Wetenschapsbudget 2004; Brief ministers en staatssecretarissen ter aanbieding kabinetsvisie nanotechnologie 'Van klein naar groots'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29338, nr. 54 h1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

28-11-2006

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

29338 nr. 54

16-11-2006

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamKABINETSVISIE NANOTECHNOLOGIEËNVan Klein Naar Groots VOORWOORDSAMENVATTINGHOOFDSTUK 1. KANSEN1.1. Economische potenties1.2. Kansen voor maatschappelijke toepassingenGezondheidszorgVoeding en landbouwEnergie, water en milieuRecht en veiligheidDefensieHOOFDSTUK 2. OMGAAN MET RISICO’S2.1. Risico’s van nanotechnologieën2.2. Vigerende regelgeving2.3. Mogelijkheden voor toezicht en handhaving2.4. Beleid voor risicobeheersing: risk governanceHOOFDSTUK 3. ETHISCHE EN JURIDISCHE VRAGENHOOFDSTUK 4. DE ONDERZOEKSAGENDA4.1. Investeren in onderzoek4.2. Vijf hoofdlijnen4.3. Onderzoekszwaartepunten in Europa4.4. Onderzoek naar risico’sHOOFDSTUK 5. COÖRDINATIEHOOFDSTUK 6. DRAAGVLAK EN COMMUNICATIELITERATUURLIJST
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29338Toon alle publicaties in het hoofddossier

 
 
 Heruitgave en origineel

Kamerstuk 29338, nr. 54Origineel van deze publicatie

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 110 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 338Wetenschapsbudget 2004nr. 541BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN, DE MINISTER VAN
ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP, DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING,
RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER, DE MINISTERS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN
EN SPORT, VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES EN VAN JUSTITIE, DE
STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID EN DE MINISTER VAN LANDBOUW,
NATUUR EN VOEDSELKWALITEITAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 16 november 2006In antwoord op schriftelijke vragen heeft de Minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap op 24 november 2005 (TK, 2005–2006, 29 338,
nr. 42) u op de hoogte gebracht van het besluit om een Kabinetsvisie
over nanotechnologieën uit te brengen. Voor dit besluit is een aantal
redenen genoemd. Een daarvan is dat op dit terrein inmiddels zoveel gebeurt
(departementale studies, wetenschappelijk onderzoek, het EU-actieplan) dat
met het oog op samenhang in het beleid een gecoördineerde aanpak is vereist.
Ook biedt een Kabinetsvisie een goed handvat voor het effectief opereren in
de Europese Unie en op mondiaal niveau. Verder kan een Kabinetsvisie een bijdrage
leveren aan het tot stand brengen van maatschappelijk draagvlak en aan de
onderzoeks- en ontwikkelingsbehoefte, ook wat betreft het onderzoek naar risico’s
van nanotechnologieën.In vervolg op de bovengenoemde aankondiging zenden wij u hierbij de Kabinetsvisie
Nanotechnologieën toe. In deze visie, die voortbouwt op een groot aantal
rapporten, komen de volgende hoofdlijnen aan de orde: kansen van nanotechnologieën,
omgaan met risico’s, ethische en juridische vragen, ontwikkeling van
een onderzoeksagenda, beleids- en onderzoekscoördinatie alsmede het werken
aan draagvlak en communicatie. In het bijzonder geeft de Kabinetsvisie
een reactie op het op 27 april jl. verschenen rapport van de Gezondheidsraad
over de betekenis van nanotechnologieën voor de gezondheid.De Staatssecretaris van Economische Zaken,C. E. G. van GennipDe Minister van Onderwijs, Cultuur en WetenschapM. J. A. van der HoevenDe Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer,P. L. B. A. van GeelDe Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,J. F. HoogervorstDe Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J. W. RemkesDe Minister van Justitie,E. M. H. Hirsch BallinDe Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,H. A. L. van HoofDe Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,C. P. Veerman KABINETSVISIE NANOTECHNOLOGIEËNVan Klein Naar Groots Inhoudblz.   Voorwoord 4   Samenvatting 6   Hoofdstuk 1. Kansen 9 1.1.Economische potenties 9 1.2.Kansen voor maatschappelijke toepassingen10    Hoofdstuk
2. Omgaan met risico’s132.1.Risico’s van nanotechnologieën13 2.2.Vigerende regelgeving132.3.Mogelijkheden voor toezicht en
handhaving152.4.Beleid voor risicobeheersing:
risk governance16   Hoofdstuk
3. Ethische en juridische vragen18   Hoofdstuk
4. De onderzoeksagenda204.1.Investeren in onderzoek20 4.2.Vijf hoofdlijnen20 4.3.Onderzoekszwaartepunten in Europa214.4.Onderzoek naar risico’s21    Hoofdstuk
5. Coördinatie23   Hoofdstuk
6. Draagvlak en communicatie25   Literatuurlijst28VOORWOORDNanotechnologieën1 zijn belangrijk voor
Nederland. Zij dragen bij aan de versterking van onze economische structuur
en de concurrentiepositie en zij bieden mogelijke oplossingen voor problemen
op het gebied van bijvoorbeeld het milieu, de volksgezondheid, voeding, een
duurzamere energievoorziening en veiligheid. Nederland draagt zèlf
via onderzoek, ontwikkeling en productie actief bij aan het vinden en realiseren
van dergelijke oplossingen. Daarmee sluit ons land niet alleen aan bij de
internationale ontwikkelingen, maar neemt daar voor een deel ook een voorlopersrol
in.Kort samengevat komt de visie, die werd aangekondigd in het schriftelijk
overleg met de Tweede Kamer over nanotechnologie2,
op het volgende neer: nanotechnologieën zijn nieuwe
technologieën waar wereldwijd al veel onderzoek naar wordt verricht en
die steeds meer worden toegepast. Het is belangrijk dat Nederland hieraan
meedoet, en daarbij niet alleen probeert bij te blijven op kennisgebied maar
ook een plaats in de kopgroep houdt. Bovendien moeten we oog houden voor de
mogelijke risico’s die aan nanotechnologieën kleven. Alleen door
zorgvuldig om te gaan met de risico’s kan Nederland ten volle zijn kansen
benutten.Om dit te bewerkstelligen neemt Nederland op Europees en internationaal
niveau deel aan het vinden van adequate meetmethoden en aan overleg om te
komen tot standaardisatie die normalisatie van productiewijzen en producten
en risicobeoordeling mogelijk maken. Dit zijn immers de voorwaarden voor een
adequate regelgeving, die een gelijk speelveld garandeert voor alle partijen.
Dan pas is een concrete invulling van voorzorgbeginsel en ketenaansprakelijkheid
realiseerbaar.Bij de kansen gaat het om het bevorderen van een goed onderzoeksklimaat,
om het versterken van kansen voor het concurrentievermogen van het bedrijfsleven
en kansen voor maatschappelijke gebieden waaronder gezondheidszorg, veiligheid(spreventie),
milieu en defensie. Het doel van deze kabinetsvisie is om aan te geven of
de kaders die voor verantwoorde ontwikkelingen nodig zijn, toereikend zijn,
dan wel aangepast of vernieuwd moeten worden. Deze beoordeling geschiedt langs
de hoofdlijnen Kansen, Omgaan met risico’s, Ethische en juridische vragen,
Onderzoeksagenda, Coördinatie en Draagvlak en communicatie. Op deze zes
hoofdlijnen worden actiepunten geformuleerd. Nanotechnologieën zijn een
onderwerp dat reeds een brede belangstelling geniet, zowel in Nederland als
daarbuiten. Deze kabinetsvisie bouwt dan ook voort op een groot aantal rapporten.In de visie van het kabinet dient krachtig te worden gewerkt aan voorwaarden
voor een voorspoedige en evenwichtige ontwikkeling van nanotechnologieën.
Het kabinet biedt in deze visie niet alleen een overzicht van wat er nu speelt
en wat de te verwachten ontwikkelingen zijn, maar komt ook met een aantal
acties en aanbevelingen. In het bijzonder bevat deze kabinetsvisie een reactie
op het eerder dit jaar verschenen rapport van de Gezondheidsraad, getiteld: «Betekenis
van nanotechnologieën voor de gezondheid»3.Op dit moment staan de nanotechnologieën nog in de kinderschoenen.
Het werken aan het tot stand komen van de noodzakelijke voorwaarden voor de
verdere ontwikkeling van nanotechnologieën kan resulteren in betere en
veiligere producten en in minder risico’s voor burgers, het bedrijfsleven,
de samenleving en het milieu. Hierbij vraagt het kabinet betrokkenheid van
alle belanghebbenden. De Staatssecretaris van Economische ZakenDe Minister van Onderwijs, Cultuur en WetenschapDe Minister van Volksgezondheid, Welzijn en SportDe Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en MilieubeheerDe Minister van JustitieDe Minister van Binnenlandse Zaken en KoninkrijksrelatiesDe Minister van Landbouw, Natuur en VoedselkwaliteitDe Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid SAMENVATTINGNanotechnologieën hebben zich in het afgelopen decennium snel ontwikkeld
en hebben de potentie om effect uit te oefenen op vrijwel ieder toepassingsgebied.
Zij kunnen een belangrijke pijler vormen van onze kenniseconomie en kennissamenleving.De economische potenties van nanotechnologieën zijn bijzonder groot.
Nanotechnologieën vormen een belangrijke groeimarkt. Verwacht wordt dat
de wereldwijde verkoop van nanotechnologieën bevattende producten zal
groeien van € 25 miljard in 2004 naar € 450 miljard in
2010. Voor 2014 wordt een aandeel berekend van ruim € 2 000
miljard. Met nanotechnologieën komen dus enorme groeiversnellingen in
zicht. Op dit moment zijn er in Nederland 200 spelers actief, waaronder een
relatief groot aantal starters. Opvallend is dat deze bedrijven fors investeren
in R&D, voor een belangrijk deel in publiekprivate samenwerkingsverbanden.
Mede dankzij forse overheidsinvesteringen beschikt ons land bovendien over
een hoogwaardige infrastructuur met hoogwaardige faciliteiten en speelt ons
land een belangrijke en toonaangevende rol op het terrein van nanotechnologieën.
Ons land nam in 2003 wereldwijd de zesde plaats in wat betreft overheidsuitgaven
voor nanotechnologieën per hoofd van de bevolking, maar er zijn aanwijzingen
dat andere landen nog sterker investeren in nanotechnologieën dan Nederland,
waardoor ons land, ondanks toegenomen investeringen, relatief achterblijft.
De uitdaging is om de sterke Nederlandse positie, zowel wetenschappelijk als
economisch, te behouden en verder uit te bouwen. Potentiële groeimarkten
waar kansen liggen om onze concurrentiepositie te versterken, zijn precisiefabricage,
instrumentatie, nanomaterialen, devices & systems integration en bio-nanotechnologie.Nanotechnologieën houden ook grote beloften in voor maatschappelijke
sectoren zoals de gezondheidszorg, voeding, landbouw en milieu, recht en veiligheid
en defensie. Innovatieve nanomedische toepassingen kunnen onze gezondheidszorg
op fundamentele wijze veranderen en nieuwe mogelijkheden bieden voor diagnose,
behandeling en preventie. Voor landbouw en voedselproductie bieden nanotechnologieën
potenties voor meer duurzame productiemethodes en productverbetering. Van
nanotechnologieën wordt verwacht dat zij een belangrijke bijdrage kunnen
leveren aan de energievoorziening, aan zuiver water en aan het milieu. Zo
zullen nanotechnologieën kunnen leiden tot betere filters en katalysatoren
en kunnen nieuwe materialen voor efficiëntere brandstofcellen een bijdrage
leveren aan de duurzaamheid. Op het gebied van recht en veiligheid doen zich
wellicht mogelijkheden voor om opsporing, handhaving en sanctionering effectiever
en efficiënter te maken. Op defensiegebied worden bijvoorbeeld toepassingen
voorzien gericht op de soldaat van de toekomst, dominantie van informatie
en platforms.Er zijn echter ook risico’s verbonden aan nanotechnologieën.
