijke kosten
goed weergeven. In een kennisintensieve organisatie als het KNMI is dit voor
de afnemers (vooral: het Ministerie van Verkeer en Waterstaat en de luchtvaart)
van groot belang, omdat de arbeidskosten daar een aanmerkelijk deel van de
totale kosten uitmaken.Een ander punt is de debiteurenadministratie. In 2002 heeft het KNMI een
forse inhaalslag gepleegd met het aanmanen van lang achterstallige vorderingen.
Dat heeft als resultaat gehad dat de achterstand in het innen van vorderingen
die langer dan een jaar bestonden aanzienlijk is afgenomen. Voor de in 2002
ontstane vorderingen is echter geen aandacht geweest, waardoor de achterstand
van vorderingen tussen een half jaar en een jaar fors is toegenomen.De departementale accountantsdienst noemt in haar rapport deze beide punten
ook. Daarnaast wijst ze erop dat de betrouwbaarheid en validiteit van de prestatiegegevens
van het KNMI niet voldoende zijn gewaarborgd. In de AO-beschrijving van de
totstandkoming van prestatiegegevens bij het KNMI wordt niet
verwezen naar alle processen die ten grondslag liggen aan de prestatiegegevens,
wat wel zou moeten. Hierdoor voldoet de AO-beschrijving niet aan de eisen
die de Regeling prestatiegegevens en evaluatieonderzoek (RPE) eraan stelt.
De beschrijving voldoet evenmin aan de eisen die de RPE stelt inzake validiteit
en bruikbaarheid van de prestatiegegevens. Het KNMI gaf aan voornemens te
zijn deze beschrijving in 2003 alsnog op te nemen.Een onderwerp dat de Algemene Rekenkamer in haar rapport over de financiële
verantwoording van het KNMI over 2001 aansneed, was het gebrek aan aansluiting
tussen de omschrijving van doelstellingen en taken in verschillende belangrijke
brondocumenten (de KNMI-wet, de begroting van het KNMI, het jaarcontract met
het Ministerie van Verkeer en Waterstaat). Dit maakt sturen en verantwoorden
naar het oordeel van de Algemene Rekenkamer niet goed mogelijk. Vandaar dat
zij in haar rapport over 2001 de aanbeveling deed, één en ander
meer te stroomlijnen. Het KNMI is al in 2001 en doorlopend in 2002 aan de
slag gegaan met het verbeteren van de externe en interne aansturing en neemt
daarin de aanbeveling van de Algemene Rekenkamer mee. Dit proces is in 2002
nog niet tot afronding gekomen, maar het verheugt de Algemene Rekenkamer dat
het KNMI de implementatie in 2003 ter hand gaat nemen.De Algemene Rekenkamer is van oordeel, dat het KNMI zijn financieel beheer
in de laatste jaren aanmerkelijk heeft verbeterd. Zij meent echter wel dat
de positieve ontwikkelingen verder moeten worden doorgezet, en dat er nog
geen reden is om genoegen te nemen met datgene wat al is bereikt.3.5.12 ConclusieOp grond van haar bevindingen is de Algemene Rekenkamer van oordeel dat
het financieel beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden administraties
in 2002 voldeden aan de daaraan gestelde eisen met uitzondering van:• het contractbeheer bij de directie Bouwdienst van het directoraat-generaal
Rijkswaterstaat;• het financieel beheer bij de Inspectie Verkeer en Waterstaat;• het verplichtingenbeheer op onderdelen;• het materieelbeheer op onderdelen;• het subsidiebeheer op onderdelen;• het reviewbeleid bij de specifieke uitkering GDU.3.6 Conclusies en aanbevelingenOnderstaande tabel geeft een overzicht van de conclusies van de Algemene
Rekenkamer over de verschillende bedrijfsvoeringsaspecten van het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat.4 BELEIDSINFORMATIE4.1 InleidingDe Tweede Kamer heeft bij aanvang van het ontwikkelingstraject VBTB steeds
benadrukt de betrouwbaarheid van gegevens in de begroting en het jaarverslag
van belang te vinden. Dit geldt ook voor de beleidsinformatie. Deze informatie
over beleid is in toenemende mate van belang bij de begroting en verantwoording.
De beleidsinformatie moet direct of indirect iets zeggen over prestaties,
effecten, kosten, doelmatigheid en doeltreffendheid.In artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001 is vastgelegd dat de Algemene
Rekenkamer een oordeel geeft over:• de totstandkoming (proces) van de niet financiële informatie;• de kwaliteit (product) van niet-financiële informatie in het
jaarverslag.Bij het uitvoeren van deze wet stuit de Algemene Rekenkamer op een complicerende
factor, namelijk dat er nog geen normen bestaan voor niet-financiële
(beleids)informatie. Evenmin is er een bijbehorende controlestructuur opgezet.
Bovendien doet de departementale accountantsdienst volgens artikel 66 van
de CW 2001 slechts onderzoek naar de «deugdelijke» totstandkoming
van niet-financiële informatie. Hierdoor kan de Algemene Rekenkamer niet,
zoals gewoonlijk bij andere onderzoeksobjecten, gebruik maken van de departementale
voorcontrole.Met de motie-Van Walsem1 heeft de regering
de opdracht gekregen om te zorgen voor een uitwerking van normen en controlestructuur.
Deze moeten worden toegepast met ingang van de begrotingscyclus 2005 (zie
ook hoofdstuk 2). Dit betekent dat de Algemene Rekenkamer voor het verslagjaar
2002 nog geen volledig oordeel kan geven over de (totstandkoming van) beleidsinformatie.Wel heeft de Algemene Rekenkamer getoetst of de beleidsinformatie in het
jaarverslag minimaal voldoet aan de verslaggevingseisen (§ 4.2.1).
Op basis van deze bevindingen is het oordeel in hoofdstuk 2 tot stand gekomen.Om nadere invulling te geven aan haar taken heeft de Algemene Rekenkamer
bij het Ministerie van Verkeer en Waterstaat een verdiepingsonderzoek uitgevoerd
naar een beperkt aantal prestatiegegevens voor één beleidsartikel.
Zij heeft zo een eerste indruk gekregen van de kwaliteit van de beleidsinformatie
en de totstandkoming daarvan. Met het verdiepingsonderzoek wil zij tevens
de ontwikkeling en toepassing van normen bevorderen. Na overleg met de hoofddirectie
FEZ is het beleidsartikel 4, «duurzaam goederenvervoer» in het
verdiepingsonderzoek betrokken, waarbij als prestatiegegevens zijn gekozen
de emissiegegevens voor CO2 en NOx.Volgens het Ministerie van Verkeer en Waterstaat zijn dit artikel en deze
prestatiegegevens als een best-practicevoorbeeld te typeren. De emissiecijfers
zijn relatief «harde» outcome-gegevens en er zijn diverse waarborgen
voor een deugdelijke totstandkoming gecreëerd. Bij een modelmatige berekening
van CO2 en NOx blijft het lastig in hoeverre modelberekeningen
hierover de werkelijke ontwikkelingen weergeven (zie toelichting in kader):
het vraagstuk van meten of berekenen. Emissies CO2 en NOxHet bevorderen van stil en schoon goederenvervoer is één
van de doelstellingen van het beleidsartikel «duurzaam goederenvervoer».
De inspanningen van het departement zijn erop gericht om de milieubelasting
te beperken tot een maatschappelijk aanvaardbaar niveau door het verminderen
van de verschillende typen uitstoot.Voor stikstofoxiden (NOx) is de taakstelling voor de totale
sector verkeer en vervoer een reductie tot 150 kiloton per jaar in 2010. Dit
is voor goederenvervoer uitgesplitst naar het niveau van 2000 (37%), zodat
de taakstelling voor goederenvervoer 56 kiloton in 2010 bedraagt.Voor kooldioxide (CO2) streeft het departement naar «een
kleinere toename» van de uitstoot door verkeer en vervoer in 2010. Uit
de verantwoording wordt niet duidelijk hoe deze kleinere toename is gedefinieerd.
Voor goederenvervoer is geen specifieke doelstelling geformuleerd.In het jaarverslag worden de emissies van NOx en CO2
gepresenteerd voor de sector goederenvervoer van 1997 tot 2001, uitgesplitst
naar de verschillende modaliteiten (wegvervoer, binnenvaart, spoorvervoer
en shortsea). Goederenvervoer door luchtvaart en overige scheepvaart blijft
hier buiten beschouwing.De NOx- en CO2-emissies van het goederenvervoer
worden in het kader van de Goederenvervoermonitor berekend door de Adviesdienst
Verkeer en Vervoer (AVV) van Rijkswaterstaat op basis van brongegevens van
het RIVM (emissiefactoren) en het CBS (vervoersstatistiek). Deze gegevens
worden door AVV bewerkt, zodat ze aansluiten op de beleidsdoelstellingen en
op elkaar.Een emissiefactor kan worden samengevat als een veronderstelde uitstoot
per gewichtseenheid en/of kilometer. De emissies worden berekend door per
modaliteit (en subcategorieën) de emissiefactoren te vermenigvuldigen
met de voertuigkilometers (weg), de tonkilometers (spoor) of het aantal tonnen
(binnenvaart en zeevaart). De emissiefactoren voor de sector verkeer worden
jaarlijks vastgesteld door de taakgroep Verkeer en Vervoer van de Coördinatiecommissie
Doelgroepmonitoring van VROM. De berekeningsmethoden zijn door de taakgroep
vastgelegd in de rapportage «Methoden voor de berekening van de emissies
door mobiele bronnen in Nederland» in de rapportagereeks Milieumonitor.De beperkte opzet van het onderzoek van de Algemene Rekenkamer (twee prestatiegegevens
bij één beleidsartikel) heeft als consequentie dat op basis
van de bevindingen geen algemene uitspraak gedaan kan worden over de totstandkoming
van alle prestatiegegevens bij het Ministerie van Verkeer en Waterstaat.De bevindingen moeten gelezen worden in het licht van het VBTB-groeiproces:
de nadruk ligt op het belang van (de uitwerking van) de eisen die aan de totstandkoming
en de kwaliteit van de beleidsinformatie gesteld kúnnen worden. Daarbij
worden zowel goede voorbeelden als knelpunten die nog om een oplossing vragen,
beschreven. 4.2 Gehanteerde normenOnderstaande tabel geeft aan welke criteria zijn gehanteerd voor de beoordeling
van respectievelijk de kwaliteit van de beleidsinformatie in het jaarverslag
en de totstandkoming van de beleidsinformatie. Voor het artikel dat verdiepend
is onderzocht, is aangegeven welke normen in het onderzoek zijn betrokken.
De Algemene Rekenkamer verbindt hieraan nog geen oordeel. De definities van
de gehanteerde normen en begrippen zijn opgenomen in de verklarende woordenlijst
(bijlage 4). 4.3 Kwaliteit van de beleidsinformatieDe Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of de beleidsinformatie in het
jaarverslag voldoet aan de wettelijke voorschriften (verslaggevingseisen).
Zij heeft zich daarbij gericht op de leeswijzer, de beleidsprioriteiten en
de (niet-)beleidsartikelen. De bevindingen van dit deel van het onderzoek
zijn meegewogen in het oordeel zoals dat in hoofdstuk 2 is gegeven.Voor de inhoud, vorm en presentatie van de beleidsinformatie in het jaarverslag
hanteert de Algemene Rekenkamer een aantal algemene kwaliteitsnormen. Van
belang zijn relevantie, betrouwbaarheid, begrijpelijkheid en vergelijkbaarheid.
Deze normen zijn toegepast in het verdiepende onderzoek1. De bevindingen voor het verdiepende deel van het onderzoek zijn niet
meegewogen in het oordeel.In het onderstaande zal in beschrijvende zin
een beeld geschetst wordt van de beleidsinformatie in beleidsartikel 4. Oordelen
over dit artikel zijn terug te vinden in hoofdstuk 2, dat ingaat op de beoordeling
van het jaarverslag aan de hand van de voorschriften.4.4 Verdiepingsonderzoek4.4.1 Relevantie en actualiteitBij het beleidsartikel 4 «Duurzaam Goederenvervoer» is de
algemene beleidsdoelstelling: «het bevorderen van een milieuvriendelijk
goederenvervoersysteem» opgenomen. De Algemene Rekenkamer heeft vastgesteld
dat de gepresenteerde beleidsinformatie op hoofdlijnen een inzichtelijk beeld
geeft van de doelbereiking bij de operationele doelen.Vanuit de idee dat effectgegevens op het niveau van de algemene doelstellingen
per definitie een te hoog aggregatie- en abstractieniveau hebben, heeft VenW
gekozen voor een systematiek van effectgegevens op het niveau van de operationele
doelen, te weten:• transportpreventie;• stil en schoon vervoer• zuinig ruimtegebruik;• verantwoord ondernemen.Bij de operationele doelstelling «stil en schoon vervoer»
heeft de Algemene Rekenkamer extra aandacht besteed aan de NOx-
en CO2-emissies. Vastgesteld werd dat relevante, duidelijke overzichten
van deze NOx en CO2-emissies worden vermeld voor de
periode 1997–2001. Trends en ontwikkelingen worden toegelicht. Voor
de indicator NOx worden de bijbehorende kwantitatieve streefwaarden
aangegeven. Voor de CO2-uitstoot wordt gestreefd naar een «kleinere
toename». Er wordt een tijdshorizon tot 2010 gebruikt.In de verantwoording 2002 wordt vermeld waar gebruik is gemaakt van aannames.
Op een enkele plaats wordt ook ingegaan op relevante neveneffecten van het
beleid zoals bij de ontgassing van Vluchtige Organische Stoffen (VOS).De verantwoording van «duurzaam goederenvervoer» laat zien
dat er nog meer gepresteerd is in vergelijking met de begroting: op diverse
plaatsen worden projecten genoemd die niet in de begroting waren aangekondigd.
Zo worden bij «transportpreventie» de uitvoering van een monitor
genoemd en bij «stil en schoon vervoer» programma's en projecten. Over het meten van milieuprestaties van bedrijven wordt duidelijk vermeld
dat de geplande inspanningen zijn gerealiseerd en dat de beschikbare middelen
zijn ingezet. Daarnaast stelt de Algemene Rekenkamer vast dat over de uitvoering
van de groeiparagraaf uit de begroting wordt gerapporteerd.Bij de gepresenteerde realisatiewaarden is sprake van «naijleffecten»
omdat het verzamelen en verwerken van de informatie door derden tijd vergt.
Tevens geldt dat de geleverde prestaties pas op lange termijn effecten kunnen
genereren, hetzij kwalitatief, hetzij kwantitatief. Dit heeft gevolgen voor
de actualiteit van de gegevens. De CO2- en NOx-gegevens
hebben nog geen betrekking op het jaar 2002.In het jaarverslag wordt aangegeven dat sommige effectgegevens nog in
ontwikkeling zijn of (nog) niet beschikbaar (bijvoorbeeld transportpreventie
en geluidsemissies). Het is dan ook niet mogelijk een directe relatie te leggen
tussen de prestaties en de effecten. Om dezelfde reden kan er nog niets gezegd
worden over de kosteneffectiviteit: dit veronderstelt de beschikbaarheid van
effectgegevens.De beleidsinformatie in het jaarverslag over beleidsartikel 4 gaat ook
in op de budgettaire gevolgen van beleid. De gegevens worden vanaf 2002
vermeld. De bedragen en verschillen met de begroting worden in voetnoten toegelicht.
Een relatie met doelmatigheidsgegevens wordt daarbij nog niet gelegd.In de verantwoording 2002 wordt soms wel en soms niet ingegaan op de betrouwbaarheid
van de gepresenteerde gegevens. Zo wordt bij «stil en schoon vervoer»
een indicatie gegeven van de mate van kwaliteit van de gekwantificeerde emissies
CO2 en NOx door te vermelden dat de gegevens nog niet
aansluiten op die van het personenvervoer en op die van VROM. Ter vergroting
van de toekomstige vergelijkbaarheid wordt reeds aangekondigd dat vanaf 2004
een harmonisatieslag zal worden gemaakt.4.4.2 Vorm en presentatieHet ministerie moet de informatie helder en eenvoudig presenteren. Dit
wordt bevorderd als er een duidelijke structuur is, als de informatie eenduidig
is, als de informatie niet te veel vaktermen bevat, als het zelfstandig leesbaar
is of zonodig duidelijke verwijzingen bevat. Ook is het belangrijk dat er
een helder onderscheid is tussen middelen, activiteiten, prestaties en effecten.De in de verantwoording 2002 gepresenteerde informatie over het beleidsartikel
heeft in het algemeen een duidelijke structuur. Het beleidsartikel is grotendeels
zelfstandig leesbaar, met uitzondering van de doelstelling «zuinig ruimtegebruik».
