Emancipatiebeleid; Verslag van een Algemeen Overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST133862
 2008-2009
 
 30 420
 Emancipatiebeleid
 
 
 
 
 Nr. 
 140
 VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
 Vastgesteld 28 juli 2009
 De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de algemene commissie voor Jeugd en Gezin hebben op 1 juli 2009 vervolgoverleg gevoerd met
minister Plasterk van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en staatssecretaris
Bussemaker van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over:
 
 – de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap d.d. 2 april 2009 inzake de aanbieding van en een reactie
op twee onderzoeken naar seksualisering in de samenleving (30 420, nr.
135).
 
 Van dit overleg brengen de commissies bijgaand stenografisch verslag uit.
 
 De voorzitter van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 Van Bochove
 De voorzitter van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport,
 Smeets
 De voorzitter van de algemene commissie voor Jeugd en Gezin,
 Heijnen
 De griffier van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 De Kler
 
 Voorzitter: Dijsselbloem Griffier: De Kler
 Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Dezentjé Hamming-Bluemink,
Dibi, Jasper van Dijk, Dijsselbloem, Van der Ham en Sterk, en minister Plasterk
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en staatssecretaris Bussemaker van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport, die vergezeld zijn van enkele ambtenaren van hun ministeries.
 
 De voorzitter: Welkom bij dit overleg. Het
betreft de tweede termijn van een algemeen overleg inzake seksualisering in
de samenleving.
 
 De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Wij
hebben in eerste termijn een interessant debat gevoerd. De emoties liepen
soms hoog op en dat is heel goed, want de emoties rondom dit onderwerp in
het maatschappelijk debat lopen soms ook hoog op, soms zelfs ongenuanceerd
hoog. Hopelijk hebben wij dat met de eerste termijn een beetje kunnen nuanceren.
 Een aantal van mijn vragen aan de minister is nog niet beantwoord, bijvoorbeeld
mijn vraag naar zijn precieze beschrijving van het begrip seksuele weerbaarheid.
Een ander punt is dat in de onderzoeken die wij hebben gekregen, een aantal
dingen bij elkaar wordt gevoegd. Zo wordt billenknijpen opgeteld bij het aandringen
op seks en worden vormen van cyberseks opgeteld bij onvrijwillige seks. Dat
levert naar mijn mening geen zuiver cijfer op. Ik vind het van belang dat
dit uit elkaar wordt getrokken. Het is allemaal onwenselijk, maar wel in verschillende
mate. Ik hoop dat in voortgaande onderzoeken dat soort onderscheid wat meer
wordt aangebracht.
 Wij hebben gesproken over hoe wij de weerbaarheid op scholen kunnen verbeteren.
Heel veel fracties hebben gesproken over de kerndoelen. Het gaat dan vooral
over de kerndoelen 34 en 43. Wij zien graag dat seksualiteit daarvan onderdeel
gaat uitmaken, net zoals seksuele diversiteit. Juist op scholen waar het lastig
kan liggen, moeten zaken zoals seksuele diversiteit en homoseksualiteit bespreekbaar
worden gemaakt. Het moet echt een opdracht zijn aan de school om daaraan aandacht
te besteden. De onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam hebben bijvoorbeeld
geconstateerd dat 82% van de scholen in Amsterdam geen voorlichting
geeft over seksuele diversiteit. Dat is natuurlijk een heel slechte situatie.
Mocht de minister op dit punt geen beweging willen maken, dan zal ik hierover
een motie indienen.
 Wij hebben heel veel gesproken over de perceptie van de seksuele vrijheid
in Nederland. De minister van OCW zei toen dat de seksuele revolutie vooral
heel veel voordelen heeft opgeleverd voor mannen en weinig voor vrouwen. Ik
wil dat echt weerspreken. De staatssecretaris van VWS heeft ook gesproken
over de enorm grote winst juist voor vrouwen, zoals zelfstandigheid voor vrouwen
en de pil. Ik neem de minister graag mee terug naar 1991, toen de heer Leerling
van de RPF-fractie in het debat over verkrachting binnen het huwelijk zei
dat door huwelijkspartners geen rechten worden opgeëist, maar verlangens
worden vervuld, en dat dit enigszins te vergelijken is met een situatie in
het verkeer: voorrang neem je niet, maar je verleent die aan een medeweggebruiker.
De heer Leerling zag het huwelijk als een verbond van twee mensen die hun
zelfstandige positie zouden hebben opgegeven. Hij gaf daarbij aan dat een
huwelijk onderlinge verplichtingen schept, ook in seksueel opzicht. Ik citeer
hier dus de partij waaruit de heer Rouvoet voortkomt. Overigens waren alle
andere fracties, inclusief die van het CDA, het daar absoluut niet mee eens.
Zij stemden voor het verbod op verkrachting binnen het huwelijk. Ik denk dat
de seksuele vrijheid van vrouwen hieraan ongelooflijk heeft bijgedragen en
dat het afgelopen is met het soort ouderwetse opvattingen dat de voorganger
van de heer Rouvoet nog in 1991 uitte. 
 Ten slotte heb ik het kabinet opgeroepen om zijn excuses te maken op dezelfde
toon waarop het bombarie heeft gemaakt over de seksualisering van de jeugd.
Natuurlijk krijg ik die niet; dat had ik ook niet verwacht. Wel heb ik gepoogd
om enigszins een tegengeluid te laten horen ten opzichte van de morele paniek
die het kabinet af en toe ten onrechte heeft geuit. Je moet blussen waar de
brand is, ook waar het smeult. Seksuele excessen moeten zeker worden tegengegaan,
maar je moet niet de hele jeugd wegzetten als seksueel losgebroken. Dat is
niet zo, maar in een aantal media-uitingen, zeker door minister Rouvoet, is
het wel zo naar voren gekomen.
 
 Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Voorzitter. Uit allerlei onderzoeken komt naar voren dat de situatie rondom
homoacceptatie en seksuele weerbaarheid van jongeren, maar ook van personeel
en ouders op scholen, nog lang niet is waar ze moet zijn. Homoseksuele en
transgenderjongeren hebben het vaak heel moeilijk op school. Vaak is dit de
oorzaak van heel veel pesten en gedoe. Helaas pakt de minister niet door.
Hij weigert om scholen via de kerndoelen te verplichten om aandacht te besteden
aan sociale acceptatie van seksuele diversiteit. De minister noemt in zijn
beleidsreactie vooral projecten en acties waarvoor hij niet zelf verantwoordelijk
is, met als sluitstuk een uitnodiging aan leerlingen en onderwijspersoneel
om met hem mee te varen tijdens de Canal Pride op 1 augustus. Leuk voor
een Stan Huygens-plaatje, zo zou ik zeggen, maar daarmee zijn de homo’s
in het onderwijs bepaald niet geholpen. Ik vind dat de minister daar waar
hij zijn invloed kan uitoefenen, namelijk door het veranderen van de kerndoelen,
dat wel degelijk moet doen.
 Dat hoeft niet zo ingewikkeld te zijn, zoals ook de heer Van der Ham al
zei. Ik zeg het maar zoals ik het bedoel want ik wil een harde toezegging
hierover van de minister, anders vraag ik een VAO aan om een uitspraak van
de Kamer te vragen. Aan kerndoel 34 hoeven eenvoudigweg de woorden «seksualiteit»
en «seksuele diversiteit» te worden toegevoegd, in de zin van
de functie van het menselijk lichaam: verbanden leggen en het bevorderen van
lichamelijke en psychische gezondheid. Aan kerndoel 43 hoeft alleen te worden
toegevoegd «respect voor elkaars seksualiteit en seksuele gerichtheid».
Dan zijn wij klaar en hebben wij het geregeld.
 
 Mevrouw Sterk (CDA): Dat klinkt op zich heel
sympathiek, maar denkt mevrouw Dezentjé nu werkelijk dat wij het regelen
door het in de kerndoelen scherper neer te zetten? Is het niet veel meer de
verlegenheid van scholen om dit thema überhaupt te bespreken en een plek
te geven in hun onderwijsprogramma? Heeft het niet veel meer zin om de Inspectie
van het Onderwijs er scherper op te laten toezien?
 
 Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Dat is al gebeurd. Je bent de vrijblijvendheid dan niet voorbij. Hiermee is
het niet meer vrijblijvend, omdat het in de kerndoelen staat. Er is een handreiking
naar de scholen gestuurd, maar die is vrijblijvend. Ik heb helemaal geen inzicht
in hoe deze handreiking is ontvangen op een streng gereformeerde school of
op een islamitische school. Dergelijke scholen kunnen het simpelweg verscheuren
of naast zich neerleggen. Wij waren laatst op werkbezoek bij een islamitische
school in Rotterdam. Daar werd glashard gezegd dat homoseksualiteit op de
school geen probleem was, omdat het er niet voorkomt. Ik wil wel eens weten
wat de minister hieraan gaat doen en hoe hij ervoor zorgt dat zijn nota waarheid
wordt en dat iedere leerling gewoon homo kan zijn.
 Het belangrijkste voor de VVD-fractie is dat wij ervoor zorgen dat scholen
niet op godsdienstige grondslag iemand mogen weigeren omdat hij homo is. Daarvoor
zijn nog andere debatten, maar ik wilde het toch even gezegd hebben. Wat ons
betreft staat voorop dat er aandacht voor homoseksualiteit moet komen in de
kerndoelen. 
 
 Mevrouw Sterk (CDA): Voorzitter. Mijn fractie
kiest niet voor de jaren zeventig-mentaliteit van «laat maar waaien»,
maar ook niet voor de insteek dat er een hele generatie verloren dreigt te
gaan. Onzes inziens is er echter wel degelijk iets aan de hand. De beeldcultuur
heeft nu eenmaal een enorme impact op de samenleving als geheel en op jongeren
in het bijzonder, en dan met name op kwetsbare jongeren. Hoe die relatie precies
ligt, is nog steeds niet echt duidelijk. Het is dan ook jammer dat de minister
weigert om verder onderzoek te doen, temeer omdat onderzoekers zelf laten
weten dat longitudinaal onderzoek iets zou kunnen zeggen over die relatie,
meer dan het onderzoek dat op dit moment op tafel ligt. Gezien het draagvlak
in de rest van de Kamer laat ik het daar maar bij.
 Het is positief dat de minister het debat wil voeren met de mediamakers
over dit thema. Wat is het doel van de minister van dit debat? Wanneer zou
hij tevreden zijn met de uitkomst? Hoe zit het eigenlijk met de mediacode?
Wij spreken daar al een aantal jaar over, maar de code is er nog steeds niet.
Net voor het reces zou de code naar de Kamer komen, maar ik begreep dat dit
ook niet wordt gehaald. Wij zien ook dat de tijdschriftenbranche steeds beter
zijn verantwoordelijkheid neemt in de gefotoshopte beelden. Ik spreek echter
nog steeds de wens uit dat er samen een vuist wordt gemaakt tegen de, zoals
ik het noem, verbarbie-ing van de Nederlandse vrouwen in de bladen. Het is
niet aan de overheid om zich te bemoeien met de vrije pers, zoals minister
Plasterk in eerste termijn ook zei, maar aangezien deze minister ook met een
foto op de achterkant van de Volkskrant stond, daag ik hem uit om zich ook
hiervoor sterk te maken in de tijdschriften.
 
 De voorzitter: Wilt u dat toelichten? De minister
staat zo vaak in de Volkskrant, dat hij dit niet meer weet.
 
 Mevrouw Sterk (CDA): U herinnert zich vast
nog wel de heel grote foto op de achterkant van de Volkskrant – anders
kan de heer Van der Ham daar nog wel iets over vertellen – waarbij de
minister het opnam voor de vrije pers. Het zou goed zijn als de minister,
in ieder geval in woord, uitdraagt dat hij ook moeite heeft met de, in mijn
woorden, verbarbie-ing van de Nederlandse vrouwen in de bladen.
 Als je met mensen op een willekeurige school in de grote stad praat, hoor
je grote zorgen op dit gebied. Ik was een paar jaar geleden op een school
in Tilburg waar leerkrachten worstelden met aanrandingen en verkrachtingen
die zelfs in de school plaatsvonden. Een roc in Amersfoort ziet elke ochtend
vijftien pooierboys in dikke, vette auto’s voor de school verschijnen
en weet niet goed hoe het de meisjes hierbij moet helpen.18% van de
meisjes geeft aan dat zij tegen haar zin seksueel contact heeft gehad. Dat
is echt te veel. Er ligt hier echt een probleem. Scholen worstelen met dit
thema; zoveel is duidelijk. Wij zijn dan ook blij dat de methoden die zullen
worden gebruikt, worden getoetst op bewezen effectiviteit. Dat is een slag
die wij in de jeugdzorg maken, maar wat mij betreft ook op dit thema. Scholen
zullen er ook zelf nadrukkelijker met jongeren en hun ouders voor moeten zorgen
dat de kerndoelen 34 en 35 duidelijker in de schoolprogramma’s komen.
Een collega wees mij erop dat zij eind 2007 heeft gevraagd om in de resultatenbox
van de Inspectie van het Onderwijs de begrippen seksuele weerbaarheid en homoseksualiteit
op te nemen, waardoor de inspectie daar scherper op gaat toetsen. Dat betekent
dat de aanscherping van deze kerndoelen niet nodig zou zijn, omdat het al
in de resultatenbox staat. Ik ben benieuwd hoe het daarmee staat. Nog steeds
blijkt dat slechts 37 van de onderzochte scholen een integrale aanpak bieden.
Dat zou echt omhoog moeten.
 
 De heer Jasper van Dijk (SP): Hoe staat de
CDA-fractie nu in de kerndoelendiscussie? Mevrouw Sterk zegt dat aanscherping
wat haar betreft niet hoeft. Het is toch duidelijk dat scholen nu ruimte hebben
om te ontkomen aan seksuele voorlichting? Dat heeft de inspectie
onderzocht. Graag een duidelijk antwoord.
 
 Mevrouw Sterk (CDA): De resultatenbox is een
soort van specificatie van datgene waarop de inspectie toetst, waarbij een
aantal criteria is geformuleerd waarnaar extra moet worden gekeken. Wij hebben
gevraagd om seksuele weerbaarheid en homoseksualiteit expliciet daarin op
te nemen. Dat zou op zich voldoende moeten zijn om scholen daartoe aan te
zetten. De discussie om kerndoelen nog scherper te maken, zal naar mijn mening
scholen uiteindelijk niet helpen om dit thema beter aan de orde te stellen.
Ik denk namelijk dat scholen op een heel andere manier hiermee worstelen en
dat wij veel meer hebben aan effectieve methoden en ondersteuning aan leraren
om dit thema samen met leerlingen en ouders vorm te geven. Uit onderzoek blijkt
namelijk dat dat uiteindelijk veel effectiever is. Wij lossen het probleem
niet op door een extra woord aan een kerndoel toe te voegen.
 
 De heer Jasper van Dijk (SP): De kerndoelen
zijn de enige handvatten van de inspectie. Mevrouw Sterk pleit voor het aanscherpen
van de resultatenbox. Waarom niet helder zijn en een kleine aanvulling op
de kerndoelen maken?
 
 Mevrouw Sterk (CDA): Ik blijf bij mijn antwoord.
De resultatenbox is in zekere zin een aanscherping van de kerndoelen. Ik ben
benieuwd hoe de Inspectie van het Onderwijs de afgelopen tijd daarmee is omgegaan.
 
 De heer Dibi (GroenLinks): Voorzitter. Tijdens
eerste termijn van dit AO zat mijn fractievoorzitter Femke Halsema hier. Ik
heb van haar begrepen dat er een pittig debat is gevoerd. Het verslag was
niet meteen beschikbaar, dus ik weet niet precies wat er allemaal is besproken.
Een van de dingen die mij ter ore is gekomen, is dat de minister vrouwen hun
seksuele revolutie wilde ontnemen. Ik heb inmiddels begrepen dat dit niet
is gelukt. Daar ben ik blij mee. Ik ben benieuwd hoe de minister daar vandaag
op zal reageren. Ook heb ik begrepen dat hij een opening heeft geboden voor
een allang gekoesterde wens van GroenLinks, namelijk het explicieter opnemen
van seksualiteit in de kerndoelen. Er ligt een aangehouden motie van mijzelf,
dus het is niet nodig om allerlei nieuwe moties in te dienen. Wij kunnen genoemde
motie gezamenlijk ondersteunen. Ik ben er vandaag dan ook graag bij om het
goede nieuws rechtstreeks van de minister te vernemen en er bij hem op aan
te dringen om het breed op te vatten. Seksuele gezondheid kan gewoon worden
toegevoegd aan kerndoel 34 voor het basisonderwijs.
 Voor het voortgezet onderwijs vindt mijn fractie het van belang dat niet
alleen seksuele gezondheid wordt toegevoegd, maar ook seksuele diversiteit.
Uit onderzoek wordt immers duidelijk dat gebrek aan voorlichting en onwetendheid
de belangrijkste voedingsbodem vormen voor homofobe incidenten. Omdat de heer
Dijsselbloem er vandaag ook bij is – hij is de ex-voorzitter van de
commissie-Dijsselbloem – wil ik extra benadrukken dat het hier niet
gaat om een nieuwe opdracht die over de schutting van het onderwijs wordt
gegooid. Het was altijd al de bedoeling dat scholen expliciet aandacht besteden
aan seksuele vorming.
 Tot slot wil ik toch nog terugkomen op media-educatie. Er gaat een wereld
voor je open als je je realiseert hoe bepaalde beelden tot stand komen. Ik
kan mij nog goed herinneren dat iedereen in mijn omgeving ten tijde van de
pindakaasreclame van Calvé – als je die eet, word later je groot
en sterk– die pindakaas ook wilde hebben. Media-uitingen hebben ontzettend
veel invloed op jongeren. Er is niet altijd een causaal verband aan te wijzen,
maar ik denk dat het van belang is dat wij kinderen leren om als kritische
burgertjes zelfbewust media-uitingen te beoordelen en ze niet al van vroeg
af aan opleiden als toekomstige consumenten in een soort van massa-economie.
Ik wil graag een reactie van de minister hoe hij hier tegenaan kijkt. Ik weet
dat er al heel veel scholen zijn die er wel aandacht aan besteden, maar moet
dit niet structureler worden geregeld?
 Als er een extra opdracht bijkomt, want dit is een extra opdracht, moet
er ook iets vanaf. Ik zal dan ook proberen om mijn initiatiefwetsvoorstel
na de zomer met de Kamer te behandelen. Er zijn allerlei opties waarop kan
worden beknibbeld; ik kom daar later op terug. Ik wil er nu niet te veel over
zeggen, want je krijgt dan direct een brief van bepaalde leraren die het niet
leuk vinden dat je dat zegt, maar je zou een deel van verzorging kunnen weghalen
of het kunnen onderbrengen bij maatschappijleer. Maatschappijleer heeft eigenlijk
altijd al de functie gehad om na te denken over de rol van de maatschappij.
Misschien is de samenleving nu wel zodanig veranderd in een mediacratie dat
je dat meer in maatschappijleer moet verwerken. Ik ga daar nog goed over nadenken;
wij zullen er dan verder over discussiëren.
 
 De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter.
Wij hebben de eerste termijn van dit debat al gehad, dus ik beperk mij tot
een opsomming van punten voor de tweede termijn. Ik begin met de kerndoelen.
Ik ben het ermee eens dat die moeten worden aangescherpt, zodat seksuele voorlichting
beter aan de orde komt. Het gaat ook om diversiteit en homoseksualiteit. Zoals
de VVD-fractie al zei, behelst dit een eenvoudige aanscherping van de kerndoelen.
Ik hoor hier graag een reactie op van het kabinet, zeker gezien de zorgelijke
berichten van de inspectie dat scholen er nu al te gemakkelijk aan kunnen
ontkomen.
 Ik hoor ook graag wanneer de gedragscode inzake de media er komt. Ook
is gesproken over clips. De Kijkwijzer houdt zich daarmee bezig. MTV en TMF
hebben hun eigen code opgesteld. Hoe zit het met internet? Wat is het beleid
van de Kijkwijzer op internet?
 Ik heb vragen gesteld over loverboys. Wil het kabinet onderzoeken hoe
aangiften door mogelijke slachtoffers van loverboys worden afgehandeld? Uit
ons onderzoek kwam naar voren dat niet elk meisje, mogelijk slachtoffer, serieus
wordt genomen bij de politie. Dat is natuurlijk niet goed. Dezelfde vraag
geldt voor de opvang. Is er voldoende opvang voor deze slachtoffers?
 Dan een vraag over de Centra voor Jeugd en Gezin. Kan daar ook voorlichting
over seksualiteit worden gegeven? Onder andere de Rutgers Nisso Groep heeft
gepleit voor een extra ontmoetingsmoment rond het zestiende jaar om hieraan
aandacht te besteden. De Rutgers Nisso Groep heeft ook laten weten niet voldoende
capaciteit te hebben om gastlessen te geven over seksualiteit op scholen.
Het is natuurlijk wel goed als daarvoor voldoende aandacht is. Overigens is
dat heel wat anders dan de commerciële sponsoring van lessen, maar dat
terzijde.
 Voorzitter: Van der Ham
 De heer Dijsselbloem (PvdA): Voorzitter. Ik
kijk niet terug op een erg gelukkige eerste termijn. Dat lag deze keer niet
aan de bijdrage van de bewindslieden. Ik vond dat de wijze waarop wij van
de zijde van de Kamer het debat voerden, ongelukkig was. Hoewel wij allemaal
denken dat wij het ongemak rondom seksualiteit van ons hebben afgeworpen,
bleek toch dat dit er nog volop was. Ik vond ook dat er weinig recht werd
gedaan aan elkaars opvattingen. Een voorbeeld was de discussie tussen de heer
Van der Ham en minister Rouvoet. De heer Van der Ham had ook een aantal problemen
aangekaart, maar de heer Rouvoet zei dat hij daarvoor geen aandacht had. De
heer Van der Ham maakte het standpunt van de heer Rouvoet in mijn ogen veel
te groot en daarmee belachelijk. Ik vond het allemaal niet heel erg verheffend.
Dat bevestigde voor mij het beeld dat Kamerdebatten over dit soort onderwerpen,
die echt gaan over culturele ontwikkelingen in de samenleving, buitengewoon
lastig zijn en weinig bijdragen. Dat is overigens een gevoel dat
ik ook van tevoren had, dus ik ben daarin bevestigd. Ik voorzie een kleine
rol van de overheid in het verder brengen van het maatschappelijk debat.
 De minister heeft gezegd dat hij het debat met de media verder zal organiseren.
Hij heeft een toezegging gedaan op dat punt. Ik vraag hem om de Kamer daarvan
op de hoogte te houden. Anderen hebben al gevraagd naar de gedragscode. Er
is opnieuw een motie aangenomen die daarom vraagt. Wij hechten daar ook zeer
aan. Ook dit is een manier om mediamakers echt te betrekken bij dit maatschappelijk
debat, over hun verantwoordelijkheid, hun rol en de positieve bijdrage die
zij zouden kunnen leveren. Ik heb de mediamakers tot nu toe zeer gemist in
dit debat.
 Dan de kerndoelen. Om mijn eigen commissie, waarvan twee leden hier aanwezig
zijn, te citeren: wij vinden niet dat nieuwe maatschappelijke problemen zomaar
over de heg van het onderwijs moeten worden gegooid. Daarom heb ik ook zoveel
aandacht besteed aan de rol van de mediamakers. Laten wij dus niet alles direct
bij het onderwijs leggen. Er zijn echter kerndoelen waarvan ik mij afvraag
of ze nog van deze tijd zijn in hun formulering. Het enige wat wij vragen
is om die kerndoelen te moderniseren. Het gaat dan om de eigen grenzen op
het gebied van seksualiteit, omgangsvormen rondom seksualiteit en natuurlijk
seksuele diversiteit. De minister heeft gezegd dat hij dit mee terug neemt
en dat de Kamer een brief van de staatssecretarissen krijgt, die daar in de
eerste plaats over gaan. Ik wacht die brief af en hoop dat hij snel komt.
Ik ga ervan uit dat de staatssecretarissen eerst praten met de mensen in het
veld, die dit vak verder vormgeven, voordat zij hun brief opstellen. Ik vind
dat echt heel belangrijk. Zij kunnen aangeven of zij iets hebben aan een kerndoel
en of het richting geeft om aandacht te vragen voor dit onderwerp in het onderwijs.
Ik vermoed van niet. Het kerndoel is wel belangrijk, want genoemde commissie
heeft ook gezegd dat de overheid precies moet zijn in wat zij van scholen
vraagt en daar niet zo bang in moet zijn. Daarvoor dienen de kerndoelen, dus
ze mogen scherp worden geformuleerd.
 Tot slot heb ik nog een opmerking over de Kijkwijzer. Ik heb in eerste
termijn vragen hierover gesteld aan de hand van het onderzoek van het WODC,
Horen, zien en verkrijgen?. De conclusie van dat onderzoek was dat, gezien
het maatschappelijk belang dat is gemoeid met het beschermen van jongeren
tegen schadelijke media-inhoud, het noodzakelijk is dat aanbieders en mediamakers
een actievere rol spelen bij de naleving van leeftijdsgrenzen. Uit het onderzoek
blijkt namelijk dat deze grenzen buitengewoon slecht worden nageleefd en dat
noch makers, noch verkopers verantwoordelijkheid hiervoor voelen. Ik wil graag
een gedegen reactie van het kabinet hierop.
 
 De heer Dibi (GroenLinks): Ik heb een vraag
over het explicieter en meer van deze tijdgeest maken van de kerndoelen als
het gaat om seksuele vorming. Ik steun wat de heer Dijsselbloem daarover heeft
gezegd. Heel veel docenten laten echter weten dat zij zich nogal ongemakkelijk
voelen om dit over te brengen aan de kinderen. Zij zijn er misschien ook niet
altijd voor geëquipeerd. Een aanscherping van de kerndoelen zou een eerste
stap zijn. Wat moet er volgens de PvdA-fractie vervolgens gebeuren? Moeten
wij docenten dan ook bijscholen om, opbouwend naar leeftijdscategorie, de
kinderen weerbaarder te maken en meer te vormen op dat gebied?
 
 De heer Dijsselbloem (PvdA): Ik wil niet te
veel op de stoel van scholen gaan zitten, maar ik ben het eens met iedereen
die zegt dat als de inspectie echt die scholen wil kunnen aanspreken die er
vrijwel niets aan doen, zij een formele stok nodig heeft. Die formele stok
ligt in de eerste plaats in de kerndoelen. Als daarin nadrukkelijk staat wat
wij verwachten van scholen op dit thema, kan de inspectie vragen waarom scholen
daar niets aan doen en benadrukken dat zij wil dat dit de volgende
keer is veranderd. Daarmee kan het mechanisme op die school in gang worden
gezet en dus de ruimte en de professionaliteit binnen de school aan de orde
komen. Ik zou er niet voor zijn dat de overheid nu alle docenten op cursus
stuurt. Dat is echt een verantwoordelijkheid op het niveau van de school.
 Voorzitter: Dijsselbloem
 Minister Plasterk: Voorzitter. Ik ben met
u blij dat de tweede termijn niet dezelfde sfeer van lacherigheid kent die
wij de vorige keer hadden. Ik heb geen idee wat het verschil is; misschien
is het wel de statige zaal waarin wij nu zitten. Het biedt mij de gelegenheid
om een punt toe te lichten waarvan ik het gevoel had dat het al belachelijk
werd gemaakt voordat ik was uitgesproken. De heer Dibi vatte het net samen
op een manier waarvan ik onmiddellijk geloof dat het hem zo is verteld, maar
die geen recht doet aan wat ik bedoelde te zeggen, namelijk dat de revolutie
van de jaren zestig en de seksuele bevrijding die toen heeft plaatsgevonden,
alleen maar goed zou zijn geweest voor mannen. Dat heb ik natuurlijk nooit
gezegd.
 Laat helder zijn dat de grote meerderheid van mannen en vrouwen zich toen
bevrijd heeft geweten van een als beknellend ervaren seksuele moraal, waarbij
onder andere de loskoppeling van voortplanting en seksualiteit heel veel heeft
uitgemaakt – de pil was daar een onderdeel van – waardoor mannen
en vrouwen zich vrijelijk konden bewegen en vrijelijk hun seksualiteit konden
ervaren zonder dat dit onmiddellijk tot kinderen en huwelijk hoefde te leiden.
Waar ik aandacht voor heb gevraagd is dat in de slipstream van het enthousiasme
daarover, een aantal dingen is gebeurd waarvan je terugkijkend moet concluderen
dat ze niet goed waren. Dat verzin ik niet; juist in de feministische literatuur
is dat strijk en zet en een totaal geaccepteerde opvatting. In die tijd leefde
soms het idee dat prostitutie, pornografie en soms ook pedofilie allemaal
stoer, links en progressief waren. Ik herinner mij de film Het Debuut met
Gerard Cox in de hoofdrol, waarin een man van vijftig een relatie had met
een meisje van veertien. De vader was een knorrige man die daar vervelend
over deed, maar de moeder was een begripvolle vrouw die haar dochter dit gunde.
Het perspectief van de kijker was duidelijk: je had waardering voor die Lolita-achtige
relatie, waarvan wij nu terugkijkend toch zeggen dat daarin geen sprake is
van een gelijkwaardige machtsverhouding et cetera. Ik geloof dat het ook nog
eens een oom was. Het gaat dus om de film Het Debuut, aanbevolen voor wie
het tijdsbeeld wil zien. Hetzelfde geldt voor prostitutie en vormen van pornografie.
Dat is het punt dat ik heb willen maken.
 
 De heer Van der Ham (D66): Sommige dingen
zijn niet voor niets taboe, ook voor ons, bijvoorbeeld als het gaat om pedofilie.
Het is waar wat de minister daarover zegt. Als het echter gaat om de debatten
in de Tweede Kamer, is rondom bijvoorbeeld de legalisering van prostitutie
en van pornografie in de jaren zestig en zeventig, ook door de progressieve
partijen niet alleen maar enthousiast gereageerd. Er is ook bekeken of een
legalisering de misstanden kon kanaliseren. Ook in die tijd was er, in ieder
geval in dit Huis, oog voor die keerzijde.
 
 Minister Plasterk: Dat is zo. Je zag de tegenbeweging
al snel ontstaan. Ik herinner mij dan weer een demonstratie van feministen
bij de première van de film Turks Fruit, die als onacceptabel werd
gezien. Je kon je toen afvragen of dat dan weer niet doorsloeg, maar dat is
het perspectief waarin ik dit aan de orde heb willen stellen. Ik ben dus blij
met de gelegenheid om dat nog even in de context te noemen. 
 De heer Van der Ham heeft gevraagd naar de definitie van seksuele weerbaarheid.
De staatssecretaris zal daarover ook het een en ander zeggen, maar ik denk
dat het betekent dat je je bewust bent van wat je zelf wilt en in staat bent
om ervoor te zorgen dat er niets gebeurt wat je niet zelf wilt. In de volksgezondheidssfeer
kan dat ongetwijfeld nog nader worden uitgewerkt, maar dat is wat mij betreft
de essentie. Wat doen wij er op scholen aan? Ik kom straks nog op de kerndoelen.
Wij doen er al veel aan, zoals het bespreekbaar maken van seksualiteit en
de grenzen van de wensen van leerlingen, bijvoorbeeld via de campagne seksuele
weerbaarheid, die ook op scholen te zien zal zijn. Wij hebben bij een andere
gelegenheid lang gepraat over het Expertisecentrum Mediawijsheid. Daarnaast
zijn er de door het ministerie van VWS opgezette Sense-website en Sense-spreekuren.
In onze ervaring is een belangrijk deel van de verklaring waarom er op scholen
te weinig gebeurt, de handelingsverlegenheid van docenten. Het is niet zozeer
dat zij niet snappen dat het moet gebeuren, maar meer dat zij er verlegen
mee zijn. Daar moet je wat aan doen. Dat zit hem in het verbeteren van het
lesaanbod en de onderwijsmethodieken, het ontwikkelen van een interventiewijzer
die docenten helpt om de goede informatie te vinden en toe te passen, en deskundigheidsbevordering
van docenten via de lerarenopleidingen en via trainingen en adviezen. Daar
zijn diverse centra bij betrokken. Ten slotte is er het punt van veiligheid
op school. Het gaat dan niet alleen om de grote veiligheid, dus dat je geen
mes tussen je ribben krijgt, maar ook de kleine veiligheid, de geborgenheid.
Daaronder valt natuurlijk ook dat je je seksuele gerichtheid vrij kunt beleven.
Ik heb daartoe zojuist een handreiking aan alle scholen gestuurd.
 Diverse leden hebben aandacht gevraagd voor de kerndoelen. Ik verwijs
naar de toezegging die ik in eerste termijn heb gedaan, namelijk dat ik de
portefeuillehoudende staatssecretarissen zal vragen om hun visie daarop te
geven. Ik voeg daaraan de toezegging toe dat zij dat pas zullen doen na overleg
met het veld, omdat dit zojuist is gevraagd. Aan de ene kant wordt gevraagd
om het snel te doen, aan de andere kant om het in overleg met het veld te
doen. Daartussen zit een zekere spanning, dus het zal in ieder geval een paar
maanden kosten. Ik moet nu namens iemand anders een toezegging doen, maar
is het snel genoeg als wij het in het najaar doen?
 
 De voorzitter: «Najaar» is een
rekbaar begrip. Begin oktober lijkt mij meer precies. Begin oktober zult u
een ernstige herinnering van ons krijgen.
 
 Minister Plasterk: Ik zal het doorgeven.
 Mevrouw Dezentjé heeft de gelegenheid aangegrepen om aandacht te
vragen voor een aspect van seksualisering, namelijk de positie van homoseksuele
jongeren. Binnenkort hebben wij een apart AO daarover, maar ik kan mij voorstellen
dat zij dit onderwerp in deze context aan de orde heeft gesteld. Het blijkt
inderdaad, onder meer uit het onderzoek van de inspectie, dat de meerderheid
van de leerlingen zich niet veilig genoeg voelt om voor mogelijke homoseksuele
geaardheid uit te komen. Dit is een onderwerp van grote zorg, dat om een rol
van scholen en leraren vraagt en om maatregelen van de scholen. Ik heb ze
dan ook een handreiking gestuurd om ze te ondersteunen bij het bespreekbaar
maken van homoseksualiteit en om homodiscriminatie tegen te gaan. Verder heb
ik de zogenaamde gay-straight allianties en het COC gesubsidieerd om activiteiten
te ontplooien om sociale acceptatie in het onderwijs te verbeteren. Ik heb
MOVISIE de opdracht gegeven om achttien koplopergemeenten, die zich inzetten
om homoacceptatie te vergroten, te ondersteunen door bijeenkomsten te organiseren.
Het onderwijs speelt daarbij een centrale rol. Dat het werkt, blijkt uit recent
onderzoek van de Onderwijsalliantie en van Empowerment Lifestyle Services,
met excuus voor het Engels. De scholen in de koplopergemeenten blijken inderdaad beter in staat dan andere scholen om dit doel te bereiken. De betrokken
scholen hebben een duidelijke en door het personeel gedragen visie op de aanpak
van negatief gedrag ten opzichte van homoseksuele jongeren en handelen daarnaar.
Het is vaak een kwestie van afspraken maken, bijvoorbeeld dat je niet zomaar «homo»
roept naar iemand die met voetballen ernaast schiet. Je kunt met elkaar afspreken
dat je niet wilt dat er in die context zo wordt gesproken. Er staat natuurlijk
nog veel meer in de handreiking, die bij de Kamer bekend is.
 
 Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Ik heb de beleidsreactie ook gelezen, maar ik was er niet zo van onder de
indruk. Nogmaals, er is nog steeds sprake van vrijblijvendheid, gebrek aan
voorlichting en onwetendheid over homoseksualiteit en seksuele diversiteit.
Dat is een groot probleem. Dat blijkt uit het rapport Als ze maar van me afblijven
van de Universiteit van Amsterdam uit 2008. Dit probleem wordt daarin genoemd
als belangrijkste voedingsbodem voor de ruim 200 homofobe incidenten in Amsterdam.
De onderzoekers hebben geconstateerd dat op 82% van de scholen in Amsterdam
geen voorlichting over seksuele diversiteit wordt gegeven. Wat is dan het
excuus van de minister om het nu niet te regelen? De handreiking blijkt dus
gewoon niet voldoende te zijn.
 
 Minister Plasterk: De handreiking is een maand
geleden verstuurd, dus er kan nog geen enkel effect van meetbaar zijn. Ik
wil toch waarschuwen tegen een «cockpitbenadering» van de samenleving,
dus dat ik zoiets ingrijpends als de houding ten opzichte van homoseksualiteit
gewoon even kan regelen. Zo dachten sommige bolsjewieken in de jaren zestig
over de manier waarop je de samenleving kon aansturen, maar je kunt dat niet
gewoon even regelen. Het is een zeer traag proces. Het goede nieuws is dat
het denken over homoseksualiteit zeer in beweging is. Het beweegt de goede
kant op, dus ik zou in de geest van deze coalitie zeggen dat wij met de genade
meebewegen op dit onderwerp. Ik probeer dat actief te doen, maar ik kan het
niet gewoon even regelen.
 
 Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Ik werp de vergelijking met een communistische aanpak natuurlijk verre van
mij. Het lijkt mij dat de minister wetgever is. Hij hoeft maar twee woorden
in kerndoel 34 te zetten en het is geregeld.
 
 Minister Plasterk: Maar dat is niet zo!
 
 Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Dat is wel zo. De woorden «seksuele diversiteit» moeten eraan
worden toegevoegd. Ik lees het maar even voor: «De leerling leert hoofdzaken
te begrijpen van bouw en functie van het menselijk lichaam, verbanden te leggen
met het bevorderen van lichamelijke en psychische gezondheid en daarin een
eigen verantwoordelijkheid te nemen». Als je het begrip «seksuele
diversiteit» toevoegt na «menselijk lichaam», is het geregeld.
De minister kan dat gewoon doen. Het staat dan in de kerndoelen en dan is
het niet meer vrijblijvend. Durft de minister dit in deze coalitie dan niet
te regelen?
 
 Minister Plasterk: Ik kom nog terug op de
kerndoelen. De suggestie dat het met het toevoegen van twee woorden geregeld
zou zijn, daar waar de kern van het probleem de verlegenheid en onhandigheid
van de docent is om erover te praten, vind ik een primitieve benadering.
 
 De heer Van der Ham (D66): Ik ben het helemaal
eens met de minister over dit onderwerp. Wij kunnen het in de kerndoelen zetten,
maar dan zijn wij er nog helemaal niet. Ik heb een vraag over de toezegging.
Wordt in de brief die wij van de staatssecretarissen krijgen, niet alleen
gesproken over seksualiteit in de kerndoelen maar ook over seksuele
diversiteit, seksuele gerichtheid en respect daarvoor?
 
 Minister Plasterk: Ja.
 
 De heer Jasper van Dijk (SP): Ik snap dat
de minister zegt dat je met de toevoeging van twee woordjes niet het land
gered hebt. Het werkt echter wel als vliegwiel. Op het moment dat je het begrip
toevoegt, kunnen instanties zich er ook op gaan richten. De minister noemde
zelf al de lerarenopleidingen. Als het om handelingsverlegenheid gaat, wil
je dat een leraar ermee kan omgaan. De instellingen moeten dan wel een voetnoot
hebben om naar te verwijzen om ermee aan de slag te gaan.
 
 Minister Plasterk: Ik ontken dat niet, maar
dat geldt ook voor het onderwerp van mensenrechten of van duurzaamheid, waarvan
andere Kamercommissies dan die van OCW hebben gezegd dat zij er zeer aan hechten
dat het in de kerndoelen wordt opgenomen. Ik heb er begrip voor gevraagd dat
wanneer wij nu, nota bene als vaste commissie voor OCW, de eersten zijn om
een op zichzelf zeer belangrijk en algemeen gedeeld doel op te nemen, het
veel lastiger wordt om nee te zeggen tegen mensen die andere onderwerpen in
de kerndoelen opgenomen willen zien. Voor je het weet, heb je alles wat belangrijk
is in de kerndoelen staan, terwijl de algemene lijn nu juist was om terughoudend
te zijn. Tegen die achtergrond heb ik gezegd dat ik het mee terugneem naar
de staatssecretaris en dat er snel een brief komt. Daarna kunnen wij het debat
hernemen.
 Over de mediacode is gisteren, bij de stemmingen over de Mediawet, een
motie-Atsma aangenomen. Daarin wordt de regering verzocht, de zenders aan
te sporen om er vaart mee te maken. Dat zal ik doen. Ik heb gisteren een brief
aan de publieke omroep gestuurd om op die vaart aan te dringen. Mij is gevraagd
wanneer ik tevreden ben over de uitkomst van het mediadebat. Het is niet aan
mij om op voorhand te bepalen wat daaruit moet komen. Ik wil in ieder geval
dat het debat serieus wordt gevoerd en dat men zich meer verantwoordelijk
voelt dan tot nu toe het geval was. De heer Dijsselbloem heeft ook gewezen
op de stilte die er in die kring nog heerst. Ik vind het proces dus eigenlijk
bijna het belangrijkste, als ik het zo zou mogen samenvatten.
 Mevrouw Sterk heeft gevraagd naar de resultatenbox over seksuele diversiteit.
Ik heb vorig jaar aan de staatssecretaris gevraagd of homodiscriminatie kon
worden meegenomen bij de registratie van incidenten. Dat gebeurt nu; het wordt
meegenomen in de uitwerking. Eind 2009 wordt de Kamer weer geïnformeerd
over de stand van zaken op het gebied van sociale veiligheid in en om het
onderwijs. Dan wordt ook de registratie van geweldsincidenten meegenomen.
Ook het onderdeel homodiscriminatie zit daarbij.
 Wij wachten het initiatiefwetsvoorstel van de heer Dibi met spanning af.
 Dan de Kijkwijzer op internet. De mediapartijen die zijn aangesloten bij
het NICAM en aanbod op het internet zetten, moeten er volgens de reglementen
van het NICAM icoontjes bij zetten. Daarnaast is het NICAM op initiatief van
mijn collega van Justitie bezig geweest met een pilot voor het ontwikkelen
van een machineleesbare versie van de Kijkwijzer. Dat is een instrument dat
door filterpartijen zou kunnen worden meegenomen zodat ouders het kunnen instellen.
Dit is overigens een Justitievraag, dus ik spreek nu weliswaar zoals altijd
namens de regering, maar met name namens mijn collega van Justitie. In antwoord
op Kamervragen van mevrouw Sterk eerder dit jaar heeft de minister van Justitie
laten weten de Kamer in het najaar te zullen informeren over de resultaten
van de pilot.
 De heer Dijsselbloem verwees naar de toezegging die ik al had gedaan over
de mediacode. Daar heb ik zojuist iets over gezegd. Aan de toezegging over
de kerndoelen heb ik toegevoegd dat wij het met het veld zullen bespreken.
Het WODC-rapport gaat vooral over de naleving aan de kassa van de winkels
en de bioscopen, dus artikel 240a van het Wetboek van Strafrecht. Bij de televisie
gaat de naleving goed. De minister van Justitie is in gesprek gegaan met de
sector en met het NICAM. Er zijn verbeterplannen en er is een convenant gesloten.
Ik neem aan dat de minister van Justitie de Kamer hiervan schriftelijk op
de hoogte houdt.
 
 Mevrouw Sterk (CDA): De minister heeft niet
gereageerd op mijn vraag over de verbarbie-ing van de Nederlandse vrouw en
mijn oproep om op dit punt een vuist te maken ten opzichte van de tijdschriften.
Ook is hij wel heel snel voorbijgegaan aan mijn vraag over de resultatenbox.
Bij mijn weten staat daar ook de term «seksuele weerbaarheid»
in. De minister is specifiek ingegaan op homoseksualiteit, maar volgens mij
is het een breder begrip. Staat dat er nu inderdaad in en toetst de Inspectie
van het Onderwijs er inderdaad strenger op?
 
 De heer Dibi (GroenLinks): Ik kom even terug
op de brief van de staatssecretarissen. Ik vraag de minister om in overleg
met de staatssecretarissen daarin op te nemen hoe het gesprek met de bijzondere
scholen is afgelopen. Ik denk dat het daar nog een stapje moeilijker zal worden.
Als wij de kerndoelen expliciteren, zal dat bij bijzondere scholen wat moeilijker
worden. Het moet dan waarschijnlijk gaan op een manier die bij hun identiteit
past. Kan daaraan apart aandacht worden besteed in de brief van de staatssecretarissen?
Hetzelfde geldt eigenlijk voor zwarte scholen, maar ik neem aan dat de minister
daaraan aandacht zal besteden.
 
 Minister Plasterk: Wij hebben al eerder gesproken
over anorexia en de wenselijkheid om daaraan aandacht te besteden. Ik heb
daar een aarzeling bij. Ik snap wat mevrouw Sterk zegt en ik kan mij voorstellen
dat mensen het als irritant ervaren dat er alleen maar ideaaltypische mannen
en vrouwen, gefotoshopt en al en zonder oneffenheden in de bladen staan. Er
zijn ook bladen – ik heb vorige keer de Zij aan Zij genoemd –
waarin men bewust juist glamourfoto’s maakt van mensen zonder opsmuk.
Ik vind dat waardevol en kennelijk vinden veel lezers en lezeressen dat ook.
Veel verder dan dat te zeggen zou ik niet willen gaan. Als mensen het leuk
vinden om naar gefotoshopte beauties te kijken, so be it. Daar zitten ook
modes in. Dat is mijn opvatting op dat punt.
 Dan de registratie in de resultatenbox. De staatssecretaris heeft samen
met de inspectie besloten om het wel in de incidentenregistratie op te nemen,
maar niet in de resultatenbox, omdat je dan weer een negatieve prikkel voor
scholen aanbrengt om het zichtbaar te maken. Iedereen zegt dan namelijk: oh,
dat is een school waar dit en dit plaatsvindt, dus daar kun je maar beter
niet naartoe. Als er iets gebeurt, is het dus wel zichtbaar in de incidentenregistratie.
Dat is de keuze die de staatssecretaris heeft gemaakt.
 Wij hebben in het kader van de homo-emancipatie al eens gesproken over
de bijzondere scholen. Het probleem speelt eerlijk gezegd nauwelijks bij gewone
bijzondere scholen. Het verschil tussen openbare en bijzondere scholen is
niet groot, afgezien van een paar heel orthodoxe scholen. Het probleem zit
met name bij de zwarte scholen. Zelfs het COC zegt dat het maar moet proberen
om daar binnen te komen onder het mom van een programma over burgerschap of
diversiteit om vervolgens in die context het onderwerp homoseksualiteit aan
de orde te stellen. Als je daar gewoon zegt «hallo jongens en meisjes,
wij gaan vandaag over homoseksualiteit praten», dan klapt het helemaal
dicht. Je kunt dat betreuren, maar het is zoals het is. Ik ben ook wel eens
bij zo’n les geweest. Je schrikt van de reacties die je krijgt. Dat
moet omzichtig worden aangepakt, het is echt niet anders. Er zijn echter wel
degelijk allerlei strategieën om te proberen om er wat aan te doen. 
 
 Staatssecretaris Bussemaker: Voorzitter. De
heer Van der Ham heeft gevraagd naar seksuele weerbaarheid. In eerste termijn
heb ik al gezegd dat weerbaarheid een van de centrale waarden is in mijn beleid
rondom seksuele gezondheid. Dat begint met autonomie. Autonomie kan echter
alleen bestaan als je je bewust bent van wat je wilt en niet wilt. Je kunt
jezelf afvragen of het een autonoom besluit is als een meisje besluit om seks
te hebben met verschillende jongens omdat dat in haar vriendenkring normaal
is. Wordt zij dan onder druk gezet of is het een autonoom besluit? Het maakt
mij niet uit wat mensen beslissen, als zij het maar bewust beslissen, als
zij maar weten waar zij ja op zeggen en als zij ook nee kunnen en durven zeggen.
Daarop is het hele beleid rondom weerbaarheid gericht. Dat gaat ervan uit
dat seks buitengewoon leuk en prettig kan zijn, maar dat je wel een bewust
besluit moet nemen over wat je doet, zodat je later geen spijt krijgt. Dat
element van weerbaarheid zit verknoopt in het hele beleid dat ik voer. Daarom
kan ik ook geen eenduidig antwoord geven op de vraag wat onder ongewilde seksualiteit
valt. Dat hangt helemaal af van de context en van de ervaring van mensen.
Ook daar geldt: durf te zeggen wat je wilt, maar ook wat je niet wilt. Ik
wil zelf overigens niet toe naar een Amerikaanse samenleving waarin elke aanraking
in elke situatie altijd verdacht is. Dat slaat door naar een te grote weerbaarheid.
 Weerbaarheid is ook een belangrijk element van de voorlichting die wij
voorbereiden. Datgene wat scholen doen, is primair de verantwoordelijkheid
van de collega’s van OCW. Het ontwikkelen van de lespakketten en van
de informatie ligt echter primair bij het ministerie van VWS. Wij zorgen samen
met ZonMw in het programma Seksuele gezondheid van de jeugd voor interventies,
onder andere lespakketten die scholen kunnen gebruiken. ZonMw zorgt ervoor
dat in de nieuwe ronde ook aandacht wordt besteed aan gender en diversiteit.
Overigens is er in dat project ook veel aandacht voor homoseksualiteit en
diversiteit. Dat onderwerp wordt ook meegenomen in de campagne rondom weerbaarheid.
In eerste termijn heb ik al gezegd dat die campagne nu wordt ontwikkeld en
dat daarin ook aandacht zal zijn voor diversiteit.
 
 De heer Van der Ham (D66): Ik ben het eens
met de definitie van seksuele weerbaarheid van de staatssecretaris. Mijn punt
over het billenknijpen en aandringen op seks, maar ook bijvoorbeeld over cyberseks
en ruilseks, was dat het in de cijfers bijna op één hoop wordt
gegooid. Er is natuurlijk wel een verschil tussen ruilseks, wat je bijna zou
kunnen zien als een vorm van prostitutie, en een paartje dat via de webcam
seks met elkaar heeft, iets waarvan je de mogelijke consequenties overigens
wel goed onder ogen moet zien. Het kan niet onder één noemer
worden gezien als even zwaar en even grensoverschrijdend gedrag. Ik vind dat
de cijfers op dit vlak soms te veel generaliseren, waardoor er niet voldoende
specifiek beleid kan worden ontwikkeld.
 
 Staatssecretaris Bussemaker: In mijn beantwoording
in eerste termijn heb ik juist geprobeerd om heel precies te zijn en om aan
te geven dat wij niet alles over een kam moeten scheren. Ik ben het ook met
de heer Van der Ham eens dat er geen enkele reden is om van morele paniek
te spreken. Het gaat gewoon goed met de seksuele gezondheid in Nederland,
ook met die van de jeugd. Dat neemt niet weg dat er uitwassen zijn, maar niet
al die uitwassen zijn even ernstig. Wat de webcam betreft, moeten mensen zelf
weten wat zij willen doen. Voor mij maakt het echter wel uit of het volwassenen
zijn die heel goed weten wat zij doen en welke risico’s eraan verbonden
zijn of dat het bijvoorbeeld een jong meisje is dat zich helemaal niet bewust
is van wat er met de beelden kan gebeuren. Dan kom ik weer terug bij autonomie
en weerbaarheid. Dat is gebonden aan de context. Om wie gaat het? Hoe bewust
is een besluit genomen? Ik ben het er echter mee eens dat wij niet alles over
een kam moeten scheren. 
 Er is gevraagd naar voorbeelden van interventies die wij met ZonMw ontwikkelen
inzake seksuele weerbaarheid. Die hebben betrekking op specifieke doelgroepen,
zoals meisjes. Er is een programma Girls’ Talk, voor laagopgeleide meiden
van vijftien tot twintig jaar, direct gericht op het relationeel weerbaar
maken van deze meiden. Ook hebben wij het zeer succesvolle programma Lang
leve de liefde, dat specifiek is ontwikkeld voor vmbo-scholen. Dat gaat onder
andere over soa-preventie, veilig vrijen, relaties, seksualiteit en intimiteit.
Ook homoseksualiteit, homonegativiteit en grensoverschrijdend gedrag komen
hierin naar voren. Lang leve de liefde wordt ook ontwikkeld voor de bovenbouw
van havo en vwo. Wij hebben het programma Relaties en seksualiteit voor het
basisonderwijs, het programma Seksuele gezondheid van de jeugd en het programma
Onderzoek je grens, waarin een digitale zelftest wordt ontwikkeld voor jongeren
tussen twaalf en achttien jaar met verschillende soorten chronische ziekten
en handicaps. Het gaat daar over zowel positieve als negatieve ervaringen
en over kennis van seksualiteit. Om duidelijk te maken wat er allemaal al
gebeurt, ben ik graag bereid om een exemplaar van al deze pakketten naar de
Kamer te zenden, zodat zij zelf kan zien wat er in de pakketten zit en wat
er allemaal is ontwikkeld. Het is dan aan anderen om er al dan niet gebruik
van te maken.
 
 De heer Dibi (GroenLinks): Mijn fractie heeft
de indruk dat het overgrote deel van de programma’s is gericht op meisjes
en niet op jongens, terwijl hen op eenzelfde wijze wordt aangeleerd om zich
op een bepaalde manier te gedragen. Wil de staatssecretaris ook in haar brief
meenemen wat de balans is tussen jongens en meisjes in de programma’s?
 
 Staatssecretaris Bussemaker: In eerste termijn
heb ik al gezegd dat er te veel van meisjes wordt verwacht, dat er vanzelfsprekend
van wordt uitgegaan dat zij altijd de grenzen bepalen en dat het bij jongens
nu eenmaal zo is dat zij driften hebben of seks willen. Dat moet echt anders.
Jongeren, en met name jongens, moeten daarop worden aangesproken.
 Mevrouw Sterk heeft gevraagd wat er gebeurt ten aanzien van loverboys.
Dit is een onderdeel van de informatiepakketten, de onderwijspakketten en
websites zoals sense.info. In de publiekscampagne die ik heb aangekondigd
rondom seksuele dwang en weerbaarheid wordt dit thema absoluut meegenomen.
Wij kijken of er een specifieke aanpak nodig is voor loverboys. Wij komen
daar later op terug in een nota. De heer Van Dijk vroeg specifiek naar de
manier waarop politie en justitie omgaan met loverboys en of er voldoende
opvang is. Het onderzoeksrapport van de SP-fractie gaat met name over de rol
van politie en justitie. De collega’s van Justitie zullen dit rapport
nader bestuderen en indien nodig aanbevelingen meegeven aan de Task Force
Aanpak Mensenhandel. Voor zover ik weet, zijn er geen signalen dat de afhandeling
niet voldoende is, maar de collega’s van Justitie kunnen die vraag beter
beantwoorden.
 Ik kan wel antwoord geven op de vraag over de opvang, want dat is een
gezamenlijke verantwoordelijkheid van de staatssecretaris van Justitie en
van mijzelf. Wij hebben besloten om een pilot te starten voor de opvang van
slachtoffers van mensenhandel. Daaronder vallen ook slachtoffers van loverboys.
In die pilot zullen wij zo veel mogelijk gebruikmaken van al bestaande voorzieningen
en netwerken om te komen tot het bieden van een veilige opvang van deze specifieke
groep. Daar is dus inderdaad specifiek beleid voor nodig. Op dit moment loopt
de verplichte aanbestedingsprocedure voor deze pilot. Er wordt geselecteerd.
Als het goed is, zullen de eerste opvangplekken in september beschikbaar zijn.
Het is de bedoeling dat er in ieder geval vijftig extra plekken komen voor
de opvang van slachtoffers van mensenhandel door hulpverleners. In de vrouwenopvang
zijn er overigens ook plekken met specifieke kennis, bijvoorbeeld in de extra
beveiligde opvang. Dat kan ook gelden voor slachtoffers van eerwraak.
Wij kijken steeds wat er voor wie nodig is, maar het staat buiten kijf dat
ik vind dat deze opvang goed geregeld moet zijn.
 De heer Van Dijk heeft ook gevraagd naar de Centra voor Jeugd en Gezin.
Dat is een verantwoordelijkheid van collega Rouvoet. Een dezer dagen zal hij
de Kamer een brief sturen over de ontwikkelingen in de jeugdgezondheidszorg.
In die brief zal hij ook ingaan op een extra contactmoment rond het vijftiende,
zestiende jaar. Of er extra aandacht nodig is voor seksualiteit, wordt ook
door gemeenten bepaald. Het kan afhangen van de lokale situatie en van de
vraag of er al andere voorzieningen zijn waar dit wordt besproken. Het is
in ieder geval niet zo dat het niet kan. Het kan dus wel degelijk worden meegenomen,
maar er moet dan wel reden zijn om dat te doen.
 
 De heer Jasper van Dijk (SP): Heeft de staatssecretaris
er zicht op in hoeverre scholen gebruikmaken van de lespakketten?
 
 Staatssecretaris Bussemaker: De minister van
OCW is daar al op ingegaan. Dat is een verantwoordelijkheid van de scholen.
Wij bieden het aan. Ik ben graag bereid, mochten wij daarover gegevens hebben,
om die mee te nemen in de brief die ik later dit jaar met collega Klink aan
de Kamer zal sturen. Ik weet wel dat het lespakket Lang leve de liefde zeer
succesvol is en op zeer veel vmbo-scholen wordt gebruikt. Ook voor degenen
die ermee werken was het echt een verademing dat er nu een lespakket is dat
specifiek is afgestemd op de leerlingen van deze vorm van onderwijs.
 
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Van der Vlies (SGP), Depla (PvdA), Remkes (VVD), Van Bochove (CDA),
voorzitter, Joldersma (CDA), Jan de Vries (CDA), Van Vroonhoven-Kok (CDA),
Jan Jacob van Dijk (CDA), Leerdam (PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink
(VVD), Kraneveldt-van der Veen (PvdA), Roefs (PvdA), ondervoorzitter, Verdonk
(Verdonk), Van Leeuwen (SP), Biskop (CDA), Bosma (PVV), Pechtold (D66), Zijlstra
(VVD), Langkamp (SP), Jasper van Dijk (SP), Besselink (PvdA), Ouwehand (PvdD),
Dibi (GroenLinks), Anker (ChristenUnie) en Smits (SP).
 Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Gill’ard (PvdA), Van Miltenburg
(VVD), Atsma (CDA), Ferrier (CDA), Sterk (CDA), Vietsch (CDA), Schinkelshoek
(CDA), Jacobi (PvdA), Elias (VVD), Timmer (PvdA), Van Dam (PvdA), Van der
Burg (VVD), Gesthuizen (SP), Jonker (CDA), Fritsma (PVV), Van der Ham (D66),
Ten Broeke (VVD), Van Bommel (SP), Leijten (SP), Bouchibti (PvdA), Thieme
(PvdD), Peters (GroenLinks), Ortega-Martijn (ChristenUnie) en Gerkens (SP).
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Van der Vlies (SGP), Kant (SP), Snijder-Hazelhoff (VVD), Ferrier
(CDA), ondervoorzitter, Joldersma (CDA), Jan de Vries (CDA), Smeets (PvdA),
voorzitter, Van Miltenburg (VVD), Schippers (VVD), Smilde (CDA), Timmer (PvdA),
Koşer Kaya (D66), Willemse-van der Ploeg (CDA), Van der Veen (PvdA),
Schermers (CDA), Van Gerven (SP), Wolbert (PvdA), Zijlstra (VVD), Ouwehand
(PvdD), Agema (PVV), Leijten (SP), Bouwmeester (PvdA), Wiegman-van Meppelen
Scheppink (ChristenUnie), Sap (GroenLinks) en De Roos-Consemulder (SP).
 Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Van Velzen (SP), Neppérus (VVD),
Atsma (CDA), Aasted-Madsen-van Stiphout (CDA), Ormel (CDA), Van Dijken (PvdA),
Verdonk (Verdonk), Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Vietsch (CDA),
Arib (PvdA), Van der Ham (D66), Uitslag (CDA), Gill’ard (PvdA), Omtzigt
(CDA), Langkamp (SP), Vermeij (PvdA), De Krom (VVD), Thieme (PvdD), Bosma
(PVV), Luijben (SP), Heerts (PvdA), Ortega-Martijn (ChristenUnie), Halsema
(GroenLinks) en De Wit (SP).
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Van der Vlies (SGP), Dijsselbloem (PvdA), Çörüz
(CDA), Gerkens (SP), ondervoorzitter, Sterk (CDA), Van Miltenburg (VVD), Van
Dijken (PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Aasted-Madsen-van Stiphout
(CDA), Koşer Kaya (D66), Jonker (CDA), Teeven (VVD), Wolbert (PvdA),
Voordewind (ChristenUnie), Zijlstra (VVD), Bouchibti (PvdA), Langkamp (SP),
Ouwehand (PvdD), Agema (BVV), Leijten (SP), Dibi (GroenLinks), Heijnen (PvdA),
voorzitter, Van Toorenburg (CDA) en Uitslag (CDA).
 Plv. leden: Heerts (PvdA), Omtzigt (CDA), Kant (SP), Blanksma-van den
Heuvel (CDA), Van der Burg (VVD), Eijsink (PvdA), Nicolaï (VVD), Biskop
(CDA), Van der Ham (D66), De Pater-van der Meer (CDA), Verdonk (Verdonk),
Bouwmeester (PvdA), Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Schippers
(VVD), Timmer (PvdA), Gesthuizen (SP), Bosma (PVV), De Wit (SP), Arib (PvdA),
Jan de Vries (CDA), Jan Jacob van Dijk (CDA) en Karabulut (SP).