Behoeftestelling vervanging F-16; Brief regering; Informatie over de afronding JSF Business Case
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST142033
 2009-2010
 
 26 488
 Behoeftestelling vervanging F-16
 
 
 
 
 Nr. 
 223
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 24 maart 2010
 
 Met deze brief wil ik uw Kamer, mede namens de staatssecretaris van Defensie,
informeren over de afronding van het arbitrageproces en het overleg met de
industrie met betrekking tot de afdracht van de Nederlandse Luchtvaartindustrie
in het kader van de Medefinancieringsovereenkomst JSF (MFO). Deze informatie
was de Kamer toegezegd. Hiermee wordt tevens voldaan aan het verzoek van de
vaste commissie voor Defensie van 16 februari jl. (kenmerk 26488–212/2010D07986)
om naar aanleiding van de brief van 28 januari jl. (kamerstuk 26 488,
nr. 212) aan te geven wat wordt bedoeld met de overige belangen die in
het geding zijn.
 
 Op 7 januari 2010 heeft het NIFARP, namens de 55 bij de arbitrage
betrokken contractpartijen, aangegeven dat zij instemt met het eindvoorstel
dat de Staat op 21 december 2009 heeft gedaan voor de uitvoering van
het arbitrale eindvonnis. Inmiddels heb ik van alle 55 afzonderlijke contractpartijen
een instemmende verklaring ontvangen. Daarmee is er overeenstemming bereikt
tussen de Staat en de Nederlandse Luchtvaartindustrie over de herijking van
de zogeheten JSF Business Case.
 
 De aanleiding voor het arbitrageproces was een verschil van mening tussen
de Nederlandse Staat en de Luchtvaartindustrie over de uitkomsten van de herijking
van de business case uit de MFO. De Staat heeft
zich voor en tijdens de arbitrage laten leiden door de MFO en heeft zich op
het standpunt gesteld dat de daarin gemaakte afspraken over de business case en de herijking van de business
case in beginsel nagekomen dienen te worden.
 In 2002 zijn de Nederlandse Staat en de industrie in de MFO overeengekomen
dat de Nederlandse industrie aan de Staat een gedeelte van de kosten betaalt
van de deelname aan de SDD-fase van het JSF-programma. Deze private bijdrage
wordt gevormd door een percentage van de omzet behaald door ondertekenaars
van de MFO uit JSF productieopdrachten. Deze private bijdrage is noodzakelijk
om de business case sluitend te krijgen. 
 De achtergrond en inhoud van de business case
is onder meer uitvoerig beschreven in de brief aan de Kamer van 11 februari
2002 (kamerstuk 26 488, nr. 8, blz. 14 t/m 18 en blz. 22 en 23)
en aan de orde gekomen tijdens het notaoverleg op 2 april 2002 (kamerstuk
26 488, nr. 12). De definitie van het «Tekort» en de
elementen die van belang zijn voor de vaststelling daarvan zijn beschreven
in de MFO artikel 3.3.
 
 De MFO voorzag in een herijking van de business case per 1 juli 2008. Het Tekort van de business
case en het afdrachtpercentage voor de industrie dienden opnieuw
te worden berekend. Op 1 juli 2008 heeft de Staat conform de MFO aan
de Luchtvaartindustrie het resultaat bekend gemaakt van de herijking van de
JSF Business Case en de Kamer hierover geïnformeerd
(kamerstuk 26 488, nr. 90). Het resultaat was een Tekort van € 308
miljoen (prijspeil 2001, netto contante waarde). De MFO deelnemers konden
zich echter niet vinden in de berekeningswijze van de Staat en hebben op grond
van art. 8.4 van de MFO op 1 augustus 2008 bezwaar aangetekend. Op verzoek
van de industrie is de periode waarin zij «haar zienswijze op de berekening
naar voren kan brengen» tweemaal verlengd, tot 1 december 2008.
De Staat heeft naar aanleiding van de bezwaren van de industrie een aanpassing
gemaakt die heeft geresulteerd in een Tekort van € 302 miljoen (prijspeil
2001, netto contante waarde). Op 28 november 2008 heeft de Staat aan
de industrie meegedeeld dat op basis van dit Tekort het afdrachtpercentage
is vastgesteld op 10,1. De Kamer is hierover op 16 december 2008 geïnformeerd
(kamerstuk 26 488, nr. 128). In de brief van 25 maart 2009
(kamerstuk 31 300, nr. 10) is de berekening nader toegelicht inclusief
een rapport van de Algemene Rekenkamer inzake de herberekening van de business case.
 
 Het afdrachtpercentage dat de Staat op 28 november 2008 heeft vastgesteld,
was voor de industrie niet aanvaardbaar. Op grond van artikel 8.5 van de MFO
heeft de industrie op 15 december 2008 een arbitrageprocedure aangespannen
waarin zij heeft gevorderd dat het afdrachtpercentage op nul zou worden gesteld.
In januari 2009 is mr. A.H. van Delden benoemd als arbiter namens de Staat,
mr. A.S. Hartkamp als arbiter namens de Luchtvaartindustrie en hebben deze
beide arbiters mr. F. Korthals Altes aangezocht als derde arbiter van het
Scheidsgerecht. Op 14 mei 2009 is vervolgens een hoorzitting gehouden.
 Het Scheidsgerecht heeft op 25 juni 2009 in het gedeeltelijk arbitraal
eindvonnis het Tekort vastgesteld op € 157,1 miljoen (prijspeil
2001, netto contante waarde). Het Scheidsgerecht oordeelde namelijk dat voor
de dollarkoers ter zake van de SDD-uitgaven tot 1 juli 2008 gebruik moet
worden gemaakt van de gewogen gemiddelde koers op de verschillende momenten
tot 1 juli 2008 waarop de SDD-bijdragen door de Staat zijn betaald aan
de Amerikaanse overheid, in plaats van de termijnkoers op basis waarvan de
uitgaven zijn gedaan door de Staat. Voorts oordeelde het Scheidsgerecht dat
de te verwachten omzet opnieuw door het NIVR moest worden berekend inclusief
de omzet uit «sustainment» ten behoeve van de Koninklijke Luchtmacht,
dat wil zeggen uit de instandhoudingsfase van de JSF. In september 2009 presenteerde
het NIVR een herberekende omzet van $ 11,417 miljard voor de periode
tot en met 2052 (prijspeil 2001, € 3,497 miljard in prijspeil 2001,
netto contante waarde). De Auditdiensten van Economische Zaken en Defensie
hebben over het proces waarmee het NIVR tot de omzetraming kwam een Rapport
van Bevindingen uitgebracht aan de minister van Economische Zaken. Daarin
constateerden zij dat dit proces transparant en objectief was. De Luchtvaartindustrie
kon zich in deze herberekende omzet vinden maar heeft de Staat wel verzocht
ook rekening te houden met het verdienvermogen van de industrie bij het bepalen
van het afdrachtpercentage. De Staat heeft op 8 september 2009 aan het
Scheidsgerecht bekend gemaakt dat op basis van het door het Scheidsgerecht
vastgestelde Tekort van € 157,1 miljoen en met inachtneming
van de herberekende omzet het afdrachtpercentage uitkomt op 4,49.
 
 Voor de Luchtvaartindustrie was een afdrachtpercentage van 4,49 ver verwijderd
van wat door de industrie haalbaar wordt geacht, gelet op het verdienvermogen
van de Luchtvaartindustrie. De industrie baseert zich hierbij op onderzoek
van adviesbureau Booz & Co dat in opdracht van mijn ministerie is gevalideerd
door PA Consulting Group. De Luchtvaartindustrie heeft vervolgens het Scheidsgerecht
gevraagd het verdienvermogen te betrekken bij het eindvonnis en meent dat
partijen «het debat over het verdienvermogen van de Luchtvaartindustrie
en de praktische haalbaarheid van de Private bijdrage ten overstaan van het
Scheidsgerecht tot afronding moeten brengen, teneinde duidelijkheid te verkrijgen
over de vraag of de MFO haar doel voorbijschiet bij handhaving van het door
de Staat herrekende percentage van 4,49». In reactie hierop heeft de
Staat op 8 oktober 2009 aangegeven zich met betrekking tot het verzoek
van de Luchtvaartindustrie te refereren aan het oordeel van het Scheidsgerecht.
Het Scheidsgerecht heeft vervolgens op 23 oktober 2009 besloten tot het
uitvaardigen van een procedurele order ten einde de mogelijkheid te bieden
om, wanneer partijen dit wensen, de zitting te heropenen. De Staat heeft op
3 november 2009 aangegeven dat de Staat op dit punt geen uitspraak verlangt
en er dus niet mee instemt dat alsnog uitspraak wordt gedaan over de in de
order aangeduide vraag alsmede dat in het gedeeltelijke arbitrale eindvonnis
van juni 2009 op dit punt al een eindbeslissing was gegeven. Op 27 november
2009 heeft het Scheidsgerecht in zijn arbitraal eindvonnis bepaald dat het
Tekort € 157,1 miljoen bedraagt en dat het afdrachtpercentage op
basis van de herrekende omzet uit participatie daarmee uitkomt op 4,49. Met
deze uitspraak van het Scheidsgerecht is duidelijk geworden welk afdrachtpercentage
op grond van de MFO gehanteerd moet worden.
 
 Uw Kamer is op 27 november 2009 geïnformeerd over het afdrachtpercentage
uit het eindvonnis van de arbitrage (kamerstuk 26 488, nr. 207),
waarbij ik tevens heb gemeld met de sector te overleggen over een goede balans
tussen de afdrachtverplichting van de industrie en de overige in het geding
zijnde belangen. Voor de Nederlandse Luchtvaartindustrie is het van groot
belang dat zij nu en in de toekomst op een bedrijfseconomisch verantwoorde
wijze opdrachten kan uitvoeren binnen het F-35-programma. Tijdens het arbitrageproces
is door de industrie herhaaldelijk gewezen op het zogeheten verdienvermogen
van de betrokken bedrijven. Dit verdienvermogen wordt volgens het onderzoek
van adviesbureau Booz & Co bedreigd door een te hoog afdrachtpercentage.
Hierdoor zou het voor bedrijven economisch niet verantwoord zijn JSF-opdrachten
te verwerven. Uit het onderzoek van Booz & Co, dat is gebaseerd op een
internationale vergelijking, blijkt het verdienvermogen van de Nederlandse
Luchtvaartindustrie in zijn algemeenheid beperkt. JSF-opdrachten zijn van
groot belang voor de toekomst van de industrie en bieden uitzicht op een inkomstenstroom
die voor langere tijd stabiel is. Deze activiteiten bieden door hun hoogtechnologische
en langjarige karakter een solide basis voor overige luchtvaartindustriële
activiteiten.
 Het verdienvermogen is geen variabele in de MFO en is om die reden dan
ook, zoals hierboven is toegelicht, niet betrokken bij de arbitrage over de
herijking van de business case. Het verdienvermogen
van de Luchtvaartindustrie kon daarna echter wel worden betrokken bij het
definitief vaststellen van de hoogte van de Private bijdrage en van het afdrachtpercentage.
 Een hoog afdrachtpercentage heeft een nadelige invloed op de bedrijfseconomische
situatie voor de Nederlandse bedrijven in het F-35-programma. Indien dit zou
leiden tot minder orders en een lagere omzet, heeft dit een negatieve invloed
op de afdrachten van de industrie aan de Staat en ook op de werkgelegenheid
bij de betrokken bedrijven. Gelet op het verwachte verloop van de kosten en
de opbrengsten voor de Luchtvaartindustrie zal de rentabiliteit naar verwachting
in de eerste jaren laag zijn en vervolgens toenemen. Het is voor de bedrijven
wenselijk dat het afdrachtpercentage met dit verloop kan mee ademen en dus
in de eerste periode relatief laag is en na verloop van tijd toeneemt. Gemiddeld
genomen zal het afdrachtpercentage zodanig dienen te zijn dat het Tekort door
de Private Bijdrage wordt gedicht.
 
 Gelet op het voorgaande en na overleg met de industrie heeft de Staat
geconcludeerd dat een afdrachtpercentage van 4,49 niet de beoogde balans zal
opleveren. De Staat heeft de belangen van de industrie tezamen met de uitkomst
van de arbitrage met betrekking tot de afdrachtverplichtingen meegenomen in
een eindvoorstel dat op 21 december 2009 door mij schriftelijk is voorgelegd
aan de Luchtvaartindustrie en dat bestaat uit de volgende elementen.
 De Staat heeft mede gelet op de economische omstandigheden en de verslechterde
concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven als gevolg van de zwakke dollar,
de industrie het voorstel gedaan dat van het door arbiters vastgestelde tekort
van € 157,1 mln (netto contante waarde, prijspeil 2001) door de
industrie € 105 mln (netto contante waarde, prijspeil 2001) via
de afdrachten wordt terugbetaald, wat neerkomt op een afdrachtpercentage van
3. Voordat dit voorstel kon worden gedaan, is in overleg met de minister van
Financiën afgesproken dat de overige € 52,1 mln (netto contante
waarde prijspeil 2001) wordt terugbetaald door een uitgavenverlaging op het
terrein van luchtvaart en industrie binnen de begrotingen van Economische
Zaken en Defensie. Dit bedrag wordt in gelijke delen in mindering gebracht
op de begroting van Economische Zaken en Defensie en vloeit terug naar de
schatkist in de vorm van verminderde rentebetalingen op de staatschuld. Deze
maatregel heeft derhalve geen consequenties voor de belastingbetaler.
 
 Aan de industrie is tevens de mogelijkheid geboden om de afdrachten in
beperkte mate te laten fluctueren rond de dollarkoers die in de business case voor toekomstige financiële stromen wordt gehanteerd
(0,65 EUR/USD, 1,54 USD/EUR). Indien de dollar zich ten opzichte van deze
koers positief ontwikkelt, zal dit eveneens een positief effect hebben op
de financiële prestaties van de industrie. Zij heeft dan de ruimte om
niet alleen in absolute zin meer te betalen, te weten een vast percentage
over een hogere omzet in euro’s, maar ook in relatieve zin vanwege de
toegenomen bruto marges. Bij waardedaling van de dollar is het tegenovergestelde
het geval. In die situatie kan de industrie een lager percentage betalen.
De basis voor deze variatie is het afgesproken gemiddelde percentage van 3
over de gehele looptijd.
 
 Gelet op het verwachte verloop van de cashflow
bij de bedrijven is de Staat bereid in de periode 1 juli 2008 tot 1 januari
2018 een percentage van 2 te hanteren waarna het percentage trapsgewijs zal
stijgen tot 4,1 om gemiddeld over de gehele looptijd van de MFO tot 2052 uit
te komen op 3. Het voorstel behelst verder in 2020 een boekhoudkundig meetmoment
waarbij alleen de stand wordt opgemaakt van de gerealiseerde afdrachten door
de industrie en verkregen royalty’s over
de verkoop van de F-35 aan exportlanden. Mochten de inkomsten van de Staat
uit afdrachten en royalty’sgroter zijn geweest
dan geraamd, dan leidt dit tot een naar rato lager afdrachtpercentage dat
vanaf 1 januari 2021 zal gelden. Hierbij geldt dat het afdrachtpercentage
niet hoger zal zijn dan 4,1. In 2030 zal eenzelfde boekhoudkundig meetmoment
plaatsvinden. Er zal geen herijking meer plaatsvinden van de business case.
 
 Het NIFARP heeft op 7 januari 2010 aangegeven dat de Luchtvaartindustrie
bereid is in te stemmen met het eindvoorstel van de Staat uit de brief van
21 december 2009. De Luchtvaartindustrie «acht het daarbij wel
van belang af te spreken dat indien zich wijzigingen in de omstandigheden
voordoen met betrekking tot de business case dan
wel andere nieuwe feiten optreden die de business case in een wezenlijk ander daglicht stellen, partijen bereid zijn tot
een hernieuwd overleg.» De Luchtvaartindustrie zou hiertoe een monitorcommissie
ingesteld willen zien. Ik heb de industrie vervolgens gevraagd uiterlijk 15 februari
2010 middels een verklaring van alle 55 bij de arbitrage betrokken bedrijven
afzonderlijk te bevestigen dat wordt ingestemd met het eindvoorstel van 21 december
2009. Daarbij heb ik aangegeven geen monitorcommissie nodig te achten aangezien
de reeds bestaande Interdepartementale Coördinatie Groep JSF (ICG) de
betrokken bewindslieden kan adviseren wanneer de leden, waaronder het NIFARP
en het NIDV, dit nodig achten. Ook heb ik aangegeven dat de Staat bereid is
in overleg te treden met de Luchtvaartindustrie, indien zich omstandigheden
voordoen van dien aard dat de Staat of de Luchtvaartindustrie naar maatstaven
van redelijkheid en billijkheid geen ongewijzigde instandhouding van de MFO
en de aanvullende afspraken conform het eindvoorstel van de Staat mag verwachten.
 Op 15 februari 2009 heeft de industrie nogmaals schriftelijk laten
weten bereid te zijn akkoord te gaan met het eindvoorstel en heeft daarbij
verzocht om de Bijzondere Vertegenwoordiger, mr. A.H. Korthals, te vragen
om een adviserende rol met betrekking tot eventuele onwerkbare situaties op
zich te nemen. Ik heb met dit verzoek ingestemd aangezien de heer Korthals
aan de ICG-vergaderingen deelneemt en de heer Korthals bereid is een dergelijke
adviesrol op zich te nemen.
 Met het tekenen van de verklaringen hebben de 55 bij de arbitrage betrokken
bedrijven ingestemd met het eindvoorstel van de Staat en ziet de industrie
af van verdere juridische stappen met inbegrip van vernietiging van het arbitraal
vonnis.
 
 De Staat en de Nederlandse Luchtvaartindustrie hebben daarmee overeenstemming
bereikt over de herijking van de JSF Business Case
zoals overeengekomen in de MFO. Er is een goede balans gevonden tussen de
afdrachtverplichting, de bedrijfseconomische gevolgen voor de Luchtvaartindustrie
en de gezamenlijke belangen ten aanzien van werkgelegenheid en het behoud
van een gezonde en innovatieve luchtvaartsector. In de bijlage treft u het
gedeeltelijk arbitraal eindvonnis en het arbitraal eindvonnis aan dat met
instemming van de industrie openbaar wordt gemaakt.
Het gedeeltelijk arbitraal eindvonnis is aan uw Kamer op 30 juni 2009
reeds vertrouwelijk ter inzage gegeven (kamerstuk 26 488, nr. 190).
 
 De minister van Economische Zaken,
 M. J. A. van der Hoeven 
 
 
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.