Wijziging van de Telecommunicatiewet in verband met de aanpassing van de bewaartermijn voor telecommunicatiegegevens met betrekking tot internettoegang, e-mail over het internet en internettelefonie; Nota n.a.v. het (nader, tweede nader, enz.) verslag; Nota naar aanleiding van verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk Nota n.a.v. het (nader, tweede nader, enz.) verslag
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST141340
 2009-2010
 
 32 185
 Wijziging van de Telecommunicatiewet in verband met de aanpassing van
de bewaartermijn voor telecommunicatiegegevens met betrekking tot internettoegang,
e-mail over het internet en internettelefonie
 
 
 
 
 Nr. 
 6
 NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
 Ontvangen 5 maart 2010
 Met belangstelling heb ik kennis genomen van het verslag van de vaste
commissie. Graag beantwoord ik, mede namens de minister van Economische Zaken,
de gestelde vragen.
 1. Algemeen
 De leden van de CDA-fractie gaven aan dat zij het bewaren van telecommunicatiegegevens
een belangrijk hulpmiddel achten bij de bestrijding van criminaliteit en terrorisme
en dat zij bij de behandeling van de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens
(Kamerstukken 31 145) weliswaar hebben ingestemd met een termijn van
12 maanden, maar dat hun voorkeur nog steeds uitgaat naar een langere termijn.
De argumentatie voor een bewaartermijn van 6 maanden voor aanbieders van internetdiensten
in het voorliggende wetsvoorstel achtten zij niet geheel overtuigend. Naar
ik hoop kan de hierna volgende beantwoording van het verslag van de vaste
commissie, waarin de argumentatie nader wordt toegelicht, de leden van de
CDA-fractie overtuigen.
 De leden van de PvdA-fractie merkten op dat het voorliggende wetsvoorstel
voor een deel tegemoet komt aan de eerder geuite bezwaren tegen de te lange
bewaartermijn van 12 maanden, door de termijn voor internetgegevens naar 6
maanden te brengen. Zij vroegen waarom de regering niet alsnog heeft voorgesteld
de bewaartermijn voor alle gegevens te brengen naar 6 maanden. In antwoord
hierop wil ik naar voren brengen dat, zoals ik reeds bij verschillende gelegenheden
naar voren heb gebracht, het belang van de opsporing gebaat is bij een langere
bewaartermijn. Dit belang dient echter afgewogen te worden tegen het belang
van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van de burgers wiens telecommunicatiegegevens
het betreft, alsmede tegen het belang van de telecommunicatie-aanbieders die
de gegevens moeten bewaren. Die belangenafweging brengt met zich mee dat in
het voorliggende wetsvoorstel wordt voorgesteld de bewaartermijn voor internetgegevens
te bekorten tot 6 maanden. Bij de behandeling van de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens
in de Eerste Kamer kwamen bezwaren aan de orde tegen het langer dan 6 maanden
bewaren van telecommunicatiegegevens, in het bijzonder internetgegevens. Bij
een meerderheid van de leden van de Eerste Kamer leefde de overtuiging dat
deze bezwaren zwaarder dienden te wegen dan het belang van de
opsporing van strafbare feiten dat gediend is met het gedurende een langere
termijn bewaren van dergelijke gegevens. Zij konden slechts instemmen met
het wetsvoorstel indien voor de internetgegevens gebruik zou worden gemaakt
van de ruimte die de richtlijn laat om de bewaartermijn op 6 maanden te stellen.
 De bewaartermijn van 6 maanden voor internetgegevens geeft een minder
grote belasting voor de internet service providers om zich in te stellen op
de bewaring van de betreffende telecommunicatiegegevens dan de termijn van
12 maanden. Voor hen is het bewaren van telecommunicatiegegevens in de omvang
waarin de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens hen verplicht vreemd aan
hun bedrijfsprocessen, en het betekent een grotere aanpassing van hun bedrijfsvoering
dan voor de aanbieders van mobiele en vaste telefonie. Zij gebruiken de gegevens
die in het kader van hun diensten worden gegenereerd namelijk in mindere mate
voor hun eigen bedrijfsvoering – bijvoorbeeld ten behoeve van de facturering –
dan aanbieders van traditionele telecommunicatie. Ook worden de internetgegevens
op een andere wijze gegenereerd, zodat op een andere wijze aan de bewaarplicht
uitvoering wordt gegeven. De gevolgen van de bewaarplicht zijn daarmee voor
internetaanbieders ingrijpender dan voor andere telecommunicatie-aanbieders.
Anders dan de aanbieders van vaste of mobiele telefonie zijn deze aanbieders
bovendien minder vertrouwd met het verstrekken van telecommunicatiegegevens
aan politie en justitie. Omdat het gaat om een groot aantal aanbieders ligt
het in de lijn der verwachting dat het aantal verzoeken om verstrekking van
telecommunicatiegegevens per aanbieder aanzienlijk lager zal zijn dan bij
de klassieke telefonie – waar enkele grote aanbieders actief zijn –
hetgeen tevens consequenties zal kunnen hebben voor de afwegingen over de
investeringen die zij plegen om de gegevens te kunnen ontsluiten. Er zijn
dus verschillende redenen om de bewaartermijn voor internetaanbieders –
in afwachting van de evaluatie van de Europese richtlijn – vast te stellen
op 6 maanden.
 In verband met de belangen van een langere bewaartermijn voor de opsporing
van strafbare feiten blijft voor de klassieke telefoniegegevens, waar de behoefte
aan de bewaarplicht ten behoeve van de opsporing en vervolging van strafbare
feiten het meest duidelijk aanwezig is, de termijn van 12 maanden gehandhaafd.
Voor de regering staat vast dat een termijn van 12 maanden voor het bewaren
van dergelijke gegevens van groot belang is voor de opsporing van strafbare
feiten. Dit geldt in het bijzonder voor ernstige misdrijven waarbij het opsporingsonderzoek
laat op gang komt. Dit kan het geval zijn in onderzoeken waarbij internationale
samenwerking nodig is of waarvan na enige tijd blijkt dat het onderzoek op
een dwaalspoor is geweest en pas in een later stadium belangrijke aanwijzingen
of aanknopingspunten beschikbaar komen op basis waarvan gericht gevraagd kan
worden naar telecommunicatiegegevens van bepaalde personen. Dit kan zich bijvoorbeeld
voordoen als nieuwe getuigen worden gevonden. Juist in ernstige zaken als
ontvoering, moord of overvallen kan er lange tijd verstrijken tussen het plegen
van het delict en het achterhalen van de verdachte. Ook indien een strafzaak
ter terechtzitting behandeld wordt, kan de behoefte aan telecommunicatiegegevens
blijken, bijvoorbeeld wanneer de verdediging met tegenbewijs komt. Een bewaartermijn
van 12 maanden voor de klassieke telecommunicatiegegevens acht ik dan ook
van groot belang.
 