Deze hebben vooral betrekking op de toxiciteit van vrije, ongebonden synthetische
nanodeeltjes1. Nanodeeltjes komen altijd al voor,
veelal als gevolg van verbrandings- of vulkanische en erosieprocessen. Door
de toepassing van nanotechnologieën ontstaat de mogelijkheid om op atomaire
en moleculaire schaal stoffen te synthetiseren met geheel nieuwe fysisch-chemische
en biologische eigenschappen. Dit brengt naast nieuwe mogelijkheden ook risico’s
met zich mee. Er bestaan nog onzekerheden over de toxiciteit die nanodeeltjes
kunnen veroorzaken. Het kabinet vindt dat de (thans vigerende) wet- en regelgeving
voldoende handvatten biedt om de risico’s te beheersen. Het kabinet
zal voortdurend blijven bezien of aanpassing van regelgeving nodig is ter
beheersing van mogelijke risico’s. Toezicht en handhaving zijn op dit
moment nog niet goed mogelijk. Vergunnings- en productvereisten
ontbreken omdat nog onvoldoende kennis bestaat over de toxiciteit van nanodeeltjes.
Daarom zijn risico-onderzoek van nanodeeltjes en de ontwikkeling van nanotoxicologie
belangrijke prioriteiten. Om de risico’s te kunnen beheersen wil het
kabinet risk governance hanteren zoals omschreven
in «Nuchter omgaan met risico’s»1.
Het kabinet wil hierbij het voorzorgsbeginsel hanteren, waarbij proportionaliteit één
van de criteria is die daarbij in overweging zullen worden genomen. De ontwikkeling
van metrologie en standaardisatie zijn hierbij belangrijke aandachtspunten.Nanotechnologieën brengen, naast risico’s voor gezondheid en
milieu, ook ethische en juridische vragen met zich mee. Deze vragen hebben
te maken met het convergerende karakter van nanotechnologieën. Hierdoor
kunnen ontwikkelingen in andere technologieën, zoals biotechnologie en
ICT worden versterkt, waardoor ethische vragen die zich nu al op terreinen
zoals de gezondheidszorg voordoen een nieuwe dimensie kunnen krijgen. Het
kabinet wil hierop anticiperen en waar mogelijk tot een passend antwoord komen
wanneer deze ethische vragen zich daadwerkelijk versterkt voordoen. Daartoe
zal het onderzoek laten doen naar de toekomstige technologische ontwikkelingen,
in het bijzonder met betrekking tot de vraag of de huidige ethische, mensenrechtelijke
en juridische kaders (inclusief verdragsrechtelijke kaders) voldoen om op
deze vragen een antwoord te geven.Om onze kansen te benutten moeten we verstandig omgaan met risico’s
en ethische vragen, en is het nodig te blijven investeren in onderzoek. Het
kabinet heeft daartoe, rekening houdende met de ontwikkelingen in de nanowetenschap,
de economische potenties en de mogelijkheden voor maatschappelijke toepassingen,
een onderzoeksagenda opgesteld met de volgende hoofdlijnen:– Nanomedicine,– «Beyond Moore» (micro-elektronica
op nanoschaal),– Functionele nanodeeltjes oppervlakken met patronen op nanoschaal,– Waterzuivering en energievoorziening,– Voedsel en gezondheid.Ook wil het kabinet goede aansluiting behouden met de EU-Kaderprogramma’s
6 en 7 waarin substantiële bedragen aan nanotechnologisch onderzoek en
ontwikkeling worden besteed. Verder wil het kabinet inzetten op risico-onderzoek
en daarvoor een percentage van het totale onderzoeksbudget reserveren.Het kabinet wil de coördinatie van nanotechnologieën versterken.
Voor de uitwerking en implementatie van de in deze kabinetsvisie voorgestelde
acties zal het kabinet een interdepartementale werkgroep instellen. Deze werkgroep
zal aan het volgende kabinet voorstellen doen voor de planning en organisatie
van de voorgestelde acties. Ook zal deze werkgroep een spoorboekje opstellen
om het maatschappelijke debat spoedig op gang te brengen. Dit kabinet neemt
geen beslissing over financiële middelen. Deze beslissing zal worden
overgelaten aan het volgende kabinet.Het kabinet acht het verder van belang dat er een goede coördinatie
plaatsvindt van het onderzoek. Het kabinet zal met goed doortimmerde standpunten
bijdragen aan de ontwikkelingen in EU-verband en in multilaterale organisaties
zoals de OECD en de UNESCO. Om ontwikkelingen rondom risico’s van nanotechnologie
te kunnen monitoren, acht het Kabinet het logisch dat er een observatiepost
bij het RIVM wordt belegd. Deze observatiepost zal nauw samenwerken met daartoe
aan te wijzen organisaties, waaronder de Voedsel en Warenautoriteit (VWA),
en zal de hierna genoemde brede commissie geregeld informeren
en adviseren. Om ongewenste of schadelijke gevolgen van nanotechnologische
toepassingen, zoals risico’s voor de gezondheid en het milieu en ethische
vragen, in kaart te brengen en hierover de dialoog aan te gaan met deskundigen,
belanghebbenden en burgers, stelt het kabinet een brede commissie in.Het kabinet wil werken aan een breed draagvlak bij de bevolking voor nanotechnologieën.
Communicatie en debat spelen hierbij een rol, met name waar het gaat om het
kunnen inspelen op de belangrijkste zorgen en het in kaart brengen van de
verwachtingen van burgers. Voor het bouwen van draagvlak heeft het kabinet
ook gekeken naar ervaringen die zijn opgedaan rond genetisch gemodificeerde
organismen. De belangrijkste les die hieruit kan worden getrokken, is dat
voor het opbouwen van draagvlak voorlichting en debat alleen niet voldoende
zijn. Burgers willen serieus worden genomen en hun opvattingen in het beleid
terugvinden. Vertrouwen moet worden verdiend. Het kabinet wil snel een begin
maken met het opbouwen van draagvlak en betrekt hierbij, naast de belangrijkste
belanghebbenden, een brede vertegenwoordiging van de bevolking. HOOFDSTUK 1. KANSENBij nanotechnologieën draait alles om de ontwikkeling
van methoden en technieken om de eigenschappen van materialen te kunnen beheersen
en te kunnen toepassen tot op nanoschaal1. Op
een schaal van 1 tot 100 nanometer kan materie zich fundamenteel anders gedragen
en kunnen door manipulatie eigenschappen van materialen en structuren wezenlijk
verschillen van die op grotere schaal. Op nanometerschaal komen de werelden
van materiaalkunde, fysica, chemie, informatica en biologie, maar ook geneeskunde
bij elkaar. Naast biotechnologie en ICT dragen nanotechnologieën ertoe
bij dat zich veelbelovende convergerende technologieën ontwikkelen. Om
de mogelijkheden voor versterking van de economische structuur en op het gebied
van maatschappelijke toepassingen optimaal te kunnen benutten, is een stevige
onderzoeksbasis nodig.1.1. Economische potentiesIn het afgelopen decennium hebben nanowetenschap en nanotechnologieën
zich in hoog tempo ontwikkeld. De eerste producten zijn inmiddels op de markt,
op langere termijn worden volledig nieuwe toepassingen voorzien, bijvoorbeeld
op medisch terrein. Door het sterk multidisciplinaire karakter hebben nanotechnologieën
een grote invloed op de manier waarop innovaties georganiseerd zijn en tot
stand komen. Nanotechnologieën kunnen effect hebben op vrijwel ieder
toepassingsgebied en een belangrijke pijler worden van de kenniseconomie.
De economische potentie van nanotechnologieën is groot. Verwacht wordt2 dat de wereldwijde verkoop van nanotechnologieën
bevattende producten zal groeien van€ 25 miljard in 2004 naar € 450
miljard in 2010. Voor 2014 wordt een aandeel berekend van ruim € 2 000
miljard. Daarmee komen enorme groeiversnellingen in het zicht. Bovendien kunnen
nanotechnologieën, vanwege hun grote kennisintensiteit, in belangrijke
mate bijdragen aan het versterken van de kenniseconomie en op termijn een
belangrijke bijdrage leveren aan de groei van de arbeidsproductiviteit.Ons land speelt een belangrijke en toonaangevende rol op het terrein van
nanotechnologieën. Nederland kan beschikken over een excellente wetenschappelijke
kennis met een hoge impact. Zo is bijvoorbeeld het enige KAVLI-instituut3 buiten de Verenigde Staten en China in Delft gevestigd,
het Kavli Institute of Nanoscience. Ook hebben
we een aantal belangrijke industriële spelers op het terrein van nanotechnologieën
binnen de landsgrenzen zoals AKZO-Nobel, ASML, DSM, FEI, Philips en Siemens.
Tenminste 13 bedrijven uit de top 20 van R&D-intensieve bedrijven, die
samen meer dan tweederde van de totale private R&D in Nederland uitmaken,
doen onderzoek op het gebied van nanotechnologieën. De verwachting is
dat nanotechnologieën op termijn een belangrijke bijdrage zullen leveren
aan de groei van de arbeidsproductiviteit.Met name fabrikanten van apparatuur (onder andere ASML en FEI) profiteren
niet alleen van nanotechnologieën, ze zijn ook belangrijke motoren in
de verdere ontwikkeling ervan. Bedrijven als DSM en AKZO-Nobel zijn actief
op de markt van nanomaterialen en coatings. Tegelijkertijd zien we een groeiend
aantal starters en MKB-bedrijven actief worden. Op dit moment zijn er in Nederland
200 spelers actief, waaronder een relatief groot aantal starters. Opvallend
is dat deze bedrijven fors investeren in R&D, voor een belangrijk deel
in publiekprivate samenwerkingsverbanden.Mede dankzij forse overheidsinvesteringen beschikt ons land bovendien
over een hoogwaardige infrastructuur met faciliteiten zoals NanoLab en MiPlaza.
Ons land nam in 2003 wereldwijd de zesde plaats in wat betreft overheidsuitgaven
voor nanotechnologieën per hoofd van de bevolking, maar er zijn aanwijzingen
dat andere landen nog sterker investeren in nanotechnologieën dan Nederland,
waardoor ons land, ondanks toegenomen investeringen, relatief achterblijft.In Nederland kan een aantal sterktes worden onderscheiden die de economische
concurrentiekracht kunnen versterken1: precisiefabricage,
instrumentatie, nanomaterialen, devices & systems integration en bio-nanotechnologie. Voor precisiefabricage geldt dat high-tech
apparatuur een belangrijke rol speelt in de nanotechnologie. Met microscopen
kunnen individuele atomen zichtbaar worden gemaakt en worden gemanipuleerd.
Met de nieuwste generatie lithografische machines kunnen computerchips nog
kleiner worden gefabriceerd. Voor devices & systemsintegration geldt dat dankzij nanotechnologie elektronica steeds kleiner, sneller
en multifunctioneler wordt. Door de steeds geringer wordende afmetingen van
chips en sensoren wordt het mogelijk om intelligentie in steeds meer producten
te stoppen. Voor materialen geldt dat nanotechnologieën leiden tot extreem
sterke, lichte en flexibele of juist stijve materialen. Door toepassing van
nanotechnologieën kunnen lakken krasvast worden gemaakt en kunnen aan
coatings antireflecterende, bacteriedodende of vuilafstotende eigenschappen
worden gegeven.Een beperkt aantal nanomaterialen wordt al commercieel toegepast in consumentenproducten.
Nanodeeltjes van titaniumoxide en zinkoxide worden al toegepast als UV-reflectoren
in zonnebrandcrèmes, terwijl carbon blackdeeltjes als materiaalversterkers
worden gebruikt in autobanden en natuurlijke kleideeltjes in autobumpers.
Nanocoatings worden gebruikt op opto-elektrische apparaten, katalytische oppervlakken,
krasbestendige sensoren en brillenglazen en zelfreinigende ruiten. Nanokristallen
maken snij- en boorwerktuigen extra hard en slijtvast. Ook zijn er middelen
op de markt die oppervlakken water- en vuilafstotend maken. Nanotechnologieën
worden ook toegepast om kleding kreukvrij, vuilafstotend en bacterie- en schimmelwerend
te maken. Ook kunnen slimme verpakkingen voor voedingsmiddelen worden gefabriceerd
die functionaliteiten als antimicrobiële werking, bescherming tegen thermische
effecten en traceerbaarheid combineren.Een groot aantal landen, waaronder Nederland, investeert fors in onderzoek
naar nanotechnologieën. De eerste producten komen inmiddels op de markt.
Voor veel mogelijke toepassingen geldt dat er eerst nog veel onderzoek dient
te worden verricht. Octrooien zijn belangrijk om vondsten te beschermen en
langdurige hoge investeringen in nanotechnologieën rendabel te maken.
Philips is verreweg de grootste Nederlandse aanvrager van octrooien op het
gebied van nanotechnologie, ASML, DSM en AKZO-Nobel volgen op afstand. De
Nederlandse bedrijven vragen de meeste van hun octrooien in de Verenigde Staten
en Japan aan. Bij de universiteiten zien we de meeste octrooien bij bionanotechnologie,
met de Universiteit Utrecht als grote aanvrager. Op het gebied van elektronica
zien we ook Delft en Leiden.1.2. Kansen voor maatschappelijke toepassingenTot zover de potenties die nanotechnologieën bieden voor bedrijvigheid
in Nederland en voor versterking van onze kenniseconomie. Nanotechnologieën
bieden ook een veelheid aan kansen voor maatschappelijke toepassingen: in
de gezondheidszorg, de voedingssector, voor het milieu, energie en water en
op het gebied van defensie en recht en veiligheid.GezondheidszorgInnovatieve nanomedische toepassingen kunnen de gezondheidszorg op fundamentele wijze veranderen. Nieuwe mogelijkheden komen in zicht
voor diagnose, behandeling en preventie. Zo zullen nanotechnologieën
naar verwachting leiden tot effectievere medicijnen met minder bijwerkingen.
Ze kunnen helpen bij het zoeken naar nieuwe werkzame stoffen en de ontwikkeling
van systemen om die stoffen naar de juiste plaats in het lichaam te transporteren.
Nanotechnologieën bieden voorts tal van nieuwe instrumenten en gereedschappen
voor onderzoek aan de basale biochemische en biofysische processen in gezonde
en ontregelde cellen. Deze kennis kan de basis vormen voor de ontwikkeling
van nieuwe preventiestrategieën en therapieën. Behandelmethodes
zullen steeds meer op maat kunnen worden gemaakt, gebruikmakend van het profiel
van de patiënt. Een deel van de toepassingen in de medische technologie
staat nog in de kinderschoenen. Een toenemend aantal producten wordt momenteel
onderzocht in klinische studies en sommige zijn al commercieel verkrijgbaar,
waaronder chirurgische mesjes en hechtnaalden, contrastmiddelen voor beeldvorming
met magnetische resonantie, botvervangende materialen, wondbehandelingsproducten,
antimicrobacterieel textiel, chips voor in vitro moleculaire diagnostiek,
microcantilevers en micronaalden1. Dat klinische
toepassingen op dit moment nog schaars zijn, is mede het gevolg van de strenge
veiligheidseisen. Niettemin verwachten experts, zeker op de wat langere termijn,
veel van «nanomedicine». Tumorcellen
bijvoorbeeld sterven af nadat geïnjecteerde nanodeeltjes van buitenaf
worden verhit. De effectiviteit van deze behandeling wordt bij patiënten
onderzocht. In vrijwel alle medische disciplines vindt momenteel onderzoek
plaats naar mogelijkheden voor toepassing van nanotechnologieën2.Voeding en landbouwNanotechnologieën bieden voor de voedselproductie beloftes voor innovatie,
productverbetering en kostprijsverlaging. Zo is er, door het convergerende
karakter van nanotechnologieën, een vergaande integratie te voorzien
met de biotechnologie. Kansen doen zich met name voor op de thema’s
duurzame landbouw, precisielandbouw, voedselveiligheid en voedselkwaliteit,
en de veterinaire gezondheidszorg. Op de korte termijn zullen nanotechnologieën
met name van invloed zijn op de duurzame landbouw, de levensmiddelentechnologie,
detectie- en controletechnieken en op het gebied van levensmiddelen en diervoeders.
Nanotechnologieën kunnen bijdragen aan een meer gecontroleerd, en daarmee
lager, gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Bij de productie van levensmiddelen
kunnen nanotechnologieën worden gebruikt om de smaak te verbeteren of
aan levensmiddelen eigenschappen toe te voegen die de gezondheid verbeteren,
bijvoorbeeld door hun cholesterol verlagende werking. Wereldwijd wordt al
voor ruim € 680 miljoen aan nanoproducten in de levensmiddelenindustrie
omgezet, verwacht wordt dat de markt in 2010 zal zijn gestegen tot € 20,4
miljard.Energie, water en milieuOok op het gebied van energie, water en milieu wordt een belangrijke bijdrage
verwacht van nanotechnologieën. Een voorbeeld hiervan is de ontwikkeling
van nanofilters met hele fijne gaatjes om specifieke individuele chemische
stoffen uit oplossingen te kunnen filteren. Deze ontwikkeling leidt tot procesinnovatie
in de chemie, maar draagt ook bij aan waterzuivering. Nanotechnologieën
kunnen ook leiden tot betere katalysatoren en kunnen zo helpen de uitstoot
van schadelijke stoffen terug te dringen. Verder kunnen nieuwe materialen
voor efficiëntere brandstofcellen een bijdrage leveren aan duurzame mobiliteit.Recht en veiligheidDe mogelijkheden die zich met de nanotechnologieën en de «convergerende
technologieën» beginnen voor te doen, hebben consequenties voor recht en veiligheid. Zo kan versleutelingstechnologie worden ontwikkeld,
die ook voor de overheid de toegang tot het lezen van eenmaal versleutelde
berichten onmogelijk maakt. Dit roept vragen op over de handhaafbaarheid maar
ook over de veiligheid. Vandaar dat de departementen van Justitie en BZK samen
met het NCTB werken aan het op korte termijn realiseren van een verkennende
studie op dit gebied, die meer en liefst gedetailleerd inzicht in dergelijke
ontwikkelingen moet verschaffen. Daarbij wordt nauw samengewerkt met de Europese
Commissie (met name de DG’s Interne Markt en Research).Voorts is ook de vraag naar de toepassingsmogelijkheden van nanotechnologieën
voor de uitvoering van overheidstaken op het gebied van recht en veiligheid
van groot belang. Wellicht kunnen opsporing, handhaving, sanctionering en
reïntegratie veel effectiever en efficiënter dan tot nu toe werken,
als deze technologieën worden toegepast. In dit verband is de vraag relevant
wat deze nieuwe snelle, zeer kleine sensoren, maar ook de ontwikkeling van
actuatoren (gedragsbeïnvloeding door neurotechnologie) kunnen betekenen
voor de politie, het Nederlands Forensisch Instituut, het OM, de rechterlijke
macht, het gevangeniswezen, TBS en de reïntegratie in de samenleving.
In het kader van de Wijffels-aanbevelingen op het gebied van vraagsturing
van TNO en de GTI’s zijn genoemde departementen momenteel bezig met
het formuleren van de relevante vragen. Echter hier zijn naast technische,
ook ethische en staatsrechtelijke aspecten in het geding. Immers toepassing
van deze technologieën kan de informatierelatie tussen overheid en burger
beïnvloeden. Daarbij moet bovendien rekening worden gehouden met het
gegeven dat dit niet alleen de eigen nationale overheid hoeft te betreffen,
en dat aan innovatie op het terrein van de veiligheid ook risico’s kleven
omdat nanotechnologieën in verkeerde handen kunnen geraken.DefensieMilitair gebruik van nanotechnologieën zal naar verwachting leiden
tot een betere bescherming, een groter uithoudingsvermogen en meer mogelijkheden
voor onafhankelijk functioneren van toekomstige soldaten1. Verwacht wordt ook dat nanotechnologieën zullen leiden tot de
ontwikkeling van kleine en relatief goedkope autonome wapensystemen, waarbij
deze systemen prestaties leveren waartoe momenteel alleen grote en dure systemen
in staat zijn. Toepassingen voor defensie lijken zich te concentreren op de
volgende sectoren: de soldaat van de toekomst, (dominantie van) informatie,
bescherming tegen conventionele en massavernietigingswapens, tegenmaatregelen
en platforms. Voor defensietoepassingen is een aantal nanotechnologische ontwikkelingen
bijzonder interessant. In de eerste plaats betreft dit systemen voor tracking and tracing door middel van identificatiesystemen
op afstand. Een tweede ontwikkeling die voor defensie relevant is, is de steeds
verdergaande miniaturisatie die zogenaamde micropower systemen mogelijk maakt. Ook wordt veel verwacht van de ontwikkeling van
uiterst kleine (autonome) voertuigen en robots. Verder zullen draadloze sensoren
autonoom functioneren in een gedistribueerd netwerk en zullen ambient intelligence systemen worden ontwikkeld voor de toekomstige
soldaat. Tot slot wordt veel verwacht van smart structures, structuren die bestaan uit een combinatie van traditionele en nanomaterialen. HOOFDSTUK 2. OMGAAN MET RISICO’SNanotechnologieën kennen enorme potenties maar
er zijn, zoals bij iedere technologie, ook risico’s aan verbonden. Risico’s
die kunnen toenemen naarmate er meer toepassingen en toepassingen met een
groter bereik in zicht komen. De uitdaging is om de kansen te grijpen en tegelijkertijd
verantwoord om te gaan met de risico’s. Vooralsnog is het kabinet, in
navolging van de Europese Commissie, van mening dat thans vigerende regelgeving
in principe voldoende handvatten biedt om de risico’s te beheersen.
Wel dient er snel meer kennis beschikbaar te komen over implicaties van nanotechnologische
toepassingen en risico’s van nanodeeltjes. Dat is nodig om toezicht
en handhaving mogelijk te maken en om vergunnings- en productvereisten te
kunnen ontwikkelen. Daarom zijn risico-onderzoek van nanodeeltjes en de ontwikkeling
van nanotoxicologie belangrijke prioriteiten. De ontwikkeling van metrologie
en standaardisatie zijn hierbij belangrijke aandachtspunten. Hieraan wordt
voortvarend gewerkt, zowel nationaal als internationaal. Om de risico’s
te kunnen beheersen, wil het kabinet risk governance toepassen, zoals omschreven
in «Nuchter omgaan met risico’s» en burgers hierbij vroegtijdig
betrekken. Op de agenda voor risk governance staan risico-onderzoek, een proportionele
toepassing van het voorzorgsbeginsel en de ontwikkeling van metrologie (de
kennis over het meten) en standaardisatie.2.1. Risico’s van nanotechnologieënNanotechnologieën kunnen zorgen voor toepassingen en stoffen met
tot nu toe onbekende eigenschappen. De huidige discussie over de risico’s
van nanotechnologieën concentreert zich in belangrijke mate op de mogelijke
schadelijkheid van nanodeeltjes. Deze komen van nature ook al voor, veelal
als gevolg van verbrandings-, vulkanische en erosieprocessen. Door de toepassing
van nanotechnologieën ontstaat de mogelijkheid om op atomaire en moleculaire
schaal stoffen te synthetiseren met geheel nieuwe fysisch-chemische en biologische
eigenschappen. Een bruikbare indeling om nanodeeltjes op risico’s te
beoordelen is die in gebonden en in vrije synthetische deeltjes. Centraal
punt van aandacht is het penetrerend vermogen van nanodeeltjes die door hun
geringe afmetingen door de fysieke barrières van het lichaam heen kunnen
breken en verwijderingsmechanismen kunnen omzeilen. Nadat deze deeltjes in
de cellen zijn binnen gedrongen is het moeilijk te voorspellen wat het effect
zal zijn. Van gebonden deeltjes zijn geen of geringe risico’s te verwachten.De kans op blootstelling aan dergelijke synthetische nanodeeltjes is voor
de algemene bevolking op dit moment nog gering. Mensen die met deze deeltjes
werken in onderzoekscentra hebben de meeste kans. Deze situatie kan veranderen
als er meer producten met synthetische nanodeeltjes op de markt komen. Aandacht
voor toxicologische risico’s is dus geboden.Daarnaast zijn er inmiddels allerlei producten in ontwikkeling waarin
nanotechnologieën worden toegepast die, net als nanodeeltjes, niet zichtbaar
zijn voor het blote oog. Op medisch gebied gaat het bijvoorbeeld om nanonaalden
voor bloedtesten en inentingsapparatuur. Ook worden er sensoren en actuatoren
ontwikkeld met nanotechnologieën. Ook deze producten kunnen gezondheids-
en toxicologische risico’s met zich meebrengen.2.2. Vigerende regelgevingDe algemene beginselen op het gebied van relevante wetgeving voor het
omgaan met risico’s gelden onverkort voor de risico’s van synthetische
nanodeeltjes. Bedrijven zijn verantwoordelijk en aansprakelijk voor het op de markt brengen van veilige producten. Zij dienen te zorgen voor
een veilige werkomgeving, hun bijdrage te leveren aan de zorg voor het milieu
en de bescherming van de gezondheid. De overheid stelt als wetgever eisen
aan een veilige productie en aan (medische) producten voor mens en milieu.
Zij treedt op bij als te onveilig beoordeelde situaties. Voor het beheersen
van risico’s van nanodeeltjes zijn verschillende wetten en richtlijnen
van belang, waaronder de chemicaliënverordening REACH1, de Arbo-wet, de Warenwet voor food- en non-food producten, de bestrijdingsmiddelenwet,
de Kaderwet diervoeders en de regelgeving voor medische producten (zoals geneesmiddelen
en medische hulpmiddelen). Het kabinet zal, zoals de Gezondheidsraad in zijn
advies«Betekenis van nanotechnologieën voor de gezondheid»
adviseert, zoveel mogelijk uitgaan van deze bestaande regelgeving en voortdurend
blijven bezien of aanpassing van regelgeving nodig is ter beheersing van mogelijke
risico’s. Een omvangrijk deel van de regelgeving op het gebied van (product)-veiligheid
en milieu is vastgesteld op EU-niveau. Het kabinet zal in dit proces dan ook
actief deelnemen aan discussies die op EU-niveau op dit terrein plaatsvinden.De chemicaliënverordening REACH legt de verplichting op informatie
te verzamelen over de eigenschappen van een stof, de aan het gebruik verbonden
risico’s te beoordelen en de nodige maatregelen te nemen om de eventueel
geconstateerde risico’s te beheersen. Omdat de eigenschappen van nanodeeltjes
kunnen verschillen van de «bulk» stof is informatie over alleen
de stof zelf onvoldoende voor de risico-inschatting van nanotechnologische
producten. Er zal ook informatie over de risico’s van de specifieke
toegepaste nanotechnologieën (nanodeeltjes) nodig zijn.De Arbo-wet schrijft voor dat de werkgever moet zorgen voor een veilige
en gezonde werkplek. Als er met gevaarlijke stoffen wordt gewerkt, moet de
werkgever beoordelen of de concentratie niet te hoog is. Voor een werkgever
is het op dit moment door de kennislacunes op het gebied van de risico’s
van nanotechnologieën moeilijk een goede beoordeling te maken van het
risico en daarop toegespitste maatregelen te nemen. Wat hij wel kan doen,
en op basis van de Arbowet ook moet doen, is de blootstelling zo laag als
redelijkerwijs mogelijk houden.De Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) is belast met het toezicht op de
naleving van de Warenwet en de Kaderwet Diervoeders. De wet Onafhankelijke
Risicobeoordeling van de VWA schrijft voor dat het Bureau Risicobeoordeling
van de VWA op basis van de wet de Ministers dient te adviseren over nieuwe
risico’s inclusief beheersmaatregelen. De verantwoordelijkheid voor
het op de markt brengen van uitsluitend veilige producten ligt bij de verhandelaar
van die producten (producent/importeur). De VWA kan onveilige non-food producten,
levensmiddelen en diervoeders van de markt weren, dus ook producten waarin
nanotechnologieën zijn toegepast. Voor nieuwe voedingsproducten, dat
wil zeggen voedingsproducten die voor 1997 niet op de EU-markt aanwezig waren,
geldt bovendien dat deze eerst een toelatingsprocedure moeten doorlopen om
de veiligheid vast te stellen, alvorens zij op de markt kunnen worden gebracht.
Dit is vastgelegd in de Europese verordening Novel Foods2 en het Warenwetbesluit Nieuwe voedingsmiddelen. In deze verordening
is gedefinieerd wat onder nieuwe voedingsmiddelen wordt verstaan. Het is mogelijk
dat hieronder ook voedingsmiddelen vallen waarbij nanotechnologieën zijn
toegepast.Bestrijdingsmiddelen worden op grond van de Bestrijdingsmiddelenwet alleen
toegelaten als aan een aantal voorwaarden is voldaan. Het College voor Toelating
van Bestrijdingsmiddelen (CTB) oordeelt over de toelating van bestrijdingsmiddelen.
De Algemene Inspectiedienst houdt toezicht op het veilige gebruik
van gewasbeschermingsmiddelen in de agrarische sector, de Arbeidsinspectie
ziet toe op veilig gebruik in verband met de gezondheid bij arbeid, de VROM-inspectie
ziet toe op veilig gebruik van bestrijdingsmiddelen, vooral buiten de agrarische
sector, en de VWA houdt toezicht op het naleven van de regelgeving voor residuen
van bestrijdingsmiddelen in en op levensmiddelen.Volgens de regelgeving voor medisch technologische- en veterinaire producten
is een fabrikant verplicht een risico management strategie te hanteren. Ook
voor producten waarbij nanotechnologie wordt toegepast, is dit voldoende,
mits de fabrikanten, aangewezen instanties en overheden zich bewust zijn van
de noodzaak om een specifiek (nano)toxicologische risicobeoordeling uit te
voeren.2.3. Mogelijkheden voor toezicht en handhavingDe huidige wet- en regelgeving biedt op basis van algemene veiligheidsvoorschriften
mogelijkheden om te handhaven in geval van onveilige producten of situaties
waarbij nanotechnologieën zijn toegepast. Tot die conclusie komt de Europese
Commissie met betrekking tot het Actieplan voor nanotechnologieën1. Ook de International Risk Governance Council (IRGC)
is van opvatting dat bestaande regelgeving een goed uitgangspunt vormt, maar
dat voortdurend moet worden bezien of aanpassingen nodig zijn gegeven de voortgaande
ontwikkelingen op het gebied van nanotechnologieën. Er is echter nog
geen specifiek toezicht ontwikkeld ten aanzien van producten en productiewijzen.
Hiervoor zijn er nog te weinig aanknopingspunten. De kennislacunes rond de
(eco-)toxicologie van nanodeeltjes zijn hiervoor te groot. Er is bijvoorbeeld
nog maar weinig bekend over blootstelling, opname, kinetica en over de eigenschappen
van nanodeeltjes die de toxiciteit bepalen. Ook zijn er nog geen geschikte
en beheersbare meetmethoden voorhanden. Dit maakt toepassing, naleving en
handhaving van de bestaande wetgeving moeilijk, terwijl steeds meer nanotechnologische
producten op de markt worden verwacht. Deze situatie kan mogelijk gezondheidsrisico’s
met zich meebrengen voor consumenten, werknemers en patiënten, maar ook
risico’s voor het milieu en aansprakelijkheidsrisico’s voor producenten
van nanotechnologische producten.Om toezicht en handhaving mogelijk te maken, is dus meer kennis nodig.
Het toezicht zou kunnen bestaan uit een combinatie van overleg tussen inspecties
en bedrijfsleven, het uitwisselen van informatie over mogelijke risico’s
van nanotechnologieën en preventieve beheersmaatregelen. Kennis over
mogelijke risico’s van toepassingen van nanotechnologieën en kennis
over het meten van deze risico’s dient zowel bij de overheid als bij
bedrijven aanwezig te zijn. De overheid dient over deze kennis te beschikken
vanuit haar verantwoordelijkheid om op te kunnen treden tegen onveilige situaties
en producten en het voorkomen daarvan. Het bedrijfsleven dient over deze kennis
te beschikken vanuit zijn verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid voor het
op de markt brengen van veilige producten, voor het creëren van een veilige
werkomgeving en vanuit zijn verantwoordelijkheid voor het milieu. Ook dient
een gemeenschappelijk begrippenkader te worden ontwikkeld, dient normering
plaats te vinden en moeten standaardmethodes worden ontwikkeld voor metingen
en risico-evaluatie.Een verantwoorde ontwikkeling van nanotechnologieën vergt op korte
termijn meer duidelijkheid over de toxicologische eigenschappen van nanodeeltjes.
Een internationaal gecoördineerde onderzoeksinzet is vereist. Het kabinet
zal een deel van het nanotechnologiebudget reserveren voor onderzoek naar
risico’s, en de ontwikkeling van normen, standaarden en beheerstechnieken.
Bij publiek-private onderzoeksprojecten zal bovendien aandacht
worden geëist voor de risicoaspecten van het onderzoek. Om deze onderzoeksinspanning
tot een succes te maken is internationale samenwerking en coördinatie
een vereiste. Zie hiervoor hoofdstuk 4 over de onderzoeksagenda.2.4. Beleid voor risicobeheersing: risk governanceHet beleid voor risicobeheersing is nader uitgewerkt in het kabinetsstandpunt «Nuchter
omgaan met risico’s»1. Dit standpunt
werkt risk governance uit voor de Nederlandse
situatie, en houdt daarmee rekening met de aanbevelingen die de International Risk Governance Council en de Gezondheidsraad in zijn
eerder genoemde advies «Betekenis van nanotechnologieën voor de
gezondheid» hebben gedaan. In het kader van «Nuchter omgaan met
risico’s» is inmiddels een zestal beleidsdossiers beschreven om
een beeld te krijgen hoe de overheid binnen diverse beleidssectoren omgaat
met «hardnekkige» risico’s. Uit de beschrijvingen zijn vijf
dilemma’s naar voren gekomen die het politieke besluitvormingsproces
binnen de rijksoverheid beïnvloeden. Deze dilemma’s hebben onder
meer betrekking op de verdeling van verantwoordelijkheden versus verwachtingspatronen
en de rol van risicoperceptie bij besluitvormingsprocessen. Uitgangspunt bij risk governance is dat partijen die nanoproducten op de
markt brengen verantwoordelijk zijn voor het borgen van de veiligheid ervan.
Bij de uitwerking van de beheersing van de risico’s van nanotechnologieën
zullen de uitgangspunten van dit standpunt worden gehanteerd:– transparante besluitvorming,– expliciteren van verantwoordelijkheden (overheid, burgers, bedrijfsleven,
wetenschap),– vroegtijdig betrekken van de burger bij de besluitvorming,– gevaren en risico’s afwegen tegen maatschappelijke kosten-
en baten,– stapeling van risico’s bij de besluitvorming laten meewegen.Op de agenda voor risicobeheer staat in de eerste plaats het vergroten
van de kennis over toepassingen en risico’s van nanodeeltjes, zodat
op termijn eenduidige en zo goed mogelijk onderbouwde maatregelen mogelijk
worden. De Gezondheidsraad noemt in dit verband risk governance de beste stimulans voor de stimulering van nanowetenschap en nanotechnologieën.
Prioriteit op de korte termijn is het investeren in een proces met wetenschap
en bedrijfsleven voor het realiseren van een optimale uitwisseling van kennis
over veilige toepassing van nanotechnologieën. Het kabinet zal, in het
kader van actieve (risico-)monitoring, actie ondernemen om met het bedrijfsleven
afspraken te maken ten aanzien van het informeren over of het melden van nieuwe
nanotechnologische toepassingen aan betrokken inspecties en het delen van
kennis over deze toepassingen. Zo kunnen bedrijfsleven en overheid gelijktijdig
werken aan de ontwikkeling van meer kennis over mogelijke risico’s van
nanotechnologische toepassingen2. Verder blijft
Nederland actief bij Europese processen om de toereikendheid van de huidige
regelgeving te beoordelen. Dit is in lijn met het advies van de Gezondheidsraad«Betekenis
van nanotechnologieën voor de gezondheid» waarin wordt gesteld
dat risk governance op internationaal niveau moet
plaatsvinden, mede gelet op het internationale karakter van veel wet- en regelgeving.
Nederland steunt internationale samenwerking om de kennis over nanotoxicologie
te vergroten, om te komen tot heldere en zo goed mogelijk onderbouwde beheersmaatregelen.
Nederland investeert daartoe ook zelf in nanotoxicologie.Een tweede punt op de risicoagenda is het toepassen van het zogenaamde
voorzorgsbeginsel3, in combinatie met het beginsel
van proportionaliteit. In dit verband merkt de KNAW4 op dat het instellen van een moratorium voor nanowetenschap en nanotechnologieën
uit het oogpunt van proportionaliteit ongewenst is aangezien
dit een ontoelaatbaar grote beperking zou inhouden voor de Nederlandse wetenschapsbeoefening
en de kennisopbouw ten behoeve van maatschappelijke toepassingen.In het geval van nieuwe voedingsmiddelen, geneesmiddelen, medische hulpmiddelen,
additieven en bestrijdingsmiddelen wordt de veiligheid vooraf beoordeeld om
te voorkomen dat onveilige middelen op de markt worden toegelaten. Ten aanzien
van andere producten en nanotechnologische toepassingen kan de overheid op
basis van gefundeerde wetenschappelijke aanwijzingen over mogelijke risico’s
ingrijpen conform het kabinetsstandpunt «Nuchter omgaan met risico’s».
Op die manier wil het kabinet ervoor zorgen dat marktpartijen hun verantwoordelijkheid
nemen om veilige producten op de markt te brengen. Ook sluit het kabinet hiermee
aan bij het principe uit de REACH-verordening van de omgekeerde bewijslast.
De Voedsel- en Warenautoriteit zal ontwikkelingen nauw volgen en eventuele
risico’s per product bekijken. Wanneer de VWA vermoedt dat een product
schadelijk is of gevaar oplevert, kan zij op basis van algemene veiligheidsvoorschriften
in de Warenwet en de Kaderwet Diervoeders optreden (zie paragraaf 2.2).
Op basis van de Arbowetgeving wordt van bedrijven een behoedzaam omgaan met
nanodeeltjes gevraagd. Aan de SER zal worden gevraagd te adviseren over preventieve
beheersmaatregelen op de werkplek. In ISO-verband is er thans een document
in voorbereiding over veilig werken met nanotechnologieën.Een derde punt op de risicoagenda betreft metrologie en standaardisatie.
Kennis van metrologie op het gebied van nanotechnologieën is een noodzakelijke
voorwaarde voor het kunnen handhaven van wet- en regelgeving. Het kunnen meten
van eigenschappen van nanodeeltjes en van de interacties van deze deeltjes
met de omgeving, is een voorwaarde voor het kunnen beantwoorden van de vraag
of de bestaande wet- en regelgeving volledig voldoet, of dat aanpassingen
noodzakelijk zijn en of adequate handhaving van wetten en regels mogelijk
is.Het kabinet wil met de belangrijkste belanghebbenden en een brede vertegenwoordiging
van de bevolking in dialoog gaan over onder andere de (mogelijke) gevolgen
van de toepassing van nanotechnologieën voor de gezondheid en het milieu.
Zie hiervoor hoofdstuk 5 over coördinatie waar wordt gesproken over de
instelling van een brede commissie. Acties:– het kabinet hanteert de principes van risk governance, past
waar nodig het voorzorgsbeginsel toe, gaat uit van bestaande regelgeving en
blijft voortdurend bezien of aanpassing van regelgeving nodig is om mogelijke
risico’s te beheersen.– het kabinet participeert actief in discussies op EU-niveau
over regelgeving.– het kabinet reserveert een deel van het nanotechnologiebudget
voor onderzoek naar risico’s en steunt internationale samenwerking om
kennis over nanotoxicologie te vergroten.– het kabinet gaat in dialoog met de belangrijkste belanghebbenden
en een brede vertegenwoordiging van de bevolking over de gevolgen van toepassingen
van nanotechnologieën.HOOFDSTUK 3. ETHISCHE EN JURIDISCHE VRAGENDe ontwikkeling en de toepassing van nanotechnologieën
kunnen van invloed zijn op vigerende ethische, mensenrechtelijke en juridische
kaders, inclusief verdragsrechtelijke kaders zoals het biologische wapenverdrag.
Ethische en juridische vragen kunnen zich voordoen op terreinen als de gezondheidszorg,
veiligheid, privacy, defensie en de mondiale welvaartsverdeling. Veel van
die vragen zijn niet specifiek voor nanotechnologieën, maar door het
enabling karakter van nanotechnologieën kunnen deze vragen zich wel versterkt
voordoen. Het kabinet wil aan de hand van bestaande afwegingskaders onderzoeken
of het wenselijk is om als overheid op te treden. Ook wil het kabinet met
een brede vertegenwoordiging van de bevolking de dialoog aangaan.De ontwikkeling en de toepassing van nanotechnologieën kunnen van
invloed zijn op vigerende ethische, mensenrechtelijke en juridische kaders,
inclusief verdragsrechtelijke kaders zoals het biologische wapenverdrag.De Gezondheidsraad gaat in zijn advies «Betekenis van nanotechnologieën
voor de gezondheid» in op ethische vragen die rond nanotechnologieën
ontstaan. De Raad zegt hierover dat nanotechnologieën bij uitstek enabling technologies zijn. Ze vormen geen eigen technologische
discipline, ze lopen veeleer dwars door de andere disciplines heen en maken
binnen elk van deze disciplines progressie mogelijk. Er is, aldus de Gezondheidsraad,
dan ook geen sprake van revolutionair nieuwe ontwikkelingen maar van evolutie,
die overigens wel steeds sneller lijkt te gaan. De meeste morele vraagstukken
die de Gezondheidsraad noemt in zijn advies, zijn om die reden noch nieuw,
noch typisch voor nanotechnologieën. Ze zijn veeleer gerezen door eerdere
ontwikkelingen in andere technologische disciplines die onder invloed van
nanotechnologieën een nieuwe progressie doormaken. Hierdoor krijgen deze
(bestaande) morele kwesties wel een nieuwe dimensie. Ze dringen zich massaler
en versterkt aan ons op en winnen aan urgentie. Tegelijkertijd, zo stelt de
Raad, zal het vinden van passende antwoorden moeilijker worden.De Gezondheidsraad onderscheidt een aantal terreinen waarop zich ethische
en morele vragen kunnen voordoen. In de eerste plaats de mondiale welvaartsverdeling.
Hierbij doet zich de vraag voor of landen in ontwikkeling voldoende snel mee
kunnen in de ontwikkeling van nanotechnologieën, en of door de ontwikkelingen
rond nanotechnologieën de kloof tussen arm en rijk niet verder zal worden
vergroot.Op het terrein van de privacy signaleert de Raad dat, als gevolg van steeds
verdergaande miniaturisering van apparatuur, het lastiger zal worden om nationale
en internationale wetgeving voor bescherming van de privacy te handhaven,
niet in de laatste plaats binnen de gezondheidszorg. Ook voorziet de Raad
dat de kloof tussen diagnostiek en therapie als gevolg van nieuwere, op nanotechnologieën
gestoelde analytische en diagnostische hulpmiddelen verder zal groeien. Vragen
die zich daarbij voordoen zijn bijvoorbeeld die rond het «recht op weten»
versus «het recht op niet weten». Ook verwacht de Gezondheidsraad
dat nanotechnologieën, in combinatie met ICT, ervoor zullen zorgen dat
steeds goedkopere en gevoeliger sensoren worden ontwikkeld, maar ook steeds
kleinere en handzamere en makkelijker door leken te bedienen apparatuur. Dit
kan bijvoorbeeld in de thuiszorg leiden tot een verschuiving van verantwoordelijkheden
naar mantelzorgers. Ook kan dit consequenties hebben voor de relatie tussen
de patiënt en de professionele behandelaar. Een ander voorbeeld van ethische
vragen die de Gezondheidsraad noemt, betreft het alsmaar toenemende aantal
medische zelftests. Vragen zullen zich volgens de Gezondheidsraad ook gaan
voordoen rond human enhancement, omdat
nanotechnologieën naar verwachting zullen leiden tot meer mogelijkheden
om gezonde mensen naar eigen smaak te perfectioneren, zowel naar uiterlijk
als naar gedrag. Deze vragen doen zich mogelijk nog het sterkst voor waar
het gaat om de toepassingen van psychopharmaca en ICT-implantaten. Tot slot
stelt de Raad vragen bij producten die zowel voor civiel als voor militair
gebruik worden ontwikkeld. Hierbij doet zich het risico voor dat deze producten
in verkeerde handen zouden kunnen vallen. Dit risico wordt nog eens versterkt
door het gegeven dat met de toegenomen privatisering, anders dan in het verleden,
zich de situatie voordoet dat in de private sector zowel non-lethal als dodelijke
wapens worden ontwikkeld, die daardoor gemakkelijker wereldwijd verhandelbaar
zijn. Hierdoor kunnen zich veiligheidsvraagstukken voordoen die een brede
interdepartementale en ook internationale aanpak vereisen.Ethische en juridische vragen zullen zich in de toekomst mogelijk (versterkt)
voordoen. Hierop zal de overheid moeten anticiperen om waar mogelijk tot een
passend antwoord te komen. Met name zal de overheid oog moeten hebben voor
de heimelijkheid en oncontroleerbaarheid van nanotechnologische toepassingen,
die in strijd kunnen zijn met opvattingen over individuele vrijheid en het
beleven van de eigen, vrije wil. Hierbij dient in het bijzonder te worden
gekeken naar de grondrechten, zowel in de persoonlijke levenssfeer als met
betrekking tot de vrijheid van meningsuiting. Voor dit doel wil het kabinet,
aan de hand van bestaande ethische en mensenrechtelijke afwegingskaders, onderzoeken
of het wenselijk is om hier als overheid op te treden. Ook wil het kabinet
goed in de gaten blijven houden of deze kaders ook in de toekomst een passend
antwoord blijven bieden. Onderzoek zal moeten aantonen welke verschuivingen
er plaatsvinden. Begonnen zal worden met een inventarisatie van de consequenties
die op dit moment al zijn te voorzien op ethisch, sociaal-maatschappelijk
en juridisch terrein. Ook wil het kabinet hierover met een brede vertegenwoordiging
van de belangrijkste belanghebbenden en de bevolking in dialoog gaan. Zie
hiervoor hoofdstuk 5 over coördinatie waar gesproken wordt over de instelling
van een brede commissie. Acties:– het kabinet zal aan de hand van bestaande ethische en mensenrechtelijke
afwegingskaders onderzoeken of het wenselijk is als overheid op te treden
en goed in de gaten blijven houden of deze kaders ook in de toekomst een passend
antwoord bieden.– het kabinet zal laten inventariseren welke ethische, sociaal-maatschappelijke
en juridische consequenties zich op dit moment al voordoen op dit terrein.– het kabinet wil over ethische en juridische vragen de dialoog
aangaan met de belangrijkste belanghebbenden en de bevolking.HOOFDSTUK 4. DE ONDERZOEKSAGENDADe onderzoeksagenda dient zowel aandacht te geven aan
kansen als aan risico’s. Het kabinet wil in onderzoek investeren langs
de hieronder genoemde lijnen die enerzijds aansluiten bij kansrijke ontwikkelingen
in de nanowetenschap, en anderzijds grote economische potenties en mogelijkheden
voor maatschappelijke toepassingen laten zien. Ook wil het kabinet investeren
in aandacht voor risico-onderzoek (nanotoxiciteit) en verantwoordelijk beleid,
waaronder deelname aan de acties binnen de OECD (conform de conclusies van
het rapport van de Gezondheidsraad). Een volgend actiepunt van het kabinet
betreft het vastleggen van metrologie en nomenclatuur op nanogebied. En tenslotte
wil het kabinet stevig inzetten op de mogelijkheden die Europees onderzoek
(met name het Zevende Kaderprogramma) biedt, ook met betrekking tot ethiek,
veiligheid, (volks)gezondheid, milieu en andere sociaal-maatschappelijke aspecten.4.1. Investeren in onderzoekOm de in het eerste hoofdstuk geschetste kansen voor maatschappelijke
en industriële toepassingen te kunnen benutten, moet Nederland een goede
onderzoekspositie blijven innemen. Nanotechnologieën zijn kennisintensief.
In Nederland en in het buitenland zijn grote budgetten beschikbaar gekomen
voor onderzoek en ontwikkeling. De investeringen in het buitenland (waarvan
ca. 2/3 privaat en 1/3 publiek) bedroegen in 2004 naar schatting meer dan
$ 10 miljard. Dat is bijna een verdubbeling ten opzichte van 2003. Japan
en de Verenigde Staten lopen voorop, terwijl Europa voorlopig nog achterblijft.
Landen als China, India en Korea maken grote sprongen voorwaarts en zullen
naar verwachting binnen enkele jaren Europa inhalen. Nederland investeerde
in 2004 ca. € 420 mln. in publiekprivate R&D. Daarnaast loopt
een aantal onderzoeksprogramma’s waarin voor de periode 2003–2010
nog eens ruim € 500 mln. omgaat. Veel initiatieven in Nederland
lopen via het NanoNed-programma. NanoNed is qua financiële omvang het
grootste van de 37 Bsik-projecten, die met Fes-gelden zijn gefinancierd.4.2. Vijf hoofdlijnenDoor verschillende groeperingen zijn de volgende 5 prioritaire hoofdlijnen
op nano-onderzoeksgebied naar voren gebracht, rekening houdend met onze wetenschappelijke
potentie en maatschappelijke toepassingen:• Nanomedicine;• «Beyond Moore» (micro-elektronica
op nanoschaal);• Functionele nanodeeltjes oppervlakten met patronen op nanoschaal;• Waterzuivering en Energievoorziening;• Voedsel en Gezondheid.Bij het thema «Nanomedicine» ligt
de focus op biomoleculaire, anorganische of hybride structuren en apparaten
op nanoschaal met het doel oplossingen te vinden in de richting van de diagnose,
behandeling en het voorkomen van ziektes en genetische afwijkingen. Bij «Beyond Moore» gaat het om micro-elektronica
ná het tijdperk van de siliciumtechnologie: nieuwe optische, elektronische
en magnetische verschijnselen op nanoschaal, met inbegrip van de benodigde
instrumentele infrastructuur. In het thema «Functionele nanodeeltjes»
gaat het om het combineren van bestaande Nederlandse expertise op het gebied
van fabricage van functionele nanodeeltjes en nano-oppervlakten met de fysisch-chemische
en medische eigenschappen daarvan. De eerste drie thema’s zijn aangedragen door een gemengde studiegroep
van de stichting Fundamenteel Onderzoek der Materie (FOM) en de Stichting
Technische Wetenschappen (STW). Uitgaande van de sterktes van het Nederlandse
onderzoek, gecombineerd met de sociale en economische impact van deze onderzoeksthema’s,
komen zij in hun rapport1 tot de conclusie dat
Nederland op deze drie hoofdlijnen de potentie heeft om uit te groeien tot
wereldleider. Uit het strategisch plan van NWO wordt duidelijk dat hiermee
wordt aangesloten op de thema’s van VNO/NCW, van TNO en de GTI’s
en van KP7, op de prioriteiten van SenterNovem en op de sleutelgebieden high
tech machines en materialen en chemie van het Innovatieplatform.Het thema «waterzuivering en energievoorziening» komt voort
uit een enquête van het Rathenau Instituut2,
het vijfde en laatste thema «voedsel en gezondheid» is door NanoNed
naar voren gebracht. Dit thema heeft onderzoekskernen in Wageningen, Groningen
en Nijmegen. Industriële gebruikers zijn onder andere Unilever en Campina.4.3. Onderzoekszwaartepunten in EuropaOnderzoek in EU-verband is voor Nederland de belangrijkste manier om deel
te nemen aan internationaal onderzoek. In het 7e Kaderprogramma voor Onderzoek &
Onderwijs (KP7) is voor Nanotechnologieën & Nanowetenschappen per
jaar gemiddeld ongeveer € 500 miljoen te voorzien (voor nano-wetenschap,
nanotechnologieën, materialen en nieuwe productietechnologieën).
De nadruk wordt daarin gelegd op de volgende punten:• methoden en processen voor meten en karakteriseren van nanodeeltjes;• het verzamelen van nieuwe kennis over de interactie van atomen,
moleculen en aggregaten daarvan, zowel voor natuurlijke als kunstmatige objecten;• realiseren van nanostructuren, -systemen of -materialen met gebruikmaking
van de nieuwe kennis;• activiteiten die gericht zijn op het begrijpen of imiteren van
natuurlijke processen op nanoschaal;• nanotoxicologie en nano-ecotoxicologie;• processen voor nanofabricage, functionaliseren van oppervlakken,
dunne lagen en zelfassemblerende eigenschappen.De ministers in de EU-landen zijn hier op 13 maart 2006 mee akkoord
gegaan3. Een grove analyse laat zien dat er een
aantal overeenkomsten is tussen de Europese aandachtsgebieden en de Nederlandse
prioriteiten. Zowel in Nederland als in Europa wordt nadruk gelegd op nano-elektronica,
nano-biologie, instrumentatie en gezondheidszorg. Hierbij gaat het om onderzoek
zowel op wetenschappelijk gebied als door de industrie, met uitzondering van
nano-biotechnologie waar de industrie nog weinig onderzoek naar doet. Ook
is er een discrepantie te zien. In Nederland is het onderzoek naar fabricage
sterk ontwikkeld, maar in de Europese Unie minder. Gezien de overeenkomsten
tussen de speerpunten in het 7e Kaderprogramma en de Nederlandse sterktes
is het belangrijk om stevig in te zetten op de mogelijkheden die het Kaderprogramma
biedt.4.4. Onderzoek naar risico’sOm de kansen te kunnen benutten, is het van belang dat bij elk onderzoek
op het gebied van nanotechnologieën ook wordt gekeken naar de risicoaspecten
en het risicobewustzijn. Het belang van risicobewustzijn van onderzoekers
en andere werkers op het gebied van nanotechnologieën maakt het wenselijk
dat de factoren risico en veiligheid van meet af aan meespelen in projectvoorstellen
en de daarop volgende werkzaamheden. Dus niet alleen het onderzoek
naar risico’s voor milieu en/of gezondheid en veiligheid «naast»
het lopende onderzoek, maar ook van meet af aan zo goed mogelijk geïntegreerd
door in elk project een rubriek op te nemen over riscio-analyse en -management.
Daarvoor is de beschikbaarheid van gestandaardiseerde karakteriserings- en
assessment-methodieken een belangrijke randvoorwaarde.In het 7e Kaderprogramma wordt onder meer onderzoek aangekondigd naar
de diverse aspecten van risicobeheer (bijvoorbeeld nanotoxicologie en nano-ecotoxicologie),
alsmede veiligheid, nomenclatuur metrologie en normen, die steeds belangrijker
worden om de weg te plaveien voor industriële toepassingen. In Nederland
wordt over nomenclatuur nagedacht door het NEN (Nederlands Normalisatie-instituut).
Het NEN heeft ook zitting in de CEN en de ISO-Commissie op nanogebied. Zowel
op nationaal (NEN), Europees (CEN) en mondiaal (ISO) niveau zijn er thans
commissies gestart om vorm te geven aan de normalisatie en standaardisatie
van nanotechnologieën. Het ISO werkprogramma omvat in eerste instantie
aandacht voor nomenclatuur, metrologie, gezondheid, veiligheid en milieu.
Het is van belang dat de Nederlandse kennis op het gebied van nanotechnologieën
wordt ingebracht in de internationale commissies voor normalisatie en standaardisatie
van nanotechnologieën.Ook op nationaal gebied wordt er gekeken naar de risico’s die het
werken met of gebruiken van nano-technologieën met zich meebrengen. Dit
wordt onder andere gedaan binnen één van de flagships van NanoNed:
Nano Technology Assessment. Hierin werken de UT, TUD, RUG en UU samen. TA
heeft 11 onderzoeksprojecten lopen, waaronder «risk and responsibility».
De Gezondheidsraad bepleit een versterking van deze TA-poot van NanoNed en
geeft in zijn advies ook aan dat er meer onderzoek moet worden verricht naar
de risico’s van nanodeeltjes. Een groot aantal departementen heeft initiatieven
genomen voor onderzoek naar risico’s, waarbij onder meer TNO, Wageningen-UR,
RIVM en het bij de Voedsel- en Warenautoriteit ondergebrachte onafhankelijke
Bureau Risicobeoordeling zijn betrokken. Voor het Bureau Risicobeoordeling
geldt dat zij handvatten nodig heeft om haar wettelijke taken1 ten aanzien van voeding, voedsel en andere consumentenproducten te
kunnen uitvoeren.Nederland pleit ervoor om een substantieel percentage van het Nanowetenschappen
en Nanotechnologieën budget in KP7 aan risico-onderzoek te besteden.
Deze mening wordt gedeeld door onder andere het Verenigd Koninkrijk, Ierland,
Oostenrijk en Duitsland. Het is belangrijk dat Nederlandse partijen goed vertegenwoordigd
zijn bij het opstellen van de successievelijke werkprogramma’s en het
gemeenschappelijk uitvoeren van onderzoek. Acties:– het kabinet investeert fors in nanotechnologieën, wijst
vijf hoofdlijnen voor onderzoek aan en zet in op een goede coördinatie
van het onderzoek in EU-verband.– bij alle onderzoek op het gebied van nanotechnologieën
moet worden gekeken naar risicoaspecten en risicobewustzijn.– belangrijke aandachtspunten in het risico-onderzoek zijn:
(aspecten van) risicobeheer, veiligheid, nomenclatuur, metrologie en normen.– Nederland pleit er in Europees verband voor een substantieel
percentage van het budget voor nanowetenschappen en nanotechnologieën
aan risico-onderzoek te besteden.HOOFDSTUK 5. COÖRDINATIEDe overheid zal informatie moeten (blijven) vergaren
over brede ontwikkelingen rond nanotechnologieën, overzicht moeten houden
op publieke en private investeringen en de risicoaspecten moeten blijven monitoren.
Een belangrijke rol wordt daarin weggelegd voor het Interdepartementaal Overleg
Nanotechnologieën (ION), dat de ministers moet informeren over relevante
ontwikkelingen. Daarbij is er behoefte aan een observatiepost waar ontwikkelingen
met betrekking tot risico’s goed worden gevolgd. Voor het opstellen
van een onderzoeksagenda langs de lijnen die in hoofdstuk 4 zijn weergegeven,
is het Nationaal Nano Initiatief van belang. De initiatiefnemers wordt gevraagd
in hun onderzoeksagenda aandacht te besteden aan belangrijke voorwaarden om
goed onderzoek te verrichten, zoals opleidingen en infrastructuur, en aan
risico-onderzoek. Een brede commissie zal worden ingesteld om enerzijds de
economische en maatschappelijke kansen van nanotechnologieën goed te
kunnen benutten en anderzijds mogelijke schadelijke gevolgen van nanotechnologieën
te identificeren. Van belang is tenslotte de internationale ontwikkelingen
goed te volgen, met name die in de Europese Unie en in OECD-, UNESCO-, en
ISO-verband.Bij nanotechnologieën staan grote belangen op het spel. Het gaat
er daarbij om dat Nederland zijn kansen grijpt en dat zowel private als publieke
partijen (blijven) investeren in nanotechnologieën.Het gaat er ook om dat zorgvuldig en proportioneel met de risico’s
wordt omgegaan. In deze kabinetsvisie worden daartoe de nodige voornemens
geformuleerd. Het kabinet is ervan overtuigd dat het op het terrein van nanotechnologieën
nog geruime tijd een voortrekkersrol zal moeten vervullen. De overheid zal
informatie moeten blijven vergaren over brede ontwikkelingen rond nanotechnologieën,
overzicht moeten houden op publieke en private investeringen, en de risicoaspecten
moeten blijven monitoren. Dat vraagt om een aanzienlijke versterking van de
coördinatie.Het kabinet wil de beleidscoördinatie steviger verankeren. Sinds
anderhalf jaar vindt afstemming plaats tussen departementen in het Interdepartementaal
Overleg Nanotechnologieën (ION). Dit overleg zal op basis van een instellingsbesluit
worden geformaliseerd en gedurende ten minste twee jaar een coördinerende
rol vervullen. De eindverantwoordelijkheid zal daarbij in handen zijn van één
ministerie. Het ION rapporteert, via de Commissie voor Wetenschaps-, Technologie-
en Informatie-beleid (CWTI), regelmatig aan de Ministerraad. Het kabinet zal
uit het hiervoor genoemde ION een interdepartementale werkgroep instellen
die als opdracht krijgt aan het volgende kabinet voorstellen te doen over
de planning en organisatie van de in deze kabinetsvisie voorgestelde acties.
De in te stellen werkgroep zal ook een spoorboekje opstellen om het maatschappelijke
debat spoedig op gang te kunnen brengen. Dit kabinet neemt geen beslissing
over de inzet van financiële middelen. Deze beslissing wordt aan het
volgende kabinet overgelaten.Voor het opstellen van een nationale onderzoeksagenda nanotechnologieën
heeft het kabinet behoefte aan afgewogen en beredeneerde visies en voorstellen
van gezaghebbende organisaties en bedrijven en van onderzoekers van onbetwiste
internationale reputatie. In dit verband is het initiatief van FOM, STW en
het Bsik-project NanoNed om een Nationaal Nano Initiatief te ontwikkelen interessant.
Doel van dit initiatief is het opstellen van een strategische brede onderzoeksagenda.
Het kabinet zal de ontwerpers1 van het initiatief
vragen om in deze onderzoeksagenda ook aandacht te besteden aan de vervulling
van belangrijke voorwaarden om goed onderzoek te verrichten zoals opleidingen
en infrastructuur, en aan risico-onderzoek. Deze kabinetsvisie bevat een aantal voornemens voor risk governance, het op verantwoorde en proportionele wijze omgaan
met risico’s en om kansen optimaal te benutten. Het kabinet heeft er
behoefte aan een centrale observatiepost te creëren waar ontwikkelingen
met betrekking tot risico’s van nanotechnologieën goed worden gevolgd.
Dit observatieorgaan wordt verantwoordelijk voor het verzamelen van informatie
over risico’s en het (doen) uitvoeren van risico-onderzoek. Het kabinet
acht het logisch dat deze observatiepost bij het RIVM wordt belegd. Binnen
de observatiepost dient een goede samenwerking plaats te vinden met organisaties
als het Bureau Risicobeoordeling van de VWA, Wageningen-UR, NanoNed, TNO en
met de hieronder genoemde brede commissie.Ook is het van belang om de internationale ontwikkelingen op de voet te
volgen. In de eerste plaats uiteraard de ontwikkelingen in EU-kader. Er zal
goede aansluiting moeten worden gehouden met de programmacomités Nanowetenschappen
en nanotechnologieën, materialen en productie voor respectievelijk het
6e en het 7e Kaderprogramma. Hetzelfde geldt voor het Status Rapport over
het EU Actieplan Nanowetenschappen en Nanotechnologieën 2005–20091. Maar ook internationale organisaties zoals UNESCO en
OECD hebben nanotechnologieën op de agenda gezet. Tijdens de Algemene
Conferentie van de UNESCO in de tweede helft van 2007 komt de ethiek van nanotechnologieën
aan de orde. Tijdens de bijeenkomsten van het Chemical Committee van de OECD
komen gezondheids- en milieurisico’s van nanotechnologieën ter
sprake. Eind 2006 wordt door de OECD besloten over de oprichting van een internationaal
beleidsforum dat zich richt op de lange termijn ontwikkelingen op het terrein
van nanotechnologieën. ISO-bijeenkomsten tenslotte zijn voor ons land
van belang met het oog op standaardisering van definities en metingen. Voor
al deze bijeenkomsten zullen gecoördineerde standpunten moeten worden
voorbereid.De economische en maatschappelijke potenties van nanotechnologieën
zijn groot, maar er zijn ook risico’s aan verbonden. De Gezondheidsraad
stelt in zijn advies «Betekenis van nanotechnologieën voor de gezondheid»
dat het van belang is om in een vroegtijdig stadium ongewenste of schadelijke
gevolgen van nanotechnologieën op het gebied van gezondheid, arbeidsomstandigheden,
milieu, ethiek en sociale verhoudingen te identificeren. De Raad adviseert
een brede commissie in te stellen waarin naast onafhankelijke, wetenschappelijke
deskundigen, ook direct belanghebbenden en vertegenwoordigers van het publiek
zitting hebben. Het kabinet volgt dit advies op. Op de agenda staat onder
meer het vergroten van de kennis over dit onderwerp, het formuleren van voorzorgsmaatregelen
voor de korte termijn en het optimaal benutten van kansen van nanotechnologieën. Acties:– het kabinet verstevigt de beleidscoördinatie door het
instellen van een Interdepartementaal Overleg Nanotechnologieën.– het kabinet vraagt de ontwerpers van het Nationaal Nano Initiatief
bij het opstellen van een strategische brede onderzoeksagenda aandacht te
geven aan het vervullen van belangrijke randvoorwaarden zoals opleidingen
en infrastructuur.– het kabinet besluit een observatiepost bij het RIVM in te
richten voor het verzamelen van informatie over risico’s en het (doen)
uitvoeren van onderzoek.– het kabinet volgt de internationale ontwikkelingen op de
voet.– het kabinet stelt een brede commissie in.HOOFDSTUK 6. DRAAGVLAK EN COMMUNICATIEHet kabinet wil aan het draagvlak voor nanotechnologieën
werken door de dialoog aan te gaan met de burgers. Als er één
ding is dat we hebben geleerd van het maatschappelijke debat rond genetisch
gemodificeerde organismen, dan is het dat maatschappelijke acceptatie van
technologieën waarmee naast risico’s ook ethische vragen zijn verbonden,
alleen tot stand kan komen wanneer deze vragen in een vroegtijdig stadium
serieus worden genomen, en wanneer er met de benodigde voorzichtigheid mee
wordt omgesprongen.In zijn advies «Betekenis van nanotechnologieën voor de gezondheid»
stelt de Gezondheidsraad dat oprechte aandacht moet worden gegeven aan bij
de bevolking levende wensen, aspiraties en angsten waar het gaat om nieuwe
wetenschappelijk-technologische ontwikkelingen. De Raad stelt voorts dat de
burger bij de besluitvorming over deze technologieën moet worden betrokken.
In diezelfde lijn ligt de oproep van de Europese Commissie in haar actieplan
voor nanowetenschappen en nanotechnologieën aan de lidstaten om de dialoog
met het publiek aan te gaan.Een wijdverbreid misverstand over de houding van het publiek ten aanzien
van nieuwe technologieën is dat verzet tegen bijvoorbeeld biotechnologie
kan worden verklaard uit onwetendheid of uit een behoefte geen enkel risico
te willen lopen. De burger is zich er goed van bewust dat het leven allerlei
risico’s kent, en dat risico’s tegen opbrengsten moeten worden
afgewogen. Ook is het publiek zich ervan bewust dat de wetenschap nooit in
staat zal zijn alle toekomstige ontwikkelingen rond nieuwe technologieën
te kennen en te beheersen. Deze gegevens komen voort uit een met subsidie
van de Europese Commissie uitgevoerd onderzoek «Public
Perceptions of Agricultural Biotechnologies in Europe».1 De les die uit dit onderzoek kan worden getrokken is
dat educatie- en informatieprogramma’s op zich waardevol zijn, maar
onvoldoende om de publieke acceptatie van nieuwe technologie te bevorderen.
Hetzelfde geldt voor het organiseren van conferenties en andere vormen van
debat. Voorlichting en debat kunnen wel inzicht bieden in de zorgen en verwachtingen
van de burgers. Werkelijke acceptatie kan alleen worden bereikt wanneer de
input van de burgers wordt gebruikt om het R&D-beleid en de risico-evaluatie
vorm te geven. Bovenal moeten de verschillende instanties laten zien dat zij
de opvattingen van het publiek serieus nemen, dat zij deze begrijpen, waarderen
en er iets mee doen. Met andere woorden; dat de mening van het publiek telt.Eenzelfde les valt te trekken uit praktijkervaringen in Duitsland, Zwitserland
en met name het Verenigd Koninkrijk, waar de dialoog een stuk verder gevorderd
is dan in Nederland. Het beleidsdebat rond risico’s heeft zich in deze
landen als eerste prioriteit gefocust op de toxiciteit van nanodeeltjes. Het
Verenigd Koninkrijk heeft een beleid gevoerd dat volledig in lijn is met de
principes uit de brief van de staatssecretaris van VROM «Nuchter Omgaan
met Risico’s»2. Men heeft in een
zeer vroege fase een groot aantal belanghebbenden geraadpleegd, waaronder
wetenschappers, bedrijfsleven (producenten, verzekeraars), maatschappelijke
organisaties die zich richten op milieu of consumentenveiligheid, en burgers.
De status van het besluitvormingsproces en de geldende randvoorwaarden zijn
helder gecommuniceerd. Het proces waarbij belanghebbenden zijn betrokken verloopt
transparant; verslagen van bijeenkomsten worden online gepubliceerd. Deze
aanpak heeft niet alle onenigheid uit de weg kunnen ruimen, maar heeft alom
waardering geoogst en bijgedragen aan een constructieve discussie tussen de
verschillende belanghebbenden. De Duitse en Zwitserse aanpak kent belangrijke
overeenkomsten met de Britse. Een dergelijke aanpak is ook in
lijn met aanbevelingen van de KNAW in haar rapport «Hoe
groot kan klein zijn?»1Het kabinet wil daarom het publiek op verschillende manieren betrekken
bij de ontwikkeling van nanotechnologieën. Begonnen is met een studie
door het Rathenau Instituut2 naar opvattingen
van de burgers over nanotechnologieën. Opvallend is dat de kennis over
nanotechnologieën bij het publiek vooralsnog beperkt is en dat nanotechnologieën
eerder positieve associaties oproept dan negatieve. Dit beeld komt overeen
met de bevindingen van de Eurobarometer over biotechnologie3 waaruit blijkt dat Europeanen nanotechnologieën zien als nuttig
voor de samenleving, en niet als riskant. De verwachtingen over mogelijke
toepassingen zijn hooggespannen en de mogelijkheden lijken welhaast onbegrensd:
snellere en krachtigere computers, nieuwe betere materialen, zuiniger gebruik
en recycling van grondstoffen, een grote vooruitgang in de geneeskunde. Wat
verder opvalt in de studie van het Rathenau Instituut is dat het wantrouwen
binnen focusgroepen groeit wanneer in meer detail wordt gesproken over de
risico’s van nanodeeltjes.Eveneens door het Rathenau Instituut is in 2004 een eerste concept-agenda4 opgesteld voor een publieke discussie in ons land over
nanotechnologieën. In 2005 en 2006 zoomt het instituut in op een aantal
concrete toepassingen van nanotechnologieën om daarover de publieke dialoog
op gang te brengen.Op korte termijn wil het kabinet een stakeholders proces op gang brengen.
Daarbij moet worden gezorgd voor een brede vertegenwoordiging van alle belanghebbenden.
Het vertegenwoordigen van burgers kan in de vorm van enquêtes, maar
ook in de vorm van focusgroepen of burgerpanels. In het beleid rond gezondheid
en milieu is ervaring opgedaan met deze instrumenten. Burgers kunnen voor
het beleid belangrijke informatie aandragen. Bijvoorbeeld over de vraag bij
welke toepassingen de grootste problemen rond maatschappelijke acceptatie
ontstaan en welke waarborgen het vertrouwen het meest versterken. Het maatschappelijk
debat heeft mede als doel om sturing te geven aan het onderzoek. Gedurende
het politieke besluitvormingsproces wordt helder gecommuniceerd op welke manier
is omgegaan met de standpunten van maatschappelijke actoren en burgers.Aspecten die hierbij aan de orde zullen komen, zijn onder meer:• de (eco)toxiciteit van nanodeeltjes en de risico’s hiervan
in de werkomgeving, voor de veiligheid van levensmiddelen en andere consumentenproducten,
en voor de gezondheid en het milieu;• vraagstukken rond medische ethiek zoals genoemd in het advies van
de Gezondheidsraad «Betekenis van nanotechnologieën voor de gezondheidszorg»:
de integriteit van het menselijk lichaam, schending van patiëntenprivacy,
de kloof tussen diagnostiek en therapie, veranderingen in de relatie tussen
arts en patiënt;• privacy en burgerrechten in relatie tot groeiende mogelijkheden
voor monitoring, vraagstukken rond militaire toepassingen, lange termijn gevolgen
voor de kloof tussen arm en rijk en de onvoorspelbare gevolgen van convergentie
tussen nanotechnologieën, ICT en biotechnologie.Overigens is niet alleen de overheid verantwoordelijk voor het communiceren
over de verschillende gevolgen van nanotechnologieën. Ook de onderzoeksinstellingen
hebben hierbij een belangrijke verantwoordelijkheid. De overheid communiceert
over het door haar gevoerde beleid en genomen beleidsbeslissingen, de instellingen
over de wetenschappelijke ontwikkelingen en over de maatregelen die zij treffen
om risico’s en andere negatieve effecten van nanotechnologieën
te voorkomen. De overheidscommunicatie betreft enerzijds de investeringen
die de overheid pleegt in onderzoek en ontwikkeling van nanotechnologieën.
Anderzijds geeft de overheid heldere informatie, mede met het oog op het beoogde
vertrouwen bij de burgers, over de maatregelen die worden genomen om de risico’s
van nanotechnologieën te beperken. Kernboodschap van de overheid is de
verantwoorde ontwikkeling van nanotechnologieën, uitgaande enerzijds
van de kansen, anderzijds de risico’s. Belanghebbenden die betrokken
zijn bij het beleidsproces kunnen een belangrijke intermediaire rol spelen
in de overheidscommunicatie. In de informatie over beleidsvorming en in het
bijzonder de risicoaspecten, zullen moderne media zoals Internet worden ingezet.
Internet biedt ook goede mogelijkheden voor interactiviteit. Ook zullen de
gebruikelijke kanalen voor communicatie naar het parlement en de media, respectievelijk
de samenleving, actief worden benut. De berichtgeving in de media zal nauwlettend
worden gemonitord om de maatschappelijke ontwikkelingen rond nanotechnologieën
en de opvattingen hierover in de samenleving op de voet te kunnen volgen.Acties:– het kabinet wil het publiek op verschillende manieren betrekken
bij de ontwikkeling van nanotechnologieën.– het kabinet start een proces met belanghebbenden en een brede
vertegenwoordiging van de bevolking om de publieke dialoog over nanotechnologieën
op gang te brengen.LITERATUURLIJSTBetekenis van nanotechnologieën voor de gezondheid, Nr. 2006/06,
Den Haag: Gezondheidsraad, 2006; publicatie nr. 2006/06.Bibliometric Indicators of Nanoscience Research, OECD, DSTI/EAS/STP/NESTI
(2006) 3.Characterising the potential risks posed by engineered nanoparticles,
A first UK Government research report, HM Government, Department for Environment,
Food and Rural Affairs, 2005.De dubbele boodschap van nanotechnologie, Een onderzoek naar opkomende
publiekspercepties, Hanssen, L. en R. van Est (oktober 2004), Rathenau Instituut,
Den Haag.Ethical aspects of ICT implants in the human body, European Group on Ethics
in Science, and New Technologies to the European Commission, March 2005.Eurobarometer 64.3, Europeans and Biotechnologie in 2005: Pattern and
Trends.HM Government, Department for Environment, Food and Rural Affairs, Characterising
the potential risks posed by engineered nanoparticles, A first UK Government
research report, 2005.Hoe groot kan klein zijn, KNAW advies, november 2004.Inventory of Research on the Environmental, Health and Safety Implications
of Nanotechnology, Woodrow Wilson International Centre for Scholars, Dr. Andrew
Maynard, 2005.Mededeling van de Commissie over het voorzorgsbeginsel, COM(2000)1 def.Milieu- en gezondheidsrisico’s – naar een prudent beleid,
verslaglegging Expertmeeting, Rathenau Instituut, Den Haag, 2006.Naar een Europese strategie voor nanotechnologie, mededeling in de Commissie,
COM(2004)338def.Naar een Nationaal Nanotechnologie Initiatief, prof. dr. D. M. Reinhoudt,
april 2006.Nanosciences, Nanotechnologies, Materials and new production technologies-NMP,
FP7 work plan 2007 – in progress –Nanotechnologie en de kansen voor het milieu, TNO rapport I&R 2005-17,
september 2005.Nanotechnologie in focus, Zoektocht naar maatschappelijk relevante toepassingen
van nanotechnologie op middellange termijn (tot 2015), Enzing, C. J.
van Kasteren (2006), Verslag eerste fase project, Rathenau Instituut, Den
Haag.Nanotechnologie, innovatie voor de wereld van morgen, Europese Commissie,
DG Onderzoek, 2004. Nanotechnologies – Safety for success, proceedings of EU-presidency
conference on nanosafety, Finland, September 2006.Nanotechnology and the health of the EU citizen in 2020: Proceedings of
EuroNanoForum 2005, Edinburgh, september 2005.Nanotechnology, innovation opportunities for tommorow’s defence,
TNO S&I, september 2005.Nanowetenschappen en nanotechnologieën: een actieplan voor Europa
2005–2009, mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees parlement
en het Europees Economisch en Sociaal comité, COM(2005)243, juni 2005.Nieuwe arbeidsgebonden chemische gezondheidsrisico’s van nanotechnologie,
TNO rapport V 6777, januari 2006.Nuchter omgaan met risico’s, brief van de staatssecretaris van VROM
van 29 mei 2006, Kamerstuk 28 089, nr. 15.Om het kleine te waarderen ... een schets van nanotechnologie: publiek
debat, toepassingsgebieden en maatschappelijke aandachtspunten, Rathenau Instituut,
R. van Est, I. Malsch en A. Rip, Den Haag, maart 2004.Proposed OECD activities on Nanotechnologies within the context of the
CSTP, (DSTI/STP(2006)35), 22 september 2006.Public Perceptions of Agricultural Biotechnologies in Europe, Final Report
of the PABE project, FAIR CT98–3844, December 2001.Raadsconclusies, 13 maart 2006, RECH 52, COMPET 46.REACH, Gemeenschappelijk standpunt van de Raad van 27 juni 2006 (Raadsnummer
7524/8/06 REV 8).Report of the OECD Workshop on the Safety of Manufactured Nanomaterials;
Building Co-operation, Co-ordination and Communication, OECD, EMV/JM/MOMO
(2006) 19.Report on nanosciences and nanotechnologies: an action plan for Europe
2005–2009, European Parliament, September 2006.RIVM report 265001001/2005 Nanotechnology in medical applications: stat-of-the-art
in material and devices. B. Roszek et al.RIVM report 265001002/2005 Nanotechnology in medical applications: possible
risks for human health. W.H. de Jong et al.Securing the Promise of Nanotechnology, Is the U.S. Environmental Law
Up To the Job?, Woodrow Wilson International Center for Scholars Project on
Emerging Nanotechnologies, October 2005.SenterNovem, EG-liason, Reinbrand Visman, Effecten van nanotechnologie
op gezondheid en milieu, 25 januari 2006.Some Figures about Nanotechnology, R&D in Europe and Beyond; European
Commission, Research DG, 8-12-05, http://cordis-europa.en.int/nanotechnology. Towards a multidisciplinary national nanoscience programme, A NWO strategy
document, 7 december 2005.UNESCO, The Ethics and Politics of Nanotechnology, 2006.Verordening (EG) nr. 258/97 van het Europees parlement en de Raad van
27 januari 1997 betreffende nieuwe voedingsmiddelen en voedselingrediënten,
Pb. 1997, L 43/1.Verslag van een schriftelijk overleg inzake de KNAW notitie over de gevaren
van Nanotechnologie, 24 november 2005 (TK, 2005–06, 29 338,
nr. 42).Voluntary Reporting Scheme UK, http://www.defra.gov.uk/ENVIRONMENT/nanotech/policy/pdf/vrs-nanoscale.pdf,
September 2006.White paper on Nanotechnology Risk Governance, International Risk Governance
Council, Genève, 2006.Zicht op Nanotechnologie in Nederland 2002–2004, Beleidsinteractierapport
2005-08, SenterNovem. XNoot1I.v.m. een correctie in de aanhef.XNoot1Onder nanotechnologieën wordt ook de nanowetenschap verstaan.XNoot2Kamerstuk 29 338, nr. 42.XNoot3Brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de Tweede
Kamer van 2 mei 2006, VWS0600757.XNoot1Zie het advies van de Gezondheidsraad «Betekenis van nanotechnologieën
voor de gezondheid, brief van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport aan de Tweede Kamer van 2 mei 2006, VWS0600757.XNoot1Brief van de Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer van 29 mei 2006, Kamerstuk 28 089, nr. 15.XNoot1Voor een goed begrip: 1 nanometer is één miljardste deel
van een meter.XNoot2Deze berekeningen zijn gemaakt door het Amerikaanse onderzoeksbureau Lux
Research, dat gespecialiseerd is in de marktontwikkelingen van nanotechnologieën.XNoot3Kavli is een Amerikaanse multimiljonair die een deel van zijn vermogen
beschikbaar stelt voor veelbelovend onderzoek. Het Kavli Institute of Nanoscience
werd opgericht in 2004 met een donatie van de Kavli foundation.XNoot1SenterNovem, Zicht op nanotechnologie in Nederland 2002–2004, Beleidsinteractierapport
2005-08. In totaal zijn 200 bedrijven gevonden die actief zijn op het gebied
van nanotechnologieën. Ter vergelijking: in 2002 waren dat er nog maar
80. De grootste spelers zijn ASML, Philips en FEI Electron Optics. Er zijn
ca. 30 starters actief, daarnaast 20 spin-offs van kennisinstellingen. XNoot1Het RIVM voorziet toepassingen van nanotechnologieën in de medische
technologie in chirurgie, diagnose en behandeling van kanker, bepaling van
ziekte-specifieke stoffen in het lichaam, beeldvormende technieken, implantaten,
tissue engineering, toediening van geneesmiddelen, eiwitten, genen en radionucliden.XNoot2Zie verder het advies van de Gezondheidsraad «Betekenis van nanotechnologieën
voor de gezondheid» (Den Haag, april 2006).XNoot1Zie het rapport van TNO Science and Industry «Nanotechnology, innovation
opportunities for tomorrow’s defence», september 2005.XNoot1Gemeenschappelijk Standpunt van de Raad van 27 juni 2006 (Raadsnummer
7524/8/06 REV 8).XNoot2Verordening (EG) nr. 258/97 van het Europees parlement en de Raad van
27 januari 1997 betreffende nieuwe voedingsmiddelen en voedselingrediënten,
Pb. 1997, L 43/1.XNoot1EU-Actieplan, hoofdstuk 6: «Main conclusion: Current regulatory
framework is, in principle, capable of handling nano-materials».XNoot1Brief van de staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer van 29 mei 2006, Kamerstuk 28 089, nr. 15.XNoot2Hierbij kan nuttig gebruik worden gemaakt van de ervaringen die in het
Verenigd Koninkrijk zijn opgedaan in DEFRA-verband.XNoot3Mededeling van de Europese Commissie (februari 2000).XNoot4KNAW-advies «Hoe groot kan klein zijn», november 2004.XNoot1Towards a multidisciplinary national nanoscience programme, A NWO strategy
document, 7 juni 2005 (FOM-05.0867/D).XNoot2Nanotechnologie in focus. Zoektocht naar maatschappelijk relevante toepassingen
van nanotechnologie op middellange termijn (tot 2015). Verslag eerste fase
project, Enzing, C. J. van Kasteren, 2006, Den Haag, Rathenau Instituut.XNoot3RECH 52, COMPET 46.XNoot1Wet van 26 april 2006 tot regeling van een onafhankelijke uitoefening
van de risicobeoordeling door de Voedsel- en Warenautoriteit (Wet onafhankelijke
beoordeling Voedsel en Waren Autoriteit).XNoot1De ontwerpers van het Nationaal Nano Initiatief hebben aangegeven de inzichten
van relevante kennisinstellingen, industrie en maatschappelijke organisaties
te willen samenbrengen.XNoot1COM 20050243.XNoot1Final Report of the PABE project, FAIR CT98-3844, december 2001.XNoot2Brief van de Staatssecretaris van VROM van 29 mei 2006, Kamerstuk
28 089, nr. 15.XNoot1De KNAW zegt hierover dat de overheid bij de maatschappelijke acceptatie
van nanotechnologie een centrale rol zal moeten spelen en dat bij een dergelijke
discussie alle stakeholders moeten worden betrokken, dat wil zeggen overheid,
bedrijfsleven, consumenten- en milieuorganisaties en publieke geledingen.
De KNAW noemt het verder belangrijk dat discussies in alle openheid worden
gevoerd.XNoot2De dubbele boodschap van nanotechnologie. Een onderzoek naar opkomende
publiekspercepties, Hanssen, L. en R. van Est, Rathenau Instituut, Den Haag,
oktober 2004.XNoot3Eurobarometer 64.3, Europeans and Biotechnologie in 2005: Patterns and
Trends.XNoot4Om het kleine te waarderen. Een schets van nanotechnologie: publiek debat,
toepassingsgebieden en maatschappelijke aandachtspunten, Est, R. van, I. Malsch
en A. Rip, Rathenau Instituut, Den Haag, maart 2004. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29338-54-h1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl