Integriteitsbeleid openbaar bestuur en politie; Brief minister over o.m. het besluit oprichting advies- en verwijspunt klokkenluiden voor de publieke en private sector
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST139193
 2009-2010
 
 28 844
 Integriteitsbeleid openbaar bestuur en politie
 
 
 
 
 Nr. 
 40
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 10 december 2009
 
 Bij brief van 10 juli 2009 heb ik u mede namens de betrokken andere
ministers geïnformeerd over het besluit tot oprichting van een advies-
en verwijspunt klokkenluiden voor de publieke en private sector, de verbeterde
klokkenluidersregeling voor de sectoren Rijk, Politie en Defensie en over
enkele individuele kwesties.
 
 Bij brief van 4 september 2009 heeft de vaste commissie voor Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties gevraagd om haar te informeren over de stand
van zaken in de concrete uitwerkingsvoorstellen in de onderscheiden dossiers.
 De stand van zaken is op dit moment als volgt:
 1. Nieuwe klokkenluidersregeling Rijk en Politie
op 1 januari 2010
 De Raad van State heeft advies uitgebracht over de verbeterde klokkenluidersregeling
voor de sectoren Rijk en Politie. De nieuwe regeling treedt op 1 januari
2010 in werking. Vanaf die datum kan met behulp van een nieuwe procedure veilig,
vertrouwd en eenvoudig worden gemeld.
 Naast de ruimere toegankelijkheid van de procedure, gaat het om belangrijke
nieuwe maatregelen ter bescherming van de melders. De maatregelen zijn gericht
op het voorkomen van schade als gevolg van de melding. Zo kan de melder kiezen
tussen het openlijk melden bij een leidinggevende en het vertrouwelijk melden
bij zijn vertrouwenspersoon. Voorts kan de medewerker sneller rechtstreeks
naar een externe commissie, nu nog de Commissie integriteit overheid. De medewerker
die te goeder trouw meldt, mag niet benadeeld worden vanwege de melding. Daarbij
is nu concreet gemaakt wat onder benadeling wordt verstaan.
 Medewerkers die vermoeden als gevolg van een melding toch te worden benadeeld
en daartegen willen procederen, kunnen aanspraak maken op een tegemoetkoming
in de proceskosten. Die aanspraak ontstaat al op het moment dat de medewerker
zich laat ondersteunen indien er sprake is van een voorgenomen
besluit en strekt zich ook uit tot de procedures in bezwaar en bij de rechter.
Indien de medewerker in het gelijk wordt gesteld, worden de werkelijke proceskosten
(met een plafond) vergoed.
 Andere overheidssectoren
 Ook in andere sectoren van het openbaar bestuur worden de klokkenluidersregelingen
ingrijpend verbeterd. Voor de sector Defensie zal op korte termijn een nieuwe –
aan de regeling voor de sector Rijk en Politie gelijkluidende – regeling
aan de Raad van State worden voorgelegd. Verder heeft het Interprovinciaal
Overleg op sectorniveau overeenstemming bereikt over een nieuwe regeling voor
de sector Provincies, die op hoofdlijnen vergelijkbaar is met de nieuwe regeling
voor de sectoren Rijk en Politie. In de sector Gemeenten wordt een aangepaste
klokkenluidersregeling op korte termijn met de vakbonden besproken. Ook in
de sector Waterschappen wordt gewerkt aan een verbeterde regeling.
 Regeling is er, nu de implementatie
 Met de nieuwe regeling is een belangrijke stap gezet om meer misstanden
boven tafel te krijgen en melders beter te beschermen. Nu zijn de organisaties
aan zet om de regeling te laten werken. Een adequate introductie en begeleiding
zijn nodig om de meldprocedure en de waarborgen daaromheen goed in de organisatie
te laten landen. Werkgevers hebben hier een belangrijke taak te vervullen.
Dat begint met het organiseren van de kenbaarheid voor medewerkers, het opleiden
van de managers en het toerusten van de vertrouwenspersonen voor hun nieuwe
taak. Voor de sectoren Rijk en Politie heb ik een communicatietraject in gang
gezet om de introductie van de nieuwe regeling te faciliteren. Ook elders
vinden op dit vlak activiteiten plaats. Zo gaat het Bureau Integriteitsbevordering
Openbare Sector een training verzorgen voor vertrouwenspersonen en zal het
tevens de bestaande handreiking voor vertrouwenspersonen actualiseren.
 
 Van evenveel belang is dat werkgevers (blijven) investeren in een veilige
cultuur waarin het spreken over vermeende misstanden gewoon is. Daar hoort
ook het besef bij dat leidinggevenden er te allen tijde voor moeten waken
dat melders op geen enkele wijze – ook niet bijvoorbeeld door stilzwijgend
negeren – buiten de organisatie komen te staan. Die zorgplicht behoort
tot het goed werkgeverschap.
 2. Oprichting Advies- en verwijspunt klokkenluiden
 Bij brief van 10 juli 2009 is de oprichting van een advies- en verwijspunt
klokkenluiden voor overheid en bedrijfsleven aangekondigd. Hiermee wordt gevolg
gegeven aan de motie Heijnen. Dit besluit is gebaseerd op een advies van de
Raad voor Overheidspersoneelsbeleid en de Stichting van de Arbeid (STAR) en
op de Evaluatie klokkenluidersregelingen publieke sector. In de brief van
10 juli jl. zijn de taken van dit instituut globaal aangegeven:
 – geven van informatie en advies aan werkgevers en werknemers
 – doorverwijzen van werknemers naar de juiste instantie en bieden
van een luisterend oor
 – opbouwen en bundelen van expertise
 – geven van algemene voorlichting aan werknemers en werkgevers
 – zicht houden op het proces (als klokkenluider dat wil)
 
 De STAR heeft aangegeven geen voorstander te zijn van een centraal meldpunt
voor overheid en bedrijfsleven met publiekrechtelijke onderzoeksbevoegdheden.
Het instituut dient zich te beperken tot de adviesen verwijsfunctie.
 
 Om duidelijkheid te krijgen over de vraag hoe het advies- en verwijspunt
klokkenluiden op een zinvolle manier kan worden ingevuld is een verkenning
uitgevoerd bij gesprekspartners uit bedrijfsleven, overheid, integriteitsveld
en wetenschap. Er is gesproken met bestuursvoorzitters, leden van raden van
bestuur en commissarissen van bedrijven en maatschappelijke ondernemingen,
bestuurders uit de publieke sector, bestuurders van instellingen uit het integriteitsveld.
(onderzoeksinstanties, toezichthouders, opsporingsdiensten, meldpunten, adviesorganisaties,
advocaten) hoogleraren ethiek, recht en bestuurskunde, ervaringsdeskundigen,
zowel aan werknemers- als werkgeverszijde, en vertegenwoordigers van werknemers-
en werkgeversorganisaties, beroeps- en brancheverenigingen. De inzichten die
deze verkenning heeft opgeleverd, worden in de bijlage bij deze brief uitgebreid
beschreven.
 Hierin komen aan de orde de doelstelling, taken, functionele uitgangspunten,
positionering, financiering en het tijdpad van implementatie van het advies-
en verwijspunt. Belangrijke boodschap in de verkenning is «Doe het goed
of doe het niet». Samengevat komt uit de verkenning het volgende naar
voren.
 
 De doelstelling van het advies- en verwijspunt wordt als volgt geformuleerd.
Het instituut draagt bij aan het voorkomen van integriteitsschendingen door
het adviseren en ondersteunen van (potentiële) klokkenluiders ten aanzien
van de door hen te bewandelen weg, het bieden van expertise aan werkgevers
en het signaleren van trends en patronen op basis van opgedane ervaringen
naar overheid en sociale partners. Het instituut gaat onterechte schade van
klokkenluider en werkgever tegen door zoveel mogelijk preventief en de-escalerend
te werken.
 Het instituut draagt bij aan de bevordering van eerlijke concurrentie
tussen ondernemingen.
 
 Het takenpakket van het advies- en verwijspunt luidt op basis van de verkenning
als volgt. Het gaat in de eerste plaats om de ondersteuning van de (potentiële)
klokkenluider. Met hem moet eerst worden bezien of er nog mogelijkheden zijn
om de zaak intern, met de werkgever, te bespreken. Eventueel kan worden bemiddeld
bij het inzetten van mediation. Het instituut kan de (potentiële) klokkenluider –
vanzelfsprekend nadat intern alle mogelijkheden benut zijn – helpen
de zaak «panklaar» aan te leveren bij de bevoegde instantie zoals
OM, toezichthouder of inspectiedienst. Hiermee wordt bedoeld de zaak zo op
een rij te helpen zetten dat de onderzoeksinstantie ermee uit de voeten kan.
 De expertise- en platformfunctie zal worden uitgeoefend in goed overleg
met de verschillende sectoren. Door het versterken van de expertise in arbeidsorganisaties
kan escalatie worden tegengegaan. Het gaat bij de expertise- en platformfunctie
om uitwisseling van ervaringen en kennis, het bezien hoe kennis verder kan
worden uitgebreid, en het opzetten en bijhouden van een goede website.
 Ten slotte kunnen op basis van ervaringen die het instituut opdoet, signalen
worden afgegeven over trends en patronen naar overheid, sociale partners en
toezichthouders ten behoeve van hun klokkenluidersbeleid eninfrastructuur.
 Er zijn geen publiekrechtelijke bevoegdheden
nodig om de advies- en verwijsfunctie op deze wijze te vervullen.
 
 De verkenning levert de volgende functionele uitgangspunten op.
 Het advies- en verwijspunt moet gezaghebbend en vertrouwenwekkend zijn
en serieus worden genomen door werkgevers en werknemers in de publieke en
de private sector. Gezag en deskundigheid zijn van groot belang
omdat het instituut gesprekspartner moet kunnen zijn van Raden van Bestuur
om de-escalerend te kunnen werken. Ook is het voor toezichthouders en opsporingsinstanties
belangrijk dat het instituut snel signaleert waar het om gaat en zorgvuldig
omgaat met bewijsmateriaal. Bovendien moeten (potentiële) klokkenluiders
het instituut goed weten te vinden.
 
 Het instituut moet bekend en goed vindbaar zijn en als een spin in het
web kunnen opereren in het integriteitsveld van opsporingsdiensten en toezichthouders.
Het instituut moet zeer zorgvuldig en deskundig opereren, want er staan grote
belangen op het spel. Het instituut moet vertrouwelijkheid kunnen bieden.
Ten slotte moet het instituut zelf efficiënt gaan werken. In de verkenning
is de Nationale ombudsman verschillende keren genoemd als instituut dat aan
al deze functionele uitgangspunten voldoet.
 
 Een breed samengestelde klankbordgroep en/of platform met deskundigen
uit verschillende sectoren van het bedrijfsleven, de overheid, het integriteitsveld
en de wetenschap kan een actieve rol spelen bij het opzetten en het functioneren
van het advies- en verwijspunt. Mogelijk kan ook een klokkenluider worden
betrokken.
 
 Uit de verkenning volgt dat de financiering van het advies- en verwijspunt
thuishoort bij de overheid in haar rol als hoeder van het publiek belang.
 
 Ik kan me geheel in deze bevindingen en uitgangspunten vinden. Nu zal
goed afgewogen moeten worden welke mogelijkheden er zijn om een gezaghebbend
instituut te vormen. Eerder was onderbrenging van het advies- en verwijspunt
bij de Nationale ombudsman geen optie. Nu uit de verkenning draagvlak voor
de Nationale ombudsman blijkt, vraagt de besluitvorming om een heroverweging
ten aanzien van de positionering van het advies- en verwijspunt. Ik zal daartoe
op korte termijn een voorstel in de ministerraad brengen.
 3. Onderzoekspunt Integriteitsschendingen Overheid
 Sociale partners in de publieke sector, verenigd in de Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid
(ROP), hebben aangegeven naast een advies- en verwijspunt ook behoefte te
hebben aan een externe onderzoeksinstantie waar melders naar toe kunnen om
met betrekking tot een vermoeden van een misstand een onderzoek te laten instellen.
Die taak wordt nu verricht door de huidige Commissie integriteit overheid,
die zoals aangegeven in de brief van 10 juli jl. zal worden vervangen.
 Anders dan het advies- en verwijspunt moet deze instantie wel beschikken
over onderzoeksbevoegdheden. Kerntaak zal immers
zijn het verrichten van een onderzoek naar aanleiding van een melding, dat
moet resulteren in een zwaarwegend advies aan het betreffende bevoegd gezag.
Het spreekt voor zich dat de bevindingen met betrekking tot het advies en
verwijspunt die voortvloeien uit de verkenning a fortiori gelden voor het voor de overheid tot stand te brengen onderzoekspunt.
Elementen zoals gezaghebbendheid, bekendheid en beschikken over expertise
zijn natuurlijk ook voor een onderzoekspunt waar melders hun vermoedens neerleggen
bij uitstek de absolute voorwaarden om goed te kunnen functioneren.
 In het voorstel aan de ministerraad zal ik dan ook met inachtneming hiervan
de vormgeving van het onderzoekspunt integriteitsschendingen overheid meenemen.
 
 Melders die onder de nieuwe klokkenluidersregeling voor de sectoren Rijk
en Politie extern willen melden, kunnen voorlopig nog bij de huidige Commissie integriteit overheid terecht. Ik wil benadrukken dat deze
tot aan het moment van vervanging nuttige diensten zal kunnen verrichten.
De verbeteringen in de klokkenluidersregeling werken immers drempelverlagend
en geven de Commissie integriteit overheid meer armslag in de behandeling
van (potentiële) meldingen.
 
 De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
 G. ter Horst
 
 
 BIJLAGE
 Verkenning Advies- en verwijspunt klokkenluiden
 Inleiding
 Bij brief van 10 juli 2009 is de oprichting van een advies- en verwijspunt
klokkenluiden voor overheid en bedrijfsleven aangekondigd. Hiermee wordt gevolg gegeven aan de motie Heijnen. Dit besluit is
gebaseerd op een advies van de Raad voor Overheidspersoneelsbeleid en de Stichting
van de Arbeid (STAR) en op de Evaluatie klokkenluidersregelingen publieke
sector. In de brief van 10 juli jl. zijn de taken van dit instituut globaal
aangegeven:
 – geven van informatie en advies aan werkgevers en werknemers
 – doorverwijzen van werknemers naar de juiste instantie en bieden
van een luisterend oor
 – opbouwen en bundelen van expertise
 – geven van algemene voorlichting aan werknemers en werkgevers
 – zicht houden op het proces (als klokkenluider dat wil)
 
 De STAR heeft aangegeven geen voorstander te zijn van een centraal meldpunt
voor overheid en bedrijfsleven met publiekrechtelijke onderzoeksbevoegdheden.
Het instituut dient zich te beperken tot de adviesen verwijsfunctie.
 
 Voor het besluit tot oprichting heeft het instituut Public Concern at
Work (PCaW) in het Verenigd Koninkrijk mede als inspiratiebron gediend. Dit
instituut is ontstaan als een «charity»; de overheid heeft geen
bemoeienis gehad met de oprichting. Dat is een verschil met de situatie in
Nederland. PCaW adviseert klokkenluiders over de te bewandelen weg, huurt
soms juridisch advies in voor een cliënt of neemt in diens naam contact
op met een inspectiedienst. Het instituut geeft ook trainingen en adviezen
aan bedrijven en wordt voor die activiteiten betaald door bedrijven die «geabonneerd»
zijn op deze dienstverlening.
 Overigens blijken in Nederland meerdere bedrijven actief die abonnementen
met werkgevers afsluiten en in ruil daarvoor potentiële klokkenluiders
in dienst bij die werkgevers helpen hun verhaal intern (en in een branche
ook extern) aan de orde te stellen en werkgevers helpen hun integriteitsbeleid
in te richten.
 
 Om duidelijkheid te krijgen over de vraag hoe het advies- en verwijspunt
klokkenluiden op een zinvolle manier kan worden ingevuld is een verkenning
uitgevoerd bij toonaangevende gesprekspartners uit bedrijfsleven, overheid,
integriteitsveld en wetenschap. Er is gesproken met bestuursvoorzitters, leden
van raden van bestuur en commissarissen van bedrijven en maatschappelijke
ondernemingen, bestuurders uit de publieke sector, bestuurders van instellingen
uit het integriteitsveld. (onderzoeksinstanties, toezichthouders, opsporingsdiensten,
meldpunten, adviesorganisaties, advocaten) hoogleraren ethiek, recht en bestuurskunde,
ervaringsdeskundigen, zowel aan werknemers- als werkgeverszijde, en vertegenwoordigers
van werknemers- en werkgeversorganisaties, beroeps- en brancheverenigingen.
De inzichten die deze verkenning heeft opgeleverd, worden hieronder beschreven.
 Achtereenvolgens komen aan de orde de doelstelling, taken, functionele
uitgangspunten, positionering, financiering en het tijdpad van implementatie
van het advies- en verwijspunt.
 Doelstelling
 Uit de gevoerde gesprekken kan de volgende doelstelling voor het advies-
en verwijspunt worden gedestilleerd.
 Het doel van het instituut is het bijdragen aan het voorkomen van integriteitsschendingen door het adviseren en ondersteunen van (potentiële)
klokkenluiders ten aanzien van de door hen te bewandelen weg, het bieden van
expertise aan werkgevers en het signaleren van trends en patronen op basis
van opgedane ervaringen naar overheid en sociale partners. Het instituut gaat
onterechte schade van klokkenluider en werkgever tegen door zoveel mogelijk
preventief en de-escalerend te werken.
 Het instituut draagt bij aan de bevordering van eerlijke concurrentie
tussen ondernemingen.
 Naast het publieke belang van integriteit en vrijheid van meningsuiting
is klokkenluiden ook economisch van groot belang. In bedrijfsleven, integriteitsveld
en wetenschap wordt het advies- en verwijspunt door verschillende gesprekspartners
een belangrijke rol toegedicht op het gebied van marktordening, waar «checks
and balances» essentieel zijn. Zo brengen melders mogelijk misstanden
aan het licht die anders verborgen zouden zijn gebleven. Een advies- en verwijspunt
voor klokkenluiden is een vorm van overheidsinterventie die zelfregulering
tot vertrekpunt neemt en stimuleert, maar wel een stok achter de deur vormt.
Ook is er een groot financieel belang: misstanden als corruptie brengen zeer
hoge kosten met zich mee. Daarnaast kan het instituut
een rol spelen in het bevorderen van veiligheid, zoals in de zorg.
 Taken
 Hieronder wordt het takenpakket zoals aangegeven in de adviezen van STAR
en ROP nader uitgewerkt op basis van de gevoerde gesprekken.
 Ondersteuning (potentiële) klokkenluider
 Er wordt onder werkgevers verschillend gedacht over nut en noodzaak van
een instituut dat (potentiële) klokkenluiders ondersteunt. Dit ligt bij
sommigen uitermate gevoelig. Zij zijn bang dat dit instituut juist escalerend
gaat werken. Enkele gesprekspartners geven aan absoluut geen behoefte te hebben
aan een nieuw instituut; integriteitsvraagstukken horen thuis bij bestuur,
Raad van Commissarissen en Auditcommissie; zij moeten zorgen dat integriteitsbeleid
goed is geborgd. Als er dan toch een instituut klokkenluiden komt, zou het
zich moeten beperken tot het agenderen van de mogelijke integriteitsschending
op het niveau van Raad van Bestuur/Raad van Commissarissen, aldus een gesprekspartner.
Daar staat tegenover dat anderen vinden dat de Raad van Commissarissen niet
de laatste mogelijkheid mag zijn; het kan immers voorkomen dat de Raad van
Commissarissen zelf een rol in een misstand speelt. Verschillende leden van
Raden van Bestuur, publieke werkgevers en deskundigen geven aan dat het instituut
geen «praatlijn» of tandenloze tijger» moet worden, willen
zij het serieus nemen. Een gesprekspartner uit het bedrijfsleven drukte treffend
uit dat het om de werking van systemen gaat en dat een extern instituut een
nuttige rol kan hebben om zo tijdig mogelijk te signaleren wanneer een systeem
gaat «glijden». Hij spreekt zelfs van het «overnemen»
van ernstige zaken door het instituut klokkenluiden. Gesprekspartners geven
aan dat het instituut berekend moet zijn op grote fraude- en kartelzaken:
deskundigheid hebben om deze te herkennen en door te geleiden.
 Voor kleine bedrijven geldt dat zij bij aanbestedingen niet altijd kunnen
overzien wat er allemaal meespeelt en dus belang kunnen hebben bij klokkenluiders
die misstanden aan de kaak stellen.
 Enkele gesprekspartners (werkgevers en deskundigen) zien het ondersteunen
van klokkenluiders door een nieuw instituut daarentegen als symptoombestrijding;
beter zou zijn rechtsbescherming, toezicht en governance goed te regelen.
 
 Met de potentiële klokkenluider moet eerst worden bezien of er nog
mogelijkheden zijn om de zaak intern, met de werkgever, te bespreken. Eventueel
kan hierbij worden bemiddeld bij het inzetten van mediation. Werknemers weten
niet altijd de weg naar de Raad van Bestuur te vinden, zo is onlangs gebleken
bij een zaak waar een werknemer de publiciteit had gezocht zonder de zaak
bij de Raad van Bestuur te hebben aangekaart, terwijl die geen onderdeel van
het probleem was.
 De opvatting dat het instituut zonodig contact moet opnemen met Raad van
Bestuur of Raad van Commissarissen is breed gedragen.
 
 Een nuttige rol volgens verschillende gesprekspartners kan zijn de (potentiële)
klokkenluider, vanzelfsprekend nadat intern alle mogelijkheden benut zijn,
te helpen de zaak «panklaar» aan te leveren bij de bevoegde instantie
zoals OM, toezichthouder of inspectiedienst. Hiermee wordt bedoeld de zaak
zo op een rij te helpen zetten dat de onderzoeksinstantie er mee uit de voeten
kan. Ook hierbij wordt door gesprekspartners aangegeven dat het instituut
gesprekspartner van de Raad van Bestuur van het betrokken bedrijf moet kunnen
zijn, evenals van toezichthouders.
 Publiekrechtelijke bevoegdheden zijn hiervoor niet nodig volgens juridische
deskundigen; wel gezag en deskundigheid.
 
 Deskundigen uit de juridische wereld en het integriteitsveld geven over
het algemeen aan dat om potentiële klokkenluiders te kunnen helpen het
instituut een vergoeding van proces-en rechtsbijstandskosten zou moeten kunnen
geven. Als argumentatie hiervoor geldt dat met het oog op een schadevergoeding
juridische bijstand vaak onontbeerlijk is, maar veel geld kost. Voor de overheid
(Rijk en Politie) is in de verbeterde klokkenluidersregeling geregeld dat
medewerkers die vermoeden als gevolg van een melding te worden benadeeld en
daartegen willen procederen, aanspraak maken op een tegemoetkoming in de proceskosten.
Dit wordt in de verbeterde regeling van Defensie eveneens geregeld.
 
 Het ondersteunen van klokkenluiders kan ook de vorm aannemen van nazorg;
het helpen de draad op te pakken na ontslag bijvoorbeeld. Vanuit het integriteitsveld
wordt aangegeven dat nazorg ook erg belangrijk is om verdere escalatie te
voorkomen. Vanzelfsprekend moet nader worden uitgewerkt wat hier precies onder
wordt verstaan.
 Bieden van expertise en platform
 Een expertise- en platformfunctie wordt door de gesprekspartners regelmatig
nuttig gevonden. Door het versterken van de expertise in arbeidsorganisaties
kan escalatie worden tegengegaan. Van groot belang is de expertise- en platformfunctie
in goed overleg met de verschillende sectoren in te vullen. Het gaat hierbij
om uitwisseling van ervaringen en kennis, het bezien hoe kennis verder kan
worden uitgebreid, en het opzetten en bijhouden van een goede website. Het
aanbod aan praktische ondersteuning op het niveau van individuele bedrijven
wordt over het algemeen voldoende geacht; er is een groot aanbod van advies-
en trainingsbureaus. Gewaakt moet worden voor verstoring van de markt op dit
punt.
 Algemene voorlichting
 Basisvoorziening is een goede website waarop zoveel mogelijk wordt aangegeven
welke regelingen en instanties er zijn op het gebied van klokkenluiden. Dit
overzicht kan nooit uitputtend zijn, gelet op de vele bedrijven die Nederland
telt. Maar aangezien er vele meldpunten, integriteitsinstanties en regelingen
zijn die aldus de gesprekspartners slecht bekend zijn, heeft een informatieve
website een toegevoegde waarde.
 Signalering naar overheid, sociale partners en toezichthouders
 Op basis van de ervaringen die het instituut opdoet, kunnen signalen worden
afgegeven over trends en patronen naar overheid, sociale partners en toezichthouders
ten behoeve van hun klokkenluidersbeleid en -infrastructuur.
 Functionele uitgangspunten
 Uit de gesprekken kunnen de volgende uitgangspunten voor het functioneren
van het advies- en verwijspunt worden gedestilleerd.
 Gezaghebbend
 Van belang is dat het instituut serieus wordt genomen door werkgevers,
werknemers en overheid; het moet vertrouwenwekkend zijn. Volgens een gesprekspartner
uit het integriteitsveld is het niet verstandig deze gezaghebbendheid puur
aan de personen te ontlenen die in een stichtingsbestuur zitten; dit is te
kwetsbaar. Het moet om een gezaghebbend instituut gaan.
 Bekend
 Het instituut moet bekend en goed vindbaar zijn.
 Spin in het web
 Het instituut moet uitstekende relaties onderhouden binnen het integriteitsveld.
Vele instellingen zijn op dit terrein actief (toezichthouders, Nationale ombudsman,
Ondernemingskamer, opsporingsdiensten, advocatenkantoren, gespecialiseerde
ondernemingen etc). Met een aantal van deze instanties moet het instituut
afspraken maken over de wijze van samenwerking.
 Zorgvuldig en deskundig
 Het instituut moet zeer zorgvuldig en deskundig opereren. Er staan grote
belangen op het spel. Het afbreukrisico is groot. De overheid is initiatiefnemer.
Dat betekent iets voor de verwachtingen en publicitaire gevoeligheid van het
instituut.
 Het instituut moet investeren in kennis van de verschillende wetten, regelingen
en instanties van toepassing op overheden, branches en bedrijven.
 De benodigde deskundigheid is niet alleen juridisch (bestuursrecht, civiel
recht en strafrecht), maar ook bestuurlijk inzicht, verstand van communicatie,
van ICT en psychologisch inzicht zijn zeer belangrijk. Bij grote zaken van
strafrechtelijke aard luistert het contact met de klokkenluider nauw om de
opsporingsdienst/toezichthouder het werk niet onmogelijk te maken en is snelheid
soms geboden. Het vereist soms veel kennis om een mistand te herkennen, bijvoorbeeld
in het geval van een kartel.
 Bij het eerste contact moeten de klokkenluiderszaken zo veel mogelijk
kunnen worden onderscheiden van uitingen van algemene onlust of pure arbeidsconflicten
zonder integriteitsdimensie.
 Wanneer het instituut niet uiterst zorgvuldig handelt kan de continuïteit
van een bedrijf in het geding zijn.
 Vertrouwelijk
 Vanzelfsprekend is vertrouwelijkheid van groot belang voor het functioneren
van het advies- en verwijspunt. Dit kan echter niet volledig worden gegarandeerd:
het kan voorkomen dat op gerechtelijk bevel in het kader van
strafrecht en op basis van de Wet openbaarheid van bestuur informatie moet
worden verstrekt. Ambtenaren hebben een aangifteplicht bij ambtsmisdrijven
en overige niet-ambtelijke vertrouwenspersonen bij zware misdrijven. Dit moet
duidelijk worden aangegeven. In de praktijk is dit volgens gesprekspartners
uit het integriteitsveld geen reden om de oprichting van een klokkenluidersinstituut
uit te stellen; wel kan het aantal meldingen negatief worden beïnvloed
door het feit dat geen absolute garantie op vertrouwelijkheid kan worden gegeven.
Het toekennen van verschoningsrecht (zoals advocaten dat hebben) aan de medewerkers
van het instituut, is als mogelijkheid genoemd om de vertrouwelijkheid te
kunnen waarborgen indien een (potentiële) klokkenluider zich bij het
instituut meldt.
 Efficiënt
 Het instituut moet zelf efficiënt gaan werken maar ook andere organisaties
in het integriteitsveld geen onnodig extra werk bezorgen en door goede samenwerking
maximale synergie bereiken; een goede positionering kan hieraan bijdragen.
 Positionering
 Wat betreft de positionering van het instituut komt in de gevoerde gesprekken
het volgende naar voren.
 Gesprekspartners hebben grote aarzelingen bij het oprichten van een zelfstandig
advies- en verwijspunt omdat het jaren duurt en een grote investering vergt
om een gezaghebbend, bekend en deskundig instituut van de grond te krijgen,
en er al zo veel is op integriteitsgebied. Gezaghebbendheid en deskundigheid
zijn van groot belang omdat het instituut gesprekspartner moet kunnen zijn
van Raden van Bestuur om de-escalerend te kunnen werken; ook is het voor toezichthouders
en opsporingsinstanties belangrijk dat het instituut snel signaleert waar
het om gaat en zorgvuldig omgaat met bewijsmateriaal.
 (Potentiële) klokkenluiders moeten het instituut goed weten te vinden.
Ook het feit dat er weer iets nieuws wordt opgericht spreekt niet overal aan
gelet op de vele meldpunten en instanties die er al zijn en op de dreigende
overlap wanneer er weer iets nieuws bij komt. Er moet worden gewaakt voor
een frontoffice zonder deskundige backoffice.Ten slotte zullen de kosten veel
hoger worden en het implementatietraject langer wanneer niet gekozen wordt
voor inbedding in een organisatie waarmee verwantschap bestaat.
 Door verschillende gesprekspartners uit het bedrijfsleven, wetenschap,
integriteitsveld en overheid wordt de Nationale ombudsman spontaan genoemd
als instituut waar men aan denkt om bij aan te sluiten. Dit instituut acht
men gezaghebbend, is bekend en fungeert in feite al als advies- en verwijspunt
waar het de overheid betreft. Wel zal daar kennis moeten worden opgebouwd
over het bedrijfsleven.
 Andere mogelijke organisaties die een enkele keer worden genoemd om bij
aan te sluiten zijn de Ondernemingskamer, de Commissie Gelijke Behandeling
en de SER.
 Bij een brancheorganisatie van maatschappelijke ondernemingen onderzoekt
men het openen van de mogelijkheid tot enquêterecht voor individuele
werknemers bij de Ondernemingskamer. Als kanttekening bij de Ondernemingskamer
wordt genoemd dat dit een gerechtelijke instantie betreft met een hoge drempel.
Bovendien strekt het enquêterecht zich niet uit tot de publieke sector,
zodat de Ondernemingskamer daar niet bevoegd is.
 De Commissie Gelijke Behandeling houdt toezicht op de naleving en toepassing
van de wetgeving gelijke behandeling. Gesprekspartners vinden de Commissie
Gelijke Behandeling een one-issue organisatie die een sterk juridisch
karakter heeft. De Commissie Gelijke Behandeling zal in de toekomst opgaan
in het Nationaal Instituut voor de Rechten van de Mens (NIRM). De taken op
het gebied van gelijke behandeling blijven hierbij onveranderd.
 Een gesprekspartner noemt de mogelijkheid tot het instellen van een SER-commissie
die de verantwoordelijkheid draagt voor het instituut klokkenluiden, analoog
aan een commissie klachtenbehandeling aanstellingskeuringen die de SER binnenkort
gaat instellen. Enkele gesprekspartners wijzen erop dat de SER geen «spin
in het web» of bekende naam is op het gebied van integriteit. De SER
is vooral een belangrijk forum voor de Nederlandse overlegeconomie. In dit
tripartiete orgaan zijn de overheidswerkgevers niet vertegenwoordigd.
 
 Mocht voor het oprichten van een onafhankelijke stichting worden gekozen
dan kan aldus gesprekspartners aan de beoogde onafhankelijkheid recht worden
gedaan door bestuursleden door de minister van BZK te laten benoemen, nadat
de sociale partners zijn gehoord en waarbij de sociale partners ook kandidaten
kunnen voordragen. De bestuursleden moeten zonder last en ruggespraak opereren.
 De leden van het stichtingsbestuur moeten een actieve rol spelen in de
totstandkoming en het functioneren van het instituut, dus tijd hebben, onthecht
kunnen opereren, gezaghebbend zijn en als boegbeeld kunnen fungeren. Als risico
is genoemd de kwetsbaarheid door de afhankelijkheid van de personen in het
stichtingsbestuur.
 De SER en het CAOP zijn genoemd als organisaties die in het geval van
een onafhankelijke stichting als gastheer kunnen optreden en voor de bedrijfsvoering
kunnen zorgen.
 
 Aangeraden wordt een (begeleidings)commissie en/of raad van advies in
te stellen met leden die een actieve rol spelen in de totstandkoming en het
functioneren van het instituut. «Voorlopers» uit verschillende
sectoren van het bedrijfsleven, de overheid, het integriteitsveld en de wetenschap
komen hiervoor in aanmerking. Zij moeten gezaghebbend zijn. Wellicht kan ook
een klokkenluider worden betrokken.
 Financiering
 Ten aanzien van de financiering van het instituut is in de gesprekken
het volgende aan de orde gekomen.
 Er moet sprake zijn van een robuuste en zo eenvoudig mogelijke wijze van
financiering die recht doet aan de onafhankelijkheid van het instituut. Gesprekspartners
uit de kring van werkgevers- en werknemersorganisaties vinden dit een taak
van de overheid, en ook bij individuele werkgevers wordt het belang van een
onafhankelijke financiering soms genoemd. Financiering door de overheid betreft
nadrukkelijk niet haar rol als werkgever, maar haar rol als hoeder van het
publiek belang.
 Wat betreft de benodigde middelen is de inschatting van verschillende
gesprekspartners dat het goedkoper is aan te sluiten bij een bestaand, verwant
instituut dan een nieuw instituut op te zetten, gelet op de benodigde deskundigheid
van de medewerkers.
 Als alternatief voor overheidsfinanciering is door enkele gesprekspartners
een opslag genoemd zoals de SER heft bij ondernemingen voor opleiding van
ondernemingsraden. Men betwijfelt tegelijkertijd zeer of hiervoor (op dit
moment) draagvlak is.
 Tijdpad van implementatie
 De inschatting is dat wanneer bij een bestaand, verwant instituut wordt
aangesloten de implementatie sneller kan gaan dan wanneer een nieuwe organisatie
wordt opgericht. De ervaring leert, bijvoorbeeld in het Verenigd
Koninkrijk bij de oprichting van Public Concern at Work, dat het minstens
twee jaar duurt voor een nieuw instituut operationeel kan zijn. Het heeft
ook enkele jaren geduurd voor de stichting Meld Misdaad Anoniem als organisatie «stond».
 Het oprichten van een stichting duurt enkele maanden, vervolgens moeten
relevante regelingen en instanties in kaart worden gebracht en moet contact
worden gelegd met instanties waarmee samengewerkt moet worden. Er moet een
organisatieontwerp en systeem van gegevensbeheer worden opgezet en geïmplementeerd.
Hetzelfde geldt voor een communicatieplan. Medewerkers moeten worden geworven
en opgeleid. Een website moet worden gemaakt. Daarna kan het instituut pas
operationeel zijn.
 Wanneer wordt aangesloten bij een bestaand, verwant instituut als de Nationale
ombudsman kan alvast worden begonnen vooruitlopend op formalisering van de
taak. De nieuwe taak behoeft immers geen publiekrechtelijke bevoegdheden.
Bovendien zijn deskundigheid en infrastructuur voor een substantieel deel
aanwezig. Dus ook de verdere implementatie kan sneller gaan als wordt aangesloten
bij de Nationale ombudsman.
 Als suggestie is gedaan het instituut klokkenluiden vijf jaar na de start
te evalueren.
 Conclusie
 Rode draad in de opmerkingen van gesprekspartners is: «Doe het goed
of doe het niet». Gezaghebbendheid, deskundigheid en zorgvuldigheid
zijn van essentieel belang voor het slagen van het instituut. Als deze zaken
niet goed geborgd zijn worden klokkenluiders er de dupe van en kunnen bedrijven
ten onrechte kapot gaan aan de geleden reputatieschade.
 
 
 
 
 Brief van 10 juli 2009, Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
28 844, nr. 37.
 
 
 Brief van de Minister van BZK van 10 juli 2009, Tweede Kamer, vergaderjaar
2008–2009, 28 844, nr. 37.
 
 
 Onderzoek in de Verenigde Staten wijst uit dat klokkenluiders de belangrijkste
bron zijn om fraude aan het licht te brengen (bron: Global Corruption Report
2009 Transparency International).