De lezer wordt daar doorverwezen naar een ander beleidsartikel, waar de doelstelling
echter anders wordt verwoord.Een goed voorbeeld van begrijpelijk gepresenteerde informatie zijn de
CO2- en NOx-emissiecijfers door het goederenvervoer
bij «stil en schoon vervoer». Hiervoor zijn kwantitatieve gegevens
van vier modaliteiten, namelijk wegvervoer, binnenvaart, spoorvervoer en shortsea,
opgenomen. In de tekst staan twee overzichtelijke figuren over de ontwikkeling van de emissies van respectievelijk CO2 en NOx
per modaliteit en in totaal over de jaren 1997 tot en met 2001.De toelichting bij de tabellen en figuren is informatief. De verantwoording
2002 vermeldt ook waar de gegevens nog niét aansluiten. Tevens wordt
aangegeven waar voor de cijfers schattingen zijn gemaakt.Wat betreft de vergelijkbaarheid van de gepresenteerde informatie kan
het volgende over het jaarverslag worden opgemerkt. Bij «stil en schoon
vervoer» is vergelijking van de emissies in de tijd redelijk uitvoerbaar
doordat er reeksen cijfers over de periode 1997–2001 worden verstrekt.In de tekst wordt echter aangegeven dat emissiefactoren bij derden zijn
gewijzigd. Verder wordt bij «stil en schoon vervoer» uitsluitend
ingegaan op de CO2- en NOx-emissies. Een verantwoording
over het andere deel van de doelstelling, namelijk het verminderen van de
emissie van geluid, wordt niet gegeven. In de begroting was al wel aangegeven
dat gegevens met betrekking tot geluidshinder nog in ontwikkeling zijn, maar
dit wordt in de verantwoording niet herhaald. Voor dit beleidsartikel is het
vergelijken van gegevens in de tijd voor de meeste andere doelstellingen nog
niet goed mogelijk. Bij «verantwoord ondernemen» wordt met kwalitatieve
informatie getracht een beeld te schetsen, waarbij duidelijk wordt gemaakt
dat er vooruitgang is gerealiseerd.4.5 Totstandkoming beleidsinformatieDe beleidsinformatie die het ministerie in het jaarverslag opneemt, dient
op een betrouwbare, valide, ordelijke en controleerbare wijze tot stand te
zijn gekomen. In deze paragraaf worden de belangrijkste bevindingen vermeld
van het onderzoek naar de totstandkoming van de beleidsinformatie. Het onderzoek
richt zich op de informatieverzameling en -verwerking zelf en op de vastlegging
daarvan.In de Regeling Prestatiegegevens en Evaluatieonderzoek
Rijksoverheid (RPE) worden normen genoemd voor de totstandkoming
van beleidsinformatie. De Algemene Rekenkamer heeft deze normen als uitgangspunt
genomen om zicht te krijgen op de kwaliteit van dit totstandkomingsproces.
Van belang zijn de normen relevantie, bruikbaarheid, betrouwbaarheid, validiteit,
reproduceerbaarheid, ordelijkheid en controleerbaarheid.4.5.1 Prestatiegegevens CO2 en NoxDe Algemene Rekenkamer heeft de totstandkoming van de prestatiegegevens
van CO2 en NOx nader onderzocht.De emissies worden bepaald door de volumegegevens (ton/kilometers) van
het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) te vermenigvuldigen met de gemiddelde
emissiefactoren (ton/kilometer) die door een landelijke werkgroep worden bepaald.De gegevens die door derden, zoals het CBS, worden aangeleverd, zijn in
opdracht van DGG door AVV bewerkt tot relevante beleidsinformatie voor het
jaarverslag (zie verder paragraaf 4.1).De taakgroep Verkeer en Vervoer onder leiding van VROM bepaalt de emissiefactoren
voor NOx en CO2. Hierbij wordt het departement vertegenwoordigd
door het Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling
(RIZA). AVV is indirect betrokken door deelname aan de Coördinatiecommissie
Doelgroepmonitoring (CCDM) van VROM, waar de taakgroep onder valt. Het directoraat-generaal Goederenvervoer (DGG) heeft met de Adviesdienst
Verkeer en Vervoer (AVV) van Rijkswaterstaat een samenwerkingsprotocol goederenvervoer
ontwikkeld, waarin prestatieafspraken zijn vastgelegd. Onderdeel van deze
afspraken is de goederenvervoermonitor met 27 indicatoren waarvan «uitstoot
van geur, stoffen en gas (emissies) vrachtverkeer» er één
is. De afspraken zijn gericht op de verzameling en bewerking van beleidsrelevante
informatie. De weergegeven informatie heeft betrekking op de emissies van
het goederenvervoer. Een expliciete koppeling tussen deze doelstelling en
de inspanningen van de rijksoverheid hiervoor ontbreekt.In het samenwerkingsprotocol tussen DGG en AVV wordt aangegeven dat er
geen opmerkingen zijn over de kwaliteit van de informatie afkomstig van derden
omdat deze afkomstig is van «gerenommeerde instituten», in casu
het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne (RIVM) en het
CBS. De Algemene Rekenkamer is van mening dat ook gerenommeerde instituten
verantwoording kunnen afleggen over kwaliteit van de geleverde informatie.Het departement heeft geen specifieke afspraken
gemaakt met het RIVM en het CBS omtrent de informatie, die in reguliere publicaties
(Milieubalans en Vervoersstatistiek) wordt opgeleverd. Er zijn met deze publiek
gefinancierde instellingen wel algemene afspraken gemaakt over de producten
en oplevertijdstippen.Om de gegevens aan te laten sluiten bij de doelstellingen van het beleidsartikel
worden deze door AVV bewerkt1.• Over de bewerking die deze derdeninformatie vervolgens bij AVV
ondergaat, wordt in het protocol niets vermeld. Deze bewerking van de emissiegegevens
van het RIVM en de verkeersstatistiek van het CBS door AVV tot gegevens voor
de goederenvervoermonitor is niet vastgelegd en is daardoor voor derden niet
controleerbaar.• De betrouwbaarheid van de informatie over de vervoersontwikkeling
van het CBS wordt globaal getoetst door AVV. AVV maakt een kwalitatieve analyse
van de plausibiliteit van de uitkomsten van de CBS-vervoersstatistiek nadat
deze is verschenen. Hierover wordt indien nodig gecorrespondeerd.Zowel voor emissiefactoren als voor de vervoersstatistiek geldt dat er
sprake is van voortschrijdende inzichten bij de verschillende betrokken partijen
die leiden tot aanscherping van de cijferreeksen. Recente voorbeelden hiervan
zijn de herberekening door het AVV van de voertuigkilometers van buitenlandse
vervoerders op Nederlands grondgebied en de bijstelling van de emissiefactoren
als gevolg van andere aannames over LPG-gebruik. Dit laatste voorbeeld heeft
tot gevolg gehad dat de gegevens voor de CO2-uitstoot van het goederenvervoer
over de laatste jaren met terugwerkende kracht aanzienlijk naar beneden zijn
bijgesteld, hetgeen overigens aangeeft dat de onzekerheidsmarges voor emissies
navenant zijn.In dit onderzoek is de Algemene Rekenkamer op zoek naar «best practices».
Twee onderdelen van de totstandkoming van deze prestatiegegevens verdienen
in dit kader bijzondere aandacht. Het gaat hier om kenmerkende punten voor
deze casus.• Het eerste specifieke sterke punt is de bewerking van reeds bestaande
brongegevens, zodanig dat deze aansluiten op de beleidsdoelstellingen. Dit
is een efficiënte en effectieve werkwijze. Het kenniscentrum AVV speelt
hierin een belangrijke rol als intermediair tussen beleid en informatie. Hoewel
er nog verbeteringen zijn te realiseren in de transparantie van
de werkwijze die ten grondslag ligt aan het prestatiegegeven, is de beschikbaarheid
van relevante informatie voor het verslag een duidelijk pluspunt.• Het tweede specifieke sterke punt, dat betrekking heeft op betrouwbaarheid,
is de betrokkenheid van verschillende organisaties met verschillende expertise
bij de totstandkoming van de (bron)gegevens. Dit levert een positieve bijdrage
aan de continue ontwikkeling en aanscherping van de kwaliteit van de gegevens.Hiermee zijn diverse waarborgen gecreëerd voor de totstandkoming
van deze prestatiegegevens.4.6 Conclusies en aanbevelingenOp basis van het best-practice-onderzoek naar het product en het proces
van totstandkoming van beleidsinformatie bij beleidsartikel 4, duurzaam goederenvervoer,
concludeert de Algemene Rekenkamer dat er een aantal goede waarborgen is gecreëerd
voor de deugdelijke totstandkoming van de prestatiegegevens CO2
en NOx. Het directoraat-generaal Goederenvervoer van het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat heeft in een informatieprotocol met de Adviesdienst
Verkeer en Vervoer haar informatiebehoefte expliciet gemaakt. Voorts draagt
de geïnstitutionaliseerde betrokkenheid van diverse instellingen en disciplines
bij de bepaling van emissiefactoren en de verbetering van cijfers over volumegegevens
bij aan de kwaliteit van de gegevens. De transparantie van de totstandkoming
van de gegevens zou nog vergroot kunnen worden indien het bewerkingsproces
bij AVV om van derdeninformatie tot informatie te komen die aansluit bij de
operationele doelstellingen, explicieter zou worden beschreven.Wat de beleidsinformatie over het product betreft, constateert de Algemene
Rekenkamer dat er expliciet aandacht wordt besteed aan de betrouwbaarheid
en vergelijkbaarheid van deze informatie. De Algemene Rekenkamer acht dat
een goede zaak. Anderzijds constateert de Algemene Rekenkamer dat er nog verbeteringen
mogelijk zijn zoals het verder ontwikkelen van prestatie- en effectgegevens.
Ook wordt aanbevolen om middelen, activiteiten, prestaties, effecten en de
verbanden hiertussen duidelijker en vollediger te beschrijven, zowel in de
begroting als in de verantwoording. 5 REACTIE MINISTER EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER5.1 Reactie Minister van Verkeer en Waterstaat5.1.1 Oordeel jaarverslag en saldibalansDe minister gaat in zijn reactie in op het ontbreken van doelmatigheidsgegevens
en volumegegevens voor raming en realisatie. Deze gegevens zouden volgens
de minister alleen opgenomen moeten worden als deze ook in de begroting voorkomen.De minister gaat daarnaast gedetailleerd in op een aantal paragrafen uit
hoofdstuk 2. Bij paragraaf 2.4.2 «Opbouw en leeswijzer» geeft
de minister in zijn reactie aan dat de ontbrekende informatie in grafiekvorm
over de gerealiseerde uitgaven en ontvangsten in het jaarverslag zal worden
opgenomen. Bij paragraaf 2.4.3 «Doelstellingen» geeft de
minister in zijn reactie aan dat hij het ermee eens is dat artikel 15 niet
voldoet aan de eis dat de algemene en operationele doelstelling uit de begroting
terugkomt in het jaarverslag. Bij de artikelen 6, 13 en 14 is dit ook zo,
maar is de minister van mening dat de doelstelling uit de begroting niet letterlijk
hoeft terug te komen in het jaarverslag omdat de strekking van zowel de algemene
als de nader geoperationaliseerde doelstellingen van deze artikelen wel dezelfde
zijn als in de begroting. Tenslotte geeft de minister aan bij paragraaf 2.4.4
«Prestatiegegevens» uit praktisch oogpunt en omwille van de overzichtelijkheid
bewust te zijn afgeweken van de Rijksbegrotingsvoorschriften. De streefwaarden
zijn wel in de nabijheid van de tabellen opgenomen.5.1.2 Mededeling over de bedrijfsvoeringDe minister is het eens met de bevinding dat de betrokkenheid van het
management nog verbeterd kan worden. Hij gaat deze bevinding binnen het Ministerie
van Verkeer en Waterstaat gebruiken als ondersteuning bij de acties om het
management nog sterker te overtuigen van het belang van hun nauwe betrokkenheid
bij het opstellen van bedrijfsvoeringsplannen en -verslagen.5.1.3 ContractbeheerIn zijn reactie gaat de minister alleen in op DGP en Rijkswaterstaat.
DGP is reeds begonnen met het in kaart brengen van de aanbevelingen van de
Algemene Rekenkamer. Deze worden tezamen met de aanbevelingen van de accountantsdienst,
de conclusies van de quick scan O&O-contracten en de uitkomsten van het
begin 2003 uitgevoerde onderzoek naar de financiële functie bij DGP gebruikt
om het financieel beheer van de O&O-contracten bij DGP structureel op
het gewenste niveau te brengen.De minister is verheugd met de constatering van de Algemene Rekenkamer
dat het beheer van de GWW-contracten en de O&O-contracten bij Rijkswaterstaat –
uitgezonderd de Bouwdienst – van een voldoende niveau is en dat de Algemene
Rekenkamer vanaf 2003 afziet van het voortzetten van de bezwaaronderzoeken.
De minister geeft daarbij aan dat hij zich bewust is van het feit dat bij
zowel de GWW- als de O&O-contracten ook in de toekomst blijvende aandacht
nodig is om het bereikte niveau te handhaven. Daarbij vormt de beheersing
van de innovatieve contracten een bijzonder aandachtspunt. In een speciaal daartoe opgesteld verbeterplan geeft de minister aan met
welke maatregelen hij de situatie bij de Bouwdienst wil aanpakken.5.1.4 Specifieke uitkeringen5.1.4.1 Bijdrage exploitatie stads- en streekvervoerIn zijn reactie wijst de minister op het relatief geringe materieel belang
van de niet tijdig ontvangen verantwoordingen. Het gaat om twee verantwoordingen
die een totaal van circa € 50 miljoen belopen op een totale uitgavenstroom
van € 1,2 miljard.De afhankelijkheid van de beleidsafdeling van één functionaris
is inmiddels opgelost door de overstap van deze functionaris naar de directie
bedrijfsvoering en control. Voorts is inmiddels door deze directie een concept-werkplan
opgesteld waarin een voorstel voor een taakverdeling tussen CSZ en de beleidsdirectie
is opgenomen. Met de uitvoering van dit plan wordt volgens de minister tevens
voorzien in voldoende functiescheiding.5.1.4.2 Gebundelde doeluitkering (GDU)De minister geeft in zijn reactie aan dat begin april 2003 de ontbrekende
accountantsverklaring van het kaderwetgebied Knooppunt Arnhem Nijmegen (KAN)
is ontvangen en dat er bij de accountantsverklaring van de Provincie Zuid-Holland
door de wisseling van de externe accountant een achterstand is ontstaan in
de controlewerkzaamheden over het jaar 2001.De minister besteedt verder uitgebreid aandacht aan de conclusie van de
Algemene Rekenkamer over de reikwijdte van de review. Deze conclusie luidt
als volgt:Het departement sluit de mogelijkheid uit om reviews
bij de gemeenten c.q. waterschappen uit te voeren, zonder dat de controlerend
accountant bij de provincies/kaderwetgebieden hiertoe verplicht zijn door
het controleprotocol.Het ministerie is van mening dat bezien vanuit het «decentralisatie-model»
de reviews van het ministerie niet verder hoeven te gaan dan de accountants
van de decentrale overheden die de subsidie ontvangen, i.c. provincies en
kaderwetgebieden. Provincies en kaderwetgebieden zijn verplicht om over het
volledige bedrag aan ontvangen GDU verantwoording aan het ministerie af te
leggen. Controles op verantwoordingsstukken en bijbehorende accountantsverklaringen
die door de provincies en kaderwetgebieden van derden, zoals inliggende gemeenten,
worden verlangd, dienen door provincies en kaderwetgebieden zelf te worden
uitgevoerd. Mochten er naar aanleiding van de verantwoording twijfels ontstaan,
dan zijn de desbetreffende provincies en/of kaderwetgebieden de meest geëigende
organen om adequate maatregelen te treffen. Eén van die maatregelen
zou dan het uitvoeren van een review bij de accountant van de desbetreffende
gemeente of waterschap kunnen zijn. De verantwoording van de provincie of
het kaderwetgebied inclusief accountantsverklaring dient dan ook te bevestigen
dat alle aan derden doorgegeven GDU-gelden naar behoren zijn verantwoord.
De minister zal dit onder de aandacht van de GDU-ontvangers brengen door de
provincies en kaderwetgebieden een brief te sturen, waarin wordt vermeld dat
het controleprotocol van het ministerie óók van toepassing is
op de controle door provincies en kaderwetgebieden bij gemeenten en waterschappen.
In het controleprotocol (dat met de brief meegezonden zal worden)
zal expliciet worden aangegeven dat de accountants van de provincie en kaderwetgebieden
reviews kunnen uitvoeren bij accountants van gemeenten en waterschappen.5.1.5 SubsidiesDe minister zegt toe dat de door de Algemene Rekenkamer gemaakte opmerkingen
over het subsidiebeheer in de komende toezichtsgesprekken aan de orde zullen
komen. Specifiek ten aanzien van Progis zal de voortgang van de in 2002 gestarte
verbeteracties nauwlettend worden gevolgd. Waar nodig zullen aanvullende maatregelen
worden geïnitieerd.5.1.6 MaterieelbeheerBij Rijkswaterstaat zal, onder andere vanwege de mogelijke agentschapsvorming
en de invoering van het baten-lastenstelsel, evenals het afgelopen jaar, verscherpt
toezicht worden gehouden op het materieelbeheer. Naast de reguliere monitorronde
zal vanuit de projectorganisatie baten-lastenstelsel bij Rijkswaterstaat,
indien noodzakelijk, capaciteit worden ingezet om de verbeteringen bij de
Rijkswaterstaatdiensten te verwezenlijken.5.1.7 Verplichtingen- en voorschottenbeheerOm de onvolkomenheden bij het verplichtingen- en voorschottenbeheer te
verhelpen wordt vanuit de hoofddirectie FEZ in het komend jaar gericht toezicht
gehouden. Aan de departementsonderdelen is opgedragen om de tekortkomingen
in het verplichtingen- en voorschottenbeheer in het IC-jaarplan van de betreffende
dienst op te nemen. Over de bevindingen van de interne controles moet middels
periodieke rapportages gerapporteerd worden.5.1.8 Financiële functie Inspectie Verkeer en WaterstaatDe minister geeft aan dat het verbeteren van het financieel beheer binnen
de Inspectie Verkeer en Waterstaat dit jaar met hoge prioriteit op de agenda
van het Bestuurscollege van de Inspectie Verkeer en Waterstaat staat. De Inspectie
Verkeer en Waterstaat heeft in 2002 een verbetertraject in gang gezet en dit
zal in 2003 voortvarend worden voortgezet. Tijdens de het onderzoek van de
Algemene Rekenkamer is uitvoerig door de Inspectie Verkeer en Waterstaat met
de Algemene Rekenkamer gesproken over het verbetertraject. Over de voortgang
wordt de Algemene Rekenkamer binnenkort meer uitvoerig bericht.5.1.9 IntegriteitDe minister wijst er in zijn reactie op dat zowel in de vorig jaar gehouden
integriteitsaudit als in het actieplan integriteit het integriteitsrisico
bij inhuur van externen is meegenomen. Bij de diensten waar veel gebruik wordt
gemaakt van externe inhuur wordt volgens de minister inmiddels aan dit punt
extra aandacht besteed.5.1.10 InformatiebeveiligingNet als vorig jaar wijst de minister er in zijn reactie op dat bij de
uitvoering van het programma voor de A&K-analyses van Rijkswaterstaat
van begin af aan duidelijk en geaccepteerd was dat dit programma
niet voor 1 september 2002 zou kunnen worden afgerond.Over de constatering dat de bevindingen en de conclusies van de accountantsdienst
niet overeenkomen met de inhoud van de rapportages van zowel de directie DOI
als de rapportage van de DG-Rijkswaterstaat in het kader van de deelmededeling
over de bedrijfsvoering, merkt de minister op dat de DOI op basis van beschikbare
informatie uit de projectorganisatie rapportages opstelde en vervolgens opdracht
heeft gegeven om het beeld uit deze rapportages te laten toetsen door de accountantsdienst.
Het is gegeven die procedure niet onlogisch dat er verschillen blijken. Dit
laat onverlet dat de minister nota heeft genomen van deze constatering en
dat de minister zal streven naar eenduidige rapportages.5.1.11 BeleidsinformatieDe minister ziet het onderzoek van de Algemene Rekenkamer als een goede
bijdrage in het groeitraject naar het jaar 2006. De bevindingen van de Algemene
Rekenkamer worden dan ook meegenomen voor de overige beleidsartikelen. Daarnaast
deed de minister de toezegging dat onderzocht zal worden in hoeverre ook de
beleidsinformatie van overige beleidsartikelen naar een hoger niveau gebracht
kan worden.5.2 Nawoord Algemene RekenkamerDe minister gaat in zijn reactie in op de voornaamste conclusies van de
Algemene Rekenkamer en de strekking van de reactie geeft goede hoop dat met
de door het departement ingezette acties verdere verbeteringen kunnen worden
gerealiseerd.De door de minister gegeven oplossing voor de reikwijdte van de review
bij de GDU is voor de Algemene Rekenkamer acceptabel.Ten aanzien van de reactie van de minister bij paragraaf 2.4.3 «Doelstellingen»
wijst de Algemene Rekenkamer er op dat de toelichting in de Rijksbegrotingsvoorschriften
2003 bij paragraaf 4.7.2 «De beleidsartikelen» aangeeft dat
de kwaliteit en relevantie van de beleidsverantwoording in het jaarverslag
in belangrijke mate afhankelijk zijn van de informatie die in de begroting
is opgenomen. Hierdoor wordt het beter mogelijk om de realisatie ervan te
monitoren. Volgens de Algemene Rekenkamer wordt door de gewijzigde formuleringen
van artikel 6 in het jaarverslag ten opzichte van de begroting en de splitsing
van de artikelen 13 en 14, de monitoring van de realisatie van de doelstellingen
bemoeilijkt. Hierdoor is niet aan de gestelde eis voldaan. Daarnaast is de
Algemene Rekenkamer van mening dat, indien de doelmatigheid- en volumegegevens
pas beschikbaar zijn nadat de begroting is vastgesteld, deze, ten behoeve
van het inzicht, alsnog in het jaarverslag moeten worden opgenomen.Het voor de Bouwdienst opgestelde verbeterplan is voor de Algemene Rekenkamer
als adequaat beoordeeld. De Algemene Rekenkamer zal het bezwaar, dat is gemaakt
bij het financieel beheer van de Bouwdienst, daarom niet handhaven. De Algemene
Rekenkamer zal de uitvoering van het verbeterplan de komende tijd kritisch
volgen.Zij geeft in overweging de door het ministerie voorziene audit van de
werking van het totaal aan verbetermaatregelen begin 2005 uit te voeren, zodat
de resultaten daarvan in het Rapport bij het Jaarverslag 2004 kunnen worden
meegenomen.BIJLAGE 1 RECHTMATIGHEIDSONDERZOEKOordelen en tolerantiegrenzenFinanciële informatieHet oordeel van de Algemene Rekenkamer over de financiële informatie
in het jaarverslag en de saldibalans is afhankelijk van het aantal fouten
en onzekerheden dat ze vindt in haar onderzoek van het jaarverslag en de saldibalans.
Nu zijn niet alle fouten en onzekerheden even belangrijk. Om te bepalen welke
fouten en onzekerheden wel belangrijk zijn, hanteert de Algemene Rekenkamer
kwantitatieve en kwalitatieve tolerantiegrenzen.Kwantitatieve tolerantiegrenzen geven een financiële grens aan. De
Algemene Rekenkamer hanteert tolerantiegrenzen op het niveau van begrotingsartikelen,
baten, lasten, kapitaaluitgaven en -ontvangsten en afzonderlijke saldibalansposten.In haar onderzoek stelt de Algemene Rekenkamer het begrotingsartikel centraal.
Zij rapporteert (de som van) alle belangrijke fouten en onzekerheden op het
niveau van ieder afzonderlijk artikel. Dit doet zij omdat het begrotingsartikel
ook centraal staat in de wijze waarop de Staten-Generaal de begroting en het
jaarverslag van de minister beoordelen.Kwalitatieve tolerantiegrenzen zijn niet gebonden aan een bepaald bedrag,
maar aan de aard van de fouten en onzekerheden. Een ministerie overschrijdt
een kwalitatieve grens:• wanneer sprake is van een opzettelijke fout, nalatigheid;• wanneer ten onrechte bedragen buiten de begrotingsadministratie
of -rekening zijn gehouden;• wanneer sprake is van fouten en onzekerheden waarbij ministers
en/of ambtelijke top betrokken zijn;• wanneer een minister een toezegging niet is nagekomen;• wanneer het jaarverslag niet volgens de voorschriften is opgesteld;• wanneer de artikelomschrijving of de begrotingsbedragen in de verantwoordingsstaat
foutief zijn vermeld;• wanneer sprake is van een ontoereikende toelichting en gebreken
in de ordelijkheid en controleerbaarheid in het financieel- en materieelbeheerssysteem.Niet-financiële beleidsinformatieDe eisen voor beleidsinformatie zijn nog niet verder uitgewerkt. Dit betekent
dat de Algemene Rekenkamer dit jaar en de komende jaren nog geen afgerond
oordeel geeft over de (totstandkoming van) de beleidsinformatie. De Algemene
Rekenkamer beoordeelt dit jaar daarom alleen of de beleidsinformatie voldoet
aan de verslaggevingseisen. Dit is een kwalitatieve afweging.BedrijfsvoeringDe Algemene Rekenkamer hanteert als uitgangspunt dat de ministers hun
bedrijfsvoering op orde dienen te hebben. Onder bedrijfsvoering verstaat de
Algemene Rekenkamer de sturing en beheersing van bedrijfsprocessen binnen
een ministerie om de beleidsdoelstellingen te kunnen realiseren. Het betreft
sturing en beheersing van zowel de primaire processen als van de processen
die hiervoor faciliterend zijn. Overschrijdt een ministerie een (kwalitatieve)
tolerantiegrens in (een onderdeel van) de bedrijfsvoering, dan noemt de Algemene
Rekenkamer dit een «onvolkomenheid». De Algemene Rekenkamer onderscheidt drie gradaties van onvolkomenheden:• geen of geringe onvolkomenheden;• onvolkomenheden;• ernstige onvolkomenheden. Hiervan spreekt de Algemene Rekenkamer
als uit het onderzoek onvolkomenheden zijn gebleken die:– kunnen leiden of hebben geleid tot disfunctioneren van het financieel
beheer;– betrekking hebben op kritische processen;– wijd verbreid zijn binnen het ministerie;– tot aanzienlijke risico's voor de rechtmatigheid van zeer grote
bedragen kunnen leiden of al hebben geleid;– voor de Algemene Rekenkamer aanleiding zijn geweest om bezwaaronderzoek
in te stellen of bezwaar te maken.Bezwaarinstrument en bezwaarbeleid• De regels voor bezwaarHet zwaarste instrument dat de Algemene Rekenkamer kan hanteren om verbeteringen
binnen de rijksoverheid af te dwingen is het maken van bezwaar (artikelen
88 en 89 CW 2001). Het bezwaar kan betrekking hebben op het financieel beheer,
het materieelbeheer of de verantwoording daarover. Heeft de Algemene Rekenkamer
een bezwaar dan deelt ze dit mee aan de betrokken minister. De minister heeft
daarna een maand de tijd om de Algemene Rekenkamer in kennis te stellen van
hetgeen dat tot opheffing van het bezwaar kan leiden. Na afloop van deze termijn
neemt de Algemene Rekenkamer haar eindbeslissing, waarvan zij mededeling doet
aan de betrokken minister. Indien zij haar bezwaar handhaaft, doet zij hiervan
tevens een mededeling aan de minister van Financiën.Handhaaft de Algemene Rekenkamer bij haar eindbeslissing haar bezwaar én houdt dit bezwaar in dat er eenonrechtmatigheid is in de financiële stromen is, dan wordt binnen
twee maanden aan de Tweede Kamer een voorstel tot vaststelling van een indemniteitswet
gezonden.Indien een indemniteitswet niet wordt ingediend in de daarvoor gestelde
twee maanden deelt de Algemene Rekenkamer dit mee aan de Tweede Kamer.Betreft de eindbeslissing een bezwaar van de Algemene Rekenkamer tegen
het financieel beheer of het materieelbeheer dan
maakt zij daarvan melding in haar Rapport bij het desbetreffende jaarverslag.
Tevens kan zij daaromtrent een aantekening plaatsen bij het Financieel jaarverslag
van het Rijk.Indien het gehandhaafde bezwaar van de Algemene Rekenkamer moet leiden
tot een door de minister in te dienen indemniteitswet heeft dit geen gevolgen voor de verklaring van goedkeuring bij het financieel
jaarverslag van het Rijk. Deze wordt afgegeven onder voorbehoud van de vaststelling
van de slotwetten en in voorkomende gevallen onder voorbehoud van de vaststelling
van een indemniteitswet.• BezwaaronderzoekIn de regel gaat de Algemene Rekenkamer niet bij een eerste constatering
direct over tot het maken van bezwaar, maar geeft eerst de minister de mogelijkheid
de problemen op te lossen. Indien een onvolkomenheid zich twee jaar achtereenvolgens
voordoet dan kondigt de Algemene Rekenkamer een bezwaaronderzoek aan. Dit bezwaaronderzoek dient te onderbouwing van een eventueel
bezwaar. • Wanneer ziet de Algemene Rekenkamer af van bezwaarDe Algemene Rekenkamer kan afzien van bezwaar indien sprake is van bijzondere
omstandigheden. Dit is het geval indien de minister en de Algemene Rekenkamer
het eens zijn over het probleem, de oorzaken daarvan en de oplossing daarvoor,
maar de opheffing van de onvolkomenheden kost meer tijd. Voorwaarde is wel
dat de minister een adequaat verbeterplan heeft van de minister dat de Algemene
Rekenkamer toetst aan strenge criteria.• Het zwaard van DamoclesTot het moment dat de Algemene Rekenkamer heeft vastgesteld dat de problemen
structureel zijn opgelost of op een niveau zijn gebracht dat de risico's zijn
beperkt hangt de minister een bezwaar boven het hoofd. Om de status van het
onderzoek aan te duiden hanteert de Algemene Rekenkamer naast bovengenoemde,
de volgende begrippen:• Vervolgonderzoek naar aanleiding van een bezwaar: in verleden is
bezwaar gemaakt en via onderzoek wordt de voortgang bewaakt;• Vervolgonderzoek naar aanleiding van een bezwaaronderzoek: in verleden
is bezwaaronderzoek uitgevoerd en geen bezwaar gemaakt, maar voortgang wordt
nog wel gevolgd. Bezwaar is nog altijd mogelijk.Vervolgonderzoek («follow-up onvolkomenheden»): volgen van
potentiële bezwaargevallen, maar nog niet bestempeld als bezwaaronderzoek. BIJLAGE 2 OVERZICHT FOUTEN EN ONZEKERHEDEN IN DE
FINANCIELE INFORMATIE IN HET JAARVERSLAG 2002 VAN HET MINISTERIE VAN VERKEER
EN WATERSTAAT HOOFDSTUK XII (bedragen x 1 miljoen euro) Omschrijving Fouten Onzeker-Artikel Toelichting
in  heden*Nr. Omschrijvingomvang paragraafVerplichtingen      Wegens brand bij de Directie IJsselmeergebied,
waarbij nagenoeg alle gegevens verloren zijn gegaan, is het hele bedrag onzeker. 3,7 Directie IJsselmeergebied3,7 Totaal 3,7           Uitgaven      De uitgave is niet in overeenstemming
met het contract. Geen interne controle aanwezig op onderbouwing van de prestatieverklaring.
Onterecht toegekende uitkeringen. 0,32,508.01Duurzaam personenvervoer 20,4 Dit betreft opstellen communicatieplan
causaal model. Geen controle op urenverantwoording. 0,0909.01Veilige luchtvaart7,0 Onzekerheid doordat de beheersing onvoldoende
is. 6,912.01Duurzame luchtvaart107,9 Toerekening onzekerheden massa stafafdeling.
Prijs is niet in overeenstemming met het contract. Onjuiste artikelbelasting.
Onvoldoende of geen onderbouwing voor de uitgave. Budgetoverschrijding. Beperkt
of geen zicht op (kwaliteit) prestatie. Interne afstemming met contract onvoldoende.
Afstemmingen weinig zichtbaar. Onterecht opgenomen als (intra-comptabele)
vordering. Eenmalige uitkeringen ten onrechte periodiek uitbetaald.2,16,021.01Algemeen departement220,9 Individuele onrechtmatige en onzekere
betaling die naar voren is gekomen door systeem- en gegevensgerichte controles.
Toerekening onzekerheden massa stafafdeling. Hogere uitgave dan conform offerte.
Primaire registraties ontbreken. Artikelbelasting onzeker.2,15,922.01Algemene uitvoeringsorganisatie241,7 Wegens brand bij de Directie IJsselmeergebied,
waarbij nagenoeg alle gegevens verloren zijn gegaan, is het hele bedrag onzeker. 6,1 Directie IJsselmeergebied6,1 Totaal4,527,49    Ontvangsten      Wegens brand bij de Directie IJsselmeergebied,
waarbij nagenoeg alle gegevens verloren zijn gegaan, is het hele bedrag onzeker. 0,08 Directie IJsselmeergebied0,08 Totaal0,00,08           Saldibalans      Kassaldo sluit niet aan op de kasvoorschotten.
Achterstand in het bijhouden van de kas leid tot een te hoge verantwoording.0,010,01 000Liquide middelen0,1 Wegens brand bij de Directie IJsselmeergebied,
waarbij nagenoeg alle gegevens verloren zijn gegaan, is het hele bedrag onzeker. 0,03 Intra-comptabele vorderingen bij Directie IJsselmeergebied0,03 Wegens brand bij de Directie IJsselmeergebied,
waarbij nagenoeg alle gegevens verloren zijn gegaan, is het hele bedrag onzeker. 0,1 Intra-comptabele schulden bij Directie IJsselmeergebied0,1 Wegens brand bij de Directie IJsselmeergebied,
waarbij nagenoeg alle gegevens verloren zijn gegaan, is het hele bedrag onzeker. 3,1 Openstaande verplichtingen excl. TRV bij Directie IJsselmeergebied3,1 Totaal0,013,23           Agentschappen      Totaal             Voorschotten      Wegens brand bij de Directie IJsselmeergebied,
waarbij nagenoeg alle gegevens verloren zijn gegaan, is het hele bedrag onzeker. 1,6 Directie IJsselmeergebied1,6 Totaal 1,6    * Het tussen haakjes geplaatste bedrag duidt op onzekerheden over de volledigheid
van de verantwoorde bedragenBovenstaande tabel geeft alle fouten en onzekerheden aan die de Algemene
Rekenkamer heeft geconstateerd én die haar tolerantiegrenzen overschrijden.
Tegen deze fouten en onzekerheden kan de Algemene Rekenkamer eventueel bezwaar
maken op grond van artikel 88 en 89 CW 2001). BIJLAGE 3 ONVOLKOMENHEDEN IN HET FINANCIEEL BEHEER,
HET MATERIEELBEHEER EN DE DAARTOE BIJGEHOUDEN ADMINISTRATIES BIJ HET MINISTERIE
VAN VERKEER EN WATERSTAATOmschrijving Jaar vanArtikel Toelichting in constateringNr.Omschrijving Omvang (x € 1000)paragraafContractbeheer Bouwdienst, DG-Rijkswaterstaat1996 Financieel beheer 3.5.2.6Contractbeheer DG-Personenvervoer1997 Financieel beheer 3.5.2.4Inspectie Verkeer en Waterstaat200118Inspectie Verkeer & Waterstaat 72 3603.5.8Subsidiebeheer2000 Alle beleidsartikelen 3.5.4Materieelbeheer199921Algemeen departement220 7943.5.6   22Algemeen
uitvoeringsorganisatie238 971 Verplichtingenbeheer2002 Alle beleidsartikelen 3.5.7Voorschottenbeheer2002 Alle beleidsartikelen 3.5.7 Gebundelde Doeluitkering20021.3.51Gebundelde doeluitkering170 7003.5.3.31 Artikel van het Infrastructuurfonds.Bovenstaande tabel geeft alle (ernstige) onvolkomenheden weer die de Algemene
Rekenkamer heeft geconstateerd én die haar (kwalitatieve) tolerantiegrenzen
overschrijden. Deze onvolkomenheden merkt de Algemene Rekenkamer aan als «potentiële
bezwaargevallen». De AR kan eventueel bezwaar maken tegen deze onvolkomenheden
op grond van artikel 88 en 89 CW 2001. BIJLAGE 4 VERKLARENDE WOORDENLIJSTHieronder vindt u in alfabetische volgorde een aantal veel voorkomende
belangrijke woorden en begrippen uit het rechtmatigheidsonderzoek van de Algemene
Rekenkamer. Van iedere term wordt de betekenis omschreven. Waar relevant wordt
ook het gebruik van de term in het onderzoek uitgelegd.AccountantsrapportSchriftelijk verslag van een accountant over de bevindingen naar aanleiding
van het onderzoek naar het jaarverslag van een departement dan wel het jaarverslag
van het Rijk.AccountantsverklaringSchriftelijke mededeling van een accountant waarin een oordeel wordt gegeven
over de deugdelijkheid van het departementale jaarverslag. De accountantsverklaring
geeft aan of de gegevens in het jaarverslag betrouwbaar zijn en of het jaarverslag
is opgesteld overeenkomstig de voorschriften, en bevat daarnaast ook een expliciete
uitspraak over de rechtmatigheid.Administratieve systemenSystemen waarin de uitkomsten van de uitvoeringssystemen aan de hand van
boekingsdocumenten worden vastgelegd en worden verwerkt tot deugdelijke informatie
over het beheer.AgentschapZie baten-lastendienst.Artikelgewijze oordeelsvormingWijze waarop het oordeel van de Algemene Rekenkamer over begrotingsartikelen
tot stand komt. Om het budgetrecht van de Staten-Generaal voor de afzonderlijke
begrotingsartikelen tot zijn recht te laten komen, hanteert de Algemene Rekenkamer
kwantitatieve tolerantiegrenzen op het niveau van begrotingsartikelen.Baseline financieel beheer en materieelbeheerDe algemene normen en de daaruit afgeleide criteria voor het financieel
beheer en het materieelbeheer van departementen. De baseline is door het Ministerie
van Financiën op 13 juni 2001 aan alle directeuren van de departementale
accountantsdiensten en van de directies Financieel-Economische Zaken toegezonden
met het verzoek deze vanaf 1 juli 2001 als handleiding toe te passen
en in deze toepassing ook het management te betrekken.Baten-lastendienstOnderdeel van de rijksdienst met een grotere zelfstandigheid dan de departementale
(buiten)diensten. De ministeriële verantwoordelijkheid en het budgetrecht
van de Tweede Kamer worden niet ingeperkt door de instelling van baten-lastendiensten.
Een baten-lastendienst heeft een afzonderlijke plaats in de begroting en de
financiële verantwoording en voert een administratie los van de begrotingsadministratie
van het moederministerie. BedrijfsvoeringDe bedrijfsprocessen die tot doel hebben de door de minister geformuleerde
beleidsdoelstellingen te bereiken, alsmede de sturing en beheersing van deze
processen.BegrijpelijkheidNorm voor vorm en presentatie van het jaarverslag van departementen. Informatie
moet helder en eenvoudig gepresenteerd worden. Dit wordt bevorderd als er
een duidelijke structuur is, als de informatie eenduidig is, als de informatie
niet teveel vaktermen bevat, als het zelfstandig leesbaar is of zonodig duidelijke
verwijzingen bevat. Ook is het belangrijk dat er een helder onderscheid is
tussen middelen, activiteiten, prestaties en effecten.BeleidsintensiveringenVerhogingen van collectieve uitgaven en/of verlagingen van ontvangsten
ten opzichte van de begroting en/of meerjarencijfers, waaraan een beleidsbeslissing
ten grondslag ligt.BeleidsprioriteitenSpeerpunten in het beleid van de minister. Deze kunnen gebaseerd zijn
op het regeerakkoord en/of afspraken met de Tweede Kamer. Over de beleidsprioriteiten
wordt apart verslag gedaan in het beleidsverslag.BestuurskostenUitgaven waarmee de top van het ministerie zich persoonlijk bemoeit of
die rechtstreeks aan de top ten goede komen.BetrouwbaarheidNorm voor zowel de informatie in het jaarverslag van een ministerie zelf,
als voor het proces van informatieverzameling en informatieverwerking. De
informatie moet een getrouwe weergave vormen van hetgeen zij beoogt weer te
geven. Dat wil zeggen: de informatie mag geen materiële onjuistheden
of onvolledigheden bevatten en dient evenwichtig te zijn. Om betrouwbare informatie
te kunnen krijgen, moet er goed gemeten worden en moet herhaalde meting tot
hetzelfde resultaat leiden. Ook validiteit speelt een rol: er moet gemeten
worden wat men beoogt te meten. Verder kan de betrouwbaarheid en continuïteit
van geautomatiseerde systemen een rol spelen.BezwaaronderzoekOnderzoek ten behoeve van de besluitvorming door de Algemene Rekenkamer
over het al dan niet maken van bezwaar. De Algemene Rekenkamer kan bezwaar
maken op grond van artikel 55 van de Comptabiliteitswet. De Algemene Rekenkamer
hanteert een selectief bezwaarbeleid.Budgetrecht Tweede KamerRecht van het parlement om van tevoren toestemming te verlenen aan de
regering voor het aangaan van verplichtingen, het doen van uitgaven en het
innen van ontvangsten (belastingen).Conformiteit aan wettelijke regels (voor de inhoud)De vereiste dat de beleidsinformatie van een ministerie voldoet aan bepaalde
regels en richtlijnen. Een van de belangrijkste richtlijnen is de Regeling
Prestatiegegevens Rijksoverheid (RPE). Hierin is vastgelegd dat (a) de kwaliteit
van de systemen van reguliere prestatiegegevens en (b) de aanwezigheid
van (en de onafhankelijkheid van) evaluatieonderzoek vast te stellen moeten
zijn aan de hand van beschrijvingen van het systeem, de administratieve organisatie
en/of de onderzoeksdossiers.Conformiteit aan wettelijke regels (voor vormvereisten)De presentatie van de informatie in het jaarverslag van een ministerie
moet voldoen aan de verslaggevingseisen zoals die zijn opgenomen in de Rijksbegrotingsvoorschriften.Departementale accountantsdienst (DAD)Onderdeel van het ministerie dat belast is met de controle van het financieel
beheer van het departement en de verantwoording daarover. De DAD voert een
wettelijke taak uit. De Algemene Rekenkamer beschouwt de DAD principieel als
een interne accountant, zij het een relatief onafhankelijke. Een waarborg
voor deze relatieve onafhankelijkheid vormt het feit dat de taak en de plaats
van de DAD wettelijk geregeld zijn. De plaats, direct onder de secretaris-generaal,
waarborgt de onafhankelijkheid ten opzichte van de te controleren afdelingen
en diensten.Deugdelijke weergaveDe financiële verantwoording dient het gevoerde beheer deugdelijk
weer te geven. Dit houdt in dat de informatie betrouwbaar, aanvaardbaar en
toereikend moet zijn, zodat de Staten-Generaal als gebruiker van de informatie
een oordeel over de uitkomsten kan vormen.Europese aanbestedingsrichtlijnenRichtlijnen voor het openstellen van overheidsopdrachten voor leveranciers
uit alle Europese lidstaten gebaseerd op de beginselen: non-discriminatie,
transparant proces en objectieve selectie- en gunningscriteria.Financieel beheerHet geheel van beslissingen, handelingen en regels die zijn bedoeld voor
de sturing en beheersing van, alsmede de verantwoording over, de financiële
transacties en de saldi waarvoor de minister (mede)verantwoordelijkheid draagt.
Deze begripsomschrijving is gebaseerd op de Comptabiliteitswet (CW 2001).FoutenFouten zijn afwijkingen van de criteria «rechtmatigheid» en
«deugdelijke weergave». Rechtmatigheidsfouten en deugdelijke weergave
fouten worden beide onderscheiden in «onjuistheden» en «onvolledigheden».Jaarverslag (departementaal)Het departementale jaarverslag bestaat uit het beleidsverslag en de jaarrekening.
Hiermee legt de minister verantwoording af over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering van het ministerie.Financieel jaarverslag en saldibalans van het RijkDeze vormen samen de jaarlijkse financiële verantwoording van het
Rijk. Het jaarverslag bevat de rekening van uitgaven en ontvangsten van het
Rijk. De saldibalans van het Rijk sluit op deze rekening aan. Beide worden
opgesteld door de minister van Financiën.PrestatiegegevenOnder prestatiegegevens kunnen zowel effect(indicator)en als informatie
over de prestaties van de overheid worden verstaan. MaterieelbeheerDe zorg voor niet-geldelijke zaken vanaf het moment van ontvangst tot
aan het moment van afstoting. Deze definitie is gebaseerd op het besluit Materieelbeheer
1996.M&O-beleidHet geheel van maatregelen genomen door ministers om misbruik en oneigenlijk
gebruik van (subsidie)regelingen zoveel mogelijk te beperken.Onzeker (onzekerheden)Oordeel dat de Algemene Rekenkamer in bepaalde gevallen geeft over het
financieel beheer van een ministerie. Het oordeel «onzeker» wordt
gegeven wanneer de Algemene Rekenkamer door onvolkomenheden in het financiële
beheer niet kan vaststellen of de betreffende bedragen al dan niet rechtmatig
of al dan niet deugdelijk weergegeven zijn.OnvolkomenheidOverschrijding van de kwalitatieve tolerantiegrens van de Algemene Rekenkamer.OverdrachtsuitgavenSubsidies en specifieke uitkeringen.Potentieel bezwaargevalOnvolkomenheden in het financieel beheer of in de financiële verantwoording
van een ministerie die de kwalitatieve of kwantitatieve tolerantiegrenzen
van de Algemene Rekenkamer overschrijden.RechtmatigheidNorm waaraan de financiële verantwoordingen van de ministeries en
van het Rijk moeten voldoen, inhoudende dat: (a) de verantwoordingen zijn
opgesteld overeenkomstig de wijze waarop dat in wettelijke regelingen is voorgeschreven,
en (b) de in de verantwoordingen opgenomen bedragen bij de verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten tot stand zijn gekomen in overeenstemming met de begrotingswetten
en andere wettelijke regelingen.ReviewDe beoordeling van de controle die is uitgevoerd door de departementale
accountantsdienst (DAD).Deze review dient om vast stellen of de DAD-controle zodanig is uitgevoerd
dat de Algemene Rekenkamer gebruik kan maken van de resultaten ervan.Rechtspersoon met een wettelijke taak (RWT)Instelling die een bij of krachtens de wet geregelde taak uitoefent en
daartoe geheel of gedeeltelijk wordt bekostigd uit de opbrengst van bij of
krachtens de wet ingestelde heffingen. (Begrotingsgefinancierde RWT zijn instellingen
die bijdragen krijgen vanuit de begrotingen van de ministeries. Het betreft
hier dus niet premie- of tariefgefinancierde RWT's). BIJLAGE 5 LIJST MET GEBRUIKTE AFKORTINGENA&KAfhankelijkheids-
en Kwetsbaarheidsanalyses AOAdministratieve OrganisatieAVVAdviesdienst Verkeer
en Vervoer BFBBorging Financieel
BeheerCBOContract Beheer OrganisatieCSZContract- en Subsidiezaken CWComptabiliteitswetDGGDirectoraat-generaal
GoederenvervoerDGPDirectoraat-generaal
PersonenvervoerDGTPDirectoraat-generaal
Telecommunicatie en PostDGWDirectoraat-generaal
Water DOIDirectie Organisatie
en Informatie EOREvaluatieoverzicht
RijksoverheidFEZFinancieel Economische
Zaken FQSFinanciële Quick
ScansGDUGebundelde Doeluitkering GWWGrond-, Weg- en WaterbouwcontractenHIDHoofdingenieur-directeurITInformatietechnologieIVWInspectie Verkeer
& Waterstaat KNMIKoninklijk Meteorologisch
Instituut M&OMisbruik en Oneigenlijk
gebruikO&OOnderzoeks- en
Overige Contracten OAOperational Audit ProgisProject geluidsisolatie
SchipholRBVRijksbegrotingsvoorschriften RIVMRijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu RPERegeling Prestatiegegevens
en Evaluatieonderzoek Rijksoverheid TESToezicht Europese
SubsidiesVBTBVan Beleidsbegroting
tot BeleidsverantwoordingVICVerbijzonderde Interne
Controle VIRVoorschrift Informatiebeveiliging
Rijksdienst VOSVluchtige Organische
Stoffen ZBOZelfstandig BestuursorgaanBIJLAGE 6 LIJST MET (KRUIS)VERWIJZINGENOrganisatie-eenheidJaarverslagBeleidsinformatieBedrijfsvoeringDG-Rijkswaterstaat 4.43.5.2/3.5.3/3.5.4/3.5.10DG-Personenvervoer  3.5.2/3.5.3/3.5.4DG-Water  3.5.2DG-Goederenvervoer 4.3/4.43.5.4Inspectie Verkeer en Waterstaat  3.5.8Centrale diensten  3.5.2XNoot1Waaronder de balans met toelichting, de staat van baten en lasten met
toelichting, het overzicht van de ontwikkeling van het eigen vermogen en
het kasstroomoverzicht.XNoot1Brief d.d. 22 maart 2002, met kenmerk FEZ/2002/603.XNoot1Hoofdingenieur-directeur.XNoot1«Bedrijfsvoering op de kaart» Rechtmatigheid zonder kunst-
en vliegwerk (betreft financieel beheer bij de Bouwdienst), Cap Gemini Ernst
& Young Nederland BV en Palladio Groep B.V., Utrecht/Rotterdam, 19 september
2002.XNoot2Brief van 14 oktober 2002, kenmerk HKC 2002–9397.XNoot1Kaderwetgebieden zijn regionale samenwerkingsverbanden. De zeven Kaderwetgebieden
zijn: ROA (Amsterdam e.o.), SRR (Rotterdam e.o.), Haaglanden (Den Haag e.o.),
Regio Utrecht, SRE (Eindhoven e.o.), KAN (Arnhem/ Nijmegen e.o.) en de Regio
Twente.XNoot1Bedoeld worden de accountants die voor een afgesloten project een accountantsverklaring
hebben verzorgd.XNoot1Eind 2001 9,5 FTE aan vacatures, eind 2002 2 FTE aan vacatures.XNoot1Generieke IT systemen zijn systemen waar meerdere departementsonderdelen
gedeeld gebruik van maken.XNoot2De Inspectie Verkeer en Waterstaat (op de divisie Scheepvaart na), het
directoraat-generaal Water en het directoraat-generaal Luchtvaart waren op
1 september nog niet klaar.XNoot3Het gaat om de regionale directies Limburg, Zuid-Holland en Zeeland.XNoot1Motie-Van Walsem, Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 27 849
en 28 035, nr. 24.XNoot1Deze algemene normen zijn overigens ook te herkennen in de verslaggevingseisen.XNoot1Er ontbreken nog wel gegevens over het goederenvervoer door luchtvaart
en zeescheepvaart (anders dan «shortsea»), dit is aangegeven
in het samenwerkingsprotocol. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28880-27.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl