Kredietcrisis; Lijst van vragen en antwoorden; Lijst van vragen en antwoorden over het rapport “Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën” van de Algemene Rekenkamer
Staten-Generaal — Kamerstuk Lijst van vragen en antwoorden
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST141156
 2009-2010
 
 31 371
 Kredietcrisis
 
 
 32 123
 Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën
 
 
 
 
 Nr. 
 317
 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
 Vastgesteld 22 februari 2010
 De commissie voor de Rijksuitgaven, de vaste
commissie voor Financiën, en de tijdelijke
commissie onderzoek financieel stelsel, hebben
over de brief van de Algemene Rekenkamer d.d. 14 januari 2010 inzake
stimuleringsmaatregelen kabinet in het kader van de kredietcrisis (Kamerstuk
31 371/32 123, nr. 305) de navolgende vragen ter beantwoording
aan het kabinet voorgelegd.
 De minister van Financiën heeft deze vragen beantwoord bij brief
van 19 februari 2010. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
 
 De voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven,
 Aptroot
 De voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,
 Blok
 De voorzitter van de tijdelijke commissie onderzoek financieel stelsel,
 De Wit
 Adjunct-griffier van de commissie,
 Van de Wiel
 
 1A
 
 In hoeverre is het genoemde bedrag van € 2,234
miljard in 2009 daadwerkelijk besteed?
 
 
 De 2,234 mld. is het totaal aan kasmiddelen dat op de departementale begrotingen
is geboekt bij Najaarsnota. De voorlopige realisatiecijfers (uit de Voorlopige
Rekening) laten zien dat de totale uitputting op kasbasis nu 2 008 mld.
is. Dit bedrag is afgeboekt van de departementale begrotingen. In bijlage
2 van de Voorlopige Rekening is (op verzoek van de Kamer) zo concreet mogelijk
aangegeven waaraan de middelen in 2009 zijn besteed.
 1B
 
 Hoeveel banen zijn hiermee gecreëerd?
 
 
 Deze vraag wordt beantwoord icm met vraag 7 en 10 B
 
 Onder invloed van de recessie is de werkgelegenheid in 2009 afgenomen.
Gemeten in arbeidsjaren was die daling naar verwachting 3% (bron: CPB
cCEP). Er kan niet aangegeven worden hoeveel banen er met de extra beschikbare
middelen zijn gecreëerd. De middelen uit het stimuleringspakket zijn
vooral gericht op het behoud van werkgelegenheid en op het zo snel mogelijk
naar werk toeleiden van werklozen. In 2009 zijn voor dat tweede doel 33 mobiliteitscentra
opgericht. In deze mobiliteitscentra zijn alle relevante regionale publieke
en private partijen (zoals uitzendbureaus) bij elkaar gebracht, om een intensieve
samenwerking te bevorderen. Uit de novemberrapportage 2009 blijkt dat ruim
11 000 klanten voor aanvang van werkloosheid werk hebben gevonden; ruim
88 000 klanten zijn binnen drie maanden na aanvang van werkloosheid weer
aan het werk gegaan.
 1C
 
 Hoeveel banen zijn hierdoor behouden?
 
 
 Deze vraag wordt beantwoord icm vraag 6 en 10 B
 
 Het doel van de deeltijd WW is om werkgevers in staat te stellen om werknemers
die essentieel zijn voor herstel te behouden. De deeltijd WW zorgt ervoor
dat minder mensen werkloos worden en gebruik moeten maken van de reguliere
WW. Het CPB gaat ervan uit dat de orde van grootte van dit effect de helft
is van de uitgaven aan de deeltijd WW. De helft van de uitgaven aan de deeltijd
WW wordt dus terugverdiend door minder uitgaven aan de WW. Overigens wordt
wel een uitsteleffect verwacht: een deel van de mensen in de deeltijd WW zal
na afloop van de regeling alsnog worden ontslagen en in de WW terechtkomen.
 Het beroep op de deeltijd WW kan als indicator worden gebruikt voor het
aantal behouden banen, alhoewel er niet een één op één
relatie bestaat. In totaal is in 2009 aan ongeveer 55 000 personen één
of meer uitkeringen in het kader van deeltijd WW verstrekt.
 2
 
 Waarom blijven de kasuitgaven met € 600 miljoen
achter bij het aanvullend beleidsakkoord? Wat zijn de redenen hiervoor?
 
 
 Er kunnen verschillende redenen zijn waarom een kasuitgave uiteindelijk
later wordt gedaan dan oorspronkelijk gepland. Een mogelijkheid kan bijvoorbeeld
zijn dat een subsidie achteraf wordt verstrekt (bv. bij de dubbelglasregeling).
Deze regeling is uiteindelijk zo vormgegeven dat er na het plaatsen van het
glas pas afgerekend wordt. Hoewel deze keuze niets af doet aan de impuls voor
de economie, leidt dit er wel toe dat de kasmiddelen van 2009 verschuiven
naar 2010. In bijlage 3 van de Najaarsnota en bijlage 2 van de Voorlopige
rekening wordt in detail ingegaan op de actuele stand van zaken
van alle projecten, hierin wordt ook inzichtelijk gemaakt welke middelen zijn
doorgeschoven en wat daar de reden voor is.
 3
 
 Welk deel van de gelden in het Fonds Economische Structuurversterking
(FES) is in 2009 daadwerkelijk besteed? Welk deel van de FES-gelden zal naar
verwachting daadwerkelijk worden besteed in 2010?
 
 
 In 2009 is circa 277 mln. van de FES-gelden daadwerkelijk besteed vanuit
het stimuleringspakket. Dit bedrag kan nog enigszins wijzigen bij het jaarverslag
2009 van het FES. De huidige verwachting is dat in 2010 circa 1 023 mln.
tot besteding komt. De meerjarige begrotingsramingen worden in de Voorjaarsnota
2010 van het FES gepresenteerd. Bijlage 2 van de Voorlopige Rekening 2009
geeft zoveel mogelijk op projectniveau aan waaraan de middelen zijn besteed.
 4
 
 Waarom gaat € 1,031 miljard van het FES naar
het FES? Wat is de informatiewaarde van dit soort informatie?
 
 
 Het FES is een verdeelfonds. Na goedkeuring wordt conform de gebruikelijke
procedure geld overgeheveld naar departementale begrotingen. De genoemde € 1,031
miljard betreft het gedeelte van de FES-middelen uit het stimuleringspakket
dat nog niet was toegewezen aan concrete projecten ten tijde van de Miljoenennota
2010. Het bedrag was derhalve nog niet verdeeld over de departementale begrotingen.
Inmiddels is meer dan de helft van deze gereserveerde middelen belegd voor
specifieke projecten (Kamerstukken II 2008/09, 27 406, nr. 148 en
2008/09, 31 700 D, nr. 7). Het gaat met name om projecten in het
beleidsdomein kennis en innovatie.
 5
 
 Wat behelst de € 1,4 miljard op artikel 1
van Financiën?
 
 
 Het bedrag van 1,4 miljard euro betreft de gecumuleerde effecten over
de periode 2009–2011 van het pakket liquiditeitsverruimende maatregelen
voor het bedrijfsleven. Het pakket liquiditeitsverruimende maatregelen bestaat
uit vijf tijdelijke maatregelen en twee structurele (de vliegtax en het de
BTW verlaging). De mogelijkheden voor verliesverrekening door bedrijven, de
Speur- en Ontwikkelingswerk (S&O) afdrachtvermindering in de loonbelasting
(voor werkgevers) en de S&O aftrek in de inkomstenbelasting (voor zelfstandig
ondernemers) zijn tijdelijk verruimd. Hiermee is een bedrag gemoeid van 300
miljoen euro. Uit de envelop MKB is een bedrag van 76 miljoen euro ingezet
voor bevordering van ondernemerschap. Daarnaast is de fiscale regeling Energie-investeringsaftrek
(EIA) met 278 miljoen euro geïntensiveerd en is 60 miljoen euro extra
beschikbaar voor de regelingen Milieu-investeringsaftrek (MIA) en Vervroegde
afschrijving milieu-investering (VAMIL).
 Verder zijn werkzaamheden voor het aanbrengen van isolatie aan woningen
onder het verlaagde btw-tarief gebracht en is de vliegbelasting afgeschaft.
 
 Onderstaande tabel geeft een overzicht van de stimuleringsmaatregelen
op de begroting van Financiën. 
 
 
 
 
 
 
 Maatregel
 Totaalbedrag 2009–2011 (in € mln.) 
 
 
 
 
 Versoepeling verliesverrekening 2008
 0 
 
 
 Verruiming regeling S&O
 300 
 
 
 Enveloppe MKB
 76
 
 
 VAMIL/MIA
 60 
 
 
 EIA
 278 
 
 
 Verlaagd BTW tarief isolatie
 63 
 
 
 Schiphol/luchtvaart/vliegtax
 624
 
 
 Totaal
 1 401
 
 
 
 
 6
 
 Kunnen concrete voorbeelden worden gegeven van het
behoud van werkgelegenheid die direct het gevolg zijn van het stimuleringsbeleid?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 1 C
 7
 
 Kunnen concrete voorbeelden worden gegeven van de creatie
van werkgelegenheid die direct het gevolg zijn van het stimuleringsbeleid?
 
 
 Zie antwoord op vraag 1 B
 8
 
 Kan per provincie toegelicht worden hoeveel banen er
zijn gecreëerd en behouden als gevolg van het stimuleringsbeleid?
 
 
 Nee. Het is niet bekend hoeveel banen er per provincie zijn gecreëerd
en behouden als gevolg van het stimuleringsbeleid. Zie verder de antwoorden
op vraag 1 B en 1 C.
 9
 
 Kan een reactie gegeven worden op de brief van Aannemersfederatie
Bouw en Infra Nederland waarin gesteld wordt dat de stimuleringsmaatregelen
van het kabinet een gunstig effect hebben op het grootbedrijf in de bouwsector,
maar juist hun positieve uitwerking voor het midden- en kleinbedrijf missen?
 
 
 De minister van EZ zal het voortouw nemen om het gesprek met de aannemersfederatie
aan te gaan. In eerste aanleg heeft het kabinet geen reden om aan te nemen
dat het midden- en klein bedrijf niet zou kunnen profiteren van de stimuleringsmaatregelen
met betrekking tot de bouwsector.
 
 Wat betreft het MKB als geheel kan verder gesteld worden dat:
 • Ook het MKB geprofiteerd heeft van alle maatregelen die het kabinet
heeft genomen om de economie te ondersteunen. Door het laten oplopen van het
tekort heeft de overheid de economie voor miljarden euro’s gestimuleerd.
En dat was ook nodig om de bestedingen op peil te houden, aangezien het vertrouwen
bij burgers en bedrijven ontbrak en investeringen en consumptie achterbleven.
Het MKB heeft hier ook van geprofiteerd doordat de vraag naar hun producten
beter op peil bleef.
 • De maatregelen van het kabinet om de kredietverlening op peil te
houden (BBMKB, groeifaciliteit, EKV) zijn vooral van belang geweest voor het
MKB. Daarnaast heeft de overheid via fiscale maatregelen de liquiditeitspositie
van bedrijven verbeterd, bijvoorbeeld door de mogelijkheid te bieden versneld
af te schrijven op bedrijfsmiddelen en later BTW te betalen. 
 10A
 
 Wat is het totale «all inclusive» bedrag
dat door de overheid in de economie is gepompt?
 
 
 Het «all inclusive» bedrag dat de Nederlandse overheid in
2009 in de economie heeft pompt – de uitgaven van de collectieve sector –
bedraagt in totaal 282 mld. Het overgrote deel hiervan betreft reguliere uitgaven;
de stimuleringsmiddelen bedragen: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Stimuleringsmaatregelen + = intensivering (in € mld.)
 2009
 2010
 2011
 
 
 
 
 Stimuleringpakket Rijksoverheid
 2,0
 3,6
 0,7
 
 
 Stimulering provincies en gemeenten
 0,5
 1,0
 0,0
 
 
 Werkloosheidsuitgaven (WW en WWB)
 1,7
 4,5
 4,3
 
 
 Ruilvoetontwikkeling
 1,8
 – 1,5
 – 4,7
 
 
 
 
 
 De bedragen in bovenstaande tabel zijn gebaseerd op de stand Voorlopige
Rekening 2009. In het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2009 wordt een geactualiseerde
stand gepresenteerd.
 10B
 
 Wat heeft dat aan arbeidsplaatsen gered c.q. gegenereerd?
 
 
 Zie vraag 1 B en 1 C.
 11
 
 Kan per stimuleringsmaatregel de effectiviteit worden
toegelicht in termen van doelstellingen, prestaties en werkgelegenheid, alsmede
effectiviteit in uitvoering (hoe lang heeft het geduurd tussen het moment
van besluitvorming en het moment van daadwerkelijke bestedingsimpuls)?
 
 
 In het antwoord op vraag 15 wordt ingegaan op de doelstellingen; in het
antwoord op vraag 1 A en in bijlage 2 van de Voorlopige Rekening wordt ingegaan
op de prestaties en de effectiviteit in de uitvoering en in het antwoord op
vraag 1 B en C worden de werkgelegenheideffecten nader toegelicht.
 12
 
 Hebben de stimuleringsmaatregelen van circa € 6,3
miljard een positief effect gehad op de Nederlandse economie? Zo ja, waaruit
bestaat volgens het kabinet concreet dit effect?
 
 
 Ja, de stimuleringsmaatregelen hebben een positief effect gehad op de
economie. Ten eerste leiden extra overheidsuitgaven via een toenemende vraag
tot extra economische groei op korte termijn. In een crisis die gekenmerkt
wordt door massale vraaguitval is dit bijzonder relevant. Ten tweede heeft
de Nederlandse overheid met het totaalpakket aan maatregelen samen met andere
nationale overheden en internationale instituties het krachtige signaal afgegeven
de economische neergang te willen keren. Dit heeft bijgedragen aan vertrouwensherstel
en het doorbreken van de negatieve spiralen waaraan de economie onderhevig
was. Ten derde hebben de maatregelen de structurele schade van de crisis beperkt.
Een crisis kan leiden tot (achteraf bezien onnodige) ontslagen en faillissementen
en de teloorgang van een deel van het productieve vermogen van de economie,
wat later weer met veel pijn en moeite opgebouwd moet worden. De deeltijd-WW
zorgt er voor dat vakkrachten niet onnodig ontslagen hoeven worden en maatregelen
gerichte op liquiditeitsverruiming bij het bedrijfsleven zorgen er voor dat
een tekort aan liquiditeit in mindere mate een hindernis vormt voor het behoud
en de uitbouw van de kapitaalgoederenvoorraad. Ten vierde is een groot deel
van de maatregelen expliciet gericht op het versterken van het
structurele groeivermogen van de economie, zoals bijvoorbeeld investeringen
in infrastructuur. Andere maatregelen zijn gericht op het versterken van de
duurzaamheid van de huidige en toekomstige groei.
 
 De stimuleringsmaatregelen zijn niet geëvalueerd, dus kwantitatieve
uitspraken over hun effect op korte en lange termijn zijn onmogelijk. Ook
is het lastig, zo niet onmogelijk, te bepalen in welke mate het crisispakket
heeft bijgedragen aan vertrouwensherstel en het breken van de vrije val waarin
de economie bij de conceptie van de maatregelen verkeerde. In de Verantwoordingsbrief
en het Financieel Jaarverslag van het Rijk hoopt het Kabinet gedetailleerder
in te kunnen gaan op de effecten van het crisispakket op de economie, mede
op basis van aanvullende analyse van het CPB in het Centraal Economisch Plan
van de komende lente.
 13
 
 Zijn er dankzij de stimuleringsmaatregelen in afdoende
mate banen gecreëerd zodat de stijging van de werkloosheid tegen kan
worden gegaan?
 
 
 Er kan niet aangegeven worden hoeveel banen er met de extra beschikbare
middelen uit het stimuleringspakket zijn gecreëerd. De middelen uit het
stimuleringspakket zijn vooral gericht op het behoud van werkgelegenheid en
op het zo snel mogelijk naar werk toeleiden van werklozen. In de ontwikkeling
van de werkloosheid spelen meerdere (macro-economische) factoren een rol.
 14
 
 Hoeveel en welke gereserveerde middelen zijn in 2009
overgeheveld naar 2010?
 
 
 De vraag wordt beantwoord icm vraag 18
 
 Van de doorgeschoven middelen uit 2009 is 298 mln. terecht gekomen in
2010. In bijlage 3 van de NJN en bijlage 2 van de VR wordt zichtbaar gemaakt
bij welke projecten de kasritmes zijn veranderd.
 15
 
 Welke doelstellingen/effecten wil het kabinet bereiken
met de stimuleringsmaatregelen en waarom zijn deze niet tot in detail geformuleerd?
Hoe kan de Kamer achteraf controleren of deze stimulering effectief is geweest?
 
 
 Het algemene doel van de (gerichte en tijdelijke) stimuleringsmaatregelen
is verwoord in het Aanvullend Beleidsakkoord uit 2009: het dempen van de negatieve
gevolgen van de mondiale recessie voor huishoudens en bedrijven. Het in detail
formuleren van beoogde effecten per maatregel is daarbij minder zinvol. Dit
vanwege de onzekerheid die inherent is aan een hevige economische neergang
als deze, zeker gezien de relatie met de wereldwijde financiële crisis
en de afhankelijkheid van ontwikkelingen in het buitenland in een open economie
als de Nederlandse. In het algemeen is het achteraf vaststellen van de effectiviteit
van maatregelen een complexe zaak, omdat het antwoord wil geven op de vraag
wat er zou zijn gebeurd indien maatregelen niet zouden zijn genomen. In dit
geval is daarnaast vooral het effect van het geheel aan maatregelen relevant.
 
 In bijlage 2 van de Voorlopige Rekening 2009 wordt zo concreet mogelijk
aangegeven welk deel van het budget voor de maatregelen aan de uitgavenkant
op kasbasis is uitgegeven. Daarnaast wordt per maatregel zo precies mogelijk
aangegeven hoe het staat met de uitvoering en de planning voor 2010. In de
departementale jaarverslagen, het Financieel Jaarverslag Rijk
en in de Verantwoordingsbrief zal verantwoording worden afgelegd over de in
2009 in gang gezette stimuleringsmaatregelen.
 16
 
 Waarom is gekozen voor deze stimuleringsmaatregelen
en welke andere maatregelen zijn afgewogen, maar niet genomen? Welke criteria
lagen aan de keuze van deze maatregelen ten grondslag?
 
 
 Conform de internationaal gecoördineerde lijn heeft het kabinet gezocht
naar maatregelen die voldoen aan de criteria «tijdelijk, tijdig en trefzeker».
Zoals ook toegelicht in de Miljoenennota 2010 heeft het kabinet vervolgens
een pakket samengesteld langs de lijnen van de 3 T criteria en met de wens
om te komen tot een afgewogen pakket dat gericht is op het herstel en behoud
van werkgelegenheid, op een versterkt en veerkrachtig bedrijfsleven en op
het beperken van verdere vraaguitval. Dit alles vanuit de gedachte dat Nederland
zo sterker, slimmer en duurzamer uit de crisis kan komen.
 17
 
 Waarom is de stimulering buiten de (uitgaven) kaders
geplaatst?
 
 
 Het betreft additionele middelen, die geen deel uitmaakten van de uitgavenkaders
voor 2009 en 2010. Indien deze middelen onder de uitgavenkaders waren geplaatst
zou dit onherroepelijk – zonder kaderaanpassingen – hebben geleid
tot kaderoverschrijdingen. Voor deze overschrijdingen zou vervolgens moeten
worden omgebogen, hetgeen indruist tegen de doelstelling van het stimuleringspakket,
namelijk het op korte termijn gericht stimuleren van de Nederlandse economie.
 18
 
 Ten opzichte van de verwachtingen in het aanvullend
beleidsakkoord «Werken aan toekomst» blijven de extra kasuitgaven
ongeveer € 0,6 miljard achter. Wat gebeurt er met de resterende € 0,6
miljard?
 
 
 Kasritme aanpassingen van de uitgavenmaatregelen zijn gedaan binnen het
totale pakket.
 19
 
 Welk percentage van de € 6,9 miljard dat
is uitgetrokken voor alle stimuleringsmaatregelen van het Rijk is structureel
van aard (levert een product op met een houdbaarheidsdatum van langer dan
vijf jaar)?
 
 
 Indien hier wordt uitgegaan van gecreëerde materiële vaste activa,
vallen in ieder geval de maatregelen in de categorieën «duurzame
economie» en «infrastructuur en (woning)bouw» hier onder.
Deze categorieën beslaan 35% van het totale pakket. Ook diverse
maatregelen in de categorieën «arbeidsmarkt, onderwijs en kennis»
en bijvoorbeeld de verruiming van de afdrachtvermindering WBSO bevorderen
de economie op structurele wijze. Denk hierbij aan het innovatie, scholing
en versterking van de kennisinfrastructuur.
 20
 
 Figuur 2 geeft weer aan welke begrotingen de FES-gelden
die zijn gereserveerd voor de stimuleringsmaatregelen zijn toegekend. Hierin
staat € 869 miljoen benoemd voor het FES. Betekent dit dat dit bedrag
ter extra aanvulling in het FES wordt gestort zonder dat daar nog een doel
voor is? Met andere woorden, wordt het tijdelijk geparkeerd? Zo nee, hoe moet
dit dan worden gelezen? 
 
 
 In figuur 2 staat alleen aangeven aan welke departementen de FES-middelen
zijn toegekend. Zoals bij antwoord 4 is aangegeven, was ruim 1 mld. van de
FES-gelden nog niet concreet toegewezen aan concrete projecten ten tijde van
de Miljoenennota 2010. Circa 869 mln. hiervan was ook nog niet aan vakdepartementen
toegekend, maar wel aan specifieke beleidsdomeinen. Departementen hebben inmiddels
projectvoorstellen ingediend voor deze beleidsdomeinen. Na toetsing van deze
projectvoorstellen door onafhankelijke organisaties, waaronder het CPB, is
het grootste deel van dit bedrag verdeeld over projecten met ieder een verantwoordelijk
departement.
 21
 
 Wanneer wordt duidelijk aan welke begrotingen de middelen
uit de Aanvullende post «algemeen» zijn toebedeeld?
 
 
 In iedere eerstvolgende (suppletoire)begrotingwet nadat een mutatie in
het budgettaire systeem is verwerkt, wordt de begrotingsmutatie aan de Kamer
voorgelegd.
 22
 
 Op de Aanvullende post «Algemeen» worden
middelen tijdelijk «geparkeerd». Het is daarom inherent aan de
middelen op de aanvullende post dat de precieze omvang en de begrotingen waaraan
deze worden toebedeeld met onzekerheid zijn omgeven. Is het wel zeker dat
het totale bedrag dat is weggezet voor de Aanvullende post «Algemeen»
niet hoger zal zijn dan € 316 miljoen?
 
 
 Het is zeker dat het bedrag niet hoger is. Het stimuleringspakket is een
nominaal pakket. Het is dus gelimiteerd tot de in het Aanvullend Beleidsakkoord
genoemde reeksen. In eerste instantie is het pakket geboekt op de «Aanvullende
Post Algemeen», vervolgens is dit budget overgeheveld naar de departementale
begrotingen.
 23
 
 Kan er in de verdeling van de Aanvullende post «Algemeen»
nog worden geschoven?
 
 
 De middelen op de «Aanvullende Post Algemeen» zijn gereserveerd
voor bepaalde doelen, maar nog niet toebedeeld aan de departementale begrotingen.
Nadat de middelen aan de departementale begrotingen zijn toegevoegd maken
deze onderdeel uit van de begrotingswet en kan hierop door de Kamer geamendeerd
worden.
 
 Vraag 24, 25, 26 en 27 worden gezamenlijk beantwoord.
 24 t/m 27
 
 Waarom zijn er door de Algemene Rekenkamer zoveel onvolkomenheden
geconstateerd met betrekking tot begrotingsartikelen in de bedrijfsvoering
van 2008 en wat gaat het kabinet hieraan doen (zie bijlage 1 en hoofdstuk
4: toelichting bij bijlage 1)?
 
 
 Waarom is een aanzienlijk deel van de begrote gelden
in de begroting 2010 niet voldoende toegelicht met beleidsinformatie en gaan
deze toelichtingen nog komen? Zo nee, waarom niet (zie bijlage 1 en hoofdstuk
4: toelichting bij bijlage 1)?
 
 
 Voor de aan de stimuleringsmaatregelen gekoppelde artikelen
is de Algemene Rekenkamer in de kwaliteitskaarten nagegaan of zij worden geraakt
door onvolkomenheden. Er wordt een fors aantal aan onvolkomenheden geconstateerd.
Wordt de verantwoordelijke geïnformeerd over een geconstateerde onvolkomenheid?
Worden er, naar aanleiding hiervan, concrete stappen gezet om de onvolkomenheden
aan te pakken? 
 
 
 Het valt op dat als het gaat over de «beschikbaarheid
van beleidsinformatie in begrotingen 2010» er vooral een gebrek aan
informatie over doelstellingen en prestaties te constateren is bij de begrotingen
voor 2010 van de ministeries SZW en VROM. Is hier een reden voor en welke
is dat?
 
 
 Met de kwaliteitskaarten bedrijfsvoering en beleidsinformatie beoogt de
Algemene Rekenkamer de uitkomsten van het onderzoek naar de bedrijfsvoering
cq. beleidsinformatie op een toegankelijke en aansprekende manier te presenteren.
De huidige presentatie van de kwaliteitskaarten brengt een aantal beperkingen
met zich mee. Deze zijn al in een eerder stadium onder de aandacht van de
Algemene Rekenkamer gebracht.
 Algemene opmerkingen
 Op het gebied van zowel bedrijfsvoeringsinformatie als beleidsinformatie
legt de Algemene Rekenkamer in de kaart een directe koppeling tussen de onderzochte
stimuleringsmaatregel en het begrotingsartikel waar de maatregel onder valt.
Hierdoor kan het beeld ontstaan dat de stimuleringsmaatregel niet goed wordt
uitgevoerd als op het overkoepelende artikel een onvolkomenheid wordt gesignaleerd
of onvoldoende beleidsinformatie wordt weergegeven. Dit terwijl de constateringen
van de Algemene Rekenkamer niet van toepassing hoeven te zijn op de stimuleringsmaatregel
zelf. In haar brief wijst de Algemene Rekenkamer hier zelf ook al op: «Overigens
wijzen wij er wel op dat indien een artikel geraakt wordt door een onvolkomenheid
dit niet wil zeggen dat de stimuleringsmaatregel niet goed wordt uitgevoerd.
Die stimuleringsmaatregel is slechts een klein onderdeel van wat er onder
de vlag van een begrotingsartikel wordt gedaan. Het is goed mogelijk dat het
beleid of project waar extra geld heen gaat in verband met de stimuleringsmaatregelen
wel goed functioneert (...)» Daarnaast merk ik op dat de nu gepresenteerde
informatie over bedrijfsvoering en beleidsinformatie bij de verschillende
artikelen reeds eerder bij respectievelijk de jaarverslagen 2008 en de begroting
2010 aan uw Kamer is aangeboden. Op die momenten is ook door de Ministers
in een bestuurlijke reactie gereageerd op deze bevindingen. Daarnaast zijn
de jaarverslagen, begrotingen en rapporten van de Algemene Rekenkamer onderwerp
geweest van debat en besluitvorming van de Tweede Kamer. Hierbij zijn op veel
punten concrete toezeggingen gedaan om de geconstateerde situatie te verbeteren.
 Onvolkomenheden (vraag 24 en 26)
 De presentatie van onvolkomenheden in de bedrijfsvoering 2008 zoals opgenomen
in bijlage 1 in de brief van de Algemene Rekenkamer (TK 2008–2009, 31 371,
32 123, nr. 105) geeft een beeld van het aantal onvolkomenheden.
De nummers en letters die in de kolom bedrijfsvoering 2008 staan aangegeven
verwijzen, per nummer dan wel letter, naar één onvolkomenheid.
Deze staan beschreven in de brief van de Algemene Rekenkamer bij de toelichting
bij bijlage 1, pagina 8–11. In totaal gaat het om zeven nummers en vier
letters. Dit betekent dat de Algemene Rekenkamer elf onvolkomenheden geconstateerd
heeft die betrekking hebben op artikelen waarop ook, één of
meer stimuleringsmaatregelen zijn verantwoord.
 
 Bij de presentatie merk ik dan ook op dat de getallen in de kolom «bedrijfsvoering
2008» niet allemaal afzonderlijke onvolkomenheden betreffen. Bij bijvoorbeeld
de artikelen 42, 46 en 47 van SZW gaat het om dezelfde onvolkomenheid. Zo
komt ook Artikel 21 van LNV vier keer voor. Door deze presentatievorm ontstaat
het beeld dat het om een veel groter aantal onvolkomenheden gaat dan in werkelijkheid
het geval is. 
 
 Voorts wijs ik erop dat bij de presentatie van informatie over de bedrijfsvoering
het perspectief van het aantal mogelijke onvolkomenheden ontbreekt. De Algemene
Rekenkamer heeft hierover in haar rapport Rijk Verantwoord 2008 (TK 2008–2009,
31 924, nr. 2) opgemerkt dat sprake is van 1482 beheerdomeinen bij
het Rijk. In ieder domein kunnen op de daarbinnen te onderscheiden onderdelen
onvolkomenheden ontstaan. De Algemene Rekenkamer schreef onder andere: «Bij
meer dan 95% van de beheerdomeinen hebben wij geen onvolkomenheden
geconstateerd. Met enige voorzichtigheid kan dus geconcludeerd worden dat
de bedrijfsvoering van het Rijk redelijk op orde lijkt.» In bijlage
1 treft u een overzicht aan van de elf onvolkomenheden die thans opnieuw gepresenteerd
zijn. Hierin staat eveneens weergegeven welke toezeggingen door de betreffende
Ministers zijn gedaan. Bij de jaarverslagen 2009 zult u van de voortgang van
de verbetermaatregelen op de hoogte worden gesteld.
 Bij deze elf onvolkomenheden was sprake van een tweetal ernstige onvolkomenheden.
Graag licht ik deze nader toe. Voor de overige onvolkomenheden verwijs ik
graag naar bijlage 1.
 In haar Rapport bij het Jaarverslag 2008 over het ministerie van Justitie
(TK 2008–2009, 31 924 VI, nr. 2) constateert de Algemene Rekenkamer
een ernstige onvolkomenheid in het inkoopbeheer: «Uit ons onderzoek
blijkt dat het ministerie in het algemeen bij de verstrekking van de programma-uitgaven
niet goed toesnijdt op de ontvangers». Zij kondigt aan in 2009 een bezwaaronderzoek
uit te voeren. Zij beveelt daarnaast aan om goed toe te zien op de naleving
van de Europese aanbestedingsregels en het sanctiebeleid toe te passen. De
reactie van de minister hierop is als volgt: «In het jaarverslag 2008
heb ik in de bedrijfsvoeringsparagraaf aangegeven dat aanvullende maatregelen
zijn getroffen om het inkoopbeheer in 2009 te verbeteren. Het is u bekend
dat de Audit naleving Europese aanbestedingsregels is uitgevoerd. De aanbevelingen
uit dit rapport worden zoveel mogelijk in 2009 ter hand genomen.»
 In haar ’Rapport bij het Jaarverslag 2008’ over het ministerie
van VROM (TK 2008–2009, 31 924 XI, nr. 4) constateert de Algemene
Rekenkamer een ernstige onvolkomenheid in de financiële functie: «De
AR beoordeelt de problemen in de financiële functie bij het ministerie
van VROM als ernstige onvolkomenheid. Dit vanwege het feit dat de problemen
dit jaar een tolerantieoverschrijding op twee verantwoordingsstaten met zich
meebrengen, de onvolkomenheid al bestaat sinds 2004 en de problemen in de
gehele organisatie voorkomen». Hierbij wordt opgemerkt dat het ministerie
van VROM in 2008 reeds maatregelen heeft genomen de interne procedures te
verbeteren en de interne controle te versterken. Aanbevolen wordt om deze
ingezette verbetermaatregelen voortvarend uit te voeren en voornamelijk aandacht
te besteden aan de structurele problemen in de financiële functie. De
reactie van de minister hierop is als volgt: «In 2009 zal ik de ingezette
verbeteringen verder ter hand nemen, waarbij ik uw advies overneem om een
splitsing te maken tussen de korte en de lange termijn; ik stel uw constructieve
betrokkenheid bij de implementatie van de verbeteringen zeer op prijs.»
 Beleidsinformatie (vraag 25 en 27)
 De Algemene Rekenkamer constateert dat er een gebrek is aan informatie
over doelstellingen en prestaties bij de begroting van de ministeries SZW
en VROM. De aanwezigheid van niet-financiële informatie wordt door de
Algemene Rekenkamer jaarlijks als beter beoordeeld. Ook de ministeries VROM
en SZW vertonen ten opzichte van eerdere jaren een stijgende lijn.
 Daarnaast hebben de bevindingen van de Algemene Rekenkamer zoals opgemerkt
betrekking op artikelniveau. De stimuleringsmaatregelen waarbij de Algemene
Rekenkamer problemen constateert, omvatten echter een klein deel van de begrote
bedragen. Zo omvat de crisismaatregel schuldhulpverlening financieel gezien
maar 0,66% van het totale artikel en worden in de regel
vooral grotere bedragen in de begroting toegelicht. Wat betreft de crisismaatregelen
van het ministerie van SZW wordt de Tweede Kamer naast de Begroting en het
Jaarverslag geïnformeerd via de Arbeidsmarktbrieven.
 
 Tegelijk kan worden geconstateerd dat in de genoemde artikelen (artikel
3 bij VROM en de artikelen 42, 47 bij SZW) ruimte voor verbetering is. VROM
geeft dit al aan in haar bestuurlijke reactie op de factsheet beschikbaarheid
beleidsinformatie van de Algemene Rekenkamer (TK 2009–2010, 32 123,
nr. 39, 16 oktober 2009): «De door u aangedragen verbetermogelijkheid
bij drie van de vier operationele doelstellingen van artikel 3 zal ik nader
uitwerken bij de begrotingsvoorbereiding 2011». 
 
 BIJLAGE 1
 
 
 
 
 
 
 
 
 no
 onvolkomendheid volgens AR
 Rijk Verantwoord/RJV
(AR)
 Reactie Minister op RJV mbt onvolkomenheid 
 
 
 
 
 
 1
 
 «Wij constateren echter dat belangrijke onderdelen
van de financiele administratie gedurende 2008 niet juist, actueel en volledig
waren. Het gaat hierbij om de voorschottenadministratie, vorderingenadministratie
en de verplichtingenadministratie» (RJV SZW p 25)
 «Wij bevelen het ministerie aan om op korte termijn een
kwaliteitsimpuls te geven aan de financiele administratie zodat fouten in
de administratie voorkomen worden. Daarnaast bevelen wij het ministerie aan
interne controle te verste- rken zodat fouten tijdig gisignaleerd, geanalyseerd
en gecorrigeerd kunnen worden.» (RJV SZW p 26)
 De GOB en FEZ zullen in 2009 specifiek aandacht besteden aan het beheer van
voorschotten, vorderingen en verplichtingen, als ook aan de totstandkoming
van de jaarrekening. Genoemde directies werken aan een verbeterplan. De directie
FEZ zal over de voortgang van de verbetermaatregelen rapporteren aan het Audit
Committe van SZW.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2
 
 «De belangrijkste onvolkomenheden zijn dat essentiele
stukken in het dossier ontbreken en dat uitgevoerde beheershandelingen onvoldoende
zijn vastgelegd» (RJV J&G p 24)
 geen
info
 zie reactie VWS nummer 5 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3
 
 «Het financieel beheer bij SenterNovem waarbij de
besteding van de beleidsgelden wordt verantwoord, beoordelen wij als onvolkomendheid»
(RJV EZ p 25)
 «Het ministerie van VROM heeft
nadere afspraken gemaakt met SenterNovem over hoe het zich voor zijn beleidsgelden
moet verantwoorden. Met het ministerie van VenW heeft SenterNovem de afspraak
gemaakt dat het de financiele verantwoording 2008, inclusief accountantsverklaring,
uiterlijk 22 februari 2009 aan het ministerie van VenW verstrekt»
(RJV EZ p25)
 Minister benoemt 3 reeds
getroffen maat- regelen: nader onderzoeken interface BAS/SAP, organisatoriche
maatregelen en centrale coordinatie van vorderingenbeheer. In 2009 zullen
de bestaande beheersmaatregelen rond het autorisatiebeheer BAS worden geevalueerd
en waar nodig worden versterkt.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 4
 
 «We zien dat de verbetermaatregelen nog niet het
gewenste effect hebben gehad» RJV VenW p 27
 geen info
 De minister belooft de ingezette lijn
van van de genomen verbetermaatregelen te bestendigen. Hij vertrouwt erop
dat deze in 2009 een beter resultaat laten zien. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 5
 
 «De werking van het subsidiebeheer
bij het kerndepartement is nauwelijks ver- beterd»(RJV VWS p 26) «Verder
stellen wij vast dat de toezegging van de minis- ter om het subsidiebeheer
te blijven monitoren en waar nodig bij te sturen, in 2008 nog weinig concreet
vorm heeft gekregen» (p 27) «Wij merken het inkoopbeheer, vanwege
de problemen in het naleven van de Europese aanbestedingsregels, aan als onvolkomenheid»
(p 29)
 Subsidiebeheer: RJV VWS p 27–28,
zestal maatregelen die door ministerie zijn ingesteld worden benoemd. Daarnaast
wordt aangegeven dat de minister per- soonlijk aandacht moet blijven schenken
aan subsiediebeheer. Inkoopbeheer: «Wij adviseren het ministerie de
noodzaak tot Europees aanbesteden zorgvuldiger en tijdiger te beoordelen»
p 29
 Maatregelen zijn volgens minister
in twee sporen te onderscheiden: Enerzijds maat- regelen die op dossierniveau
onvolkomenheden vroegtijdig moeten signaleren en herstellen. Anderzijds maatregelen
voor een efficientere subsidieuitvoering en een vermindering van het aantal
subsidies. Daarnaast in tweede helft 2009 zal de RAD een vraaggestuurd onderzoek
uitvoeren waarin risico’s worden geinventariseerd, beheersmaatregelen
worden benoemd en restrisico’s worden ingeschat.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 6
 
 «het probleem van de jaarverantwoording
wordt in belangrijke mate veroorzaakt doordat de financiele administratie
slecht is onderhouden» (RJV VROM p 30) «De AR beoordeelt de problemen
in de financiele functie bij het ministerie van VROM als ernstige onvolkomenheid.
Dit vanwege het feit dat de problemen dit jaar een toleratieoverschrijding
op twee verantwoordingsstaten met zich mee- brengen, de onvolkomenheid al
bestaat sinds 2004 en de problemen in de gehele organisatie voorkomen»
p 30
 «In 2008 heeft het ministerie van VROM
maatregelen genomen om de naleving van de interne procedures te verbeteren
en de interne controle binnen het kerndepartement te versterken (...) Wij
vragen de minister van VROM om de ingezette verbetermaatregelen voortvarend
uit te voeren en vooral aandacht te besteden aan de structurele problemen
binnen de financiele functie» RJV VROM p 30–31
 In 2009 zijn de inspanningen erop gericht de verbeteringen ingezet
in 2008 af te ronden en structureel te verankeren. In het finan- cieel administratief
proces zullen twee periode afsluitingen plaatsvinden. Minister betreurt de
bestempeling van ernstige onvolkomenheid in de financiele functie. Zij zal
op dit punt in 2009 verder gaan met de ingezette verbeteringen. Hierbij wordt
het advies van splitsing tussen korte en lange termijn overgenomen. betrokkenheid
AR wordt gewaardeerd. Ook geeft minister aan in 2009 nader overleg te hebben
tussen AR en FEZ over verband tolerantie-overschrij- dingen en de scope van
de financiele functie
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 7
 
 «Uit ons onderzoek blijkt dat
het minis- terie in het algemeen bij de verstrekking van de programma-uitgaven
niet goed toesnijdt op de ontvangers» (RJV LNV p 22)
 LNV maakt gebruik van de opgestelde standaardbrief voor de verstrekking van
subsiedies door beleidsdirecties, FDC werkt standaar met checklists. Echter,
nog extra aandacht nodig voor rol FDC en verschil opdrachten aan derden en
subsidies (RJV LNV p 22)
 verscherping van de rol
zal in 2009 verdere invulling krijgen. Hiervoor wordt binnen de formatie extra
ruimte gecreeerd. Ook belooft de minister onderzoek te doen naar de aard en
omvang van het geheel van programma gelden 
 
 
 
 A
 
 «We merken de onvolkomenheden in het inkoopbeheer
van het departement aan als een ernstige onvolkomenheid in het financieel
beheer» RJV Justitie p 28
 Bezwaaronderzoek
door AR in 2009
 Aanbevelingen uit audit rapport ’Europese
aanbestedingen’ zullen in 2009 zoveel mogelijk ter hand worden genomen.
Hieronder valt ondermeer het opzetten van een expertise centrum, verder invoering
categoriemanagement, uitwerken sanctiebeleid.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 B
 
 «De auditdienst constateerde namelijk een aantal
onjuist aangegane verplichtingen en als gevolg daarvan 103,2 miljoen aan onrechtmatige
betalingen. De fouten betreffen het niet naleven van formele rechtmatigheidseisen»
(RJV OCW p 25)
 «In maart 2009 heeft de DG
een nieuw plan van aanpak goedgekeurd waarin ook een aanpak van deze structurele
punten is opgenomen. Ook extra eigen controles moeten het aantal fouten in
2009 drastisch terugbrengen» (RJV OCW p25)
 Voorbeelden van maatregelen uit het plan van aanpak zijn 100% controle
op beschikkingen, subsidievolgsysteem en opbouw van specifieke kennis. Aanpassing
regelgeving voorzien voor juli 2010.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 C
 
 «Wij zijn van oordeel dat de
dat CFI/BPO onvoldoende maatregelen van interne beheersing heeft getroffen
in het bekost- igingsysteem. (_) gezien het grote finan- ciele belang beschouwen
wij dit als onvolkomenheid» (RJV OCW p 26)
 «De minister schrijft dat er een plan van aanpak is om gebleken kwetsbaarheden
en verhoogde risico’s in het bekostigingsproces op te lossen»
(RJV OCW p 26)
 Onderkenning dat beschrijving
van syste- matiek van interne controle ontbreekt. Feb 2009 een plan van aanpak
opgesteld om medio 2009 de beschrijvingen van de administratieve organisatie
en interne beheersing van de bekostigingsprocessen op orde te krijgen. De
minister belooft er op toe te zien dat CFI zorgt voor de vereiste verbetering
van de interne beheersing van het bekostigingsproces
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 D
 
 «Naar ons oordeel is er een onvolkomenheid in het
toezichbeleid Dividendbelasting»p 37
 «Wij
bevelen aan om systematisch toezicht te houden op de behandeling van de dividendbelasting»
p 38
 Aanbeveling wordt onderschreven. Opdracht
gegeven om toezicht op de dividendbelasting op het vereiste niveau te brengen
en verleende vrijstellingen te toetsen 
 
 
 
 «Wij constateren
dat het Belastingdienst/Centrale Administratie het probleem met de aansluitingen
nog niet volledig heeft opgelost. Daarom handhaven we deze onvolkomenheid»
p 38
 «Wij bevelen aan om voorrang te geven
aan het verder ontwikkelen van een systematiek om voor alle belastingmiddelen
periodiek de aansluiting te maken tussen de heffende en innende systemen»p
38
 Ingezette proces in 2008 wordt in 2009 afgerond
vwb loonheffing en inkomstenbelasting 
 
 
 
 «absoluut gezien
is een groot bedrag niet rechtmatig uitgekeerd, en anders is er onzekerheid
over de rechtmatigheid. Daarom oordelen wij dat er sprake is van een onvolkomenheid
in het beheer van de toeslagen» p 44
 «...
doen wij de aanbeveling om de kwaliteitsborgende maatregelen op de processen
voorschotten en definitief toekennen verder te versterken. Daarnaast bevelen
wij aan om het financieel beheer van de toeslagen verder op orde te brengen»
p 44
 Aanbevelingen worden onderschreven. 
 
 
 
 «Naar onze mening
moet de kwaliteit van de dossiervorming nog verbeteren. Vooral omdat de ingezette
verbetering zich in 2008 niet doorzette, handhaven wij ons oordeel dat er
sprake is van een onvolkomenheid» p 45
 «Wij
bevelen aan het management van de belastingregio’s op het belang van
een goede dossiervorming te wijzen» p 45
 Aanbeveling wordt onderschreven. 
 
 
 
 «Het grote aantal
fouten en onzekerheden over de rechtmatigheid duidt naar onze mening dat het
contractbeheer nog niet geheel op orde is. Daarom handhaven wij de onvolkomenheid»
p 46
 «Wij bevelen aan om het contractbeheer
verder op orde te brengen en om een striktere naleving op de uitvoering van
de vastgestelde procdures» p 46
 Minister
benadrukt de positieve resultaten. In 2009 blijft de naleving van de europese
aanbestedingsregels wel een expliciet aandachtspunt. Contractbeheer moet inderdaad
verder op orde gebracht worden.
 
 
 
 «Gelet
op het aantal conflicterende auto- risaties zijn wij van oordeel dat er ten
aanzien van het logische toegangsbeheer bij de belastingregio’s sprake
is van een onvolkomenheid» p 47
 «Wij bevelen aan om de logische toe- gangsbeveiliging bij de belastingregio’s
te verbeteren en om de conflicterende auto- risaties te verminderen»
P 47
 Beheer rondom de logische toegangsbeveiliging
zal verbeterd worden en het aantal conflicterende mutatierechten zal daarbij,
overeenkomstig de aanbeveling, zoveel mogelijk verminderd worden. Voor langere
termijn wordt gewerkt aan een systeem waar autorisaties automatisch gekoppeld
worden aan bepaalde rollen.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Vlies, B.J. van der (SGP), Blok, S.A. (VVD), Hoopen, J. ten (CDA),
Weekers, F.H.H. (VVD), Haersma Buma, S. van (CDA), Nerée tot Babberich,
F.J.F.M. de (CDA), Aptroot, Ch.B. (VVD), voorzitter, Dezentjé Hamming-Bluemink,
I. (VVD), Omtzigt, P.H. (CDA), Koşer Kaya, F. (D66), Dijck, A.P.C.
van (PVV), Luijben, A.P.M. (SP), Gerven, H.P.J. Van (SP), Cramer, E.A. (CU),
Kalma, P. (PvdA), Ouwehand, E. (PvdD), Gesthuizen, S.M.J.G. (SP), Veen, E.
Van der (PvdA), Blanksma-van den Heuvel, P.J.M.G. (CDA), Heijnen, P.M.M. (PvdA),
Tang, P.J.G. (PvdA), Vos, M.L. (PvdA), ondervoorzitter, Bashir, F (SP), Sap,
J.C.M. (GL), Vacature (CDA),
 Plv. leden: Staaij, C.G. van der (SGP), Burg, B.I. van der (VVD), Jonker,
C.W.A. (CDA), Snijder-Hazelhoff, J.F. (VVD), Vries, J.M. de (CDA), Hijum,
Y.J. Van (CDA), Beek, W.I.I. van (VVD), Krom, P. de (VVD), Pater-van der Meer,
M.L. de (CDA), Ham, B. van der (D66), Roon, R. de (PVV), Gerkens, A.M.V. (SP),
Kant, A.C. (SP), Anker, E.W. (CU), Laaper-ter Steege, S.Th.M. (PvdA), Thieme,
M.L. (PvdD), Irrgang, E. (SP), Vermeij, R. (PvdA), Vacature, (CDA), Linhard,
P. (PvdA), Besselink, M. (PvdA), Depla, G.C.F.M. (PvdA), Roemer, E.G.M. (SP),
Vendrik, C.C.M. (GL) en Mastwijk, J.J. (CDA).
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Vlies, B.J. van der (SGP), Blok, S.A. (VVD), voorzitter, Hoopen,
J. ten (CDA), ondervoorzitter, Weekers, F.H.H. (VVD), Haersma Buma, S. van
(CDA), Nerée tot Babberich, F.J.F.M. de (CDA), Haverkamp, M.C. (CDA),
Dezentjé Hamming-Bluemink, I. (VVD), Omtzigt, P.H. (CDA), Koşer
Kaya, F. (D66), Irrgang, E. (SP), Dijck, A.P.C. van (PVV), Luijben, A.P.M.
(SP), Spekman, J.L. (PvdA), Cramer, E.A. (CU), Kalma, P. (PvdA), Burg, B.I.
van der (VVD), Ouwehand, E. (PvdD), Gesthuizen, S.M.J.G. (SP), Blanksma-van
den Heuvel, P.J.M.G. (CDA), Tang, P.J.G. (PvdA), Vos, M.L. (PvdA), Bashir,
F (SP), Sap, J.C.M. (GL) en Linhard, P. (PvdA).
 Plv. leden: Staaij, C.G. van der (SGP), Remkes, J.W. (VVD), Pieper, H.T.M.
(CDA), Aptroot, Ch.B. (VVD), Vries, J.M. de (CDA), Hijum, Y.J. Van (CDA),
Mastwijk, J.J. (CDA), Elias, T.M.Ch. (VVD), Pater-van der Meer, M.L. de (CDA),
Pechtold, A. (D66), Kant, A.C. (SP), Roon, R. de (PVV), Ulenbelt, P. (SP),
Heerts, A.J.M. (PvdA), Anker, E.W. (CU), Veen, E. Van der (PvdA), Nicolaï,
A (VVD), Thieme, M.L. (PvdD), Karabulut, S. (SP), Smilde, M.C.A. (CDA), Heijnen,
P.M.M. (PvdA), Roefs, C.W.J.M. (PvdA), Gerven, H.P.J. Van (SP), Vendrik, C.C.M.
(GL) en Smeets, P.E. (PvdA).
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Wit, J.M.A.M. de (SP), Voorzitter, Blom, L. (PvdA), Schippers,
E.I. (VVD), Koşer Kaya, F. (D66), Schinkelshoek, J. (CDA), Ondervoorzitter,
Cramer, E.A. (CU), Graus, D.J.G. (PVV), Sap, J.C.M. (GL).