 De leden van de SP-fractie vonden het van belang in herinnering te brengen
dat de Tweede Kamer de richtlijn dataretentie, waar dit wetsvoorstel een uitvloeisel
van is, nooit heeft gewild. De Tweede Kamer heeft er destijds bij de regering
op aangedrongen niet in te stemmen met de richtlijn dataretentie, welk signaal
de regering heeft genegeerd. Zij vroegen een reactie hierop. In antwoord op
dit verzoek van de leden van de SP-fractie breng ik graag in herinnering dat
bij gelegenheid van de schriftelijke behandeling van de Wet bewaarplicht
telecommunicatiegegevens uitvoerig is ingegaan op de wijze van totstandkoming
en behandeling van de Richtlijn dataretentie en op de wijze waarop in de diverse
stadia rekening is gehouden met de bezwaren van de Tweede Kamer, alsmede op
de wijzigingen die in de diverse stadia – mede op verzoek van de Tweede
Kamer – in de richtlijn zijn doorgevoerd. Graag verwijs ik naar de blz.
2–4 van de nota naar aanleiding van het verslag bij die wet (Kamerstukken
II 2007/2008, 31 145, nr. 9).
 
 De leden van de SP-fractie gaven aan dat zij zich kunnen vinden in het
terugbrengen van de bewaartermijn voor internetgegevens zoals nu voorgesteld.
Maar waarom wordt de bewaartermijn voor het telefoonverkeer met het voorliggende
wetsvoorstel niet ook teruggebracht tot 6 maanden, zo vroegen deze leden.
Voor een antwoord op deze vraag verwijs ik de leden van de SP-fractie graag
naar het antwoord dat ik hiervoor heb gegeven op eenzelfde vraag van de leden
van de PvdA-fractie.
 
 De leden van de SP-fractie gaven aan te begrijpen dat de argumenten voor
het verkorten van de bewaartermijn voor aanbieders van internetdiensten zijn
dat aanbieders van internetdiensten van oudsher niet vertrouwd zijn met het
bewaren van gegevens en dat met het verkorten van de bewaartermijn rekening
wordt gehouden met hun bedrijfsvoering. Ook is het opvragen van historische
internet verkeersgegevens door de politie nog geen gemeengoed. Deze leden
vroegen of dit werkelijk de argumentatie is op grond waarvan de bewaartermijn
nu wel naar 6 maanden kan, hetgeen nog onbespreekbaar was in de Tweede Kamer.
Zij meenden dat de belangrijkste vraag toch is wat het nut is van het bewaren
van de gegevens voor de opsporing van strafbare feiten. Zij vroegen hoe het
kan dat daaraan geen aandacht is besteed. Anders dan deze leden meenden, is
in de memorie van toelichting en in de andere stukken betreffende de behandeling
van Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens wel degelijk rekening gehouden
met het nut van het bewaren van telecommunicatiegegevens voor de opsporing
van strafbare feiten. Het belang van de opsporing van strafbare feiten ligt
ten grondslag aan de introductie van de bewaarplicht en is bepalend voor het
vaststellen van de lengte van de periode gedurende welke de gegevens moeten
worden bewaard. Op de redenen om voor internetgegevens een verlaging van de
bewaartermijn tot 6 maanden voor te stellen, ben ik hierboven bij de beantwoording
van de vragen van de leden van de PvdA reeds ingegaan. Daarbij ben ik tevens
ingegaan op het belang voor de opsporing van strafbare feiten om voor de andere
telecommunicatiegegevens een bewaartermijn van 12 maanden te handhaven. Zoals
ook in de Kamerstukken betreffende de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens
is verwoord, is het bewaren van de telecommunicatiegegevens van groot belang
voor de opsporing van strafbare feiten. Aan de hand van opgeslagen telecommunicatie
verkeersgegevens kan zicht worden verkregen op de relaties tussen daders en
slachtoffers, op de aard en samenstelling van criminele netwerken en op de
relaties tussen verdachten onderling. Ook moet er rekening mee gehouden worden
dat criminelen dankbaar gebruik maken van alle mogelijkheden die telecommunicatie
hen biedt, bijvoorbeeld bij het plegen van delicten als fraude, oplichting
en kinderporno. Politie en justitie dienen adequaat te worden toegerust om
dergelijke misdrijven op te kunnen sporen, ook als het gaat om het achterhalen
en analyseren van sporenmateriaal. De bewaarplicht verzekert dat verkeersgegevens
daadwerkelijk beschikbaar zijn als daaraan later ten behoeve van de opsporing
en vervolging van ernstige misdrijven behoefte bestaat.
 
 De leden van de VVD-fractie waren niet voor een differentiatie in de bewaartermijnen
en zouden graag zien dat de bewaartermijn op 18 maanden wordt
gesteld in plaats van 12 maanden. Met de leden van de VVD-fractie acht ik
een langere bewaartermijn onmiskenbaar in het belang van de opsporing van
strafbare feiten. Om die reden stelde de regering aanvankelijk een bewaartermijn
van 18 maanden voor. Zoals al naar voren kwam, dient dit belang echter afgewogen
te worden tegen het belang van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer
van de burgers wiens telecommunicatiegegevens het betreft, alsmede tegen het
belang van de telecommunicatie-aanbieders die de gegevens moeten bewaren.
Op de redenen om voor internetgegevens te komen tot een bewaartermijn van
6 maanden ben ik hierboven, naar aanleiding van de vragen van de PvdA-fractie,
reeds ingegaan.
 
 De leden van de fractie van de SGP waren er nog niet van overtuigd dat
het in het wetsvoorstel gemaakte onderscheid in alle gevallen logisch is.
Zij vroegen wat het wezenlijke onderscheid is tussen enerzijds inernettelefonie
en anderzijds traditionele telefonie, mobiele telefonie en Voice over IP.
De regering maakt onderscheid tussen de verschillende vormen van telefonie
door de functionaliteit en belangrijkste kenmerken van de geboden telefoniedienst
voorop te stellen. Zo maken traditionele telefonie, mobiele telefonie en Voice
over IP bijvoorbeeld gebruik van het Nationale Nummerplan, is doorschakeling
mogelijk en wordt toegang geboden tot het alarmnummer 112. Voor de verkeersgegevens
van deze vormen van telefonie geldt een bewaartermijn van 12 maanden. Voor
de verkeersgegevens van spraakdiensten die gebruik maken van het internet,
en niet over deze functionaliteiten beschikken, geldt een bewaartermijn van
6 maanden.
 Door de functionaliteit en belangrijkste kenmerken voorop te stellen wordt
ook gehandeld naar analogie van de opvatting van de OPTA, die deze onderscheidende
uitgangspunten hanteert als het gaat om het opleggen van verplichtingen en
het toekennen van rechten aan partijen die opereren op de telecommunicatiemarkt.
Deze benadering sluit bovendien aan op de adviezen van technische werkgroepen
die de Europese Commissie adviseren ten aanzien van de Richtlijn Dataretentie.
Met deze techniek-onafhankelijke benadering bestaat een consistent en duidelijk
kader voor de termijn van het bewaren en vernietigen van verkeersgegevens.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen waarom in de praktijk niet veel gebruik
van internetgegevens wordt gemaakt voor de opsporing van strafbare feiten.
In antwoord op deze vraag merk ik op dat er een aantal – met elkaar
samenhangende – redenen is te noemen waarom gegevens met betrekking
tot historische communicatie via het internet in de praktijk niet zo vaak
worden gevorderd als gegevens met betrekking tot historische communicatie
via telefonie. Weliswaar bestaat sinds 1 september 2004 de bevoegdheid
om naam- en nummergegevens met betrekking tot communicatie via het internet
te vorderen, pas relatief recent is een aantal aanbieders van telecommunicatiediensten
ennetwerken in staat om (mondjesmaat) verkeersgegevens over internetcommunicatie
op vordering van de autoriteiten te verstrekken. Hierdoor is de bekendheid
met die mogelijkheid en de waardering van de potentiële waarde van dergelijke
gegevens nog vrij beperkt. Dit onderstreept het belang van de wettelijke regeling
van de bewaarplicht voor telecommunicatie verkeersgegevens voor de opsporing
van (ernstige) strafbare feiten en de goede implementatie daarvan. Dit geldt
temeer, indien bedacht wordt dat de hoeveelheid communicatie via het internet
(waaronder internettelefonie) nog altijd toeneemt en dat traditionele vormen
van communicatie (zoals telefonie) in de nabije toekomst uitsluitend via het
IP-protocol mogelijk zullen zijn.
 
 Ook vroegen de leden van de SGP-fractie of er zicht bestaat op de mate
waarin gebruik wordt gemaakt van internettelefonie bij communicatie over misdrijven.
Er worden geen cijfers bijgehouden over de mate waarin gebruik
wordt gemaakt van internettelefonie voor criminele doeleinden. Indachtig de
hiervoor gesignaleerde ontwikkeling over de toename van internetcommunicatie,
ligt het in de rede te veronderstellen dat een toenemend deel van communicatie
die ziet op criminele activiteiten via het internet plaatsvindt.
 2. Financieel
 De leden van de CDA-fractie verwezen naar de cijfers die de regering geeft,
namelijk dat de beheerskosten ongeveer 20% van de implementatiekosten
bedragen en dat de kosten voor opslag van gegevens voor de gehele markt ongeveer
0,8 miljoen euro bedragen. Zij vroegen wat de betekenis is voor de afzonderlijke
aanbieders van het totaalbedrag van 0,8 miljoen euro, en wat voor de individuele
aanbieder gemiddeld de kosten zijn.
 Deze vraag beantwoord ik graag als volgt. Het bedrag van 0,8 miljoen euro
betreft de totale kosten voor geheugen dat benodigd is voor de opslag van
gegevens gedurende een periode van een jaar voor de gehele markt. De grote
aanbieders, die meer dan 90% van de markt dekken en in ruim 95%
van de informatiebehoefte van de bevoegde autoriteiten voorzien, hebben een
groter gegevensvolume en zullen dus hogere kosten hebben voor de aanschaf
van geheugen dan de kleine aanbieders. In het onderzoek van Verdonck, Klooster &
Associates BV (VKA) uit 2006 is voor de berekening van de kosten op nationaal
niveau gerekend met een model van 5 grote aanbieders (tot 5 miljoen accounts),
20 middelgrote aanbieders (tot 500 duizend accounts) en 255 kleine aanbieders
(tot duizend accounts). VKA heeft berekend dat de kosten voor de kleine aanbieders
2% bedragen van de totale kosten. Als we deze verhouding toepassen
op de kosten voor geheugen dan betekent dit dat 255 kleine aanbieders 2%
van 0,8 miljoen dragen voor de kosten van geheugen. Voor het totaal van de
kleine aanbieders betekent dit een totaalbedrag van 16 000 euro voor
de opslag van gegevens voor de periode van een jaar. Bij een bewaarperiode
van 6 maanden zullen de kosten navenant lager liggen. Per kleine aanbieder
zullen de investeringskosten voor geheugen derhalve niet hoger liggen dan
100 euro. De middelgrote en grote aanbieders nemen 98% van de kosten
voor hun rekening. Voor deze aanbieders zou dit per aanbieder neerkomen op
ruim 31 duizend euro. Daarbij dient bedacht te worden dat het verschil tussen
de grote en middelgrote aanbieders significant is. De grote aanbieders zullen
het leeuwendeel van de investeringskosten voor geheugen dragen.
 
 De leden van de SP-fractie vroegen of de kosten voor de aanbieders nu
met name zitten in de noodzakelijke investeringen om überhaupt gegevens
op te kunnen slaan, of in de bewaartermijn. Klopt het dat de meerkosten van
het langer bewaren niet eens zo hoog zijn, zo vroegen deze leden. Ook vroegen
zij hoe voor de kleine aanbieders van internetdiensten de kosten zullen dalen.
Het is juist te veronderstellen dat het merendeel van de kosten gemoeid is
met het aanpassen van de bedrijfsvoering op het bewaren van de gegevens en
met het vinden en verstrekken van de gevorderde verkeersgegevens en niet zo
zeer met het bewaren zelf. Bovendien laten de opslagkosten, als gevolg van
de dalende kosten van opslagapparatuur, nog steeds een dalende trend zien.
Hiervoor is in antwoord op een vraag van de leden van de CDA-fractie reeds
een aanduiding gegeven van de kosten per aanbieder. Het gaat om veranderlijke
gegevens. Er zijn immers variabelen, zoals de op dit moment nog dalende kosten
voor opslag, nieuwe innovaties, en mogelijke variaties in de aantallen verkeersgegevens
die worden gevorderd. Meer informatie over de wijze waarop internet service
providers en andere telecommunicatie-aanbieders vorm geven aan de implementatie
van de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens komen beschikbaar wanneer
een eerste rapport betreffende een nulmeting van het Agentschap
Telecom in maart 2010 gereed is.
 Zoals ook eerder van de kant van de regering al naar voren is gebracht,
is de lengte van de bewaartermijn niet van doorslaggevende betekenis voor
de totale kostendruk die de implementatie van de richtlijn dataretentie voor
de aanbieders van telecommunicatie oplevert. Zoals in deze nota aan de orde
komt, zijn er dan ook verschillende andere overwegingen die mede bepalend
zijn voor het vaststellen van de duur van de bewaartermijn.
 De leden van de SP-fractie wezen op de motie-De Wit (Kamerstukken II 2007/2008,
31 145, nr. 15) en vroegen hoe tot dusver uitvoering is gegeven aan het
dictum dat de regering verzocht wordt met voorstellen te komen voor een rechtvaardiger
vergoedingsstructuur. Ook vroegen zij wat nu de kosten zijn die iedere aanbieder
eenmalig zal moeten maken. De leden van de SP-fractie stellen, in het verlengde
van de motie-DeWit, dat de huidige vergoedingsstructuur «evident nadelig»
is voor kleinere aanbieders die weinig bevraagd worden. Graag ga ik als volgt
op deze vragen in.
 De vergoedingsregeling is vastgelegd in hoofdstuk 13 van de Telecommunicatiewet
en in de Regeling kosten aftappen en gegevensverstrekking. De essentie van
deze vergoedingsregeling is dat investerings- en exploitatiekosten voor rekening
komen van de aanbieders. De overheid vergoedt de aanbieder de gemaakte personele
en administratiekosten die rechtstreeks voortvloeien uit het verstrekken van
gevorderde gegevens.
 In de praktijk levert dit drie mogelijkheden op, namelijk;
 a. de aanbieder declareert conform het indicatieve tarief, dat wil zeggen
geïndexeerde normbedragen;
 b. de aanbieder maakt aannemelijk dat de werkelijke, hogere kosten declarabele
kosten betreffen en dat die kosten in redelijkheid als noodzakelijk kunnen
worden beschouwd;
 c. de overheid maakt met een groep van aanbieders afspraken over de hoogte
van de vergoeding voor declarabele kosten en de voorwaarden voor de uitbetaling
van die kosten.
 Voor alle drie gevallen geldt de genoemde wettelijke grondslag voor vergoedingen
(uitsluitend vergoeding van personele en administratieve kosten), zodat van
concurrentieverstoring geen sprake is. Deze regeling biedt een rechtvaardige
vergoedingsstructuur omdat elke aanbieder, groot of klein, onder voorwaarden,
de werkelijk gemaakte personele en administratieve kosten vergoed kan krijgen,
zelfs indien een aanbieder heeft gekozen voor een relatief dure, maar noodzakelijke
oplossing voor ontsluiting van gegevens. In dit opzicht speelt het dan ook
geen rol of een aanbieder veel of weinig wordt bevraagd, omdat bij elke bevraging
uitsluitend alle door de aanbieder gemaakte personele en administratiekosten
worden vergoed die rechtstreeks voortvloeien uit het uitvoeren van activiteiten
die dienen om de gevorderde gegevens te verstrekken.
 De door de leden van de SP-fractie geuite zorgen over de kosten van implementatie
van de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens, in het bijzonder voor de
kleinere internetaanbieders, worden door mij zeer serieus genomen. Het streven
is erop gericht dat de wet wordt geïmplementeerd op een wijze die goed
uitvoerbaar is, rekening houdt met de positie van de aanbieder en bij voorkeur
zo min mogelijk lasten met zich meebrengt.
 De Staat heeft eind 2008 met vijf aanbieders (KPN, T-mobile, Vodafone,
Ziggo en UPC) een overeenkomst afgesloten, waarmee invulling is gegeven aan
de hiervoor genoemde derde optie in de vergoedingsregeling. Met deze overeenkomst
is ca. 95% van het totaal aantal vorderingen en verstrekkingen van
gegevens afgedekt. Met de overeenkomst werd beoogd om verbeteringen aan te
brengen in de werkwijze bij het vorderen en verstrekken van telecommunicatiegegevens.
Op basis van de overeenkomst zijn Service Level Agreements (SLA’s) met
deze aanbieders vastgelegd, waarmee een uniform en hoog niveau van kwaliteit
van gegevensverstrekking wordt bereikt. De SLA bevat onder meer
een termijn waarbinnen technische storingen worden verholpen. De systematiek
van betaling per handeling is voor deze groep aanbieders vervangen door vergoedingsbedragen
voor een bepaalde periode. Een deel van de vergoeding kan worden ingehouden
indien een aanbieder tekortschiet in de naleving van de SLA.
 Het is niet doelmatig om met de talrijke (honderden) overige aanbieders
soortgelijke afspraken te maken en voorzieningen te treffen omdat de toegevoegde
waarde daarvan voor de betrokkenen gering is, gelet op het geringe aantal
vorderingen en gegevensverstrekkingen.
 
 Voor deze veelal kleinere aanbieders staan de overheid verschillende oplossingsrichtingen
voor ogen, waarbij wordt gezocht naar mogelijkheden voor het reduceren van
kosten voor aanbieders en niet in het verhogen van vergoedingen.
 Een eerste mogelijkheid voor aanbieders om de kosten te reduceren is dat
zij kiezen voor een gezamenlijke oplossing. Bijvoorbeeld door gezamenlijk
de ontwikkeling van een systeem ter hand te nemen voor opslag en beveiliging.
Kennis en expertise zou door marktpartijen uitgewisseld kunnen worden.
 Een tweede mogelijkheid voor vooral kleine aanbieders betreft het inschakelen
van een derde partij, een dienstverlener, die efficiënt de ontsluiting
en levering van data om te voldoen aan een vordering van gegevens, voor een
of meerdere aanbieders, kan realiseren. Een voorbeeld van een dienstverlenende
organisatie die diensten in het kader van de uitvoering van tapbevelen uitvoert
voor kleinere aanbieders, is de Nationale Beheersorganisatie voor Internet
Providers (NBIP). Een aantal (ca 60) aanbieders schakelt momenteel deze dienstverlener
in op het moment dat de aanbieder een tapverzoek ontvangt. Deze dienstverlener
voert in opdracht van de desbetreffende aanbieder de wettelijke verplichting
van de aanbieder uit, met inachtneming van alle daarvoor geldende wettelijke
vereisten. In de huidige praktijk vergoedt de overheid de declarabele personele
en administratieve kosten die de dienstverlener bij de aanbieder in rekening
brengt. Dit model lijkt ook goed toepasbaar voor de bewaarplicht en de plicht
gegevens te verstrekken en het kan het belang dienen van kleine aanbieders
om op deze wijze kosten te besparen. Nader wordt onderzocht of een rechtstreekse
administratieve afhandeling met de dienstverlener haalbaar is.
 Hoewel het realiseren van dergelijke oplossingsmogelijkheden ten principale
aan de markt wordt overgelaten, zal de overheid meewerken aan dergelijke initiatieven
en marktpartijen hierop wijzen. Tijdens een voorlichtingsbijeenkomst van de
overheid voor een grote groep aanbieders die in het najaar van 2009 is gehouden,
is het dienstverlenermodel gepresenteerd. De markt zal binnenkort schriftelijk
over dit model worden geïnformeerd.
 Een derde mogelijkheid is dat rekening wordt gehouden met de wijze waarop
door aanbieders invulling moet worden gegeven aan de verplichtingen uit de
wet. In de beantwoording van de vragen van de leden van de SP-fractie over
kosten voor investeringen heb ik verwezen naar de nulmeting van het Agentschap
Telecom. De nulmeting dient om inzicht te krijgen in de wijze waarop internet
service providers vormgeven aan de implementatie van de wet. Zo is het denkbaar
dat de resultaten van de nulmeting aanleiding geven om bijvoorbeeld met betrekking
tot de responstijden voor het aanleveren van informatie rekening te houden
met de «state of the art» van de bedrijfsvoering van de (kleine)
aanbieders. Ten aanzien van het begrip «onverwijld» uit artikel
13.4, sub b, eerste lid, van de Telecommunicatiewet kan rekening worden gehouden
met de mogelijkheden die kleine internet service providers momenteel daadwerkelijk
hebben om gegevens aan te leveren. Een gedifferentieerd beleid behoort derhalve
tot de mogelijkheden. De overheid zal stimuleren dat hierover afspraken
worden gemaakt in het Telecommunicatie Aanbieders Coördinatie Overleg,
onder voorzitterschap van het openbaar ministerie.
 
 Tot slot wordt door de overheid actief bevorderd dat de aanbieders de
wet op een zo efficiënt mogelijke wijze kunnen uitvoeren. Binnen het
project Dataretentie – dat momenteel bij het ministerie van Justitie
loopt – worden scenario’s ontwikkeld voor het realiseren van het
geautomatiseerd aanleveren van historische identificerende gegevens en van
verkeersgegevens door telecommunicatie-aanbieders aan de bevoegde autoriteiten.
Bij het opstellen van die scenario’s worden aanbieders, grote en kleine,
intensief betrokken en wordt per variant een inschatting gemaakt van bijbehorende
kosten, besparingen en voor- en nadelen. Langs deze weg kunnen aanbieders
en overheid gezamenlijk inzicht krijgen in de meest kosteneffectieve werkwijze.
 
 Met het voorgaande wordt naar mijn mening tegemoet gekomen aan de motie-De
Wit. Wat betreft de vraag naar de eenmalige kosten die iedere aanbieder zal
moeten maken, wil ik verwijzen naar de antwoorden die ik in het voorgaande
heb gegeven op vragen van de leden van de CDA-fractie en de SP-fractie.
 Naar ik hoop zijn hiermee de vragen van de leden van de SP-fractie naar
tevredenheid beantwoord.
 
 De leden van de VVD-fractie vroegen of de omvang van verlaging van kosten
voor internetaanbieders ten gevolge van de kortere bewaartermijn opweegt tegen
de nadelen voor het onderzoeken, opsporen en vervolgen van ernstige misdrijven,
nu deze verlaging – zoals de regering zelf aangeeft – moeilijk
is in te schatten. In het voorgaande is in reactie op vragen van de leden
van de VVD-fractie en leden van de SP-fractie reeds ingegaan op het belang
van een langere bewaartermijn voor de opsporing van strafbare feiten. Ook
is daarbij aangegeven dat dit belang moet worden afgewogen tegen andere belangen
die in het geding zijn, in het bijzonder het belang van de bescherming van
de persoonlijke levenssfeer en het belang van de aanbieders van telecommunicatie
die de gegevens moeten bewaren. Tot de belangen van de aanbieders van telecommunicatie
behoren de hoogte van de kosten, maar ook de impact van de bewaarplicht op
de eigen bedrijfsvoering.
 3. Advies Raad van State
 De leden van de CDA-fractie wezen erop dat de Raad van State stelt dat
voor zover internetaanbieders nog niet voldoende vertrouwd zijn met gegevensverstrekking
aan politie en justitie, dit van tijdelijke aard is en dat men daarmee in
de loop van de tijd voldoende vertrouwd kan raken. Zij vroegen waarom de evaluatie
van de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens (die voor 1 september
2012 moet zijn afgerond) in het kader waarvan dit aspect zal worden betrokken,
niet op een kortere termijn is voorzien. Mogen de internetaanbieders er drie
jaar over doen om die vertrouwdheid op te bouwen, zo vroegen deze leden. Ook
de leden van de VVD-fractie wezen hierop. Zij vroegen waarom gewacht wordt
tot de eerstkomende evaluatie van de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens.
Zij waren het met de Raad van State eens dat niet goed duidelijk is waarom
de bewaartermijn voor gegevens inzake telefonie over internet verschilt van
de termijn voor gegevens inzake het klassieke telefoonverkeer. Deze leden
waren van mening dat er geen differentiatie dient plaats te vinden.
 Graag beantwoord ik de vragen van de leden van de CDA-fractie en van de
leden van de VVD-fractie als volgt. Dat internetaanbieders nog niet voldoende
vertrouwd zijn met het bewaren van gegevens en gegevensverstrekking aan politie
en justitie, is inderdaad van tijdelijke aard. Dit is slechts één
van de redenen om te komen tot het voorstel de bewaartermijn voor het bewaren
van internetgegevens terug te brengen naar 6 maanden. De bewaartermijn van
6 maanden biedt zowel de internetaanbieders als de politie de gelegenheid
om het gebruik van internetgegevens ten behoeve van de opsporing van ernstige
strafbare feiten verder te ontwikkelen. Zowel de eerstkomende evaluatie van
de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens, als de evaluatie van de Europese
Richtlijn in 2010 zal voor de beoordeling van dit aspect van belang zijn.
De internetaanbieders zijn vanaf het moment van inwerkingtreding van de Wet
bewaarplicht telecommunicatiegegevens, op 1 september 2009, verplicht
aan de voorschriften van de wet te voldoen en zullen, nu zij de desbetreffende
gegevens gedurende de wettelijke bewaartermijn moeten bewaren, vaker verzoeken
van de politie ontvangen tot het verstrekken van gegevens. Zij doen dus inmiddels
reeds ervaring op met het verstrekken van gegevens en bouwen vertrouwdheid
daarmee op. Zij krijgen daarvoor dus niet – de leden van de CDA-fractie
vroegen hiernaar – drie jaar de tijd.
 Een ander argument voor het verschil in bewaartermijn voor klassieke telecommunicatie-gegevens
en internetgegevens, dat ook hiervoor in antwoord op eerdere vragen van de
leden van deze fracties aan de orde kwam, is gelegen in het feit dat internetaanbieders
de gegevens die in het kader van hun diensten worden gegenereerd in mindere
mate gebruiken voor hun eigen bedrijfsvoering dan aanbieders van traditionele
telecommunicatie. Het bewaren van telecommunicatiegegevens in de omvang waarin
de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens hen verplicht, is daarom voor
internetaanbieders vreemd aan hun bedrijfsprocessen en betekent een grotere
aanpassing van hun bedrijfsvoering. Ook worden de internetgegevens op een
andere wijze gegenereerd, zodat op een andere wijze aan de bewaarplicht uitvoering
wordt gegeven. De gevolgen van de bewaarplicht zijn daarmee voor internetaanbieders
meer ingrijpend dan voor andere telecommunicatie-aanbieders. Ook hierin ligt
een reden om de bewaartermijn voor internetgegevens tot 6 maanden te beperken.
De regering is daarom van mening dat er goede redenen zijn voor een differentiatie
van de bewaartermijn voor enerzijds aanbieders van internet en anderzijds
aanbieders van andere telecommunicatiediensten.
 
 De minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin