Mededingingswet; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24707, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

29-10-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

24707 nr. 6

23-10-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Algemeen 1.1 Inleiding1.2 Economische aspecten van het wetsvoorstel1.3 Samenwerking tussen ondernemingen1.4 Overige vragen2. Adviezen van de Sociaal-Economische Raad en van de
Commissie economische mededinging3. Uitgangspunten van de mededingingswet5. Mededingingsafspraken 5.1 Verbod van mededingingsafspraken5.1.2 Inhoud van de mededingingsbeperking5.1.3 Merkbaarheidsvereiste5.2 Bagatelvoorziening6. Vrijstellingen en ontheffingen7. Verbod van misbruik van een economische machtspositie8. Vrijstelling in verband met de vervulling van taken
van algemeen economisch belang10. Concentratietoezicht11. Handhaving12. Geheimhouding en samenwerking13. Uitvoering van de mededingingswet 13.1 Bestuurlijke boetes13.2 Overige vragen14. Bedrijfseffectentoets16. SlotopmerkingenARTIKELEN Artikel 1Artikel 1fArtikel 2Artikel 3Artikel 4Artikel 6Artikel 7Artikel 10Artikel 11Artikel 14Artikel 15Artikel 16Artikel 19Artikel 28Artikel 29Artikelen 35 en 38Artikel 41Artikel 43Artikel 45Artikel 50Artikel 51Artikel 56Artikel 57Artikel 69Artikel 79Artikelen 88 en 89Artikel 91Artikel 92Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24707Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 272 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 707Nieuwe regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet)nr. 6NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 23 oktober 1996Om te beginnen spreek ik mijn waardering uit voor de snelheid waarmee
de vaste commissie voor Economische Zaken van de Tweede Kamer verslag heeft
uitgebracht van haar bevindingen met betrekking tot het voorliggende wetsvoorstel.
Bij de behandeling in de Tweede Kamer van het voorstel van wet houdende wijziging
van de Wet economische mededinging (vergroting van de effectiviteit) (kamerstukken
II 1992/93, 23 306, nrs. 1–10) hadden de leden van verschillende
fracties al het belang beklemtoond dat zij hechtten aan de spoedige totstandkoming
van een nieuwe mededingingswet. Uit de snelheid waarmee het verslag is uitgebracht,
leid ik af dat de Tweede Kamer die opvatting nog steeds is toegedaan. Ik vertrouw
er dan ook op dat de verdere behandeling van het wetsvoorstel door de Tweede
Kamer voortvarend zal plaatsvinden. In de tweede plaats stemt het mij tot
voldoening dat de in het verslag aan het woord zijnde fracties over het algemeen
van mening zijn dat een nieuwe, op Europese leest geschoeide mededingingswetgeving
noodzakelijk is en dat het merendeel van de fracties zich ook in belangrijke
mate kan verenigen met de opzet van het wetsvoorstel. Met belangstelling heb
ik kennisgenomen van de vragen en opmerkingen van de diverse fracties, waarin
alle relevante aspecten van het wetsvoorstel zowel afzonderlijk als in samenhang
aan de orde zijn gesteld, zoals de problematiek rondom samenwerkingsverbanden
in de detailhandel, verticale mededingingsregelingen, de bagatelgrenzen, de
lasten voor het bedrijfsleven voortvloeiende uit het concentratietoezicht
en de organisatie van de handhaving door de Dienst voor de mededinging. Ik
meen dan ook dat hierdoor een goede, evenwichtige basis is ontstaan voor verdere
discussie over de gewenste intensivering en modernisering van het mededingingsbeleid.
Ik zou het zeer op prijs stellen om ook na de invoering van de Mededingingswet
met de Tweede Kamer in discussie te blijven over het mededingingsbeleid en
de ontwikkelingen daarvan te evalueren. Het jaarlijks uit te brengen verslag
over de werkzaamheden van de Dienst voor de mededinging en mijn bevindingen
daaromtrent zullen daarvoor een adequate basis kunnen vormen.Ten aanzien van de verdere behandeling van het wetsvoorstel wijs ik nog
op twee aspecten.Het gezamenlijke onderzoek met vertegenwoordigers van de detailhandel
over de positie van de verschillende samenwerkingsvormen in de detailhandel
onder het wetsvoorstel is bijna afgerond. Ik zal de Tweede Kamer over de resultaten
daarvan binnenkort bij brief informeren. Naar verwachting zal dat vóór
het einde van november van dit jaar het geval zijn. Voorts ben ik naar aanleiding
van de kritische vragen van de leden van verschillende fracties over de regeling
van de rechtsbescherming in het wetsvoorstel bij nader inzien van mening,
dat het de voorkeur verdient het hoger beroep tegen beschikkingen op basis
van de Mededingingswet niet op te dragen aan de Afdeling Bestuursrechtspraak
van de Raad van State, maar aan het College van Beroep voor het bedrijfsleven.
Voor de toelichting op een daartoe strekkende wijziging van het wetsvoorstel
verwijs ik naar paragraaf 11 van deze nota. De Raad van State is inmiddels
gevraagd over die wijziging van het wetsvoorstel met spoed te adviseren. Ik
spreek de hoop uit dat de Tweede Kamer de voorbereiding van de plenaire behandeling
van het wetsvoorstel in die tussentijd voortgang laat vinden.Hieronder zal ik op de door de leden van de verschillende fracties gestelde
vragen ingaan, waarbij ik, als dat bijdraagt aan de lijn van het betoog, de
vragen die betrekking hebben op het zelfde onderwerp in één
keer zal beantwoorden. 1. Algemeen 1.1 InleidingTer wille van de toegankelijkheid van deze paragraaf is een onderverdeling
gemaakt bij de behandeling van de diverse onderwerpen die in paragraaf 1 van
het verslag aan de orde worden gesteld. In paragraaf 1.2 zullen alle vragen
van de leden van de verschillende fracties die samenhangen met de economische
aspecten van het wetsvoorstel, beantwoord worden. Paragraaf 1.3 is gewijd
aan samenwerking tussen ondernemingen en in paragraaf 1.4 tenslotte zullen
de overige gestelde vragen aan de orde komen. 1.2 Economische aspecten van het wetsvoorstelDe leden van de fracties van het CDA, de SGP en GroenLinks meenden dat
er onvoldoende economische onderbouwing ten grondslag ligt aan het wetsvoorstel.
Zij wilden graag een nadere afdoende onderbouwing zien van de stelling dat
vormen van zelfregulering maatschappelijk nadelig zijn en een negatieve invloed
hebben op welvaart en werkgelegenheid. Ook de leden van de RPF-fractie vroegen
naar empirische gegevens die de stelling dat het huidige systeem substantiële
verliezen zou veroorzaken, kunnen onderbouwen. Hierover merk ik het volgende
op. Uit verschillende bronnen blijkt dat een gebrekkige mededinging negatieve
effecten voor de welvaart en de economische groei kan hebben. Mededingingsbeperkingen
tasten in de regel verschillende vormen van efficiëntie aan, hetgeen
gepaard gaat met welvaartsverliezen. De volgende vormen van efficiëntie
zijn te onderscheiden:– allocatieve efficiëntie: de consument betaalt als gevolg
van de beperking van de mededinging een te hoge prijs, waardoor hij minder
andere produkten kan kopen of minder van het produkt met de te hoge prijs;– kostenefficiëntie: beperkingen van de mededinging maken ondernemers
er minder op gespitst om zo zuinig en zorgvuldig mogelijk met de inzet van
kapitaal en arbeid om te gaan;– dynamische efficiëntie: mededingingsbeperkingen schaden de
technologische ontwikkeling en daarmee de welvaartsontwikkeling op langere
termijn.Uiteindelijk is het mogelijk dat door de aantasting van deze vormen van efficiëntie een structureel lager groeipad gehaald wordt dan
in de situatie met meer marktwerking.Er is – internationaal gezien – veel empirisch onderzoek verricht
dat het bestaan van aanzienlijke welvaartsverliezen ten gevolge van een gebrek
aan marktwerking bevestigt. In deze buitenlandse studies komt naar voren dat
de omvang van de statische welvaartsverliezen (allocatieve inefficiëntie
en kosteninefficiëntie tezamen) kan oplopen tot 9% BNP in structurele
zin. Van de dynamische welvaartsverliezen (een gebrek aan innovaties in de
loop van de tijd) zijn geen directe schattingen bekend. Wel laat recent onderzoek
zien dat er een positieve relatie is tussen de mate van concurrentie en de
productiviteitsgroei1. De productiviteitsontwikkeling
kan onder andere opgevat worden als maatstaf voor dynamische efficiëntie.
Omdat de dynamische efficiëntie bepalend is voor de groeidynamiek van
onze economie, kunnen de gevolgen van dynamische welvaartsverliezen voor de
economische groei aanzienlijk zijn.Wat het in Nederland verrichte onderzoek betreft merk ik op dat bij ons
pas recent het onderzoek naar welvaartsverliezen ten gevolge van een gebrek
aan dynamiek is begonnen. Inmiddels verricht meso-economisch georiënteerd
(dat wil zeggen op het niveau van een bedrijfstak) onderzoek voor Nederland
laat zien dat een gebrek aan dynamiek kan leiden tot (aanzienlijke) welvaartsverliezen.2Recent empirisch onderzoek maakt duidelijk dat Nederland gekenmerkt wordt
door een relatief hoge mate van prijsstarheid, hetgeen duidt op omvangrijke
concurrentiebeperkingen en een geringe mate van marktwerking. Het onderzoek
voor de Nederlandse situatie is verricht door te bezien in hoeverre prijzen
zich aanpassen aan het niveau van de bezettingsgraad van de produktiecapaciteit.
Voldoende marktwerking zal er toe leiden dat behalve de mutatie in de bezettingsgraad
ook het niveau van de bezettingsgraad kan leiden tot prijsaanpassingen. Uitgaande
van deze veronderstelling is de prijsstarheid voor de Nederlandse situatie
geschat. Deze bleek relatief hoog te zijn in de onderzochte periode, hetgeen
duidt op gebrekkige mededinging. Vervolgens is met behulp van calculaties
via een toegepast algemeen evenwichtsmodel gebleken dat een hoge mate van
prijsstarheid negatieve gevolgen kan hebben voor de werkgelegenheid, de export
en het inflatieniveau. Ook andere – buitenlandse – studies bevestigen
het beeld dat een gebrek aan flexibiliteit op de produktmarkten negatieve
gevolgen kan hebben voor macro-economische factoren zoals de produktiegroei,
werkgelegenheid en het inflatieniveau. De gebruikte methodologie in deze studies
verschilt onderling sterk. Een overeenkomst is dat de te verwachten effecten
van flexibilisering in de meeste studies doorberekend zijn via algemene evenwichtsmodellen.
Voor de analyse van de Europese Unie is gebruik gemaakt van een macro-econometrisch
model. Voor de studie van Duitsland is gebruik gemaakt van zowel een algemeen
evenwichtsmodel als een macro-econometrisch model. Uit de onderstaande tabel,
die is gebaseerd op een aantal van de bovengenoemde verschillende studies,
blijkt dat een brede flexibilisering van de economie kan leiden tot een hogere
produktiegroei, meer werkgelegenheid en een lagere inflatie3.  ProduktiegroeiWerkgelegenheidInflatie1 Nederland1+ 0,5+ 0,1– 0,62 Nederland2+ 1,1+ 1,1– 0,73 Duitsland3+ 0,3+ 0,6– 0,44 Australië4+ 5,5+ 0,4– 1,05 Europese Unie5+ 4,1+ 1,2– 5,11 exclusief flexibilisering van de arbeidsmarkt; jaarlijkse
procentuele afwijking t.o.v. basispad2 inclusief flexibilisering van de arbeidsmarkt: jaarlijkse
procentuele afwijking t.o.v. basispad3 inclusief flexibilisering van de arbeidsmarkt: jaarlijkse
procentuele afwijking t.o.v. basispad4 gecumuleerde lange-termijn effecten (procenten)5 gecumuleerde middellange-termijn effecten (procenten; foutenmarge:
30%) Ook de meer kwalitatieve studie van McKinsey Global Institute uit 1994
naar het functioneren van de goederen- en dienstenmarkten in de Verenigde
Staten, Japan en een aantal Europese landen laat zien dat het gebrek aan flexibiliteit
op de produktmarkten in Europa heeft geleid tot het achterblijven van de banengroei
ten opzichte van de Verenigde Staten, met name in de dienstensector4.De leden van de fractie van GroenLinks merkten op dat een Schumpeteriaanse
visie op concurrentie à la Porter hen aanspreekt. Zij meenden dat regelgeving
en onderlinge afspraken tussen bedrijven soms kunnen leiden tot stabielere
marktverhoudingen en reductie van de onzekerheid, waardoor bedrijven eerder
aan langere termijn projecten zullen durven te denken, zoals het investeren
in milieuvriendelijke innovatieve projecten. Ten aanzien hiervan en meer in
het bijzonder ten aanzien van nuttige vormen van samenwerking tussen ondernemers
merk ik op dat Schumpeter een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de ontwikkeling
van de economische wetenschap door te wijzen op de onvolledigheid van het
model van volledige mededinging. In dat model is geen plaats voor de dynamische
efficiëntie en wordt geen rekening gehouden met het feit dat samenwerkingsverbanden
soms nuttig kunnen zijn, met name op het terrein van distributie, onderzoek
en innovaties. Thans wordt in het mededingingsbeleid in ruime mate rekening
gehouden met het mogelijk nut van bepaalde samenwerkingsvormen. In het EG-mededingingsrecht
is inmiddels een aantal vrijstellingen voor vormen van samenwerking ontwikkeld,
die integraal doorwerken in de Nederlandse mededingingswet. Voorts bieden
de vrijstellings- en ontheffingscriteria, zoals genoemd in het wetsvoorstel,
voldoende ruimte om met nuttige effecten van samenwerking rekening te houden.
Ook bij dergelijke samenwerkingsverbanden moet overigens opgepast worden dat
ze de concurrentie niet meer dan nodig belemmeren en dat de ten doel gestelde
effecten voldoende ten goede komen aan de consument. Overigens lijkt de dynamische
efficiëntie niet gediend te zijn bij sterke monopolies en hechte kartelorganisaties.
In het bijzonder het laag houden van toetredingsdrempels kan als essentieel
worden gezien voor een optimale technologische ontwikkeling in de loop van
de tijd. Bovendien is mededinging bevorderlijk voor de verspreiding van technologische
kennis. Daarom is een scherp mededingingsbeleid nodig.Er bestaat overigens geen direct verband tussen de ideeën van Schumpeter
en Porter. Uitgangspunt in de analyse van Porter is dat sterke concurrentie
op de thuismarkt uiteindelijk bepalend is voor een gunstige concurrentiepositie
ten opzichte van buitenlandse concurrenten, terwijl Schumpeter, zoals gezegd,
het accent legt op de onvolkomenheden van het model van volledige mededinging.
De leden van de RPF-fractie vroegen nog of er ten aanzien van het verrichte
onderzoek een algemeen beeld bestaat of dat er ook tegenstrijdige aanwijzingen
zijn. Het algemene beeld van het tot nu toe verrichte empirische onderzoek
is dat een beleid dat gericht is op bevordering van de mededinging per saldo
welvaartsverbeteringen genereert. Dit beeld is ook de reden dat er in de OESO
en in de EU consensus bestaat op dit punt. Er zijn mij geen onderzoeken bekend
die tegenstrijdig zijn met dit algemene beeld.De leden van de CDA-fractie stelden dat werkzame mededinging een middel
is en nooit een doel op zichzelf. Volgens de leden van de CDA-fractie is de
markt kortzichtig, laat alle ongeprijsde schaarste buiten beschouwing, houdt
soms machtsposities in stand en levert niet uit zichzelf sociaal aanvaardbare
uitkomsten op. Ik ben het met de leden van de CDA-fractie eens dat mededinging
een middel is tot behoud en verbetering van de welvaart en geen op zichzelf
staand doel is. Uiteraard bestaat er een aantal klassieke vormen van marktfalen,
die op diverse manieren in de praktijk door overheidsinterventies worden gemitigeerd.
Ik wijs bijvoorbeeld op vormen van regelgeving op het terrein
van het milieu en de productveiligheid. Bovendien vereist de toepassing van
zogenaamde marktconforme instrumenten in het milieu een werkzame of effectieve
mededinging op de markt. Naar mijn oordeel is er voor het mededingingsbeleid
in ons land een ambitieuze rol weggelegd, juist wanneer het erom gaat de vorming
van ongewenste machtsposities te voorkómen via het concentratietoezicht
en misbruik van economische machtsposities tegen te gaan. Misbruik van een
machtspositie is immers ook een vorm van marktfalen, dat door middel van een
adequaat mededingingsbeleid correctie behoeft. Overigens is er dienaangaande
niets nieuws onder de zon, getuige de uitlatingen van dr. J. Zijlstra bij
de verdediging van de Wet economische mededinging in de Tweede Kamer in 1956.
Hij liet er geen enkele twijfel over bestaan hoe belangrijk concurrentie en
waarborging daarvan via adequaat mededingingsbeleid zijn. (Handelingen II
1955/56 no. 63). Zijlstra gaf toen aan dat mededinging een middel is om welvaart
te creëren en de positie van de consument te verbeteren. Tegelijkertijd
vereist instandhouding van «gezonde» mededinging voortdurende
alertheid in het beleid terzake. Zo beschouwd is mededinging, bezien vanuit
het mededingingsbeleid als instrument, een intermediair beleidsdoel waarvoor
de overheid een bepaalde verantwoordelijkheid draagt.De leden van de SGP-fractie vroegen of de regering de opvatting deelt
dat een volledig vrije markt niet voor elke deelmarkt de meest geschikte optie
is. Het wetsvoorstel is niet gericht op het nastreven van een volledig vrije
mededinging. Het model van volledig vrije mededinging is immers een theoretisch
concept, dat slechts in een zeer beperkt aantal gevallen een adequate beschrijving
van de werkelijkheid kan geven. Daarnaast wezen de leden van de SGP-fractie
er terecht op dat per deelmarkt verschillen bestaan. Zo wordt de ene markt
gekenmerkt door vele aanbieders, terwijl de andere markt slechts ruimte kent
voor een beperkt aantal spelers, bijvoorbeeld vanwege het bestaan van schaalvoordelen.
Het gaat er in het mededingingsbeleid om zoveel mogelijk de effectieve concurrentie
te waarborgen en te stimuleren; daar is het wetsvoorstel dan ook op gericht.
Hierbij is het vooral van belang dat elke markt voldoende open wordt gehouden
voor (potentiële) nieuwe toetreders. Met name op markten waar slechts
ruimte is voor een beperkter aantal aanbieders kan dat een probleem zijn.
Er zal dan ook bij voortduring gewaakt moeten worden dat de marktpartijen
geen onderlinge afspraken maken om de concurrentie te beperken en de toetreding
voor nieuwe spelers te bemoeilijken. Aldus kunnen via concurrentie prikkels
worden gegenereerd, die nodig zijn om een efficiënt functionerende economie
te realiseren.De leden van de SGP-fractie vroegen zich voorts af of de regering niet
op de hoogte is van de conclusie uit het zogeheten Atkins-rapport inzake de
Europese bouwsector, waaruit volgens de leden van de SGP-fractie zou blijken
dat het primaat van de vrije markt op de bouwmarkt geen opgeld doet. De leden
kwamen tot deze vraag, omdat de bouwmarkt in de memorie van toelichting als
voorbeeld van een ondoelmatig functionerende markt wordt genoemd. Op zichzelf
is het juist dat in het Atkins-rapport over de bouw, waar de genoemde fractieleden
in dit verband ter illustratie aan refereerden, de Europese bouwsector wordt
getypeerd als een branche waarin het volledig vrij laten van de marktkrachten
niet altijd leidt tot efficiënte uitkomsten. Volgens dit rapport wordt
de situatie in de bouwsector gekenmerkt door concurrentie, die in sterke mate
gericht is op de prijs en in mindere mate op de kwaliteit, als gevolg waarvan
de kwaliteit en winstgevendheid van de bouwprodukten onder druk zouden komen
te staan. Allereerst dient hierbij evenwel te worden aangetekend dat in het
rapport tevens wordt geconstateerd dat er grote verschillen bestaan tussen
de afzonderlijke lidstaten. In dit verband wijst bijvoorbeeld de
OESO (1993) er op dat de prijzen in de Nederlandse bouwsector boven het gemiddelde
in de Europese Unie liggen. Dit wordt door de OESO voor een belangrijk deel
verklaard uit de geringe mate van concurrentie in de Nederlandse bouwsector,
met name ten gevolge van het bestaan van een aantal kartels. Parallel hieraan
wordt in het Atkins-rapport gesteld dat bouwondernemers geen protectie dienen
te zoeken, maar hun productontwikkeling, hun kostenontwikkeling en hun marketing
dienen te verbeteren. In het Atkins-rapport wordt daarom aanbevolen een strategie
te volgen die gericht is op het bevorderen van de concurrentie. De conclusies
en aanbevelingen van het Atkins-rapport staan er dan ook geenszins aan in
de weg om het principe van vrije concurrentie, dat aan het wetsvoorstel ten
grondslag ligt, ook in de bouwsector toe te laten. Men kan in deze conclusies
en aanbevelingen daarentegen juist een ondersteuning hiervoor vinden. Het
voorgaande neemt overigens niet weg dat, zoals reeds eerder is opgemerkt,
afspraken tussen ondernemingen soms kunnen bijdragen tot een verbetering van
de productie, die ten goede kan komen aan de afnemers. Om die reden is in
het wetsvoorstel dan ook voorzien in een vrijstellings- en ontheffingsmogelijkheid.De leden van de SGP-fractie vroegen zich af of in het algemeen kan worden
aangegeven hoe wordt vastgesteld dat de marktwerking door mededingingsafspraken
wordt gefrustreerd. In antwoord daarop merk ik op dat er zeer diverse methoden
zijn om de invloed van marktmacht en mededingingsafspraken te meten. Er is
niet een eenduidige methodiek ontwikkeld. Voor een overzicht van gebruikte
en te gebruiken methoden verwijs ik bijvoorbeeld naar reeds eerder aangehaalde
(sectorale) studies en het handboek van D. Scherer en F. M. Ross5.De leden van de SGP-fractie vroegen zich af hoe valt te verklaren dat
in de door het vorige kabinet uitgevoerde sterkte-zwakte analyse van de Nederlandse
economie, zoals weergegeven in de nota Economie met open grenzen (kamerstukken
II 1989/90 21 670) ten aanzien van de mededinging slechts gesignaleerd
wordt dat sprake is van een «soms gebrekkige marktwerking». Ten
aanzien van de opmerking van de leden van de SGP-fractie over deze nota merk
ik op dat ook het huidige kabinet regelmatig een sterkte-zwakte analyse verricht
van de Nederlandse economie. Een recente analyse is weergegeven in de Toets
op het Concurrentievermogen, die in de zomer 1995 aan de Tweede Kamer is aangeboden.
Hoofdstuk 7 van deze toets is geheel gewijd aan het functioneren van de goederen-
en dienstenmarkten. Een belangrijke conclusie is dat Nederland wat het functioneren
van deze markten betreft niet goed scoort in het internationale speelveld.
Het vervolgonderzoek op de Toets op het Concurrentievermogen is onlangs naar
de Tweede Kamer gestuurd.De leden van deze fractie vroegen of met het argument dat een flink deel
van onze nationale markten nog relatief beschut is tegen directe importconcurrentie,
ook gedoeld wordt op importconcurrentie uit andere lidstaten van de EU. Met
het argument dat een flink deel van onze nationale markten nog relatief beschut
is tegen directe importconcurrentie, wordt inderdaad ook gedoeld op de importconcurrentie
uit andere lidstaten van de Europese Unie. Kern is dat de binnenlandse (sheltered)
sector, waar veel dienstverlenende bedrijven toe gerekend kunnen worden, geen
of onvoldoende directe concurrentie ondervindt van buitenlandse ondernemers,
ook niet van ondernemers uit lidstaten van de Unie. Dit ligt anders voor de
internationaal georiënteerde (exposed) sector, die wel directe importconcurrentie
ondervindt. Juist om ook de binnenlandse sector tot goede prestaties te prikkelen
is een gezonde «binnenlandse» marktwerking van groot belang, omdat
de binnenlandse sector zoals gezegd niet met concurrentiedruk van buitenaf
wordt geconfronteerd. Onvoldoende marktwerking in de binnenlandse sector kan
daarnaast ernstige negatieve gevolgen hebben voor de concurrentie-positie
van de exposed sector ten opzichte van het buitenland, omdat de sheltered
sector als een zeer belangrijke toeleverancier fungeert van de exposed sector.
Een gebrek aan marktwerking leidt immers, zoals hierboven reeds is aangegeven,
tot inefficiëntie die hogere prijzen tot gevolg kan hebben, die op hun
beurt tot verzwakking van de concurrentiepositie van de exposed sector kunnen
leiden.De leden van de SGP-fractie vroegen voorts hoe het begrip kartel door
de regering wordt gedefinieerd en of de regering de kwalificatie dat ons land
een kartelparadijs is voor haar rekening durft te nemen. Onder een kartel
wordt kortweg verstaan een afspraak tussen ondernemers die de mededinging
beoogt uit te schakelen dan wel te beperken. Dergelijke afspraken kunnen betrekking
hebben op prijzen, hoeveelheden, toetredingseisen, gebiedsafbakening en andere
parameters van de markt. Nederland sluit als een der laatste lidstaten aan
bij het reeds meer dan dertig jaar bestaande Europese regime ten aanzien van
bescherming van de mededinging. Prof. dr. H.W. de Jong wijst er in zijn ESB-artikel
op dat Nederland een lange traditie kent van kartelvorming6. Bovendien bijkt uit zijn artikel dat bij de behandeling van «zware»
mededingingsafspraken door de Commissie het in 40% van de gevallen om Nederlandse
zaken ging, hetgeen een indicatie is dat het Nederlandse beleid terzake sterk
uit de pas liep in vergelijking met de rest van de Unie.In 1992 bevatte het Kartelregister de volgende mededingingsregelingen: Prijsafspraken267Marktverdelingsovereenkomsten245 Exclusieve verkoopovereenkomsten45 Distributie overeenkomsten202Jaarverslag Wet economische mededinging 1991–1992Uit de tabel blijkt dat sprake was van een fors aantal geformaliseerde
en geregistreerde mededingingsregelingen. In het licht hiervan zou van een
kartelparadijs kunnen worden gesproken. Men bedenke hierbij bovendien dat
het gaat om geregistreerde (dat wil zeggen aangemelde) mededingingsregelingen.
Dat wil zeggen dat geheime mededingingsbeperkende afspraken niet in het kartelregister
zijn opgenomen. Overigens ben ik het met de leden van de SGP-fractie eens
dat uit het enkele feit dat in Nederland in de detailhandelssector een groot
aantal samenwerkingsverbanden bestaat, niet zonder meer kan worden afgeleid
dat de marktwerking in die sector wordt belemmerd en de mededinging wordt
beperkt. Dat neemt niet weg dat ook in deze sector gewaakt moet worden tegen
defensieve, verstarrende, aspecten van samenwerkingsvormen.De tot de SGP-fractie behorende leden vroegen tevens om een nadere toelichting
op het verband tussen de structurele problemen van Nederland op het gebied
van de werkgelegenheid en de rol van een jarenlang lankmoedig mededingingsbeleid.
In dit verband vroegen deze leden of het niet juist zo is dat Nederland als
het gaat om de creatie van nieuwe werkgelegenheid beter gescoord heeft dan
de meeste andere lidstaten van de EU. Op zichzelf is de constatering van de
leden van de SGP-fractie juist dat de werkgelegenheidsgroei in personen in
Nederland in de periode 1987–1994 boven het gemiddelde van de Europese
Unie heeft gelegen. Hierbij vallen echter enkele kanttekeningen te plaatsen: – De werkgelegenheidsgroei (gemeten in personen) lag boven het EU-gemiddelde
maar de werkgelegenheidsgraad (aantal werkenden als percentage van de potentiële
beroepsbevolking) is in Europees perspectief nog steeds laag. Een aanzienlijk
deel van ons arbeidspotentieel blijft hierdoor onbenut. Hoewel de mutaties
de goede kant op gaan, kent Nederland dus nog een fors «voorraadprobleem»,
zoals ook uit de Macro Economische Verkenning (MEV) 1997 van het Centraal
Planbureau blijkt.– In toenemende mate komt de concurrentie van landen buiten de EU;
in vergelijking met die landen zijn de Nederlandse prestaties minder indrukwekkend.
De benutting van het arbeidspotentieel in landen als Japan en de VS is fors
hoger dan in ons land. Van de Verenigde Staten is bekend dat deze een beduidend
grotere flexibiliteit op de productmarkten en de arbeidsmarkt kennen dan Nederland.– De werkgelegenheidsgroei gemeten in personen is in Europees perspectief
hoog. Voor een deel is dit het gevolg van de belangrijke rol die deeltijdarbeid
speelt. Gemeten in volledige banen (zogenaamde arbeidsjaren) is de werkgelegenheidsprestatie
minder groot.– Behalve een hoge werkgelegenheidsgroei kent Nederland ook een
zeer sterke groei van het arbeidsaanbod (die in Nederland sterker was dan
in andere Europese landen). Ondanks de werkgelegenheidsgroei resulteerde toch
een omvangrijke inactiviteit.– Uit de Macro Economische Verkenning (MEV) 1997 van het Centraal
Planbureau blijkt dat de werkgelegenheidsgroei in Nederland in de afgelopen
jaren voor een aanzienlijk deel valt terug te voeren op versterking van de
concurrentiepositie en loonkostenmatiging. Beide aspecten worden ondersteund
door lastenverlichting en beleid gericht op versterking van de mededinging.– Werkgelegenheid is weliswaar een belangrijke performance-variabele,
maar om inzicht te krijgen in de welvaartspositie van een land is het inkomen
per hoofd van de bevolking een relevantere variabele. Als naar deze indicator
wordt gekeken, dan is de positie van Nederland ten opzichte van het gemiddelde
van de OESO, van Noordwest-Europa en de Europese Unie in de jaren zeventig
en tachtig verslechterd. Deze verslechtering moet worden toegeschreven aan
een aantal structurele zwakheden in onze volkshuishouding, waaronder een gebrek
aan mededinging en groeidynamiek. Reeds eerder in deze paragraaf heb ik verwezen
naar empirisch onderzoek ter onderbouwing hiervan.De leden van de SGP-fractie merkten op dat volgens de OESO de concurrentiedruk
in ons land zwak lijkt. De OESO kiest hier zeer voorzichtige bewoordingen,
zo meenden de leden van de SGP-fractie. In dit verband vroegen de leden van
de SGP-fractie zich af of de OESO niet over harde bewijzen beschikt. Ik merk
hierover het volgende op. De OESO constateert in het in 1993 over Nederland
verschenen rapport dat er aanzienlijke beperkingen zijn van de mededinging
op de Nederlandse productmarkten. Volgens de OESO zijn deze te wijten aan
enerzijds het tolerante Nederlandse mededingingsbeleid (misbruiksysteem) en
anderzijds de diverse vormen van overheidsinterventie in het marktproces:
«as a result, many sectors of the economy are enmeshed in a web of restrictive
agreements, regulations and barriers to entry, and the degree of competition
(..) seems to be low». De OESO meent dat de macro-economische gevolgen
van een gebrek aan concurrentie beperkt lijken te zijn gebleven in vergelijking
met andere landen die een zwak mededingingsbeleid kennen. Zo is in de periode
1983–1993 de economische groei nauwelijks lager geweest dan het gemiddelde
in de Europese Unie en de inflatie is ook niet hoger geweest dan in de meeste
andere Europese landen. De OESO noemt een viertal mogelijke verklaringen voor
deze zogeheten macro-paradox:– De openheid van de Nederlandse economie heeft vermoedelijk de
mogelijkheden om actief misbruik te maken van marktmacht via hoge prijzen
en overwinsten, beperkt. De import als percentage van het BNP behoort tot
de hoogste van de hele OESO.– Het gebrek aan mededinging kan vooral tot uiting zijn gekomen
in verminderde innovativiteit. – De concentratiegraad van de Nederlandse industriële sectoren
is laag, waardoor Nederlandse industriële ondernemingen minder eenvoudig
direct marktmacht uit kunnen oefenen.– Ten slotte wijst de OESO erop dat het meten van macro-economische
gevolgen van een gebrek aan dynamiek moeilijk is. Hoewel voor sommige sectoren
duidelijke aanwijzingen zijn te vinden voor een gebrekkige mededinging, in
casu relatief hoge prijzen en relatief hoge winstmarges, is het moeilijk de
macro-economische gevolgen die daaruit voortvloeien, aan te wijzen. Dit hangt
voor een belangrijk deel samen met (methodologische) aggregatie-problemen.De voorzichtige uitlatingen van de OESO zijn naar mijn mening voor een
substantieel deel toe te schrijven aan het feit dat op het moment van het
verschijnen van dit rapport nog niet zoveel onderzoek was gedaan naar de marktwerking
op de productmarkten in Nederland. Er moest vooral geleund worden op buitenlandse
studies terzake. Bovendien heeft de OESO in haar methode om de gevolgen van
de zwakke concurrentiedruk in ons land te meten, vooral gekeken naar feitelijke
realisaties van een aantal macro-economische variabelen. De «score»
van deze variabelen wordt uiteraard door een aantal factoren bepaald, zodat
zonder een gericht onderzoek niet valt te traceren welke factoren exact (en
in welke mate) ten grondslag liggen aan deze realisaties. Die situatie is
sinds 1993 sterk veranderd: in Nederland wordt op initiatief van het Ministerie
van Economische Zaken onderzoek verricht naar de meso- en macro-economische
effecten van een gebrek aan marktwerking. De OESO heeft inmiddels een studiegroep
opgericht om de effecten in de verschillende lidstaten zoveel mogelijk empirisch
in kaart te brengen.Wat de vraag betreft hoe concurrentiedruk wordt gemeten verwijs ik ten
algemene naar hetgeen ik hierboven heb uiteengezet. De OESO heeft in haar
analyse onder andere gebruik gemaakt van het (relatieve) prijsniveau en de
winstmarge als indicatoren voor de concurrentiedruk. De marktkarakteristieken
van de verschillende OESO-landen zijn niet zonder meer vergelijkbaar, maar
in de analyses van de OESO wordt daar terdege rekening mee gehouden. De leden
van de SGP-fractie vroegen ook hoe valt te verklaren dat het prijsniveau in
Nederland volgens de OESO-studie Comparative price levels (1996), tot de laagste
van de ons omringende landen behoort en dat in de periode 1986–1994
van alle OESO-landen de consumentenprijzen in Nederland het minst zijn gestegen.
Hierover merk ik op dat het niveau van de inflatie wordt bepaald door een
reeks van factoren. In het algemeen kan worden vastgesteld dat de ontwikkeling
van de inflatie (stijging van de consumentenprijzen) afhankelijk is van macro-economisch
beleid zoals het wisselkoersbeleid en de binnenlandse loonontwikkeling. Gebrek
aan concurrentie hoeft dus niet per se te leiden tot een hoog algemeen prijspeil
in vergelijking met andere landen. De lage inflatie in Nederland is ondermeer
te danken aan de gematigde loonontwikkeling en het monetair beleid, waarbij
de gulden via het korte rente-instrument gekoppeld is aan de Duitse Mark.
Hiermee volgt De Nederlandsche Bank het Duitse monetair beleid, dat, zoals
bekend, tot de meest strenge monetaire regimes ter wereld kan worden gerekend.
Wel is het zo dat bij het bestaan van een effectieve concurrentie er minder
zwaar op andere inflatiebeperkende instrumenten hoeft te worden geleund. Overigens
blijkt gebrek aan concurrentie in bepaalde sectoren wel tot een hoog prijspeil
en eventueel relatief hoge winstmarges te kunnen leiden. De OESO heeft voor
onder andere de bouw en apotheken hoge prijsniveaus, respectievelijk hoge
winstmarges gevonden. Zoals ik eerder heb aangegeven laat macro-economisch
onderzoek voor de Nederlandse situatie zien dat de inflatie mogelijk (nog)
lager zou zijn geweest in de periode 1984–1990, indien er sprake zou
zijn geweest van meer flexibiliteit op de goederen- en dienstenmarkten. Studies
voor andere landen bevestigen het beeld dat vergroting van de flexibiliteit
tot een lagere inflatie kan leiden. Reagerend op de vragen van de leden van de fractie van de SGP over de
noodzaak tot omzetting van het huidige misbruikstelsel naar een verbodssysteem
merk ik op dat een verbodssysteem niet per se noodzakelijk is, maar wel zeer
wenselijk is. Hiervoor is een drietal redenen te noemen:– Het misbruiktoezicht is niet erg effectief gebleken; in de eerste
plaats ligt de bewijslast bij de overheid in het geval van misbruiktoezicht:
de overheid moet aantonen dat een bepaalde mededingingsafspraak bestaat en
bovendien vanuit mededinging nadelige gevolgen heeft. Dit maakt het mededingingsbeleid
tijdrovend en biedt bovendien weinig rechtszekerheid aan het bedrijfsleven,
omdat, ook al bestaat een mededinginsregeling al geruime tijd, daar altijd
nog tegen kan worden opgetreden. In de tweede plaats werken maatregelen onder
het misbruiktoezicht «ex nunc»: dat brengt mee dat een eventuele
opgelegde boete nooit betrekking kan hebben op de periode gedurende welke
een mededingingsafspraak nog niet is verboden of gedurende welke de gedragingen
die leiden tot misbruik van een economische machtspositie nog geen aanleiding
tot een aanwijzing aan de bij die economische machtspositie betrokken ondernemers
hebben gegeven. Van een dergelijk systeem gaat geen preventieve werking uit.
In de derde plaats is de effectiviteit van het misbruiktoezicht relatief sterk
afhankelijk van de ambities van de verantwoordelijke bewindspersoon. Een minister
die een scherp mededingingsbeleid voorstaat, zal meer kunnen bereiken met
het misbruiktoezicht dan een minister die op dit vlak minder ambities heeft.
In zijn memoires7 heeft dr. J. Zijlstra, indertijd
verantwoordelijk voor de invoering van de huidige Wet economische mededinging,
eveneens gerefereerd aan het gebrek aan effectiviteit van de huidige wet.– Aansluiting van het Nederlandse mededingingsbeleid bij het Europese
mededingingsbeleid is wenselijk uit een oogpunt van het voorkómen van
eventuele strijdigheid tussen de toepassing van de nationale regels en de
toepassing van de communautaire regelgeving op dit terrein.– Zoals ik reeds eerder heb opgemerkt, hebben inzichten vanuit de
economische wetenschap én de prestaties van Nederland ten aanzien van
de welvaartsontwikkeling duidelijk gemaakt dat onvoldoende concurrentie tot
welvaartsverliezen kan leiden. Bevordering van de concurrentie vormt een een
middel om tot betere welvaartsprestaties te komen. Om een dergelijke bevordering
te realiseren, is naar mijn oordeel een verbodssysteem zeer wenselijk. 1.3 Samenwerking tussen ondernemingenDe leden van de VVD-fractie vroegen wanneer sprake is van nuttige vormen
van samenwerking waarbij concurrentiebeperking aanvaardbaar kan zijn, en op
welke wijze en door wie dat wordt bepaald. Ik stel voorop dat verschillende
nuttige samenwerkingsvormen niet onder het verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel
vallen, omdat zij geen mededingingsbeperkingen zijn in de zin van artikel
85, eerste lid, van het EG-Verdrag, waaraan artikel 6 is ontleend. In de eerste
plaats zijn dat de samenwerkingsovereenkomsten waarop de Bekendmaking van
de Commissie van 29 juli 1968 inzake overeenkomsten, besluiten en onderling
afgestemde feitelijke gedragingen betreffende samenwerking tussen ondernemingen
(PbEG 1968, C 75, gerectificeerd in PbEG 1968, C 84) betrekking heeft. In
die bekendmaking worden samenwerkingsovereenkomsten genoemd die uitsluitend
tot doel hebben:– de uitwisseling van meningen en ervaringen, gemeenschappelijk
marktonderzoek, gemeenschappelijke bedrijfs- en bedrijfstakvergelijkingen
of het gemeenschappelijk opstellen van statistieken en calculatieschema's;– de samenwerking bij de boekhouding, de gemeenschappelijke kredietgarantie, het hebben van gemeenschappelijke incassokantoren
of gemeenschappelijke kantoren voor bedrijfs- of belastingadviezen;– het gemeenschappelijk uitvoeren van projecten betreffende onderzoek
en ontwikkeling, het gemeenschappelijk verstrekken van opdrachten daartoe
of de verdeling van dergelijke projecten onder de betrokken ondernemingen;– het gemeenschappelijk gebruik van productie-installaties en van
opslag- en transportinstallaties;– het gezamenlijk uitvoeren van opdrachten, als de betrokken ondernemingen
niet met elkaar in concurrentie staan of afzonderlijk niet in staat zijn de
opdrachten uit te voeren;– de gemeenschappelijke verkoop door niet-concurrerende ondernemingen,
gemeenschappelijke klanten- en reparatieservice van niet-concurrerende ondernemingen;– het voeren van gemeenschappelijke reclame, op voorwaarde dat de
betrokken ondernemingen niet worden belemmerd om zelf reclame te voeren;– het gebruik van een gemeenschappelijk kwaliteitsmerk, indien iedere
concurrent dat kwaliteitsmerk onder dezelfde voorwaarden kan gebruiken. In die EG-bekendmakingen is tevens aangegeven hoever die vormen van samenwerking
mogen gaan zonder dat er sprake is van een verboden mededingingsbeperking.
Voorts zijn geen mededingingsbeperkingen in de zin van artikel 85, eerste
lid, van het EG-Verdrag en ook niet van artikel 6 van het wetsvoorstel de
toeleveringsovereenkomsten waarop de Bekendmaking van de Commissie van 18
december 1978 betreffende de beoordeling van toeleveringsovereenkomsten in
het licht van artikel 85, eerste lid, van het Verdrag tot oprichting van de
Europese Economische Gemeenschap (PbEG 1979, nr. C1/2) betrekking heeft. Het
gaat daarbij om overeenkomsten krachtens welke een onderneming (opdrachtgever)
een andere onderneming (toeleverancier) belast met het volgens haar richtsnoeren
vervaardigen van producten, verlenen van diensten of uitvoering van werken,
die zijn bestemd om te worden geleverd aan de opdrachtgever of die voor rekening
van de opdrachtgever moeten worden verricht. Evenmin worden bepaalde verplichtingen
voor die toeleverancier met betrekking tot het gebruik van de door de opdrachtgever
ter beschikking gestelde technologie of uitrusting, als verboden mededingingsbeperkingen
beschouwd, indien die technologie of uitrusting noodzakelijk is om de toeleverancier
in staat te stellen de toeleveringsovereenkomst volgens de richtsnoeren van
de opdrachtgever uit te voeren. Behalve de genoemde EG-bekendmakingen zijn
ook de Europeesrechtelijke beschikkingenpraktijk en jurisprudentie richtinggevend
voor de interpretatie van artikel 6. Uit die beschikkingenpraktijk en jurisprudentie
is af te leiden dat ook gezamenlijke inkoop geen mededingingsbeperking is,
indien hij geen prijsbinding inhoudt en geen verplichting tot het exclusief
of hoofdzakelijk via de inkoopcombinatie afnemen van goederen. Ook selectieve
distributie-overeenkomsten zijn geen mededingingsbeperkingen, indien de selectiecriteria
uitsluitend een kwalitatief karakter hebben en objectief worden toegepast.
Het is belangrijk vast te stellen, dat uit het vorenstaande volgt dat zeer
veel van de thans in Nederland functionerende vormen van samenwerking onder
de nieuwe mededingingswet ongehinderd en ongewijzigd zullen kunnen blijven
voortbestaan. Dat geldt zowel voor samenwerkingsvormen in de detailhandel
als voor die in andere bedrijfssectoren en ongeacht of de daarbij betrokken
ondernemingen behoren tot het kleinbedrijf, het middenbedrijf of het grootbedrijf.
Wat samenwerkingsvormen die wel mededingingsbeperkingen inhouden betreft,
is het uitgangspunt dat die, om voor vrijstelling vatbaar te zijn, moeten
voldoen aan criteria, die zijn ontleend aan artikel 85, derde lid, van het
EG-Verdrag. Dat betekent dat zij moeten bijdragen tot verbetering van de productie
of van de distributie of tot bevordering van de technische of economische
vooruitgang. Een billijk aandeel van de daaruit voortvloeiende
voordelen moet de gebruikers ten goede komen en aan de betrokken ondernemingen
mogen geen concurrentiebeperkingen worden opgelegd die niet onmisbaar zijn
om die doelstellingen te bereiken, en ook mag aan hen niet de mogelijkheid
worden gegeven voor een wezenlijk deel van de betrokken goederen of diensten
de mededinging uit te schakelen. In verband met genoemd uitgangspunt worden
via de artikelen 12 en 13, eerste lid, van het wetsvoorstel mededingingsafspraken
vrijgesteld, waarvoor op basis van artikel 85, derde lid, van het EG-Verdrag
groepsvrijstellingen zijn vastgesteld (alleenverkoopovereenkomsten, exclusieve
afname-overeenkomsten, autodealer-overeenkomsten, franchise-overeenkomsten,
overeenkomsten betreffende technologieoverdracht, specialisatie-overeenkomsten,
onderzoeks- en ontwikkelingsovereenkomsten) en in artikel 14 van het wetsvoorstel
worden mededingingsafspraken vrijgesteld, waarvoor de Commissie op basis van
dat verdragsartikel een ontheffing heeft verleend. Bovendien zijn de criteria
van artikel 85, derde lid, van het EG-Verdrag overgenomen in de vrijstellingsmogelijkheid
van artikel 15 en in de ontheffingsmogelijkheid van artikel 17 van het wetsvoorstel.
Een vrijstelling op basis van artikel 15 wordt vastgesteld bij algemene maatregel
van bestuur. Bij de bestuursrechtelijke handhaving van de Mededingingswet
is het in eerste instantie aan de directeur van de dienst om te beoordelen,
of een mededingingsafspraak onder een wettelijke vrijstelling valt. Tegen
de beslissingen van de directeur staat de mogelijkheid open van bezwaar bij
die directeur en van beroep bij de bestuursrechter in twee instanties. Daarnaast
kan de vraag of een mededingingsafspraak onder een wettelijke vrijstelling
valt, voorwerp zijn van een procedure voor de burgerlijke rechter. De bevoegdheid
om voor een mededingingsafspraak een ontheffing te verlenen wordt in artikel
17 toebedeeld aan de directeur van de dienst. Ook tegen beschikkingen op een
aanvraag om ontheffing staan weer bezwaar bij de directeur en beroep in twee
instanties bij de bestuursrechter open. Ik merk op dat samenwerkingsorganisaties
die onder de werkingssfeer van artikel 85 van het EG-Verdrag vallen omdat
zij de handel tussen EU-lidstaten beïnvloeden, moeten voldoen aan de
criteria van de desbetreffende EG-vrijstelling. Dat betekent dat, als zij
daaraan voldoen, zij bij de invoering van de mededingingswet waarin die EG-vrijstellingen
doorwerken hun mededingingsafspraken niet meer zullen behoeven aan te passen.Hiermee heb ik tevens een antwoord gegeven op de vraag van de leden van
de D66-fractie om een toelichting op de aanvaardbaarheid van nuttige vormen
van samenwerking. Naar aanleiding van de vraag van die leden, of de bindende
prijsafspraken van de NDP ook een voorbeeld zijn van een nuttige vorm van
samenwerking, merk ik het volgende op. Zoals in paragraaf 6.2 van het algemeen
deel van de memorie van toelichting is vermeld, kan, overeenkomstig de beschikkingenpraktijk
van de Commissie, bij de invulling van de ontheffingscriteria van artikel
17 mede rekening gehouden worden met andere dan louter economische overwegingen,
zoals milieu en cultuur. Een ontheffing kan evenwel slechts worden verleend,
als aan alle vier ontheffingscriteria wordt voldaan. In de beschikkingenpraktijk
van de Commissie zijn horizontale prijsafspraken tot op heden altijd een te
vergaande mededingingsbeperking bevonden om te kunnen voldoen aan de cumulatieve
criteria zoals verwoord in artikel 85, derde lid, van het EG-Verdrag. Het
is overigens de bedoeling nog onder de werking van de Wet economische mededinging
op de aanvraag om een ontheffing van het Besluit horizontale prijsbinding
voor prijsafspraken in de dagbladpers, te beslissen. Een adviesaanvraag hierover,
heb ik, mede namens de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen,
op 10 juli 1996 aan de Commissie economische mededinging verzonden.
Voor de inhoud van de adviesaanvraag verwijs ik kortheidshalve naar Staatscourant
132, 12 juli 1996.De leden van de SGP-fractie vroegen naar de visie van de regering op de
stelling dat het wetsvoorstel geen dam mag opwerpen tegen commerciële
samenwerkingsvormen die ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf in staat
stellen hun concurrentiepositie ten opzichte van het grootbedrijf te handhaven.
Naar mijn mening moeten kleine en middelgrote ondernemingen vanzelfsprekend
de mogelijkheid hebben om zodanige afspraken te maken dat zij beter kunnen
concurreren met grote ondernemingen. De doelstelling van de nieuwe mededingingswet
is immers het bevorderen van de concurrentie en bepaalde vormen van samenwerking
kunnen bijdragen tot versterking van hun positie en kunnen daarmee ook de
concurrentie bevorderen. Zoals ik al heb aangegeven vallen zeer veel samenwerkingsovereenkomsten
niet onder het verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel en gelden voor verschillende
soorten samenwerkingsvormen die in beginsel wel onder dat artikel vallen,
vrijstellingen, als zij aan de desbetreffende criteria voldoen. Naar mijn
mening biedt het wetsvoorstel dan ook voldoende ruimte voor samenwerking,
als het maar om productieve vormen van samenwerking gaat en de beperkingen
van de mededinging die worden opgelegd onmisbaar zijn voor het functioneren
van die samenwerking en niet verder gaan dan daartoe nodig is. 1.4 Overige vragenDe leden van de PvdA-fractie waren van mening dat bij professies zoals
apothekers, medisch specialisten en notarissen duidelijk gekozen moet worden
tussen zorgverlener met een ambtelijk inkomen en koopman met zoveel mogelijk
vrije concurrentie. Zij vroegen zich af wat de gevolgen zijn van het wetsvoorstel
voor de professies. Ik wijs erop dat het wetsvoorstel – net als thans
het geval is bij de Wet economische mededinging – van toepassing is
op alle sectoren, dus ook op professies of vrije beroepsbeoefenaren. Vrije
beroepsbeoefenaren worden als gewone ondernemers aangemerkt. Dit wetsvoorstel
zal in beginsel dus dezelfde gevolgen hebben voor vrije beroepsbeoefenaren
als voor het overige bedrijfsleven. Opgemerkt moet worden dat voor een aantal
beroepsgroepen specifieke wettelijke regelingen bestaan die beogen de kwaliteit
van de beroepsuitoefening te waarborgen. Soms gaat dit gepaard met mededingingsbeperkingen,
zoals bijvoorbeeld in de gezondheidszorg. Met betrekking tot het toezicht
hierop kunnen dus overlappingen ontstaan met wettelijke beroepsregelingen.
Daarom zijn ingevolge de artikelen 16 en 101, tweede lid, mededingingsafspraken
die uit hoofde van een andere wet onderworpen zijn aan goedkeuring, door een
bestuursorgaan onverbindendverklaard, verboden of vernietigd kunnen worden
of op basis van een wettelijke verplichting tot stand zijn gekomen, voor de
duur van vijf jaar vrijgesteld van het verbod van artikel 6. In die tijd kan
wetgeving die een definitieve afbakening regelt worden voorbereid, waarbij
vanzelfsprekend de keuzen moeten worden gemaakt waar de leden van de PvdA-fractie
op wezen.De leden van de PvdA-fractie vonden dat concurrentievervalsing door overheidsbedrijven
zoveel mogelijk moet worden vermeden en pleitten voor administratieve maatregelen
ter scheiding van publieke en commerciële activiteiten. Zij vroegen welke
andere spelregels er volgens de regering moeten komen om concurrentievervalsing
tegen te gaan. De leden van de fractie van D66 misten in het wetsvoorstel
een regeling omtrent oneerlijke concurrentie door overheidsondernemingen en
vroegen hoe het vraagstuk van de oneerlijke mededinging zich naar de mening
van de regering verhoudt tot het voorliggende wetsontwerp. Ook de leden van
de CDA-fractie vroegen aandacht voor de problematiek van oneerlijke
concurrentie door overheidsinstellingen en vroegen om in te gaan op de kritiek
van de RCO en de daarin aangehaalde voorbeelden. Ook vroegen zij of het wetsvoorstel
voldoende effectieve middelen biedt om op te treden en zo nee, aan welke maatregelen
het kabinet dan denkt.Met de vragenstellers is het kabinet van mening dat oneerlijke concurrentie
door overheidsbedrijven zoveel mogelijk moet worden voorkomen. Bij scherpe
concurrentieverhoudingen – het doel van dit wetsvoorstel – gaat
het niet alleen om de verhoudingen tussen en de posities van particuliere
ondernemingen. Er moet ook voor gezorgd worden dat ingeval (semi-)overheidsinstellingen
in concurrentie met particuliere ondernemingen treden, dat gebeurt onder gelijke
concurrentiecondities voor alle spelers. Dat overheidsinstellingen op markten
actief zijn en daarbij in concurrentie met particuliere ondernemingen treden
lijkt een verschijnsel van toenemende betekenis te zijn. Overheidsondernemingen
die als publieke taak hebben om bepaalde goederen en diensten te leveren kunnen
in concurrentie treden met private ondernemingen. Maar ook is er een tendens
dat overheidsdiensten naast de publieke taakuitoefening en dus als nevenactiviteit
commerciële markten betreden. De Raad van Centrale Ondernemingsorganisaties
(RCO) en MKB-Nederland hebben bij het kabinet en de Kamer vele klachten van
ondernemers omtrent concurrentie op ongelijke voorwaarden onder de aandacht
gebracht.Anders dan door de leden van diverse fracties is verondersteld biedt het
wetsvoorstel mogelijkheden om ongelijke concurrentie door overheidsinstellingen
tegen te gaan. Met het overnemen van de EG-mededingingsregels in het Nederlandse
recht gaan ook de in de EG-praktijk ontwikkelde normen gelden. Daar geldt
dat overheidsinstellingen die als onderneming deelnemen aan het economisch
verkeer in principe op dezelfde wijze behandeld worden als particuliere ondernemingen.
Wel kunnen overheidsinstellingen uit hoofde van hun publieke taak een voorsprong
hebben op particuliere aanbieders. In het EG-mededingingsrecht wordt zo'n
voorsprong in het algemeen niet geaccepteerd. Dat gaat ook gelden onder de
nieuwe mededingingswet. Het gaat hierbij meestal niet om een mededingingsregeling,
maar om een economische machtspositie. Concurrentieverstoring door overheidsinstellingen
moet dan worden aangevat met gebruikmaking van het verbod van misbruik van
een economische machtspositie. In de jurisprudentie van het EG Hof van Justitie
zijn de volgende gedragingen als misbruik van een machtspositie aangemerkt:– het opleggen van onbillijke of discriminerende prijzen en voorwaarden;– het beperken van de toegang tot essentiële faciliteiten met
het oogmerk nevenactiviteiten aan blootstelling van concurrentie te onttrekken;– kruissubsidiëring van commerciële nevenactiviteiten
met middelen die uit hoofde van een publieke taak ter beschikking van de overheidsinstelling
staan.Het voorgaande beantwoordt ook de vragen van de leden van de PvdA-fractie
omtrent gevallen waarin kruissubsidiëring niet wenselijk is.Hoewel uit het voorgaande blijkt dat de nieuwe mededingingswet oplossingen
kan bieden, was het gezien de hoeveelheid signalen over concurrentievervalsing
toch aanleiding om een diepgaande analyse te laten maken. Het gaat hier niet
alleen om de vraag van gelijke concurrentiecondities uit hoofde van mededingingsbeleid,
maar ook om een grondige analyse van de publieke belangen die gemoeid kunnen
zijn met het op de markt laten optreden van overheidsinstellingen. In dit
kader zij ook gewezen op de Beleidslijn «werken voor organisaties binnen
en buiten de rijksoverheid», aan het parlement gezonden bij brief van
de Ministers van Binnenlandse Zaken, van Financiën en van Economische
Zaken (kamerstukken II, 1995/96, 24 036, nr. 16). Voorts is hier van
belang dat overheden in een zeer grote variëteit kunnen
deelnemen aan het economische verkeer; het betreft niet alleen onderdelen
van de rijksoverheid, maar ook gemeenten, provincies, zelfstandige bestuursorganen,
e.d. In het kader van het project Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteit
is een werkgroep «Markt en overheid» onder voorzitterschap van
prof mr. M.J. Cohen ingesteld. Deze heeft tot taak aan te geven welke ongelijkheden
in concurrentiepositie tussen publieke en private ondernemingen zich kunnen
voordoen. Ook zal de werkgroep voorstellen doen voor nadere oplossingen. Gezien
het voorgaande zal op deze plaats niet uitgebreid op de materie van ongelijke
concurrentie door overheidsdiensten en -ondernemingen worden ingegaan. Dat
zou vooruit lopen op de werkzaamheden van de werkgroep. Met het oog op de
behandeling van het onderhavige wetsvoorstel heeft de voorzitter van de werkgroep
aangegeven een tussenrapport op te stellen. Dit is inmiddels gereed en zal
een dezer dagen naar het parlement worden gezonden.Voor de beantwoording van de vragen van de leden van de CDA-fractie met
betrekking tot verkoop beneden inkoopprijs verwijs ik naar paragraaf 7 van
deze nota.De leden van de VVD-fractie vroegen om informatie over het Duitse gecombineerde
misbruik- en verbodsstelsel. Duitsland kent een verbodssysteem voor horizontale
kartelafspraken (en onderling afgestemde gedragingen), voor verticale prijsbinding
en voor verticale afspraken over leveringsvoorwaarden. Voor de andere verticale
mededingingsafspraken geldt een misbruiktoezicht. Het geven van adviesprijzen
in de verticale sfeer is verboden. Een uitzondering geldt voor het geven van
onverbindende adviesprijzen door leveranciers van merkartikelen. Hiervoor
geldt een misbruiktoezicht.In aanvulling op alle verbodsbepalingen geldt dat het niet is toegestaan
aanbevelingen te doen die door uniforme navolging leiden tot het ontwijken
van deze verboden. Het verbod voor horizontale afspraken kent een aantal uitzonderingen,
namelijk voor: conditiekartels, kortingkartels, crisiskartels, specialisatiekartels,
samenwerkingsverbanden in het midden- en kleinbedrijf, inkoopverbanden, exportkartels
en importkartels. Voor enkele van deze vrijstellingen geldt dat de regelingen
moeten worden aangemeld bij het Bundeskartellamt (BKA) en expliciet door het
BKA moeten worden goedgekeurd. Voor andere regelingen geldt het «Widerspruchsverfahren»,
dat wil zeggen dat de regeling wordt geacht te zijn goedgekeurd indien het
BKA niet binnen drie maanden na de melding bezwaar heeft aangetekend. De vrijstelling
voor conditiekartels heeft betrekking op de toepassing van gelijkluidende
algemene handelsvoorwaarden, met inbegrip van voorschriften inzake betalingskortingen.
Conditiekartels zijn onderworpen aan het Widerspruchsverfahren. Ook kortingkartels
zijn onderworpen aan het Widerspruchsverfahren. Deze vrijstelling heeft uitsluitend
betrekking op kortingen die de tegenprestatie vormen voor bijzondere prestaties
van de afnemer, zoals hoeveelheidskortingen en groothandelskortingen. Crisiskartels
moeten expliciet door het BKA worden goedgekeurd. Voor de specialisatiekartels
geldt een Widerspruchsverfahren, evenals voor de vrijstelling van samenwerkingsverbanden
binnen het midden- en kleinbedrijf. Het betreft hier samenwerkingsvormen die
doorgaans binnen de toepassingssfeer van de bekendmaking van de Commissie
inzake samenwerkingsovereenkomsten vallen. De samenwerkingsverbanden kunnen
betrekking hebben op onder andere gemeenschappelijke reclame (adviesprijzen),
voorraadvorming, verkoop, merken, boekhouddiensten, marktanalyses, etc. De
samenwerking mag niet exclusief zijn. Voor de inkoopcombinaties geldt een
vrijstelling als zij het concurrentievermogen van MKB-bedrijven verbeteren
zonder dat de concurrentie op de markt wezenlijk wordt geschaad. Zij behoeven
dan niet te worden aangemeld en zijn enkel onderworpen aan misbruiktoezicht.
De vrijstelling geldt op voorwaarde dat een verplichting tot afname ontbreekt.
Directe of indirecte dwang tot afname maakt dat het verbod onmiddellijk van
toepassing is. Bij exportkartels geldt een vrijstelling indien deze uitsluitend
betrekking hebben op buitenlands grondgebied. Ook voor importkartels kan het
BKA een ontheffing verlenen. Voorts bestaat de mogelijkheid voor de Minister
van Economische Zaken om op verzoek een ontheffing te verlenen voor kartels
die noodzakelijk zijn om redenen van algemeen economisch belang. De Duitse
mededingingswet kent geen bagatelvrijstelling, wel heeft het BKA door middel
van een bekendmaking aangegeven in welke gevallen het in de regel niet optreedt.
Dit is het geval indien de samenwerking leidt tot een prestatieverbetering
voor de desbetreffende bedrijven, de samenwerking slechts een kleine kring
van zelfstandige kleine en middelgrote ondernemingen omvat en het gezamenlijke
marktaandeel hoogstens 5% bedraagt. De bagatelbekendmaking ziet echter niet
op prijsafspraken, quotering en gebiedsverdelingsafspraken omdat deze nooit
of te nimmer als prestatiebevorderend worden gezien.Op dit moment overweegt Duitsland een geheel nieuwe mededingingswet te
introduceren. In de nieuwe wet wordt aangesloten bij de EG-mededingingsbepalingen.
De ratio voor aansluiting bij de EG-systematiek is dat een groot deel van
het bedrijfsleven al onder het EG-recht valt en het de rechtsgelijkheid en
rechtszekerheid bevordert. Aansluiting wil zeggen dat een algemeen verbod
wordt geïntroduceerd dat gelijkluidend zal zijn aan artikel 85, eerste
lid van het EG-verdrag en een verbod op het misbruik maken van een economische
machtspositie (artikel 86 van het EG-Verdrag). De nieuwe wet zal tevens voorzien
in een ontheffingsmogelijkheid, gelijkluidend aan de criteria van artikel
85, derde lid, en de mogelijkheid van groepsvrijstellingen. Zuiver verticale
afspraken blijven vooralsnog onderworpen aan een misbruiktoezicht, uitgezonderd
verticale prijsbinding. Met de introductie van een nieuwe wet zullen bestaande
vrijstellingen, zoals exportkartels, importkartels, konditiekartels vervallen.
De vrijstelling voor inkooporganisaties blijft gehandhaafd. Of deze wijzigingen
worden doorgevoerd is overigens op dit moment nog niet duidelijk.Concluderend merk ik op dat het huidige Duitse systeem weliswaar afwijkt
van het EG-regime, maar dat het in essentie net zo strikt is als het communautaire
mededingingsrecht (met name omdat het verbod van horizontale afspraken in
Duitsland ruim wordt geïnterpreteerd, zodat ook vele verticale afspraken
onder het verbod vallen en omdat elke vorm van prijsbinding altijd verboden
is) en het huidige Nederlandse wetsvoorstel en dat ook de Duitse regering
aansluiting bij de systematiek van het communautaire mededingingsrecht prefereert.De leden van de D66-fractie en van de GPV-fractie vroegen naar de aansluiting
van de nationale wetgeving op de EG-regelgeving; zij wezen daarbij op het
Groenboek over verticale overeenkomsten dat binnen de Europese Commissie wordt
voorbereid. Wat het Groenboek betreft verwijs ik naar het tweede deel van
het antwoord dat het lid van de Commissie de heer Van Miert, heeft gegeven
op een vraag uit het Europees Parlement. Daarin zegt de heer Van Miert dat
de Commissie het Groenboek in de loop van 1996 zal publiceren om te stimuleren
tot overleg in brede kring over de behandeling van deze overeenkomsten. Hij
geeft daarin aan het nog voorbarig te achten om een uitspraak te doen over
de precieze inhoud van het Groenboek, maar meldt dat de Commissie in elk geval
een diepgaand onderzoek zal verrichten naar de behandeling van die overeenkomsten
onder de EG-mededingingsregels. Het Groenboek is daarom meer te zien als een
discussiestuk dan als een voorstel tot wijziging van de EG-mededingingsregels.
Uit het antwoord van de heer Van Miert is af te leiden dat een aanpassing
van de EG-mededingingsregels wat verticale mededingingsafspraken betreft in geen geval binnen een paar jaar te verwachten is. Mocht het ooit tot
een dergelijke aanpassing komen, hetgeen allerminst zeker is, dan zal die
naar alle waarschijnlijkheid worden gerealiseerd door wijziging van de bestaande
EG-vrijstellingen. Via de verwijzing in de artikelen 12 en 13, eerste lid,
van het wetsvoorstel, werken die wijzigingen door in de mededingingswet, zonder
dat daartoe wetswijziging nodig is. Ik zie dan ook geen enkele aanleiding
om de behandeling van dit wetsvoorstel uit te stellen tot de eventuele aanpassing
van de EG-mededingingsregels.De vragen van deze leden over oneerlijke mededinging zijn reeds eerder
in deze paragraaf beantwoord.De leden van de RPF-fractie vroegen of het nieuwe mededingingsbeleid,
naast de vernieuwingen in de Vestigingswet en de Winkeltijdenwet, niet voor
een overkill zorgt voor met name de detailhandel. Daardoor zou het niet zozeer
de vraag zijn of deze bedrijven sterk genoeg zijn om in de markt stand te
houden, maar of ze slim genoeg zijn en tijd genoeg hebben om voor alle noodzakelijke
aanpassingen te zorgen die de overheid eist. Ik meen dat de zorgen die de
leden van de RPF-fractie op dit punt kennelijk hebben ongefundeerd zijn. Allereerst
is van belang dat de vernieuwingen in de vestigingswetgeving en de Winkeltijdenwet
van zittende ondernemiers geen nieuwe door de overheid gestelde aanpassingen
eisen, maar hun alleen meer vrijheid bieden om hun marktgedrag zelf te bepalen.
De detailhandel is derhalve vrij om van de geboden ruimte gebruik te maken,
maar hoeft dat niet te doen. Het spreekt voor zichzelf dat deze ruimte niet
door kartelachtige afspraken weer teniet mag worden gedaan. Het ter zake gevoerde
beleid zou dan immers worden uitgehold. In die zin kan niet gesproken worden
van overkill, maar veeleer van complementaire wetgeving. Ook wil ik wijzen
op de franchise-vrijstelling (doorwerking van het EG-regime via de artikelen
12 en 13, eerste lid, van het wetsvoorstel) en op de bagatelvoorziening (artikel
7) op grond waarvan mededingingsbeperkingen met een ondergeschikte betekenis
van het verbod van artikel 6 zijn vrijgesteld. Een niet onaanzienlijk deel
van de (kleine) detailhandel zal hierdoor van extra lasten zijn gevrijwaard.
Voorts is van belang dat indien en voorzover de detailhandel betrokken is
bij mededingingsbeperkende afspraken die door het verbod worden getroffen –
en dat is lang niet altijd het geval – ontheffing kan worden gevraagd.
Alsdan hoeft slechts een van de betrokken deelnemers mede namens de anderen
het ontheffingsverzoek in te dienen. Voorzover de Mededingingswet aanpassingen
vereist, meen ik dat het vermogen daartoe van het midden- en kleinbedrijf
ruim voldoende moet worden geacht om daar adequaat op in te spelen.Deze leden vroegen in hoeverre getest is wat voor toename in administratieve
lasten het wetsvoorstel voor met name de kleine detailhandel heeft. De toename
van administratieve belasting voor de kleine detailhandel blijft beperkt,
omdat met name deze profijt zal hebben van de bagatelvoorziening van artikel
7 van het wetsvoorstel. Bij de beantwoording van de vragen van de leden van
de CDA-fractie en de VVD-fractie over de bagatelvoorziening hierna in paragraaf
5.2, vermeld ik dat onderzoek heeft uitgewezen dat nagenoeg het gehele kleinbedrijf
en een deel van het middenbedrijf profiteert van deze voorziening.Voorts vroegen de leden van de RPF-fractie in hoeverre dit voorstel van
wet past in het dereguleringsproces. Juist omdat er wordt gedereguleerd en
daardoor allerlei voor ondernemingen belemmerende regels worden afgeschaft,
is het van belang dat er een goede mededingingswet is, op basis waarvan een
krachtig mededingingsbeleid kan worden gevoerd, zodat de speelruimte die ondernemers
wordt geboden door afschaffing van regels niet door de afspraken onderling
weer wordt ingeperkt. Dereguleren en intensiveren van mededingingsbeleid zijn
als het ware communicerende vaten. De vraag van de leden van de GPV-fractie met betrekking tot het Groenboek
verticale mededingingsbeperkingen heb ik hierboven, tezamen met de soortgelijke
vraag van de leden van de fractie van D66, beantwoord. 2. Adviezen van de Sociaal-Economische Raad en van de
Commissie economische mededingingOp de opmerkingen van de leden van de D66-fractie omtrent de adviezen
van de Sociaal-Economische Raad en van de Commissie economische mededinging
alsook van de Raad van State over de gekozen uitvoeringsstructuur ga ik in
paragraaf 13 van deze nota nader in.Voor mijn reactie op de opmerking van deze leden over de bagatelvoorziening
verwijs ik naar paragraaf 5.2 van deze nota.De leden van de fractie van D66 vonden met de SER dat mededingingsbeperkende
afspraken tussen overheidsinstellingen alleen toelaatbaar zijn als deze aan
stringente voorwaarden worden gebonden en vroegen zich af waarom het wetsvoorstel
niet een ruimere regeling bevat die oneerlijke overheidsconcurrentie verbiedt.
Deze vraag is beantwoord in paragraaf 1.4 van deze nota waar is ingegaan op
oneerlijke concurrentieverhoudingen. 3. Uitgangspunten van de mededingingswetDe leden van CDA-fractie vroegen hoe bekendmakingen van de Europese Commissie
worden overgenomen in de Mededingingswet. Zoals ik in paragraaf 4 van de memorie
van toelichting heb aangegeven ga ik ervan uit dat de nieuwe mededingingswet
niet strenger en niet soepeler dient te zijn dan de EG-mededingingsregels.
Daarom zijn in artikel 12 van het wetsvoorstel alle verordeningen waarbij
artikel 85, eerste lid, van het EG-Verdrag buiten toepassing wordt verklaard
overgenomen in een vrijstelling van het nationale verbod. Bekendmakingen van
de Commissie kunnen niet vergeleken worden met verordeningen van de Raad of
van de Commissie; de Commissie noch de rechter is juridisch gezien gebonden
aan dergelijke bekendmakingen. Zij kunnen ook op eenvoudige wijze gewijzigd
of ingetrokken worden. De desbetreffende bekendmakingen hebben veeleer de
functie van het uitdragen van de zienswijze van de Commissie over de toepasselijkheid
van de mededingingsregels in bepaalde gevallen. De ondernemingen kunnen daaraan
een bepaalde mate van zekerheid ontlenen, en de werklast van de Commissie
wordt zoveel mogelijk beperkt doordat bijvoorbeeld aanvragen om ontheffing
«voor de zekerheid» achterwege kunnen blijven. Ik acht het daarom
onwenselijk om deze bekendmakingen rechtstreeks te laten doorwerken in de
Mededingingswet. Bij de toepassing van de Mededingingswet zullen deze bekendmakingen
voor de dienst echter een belangrijke leidraad vormen, mede met het oog op
de hierboven genoemde wenselijkheid van convergentie met het Europese mededingingsbeleid.
Als dat in de praktijk nuttig en behulpzaam blijkt te zijn bij de toepassing
van bepalingen van de wet kan de directeur beleidsregels vaststellen.De leden van de VVD-fractie vroegen om een toelichting op de positie van
de overheid in de Mededingingswet. Zij meenden dat concurrentievervalsing
door (semi-)overheidsinstellingen vermeden moet worden en vroegen of richtlijnen
uitgewerkt kunnen worden voor de prijsvorming. Voor het antwoord op deze vragen
zij verwezen naar het antwoord op gelijkluidende vragen van de leden van de
fracties van PvdA, CDA en D66 in paragraaf 1.4 van deze nota. De leden van
de VVD-fractie drongen ook aan op een notitie van de regering over de positie
van de ZBO's. Op dit moment vindt er naar aanleiding van het kabinetsstandpunt
over het rapport van de Algemene Rekenkamer inzake ZBO's en ministeriële
verantwoorlijkheid (kamerstukken II 1994/95, 24 130, nr. 3) een doorlichting
van ZBO's plaats. Hierbij zijn alle departementen betrokken. Ook zijn inmiddels
de Aanwijzingen inzake zelfstandige bestuursorganen tot stand gekomen (Stcrt.
1996, 177). In de doorlichtingsoperatie wordt o.a. geïnventariseerd in
hoeverre bestaande ZBO's aan deze aanwijzingen voldoen en wordt getracht een
beter inzicht in de materie te verwerven. Naar het zich laat aanzien zullen
de resultaten van deze operatie dit najaar, of uiterlijk begin 1997, aan de
Tweede Kamer worden gezonden.De leden van de fractie van D66 vroegen om een inventarisatie van de punten
waarop materieel en formeel de Europese garanties en systematiek worden gevolgd
en waar daarvan wordt afgeweken. Zij zagen daarbij gaarne de regels van de
Algemene wet bestuursrecht betrokken.Materieel is zoveel mogelijk aangesloten bij de EG-systematiek, dat wil
zeggen een verbodssyteem met generieke vrijstellingsmogelijkheden en ontheffingen
en doorwerking van de EG-vrijstellingen en -ontheffingen, een vrijstelling
voor ondernemingen belast met taken van algemeen economisch belang en concentratietoezicht
dat geïnspireerd is op de EG-concentratiecontroleverordening. Afwijkend
zijn de bagatelvoorziening van artikel 7, eerste lid, en de vrijstellingsmogelijkheid
voor mededingingsregelingen van duidelijk ondergeschikte betekenis (artikel
7, tweede lid). In het EG-recht is geen sprake van een bagatelvrijstelling
maar van een beleid van de Commissie, dat zij door middel van een Bekendmaking
bekend maakt in het C-publikatieblad.Voordat ik inga op het formele recht, wil ik eerst op een paar algemene
aspecten wijzen. In het EG-recht en het wetsvoorstel zijn drie categorieën
van beschikkingen te onderscheiden, namelijk ontheffingsbeschikkingen, concentratiebeschikkingen
en sanctiebeschikkingen. Hiervoor gelden verschillende procedures. Ik loop
hieronder deze procedures na aan de hand van de belangrijkste onderdelen,
namelijk het horen van betrokkenen en derden-belanghebbenden, bescherming
van vertrouwelijke bedrijfsgegevens en de termijnen waarbinnen op aanvragen
om ontheffing en om concentratievergunning moeten worden beslist. Bij sanctiebeschikkingen
ga ik nog op enkele specifiek daarmee verband houdende onderwerpen in, zoals
zwijgrecht en cautie. Het zou het bestek van deze nota naar aanleiding van
het verslag verre te buiten gaan indien ik ieder detail van iedere procedure
zou belichten. Mochten de leden van de fractie van D66 naar aanleiding van
mijn uiteenzetting nog specifieke vragen op bepaalde onderdelen hebben, dan
zal ik die graag beantwoorden tijdens de verdere behandeling van dit wetsvoorstel.De regeling voor de behandeling van ontheffingsaanvragen is vervat in
hoofdstuk 4, paragraaf 4 van het wetsvoorstel. Wat het EG-recht betreft zijn
regels te vinden in Verordening nr. 17 (Verordening (EEG) nr. 17/62 van de
Raad van de Europese Gemeenschappen van 6 februari 1962 betreffende de toepassing
van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (Pb. nr. 13 van 21 februari 1962,
blz. 204/62) en Verordening (EEG) nr. 99/93 van de Commissie van de Europese
Gemeenschappen van 25 juli 1963 betreffende het horen van belanghebbenden
en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van Verordening nr. 17
(PbEG 2269/63). Op een aanvraag om ontheffing moet op grond van artikel 19
van het wetsvoorstel binnen vier maanden worden beslist (met verlengingsmogelijkheid
van vier maanden). Voor een beslissing op een aanmelding bij de Commissie
geldt geen termijn; beslissingen duren vaak langer dan een jaar en vaak wordt
in het geheel geen beschikking gegeven, maar wordt de aanmelding informeel
afgedaan met een comfort-letter. Zowel in het EG-recht als in het wetsvoorstel
kan een ontheffing terugwerken tot de datum van aanvraag. Op grond van artikel
18 van het wetsvoorstel jo. afdeling 3:4 van de Algemene wet bestuursrecht
wordt de zakelijke inhoud van een ontheffingsaanvraag gepubliceerd. Voorts
worden de aanvraag en de daarop betrekking hebbende stukken ter
inzage gelegd. Derden-belanghebbenden worden in de gelegenheid gesteld hun
zienswijze kenbaar te maken. De aanvrager krijgt in beginsel de gelegenheid
daarop weer te reageren. Als de Commissie voornemens is een ontheffing te
verlenen, moet zij een aankondiging in het Publikatieblad plaatsen en derden
de gelegenheid geven te worden gehoord. Is de Commissie voornemens een ontheffing
te weigeren, dan worden punten van bezwaar geformuleerd die aan de betrokken
partijen worden voorgelegd. Er zijn geen communautaire voorschriften omtrent
de vraag welke stukken partijen en derden-belanghebbenden al of niet mogen
inzien. Hierover zijn wel regels ontwikkeld in de jurisprudentie. Deze komen
erop neer dat vertrouwelijke bedrijfsgegevens niet ter inzage mogen worden
gegeven. Het oordeel hierover is aan de Commissie. Indien de Commissie met
de betrokkenen van mening verschilt over het vertrouwelijke karakter van gegevens,
dient zij, alvorens de gegevens bekend te maken, de onderneming in de gelegenheid
te stellen de daarop betrekking hebbende beslissing aan het Hof van Justitie
van de EG voor te leggen (HvJ EG inzake Akzo-Commissie, zaak C 62/86, JUR.
1991, blz. 1–3359). Wat dit wetsvoorstel betreft is een en ander geregeld
in artikel 18 van dit wetsvoorstel jo. artikel 3:11, tweede lid, van de Awb.
Op grond hiervan gelden de regels van artikel 10 van de Wet openbaarheid van
bestuur. Artikel 10, eerste lid, onder c, van die wet bepaalt dat bedrijfs-
en fabricagegegevens, die vertrouwelijk aan de overheid zijn meegedeeld, niet
ter inzage worden gegeven. Op grond van het tweede lid, onderdeel g, van dat
artikel blijft het verstrekken van informatie eveneens achterwege voor zover
het belang daarvan niet opweegt tegen het voorkomen van onevenredige bevoordeling
of benadeling van bij de aangelegenheid betrokken (rechts-)personen of derden.
Bij de behandeling van ontheffingsaanvragen op grond van de Wet economische
mededinging is de praktijk bij het Ministerie van Economische Zaken dat partijen
kunnen aangeven welke gegevens zij als vertrouwelijk beschouwen. Doorgaans
wordt dat oordeel gevolgd. Denkt Economische Zaken anders over het karakter
van de gegevens, dan wordt dat de onderneming gemotiveerd bericht. Na een
korte periode worden de gegevens dan ter inzage gegeven. In een kort gedingprocedure
kan die bekendmaking eventueel worden voorkomen. Het lijkt mij in de rede
te liggen dat de Dienst voor de mededinging in de toekomst eenzelfde werkwijze
volgt. De Commissie publiceert de essentialia van de beschikking in het Publikatieblad;
zakengeheimen mogen niet aan de openbaarheid worden prijsgegeven (artikel
21 Verordening nr. 17). Bekendmaking van een ontheffingsbeschikking op grond
van dit wetsvoorstel geschiedt door toezending aan de aanvrager(s). Van de
beschikking wordt op grond van artikel 18 van het wetsvoorstel (zoals gewijzigd
bij nota van wijziging, onderdeel D) mededeling gedaan in de Staatscourant;
de beschikking wordt voorts ter inzage gelegd bij de dienst. Gegevens die
op grond van artikel 10 van de Wet openbaarheid van bestuur niet voor verstrekking
in aanmerking komen worden niet ter inzage gelegd.Bij het concentratietoezicht geldt zowel in het EG-recht als in dit wetsvoorstel
een uiteindelijke termijn van vier maanden na aanmelding; in het wetsvoorstel
is die termijn om de in paragraaf 10.7.3 van de memorie van toelichting uiteengezette
redenen opgeknipt in een termijn van vier weken en een van dertien weken.
In beide regelingen is, indien niet binnnen de gestelde termijn wordt beslist,
de concentratie toegestaan (zie artikel 10, zesde lid, van de Concentratieverordening
en de artikelen 37, derde lid, en 44, tweede lid, van het wetsvoorstel). De
Concentratieverordening bevat wel voorschriften over de inzage van stukken.
Artikel 18, derde lid, bepaalt dat het dossier tenminste toegankelijk is voor
de rechtstreeks betrokken partijen, met inachtneming van het belang van ondernemingen
dat hun zakengeheimen niet worden prijsgegeven. De voorbereiding
van een beschikking omtrent een vergunning op grond van het wetsvoorstel geschiedt,
evenals bij ontheffingen, met toepassing van afdeling 3:4 van de Algemene
wet bestuursrecht. Voor de inzage van stukken geldt dus hetgeen hierboven
al is vermeld. De essentie van de beschikking van de Commissie wordt gepubliceerd,
met weglating van zakengeheimen (artikel 20 Concentratieverordening). Voor
de bekendmaking van de beschikking van de directeur van de Dienst voor de
mededinging omtrent een concentratievergunning gelden dezelfde regels als
hierboven zijn weergegeven met betrekking tot een ontheffingsbeschikking.
Bij de ter inzagelegging van de beschikking bij de dienst worden dus bedrijfs-en
fabricagegegevens weggelaten (artikel 44, vierde lid, wetsvoorstel).Als laatste categorie komen de sanctiebeschikkingen aan de orde. In het
wetsvoorstel is, in afwijking van afdeling 4.1.2 van de Algemene wet bestuursrecht,
voorzien in een absolute hoorplicht (artikel 60). Dit horen geschiedt op basis
van het zogenaamde rapport, waarin (onder meer) de feiten en omstandigheden
staan vermeld op grond waarvan vermoed wordt dat een overtreding is begaan.
Dit rapport is vergelijkbaar met de zogenaamde punten van bezwaar, die de
Commissie opstelt en waarover zij de betrokkenen hoort (zie artikel 2, tweede
lid, verordening 99/63). Het wetsvoorstel voorziet in een zwijgrecht van de
vermoedelijke overtreder (artikel 53), in het EG-recht vloeit dit recht voort
uit jurisprudentie van het Hof van Justitie. Artikel 53 van het wetsvoorstel
kent voorts een cautieplicht; het EG-recht voorziet daar niet in. Zie uitvoeriger
over zwijgrecht en cautieplicht de memorie van toelichting op artikel 53.
De terinzagelegging van stukken is geregeld in artikel 60, tweede en derde
lid, van het wetsvoorstel. Ook hier geldt, evenals bij ontheffingsaanvragen
en concentratieprocedures, dat op grond van artikel 10 van de Wet openbaarheid
van bestuur vertrouwelijke bedrijfsgegevens niet ter inzage worden gelegd.
In de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de EG en het Gerecht van
eerste aanleg heeft zich een vergelijkbare praktijk ontwikkeld. Artikel 51
van het wetsvoorstel voorziet – in navolging van EG-jurisprudentie –
in een uitbreiding van het verschoningsrecht voor advocaten van artikel 5:20
van de Algemene wet bestuursrecht. De publicatie van de sanctiebeschikking
is geregeld in artikel 65. Ook hier weer worden vertrouwelijke bedrijfsgegevens
niet ter inzage gelegd. De Commissie heeft de praktijk ontwikkeld sanctiebeschikkingen
te publiceren in het Publikatieblad met weglating van vertrouwelijke bedrijfsgegevens.
Bezwaar en beroep hebben in het wetsvoorstel – overeenkomstig het advies
van de Raad van State – schorsende werking. Dat is in het EG-recht niet
het geval. In de praktijk neemt de Commissie wel genoegen met een bankgarantie
voor de boete plus rente.Ik hoop met het bovenstaande de leden van de D66-fractie ervan te hebben
overtuigd dat het wetsvoorstel een adequate, op de materie afgestemde, regeling
van formele aspecten biedt. Waar nodig zijn daarbij algemene voorschriften
van de Algemene wet bestuursrecht aangevuld of verbijzonderd. Ook is rekening
gehouden met bepalingen van EG-recht- en omdat formele aspecten in het EG-mededingingsrecht
nogal eens in de rechtspraak zijn ontwikkeld – met de jurisprudentie
van het Hof van Justitie.De leden van de fractie van D66 vroegen voorts een onderbouwing van het
feit dat de Nederlandse mededingingsregels niet strenger en niet soepeler
zullen zijn dan de EG-regels. Allereerst is zoveel mogelijk de formulering
van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag overgenomen. Ten tweede werken de
EG-groepsvrijstellingen door, ook in nationale gevallen. Dit betekent dat
iets wat op Europees niveau is vrijgesteld van het kartelverbod, automatisch
is vrijgesteld van het nationale verbod. Ten derde zullen de Europeesrechtelijke
beschikkingenpraktijk en jurisprudentie mede richtinggevend zijn voor de reikwijdte
van het verbod. In paragraaf 1.3 hierboven is reeds op een aantal aspecten
ingegaan. Voor een nadere uitwerking van enige andere aspecten
verwijs ik verder naar paragraaf 6 van deze nota.Wat betreft de constatering van leden van de D66-fractie dat fusies tussen
banken en verzekeringen zich aan het Nederlandse concentratiebeleid onttrekken,
verwijs ik naar hetgeen in paragraaf 10 van deze nota daaromtrent wordt opgemerkt. 5. Mededingingsafspraken 5.1 Verbod van mededingingsafsprakenDe leden van de D66-fractie vroegen naar de reikwijdte in de praktijk
van het verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel. De begrippen overeenkomst,
onderling afgestemd feitelijk gedrag en besluit in artikel 6 van het wetsvoorstel
hebben dezelfde betekenis als die begrippen in artikel 85 van het EG-Verdrag.
Toepassing van artikel 6 van het wetsvoorstel en van artikel 85 van het EG-Verdrag
is slechts mogelijk wanneer er sprake is van afstemming tussen ondernemingen.
In welke verschijningsvorm (overeenkomst, onderling afgestemde feitelijke
gedraging of een besluit) deze afstemming plaatsvindt is niet relevant. Het
gaat met name om de economische effecten van handelingen. Een handeling kan
zowel elementen hebben van een overeenkomst als van een onderling afgestemde
feitelijke gedraging. Van belang is dat ongeacht de verschijningsvorm sprake
is van marktgedrag dat niet door elke onderneming individueel in vrijheid
wordt bepaald. Wanneer een onderneming daarentegen zijn marktgedrag zuiver
individueel bepaalt, daarbij inspeelt op de situatie op de relevante markt
en rekening houdt met de gedragingen van derden dan zal er geen sprake zijn
van onder artikel 6 verboden gedrag.Deze leden vroegen voorts waarom afspraken tussen de Staat en een onderneming
niet onder het verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel vallen. Voorop staat
inderdaad dat afspraken, welke de Staat of een ander publiekrechtelijke lichaam
aangaat met een onderneming in de uitoefening van hun publiekrechtelijke functie,
dus als bestuursorgaan, buiten het toepassingsbereik van het wetsvoorstel
vallen. Artikel 6 van het wetsvoorstel omvat op gelijke voet als artikel 85
van het EG-Verdrag uitsluitend overeenkomsten tussen ondernemingen, besluiten
van ondernemersverenigingen en feitelijke gedragingen van ondernemingen. Zoals
artikel 1, onderdeel f, van het wetsvoorstel aangeeft wordt in beide genoemde
bepalingen hetzelfde ondernemingsbegrip gehanteerd. Dit begrip onderneming
omvat elke natuurlijke persoon of rechtspersoon die bij een economische activiteit
is betrokken ongeacht zijn rechtsvorm of de wijze waarop hij is gefinancierd.
Het gaat daarbij om bij voorbeeld vennootschappen, maatschappen, handelsverenigingen
en (landbouw-) coöperaties welke ondernemersactiviteiten ontplooien.
Ook als staten als ondernemer actief zijn op een markt en als zodanig afspraken
maken met ondernemingen als bedoeld in artikel 85 van het EG-Verdrag en artikel
6 van het wetsvoorstel valt dat onder het bereik van beide bepalingen. In
die zin valt, anders dan de vraag vooronderstelt, een overeenkomst tussen
de Nederlandse Staat en een onderneming onder het verbod van artikel 6, wanneer
ook aan de overige elementen van die bepaling wordt voldaan.De leden van deze fractie konden zich voorstellen dat van collectieve
arbeidsovereenkomsten een de mededinging beperkende invloed kan uitgaan en
vroegen zich af waarom deze buiten het verbod van artikel 6 vallen. Met deze
leden ben ik van mening dat collectieve arbeidsovereenkomsten de mededinging
kunnen beperken of vervalsen. Dit zal het geval zijn indien de collectieve
arbeidsovereenkomst wordt gebruikt om naast lonen en arbeidsvoorwaarden ook
de mededinging tussen ondernemingen te regelen. Daarom is in de memorie van
toelichting nadrukkelijk gesteld dat indien en voorzover dat
het geval is, de Mededingingswet wel van toepassing zal zijn op collectieve
arbeidsovereenkomsten.De leden van de SGP-fractie wilden weten in welke gevallen sprake is van
verhindering, beperking of vervalsing van de mededinging in de zin van het
verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel. Als voorbeelden daarvan noem ik
het bepalen van aan- en verkoopprijzen of van andere contractuele voorwaarden,
het beperken of controleren van de produktie, de afzet, de technische ontwikkeling
of de investeringen, het verdelen van markten of van voorzieningsbronnen,
het toepassen van ongelijke handelsvoorwaarden bij gelijkwaardige prestaties
en het afhankelijk stellen van levering of dienstverlening van de aanvaarding
door handelspartners van bijkomende prestaties die geen verband houden met
het onderwerp van die overeenkomsten. Overeenkomsten en besluiten vallen onder
het verbod van artikel 6, als duidelijk is dat zij de strekking hebben de
mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen, ongeacht of zij ook
dat gevolg hebben. Die strekking kan blijken uit de overeenkomst of het besluit
zelf of uit de omstandigheden. Onderling afgestemde feitelijke gedragingen
vallen naar hun aard eerst onder het verbod, als er een begin van uitvoering
heeft plaatsgevonden. Van een feitelijk mededingingsbeperkend gevolg behoeft
daarvoor geen sprake te zijn. Voor het van toepassing zijn van het verbod
is ook vereist, dat bij de overeenkomst, het besluit of de onderling afgestemde
feitelijke gedragingen een of meer ondernemingen zijn betrokken die ten opzichte
van elkaar een mate van zelfstandigheid hebben die hen in staat stelt hun
marktgedrag onafhankelijk van elkaar te bepalen.De leden van de SGP-fractie vroegen of van verhindering, beperking of
vervalsing van de mededinging bijvoorbeeld ook sprake is bij het vrijwillig
filiaalbedrijf. Ik stel voorop dat de essentie van samenwerkingsvormen, zoals
franchising, vrijwillig filiaalbedrijven en in- en verkoopcombinaties, is
dat de aangesloten ondernemingen zelfstandige ondernemingen zijn. Dat zij
daarbij een gemeenschappelijke naam of een gemeenschappelijk embleem en een
uniforme opzet van hun contractsvestigingen hebben, laat op zichzelf onverlet,
dat de ene onderneming de andere kan beconcurreren door bijvoorbeeld betere
of nieuwere producten te verkopen of lagere prijzen te berekenen. De kwestie
is dan ook niet dat tussen die ondernemingen geen concurrentie kan bestaan,
maar dat de tussen hen in beginsel aanwezige concurrentie door bepaalde clausules
in de samenwerkingsovereenkomsten wordt beperkt. Prijsbinding, marktverdeling,
verplichte afname en dergelijke, zijn geen beperkingen die inherent zijn aan
die samenwerkingsvormen als zodanig. Het zijn mededingingsbeperkingen waarop,
ook als zij worden toegepast binnen samenwerkingsorganisaties, artikel 6 onverkort
van toepassing is. De vraag van de leden van de SGP-fractie of ik de mening
van de Vereniging van In- en Verkoopcombinaties deel dat in- en verkoopcombinaties
de concurrentie niet beperken, omdat hun leden ieder vanuit hun eigen vestigingsgebied
of klantenzone optreden, beantwoord ik dan ook ontkennend. Als die leden hun
eigen afgebakende vestigingsgebied of klantenzone hebben, is dat niet een
kenmerk van die samenwerkingsvormen als zodanig, maar het resultaat van een
mededingingsbeperkende afspraak. De reikwijdte van mijn uitspraak in het blad
Ondernemen, 2e jaargang, juni 1996: «Maar tegen adviesprijzen zullen
wij niet optreden», waarnaar de leden van de SGP-fractie vroegen, is
de volgende. Ook bij de beantwoording van de vraag of adviesprijzen onder
het verbod van artikel 6 vallen, is de Europeesrechtelijke beschikkingenpraktijk
en jurisprudentie op dat punt richtinggevend. Wat het effect van adviesprijzen
is, hangt sterk af van de situatie in het concrete geval. Als één
leverancier aan zijn afzonderlijke distributeurs prijzen adviseert, dus bij
«verticale adviesprijzen», en hij op geen enkele wijze druk of
controle op zijn distributeurs uitoefent om hen die adviesprijzen te laten
toepassen en ook de distributeurs elkaar daarin geheel vrij laten,
zal het verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel niet van toepassing zijn.
Als die leverancier echter druk of controle uitoefent of als die distributeurs
via een overeenkomst of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die adviesprijzen
volgen, zal wel sprake zijn van strijd met dat verbod en zal daartegen kunnen
worden opgetreden. De toepassing van adviesprijzen door ondernemingen met
eenzelfde functie in het economisch verkeer, dus bij «horizontale adviesprijzen»,
zal in het algemeen al snel leiden tot strijdigheid met artikel 6. Die ondernemingen
staan immers in onderlinge concurrentie. Als er al geen onderlinge dwang wordt
uitgeoefend die adviesprijzen te volgen, zullen die ondernemingen de adviesprijzen
toch meestal gezamenlijk vaststellen of coördineren. Zelfs als die adviesprijzen
niet geheel worden gevolgd, maken zij het de betrokken ondernemingen toch
mogelijk om met een redelijke mate van zekerheid te voorspellen welk prijsgedrag
ieder van hen zal volgen. Zij bepalen dan niet ieder zelfstandig hun marktgedrag.
In al die gevallen leiden horizontale adviesprijzen tot verboden onderling
afgestemde feitelijke gedragingen, die aanleiding zullen kunnen geven tot
optreden. Wat het te voeren beleid betreft ten aanzien van winkelketens met
zowel eigen filialen als met filialen die niet haar eigendom zijn, waarnaar
de leden van de SGP-fractie vroegen, merk ik het volgende op. Als winkelketens
eigen filialen hebben, zullen deze niet vrij zijn om hun eigen marktgedrag
te bepalen. In dergelijke gevallen maken deze filialen deel uit van dezelfde
economische eenheid en zijn zij dus aan te merken als één onderneming
in de zin van het wetsvoorstel. Ook voor zover die winkelketens een concern
zijn, waarvan de dochtermaatschappijen (de «filialen») niet werkelijk
zelfstandig hun marktgedrag bepalen en de afspraken met de moedermaatschappij
slechts de interne taakverdeling tot doel hebben, vormen de moedermaatschappij
en de dochtermaatschappijen een economische eenheid en één onderneming
in de zin van het wetsvoorstel. Tussen de winkelketen en haar eigen filialen
en binnen de bedoelde concerns bestaat geen concurrentie en kunnen dus ook
geen mededingingsafspraken bestaan die onder het verbod van artikel 6 van
het wetsvoorstel vallen. Voor zover die winkelketen ook filialen heeft die
niet haar eigendom zijn of voor zover zij als moedermaatschappij niet het
marktgedrag van haar dochtermaatschappijen bepaalt, zijn die filialen en dochtermaatschappijen
zelfstandige ondernemingen. In die gevallen bestaat er tussen de betrokken
ondernemingen in beginsel wel concurrentie en zijn dus ook mededingingsbeperkende
afspraken mogelijk. Een winkelketen die voor een dergelijke combinatie van
eigen en zelfstandige vestigingen kiest, zal er rekening mee moeten houden
dat zij onder de nieuwe mededingingswet wat haar verhouding tot zijn twee
verschillende categorieën filialen betreft ook met verschillende regels
te maken krijgt. Dat betekent dat een dergelijke combinatie met de bedrijfsleiders
van haar eigen vestigingen zonder meer afspraken over het volgen marktgedrag
mag maken, terwijl diezelfde afspraken met haar franchisenemers moeten voldoen
aan de criteria van de desbetreffende vrijstelling. Wat de gemeenschappelijke
reclame betreft heb ik in mijn antwoord op de desbetreffende vragen van de
leden van de fracties van de VVD en van D66 in paragraaf 1 van deze nota al
opgemerkt, dat afspraken tussen ondernemingen die uitsluitend het voeren van
gemeenschappelijke reclame ten doel hebben, niet als concurrentiebeperkingen
in de zin van artikel 6 van het wetsvoorstel beschouwd. Op zichzelf behoeft
dus niets te worden geregeld over gezamenlijke reclamecampagnes of reclamefolders.
Gemeenschappelijke reclamecampagnes of -folders met daarin bindende prijzen
zijn evenwel in strijd met het verbod. De leden van de SGP-fractie gaven als
hun mening te kennen, dat het antwoord op de vraag of adviesprijsafspraken
de mededinging tussen ondernemingen beperken, afhangt of die ondernemingen
met elkaar in concurrentie staan. Ik verwijs in dat verband naar mijn eerder
gegeven antwoord over adviesprijzen. Daaruit blijkt dat «verticale adviesprijzen»,
dus tussen twee ondernemingen die niet met elkaar in concurrentie
staan, minder snel tot verboden onderling afgestemde feitelijke gedragingen
zullen leiden dan «horizontale adviesprijzen», dus tussen twee
of meer ondernemingen die wel met elkaar in concurrentie staan. 5.1.2 Inhoud van de mededingingsbeperkingDe leden van de PvdA-fractie vroegen of nog eens kan worden aangegeven
waarom warenhuisketens met eigen filialen onder het wetsvoorstel anders worden
behandeld dan franchise-organisaties en vrijwillig filiaalbedrijven. Zoals
ik heb geantwoord op de desbetreffende vraag van de leden van de SGP-fractie
in paragraaf 5.1, is bij winkelketens die eigen vestigingen hebben of die
de vorm hebben van concerns waarbij de dochtermaatschappijen niet werkelijk
zelfstandig ten opzichte van hun moedermaatschappij hun marktgedrag kunnen
bepalen, sprake van een economische eenheid. Binnen een economische eenheid
is geen concurrentie denkbaar en kunnen ook geen mededingingsbeperkende afspraken
bestaan. Bij samenwerkingsorgansaties als franchising, vrijwillig filiaalbedrijf
en in- en verkooporganisaties is daarentegen sprake van zelfstandige ondernemingen
die in beginsel met elkaar in concurrentie staan, maar die concurrentie door
bepaalde afspraken hebben beperkt. Er is in het wetsvoorstel geen sprake van
een oneerlijk onderscheid tussen winkelketens enerzijds en samenwerkingsorganisaties
anderzijds. Het verbod van mededingingsafspraken geldt immers gelijkelijk
voor alle mededingingsafspraken tussen ondernemingen, alleen zijn mededingingsafspraken
niet denkbaar binnen eenzelfde onderneming. Voor een versoepeling van het
verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel voor verticale prijsbinding bij
vrijwillig filiaalbedrijven, zoals de leden van de PvdA-fractie suggereerden,
bestaat naar mijn mening geen aanleiding. Verticale prijsbinding is niet onmisbaar
voor het functioneren van een vrijwillig filiaalbedrijf. De bij een vrijwillig
filiaalbedrijf betrokken groothandel zal de aangesloten detaillisten verkoopprijzen
mogen adviseren, als dat maar niet leidt tot onderling afgestemde feitelijke
gedragingen tussen hem en die detaillisten of tussen die detaillisten onderling.
Die adviesprijzen zullen voldoende mogelijkheden bieden om vrijwillig filiaalbedrijven
goed te doen functioneren. Mede in verband met de grote aantallen artikelen
zullen de aangesloten detaillisten in het algemeen geen aanleiding zien om
van de door hun groothandel geadviseerde prijzen af te wijken. Als een aangesloten
detaillist echter op lokaal of regionaal niveau op de concurrentie van andere
detaillisten wil reageren door van de adviesprijs af te wijken, moet hij als
zelfstandige ondernemer de vrijheid daartoe hebben. In samenwerking met het
Centraal Bureau Levensmiddelenhandel, de Vereniging van In- en Verkoopcombinaties
en de Nederlandse Franchise Vereniging, heb ik door advocatenkantoor Boden
de Bandt de Brauw Jeantet Lagerlöf & Uria een onderzoek laten verrichten
naar de regeling op dit punt in de mededingingswetten van België, Duitsland,
Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Zweden. Dat onderzoek heeft uitgewezen
dat in geen van die mededingingswetten horizontale en verticale prijsbinding
geoorloofd worden geacht, ook niet binnen samenwerkingsorganisaties in de
detailhandel. Niet is gebleken dat dat voor die samenwerkingsorganisaties
tot problemen leidt. Ik verwacht dan ook niet dat het verbod van verticale
prijsbinding binnen vrijwillig filiaalbedrijven ten koste van het midden-
en kleinbedrijf zal gaan. Evenmin verwacht ik dat dat verbod ertoe zal leiden
dat ondernemingen die zijn aangesloten bij franchiseketens of vrijwillig filiaalbedrijven
zich zullen omvormen tot concerns. Zoals gezegd gaat het bij die samenwerkingsvormen
om zelfstandige ondernemingen, die juist voor die vormen van samenwerking
kiezen om zelfstandig te kunnen blijven. Het vormen van een concern is bovendien
een voor de betrokken ondernemingen zeer ingrijpende zaak waartoe zij niet
snel zullen overgaan en die bij de grote aantallen ondernemingen
waarvan bij die samenwerkingsvormen sprake is, niet eenvoudig tot stand zal
zijn te brengen.Overigens verbiedt het wetsvoorstel monopsonistisch gedrag op dezelfde
manier als monopolistisch gedrag. Artikel 24 van het wetsvoorstel verbiedt
misbruik van een economische machtspositie, ongeacht of die machtspositie
zich aan de aanbodzijde dan wel aan de vraagzijde (monopsonie) bevindt. Het
antwoord op de desbetreffende vraag van deze leden luidt derhalve bevestigend.De leden van de PvdA-fractie vroegen voorts of het rigide beleid dat de
Commissie van de EG vanouds voert met betrekking tot verticale mededingingsbeperkingen
heilzaam is voor de Nederlandse economie. Allereerst wijs ik erop dat het
beleid van de Commissie minder rigide is dan wel wordt gedacht. In juni 1995
heeft mijn ministerie door het advocatenkantoor Caron & Stevens een onderzoek
laten verrichten naar de Europeesrechtelijke beschikkingenpraktijk en jurisprudentie
met betrekking tot verticale mededingingsafspraken in de periode van 1 november
1989 tot 1 november 1994. Uit dat onderzoek blijkt dat de Commissie voor verticale
mededingingsafspraken een stringent beleid toepast, waarbij zij tamelijk rechtlijnig
en geabstraheerd van concrete omstandigheden beoordeelt of een verticale mededingingsafspraak
onder het verbod van artikel 85, eerste lid, van het EG-Verdrag valt. Daar
staat echter tegenover dat de EG-vrijstellingen met name betrekking hebben
op verticale mededingingsafspraken. Bovendien hadden van de in totaal 27 ontheffingen
die in de onderzoeksperiode zijn verleend, 15 betrekking op verticale mededingingsafspraken.
De EG-mededingingsregels bieden dus de nodige ruimte voor verticale mededingingsafspraken.
Ook is daardoor in de praktijk het verschil in behandeling van verticale mededingingsafspraken
tussen de EG-mededingingsregels en die mededingingswetten van EU-lidstaten
die geen algemeen verbod van verticale mededingingsafspraken kennen, minder
groot dan men op het eerste gezicht zou denken. Daar komt nog bij dat bijvoorbeeld
in de Duitse mededingingswet, die voor verticale mededingingsafspraken alleen
misbruiktoezicht kent, verticale prijsbinding wel is verboden. Voor de Nederlandse
economie acht ik het heilzaam dat het stringente, maar toch genuanceerde systeem
van een verbod met vrijstellingen en een ontheffingsmogelijkheid in het wetsvoorstel
over te nemen. De mededingingspolitieke bezwaren tegen verticale mededingingsafspraken
(de mogelijkheid om daarmee nieuwe ondernemingen te belemmeren tot een markt
toe te treden, opwaartse druk op het prijsniveau, vermindering van de stimulans
tot grotere efficiency en daardoor nadelige gevolgen voor de consument) zijn
op zichzelf voldoende aanleiding voor een nationaal verbod van verticale mededingingsafspraken.
Ik ben van mening dat het verbod van mededingingsafspraken, waaronder dus
ook prijsbinding, een winstpunt is, omdat daardoor de nieuwe Mededingingswet
kan bijdragen tot lagere prijzen voor de consument, tot een zo zuinig en zorgvuldig
mogelijke inzet van kapitaal en arbeid en tot technologische ontwikkeling
en welvaartsontwikkeling op lange termijn. Ik verwijs in dat verband naar
mijn antwoord in paragraaf 1.2 van deze nota op de vragen van de leden van
de fracties van het CDA, van de SGP en van GroenLinks inzake de economische
argumentatie van het wetsvoorstel.De leden van de PvdA-fractie vroegen ook, of de regering van mening is
dat het wetsvoorstel niet noodzakelijk ten koste van franchise-organisaties
en vrijwillig filiaalbedrijven, en dus de detailhandel, behoeft te gaan. Zoals
ik in mijn antwoorden op de desbetreffende vragen van de leden van de fracties
van de VVD, van D66 en van de SGP in paragraaf 3.1 van deze nota al heb aangegeven,
biedt het wetsvoorstel verschillende mogelijkheden voor samenwerking, vooral
ook voor kleine en middelgrote zelfstandige ondernemingen. Het wetsvoorstel
zal dan ook niet ten koste van samenwerkingsvormen gaan. Over
de suggestie om in folders bij landelijke reclamecampagnes maximum adviesprijzen
toe te passen, waarbij de betrokken ondernemingen het recht hebben om lagere
prijzen dan de maximum adviesprijzen te berekenen, merk ik het volgende op.
Als ondernemers niet vrij zijn een hogere prijs te berekenen dan de adviesprijzen,
is dus geen sprake van maximum adviesprijzen, maar van bindende maximumprijzen.
Zoals deze leden zelf opmerkten, willen de meeste ondernemers hun eigen prijsbeleid
voeren. Consequent doorgeredeneerd, moeten zij dus ook de vrijheid hebben
naar boven af te wijken van adviesprijzen. In het geval van franchiseketens,
vrijwillig filiaalbedrijven en in- en verkoopcombinaties is het vanzelfsprekend
dat het voor de consument essentieel is, dat de aangesloten ondernemingen
niet zijn gebonden aan minimumprijzen of vaste prijzen. Dat bindende maximumprijzen
niet nadelig voor de consument zijn, is wellicht in theorie het geval. Het
is evenwel een bekend verschijnsel dat in de praktijk maximumprijzen het effect
hebben dat ondernemingen niet ieder zelfstandig hun prijzen bepalen, maar
eenvoudig die maximumprijzen als vaste prijzen overnemen. Dat leidt tot een
zekere prijsstarheid die uiteindelijk wel nadelig is voor de consument. Wat
de vraag betreft welke in- en verkoopcombinaties zullen worden verboden, merk
ik op dat samenwerking aan de inkoopzijde tussen zelfstandige detaillisten
tot kostenvoordelen kan leiden voor de betrokken ondernemingen en vooral voor
kleinere en middelgrote ondernemingen een belangrijke manier is om hun positie
te versterken. Zoals is opgemerkt, is samenwerking bij inkoop op zichzelf
in het wetsvoorstel niet verboden. Dat is wel het geval met de verplichting
voor de aangesloten ondernemingen hun goederen of een substantieel gedeelte
daarvan exclusief via de inkoopcombinatie of van een bepaalde leverancier
te betrekken. Dergelijke verplichtingen vallen onder het verbod van artikel
6 van het wetsvoorstel. Dat geldt ook voor afspraken tussen aangesloten ondernemingen
over inkoopprijzen. Vaak ontwikkelen inkoopcombinaties zich tevens tot verkoopcombinaties.
Daar is op zichzelf niets op tegen, als die samenwerking aan de verkoopzijde
betrekking heeft op bijvoorbeeld het bieden van additionele diensten zoals
scholing, administratie, automatisering, marketing en winkelinrichting. Als
de samenwerking aan de verkoopzijde evenwel leidt tot verkoopprijsafspraken,
marktverdeling of de verplichting exclusief via de verkoopcombinatie te verkopen,
is het verbod van artikel 6 daarop van toepassing. Zoals uit het vorenstaande
blijkt, is er, zoals de leden van de PvdA-fractie opmerkten, binnen franchiseketens
en vrijwillig filiaalbedrijven niets mis met adviesprijzen, als die ten minste
niet leiden tot onderling afgestemd (prijs)gedrag. Ik hecht eraan te wijzen
op de toelichting bij artikel 1, onder h, van het wetsvoorstel. Daaruit blijkt
dat het verbod van onderling afgestemde feitelijke gedragingen in artikel
6 niet uitsluit dat een ondernemer zijn beleid aan het vastgestelde of te
verwachten marktgedrag van zijn concurrenten mag aanpassen. Zolang ondernemers
zelfstandig bepalen of zij de geadviseerde prijzen wel of niet zullen volgen,
zal dat verbod daarom niet van toepassing zijn. Zou er echter sprake zijn
van enigerlei vorm van contact tussen die ondernemers om elkaar te beïnvloeden
de adviesprijzen te volgen of om het voornemen de adviesprijzen te volgen
aan elkaar mee te delen, dan is sprake van verboden onderling afgestemde feitelijke
gedragingen. De stelling uit het door die leden aangehaalde proefschrift «Prestaties
van Netwerken in de Detailhandel», 1994, van W. J. M. Reijnders, dat
samenwerkende, zelfstandige detaillisten doorgaans een lager prijspeil hebben
dan detaillisten die niet samenwerken, verbaast mij niet. Het wetsvoorstel
biedt dan ook de nodige ruimte voor nuttige samenwerkingsvormen. Essentieel
is evenwel, dat het wetsvoorstel waarborgt dat de concurrentievrijheid binnen
die samenwerkingsvormen zoveel mogelijk in stand blijft, omdat
alleen dan de voordelen die door die samenwerking worden behaald mede aan
de consument ten goede komen in de vorm van lagere prijzen.De leden van de fractie van de PvdA vroegen hoe in andere landen mededingingsrechtelijk
met samenwerkingsverbanden van detaillisten wordt omgegaan. Zij stelden ook
de vraag of het juist is dat de Zweedse groepsvrijstelling alleen geldt voor
adviesprijzen en niet voor vaste prijzen. De leden van de fractie van de VVD
vroegen of ons omringende landen meer speelruimte bieden aan de detailhandel
dan het EG-recht zou toelaten. Met name vroegen deze leden naar de situatie
in België en Frankrijk.België heeft een mededingingswet geheel geschoeid op de leest van
artikel 85 en 86 EG-verdrag. Dat wil zeggen een algeheel verbod van mededingingsbeperkende
afspraken en een verbod op het misbruik maken van een machtspositie. De Belgische
mededingingswet voorziet in de mogelijkheid van ontheffingen en groepsvrijstellingen.
Voorwaarde voor een vrijstelling is het voldoen aan de criteria van artikel
85, derde lid. Als extra ontheffingsgrond wordt genoemd de versteviging van
de concurrentiepositie van het MKB op de betrokken nationale of internationale
markt. Men dient echter wel te voldoen aan de andere in artikel 85, derde
lid, genoemde criteria. Tot dusver is van deze ontheffingsgrond nimmer gebruikt
gemaakt. Ook is er tot dusver geen gebruik gemaakt van de mogelijkheid een
nationale groepsvrijstelling te maken. Dat kan samenhangen met de zeer ruime
bagatelcriteria. Ik verwijs in dat verband naar mijn antwoord op de vraag
van de leden van de PvdA-fractie in paragraaf 5.2 van deze nota. Mededingingsbeperkende
overeenkomsten die communautair zijn vrijgesteld behoeven op grond van de
Belgische wet niet voor een ontheffing te worden aangemeld. De Belgische wetgever
heeft uitdrukkelijk te kennen gegeven de intentie te hebben de Brusselse praktijk
te willen volgen. De conclusie is dan ook gerechtvaardigd dat prijsbinding
in samenwerkingsvormen binnen het MKB niet zijn toegestaan. Ook in Frankrijk
kent men een systeem dat in hoge mate overeenkomt met het EG-mededingingsrecht,
dat wil zeggen dat er een algemeen verbod van horizontale en verticale mededingingsafspraken
geldt.Mededingingsbeperkende afspraken, die voldoen aan de criteria van artikel
85, derde lid, zijn vrijgesteld. Tot op heden is er nog geen groepsvrijstelling
vastgesteld. Horizontale en verticale prijsbinding zijn verboden, ook in het
kader van distributie- en franchiseovereenkomsten. Adviesprijzen leveren geen
bezwaar op, zolang deze niet bindend zijn. De Conseil de la Concurrence is
herhaaldelijk opgetreden tegen leveranciers die langs indirecte weg de naleving
van adviesprijzen trachtten af te dwingen. Inkooporganisaties zijn toegestaan,
zolang er geen exclusiviteits- en minimumafnameverplichtingen worden toegepast.
Reclame-acties zijn toegestaan, op voorwaarde dat er geen sprake is van prijsbinding.
Ten aanzien van groepen handelaren, die handelen onder een gemeenschappelijke
handelsnaam geldt dat het hanteren van objectieve toetredingsvoorwaarden alsmede
het toekennen van een exclusiviteitszone aan leden van de groep, voor zover
noodzakelijk voor het imago van de gemeenschappelijke handelsnaam, zijn toegestaan.
Prijsafspraken tussen deze ondernemers die onder een gemeenschappelijke handelsnaam
opereren zijn echter verboden. Het hanteren van adviesprijzen is wel toegestaan,
zolang er geen sprake is van verkapte vaststelling van minimum- of vaste prijzen.
Eenmaal heeft de Conseil de la Concurrence beslist dat prijsafspraken tussen
sommige leden van de groep handelend onder een gemeenschappelijke handelsnaam
niet onder het kartelverbod vallen, indien zij niet in dezelfde «klantenzone»
actief zijn. Doordat de Conseil de la Concurrence uitgaat van het feit dat
de actieradius van supermarkten wel 50 km kan bedragen en binnen een klantenzone
daarom al snel meerdere leden actief zijn, is de betekenis van deze uitzondering
beperkt. In het EG-recht levert selectieve distributie geen mededingingsrechtelijke
problemen op als dit in overeenstemming is met de aard van het product en
bij de keuze van wederverkopers objectieve criteria van kwalitatieve aard
worden gehanteerd, die uniform worden vastgesteld en zonder discriminatie
worden toegepast. De Conseil de la Concurrence is iets soepeler, in die zin
dat ook voor eenvoudige goederen selectieve distributie is toegestaan. In
Duitsland geldt een verbod voor horizontale mededingingsafspraken en voor
verticale prijsbinding. Voor andere verticale relaties geldt een misbruiktoezicht.
Zolang een franchise-systeem puur verticaal is opgezet valt het onder het
misbruiktoezicht. Prijsbinding is echter ook in een frachisesysteem niet toegestaan.
Andere samenwerkingsorganisaties, bijvoorbeeld inkooporganisaties, vallen
onder het verbod. De Duitse mededingingswet voorziet echter in een vrijstelling
voor inkooporganisaties op voorwaarde dat er geen afnameverplichting is, de
mededinging niet wezenlijk wordt beperkt en de voordelen ten goede komen aan
het midden- en kleinbedrijf. Deze vrijstelling betreft echter alleen de gemeenschappelijke
inkoop. Onder het Duitse kartelregime zijn aanbevelingen, zeker aanbevelingen
met betrekking tot prijzen, verboden. De uitzondering van de Mittelstandsempfehlungen
maakt het echter mogelijk voor horizontale samenwerkingsverbanden om aanbevelingen
te doen over allerhande zaken, zoals aanbevelingen met betrekking tot het
assortiment, calculatieschema's en prijzen voor een bepaald artikel, danwel
voor een bepaald assortiment en verkoopbevorderende activiteiten. Er gelden
echter voorwaarden: het moet gaan om een vereniging van kleine of middelgrote
bedrijven; het moet tot doel hebben het prestatievermogen van de deelnemers
tegenover het grootbedrijf te bevorderen en het moet uitdrukkelijk gaan om
onverbindende aanbevelingen, er mag geen enkele druk, op welke wijze dan ook
worden uitgeoefend tot naleving van de aanbeveling. Zweden kent net als Frankrijk
en België een algemeen verbod van horizontale en verticale mededingingsafspraken.
Voor samenwerkingsverbanden in de detailhandel (buying cooperatives) geldt
in Zweden een aparte vrijstelling. Deze groepsvrijstelling maakt een onderscheid
tussen formules (buying cooperatives) met minder dan 20% marktaandeel en formules
met een marktaandeel tussen de 20 en 35%. Boven de 35% is de groepsvrijstelling
niet van toepassing. Binnen een keten met een marktaandeel van niet meer dan
20% is samenwerking bij de inkoop en bij gezamenlijke reclame-acties toegestaan
evenals samenwerking bij het vaststellen van prijsaanbevelingen voor gezamenlijke
reclame-acties. Dit mag echter niet leiden tot bindende prijzen. Men mag dus
de prijzen in gezamenlijke reclame-acties vermelden, maar individueel moet
elk lid de mogelijkheid hebben om naar beneden te kunnen afwijken. Gezamenlijk
vastgestelde adviesprijzen voor het gehele winkelassortiment zijn niet toegestaan.
Samenwerking bij calculatie-schema's is geoorloofd, maar dit mag niet leiden
tot uniforme prijzen. Deze calculatie-schema's dienen juist om ieder lid de
mogelijkheid te bieden om op eenvoudige wijze zijn prijs te berekenen, rekening
houdend met zijn kostenstructuur en de lokale marktomstandigheden. Andere
clausules die zijn toegestaan zijn exclusieve distributie van gezamenlijk
ingekochte goederen en het vestigen van nieuwe winkels. Exclusieve distributie
in deze context betekent dat men binnen het samenwerkingsverband mag afspreken
dat de gezamenlijk ingekochte goederen exclusief geleverd worden aan de leden,
zodat het behaalde voordeel van gezamenlijke inkoop ten goede komt aan de
leden. De keten heeft dus geen leveringsplicht aan detaillisten van buiten
de groep. Deze detaillist moet zijn producten of rechtstreeks bij de fabrikant
betrekken of op een andere wijze aan het product zien te komen. Een nieuw
vestigingspunt kost vaak veel tijd (onderhandelen met het lokaal bestuur,
marktanalyse). Daarom is in de groepsvrijstelling bepaald dat de centrale
organisatie deze taken mag uitvoeren. Bij een marktaandeel tussen de 20 en
35% geldt de vrijstelling ook, maar met beperkingen. Hier zijn
prijsaanbevelingen met betrekking tot gezamenlijke reclameacties alleen maar
toegestaan als de producten die voorwerp zijn van de gezamenlijke reclame-actie
ook daadwerkelijk gezamenlijk zijn ingekocht en aangetoond kan worden dat
de prijs de belangrijkste reden is voor de gemeenschappelijke actie. Ook hier
geldt dat afwijking naar beneden toegestaan moet zijn. Indien men meer wil
regelen ten aanzien van de samenwerking dan volgens de groepsvrijstelling
is vrijgesteld, dient men voor dat meerdere om een individuele ontheffing
te verzoeken.In het algemeen kan gezegd worden dat in de ons omringende landen het
volgende geldt: prijsafspraken zijn nergens toegestaan; adviesprijzen zijn
toegestaan, mits niet bindend; in alle landen is het «omzeilen»
van het verbod van prijsbinding door adviesprijzen verboden; gemeenschappelijke
reclame-acties zijn toegestaan, mits het om adviesprijzen gaat; inkooporganisaties
vormen mededingingsrechtelijk geen probleem, mits er geen prijsbinding en
geen exclusieve afnameverplichtingen of minimum afname verplichtingen bestaan.De leden van de PvdA-fractie vroegen of ik het belangrijk vind dat kleine,
zelfstandige bedrijven de intra-brand-concurrentie mogen beperken om feller
te kunnen concurreren met grote bedrijven en daardoor de inter-brand-concurrentie
te vergroten. Naar mijn mening moeten kleinere, zelfstandige ondernemingen
vanzelfsprekend de mogelijkheid hebben om zodanige afspraken te maken dat
zij beter kunnen concurreren met grote ondernemingen. De doelstelling van
de nieuwe mededingingswet is immers het bevorderen van de concurrentie en
bepaalde vormen van samenwerking kunnen bijdragen tot versterking van de positie
van kleine zelfstandige ondernemingen en kunnen daarmee ook de concurrentie
bevorderen. Het moet echter wel gaan om productieve vormen van samenwerking
en eventuele beperking van de mededinging is slechts toegestaan als zij noodzakelijk
is voor het functioneren van die samenwerking en ook niet verder gaat dan
daartoe nodig is. Naar mijn mening biedt het wetsvoorstel de nodige ruimte
voor productieve samenwerkingsvormen waarmee kleine zelfstandige ondernemingen
hun concurrentiepositie kunnen versterken.De leden van de PvdA-fractie vroegen mijn mening omtrent het niet van
toepassing verklaren van het verbod van artikel 6 op reclamecampagnes van
samenwerkende ondernemers in de groot- en detailhandelssector, waarbij het
hanteren van uniforme prijzen gedurende ten minste één seizoen
(zes maanden) is toegestaan. De leden van de VVD-fractie vroegen waarom de
in het Besluit horizontale prijsbinding gemaakte uitzondering voor prijsbinding
bij gezamenlijke reclame-uitingen in dit wetsvoorstel komt te vervallen. Zij
vroegen zich af of de beleidsinzichten van toen zijn verouderd of niet juist
waren. Allereerst merk ik op dat het Besluit horizontale prijsbinding is gebaseerd
op artikel 10 van de Wet economische mededinging. Van een op dat artikel gebaseerde
maatregel kunnen mededingingsregelingen worden vrijgesteld, zonder dat die
behoeven te voldoen aan criteria als die van artikel 85, derde lid, van het
EG-Verdrag. In het wetsvoorstel daarentegen wordt ervan uitgegaan dat voor
vrijstelling en ontheffing slechts aanleiding is, als wordt voldaan aan criteria
als die van dat verdragsartikel, zoals die in de Europeesrechtelijke praktijk
worden toegepast. Uit die praktijk blijkt dat prijsbinding niet aan die criteria
voldoet. In het Besluit horizontale prijsbinding, dat een onderdeel is van
een overgangsregime naar een op de EG-mededingingsregels georiënteerde
mededingingswet, maar een eigen systematiek kent, is een dergelijke vrijstelling
wel verdedigbaar. In het wetsvoorstel zelf ligt een dergelijke van de EG-mededingingsregels
afwijkende vrijstelling niet in de rede. Ook in andere EU-lidstaten worden
bindende vaste prijzen bij reclame-acties niet toegestaan. Naar aanleiding
van de eerder door de leden van de PvdA-fractie gestelde vraag naar de Zweedse groepsvrijstelling, heb ik al vermeld dat die slechts geldt
voor adviesprijzen. Ook volgens de uitzondering voor «Mittelstandsemp-
fehlungen» in de Duitse mededingingswet zijn gemeenschappelijke reclamefolders
slechts toegestaan, indien het om niet bindende prijzen gaat. Overigens zou
een vrijstelling van prijsbinding bij gezamenlijke reclame-acties, evenals
in het besluit het geval is, slechts effect hebben voor die prijsafspraken
bij reclame-acties die niet onder het verbod van artikel 85 van het EG-Verdrag
vallen. Afgezien van de bezwaren tegen prijsbinding, zie ik ook niet in waarom
die vrijstelling, zoals de leden van de PvdA-fractie aangaven, prijsbinding
bij reclame-acties mogelijk zou moeten maken gedurende een periode van zes
maanden. In de ruim drie jaren dat dat besluit nu geldt zijn er geen aanwijzingen
geweest dat de termijn van een maand te kort is. In reclamefolders is doorgaans
sprake van weekaanbiedingen, soms van aanbiedingen met een geldigheidsduur
van twee weken. Alleen in de non-food-sector komen wel eens aanbiedingen voor
die een maand geldig zijn.Voor het antwoord op de vraag van deze leden over de verkoopprijzen van
dagbladen verwijs ik naar mijn antwoord, gegeven op desbetreffende vragen
van de leden van de D66-fractie in paragraaf 1.3 van deze nota.De leden van de CDA-fractie vroegen mij in te gaan op het dikwijls gemaakte
onderscheid tussen horizontale en verticale mededingingsafspraken. Naar mijn
mening is het verschil tussen horizontale en verticale mededingingsafspraken
betrekkelijk. Vanzelfsprekend is het verschil tussen beide dat horizontale
mededingingsafspraken worden gemaakt tussen ondernemingen met eenzelfde functie,
dus tussen concurrenten, en verticale mededingingsafspraken tussen ondernemingen
met verschillende functies, bijvoorbeeld een leverancier en een afnemer. Toch
beperken verticale mededingingsafspraken de mededinging op horizontaal niveau.
Een voorbeeld is de leverancier die met een distributeur een alleenvertegenwoordigingsovereenkomst
sluit.Die afspraak beperkt de concurrentie tussen die distributeur en andere
distributeurs, omdat die in zijn afzetgebied niet ook als vertegenwoordiger
voor diezelfde leverancier kunnen optreden. Eveneens beperkt die afspraak
de concurrentie tussen die leverancier en eventuele nieuwe leveranciers, omdat
die hun goederen niet via die alleenvertegenwoordiger kunnen afzetten, hetgeen
al naar gelang het aantal andere distributeurs hun toetreding tot de markt
kan belemmeren. Een ander voorbeeld is de distributeur die met een leverancier
een exclusieve afname-overeenkomst heeft gesloten. Die distributeur kan de
desbetreffende artikelen slechts van die ene leverancier betrekken, terwijl
andere distributeurs vrij zijn vergelijkbare goederen bij een andere, wellicht
goedkopere leverancier te betrekken. Omgekeerd kunnen die andere leveranciers
hun goederen niet leveren aan die distributeur, hetgeen al naar gelang het
aantal andere distributeurs hun toetreding tot de markt kan belemmeren. De
geschetste effecten worden versterkt, als een leverancier dergelijke afspraken
met verschillende distributeurs sluit (waaierconstructie). Een ander voorbeeld
is het geval waarin een leverancier zijn distributeurs verkoopprijzen voorschrijft,
waardoor de prijsconcurrentie tussen die distributeurs wordt beperkt. Kortom,
verticale mededingingsafspraken beperken de mededinging op horizontaal niveau
en kunnen daarom ook een alternatief zijn voor horizontale afspraken. Ook
tegen verticale mededingingsafspraken bestaan daarom bezwaren als toetredingsbelemmering,
opwaartse druk op het prijsniveau, vermindering van de stimulans tot grotere
efficiency en nadelen voor de consument. In verband met die bezwaren worden
in artikel 6 van het wetsvoorstel niet alleen horizontale, maar ook verticale
mededingingsafspraken verboden. Dat komt overeen met artikel 85 van het EG-Verdrag,
dat ook op horizontale en verticale mededingingsafspraken van toepassing is,
alsook met de verboden van mededingingsafspraken in de mededingingswetten
in andere EU-lidstaten met een verbodssysteem. Wat de vraag van de leden van
de CDA-fractie betreft naar het op de achtergrond raken van het onderscheid
tussen horizontale en verticale mededingingsafspraken, verwijs ik naar het
rapport «Krachtenbundeling voor consument en bedrijfsleven», mei
1996, dat het EIM heeft opgesteld in opdracht van het Hoofdbedrijfsschap Detailhandel.
In paragraaf 2.2 van dat rapport wordt gesteld dat de verschillende vormen
van samenwerking steeds meer naar elkaar toe blijken te groeien. Het onderscheid
is niet relevant voor de reikwijdte van het verbod van artikel 6 als zodanig,
maar tot op zekere hoogte wel voor de aan de EG-mededingingsregels ontleende
vrijstellingen, omdat verschillende daarvan betrekking hebben op louter verticale
mededingingsafspraken. In het Duitse Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen
(GWB), waarnaar die leden informeerden, worden in paragraaf 1 horizontale
mededingingsafspraken verboden. Ingevolge paragraaf 15 van het GWB geldt ook
een verbod voor individuele verticale prijsbinding en voor de verticale beperking
leveringsvoorwaarden vast te stellen. Zelfs «verticale adviesprijzen»
zijn ingevolge paragraaf 38, eerste lid, onder 11, van het GWB verboden. Andere
louter verticale mededingingsafspraken vallen niet onder een verbod. Het Bundeskartellamt
kan dergelijke mededingingsafpraken verbieden, alsook het toepassen van nieuwe,
gelijksoortige mededingingsafspraken. Het kan van die bevoegdheid gebruikmaken,
als door die mededingingsafspraken een aanzienlijk aantal ondernemingen op
dezelfde wijze onbillijk in hun concurrentievrijheid wordt beperkt, of de
toetreding van andere ondernemingen wordt beperkt, of de concurrentie op de
markt wezenlijk wordt beïnvloed. Bij die regeling in het GWB is in het
wetsvoorstel niet aangesloten, omdat die niet voldoende recht doet aan de
hierboven aangegeven bezwaren tegen verticale mededingingsafspraken. Zo vallen
bijvoorbeeld zware mededingingsbeperkingen als verticale vormen van marktverdeling
en verticale toetredingsbelemmeringen niet onder het verbod van paragraaf
1 van het GWB. Daar komt bij dat een verbodssysteem, zoals ik later nog zal
toelichten, zowel uit een oogpunt van effectieve handhaving als van rechtszekerheid
en rechtsgelijkheid is te verkiezen boven een misbruikstelsel. Bovendien zullen
verticale mededingingsafspraken op de zeer omvangrijke Duitse markt minder
snel onder de EG-mededingingsregels vallen dan op de kleine Nederlandse markt.
Uitgangspunt is daarom ook, dat het wetsvoorstel is georiënteerd op de
EG-mededingingsregels. Het in het wetsvoorstel overnemen van regelingen uit
mededingingswetten van andere EU-lidstaten die afwijken van de EG-mededingingsregels,
ligt dan ook niet voor de hand.De leden van de CDA-fractie wilden graag duidelijkheid hebben over de
komst van het Groenboek van de Commissie over verticale overeenkomsten en
of dat tot een milder EG-regime voor dat soort overeenkomsten zal leiden en,
zo ja, wanneer. Wat het Groenboek betreft verwijs ik naar mijn antwoord op
de desbetreffende vragen van de leden van de fracties van D66 en van het GPV
in paragraaf 1 van deze nota. Over het tijdstip van het verschijnen en over
de inhoud van het Groenboek, kan ik niets meer meedelen dan de heer Van Miert
heeft gedaan. Over het tijdstip van een eventuele aanpassing van de EG-mededingingsregels
wat verticale mededingingsafspraken betreft, kan ik al helemaal geen uitspraken
doen. Aangezien de Commissie eerst nog een diepgaand onderzoek zal verrichten
en het Groenboek is bedoeld als basis voor overleg in brede kring dat vervolgens
nog moet plaatsvinden, acht ik het ook niet zinvol de Commissie nu om haar
standpunt over dit onderwerp te vragen. Zoals ik ook in mijn antwoord aan
de leden van de fracties van D66 en van het GPV in paragraaf 1.4 van deze
nota heb gezegd, zal er, mocht het overleg naar aanleiding van het Groenboek
tot een versoepeling van de EG-mededingingsregels leiden nadat het wetsvoorstel
in deze vorm wet is geworden, geen wetswijziging nodig zijn om die in de Mededingingswet
over te nemen. Een dergelijke versoepeling zal immers, naar alle
waarschijnlijkheid, worden gerealiseerd door aanpassing van de EG-vrijstellingen.
Via verwijzing in de artikelen 12 en 13, eerste lid, van het wetsvoorstel,
werken die aanpassingen door in de Mededingingswet, zonder dat daartoe wetswijziging
nodig is. Ik zie dan ook geen enkele aanleiding om de behandeling van dit
wetsvoorstel uit te stellen totdat het Groenboek is verschenen.De leden van de CDA-fractie vroegen ook naar de gevolgen van het wetsvoorstel
voor samenwerkingsvormen in de detailhandel, zoals franchise-organisaties,
vrijwillig filiaalbedrijven en in- en verkoopcombinaties. Zoals is opgemerkt,
is artikel 6 van het wetsvoorstel ontleend aan artikel 85 van het EG-Verdrag.
Mededingingsafspraken die volgens de EG-regelgeving van het verbod van artikel
85 zijn vrijgesteld, zijn automatisch vrijgesteld van het verbod van artikel
6 (artikel 12 van het wetsvoorstel). Ook mededingingsafspraken die niet onder
het verbod van artikel 85 vallen (omdat daardoor de interstatelijke handel
niet ongunstig wordt beïnvloed) maar die overigens wel voldoen aan de
normen van de EG-vrijstelling, zijn van het verbod van artikel 6 vrijgesteld.
Ten slotte geldt ook een vrijstelling voor mededingingsafspraken waarvoor
de Commissie een ontheffing heeft verleend. Het is de bedoeling bij de toepassing
van het nationale verbod en bij het nationale vrijstellings- en ontheffingenbeleid
zoveel mogelijk de EG-mededingingspraktijk te volgen. Ingevolge artikel 12
zijn franchise-overeenkomsten vrijgesteld, als zij voldoen aan de criteria
van de desbetreffende EG-vrijstelling. Die vrijstelling laat verschillende
vormen van beperking van de mededinging in franchise-overeenkomsten toe, zoals
een zekere gebiedsafbakening, maar uitdrukkelijk geen prijsbinding. Voor vrijwillig
filiaalbedrijven en voor in- en verkoopcombinaties zijn op basis van de EG-mededingingsregels
geen vrijstellingen vastgesteld. Dat betekent dat prijsbinding binnen die
samenwerkingsvormen op basis van het wetsvoorstel niet zal zijn vrijgesteld.
Voorts houdt het feit dat voor vrijwillig filiaalbedrijven en voor in- en
verkoopcombinaties geen EG-vrijstellingen zijn vastgesteld in, dat niet alleen
prijsbinding, maar ook andere concurrentiebeperkingen, zoals gebiedsafbakening
en exclusieve afnameverplichtingen en beperkingen van het assortiment, tussen
de bij die samenwerkingsvormen aangesloten ondernemingen verboden zullen zijn.
Wat de mogelijkheden voor samenwerkingsverbanden betreft om in reclamefolders
bindende prijzen toe te passen, merk ik op dat overeenkomsten van ondernemingen
die uitsluitend het voeren van gemeenschappelijke reclame ten doel hebben,
niet als concurrentiebeperkingen in de zin van artikel 6 van het wetsvoorstel
worden beschouwd. Het door samenwerkingsorganisaties verspreiden van reclamefolders
waarin zij bepaalde goederen of diensten tegen gemeenschappelijke prijzen
aanbieden, valt echter onder het verbod. Dat geldt ook voor de acties waarbij
die ondernemingen, al dan niet voor een bepaalde tijd, goederen of diensten
aanbieden met gemeenschappelijke kortingen.Wat het gebruik betreft van de barcode in winkels aan de kassa merk ik
op dat, ook al worden via omzetting van de op artikelen aangebrachte barcodes
aan detaillisten verkoopprijzen aangegeven, dat nog niet inhoudt dat er voor
die detaillisten geen andere mogelijkheid is dan die verkoopprijzen te volgen.
Via aanpassing van hun software-programma's is het voor detaillisten technisch
heel goed mogelijk om aan de kassa afwijkende prijzen toe te passen. Als die
detaillisten niet verplicht zijn en er op hen geen feitelijke dwang wordt
uitgeoefend om de aangegeven verkoopprijzen toe te passen en zij ook niet
onderling hun prijsgedrag coördineren, dan zal het verbod van artikel
6 van het wetsvoorstel niet van toepassing zijn. Zoals ik eerder heb aangegeven,
biedt het wetsvoorstel aan kleine, zelfstandige detaillisten verschillende
mogelijkheden tot het vormen van nuttige, efficiencyverbeterende samenwerkingsvormen
als «countervailing power» tegenover grote en machtige marktpartijen,
waarop de leden van de CDA-fractie doelden. Dat de concurrentie in de detailhandel zich, zoals die leden opmerkten, in belangrijke mate
afspeelt tussen winkelformules (inter-brand-concurrentie), laat onverlet dat
ook de concurrentie tussen de bij een samenwerkingsverband aangesloten ondernemingen
(intra-brand-concurrentie) van belang is. De beperking van de concurrentie
tussen die aangesloten ondernemingen dient niet verder te gaan dan noodzakelijk
is voor het functioneren van het samenwerkingsverband. Daarbij moet ook worden
bedacht, dat de concurrentie tussen landelijke winkelformules zich in feite
afspeelt op lokaal of regionaal niveau, waarbij de detaillist van de ene winkelformule
concurreert met die van de andere. Het is van belang dat een dergelijke detaillist
vrij is om bijvoorbeeld zijn prijzen aan te passen, als de concurrentie door
een lokale of regionale concurrent hem daartoe aanleiding geeft. Wat de opmerking
van de leden van de CDA-fractie betreft dat het niet aan de ondernemingen
is om de maatschappelijke voordelen van samenwerkingsvormen te bewijzen, maar
aan het kabinet om aan te tonen dat het ingrijpen in de machtsverhoudingen
maatschappelijke voordelen oplevert, wijs ik erop dat het wetsvoorstel uitgaat
van een verbodssysteem met vrijstellingen en een ontheffingsmogelijkheid.
In een dergelijk systeem ligt het op de weg van de ondernemingen of hun organisaties
om aannemelijk te maken, waarom bepaalde mededingingsafspraken zodanige maatschappelijke
voordelen opleveren, dat die mededingingsafspraken volgens de criteria van
de Mededingingswet moeten worden vrijgesteld of dat daarvoor ontheffingen
moeten worden verleend. Naar aanleiding van de vraag van die leden waarin
de Zweedse mededingingswet op dit punt afwijkt van het wetsvoorstel, merk
ik op dat de belangrijkste inhoudelijke afwijking is, dat de Zweedse mededingingswetgeving
een groepsvrijstelling kent voor samenwerkingsorganisaties in de detailhandel.
Die vrijstelling geldt voor enkele typen afspraken die in het geheel niet
onder artikel 6 van het wetsvoorstel vallen, en daarnaast voor maximumprijsafspraken
bij gezamenlijke reclame-acties van dergelijke samenwerkingsorganisaties.
De maximumprijsafspraken mogen niet leiden tot vaste prijzen. De vrijstelling
voor samenwerkingsvormen in de detailhandel geldt niet voor franchise-overeenkomsten,
want daarvoor geldt een afzonderlijke vrijstelling die is ontleend aan de
desbetreffende EG-vrijstelling. Dat heeft tot gevolg, dat bindende maximumprijzen
bij gezamenlijke reclame-acties bij franchise-organisties niet en bij gezamenlijke
reclame-acties van andere samenwerkingsvormen in de detailhandel wel zijn
vrijgesteld. Voor een uitvoeriger samenvatting van die vrijstelling in de
Zweedse mededingingswetgeving verwijs ik naar mijn antwoord op de desbetreffende
vraag van de leden van de PvdA-fractie. Voor het antwoord op de vraag van
die leden, waarom de vrijstelling voor prijsbinding bij samenwerkingsvormen
in het Besluit horizontale prijsbinding niet in het wetsvoorstel is overgenomen,
verwijs ik naar het hierboven gegeven antwoord op de desbetreffende vraag
van de leden van de VVD fractie. Overigens is de vrijstelling voor prijsbinding
bij samenwerkingsorganisaties in het Besluit horizontale prijsbinding slechts
van beperkte betekenis. Grotere samenwerkingsorganisaties kunnen tevens onder
de EG-mededingingsregels en mogen dan geen prijsbinding toepassen. Het Besluit
horizontale prijsbinding is bovendien een onderdeel van een overgangsregime
naar een op de EG-mededingingsregels georiënteerde, mededingingswet.Naar aanleiding van een desbetreffende vraag van de leden van de CDA-fractie
deel ik mee dat het gezamenlijke onderzoek van ambtenaren van het Ministerie
van Economische Zaken en vertegenwoordigers van de detailhandel naar de mogelijkheden
voor samenwerkingsvormen onder de nieuwe Mededingingswet nog niet is afgerond.
Ik verwacht de Tweede Kamer de resultaten daarvan op korte termijn schriftelijk
te kunnen meedelen. De leden van de VVD-fractie vroegen, waarom de Commissie economische mededinging
een voorkeur heeft voor een verbod van zowel horizontale als verticale mededingingsafspraken,
evenwel zonder verplichte aanmelding van verticale mededingingsafspraken en
met een ruimhartig bagatelcriterium. Uit hoofdstuk 2 van het advies van die
commissie van 30 september 1994 over de nieuwe mededingingswet maak ik op,
dat zij een verbod van zowel horizontale als verticale mededingingsafspraken
wenselijk acht, omdat ook artikel 85 van het EG-Verdrag en de verbodsstelsels
in andere EU-lidstaten geen onderscheid tussen beide soorten mededingingsafspraken
maken. Om te voorkomen dat zeer grote aantallen ontheffingsaanvragen worden
ingediend voor verticale mededingingsafspraken, adviseert zij daarvoor geen
meldingsplicht te laten gelden als voorwaarde voor het verkrijgen van een
ontheffing en ook het bagatelcriterium op een hoger niveau vast te stellen
dan voor horizontale mededingingsafspraken. Zij verwijst in dat verband naar
de regeling in artikel 4 van Verordening nr. 17. Ingevolge het eerste lid
van dat artikel kan de Commissie van de EG slechts een ontheffing op basis
van artikel 85, derde lid, van het EG-Verdrag verlenen voor een mededingingsafspraak,
als die eerst bij haar is aangemeld. Ingevolge het tweede lid van dat artikel
is die aanmeldingsplicht niet van toepassing op bepaalde, in dat artikellid
genoemde categorieën mededingingsafspraken. Bij dergelijke mededingingsafspraken
moet de Commissie ambtshalve nagaan, of aan de criteria van artikel 85, derde
lid, van het EG-Verdrag wordt voldaan, ook al is zij die mededingingsafspraken
op het spoor gekomen naar aanleiding van een door haar op eigen initiatief
ingeleide procedure. Als aan die criteria wordt voldaan, kan de Commissie
een ontheffing verlenen, zonder dat die mededingingsafspraken worden aangemeld.
De Commissie kan een dergelijke ontheffing verlenen met terugwerkende kracht
tot het tijdstip van de totstandkoming van die mededingingsafspraak. Wijst
de Commissie de ontheffingsaanvraag echter af, dan is de desbetreffende mededingingsafspraak
vanaf de totstandkoming verboden en dientengevolge van rechtswege nietig geweest.
Het is duidelijk dat dat systeem van verplichte aanmelding met daarop weer
uitzonderingen uit een oogpunt van rechtszekerheid tot problemen kan leiden.
Ik acht het dan ook niet wenselijk dat systeem in het wetsvoorstel over te
nemen.De leden van de VVD-fractie wensten ook te vernemen waarom het wetsvoorstel
voor verticale mededingingsafspraken niet voorziet in een misbruikstelsel.
Ik ben van mening dat aan een misbruikstelsel uit een oogpunt van effectiviteit
nadelen zijn verbonden. In een dergelijk stelsel zijn mededingingsafspraken
toegestaan, tenzij de mededingingsautoriteit een mededingingsafspraak in een
bepaald geval verbiedt. Anders dan de leden van de VVD-fractie opmerkten,
kan de mededingingsautoriteit niet, zoals in een verbodssysteem, volstaan
met aan te tonen, dat sprake is van een merkbare beperking van de mededinging.
Hij moet tevens aantonen dat die mededingingsbeperking nadelige effecten heeft.
Mededingingsafspraken, en vooral ook verticale mededingingsafspraken die veelal
in clusters voorkomen, zijn echter te talrijk om dan dat met een dergelijk
systeem tegen alle mededingingsafspraken die nadelige effecten hebben, kan
worden opgetreden. Dit geeft ook een zekere ongelijkheid: afspraken waartegen
niet wordt opgetreden zijn niet verboden en niet nietig. Een misbruikstelsel
is dus niet effectief, vooral ook niet omdat geen boete kan worden opgelegd
voor de, mogelijk lange, periode gedurende welke een schadelijke mededingingsafspraak
heeft bestaan. Bovendien bestaat in een misbruikstelsel altijd de onzekerheid
dat, ook al wordt een mededingingsafspraak al geruime tijd toegepast, alsnog
een procedure wordt begonnen. In een verbodssysteem zijn alle mededingingsafspraken
gelijkelijk verboden, terwijl het ook meer zekerheid biedt en effectiever
is te handhaven. De leden van de D66-fractie vroegen, of de regering in verband met de
voorbereiding van het Groenboek inzake verticale mededingingsbeperkingen door
de Commissie van de EG en de te verwachten herijking op dat punt aanleiding
ziet voor aanpassing van het ongeclausuleerde verbod van verticale mededingingsafspraken
in het wetsvoorstel. Wat het Groenboek betreft en de gevolgen van een eventuele
aanpassing van de EG-mededingingsregels voor verticale mededingingsafspraken
voor het wetsvoorstel verwijs ik naar mijn antwoord op de desbetreffende vragen
van de leden van de D66-fractie en van de GPV-fractie in paragraaf 1. Voor
mijn argumenten om ook voor verticale mededingingsafspraken te kiezen voor
een verbodssysteem verwijs ik naar mijn antwoord op de desbetreffende vraag
van de leden van de VVD-fractie in deze paragraaf.De leden van de D66-fractie vroegen ook, hoe de regering de veelgehoorde
grief beoordeelt dat in het wetsvoorstel geen onderscheid wordt gemaakt tussen
de concurrentie binnen samenwerkingsverbanden en de concurrentie tussen samenwerkingsverbanden.
In de eerste plaats wijs ik erop dat in het wetsvoorstel wel degelijk dat
onderscheid wordt gemaakt. Volgens de verschillende EG-vrijstellingen die
in het wetsvoorstel doorwerken worden tussen de bij de desbetreffende afspraken
betrokken ondernemingen (intra-brand) mededingingsbeperkingen toegestaan die
tussen die clusters (inter-brand) zijn verboden. Voorts heb ik in mijn antwoord
op de desbetreffende vraag van de leden van de CDA-fractie in paragraaf uiteengezet
dat, ook al speelt de concurrentie in de detailhandel zich in belangrijke
mate af tussen winkelformules, ook de concurrentie tussen de bij een samenwerkingsorganisatie
aangesloten ondernemingen van belang is. De concurrentie tussen landelijke
winkelformules speelt zich in feite af op lokaal en regionaal niveau, waarbij
de detaillist van de ene winkelformule concurreert met die van de andere.
Het is daarom belangrijk dat de bij een samenwerkingsorganisatie aangesloten
ondernemingen niet te veel worden beperkt in hun vrijheid om zelf hun marktgedrag
te bepalen. Zij moeten flexibel kunnen reageren op de ontwikkelingen op hun
lokale of regionale markt. Daarbij komt dat concurrentie tussen de bij een
samenwerkingsorganisatie aangesloten ondernemingen bevordert dat de voordelen
die door de samenwerking worden behaald ook de consument ten goede komen.
Wat het zich teweerstellen tegen de internationale concurrentiedruk betreft
merk ik op dat juist sterke concurrentie op de thuismarkt ertoe bijdraagt
dat ondernemingen beter in staat zijn concurrentie uit het buitenland het
hoofd te bieden.Op het vermeende onderscheid in het wetsvoorstel tussen afspraken van
een grootwinkelbedrijf met eigen filialen en afspraken tussen een franchisegever
en franchisenemers respectievelijk tussen een groothandel en zijn vrijwillig
fliaalbedrijven, ben ik al ingegaan in mijn antwoord op de desbetreffende
vraag van de leden van de SGP-fractie in paragraaf 5.1 van deze nota. Ik wijs
er nogmaals op dat een grootwinkelbedrijf met zijn eigen filialen één
onderneming vormt en dat afspraken met die eigen filialen geen mededingingsbeperkingen
zijn in de zin van artikel 6. Dat afspraken tussen een franchisegever en zijn
franchisenemers respectievelijk tussen een groothandel en zijn vrijwillig
filiaalbedrijven over prijzen wel onder het verbod van dat artikel vallen,
vloeit voort uit het feit dat franchisenemers en vrijwillig filiaalbedrijven
zelfstandige ondernemingen zijn. Als een detailhandelsconcern, naast eigen
filialen of dochtermaatschappijen waarvan het het marktgedrag bepaalt, ook
franchisenemers heeft, zal het er rekening mee moeten houden dat het zijn
eigen filialen of dochtermaatschappijen wel prijzen kan voorschrijven, maar
zijn franchisenemers niet. Dat laat overigens onverlet dat het zijn franchisenemers
wel prijzen mag adviseren.De leden van de GroenLinks-fractie vroegen of Nederland met een verbod
van verticale samenwerking niet uit de pas gaat lopen met de EG-mededingingsregels.
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar mijn antwoord op de desbetreffende
vragen van de leden van de fracties van D66 en van het GPV in paragraaf 1
van deze nota en naar mijn antwoord op de desbetreffende vragen van de leden
van de fracties van het CDA en de VVD in deze paragraaf.De leden van de RPF-fractie vroegen waarom de regering niet heeft gekozen
voor een misbruiksysteem ten aanzien van verticale mededingingsafspraken en
een duidelijker onderscheid tussen horizontale en verticale samenwerking.
Zij wezen op de grotere ruimte die de EG-mededingingsregels zullen gaan bieden
aan verticale mededingingsafspraken. Voor de argumentatie van de keuze voor
een verbod van verticale mededingingsafspraken en voor een uiteenzetting over
het betrekkelijke verschil tussen horizontale en verticale mededingingsafspraken
verwijs ik naar mijn hierboven gegeven antwoorden op de desbetreffende vragen
van de leden van de fracties van de PvdA en van het CDA. Wat de eventuele
wijzigingen van de EG-mededingingsregels ten aanzien van verticale mededingingsafspraken
betreft verwijs ik naar mijn antwoorden op de desbetreffende vragen van de
leden van de fracties van D66 en van het GPV in paragraaf 1 van deze nota
en naar mijn antwoord op de desbetreffende vraag van de leden van de CDA-fractie
in deze paragraaf.De leden van de RPF-fractie vroegen voorts naar de consequenties van het
wetsvoorstel voor inkoopcombinaties, franchisenemers en dergelijke. Voor het
antwoord op die vraag verwijs ik naar mijn antwoorden op de desbetreffende
vraag van de leden van de SGP-fractie in paragraaf 1 van deze nota en naar
mijn antwoord op de desbetreffende vraag van de leden van de fracties van
de PvdA en van het CDA in deze paragraaf. Voor het antwoord op de vraag van
de leden van de RPF-fractie of het belang van samenwerking tussen kleine bedrijven
in verhouding tot grote bedrijven niet wordt onderschat, verwijs ik naar mijn
hierboven gegeven antwoord op de desbetreffende vraag van de leden van de
PvdA-fractie. Op de consequenties voor bedrijven, zoals Blokker en Hema, die
zowel eigen filialen hebben als filialen van franchisenemers, ben ik ingegaan
in mijn antwoorden op de desbetreffende vragen van de leden van de SGP-fractie
in paragraaf 1 van deze nota en van de leden van de PvdA-fractie in deze paragraaf.
De leden van de RPF-fractie vroegen in dat verband ook, op welke manier consumenten
in de toekomst kunnen rekenen op eenzelfde behandeling bij bijvoorbeeld alle
vestigingen van ondernemingen met zowel eigen vestigingen als franchisenemers.
Als de desbetreffende ondernemers dat willen kunnen zij ervoor zorgen dat
consumenten kunnen rekenen op eenzelfde behandeling bij alle vestigingen van
een dergelijke keten. Een dergelijke onderneming kan immers wat zijn eigen
vestigingen betreft via interne instructies of afspraken en wat zijn franchisenemers
betreft via franchise-overeenkomsten, bereiken dat alle vestigingen dezelfde
franchise (pakket van industriële rechten of eigendomsrechten) exploiteren.
Dat betekent dat al die vestigingen uitsluitend goederen verkopen, of goederen
bij het verrichten van diensten gebruiken, die voldoen aan de door de onderneming
vastgestelde, objectieve minimumkwaliteitseisen, een door de onderneming voorgeschreven
minimumassortiment en minimumvoorraad aanhouden, de door de onderneming voorgeschreven
klantenservice en garantie verlenen en deelnemen aan door de onderneming voorgeschreven
scholingscursussen. Dergelijke ondernemingen kunnen echter aan hun eigen vestigingen
verkoopprijzen voorschrijven en aan hun franchisenemers slechts verkoopprijzen
adviseren. In de praktijk zal er evenwel voor de franchisenemers in het algemeen
geen aanleiding zijn van de adviesprijzen af te wijken. De leden van de SGP-fractie vroegen of het geen aanbeveling verdient voor
verticale samenwerkingsverbanden uit te gaan van een misbruikstelsel in verband
met de te verwachten herwaardering van verticale mededingingsafspraken onder
de EG-mededingingsregels. Voor het antwoord op die vraag verwijs ik naar mijn
antwoorden op de desbetreffende vragen van de leden van de fracties van D66
en het GPV in paragraaf 1 en op de desbetreffende vragen van de leden van
de fracties van de PvdA, het CDA en de VVD in deze paragraaf.De leden van de GPV-fractie vroegen of de regering ondernemingen die zijn
aangesloten bij samenwerkingsorganisaties als concurrenten van elkaar ziet.
In mijn antwoord op de desbetreffende vraag van de leden van de SGP-fractie
in paragraaf 1 heb ik er al op gewezen dat franchisenemers, vrijwillig filiaalbedrijven
en leden van een in- en verkoopcombinatie zelfstandige ondernemingen zijn
die in beginsel met elkaar in concurrentie staan. Die concurrentie sluiten
zij juist tot op zekere hoogte uit door met elkaar een bepaalde samenwerkingsorganisatie
tot stand te brengen. Daartegen bestaat geen bezwaar, indien die beperkingen
onmisbaar zijn voor het functioneren van die samenwerkingsorganisaties en
ook niet verder gaan dan daartoe nodig is. Dat die ondernemingen vanuit hun
eigen vestigingsgebied of klantenzone optreden, is niet een kenmerk van die
samenwerkingsvormen als zodanig, maar het resultaat van een mededingingsbeperkende
afspraak. Die is slechts toegestaan, indien daarvoor een vrijstelling geldt
of indien daarvoor een ontheffing wordt gegeven. Voor de argumentatie voor
het niet overnemen in het wetsvoorstel van de vrijstelling voor prijsbinding
bij samenwerking bij in- en verkoop en bij reclame-acties in het Besluit horziontale
prijsbinding, verwijs ik naar mijn antwoorden op de desbetreffende vragen
van de leden van de fracties van de PvdA en van het CDA in deze paragraaf.
Mijn opvattingen over de mogelijkheden die het wetsvoorstel biedt voor samenwerking
tussen ondernemingen heb ik al uitvoerig uiteengezet in mijn antwoorden op
de desbetreffende vragen in paragraaf 1 en in deze paragraaf. Ik heb daarin
ook geprobeerd aan geven dat ik juist van mening ben dat samenwerkingsorganisaties
van groot belang zijn voor het bevorderen van de concurrentie, maar dat het
dan wel moet gaan om productieve vormen van samenwerking.Voor het antwoord op de vragen van deze leden over de beoogde voordelen
voor de consument verwijs ik naar naar het antwoord op desbetreffende vragen
van de leden van de fractie van GroenLinks in paragraaf 5.2, hierna. 5.1.3 MerkbaarheidsvereisteDe leden van de VVD-fractie en die van de D66-fractie vroegen een nadere
toelichting op de keuze van de regering om in artikel 6 van het wetsvoorstel
niet het zogenoemde merkbaarheidsvereiste op te nemen. De bewoordingen van
artikel 6 van het wetsvoorstel zijn in sterke mate ontleend aan artikel 85,
eerste lid, van het EG-Verdrag. Zoals uiteengezet in paragraaf 5.1.3, van
de memorie van toelichting is volgens de jurisprudentie van het Hof van Justitie
van de EG, het verbod van artikel 85, eerste lid, alleen van toepassing wanneer
een mededingingsafspraak de concurrentie «merkbaar» beperkt. Het
merkbaarheidsvereiste geeft nader invulling aan het verbod geformuleerd in
artikel 85, eerste lid, en dus ook aan het verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel.
Van belang in dit verband is dat het merkbaarheidsvereiste als zodanig niet
terug te vinden is in de tekst van artikel 85. Om die reden is dat vereiste
evenmin in artikel 6 van het wetsvoorstel opgenomen. Wel is er alle reden
om laatstgenoemde bepaling overeenkomstig de bestaande en komende rechtspraak
van de Europese rechter te interpreteren. Voor de overige vragen van de leden van de fractie van D66 over het bagatelcriterium verwijs ik
naar de antwoorden, hierna gegeven in paragraaf 5.2. 5.2 BagatelvoorzieningDe leden van de PvdA-fractie vroegen hoe de regering aankijkt tegen verruiming
van de bagatelcriteria. Ik ben van mening dat een verruiming van de omzetgrens
van f 5 miljoen respectievelijk f 1 miljoen niet wenselijk is. Op
een lokale of regionale markt is de kans groot dat, ook al zijn bij een mededingingsafspraak
niet meer dan acht ondernemingen betrokken met een relatief geringe gezamenlijke
omzet, er toch sprake is van een kartel met marktmacht of zelfs van een marktbeheersend
kartel. Zo is uit een door het EIM verricht onderzoek bijvoorbeeld gebleken
dat de omzet in acht van de veertien detailhandelssectoren in het kleinbedrijf
niet meer bedraagt dan gemiddeld f 0,6 miljoen per onderneming. In twee
detailhandelssectoren (de sector bloemen en planten, zaden en tuinbenodigdheden,
en de sector dieren en dierbenodigdheden (SBI 1974, 666) alsmede in de sector
speelgoed en sport- en kampeerartikelen (SBI 1974, 668) bedraagt zelfs de
omzet van alle bedrijven gemiddeld slechts f 0,5 miljoen per onderneming
(cijfers 1993). In de industrie wordt in tweederde van de onderscheiden sectoren
in het kleinbedrijf (bedrijven met minder dan tien werknemers) een gemiddelde
omzet per bedrijf behaald van niet meer dan f 0,6 miljoen. Bij een verruiming
van de omzetcriteria zou dus de kans bestaan dat mededingingsafspraken van
slechts enkele ondernemingen die op een lokale of regionale markt een overheersende
positie hebben, onder de bagatelvrijstelling vallen. De in artikel 7, eerste
lid, van het wetsvoorstel genoemde bagatelcriteria zijn dezelfde als die in
de drie generieke onverbindendverklaringen op basis van artikel 10 van de
Wet economische mededinging. In de praktijk is niet gebleken dat die uit een
oogpunt van administratieve belasting voor bedrijfsleven en overheid op een
te laag niveau zijn vastgesteld. De Belgische bagatelregeling acht ik voor
de Nederlandse Mededingingswet onaanvaardbaar. Om onder die regeling te vallen
is het voldoende, als ieder van de bij een mededingingsafspraak aangesloten
ondernemingen ofwel niet meer werknemers heeft dan vijftig ofwel niet meer
omzet heeft dan 200 miljoen BF (f 10,9 miljoen) ofwel een niet hoger
balanstotaal heeft dan 100 miljoen BF (f 5,43 miljoen). Naar Nederlandse
verhoudingen zou dat betekenen dat, als alle tot het kleinbedrijf behorende
ondernemingen (niet meer dan tien werknemers) en een aanzienlijk deel van
het middenbedrijf (niet meer dan honderd werknemers) gezamenlijk een mededingingsafspraak
tot stand zouden brengen, die nog onder die bagatelregeling zou vallen. Afgezien
van die grens van vijftig werknemers, is ook de toegepaste omzetgrens te hoog.
Bij handhaving van het criterium van ten hoogste acht aangesloten ondernemingen
zou een mededingingsafspraak, als daarbij acht ondernemingen met een gezamenlijke
omzet van f 87,2 miljoen zijn aangesloten, nog onder de bagatelvrijstelling
vallen. Zoals ik al heb aangegeven, zou dat op lokale en regionale markten
zeer gemakkelijk en heel vaak kunnen leiden tot vrijstelling van mededingingsafspraken
van ondernemingen die gezamenlijk een aanzienlijke marktmacht hebben of zelfs
marktbeheersend zijn.De leden van de PvdA-fractie vroegen of de regering van mening is dat
ook machtsconcentratie bij verticale integratie ten koste kan gaan van de
concurrentie en de keuzevrijheid van de consument. Zoals ik in mijn antwoord
in paragraaf 5.1.2. op de vragen van de leden van de CDA-fractie heb aangegeven,
kunnen als bezwaren tegen verticale mededingingsafspraken worden genoemd toetredingsbelemmering,
opwaartse druk op het prijsniveau, vermindering van de stimulans tot grotere
efficiency en daardoor nadelen voor de consument. De leden van de CDA-fractie vroegen of de regering kan aangeven, hoeveel
van de thans bekende mededingingsafspraken onder de voorgestelde bagatelvrijstelling
zullen vallen, en hoeveel als de omzetcriteria zouden worden verviervoudigd.
Allereerst merk ik op dat de gezamenlijke omzet van de ondernemingen die zijn
betrokken bij de mededingingsregelingen die bij dit ministerie zijn gemeld,
niet wordt opgegeven. Daardoor is ook niet te zeggen hoeveel van die mededingingsregelingen
onder de bagatelvrijstelling in het wetsvoorstel zouden vallen. Wat de effecten
zouden zijn bij een verviervoudiging van die omzetgrenzen is om die reden
eveneens niet aan te geven. In de gevallen waarvoor ontheffing van een van
de drie generieke onverbindendveklaringen is gevraagd, zou een verviervoudiging
van die omzetgrenzen geen verschil hebben gemaakt omdat bij al die mededingingsregelingen
het aantal aangesloten ondernemingen meer dan acht bedraagt. Voor het antwoord
op de vraag van die leden naar de effecten op de werkzaamheid van de Mededingingswet,
als de criteria uit de Belgische bagatelregeling zouden worden toegepast,
verwijs ik naar mijn antwoord op de desbetreffende vraag van de leden van
de PvdA-fractie in deze paragraaf.De leden van de CDA-fractie vroegen duidelijkheid omtrent de vraag welke
mededingingsautoriteit bevoegd is in het gebied tussen de nationale bagatelvrijstelling
en afspraken die een zodanig interstatelijke omvang hebben dat zij onder de
jurisdictie van Brussel vallen. Mededingingsbeperkingen die uitsluitend uitwerking
hebben binnen een nationale markt en geen effect hebben op de interstatelijke
handel vallen niet onder de EG-mededingingsregels, maar uitsluitend onder
de desbetreffende nationale mededingingsregels. Betreft het een kartelafspraak
of een misbruikgedraging die wel de handel tussen lidstaten ongunstig kan
beïnvloeden dan is ook het Europese recht van toepassing. In dat geval
kan eenzelfde afspraak of gedraging voorwerp zijn van zowel een nationale
als een Europese mededingingsrechtelijke procedure, waarbij geldt dat de toepassing
van het nationale recht geen afbreuk mag doen aan een volledige en uniforme
toepassing van het communautaire recht. Een beroep op het «one-stop-shop»,
zoals dat voorkomt bij concentratietoezicht, is hier niet mogelijk. Anders
dan bij concentratietoezicht, waar sprake is van een duidelijke bevoegdheidsverdeling
door middel van het kwantitatief gedefinieerde begrip «communautaire
dimensie», is dat niet het geval bij de mededingingsbepalingen in het
EG-Verdag. In de artikelen 85 en 86 van het Verdrag is sprake van het niet
te kwantificeren begrip «beïnvloeding van de handel tussen de lidstaten».
Om parallelle procedures en ook om overbelasting bij de Commissie te voorkomen,
heeft deze het beleid ontwikkeld dat zaken die formeel onder het EG-mededingingsrecht
vallen, maar primair een nationaal karakter hebben, aan de nationale autoriteiten
worden overgelaten. Binnenkort wordt dit beleid, de taakverdeling tussen de
Commissie en de nationale mededingingsautoriteit en de samenwerking tussen
beide autoriteiten door middel van een bekendmaking van de Commissie nader
toegelicht (zie PbEG 1996, C 262). Omdat de Commissie exclusief bevoegd is
ontheffingen te verlenen van het Europese kartelverbod zullen deze samenwerking
en taakverdeling met name een rol spelen bij inbreuk- en klachtprocedures.
De leden van de CDA-fractie vroegen ook of ondernemingen selectief kunnen
winkelen. Selectief winkelen in de betekenis dat ondernemingen een keuze hebben
bij welke autoriteit zij een overeenkomst aanmelden c.q. een ontheffing aanvragen
is niet mogelijk. In het geval dat zowel het Nederlandse als het Europese
mededingingsrecht van toepassing is zal men voor een ontheffing van het Nederlandse
kartelverbod een verzoek moeten indienen bij de Dienst voor de mededinging
en voor een ontheffing van het Europese verbod bij de Commissie van de Europese
Gemeenschappen. De leden van de VVD-fractie stelden vragen over het gebruik van de bagatelvrijstelling
in de drie generieke onverbindendverklaringen, alsook over de evaluatie van
de bagatelcriteria in het wetsvoorstel, over de hoogte van de bagatelcriteria
in vergelijking met die in andere EU-landen en in de EG-mededingingsregels
en over de wenselijkheid van verruiming van de voorgestelde bagatelcriteria.
Ten aanzien van de het gebruik van de bagatelcriteria merk ik op dat voor
zover ondernemingen op basis van de bagatelcriteria zelf tot de conclusie
waren gekomen dat hun mededingingsregeling onder de bagatelvrijstelling viel,
zij geen ontheffingsaanvraag hebben ingediend. Om hoeveel gevallen het daarbij
gaat, is mij uiteraard niet bekend. Op welke termijn de bagatelcriteria zullen
worden geëvalueerd en zal worden bezien op zij nog passend zijn, zal
afhangen van de ervaringen die de dienst daarmee zal opdoen. Van niet passende
bagatelcriteria zou bijvoorbeeld kunnen worden gesproken, als bij evaluatie
zou blijken dat veel ontheffingsaanvragen betrekking hadden op mededingingsafspraken
van ondernemingen die slechts een zeer geringe marktmacht vertegenwoordigen.
De leden van de VVD-fractie vroegen ook, of de voorgestelde bagatelcriteria
in het wetsvoorstel stringenter zijn dan die in de mededingingswetten van
andere EU-lidstaten. Ik merk op dat die mededingingswetten op dat punt duidelijke
verschillen vertonen. De Franse mededingingswet kent geen bagatelvoorziening
en de Engelse mededingingswetgeving gaat uit van een misbruikstelsel, afgezien
van een verbod van verticale prijsbinding. De Belgische bagatelregeling heb
ik al besproken. In de Duitse en in de Zweedse mededingingsregels bestaat
de bagatelvoorziening niet uit een wettelijke vrijstelling, maar uit beleidsregels
of bekendmakingen met betrekking tot de grenzen waarbeneden de mededingingsautoriteit
gewoonlijk niet optreedt tegen mededingingsafspraken. Volgens de bekendmaking
van het Bundeskartellamt zal het niet optreden tegen prestatiebevorderende
overeenkomsten van ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf met een gezamenlijk
marktaandeel van niet meer dan 5%. Er geldt evenwel geen omzetcriterium. Bovendien
worden prijsafspraken en marktverdelingsafspraken per definitie als niet prestatiebevorderend
beschouwd en zijn zij altijd verboden, ongeacht het marktaandeel van de aangesloten
ondernemingen. In de Zweedse beleidsregels wordt zowel een marktaandeelcriterium
als een omzetcriterium toegepast, hetzij een marktaandeel van minder dan 10%
en een gezamenlijke omzet van niet meer dan 200 miljoen SK (f 48 miljoen)
hetzij een marktaandeel van minder dan 15% en een gezamenlijke omzet van niet
meer dan 10 miljoen SK (f 2,4 miljoen). Vanwege de verschillen in wettelijk
systeem en in de keuze van het type criteria is een vergelijking van de bagatelcriteria
in het wetsvoorstel met die in de mededingingsregimes van die EU-lidstaten
moeilijk te maken. Toch is de conclusie gerechtvaardigd dat Nederland met
dit wetsvoorstel zeker niet tot de strengste regimes van Europa gaat behoren
wat de waardering van prijs- en marktverdelingskartels betreft. Juist deze
kartelvormen, die zozeer onderwerp van discussie zijn in de Nederlandse situatie,
zijn immers in vele Europese landen altijd verboden, ongeacht hun marktmacht.
De EG-mededingingsregels kennen geen bagatelvrijstelling, maar alleen een
bekendmaking inzake de toepassing van artikel 85 van het EG-Verdrag waarin
een combinatie wordt toegepast van een marktaandeel van 5% en een gezamenlijke
omzet van 300 miljoen Ecu. Door die combinatie van een marktaandeelcriterium
en een omzetcriterium is een vergelijking met de bagatelcriteria uit het wetsvoorstel
moeilijk te maken. Daar komt nog bij dat de omzetgrens van 300 miljoen Ecu
is afgestemd op de verhoudingen op de EU-markt en niet passend is voor de
Nederlandse Mededingingswet. Op mijn argumenten om de bagatelcriteria in het
wetsvoorstel niet te verruimen, waarnaar die leden vroegen, ben ik al ingegaan
in het desbetreffende antwoord aan de leden van de PvdA-fractie. Als belangrijkste
van de uitgangspunten bij de keuze voor de voorgestelde bagatelcriteria,
waarnaar de leden van de VVD-fractie vroegen, noem ik dat de bagatelvrijstelling
naast de andere vrijstellingen alleen voor in de regel werkelijk onschadelijke
mededingingsafspraken mag gelden. Ook is ervan uitgegaan dat de bagatelcriteria
voor alle bedrijfs- en beroepssectoren moeten gelden. Een differentiëring
van de omzetgrenzen naar bedrijfs- of beroepssector zou immers tot een ingewikkelde
bagatelvrijstelling en tot afbakeningsproblemen leiden. Dat betekent dat er
bij de vaststelling van de hoogte daarvan rekening mee moet worden gehouden
dat daar ook sectoren bij zijn waarin de omzet per onderneming relatief gering
is. Tevens zijn de verschillen in toegevoegde waarde in aanmerking genomen
tussen productie en handel enerzijds en dienstverlening anderzijds. Door die
verschillen is een bepaalde omzet voor een productie- of handelsmarkt als
laag te beschouwen en voor een dienstenmarkt als hoog. Daarom is het gezamenlijke
omzet-criterium gedifferentieerd. Bovendien is er rekening mee gehouden dat
in bedrijfs- en beroepssectoren waarin de concurrentie zich op lokale en regionale
markten afspeelt, alle ondernemingen op een zodanige markt bij een mededingingsafspraak
betrokken kunnen zijn, zonder dat hun gezamenlijke omzet boven de omzetcriteria
uitkomt. Om te voorkomen dat mededingingsafspraken ook in zodanige bedrijfs-
en beroepssectoren onder de bagatelvrijstelling vallen, is behalve de gezamenlijke
omzet óók het gezamenlijk aantal aangesloten ondernemingen aan
een maximum gebonden. Wat het marktaandeel als bagatelcriterium betreft, waarnaar
de leden van de VVD-fractie informeerden, merk ik op dat de bagatelvoorziening
in het wetsvoorstel de vorm heeft van een wettelijke vrijstelling. Die werkt
rechtstreeks en daarom moet uit de vrijstellingsnormen ondubbelzinnig blijken,
wanneer zij van toepassing is. Het marktaandeel is vanuit dat uitgangspunt
daarvoor niet een geschikte norm, omdat op voorhand geen algemeen toepasbare
definitie is te geven van hetgeen moet worden verstaan onder de relevante
markt. Vooral voor kleinere en middelgrote ondernemingen zou het marktaandeel
een moeilijk te hanteren norm zijn. De gezamenlijke omzet en het aantal van
de bij een mededingingsafspraak betrokken ondernemingen zijn daarvoor geschikte
criteria, omdat de gegevens die nodig zijn om te bepalen of daaraan wordt
voldaan aan die ondernemingen bekend en voor de uitvoeringsinstantie verifieerbaar
zijn.In de bepaling inzake de melding van voorgenomen concentraties, op basis
van welke bepaling ondernemingen zelf moeten kunnen bepalen of zij verplicht
zijn te melden, is eveneens uit een oogpunt van hanteerbaarheid voor de ondernemingen
gekozen voor het omzetcriterium. Voor de argumentatie van de hoogte van het
voorgestelde omzetcriterium van f 250 miljoen en f 30 miljoen verwijs
ik naar mijn antwoord in paragraaf 10 op de desbetreffende vragen van de leden
van de PvdA-fractie. Bij de beantwoording van de vraag of een voorgenomen
concentratie ertoe zal leiden dat een economische machtspositie ontstaat of
wordt versterkt, is het marktaandeel van de tot stand te brengen concentratie
een belangrijke factor. Het gaat bij concentratietoezicht evenwel altijd om
grotere ondernemingen, die voldoende mogelijkheden hebben om te laten uitzoeken
wat hun marktaandeel is. Bovendien is het aan de directeur van de dienst om
te beoordelen, of op de desbetreffende markt een economische machtspositie
zal ontstaan, en, zo ja, of er een vergunning moet worden gevraagd en of hij
die vergunning zal verlenen. De vraag van de leden van de VVD-fractie of bij
de vaststelling van het relevante marktaandeel ook substitutiegoederen en
vraagelasticiteiten zijn betrokken, beantwoord ik bevestigend.Wat de mogelijke extra werkdruk voor de dienst betreft als gevolg van
grote aantallen ontheffingsaanvragen, waarnaar de leden van de VVD-fractie
vroegen, heb ik al eerder aangegeven dat de voorgestelde bagatelcriteria dezelfde
zijn als die in de drie generieke onverbindendverklaringen. De praktijk tot
nu toe heeft niet uitgewezen dat die bagatelcriteria te laag
zijn. Zoals ik hierboven al heb geantwoord op de vraag van de leden van de
PvdA-fractie acht ik de criteria uit de Belgische bagatelregeling niet aanvaardbaar
als criteria in de bagatelvrijstelling in het wetsvoorstel.De leden van de VVD-fractie vroegen de regering nader toe te lichten hoe
bedrijven binnen een franchise-overeenkomst de vrije mededinging kunnen belemmeren.
Voor het antwoord op die vraag verwijs ik naar mijn antwoord op de desbetreffende
vragen van de leden van de SGP-fractie in paragraaf 5.1 van deze nota en van
de leden van de GPV-fractie in paragraaf 5.1.2. Daaruit blijkt dat franchisenemers
als zelfstandige ondernemingen in beginsel met elkaar in concurrentie staan.
De vraag is echter, in hoeverre het voor het functioneren van franchising
noodzakelijk is die ruimte voor onderlinge concurrentie te beperken. Volgens
de desbetreffende EG-vrijstelling zijn onder andere de verplichting om geen
producten te verkopen die concurreren met de producten van de franchisegever,
alsook een beperkte vorm van gebiedsafbakening, wel onmisbaar en proportioneel,
maar prijsbinding niet. De kwestie is dan ook niet dat tussen franchisenemers
geen concurrentie kan bestaan, maar dat de tussen franchisenemers in beginsel
aanwezige concurrentie juist door bepaalde clausules in de franchise-overeenkomsten
wordt beperkt. Ook bij andere samenwerkingsvormen, zoals vrijwillig filiaalbedrijven
en in- en verkoopcombinaties, zijn onder meer prijsbinding, marktverdeling
en verplichte afname enz. geen beperkingen die inherent zijn aan die samenwerkingsvormen
als zodanig. Het zijn mededingingsbeperkingen waarop artikel 6 onverkort van
toepassing is. Op de consequenties van het wetsvoorstel voor winkelketens
die werken met zowel filialen als met zelfstandige franchisenemers, ben ik
al ingegaan in paragraaf 5.1 in mijn antwoord op de desbetreffende vraag van
de leden van de SGP-fractie en paragraaf 5.1.2 in mijn antwoord op de desbetreffende
vraag van de leden van de PvdA-fractie.Voor het antwoord op de vraag van deze leden of de regering kan onderzoeken
of maatregelen ten behoeve van anti-dumping mogelijk zijn verwijs ik naar
het antwoord op de desbetreffende vragen in paragraaf 7 van deze nota.De leden van de VVD-fractie vroegen of de regering van mening is dat het
vrijwillig filiaalbedrijf in zijn huidige opzet een belemmering vormt voor
de vrije mededinging. In mijn antwoord op de desbetreffende vraag van de leden
van de SGP-fractie in paragraaf 5.1 heb ik al toegelicht, waarom ook bij het
vrijwillig filiaalbedrijf sprake kan zijn van beperking van de mededinging,
evenals bij in- en verkoopcombinaties. Ook heb ik in mijn antwoord in paragraaf
5.1.2 op de desbetreffende vraag van de leden van de CDA-fractie aangegeven
dat de EG-mededingingsregels voor die vormen van samenwerking geen vrijstellingen
kennen. Dat betekent dat ook in het wetsvoorstel niet alleen prijsbinding,
maar ook andere concurrentiebeperkingen, zoals gebiedsafbakening, beperking
van het assortiment en exclusieve afnameverplichtingen, tussen de bij die
samenwerkingsvormen betrokken ondernemingen worden verboden. Dat laat evenwel
onverlet, dat een groothandel vrij is de bij hem aangesloten vrijwillig filiaalbedrijven
prijzen te adviseren, en dat bij in- en verkoopcombinaties gezamenlijke inkoop
zonder meer mogelijk is. Alleen zal het niet meer zijn toegestaan om de aangesloten
ondernemingen te verplichten voor langere tijd een groot gedeelte van hun
goederen af te nemen van die samenwerkingsorganisatie. Een vrijstelling voor
die mededingingsbeperkingen bij samenwerkingsvormen ligt, uitgaande van een
zo groot mogelijke aansluiting bij de EG-mededingingsregels, niet voor de
hand. Naar mijn mening is een dergelijke vrijstelling ook niet onmisbaar voor
de slagkracht bij de promotie en publiciteit van samenwerkende ondernemingen.
Dat neemt natuurlijk niet weg dat het elk van de aangesloten ondernemingen
vrij staat wèl bij de samenwerkingsorganisatie in te kopen. Ook in
de ons omringende landen komen bij samenwerkende ondernemingen
hoge inkooppercentages voor. Die zijn echter niet gebaseerd op een juridische
verplichting voor de aangesloten ondernemingen, maar op hun vrije keuze voor
gezamenlijke inkoop uit overwegingen van feitelijke kostenvoordelen. Zoals
ik heb aangegeven in mijn antwoord op de vragen van de leden van de fracties
van de VVD, van D66 en van de SGP in paragraaf 1, worden overeenkomsten van
ondernemingen die uitsluitend het voeren van gemeenschappelijke reclame (zonder
daaraan gekoppelde prijsbinding) ten doel hebben niet beschouwd als concurrentiebeperkingen
in de zin van artikel 6 van het wetsvoorstel. Ik verwacht dan ook niet, dat
het wetsvoorstel tot hogere kosten voor de zelfstandige winkelier zal leiden.
De vraag van de leden van de VVD-fractie, of in de toekomst overeenkomsten
kunnen worden gesloten met de strekking dat ondernemingen bij verkoop hun
bedrijf moeten aanbieden aan de organisatie waarmee zij hebben samengewerkt,
is moeilijk in algemene zin te beantwoorden. Het antwoord zal afhangen van
de omstandigheden van het concrete geval, zoals het belang dat de samenwerkingsorganisatie
met die verplichting wil beschermen, de mate waarin dat belang essentieel
is voor het functioneren van een bepaalde samenwerkingsorganisatie en de mogelijkheid
met een minder vergaande verplichting voor de leden te volstaan. Voor het
antwoord op de vragen van die leden over adviesprijzen verwijs ik naar mijn
antwoord in paragraaf 5.1. op de desbetreffende vragen van de leden van de
SGP-fractie. Voor het antwoord over maximumprijzen verwijs ik naar mijn antwoord
in paragraaf 5.1.2 op de desbetreffende vragen van de leden van de PvdA-fractie.De leden van de VVD-fractie vroegen, of het niet mogelijk is ondernemingen
die onder een gezamenlijke naam optreden onder het wetsvoorstel te beschouwen
als een economische eenheid, waarop het concentratietoezicht van toepassing
is. Naar mijn mening kunnen ondernemingen van een franchise-organisatie niet
worden beschouwd als een economische eenheid, waarop het concentratietoezicht
van toepassing is. Ook ondernemingen die bij andere typen samenwerkingsvormen
zijn aangesloten kunnen niet als een economische eenheid worden beschouwd.
De problematiek van de economische eenheid doet zich voor bij de vraag of
artikel 6 van het wetsvoorstel van toepassing is op afspraken tussen ondernemingen
die als moedermaatschappij en dochtermaatschappijen tot hetzelfde concern
behoren. Het verbod van artikel 6 is op die afspraken slechts dan niet van
toepassing, indien de moedermaatschappij en haar dochtermaatschappijen een
economische eenheid vormen waarin de dochtermaatschappijen hun optreden op
de markt niet werkelijk zelfstandig kunnen bepalen en die afspraken een interne
taakverdeling tussen die maatschappijen ten doel hebben (arrest Centrapharm/Sterling
Drug, HvJEG, zaak 15/74, JUR 1974, 1174; arrest Centrapharm/Winthorp BV, HvJEG,
zaak 16/74, JUR 1974, 1183). Franchisenemers en de bij vrijwillig filiaalbedrijven
en bij in- en verkoopcombinaties aangesloten bedrijven zijn echter zelfstandige
ondernemingen. Hun marktgedrag wordt niet volledig bepaald door de franchisegever,
de groothandel of de in- en verkoopcombinatie. Franchise-overeenkomsten en
de afspraken tussen een groothandel en zijn vrijwillig filiaalbedrijven en
die tussen een in- en verkoopcombinatie en de daarbij aangesloten ondernemingen
vallen dan ook onder artikel 6. Wat het door de VVD-fractie genoemde probleem
van een volledig door één franchise-organisatie gedomineerde
markt betreft, merk ik op dat artikel 13, tweede lid, van het wetsvoorstel
de mogelijkheid biedt in een dergelijk geval het verbod van artikel 6 van
het wetsvoorstel van toepassing te verklaren.De leden van de D66-fractie vroegen of de bagatelvrijstelling uit het
wetsvoorstel wel voldoende recht doet aan het uitgangspunt dat de bagatelvrijstelling
de lasten voor de kleinere ondernemingen zoveel mogelijk zal beperken. Voor
mijn argumenten voor de keuze voor de bagatelvrijstelling uit
het wetsvoorstel verwijs ik naar mijn antwoorden op de vragen van de leden
van de fracties van de PvdA en van de VVD in deze paragraaf.Uit die antwoorden blijkt dat een weloverwogen afweging is gemaakt tussen
het belang van het niet te zwaar belasten van kleinere ondernemingen enerzijds
en het voorkomen dat kartels met een betekenende invloed op lokale markten
worden vrijgesteld anderzijds.De leden van de fractie van D66 vroegen zich af waarom voor het concentratietoezicht
gekozen is voor een veel hogere omzetdrempel dan is opgenomen in de bagatelvoorziening
en of er zich geen concentraties kunnen voordoen, die beneden deze omzetgrenzen
blijven, maar een wezenlijk effect hebben op een regionale markt. Het verschil
in de hoogte van de omzetdrempel heeft vooral te maken met het inhoudelijke
verschil tussen de beide regelingen, waarvoor de drempel van toepassing is.
Voor concurrentiebeperkende overeenkomsten geldt een algemeen verbod behoudens
ontheffing. De bagatelvoorziening heeft tot doel die overeenkomsten van dat
verbod uit te zonderen, die vanuit het oogpunt van het Nederlandse mededingingsbeleid
van duidelijk ondergeschikte betekenis zijn. Voor concentraties daarentegen
geldt niet een algemeen verbod behoudens ontheffing. Alleen die concentraties
worden verboden, die een machtspositie tot gevolg hebben dan wel versterken.
In de meerderheid van de gevallen zal daarvan geen sprake zijn en zal er geen
enkel bezwaar zijn om de concentratie tot stand te brengen. Om te voorkomen
dat de balans tussen het rendement van het concentratietoezicht en de administratieve
belasting, die deze met zich meebrengt voor zowel het bedrijfsleven als de
overheid, wordt verstoord is dan ook zowel in de EG als in de lidstaten, die
concentratietoezicht kennen, gekozen voor een veel hogere omzetdrempel voor
concentratietoezicht. Dat neemt niet weg dat het inderdaad kan voorkomen dat
door een concentratie tussen ondernemingen die de omzetdrempel niet halen,
op de relevante markt een machtspositie gecreëerd wordt. In dat geval
resteert het toezicht op het misbruik van een economische machtspositie.Voor mijn opvatting over de Belgische bagatelregeling, waarnaar de leden
van de D66-fractie vroegen, verwijs ik naar mijn antwoord op de desbetreffende
vraag van de leden van de PvdA-fractie in deze paragraaf.De leden van de GroenLinks-fractie vroegen of het wetsvoorstel samenwerkingsverbanden
tussen kleine en middelgrote ondernemingen onmogelijk maakt ten koste van
de concurrentiemogelijkheden met het grootbedrijf, of het midden- en kleinbedrijf
dan niet in economische moeilijkheden zou komen en of er dan niet juist minder
concurrentie zou ontstaan op sommige markten. Op die vragen ben ik al ingegaan
in paragraaf 1.3 en in mijn antwoorden op vragen van de fractieleden van de
SGP-fractie in paragraaf 5.1, van de PvdA, van het CDA, van D66 en van de
RPF in paragraaf 5.1.2 en van de VVD in deze paragraaf.De leden van de fractie van Groen Links vroegen zich voorts af of de nieuwe
regels niet ten koste kunnen gaan van de consumentenbelangen. De nieuwe regels
zullen naar mijn overtuiging zonder meer de consumentenbelangen dienen. Een
stevig anti-kartelbeleid zet immers aan tot een efficiëntere productie,
afroming van kartelwinsten en uiteindelijk gemiddeld lagere prijzen voor de
consument dan in een situatie met gebrekkige mededinging. Daarom ondersteunt
de Consumentenbond het beleid dat gericht is op verbetering van de marktwerking.Voor het antwoord op de vragen van deze leden over de bagatelciteria verwijs
ik naar mijn antwoorden op de desbetreffende vragen van de leden van de fracties
van de PvdA, het CDA en de VVD in deze paragraaf. De leden van de GroenLinks-fractie vroegen tevens waarom het wetsvoorstel
geen onderscheid maakt tussen verticale en horizontale samenwerking, terwijl
er op Europees niveau de mogelijkheden voor verticale samenwerking wellicht
zullen worden aangepast. Voor het antwoord op deze vraag verwijs
ik naar mijn antwoord op de desbetreffende vraag van de leden van de fracties
van D66 en van de SGP in paragraaf 1.3 en van de PvdA, van het CDA, en van
de VVD in paragraaf 5.1.2 van deze nota.De leden van de RPF-fractie vroegen of kan worden aangegeven hoeveel bedrijven
die verticaal samenwerken onder de bagatelvoorziening zullen vallen. Zoals
ik in mijn antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie in deze paragraaf
heb aangegeven, worden aan het ministerie geen omzetgegevens opgegeven van
de ondernemingen die zijn aangesloten bij aangemelde mededingingsregelingen.
Daardoor is ook niet aan te geven, hoeveel bedrijven die verticaal samenwerken
onder de bagatelvrijstelling zullen vallen. Anders dan de leden van de RPF-fractie
opmerkten gaf de Raad van State in zijn advies niet alleen voor verticale
samenwerking, maar in algemene zin aan dat de voorgestelde criteria hem zeer
laag voorkomen. Die leden zeiden voorts het argument van de regering niet
te kunnen volgen dat, omdat de bagatelcriteria bij verticale samenwerking
dezelfde zijn als bij horizontale samenwerking en bij horizontale samenwerking
geen problemen opleveren, dat ook niet het geval zal zijn bij de verticale
samenwerking. Ik wijs erop dat die bagatelcriteria ook onder de bestaande
Wet economische mededinging gelden voor zowel horizontale als verticale mededingingsregelingen.
Zij komen immers voor in het Besluit horizontale prijsbinding dat mede betrekking
heeft op verticale prijsbinding voor diensten. Ook in het Besluit marktverdelingsregelingen
komen die bagatelcriteria voor en dat geldt voor zowel horizontale als verticale
vormen van marktverdeling. In mijn antwoord op de vraag van de leden van de
CDA-fractie in paragraaf 5.1.2 heb ik aangegeven dat het verschil tussen horizontale
en verticale mededingingsafspraken betrekkelijk is. Dat neemt niet weg dat
er tussen beide soorten mededingingsafspraken verschillen zijn, maar daarmee
wordt in het wetsvoorstel dan ook rekening gehouden via de doorwerking van
de desbetreffende EG-vrijstellingen, die voor een groot gedeelte betrekking
hebben op verticale mededingingsafspraken.De leden van de RPF-fractie vroegen voorts of de regering het gevaar ziet
dat door het verbod van verticale samenwerking juist het concurrentievermogen
van de Nederlandse economie wordt aangetast en ook de dynamische en samenhangende
netwerken van bedrijven en kennisinstituten. Ik wijs erop dat het verbod van
verticale mededingingsafspraken niet inhoudt dat verticale samenwerking, als
waar die leden op doelden, niet meer mogelijk zouden zijn. Ik ben het met
die leden eens, dat onderzoek en ontwikkeling voor kleinere bedrijven van
groot belang zijn voor de verdere ontwikkeling, mede met het oog op de toenemende
uitbesteding van onderdelen door grote bedrijven. Zoals ik heb aangegeven,
vallen overeenkomsten die uitsluitend ten doel hebben het gemeenschappelijk
(laten) uitvoeren van projecten betreffende onderzoek en ontwikkeling niet
onder het verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel. Bovendien biedt het wetsvoorstel
de nodige ruimte voor onderzoeks- en ontwikkelingsovereenkomsten, omdat de
EG-vrijstelling voor dat soort overeenkomsten ingevolge de verwijzing in artikel
12 in het wetsvoorstel doorwerkt. Het wetsvoorstel is dan ook geen belemmering
voor de bestaande toeleveringspraktijk van kleinere ondernemingen aan grotere
ondernemingen van goederen waarvoor samenwerking met betrekking tot onderzoek
en ontwikkeling nodig zijn. Juist omdat het om overeenkomsten gaat die ofwel
geen mededingingsbeperking zijn in de zin van artikel 6 ofwel onder die vrijstelling
vallen, is er geen ontheffing nodig.De leden van de SGP-fractie vroegen hoe realistisch de voorgestelde bagatelcriteria
zijn en of een samenwerkingsverband van bijvoorbeeld acht zelfstandige detaillisten
met een gezamenlijke omzet van niet meer dan f 5 miljoen voorstelbaar
is. Ik merk op dat de veronderstelling dat een samenwerkingsverband
van acht zelfstandige detaillisten met niet meer dan f 5 miljoen gezamenlijke
omzet niet bestaat, en ook nauwelijks kan bestaan, aantoonbaar onjuist is.
Ik leid dat af uit het onderzoek van het EIM, waarnaar ik al heb verwezen
in mijn antwoord op de vraag van de leden van de PvdA-fractie in deze paragraaf.
Zoals ik in dat antwoord heb vermeld, blijkt uit dat onderzoek dat de omzet
in acht van de veertien onderscheiden detailhandelssectoren in het kleinbedrijf
niet meer bedraagt dan gemiddeld f 0,6 miljoen per bedrijf en in twee
daarvan bedraagt de omzet van alle bedrijven gemiddeld slechts f 0,5
miljoen. In de industrie wordt in tweederde van de onderscheiden sectoren
in het kleinbedrijf (bedrijven met minder dan tien werknemers) een gemiddelde
omzet per bedrijf behaald van niet meer dan f 0,6 miljoen. Dat betekent
dat het in die bedrijfssectoren heel goed mogelijk is dat daar mededingingsafspraken
voorkomen van acht ondernemingen met een gezamenlijke omzet van niet meer
dan f 5 miljoen. Voor het antwoord op de vraag waarom ik een verruiming
van de voorgestelde omzetbagatelcriteria niet wenselijk vind, verwijs ik naar
mijn antwoord op de desbetreffende vragen van de leden van de fracties van
de PvdA, van het CDA en van de VVD in deze paragraaf. Wat het verschil in
de hoogte van de omzetgrens betreft bij de bagatelvrijstelling en bij de verplichting
tot melding van voorgenomen concentraties merk ik op dat de functie van beide
omzetgrenzen een andere is. Uitgangspunt van het verbod van artikel 6 van
het wetsvoorstel is dat het geldt voor alle mededingingsafspraken, ongeacht
of de daarbij aangesloten ondernemingen een economische machtspositie hebben.
De bagatelvrijstelling is niet bedoeld om mededingingsafspraken alleen vrij
te stellen als de daarbij aangesloten ondernemingen geen economische machtspositie
hebben, maar uitsluitend als die ondernemingen uit een oogpunt van marktmacht
van duidelijk ondergeschikte betekenis zijn. Bij het concentratietoezicht
gaat het erom de totstandkoming van economische machtsposities door concentratievorming
tegen te gaan. Het ligt daarom in de rede bij de bagatelvrijstelling voor
een aanzienlijk lager omzetcriterium te kiezen dan bij de verplichting tot
het melden van voorgenomen concentraties. De beoordeling van de concentratie
als zodanig geschiedt altijd mede aan de hand van het marktaandeel dat de
tot stand te brengen concentratie op de relevante markt zou krijgen.De leden van de GPV-fractie stelden vragen over de keuze voor de gezamenlijke
omzet in plaats van het gezamenlijke marktaandeel als bagatelcriterium en
over de hoogte van dat omzetcriterium. Ik wijs erop dat juist het bepalen
van het relevante marktaandeel zowel voor ondernemingen als voor de uitvoeringsinstantie
niet eenvoudig zou zijn. Het marktaandeelcriterium zou niet de gewenste duidelijkheid
en rechtszekerheid bieden en daardoor tot procedures leiden over het van toepassing
zijn van de bagatelvrijstelling. Van problemen met de toepassing van het bagatelcriterium
in de EG-Bagatelbekendmaking is mij niets bekend. Daarbij moet echter worden
bedacht dat het in het algemeen grotere ondernemingen zijn die met de EG-Bagatelbekendmaking
te maken krijgen en dat het voor die ondernemingen minder problematisch is
om zelf na te gaan of na te laten gaan wat hun marktaandeel is. Voor mijn
argumenten waarom ik aansluiting bij de bagatelcriteria uit de EG-Bagatelbekendmaking
niet wenselijk acht, verwijs ik naar mijn antwoorden op de desbetreffende
vraag van de leden van de VVD-fractie in deze paragraaf. In dat verband breng
ik nog eens onder de aandacht dat de EG-Bagatelbekendmaking bij de interpretatie
van het verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel buiten beschouwing moet
blijven. Zoals ik eerder heb aangegeven bevat zij slechts beleidsregels en
noch de Europese noch de nationale rechter is daaraan gebonden. De daarin
gebezigde criteria zijn bovendien afgestemd op de reikwijdte van de EG-mededingingsregels
en zijn daarom niet passend voor een nationale mededingingswet. Dat houdt
in dat ook eventuele wijzigingen van de EG-Bagatelbekendmaking, waarover nu
discussie gaande is, in beginsel geen consequentie hebben voor de bagatelvrijstelling
van het wetsvoorstel. 6. Vrijstellingen en ontheffingenDe leden van de fractie van de PvdA vroegen of het niet gewenst is uiteindelijk
de elektriciteitsmarkt ook onder de werking van het wetsvoorstel te laten
vallen in plaats van onder sectorwetgeving. Zoals ik in paragraaf 6.1.5. van
de memorie van toelichting heb uiteengezet is het wetsvoorstel van toepassing
op alle sectoren van de economie dus ook op de elektriciteitssector. Daarnaast
is echter ook sectorwetgeving van toepassing op deze sector. Ik verwijs hiervoor
naar hetgeen ik hieronder zal uiteenzetten in antwoord op desbetreffende vragen
van de leden van de D66-fractie.De leden van de PvdA-fractie vroegen zich af of het niet beter is al het
toezicht centraal te regelen in plaats van bij verschillende toezichthouders
onder te brengen. In paragraaf 10 van het verslag vroegen diezelfde leden
zich af of het de bedoeling is binnen afzienbare tijd alle toezichtwetten
voor de specifieke sectoren onder te brengen in één wet, daarbij
verwijzend naar de situatie in Duitsland en naar de Commissie. Beide vragen
behandel ik hier gelijktijdig.In toenemende mate ontwikkelt de economische ordening, niet alleen in
ons land maar ook overal om ons heen, zich naar homogenisering van de randvoorwaarden
waarbinnen het bedrijfsleven kan opereren. Daarom hecht ik er aan dat het
mededingingstoezicht zoveel mogelijk op dezelfde manier én op elke
sector van de economie met behulp van de Mededingingswet wordt toegepast.
Het uitzonderen van sommige sectoren door daar specifieke mededingingswetten
voor te maken ligt dan ook niet in het voornemen.Iets anders is het of het gewenst is voor sommige bijzondere sectoren
specifieke wetgeving tot stand te brengen met daarin opgenomen bepalingen
die mede de concurrentie beogen te beïnvloeden. Dit kan naar mijn mening
in bijzondere gevallen gewenst zijn. In het bijzonder kan dat het geval zijn
indien sprake is van zeer onvolkomen markten terwijl ook in de nabije toekomst
de bijzondere kenmerken van die markten een onvolledige mededinging zeer waarschijnlijk
maken. Zo'n situatie doet zich voor bij markten waarop bedrijven werkzaam
zijn die voorheen tot het publieke domein behoorden, waar vaak nog (deels)
van een nutsfunctie sprake is en bovendien infrastructurele netwerken voor
een blijvende schaarste en onvolledigheid van het marktfunctioneren zullen
zorgen. De telecom- en de energiesector zijn daarvan de meest bekende voorbeelden.
Vanouds publiek domein, een duidelijke nutsfunctie én een sector waarbij
het leidingennet van cruciale betekenis is voor het functioneren van die markten,
zijn de bijzondere kenmerken die tot specifieke wetgeving aanleiding geven.
Niet denkbeeldig is dat ook voor de kabelsector en het openbaar vervoer voor
specifieke regelgeving zal worden gekozen. Het antwoord op de vraag van de
leden van de PvdA-fractie wat met de bijzondere bevoegdheden van het Commissariaat
voor de Media in de kabelsector zal gebeuren hangt af van de te maken keuze.
Over beide sectoren is nog geen beslissing genomen; volledigheidshalve wijs
ik er op dat dus de Mededingingswet integraal van toepassing zal zijn.De Mededingingswet zal overigens ook van toepassing zijn in de sectoren
waarvoor bovenbedoelde bijzondere wetgeving zal worden gemaakt. De bijzondere
wet moet namelijk meer als een verbijzondering dan als een vervanger worden
gezien. Qua systematiek sluit dit volledig aan bij de aanpak die de EU hanteert
bij het regelen van de telecomsector en bij de voorstellen voor de energiesector.
Ook daar immers is bijzondere regulering van kracht, maar tegelijkertijd maakt
de Commissie keer op keer duidelijk dat dat geenszins betekent
dat de algemene mededingingsregels niet meer van kracht zullen zijn. Integendeel
alle mededingings-principes zoals zij uit de mededingingsregels voortvloeien
blijven onverkort van kracht.Hoofdreden om tot zulke bijzondere regelgeving over te gaan is dat de
bovenbedoelde markten zo imperfect zijn dat het bereiken van een voldoende
graad van mededinging te lang op zich zou laten wachten als uitsluitend de
gewone mededingingswet zou worden toegepast. Daarom is het gewenst in de regelgeving
voor bijzondere wetten reeds op voorhand bijzondere bepalingen omtrent de
mededinging op te nemen waaraan bedrijven in de genoemde sectoren moeten voldoen.
Ook zullen aan die bedrijven méér verplichtingen worden opgelegd
dan de verplichtingen die uit de Mededingingswet voortvloeien. Ik noem als
voorbeelden een vergunningplicht, of een verplichting tot het leveren van
een universele dienst. Op het nakomen van zulke verplichtingen, die dus niet
alleen uit de Mededingingswet voortvloeien, zal toezicht uitgeoefend moeten
worden. Het ligt voor de hand dat daarvoor een grote mate van deskundigheid
nodig is; enerzijds mededingingsdeskundigheid en anderzijds sectordeskundigheid.
Het ligt aan de ontwikkelingsfase van de markt én van de toezichthouder
maar evenzeer aan de omvang van die andere (niet mededingings)verplichtingen
op de naleving waarvan toezicht moet worden uitgeoefend, hoe de beslissing
uitvalt aan wie dit toezicht wordt opgedragen, de mededingings- of een bijzondere
toezichthouder.Hoewel zeker niet te snel voor een bijzondere toezichthouder moet worden
gekozen, meent het kabinet dat het gewenst is voor de telecom- en voor de
energiesector vooralsnog te kiezen voor een bijzondere toezichthouder. De
Tweede Kamer heeft wat de telecomsector betreft die wens ook al verscheidene
keren geuit. Wel vindt het kabinet dat zo'n bijzonder toezicht in beginsel
tijdelijk moet zijn. Zodra de markt zich geheel of voor een deel tot een normale
markt heeft ontwikkeld kan het bijzondere toezicht vervallen en geheel of
voor dat deel door de dienst worden uitgevoerd. Het is daarbij zeer goed voorstelbaar
om, zoals de PvdA-leden vroegen, daarbij gebruik te maken van interne scheidingen
of aparte – met speciale sectordeskundigheid toegeruste – afdelingen
binnen de dienst. Bijzonder is het niet om bijzondere toezichthouders te creëren.
In zeer veel landen bestaan aparte regelingen en bijzondere toezichthouders
voor bijzondere sectoren. Voor de telecomsector is in Europa uitgebreide bijzondere
regelgeving tot stand gebracht die het gewone mededingingsrecht – dat
gewoon van toepassing blijft – aanvult. Ook Duitsland werkt aan een
bijzondere wet en krijgt bovendien een bijzondere toezichthouder. Wel dient
deze toezichthouder, als hij zich over «marktstructuurvragen»
buigt, de instemming van het Bundeskartellamt te verkrijgen, opdat uniforme
uitleg van mededingingsbegrippen op het terrein van de hele economie gewaarborgd
blijft. Ook ik vind dit van belang en vind dat sectorspecifieke wetten erin
dienen te voorzien dat de specifieke toezichthouder(s) en de dienst in dergelijke
situaties goed zullen kunnen (en moeten) samenwerken.De leden van de fracties van de PvdA, D66, de SGP en het GPV vroegen naar
de verhouding tussen de nieuwe mededingingswet en een aantal wetten in de
zorgsector, te weten de Ziekenfondswet (ZFW), de Algemene wet bijzondere ziektekosten
(AWBZ) en de Wet tarieven gezondheidszorg (WTG). Meer in het bijzonder werd
gevraagd of de overeenkomsten die ziektekostenverzekeraars en aanbieders van
zorg krachtens genoemde wetten dienen af te sluiten getroffen worden door
het verbod van artikel 6, eerste lid, van de nieuwe Mededingingswet.Het huidige overeenkomstenstelsel is tot stand gekomen in een periode
waarbij het voornemen bestond om de AWBZ als voertuig voor de totstandkoming
van een algemene basisverzekering te gebruiken, waarbij de Ziekenfondswet
uiteindelijk zou worden afgeschaft. Het stelsel van de basisverzekering zou
door zorgverzekeraars in concurrentie moeten worden uitgevoerd. Met het oog
op het door verzekeraars te dragen risico is voor hen de plicht om met elke
beroepsbeoefenaar te contracteren beperkt. Ook zijn beperkingen aangebracht
in de mogelijkheden om de te sluiten overeenkomsten op het niveau van de representatieve
organisaties te regelen, dit om onderhandelingen op het niveau van de individuele
verzekeraar en zorgverlener te stimuleren. Het huidige kabinet heeft gekozen
voor een deels andere wijze van sturing in de zorgsector. De AWBZ, het eerste
compartiment, zal strakke aanbodregulering kennen, waarbij geen ruimte zal
zijn voor uitvoering door individuele zorgverzekeraars. De beheersing van
het tweede compartiment zal geschieden door prikkels aan de vraagzijde, waarbij
de verzekeraars risicodragend worden voor de uitvoering. Het derde compartiment,
de zorg waarvoor de verzekering niet wettelijk wordt vastgelegd, zal –
in beginsel na een overgangsperiode – aan de regels van de markt worden
overgelaten. De bestaande wettelijke vormgeving van het overeenkomstenstelsel
loopt dus niet in alle compartimenten parallel met de opvattingen van het
huidige kabinet. Door het vorige kabinet werd er nog van uitgegaan dat de
concurrentie zich rond de uitvoering van de AWBZ zou afspelen maar thans moet
geconstateerd worden dat dit juist rond de uitvoering van de Ziekenfondswet
zal zijn. De benodigde wijzigingen in het overeenkomstenstelsel worden door
mijn ambtgenoot van Volksgezondheid, Welzijn en Sport voorbereid. Tegen de
achtergrond van bovenstaande zijn de door de leden van de fracties van de
PvdA, D66, de SGP en het GPV gestelde vragen voor de toekomst met name relevant
voor de sturing in het tweede compartiment, waar de Ziekenfondswet van toepassing
is. Op grond van de Ziekenfondswet moeten ziekenfondsen overeenkomsten sluiten
met individuele aanbieders van zorg. Koepels van zorgverzekeraars en zorgaanbieders
moeten daartoe zogenaamde Uitkomsten van Overleg (UvO's) tot stand brengen.
Deze UvO's behoeven vervolgens de goedkeuring van de Ziekenfondsraad. Een
vergelijkbare systematiek geldt krachtens de WTG, die verplicht tot het sluiten
van tariefovereenkomsten die vervolgens goedkeuring behoeven van het Centraal
Orgaan Tarieven Gezondheidszorg (COTG). De UvO's en de tariefovereenkomsten
vormen de leidraad voor op individueel niveau te sluiten medewerkersovereenkomsten.
De Ziekenfondsraad en het COTG toetsen louter op zorginhoudelijke respectievelijk
tarieftechnische gronden. In het algemeen is in verband met mogelijke samenloop
van het mededingingstoezicht door de Dienst voor de mededinging met toezichtconstructies
op basis van andere wetgeving in artikel 16 een voorziening opgenomen. Deze
voorziening geldt voor 5 jaar. Gedurende die periode geldt het verbod van
mededingingsafspraken niet indien bedoelde afspraken «ingevolge het
bepaalde bij of krachtens een andere wet onderworpen zijn aan goedkeuring,
door een ander bestuursorgaan onverbindendverklaard, verboden of vernietigd
kunnen worden of op basis van een wettelijke verplichting tot stand zijn gekomen».
Het verbod van artikel 6, eerste lid, is op grond van artikel 16 dus niet
van toepassing op bijvoorbeeld een maximumtariefovereenkomst waarvoor goedkeuring
vereist is van het COTG. Voor collectieve overeenkomsten over het toepassen
van een vast tarief, beneden of op dat maximumtarief, is de goedkeuring van
het COTG niet voorgeschreven. Die mededingingsafspraken zullen alsdan dus
op grond van de nieuwe Mededingingswet verboden zijn. Zij zijn overigens ook
reeds thans verboden op grond van het Besluit horizontale prijsbinding. Een
vergelijkbare benadering is van toepassing op de UvO's: de artikelen 44 en
45 van de ZFW geven aan dat UvO's tot stand gebracht moeten worden en aan
welke voorwaarden zij moeten voldoen. Ook voor die overeenkomsten geldt dus
de uitzonderingsbepaling van artikel 16 van de mededingingswet. Alle andere
mededingingsafspraken met betrekking tot het overeenkomstenstelsel –
ook als die in UvO's zijn opgenomen, maar niet zijn gebaseerd op genoemde
artikelen van de Ziekenfondswet – vallen binnen de reikwijdte van het
verbod van artikel 6, eerste lid van de Mededingingswet. Voor zover de UvO's
bovenwettelijke afspraken bevatten, is de uitzonderingsbepaling van artikel
16 dus niet van toepassing. Zoals gezegd dienen met de UvO's en de tariefovereenkomsten
als leidraad individuele medewerkersovereenkomsten te worden gesloten. Deze
individuele overeenkomsten dienen in vrijheid tot stand te komen. Collectief
gedrag, zowel bij zorgverzekeraars als bij aanbieders van zorg met betrekking
tot deze individuele overeenkomsten zal in strijd zijn met de Mededingingswet.
Dit sluit collectieve onderhandelingen niet uit, zolang er maar geen sprake
is van enige druk of dwang om met collectieve onderhandelingsresultaten in
te stemmen. Het door de leden van de fracties van de PvdA en het GPV aangevoerde
praktische probleem dat het niet doenlijk en doelmatig zou zijn om individueel
te contracteren, is dus wellicht minder groot dan wordt verondersteld. Overigens
ontstaat dit probleem – zo al van betekenis – niet door de nieuwe
Mededingingswet. Het is immers de bedoeling van de Wet beperking contracteerplicht
om het contracteren meer op individuele basis te laten plaatsvinden. Het voorstel
voor de nieuwe Mededingingswet ondersteunt het bereiken van de doelstelling
van de Wet beperking contracteerplicht.Met betrekking tot de vraag van de leden van de PvdA-fractie naar de gevolgen
van het wetsvoorstel «voor de apothekers die momenteel veel regionaal
afspreken en een blok vormen richting verzekeraars» merk ik het volgende
op. Op regionaal niveau kan onderhandeld worden over een concrete invulling
van de UvO's en de tariefovereenkomst. De grenzen die daarvoor gelden zijn
hierboven aangegeven. Mededingingsafspraken waarvoor geen wettelijke basis
kan worden gevonden in de Ziekenfondswet of WTG zullen op grond van dit wetsvoorstel
zijn verboden. Als met «een blok vormen» op dergelijke bovenwettelijke
afspraken wordt gedoeld (bijvoorbeeld de afspraak niet af te wijken van het
maximumtarief, niet te contracteren met nieuwe distributeurs of nieuwe apothekers,
dan wel elkaars verzorgingsgebied te respecteren) dan zullen deze mededingingsafspraken
dus vallen onder het verbod van artikel 6, eerste lid en niet door de uitzonderingsbepaling
van artikel 16 van dit verbod zijn vrijgesteld.De leden van de CDA-fractie vroegen of de in de memorie van toelichting
gegeven opsomming van bijzondere wetten limitatief is. Ik wijs erop dat de
in paragraaf 6.1.5 van de memorie van toelichting genoemde wetten slechts
voorbeelden zijn van wetten, op basis waarvan mededingingsafspraken zijn onderworpen
aan goedkeuring of door een bestuursorgaan onverbindendverklaard, verboden
of vernietigd kunnen worden of op basis waarvan een verplichting bestaat tot
het tot stand brengen van bepaalde mededingingsafspraken. Om een volledige
opsomming van die wetten te kunnen geven is eerst een inventarisatie daarvan
nodig. Die zal worden gemaakt ten behoeve van de nadere afbakening van die
wetten ten opzichte van de Mededingingswet. Een daartoe strekkend wetsvoorstel
zal kunnen worden voorbereid in de vijf jaren gedurende welke de vrijstelling
van artikel 16 van het wetsvoorstel zal gelden ingevolge artikel 101, tweede
lid, van het wetsvoorstel. De leden van de CDA-fractie vroegen ook, of banken
en verzekeraars van het wetsvoorstel zijn uitgezonderd. Zoals ik in de paragrafen
4 en 6.1.5 van de memorie van toelichting heb aangegeven, is het wetsvoorstel
van toepassing op alle bedrijfssectoren, dus ook op banken en verzekeraars.
Wel zijn bijvoorbeeld bepaalde mededingingsafspraken van ondernemingen in
die bedrijfssectoren ingevolge artikel 16 van het wetsvoorstel vrijgesteld,
omdat daarop al enige vorm van toezicht bestaat op basis van bijzondere wetten.
Ook zijn ingevolge artikel 32 van het wetsvoorstel concentraties vrijgesteld
waarbij uitsluitend kredietinstellingen of financiële instellingen,
verzekeraars of houdstermaatschappijen van een of meer van die ondernemingen
zijn betrokken. Die vrijstelling is bedoeld om een doublure te voorkomen met
het toezicht op die concentraties op basis van bijzondere wetten, waarbij
het voorkomen van machtsconcentraties op de desbetreffende markten een van
de aandachtspunten vormt. Die vrijstellingen beperken de reikwijdte van het
mededingingstoezicht op basis van het wetsvoorstel echter niet meer dan het
toezicht op basis van de bijzondere wetten reikt. Op andere mededingingsafspraken
van banken of van verzekeraars dan waarop die bijzondere wetten betrekking
hebben, is het wetsvoorstel dus wel van toepassing, evenals op misbruik van
een economische machtspositie door dat soort ondernemingen. Bovendien is het
concentratietoezicht op basis van het wetsvoorstel wel van toepassing op concentraties
van kredietinstellingen of financiële instellingen, van verzekeraars
of van houdstermaatschappijen van dergelijke ondernemingen, als bij de desbetreffende
concentratie mede andere ondernemingen zijn betrokken. Wat de wetsvoorstellen
voor bijzondere wetten voor bepaalde sectoren betreft, waarnaar de leden van
het CDA vroegen, verwijs ik naar mijn antwoord op de vraag van de leden van
de PvdA-fractie in deze paragraaf. Uit dat antwoord blijkt, dat de bijzondere
wetten niet moeten worden gezien als een uitzondering op de Mededingingswet,
maar als een verbijzondering daarvan. Ook voor het antwoord op de vraag naar
de afbakening van de bevoegdheden van de directeur van de dienst en die van
bijzondere toezichthouders verwijs ik naar mijn antwoord op die vraag van
de leden van de PvdA-fractie.Ten aanzien van de door de leden van de CDA-fractie gestelde vraag hoe
het kabinet rekening denkt te gaan houden met de verschillende fasen van de
levenscyclus waarin een markt zich bevindt, merk ik op dat kartelafspraken
in het algemeen veelvuldig ontstaan wanneer van een rijpe of verzadigde marktsituatie
sprake is. Kartels fungeren dan soms als «Kinder der Not» om ondernemingen
langer te laten overleven dan economisch efficiënt zou zijn. In een dergelijke
situatie wordt de markt dikwijls afgeschermd en worden toetredingsbelemmeringen
opgeworpen voor (potentiële) concurrenten. In de regel ontstaan nuttige
vormen van samenwerking juist vaak in een dynamische, expansieve marktsituatie,
bijvoorbeeld als de samenwerking gericht is op de verbetering van de productie
of distributie, dan wel de bevordering van de economische vernieuwing. Dit
gegeven is in de criteria voor de beoordeling van ontheffingsverzoeken verwerkt.De leden van de CDA-fractie vroegen voorts naar de doorwerking van de
zogenoemde comfort letters in het wetsvoorstel. Het verzenden van deze comfort
letters is een «noodgreep» van de Commissie, als reactie op de
kritiek op de trage afhandeling van dossiers. Zij worden verzonden om op informele –
en daarom veel snellere – wijze een ontheffingsprocedure of een verzoek
om een negatieve verklaring af te doen. De Commissie laat in deze brieven
de ondernemingen in kwestie weten dat er op grond van de gegevens waarover
zij beschikt geen aanleiding bestaat om tegen de desbetreffende afspraak op
te treden. Overigens sluit het versturen van een comfort letter niet uit dat
de procedure uiteindelijk toch nog aan de hand van een formele beschikking
wordt afgesloten. Een informele afdoening van zaken geeft minder administratieve
lastendruk dan het verlenen van een formele beschikking doch de juridische
waarde daarvan is ook aanzienlijk kleiner. Dergelijke brieven zijn niet gelijk
te stellen met formele beschikkingen, bijvoorbeeld tot het verlenen van ontheffingen;
bij de standpuntbepaling in de brieven spelen de belangen van derden vrijwel
geen rol. Ook is geen beroep mogelijk tegen dergelijke brieven. De nationale
rechterlijke instanties waarbij een beroep op de onverenigbaarheid van afspraken
met artikel 85 van het EG-Verdrag wordt gedaan, zijn bovendien niet gebonden
aan dergelijke brieven. Om deze redenen acht ik het niet wenselijk dat een
afgegeven comfort letter rechtstreeks zou doorwerken als een vrijstelling
van het verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel. Hier voeg
ik nog aan toe dat voor zover mij bekend is in geen enkele EG-lidstaat bekendmakingen
of comfort letters doorwerken in de nationale wet. Overigens zal het bestaan
en de inhoud van een dergelijke brief voor de dienst een gegeven zijn waarmee
rekening gehouden wordt bij het beoordelen van een verzoek om ontheffing;
het ligt niet direct voor de hand dat een van dat van de Commissie afwijkend
oordeel zal worden uitgesproken. Anders dan deze leden stelden wijkt het wetsvoorstel
op het punt van de comfort letters niet af van de Europese regelgeving. In
de EG-mededingingsregels is daaromtrent niets geregeld; het is een door de
Commissie ontwikkelde praktijk, zoals hierboven vermeld, om de kritiek op
de trage afhandeling van de dossiers te ondervangen.De leden van de VVD-fractie vroegen hoeveel procent van de ontheffingen
die de Commissie verleent, betrekking heeft op verticale mededingingsafspraken,
en of de regering kan aangeven op welke termijn EG-regelgeving op dit punt
is te verwachten. Uit het door het advocatenkantoor Caron & Stevens uitgevoerd
onderzoek naar de Europeesrechtelijke praktijk met betrekking tot verticale
mededingingdsafspraken is af te leiden dat over de periode tussen 1 november
1989 en 1 november 1994 56% van de door de Commissie verleende ontheffingen
betrekking had op verticale mededingingsafspraken. Voor het antwoord op de
vraag op welke termijn regelgeving is te verwachten met betrekking tot verticale
medingingsafspraken, verwijs ik naar mijn antwoord op de desbetreffende vraag
van de leden van de fracties van D66 en van het GPV in paragraaf 1 van deze
nota.De leden van deze fractie stelden voorts vragen over de uitzondering voor
gezamenlijke reclamecampagnes, zoals die is opgenomen in het Besluit horizontale
prijsbinding. Deze vragen heb ik beantwoord in paragraaf 5.1.2.Voor het antwoord op de vraag van deze leden naar de richting van de Europese
regelgeving op het punt van verticale samenwerking verwijs ik naar mijn antwoord
op vragen van de leden van de fracties van D66 en het GPV over dit onderwerp
in paragraaf 1 van deze nota.De leden van de D66-fractie vroegen, in verband met de doorwerking van
EG-vrijstellingen in de nationale wetgeving, of andere criteria dienen te
gelden voor de nationale mededingingssituatie dan die van kracht zijn binnen
het bereik van de EG-mededingingsregels. Zoals ik in paragraaf 4 van de memorie
van toelichting heb uiteengezet is als uitgangspunt van het wetsvoorstel gekozen
dat aangesloten zal worden bij de materiële normen van de EG-mededingingsregels.
Met het oog daarop is zoveel mogelijk de formulering van de artikelen 85 en
86 van het EG-Verdrag overgenomen, en worden in artikel 12 de EG-vrijstellingen
rechtstreeks overgenomen in het wetsvoorstel. Daarnaast voorziet artikel 13
van het wetsvoorstel erin dat ook voor «zuiver nationale» gevallen
deze vrijstellingen doorwerken. De normen die worden toegepast om in aanmerking
te komen voor een vrijstelling zijn derhalve in alle gevallen dezelfde. Ik
acht het van belang dat er geen onderscheid zal bestaan tussen het regime
dat geldt voor zuiver nationale gevallen en voor gevallen die binnen het bereik
van de EG-mededingingsregels vallen. Ik zie daarom geen aanleiding tot afwijking
van de normen van de EG-groepsvrijstellingen omdat dat ten koste gaat van
de helderheid van het systeem. Wanneer echter in het EG-recht dat niet rechtstreeks
doorwerkt in de Mededingingswet – zoals bijvoorbeeld bekendmakingen –
(kwantitatieve) criteria worden gehanteerd die specifiek zijn afgestemd op
de verhoudingen op de Europese markt, is er geen aanleiding deze criteria
ongewijzigd over te nemen in de Nederlandse wetgeving. Dat is bijvoorbeeld
het geval voor de criteria in de bagatelvrijstelling (artikel 7 van het wetsvoorstel);
ik verwijs hiervoor met name naar de paragrafen 4 en 5.2 van
de memorie van toelichting. Voor de vragen van deze leden naar de doorwerking
van bekendmakingen en comfort letters verwijs ik naar de antwoorden op de
desbetreffende vragen van de leden van de CDA-fractie die hierboven zijn beantwoord.
Daarbij wijs ik er op dat de kans dat een ontheffingsverzoek van een onderneming,
die in het bezit is van een comfort letter, wordt afgewezen gering is, juist
vanwege het uitgangspunt dat de regels niet strenger en niet soepeler zullen
zijn dan de EG-regels. Ik verwacht daarom niet dat er op dit punt rechtsonzekerheid
zal ontstaan.De leden van de D66-fractie zeiden benieuwd te zijn naar de afbakening
tussen het wetsvoorstel en het wettelijk prijzentoezicht. Ik wijs erop, dat
het wettelijk prijzentoezicht, zoals dat op basis van enkele wetten kan worden
uitgeoefend, inhoudt dat het ondernemingen wordt verboden goederen te leveren
of diensten te verrichten tegen hogere dan de op basis van die wetten aangegeven
prijzen. Dat wettelijke prijzentoezicht laat ondernemingen vrij zelf te bepalen,
of zij hun prijzen ook feitelijk tot het ten hoogste toegestane niveau zullen
verhogen. Het voorziet niet in een verplichting tot het totstandbrengen van
prijsafspraken en ook niet in enige vorm van toezicht op afspraken over prijzen.
Dat betekent dat, als ondernemingen bijvoorbeeld afspreken hun prijzen te
verhogen tot het maximaal toegestane niveau of met het maximaal toegestane
percentage, die afspraak niet is vrijgesteld ingevolge artikel 16 en dus is
verboden ingevolge artikel 6 van het wetsvoorstel. Dat is ook logisch, omdat
zowel de beleidsinstrumenten als de doelstellingen van het wettelijk prijzentoezicht
andere zijn dan die van het mededingingstoezicht.De leden van de D66-fractie vroegen voorts of de regering een nadere uiteenzetting
kan geven over het voorgestane mededingingsbeleid in de energiesector. Zoals
in de op 20 december 1995 respectievelijk op 4 juli 1996 aan de Tweede Kamer
gezonden Derde Energienota en de notitie «Stroomlijnen naar een markt
voor elektriciteit» staat vermeld, is het streven van het kabinet erop
gericht om de energiemarkt zich te laten ontwikkelen in de richting van een
normale markt. Op onderdelen zal deze markt echter een specifiek karakter
blijven behouden. Dit specifieke karakter betreft met name de levering aan
zogenaamde gebonden klanten (d.w.z. gebonden aan één vergunningplichtige
leverancier) gedurende een overgangsperiode en de toegang tot de netwerken.
Dit betekent dat specifieke wetgeving op deze terreinen noodzakelijk is. In
verband hiermee zal de geldende Elektriciteitswet 1989 worden ingetrokken.
In de nieuwe Elektriciteitswet zullen regels worden opgenomen met betrekking
tot de toegankelijkheid van het netwerk voor het transport en de distributie
van elektriciteit en de levering aan gebonden klanten. Op de vrije toegang
tot het transportnetwerk en de levering aan gebonden klanten zal worden toegezien
door een dienst voor het toezicht op de elektriciteitsvoorziening, die komt
naast de Dienst voor de mededinging. In de wet zullen de taken en bevoegdheden
van deze dienst en de verplichtingen van netbeheerders en vergunninghoudende
distributiebedrijven worden geregeld. Daarnaast zal worden geregeld dat gebonden
klanten over een periode van tien jaar vrij worden, zodat zij de leverancier
van wie zij stroom willen betrekken zelf kunnen kiezen. De productie van elektriciteit
en de levering aan niet (meer)-gebonden klanten zullen vrij zijn. Hierop zal
de nieuwe Mededingingswet van toepassing zijn. In de nieuwe wet zal voorts
worden neergelegd dat netbeheerders en vergunninghouders, voor zover het de
levering aan gebonden klanten betreft, beschouwd moeten worden als bedrijven
belast met het beheer van diensten van algemeen economisch belang (vergelijk
de artikelen 11 en 25 van dit wetsvoorstel). Eventuele mededingingsafspraken
waarbij netbeheerders of vergunninghouders, voor zover het betreft de levering
aan gebonden klanten, betrokken zijn, zullen in beginsel vallen onder het
verbod van mededingingsafspraken, voorzien in het wetsvoorstel, voorzover
de toepassing van dat verbod de vervulling van de bijzondere taken van de
genoemde ondernemingen niet verhindert. Na de totstandkoming van de nieuwe Elektriciteitswet zal gewerkt worden
aan wetgeving ten aanzien van gas en warmte, waarin voor gas en warmte vergelijkbare
onderwerpen zullen worden geregeld als voor elektriciteit.Naast de nieuwe Elektriciteitswet moet ook het voorstel voor een Wet energiedistributie
genoemd worden, dat op dit moment behandeld wordt door de Eerste Kamer. Uit
een oogpunt van mededingingsbeleid is van belang dat in hoofdstuk 6 van dat
wetsvoorstel is bepaald dat energiedistributiebedrijven geen activiteiten
mogen ontplooien waarmee zij in concurrentie treden met andere bedrijven.
Hierop is een zestal uitzonderingen gemaakt, waaronder de levering van energie
en water en alles wat daarmee rechtstreeks verband houdt (artikel 12, eerste
lid). Alle andere activiteiten dient het distributiebedrijf in een aparte
rechtspersoon onder te brengen. Voor zover het daarbij gaat om activiteiten
die verband houden met het verbruiken van door het distributiebedrijf geleverde
energie of met het voortbrengen van energie geldt dat het distributiebedrijf
de aparte rechtspersoon niet mag bevoordelen boven anderen waarmee die rechtspersoon
in concurrentie treedt. Het distributiebedrijf mag evenmin die rechtspersoon
anderszins voordelen toekennen die verder gaan dan in het normale handelsverkeer
gebruikelijk is (artikel 12, derde lid). De rechtspersoon aan wie een distributiebedrijf
toebehoort dient bij zijn jaarrekening een verklaring van een accountant te
voegen waaruit blijkt dat de financiële verhouding tussen de rechtspersoon
en zijn dochter- en groepsmaatschappijen voldoet aan de in artikel 12, derde
lid, gestelde eisen van niet-bevoordeling. Naast deze regeling is op de distributiebedrijven
en hun dochter- of groepsmaatschappijen de Wet economische mededinging van
toepassing. Ook de nieuwe Mededingingswet zal op deze ondernemingen van toepassing
zijn.De leden van de fractie van D66 gingen ervan uit dat de hoeveelheid informatie
die een onderneming moet overleggen bij een aanvraag voor een ontheffing bij
algemene maatregel van bestuur (amvb) zou worden vastgesteld. Deze leden gaven
ook te kennen er de voorkeur aan te geven betrokken te zijn bij de vaststelling
van die regeling. Allereerst merk ik op dat het wetsvoorstel niets regelt
over het bij amvb vaststellen van een «aanmeldingsformulier».
Bij nader inzien ben ik echter van mening dat het beter is zoveel mogelijk
één lijn te trekken, zodat net zoals het geval is in hoofdstuk
5 (concentraties), de gegevens die moeten worden verstrekt bij een verzoek
om ontheffing bij amvb kunnen worden vastgesteld. Onderdeel D van bijgevoegde
nota van wijziging strekt hiertoe. De opzet voor een vragenformulier zoals
ik mij voorstel dat aan de Raad van State voor te leggen zal ik de Tweede
Kamer ter informatie toezenden. Onder de huidige drie besluiten wordt al gewerkt
met een dergelijk vragenformulier. Deze vragen worden aan betrokken partijen
toegezonden, zodra zij een ontheffing hebben aangevraagd. In de nieuwe mededingingswet
zal de vragenlijst worden gebruikt als aanvraagformulier, dit zal de procedure
bespoedigen. De dienst zal in principe binnen vier maanden een beslissing
moeten nemen; het is daarom van belang dat zoveel mogelijk relevante informatie
zal worden verschaft bij het verzoek om ontheffing. Onder de huidige besluiten
dienen partijen standaard de volgende informatie te verschaffen: gegevens
met betrekking tot verzoeker; gegevens met betrekking tot de regeling waarvoor
ontheffing wordt gevraagd; welke ondernemingen betrokken zijn bij de regeling;
hoe de regeling bijdraagt tot een verbetering van de produktie of de distributie
van goederen of diensten of de bevordering van de technische of economische
vooruitgang; een uiteenzetting hoe een billijk aandeel in de voordelen die
voortvloeien uit dergelijke verbeteringen of vooruitgang ten goede komen aan
de gebruikers; een uiteenzetting waarom de regeling onmisbaar zou zijn om
de vermelde doelstellingen te bereiken en een uiteenzetting waarom de regeling
niet de mededinging voor een wezenlijk deel van de betrokken goederen of diensten
uitschakelt. Voorts worden er gegevens over de markt gevraagd
en over de deelnemers. Deze informatie komt min of meer overeen met de informatie
die moet worden gegeven bij een aanmelding voor een ontheffing van het verbod
van artikel 85, eerste lid, van het Verdrag, waarbij men verplicht gebruik
dient te maken van het zogenoemde A/B-formulier.De leden van de fractie van D66 vroegen of het wenselijk zou zijn te bepalen
dat ontheffingen geacht worden te zijn verleend indien niet binnen de wettelijke
termijn op een aanvraag daarvoor is beslist. De vraag of «fictieve»
vergunning- of ontheffingverlening wenselijk is kan van verschillende kanten
worden bezien. De aanvrager hecht er in het algemeen aan zo snel mogelijk
een beslissing te krijgen. Hij zal echter liever enige vertraging op de koop
toenemen indien een zorgvuldige en afgewogen besluitvorming leidt tot inwilliging
van de aanvraag dan een snelle afwijzing. Een zorgvuldig afgewogen en gemotiveerde
vergunning of ontheffing s ook in zijn belang omdat daarvoor zijn positie
tegenover derden-belanghebbenden, die juist bezwaar hebben tegen de vergunning-
of ontheffingverlening, in een bezwaar- en beroepsprocedure wordt versterkt.
Voorts is een systeem van verlening van ontheffingen louter door tijdsverloop
in het nadeel van derden-belanghebbenden die bezwaren hebben. Ook voor een
bestuursorgaan is zo'n systeem minder aantrekkelijk zowel omdat dat afbreuk
kan doen aan een zorgvuldige besluitvorming als vanwege een grotere kans op
bezwaarprocedures van derden-belanghebbenden. Dat neemt niet weg dat het uiteraard
gewenst is dat beslist wordt binnen de wettelijke termijnen. Dat is ook het
uitgangspunt in de Algemene wet bestuursrecht, zoals blijkt uit de beroepsmogelijkheid
tegen het uitblijven van een beschikking binnen de wettelijke termijn. Al
deze factoren heb ik afgewogen bij mijn keuze om bij concentratietoezicht
wel, maar bij ontheffingen niet te werken met fictieve goedkeuring. Bij concentratietoezicht
heeft voor mij het bijzondere belang van het bedrijfsleven bij een snelle
beslissing over concentraties de doorslag gegeven. Bij ontheffingen is snelheid
van relatief minder belang, mede gelet op het feit dat aan een ontheffing
terugwerkende kracht kan worden gegeven tot de datum van de aanvraag. Mijns
inziens dienen hier dan ook de genoemde nadelen zwaarder te wegen.Daar komt
nog bij dat, ingeval overleg met de Commissie nodig is, de Dienst voor de
mededinging naleving van de termijnen niet geheel in eigen hand heeft. Het
zou ongelukkig zijn dat in zo'n situatie dat overleg doorkruist wordt doordat
louter door tijdsverloop een ontheffing wordt verleend.De leden van de D66-fractie zeiden graag een reactie te krijgen op hun
suggestie om in het wetsvoorstel ook te voorzien in een bijzondere paragraaf
voor de telecommunicatie en de media, in navolging van het voorstel van de
Wet energiedistributie. Ik merk op dat de paragraaf in dat wetsvoorstel, waarop
die leden doelden, normen inhoudt die aanvullend werken ten opzichte van de
bevoegdheden in de bestaande Wet economische mededinging om op te treden tegen
misbruik van een economische machtspositie. Die normen zullen tezijnertijd
ook aanvullend werken ten opzichte van het verbod van misbruik van een economische
machtspositie in artikel 24 van dit wetsvoorstel. Evenals de Wet economische
mededinging, zal ook de nieuwe Mededingingswet in alle gevallen van toepassing
zijn. Wel zal, als in een concreet geval sprake is van vermeende oneerlijke
concurrentie door een energiedistributiebedrijf, bij de beantwoording van
de vraag of die oneerlijke concurrentie is aan te merken als misbruik van
een economische machtspositie een rol spelen of aan de aanvullende normen
is voldaan. Het is de vraag of, als ook voor de telecommunicatie en voor de
media een verbijzondering van het verbod van misbruik van een economische
machtspositie in artikel 24 van het wetsvoorstel wenselijk zou worden geacht,
die (volledig) bij wet zou moeten worden geregeld. Ik wijs erop dat zowel
de Minister van Economische Zaken als de directeur van de dienst bevoegd zal
zijn om bij besluit algemene regels vast te stellen omtrent de afweging van
belangen, de vaststelling van feiten of de uitleg van wettelijke
voorschriften bij gebruik van een wettelijke bevoegdheid (de zogenoemde beleidsregels;
zie artikel 4:81 van de Algemene wet bestuursrecht). Voor zover de verbijzondering
voor de telecommunicatie en voor de media een uitleg zou inhouden van het
verbod van misbruik van een economische machtspositie in artikel 24 van het
wetsvoorstel, ligt het in de rede die vast te leggen in beleidsregels. Voor
zover die verbijzondering verder zou moeten gaan en bijzondere voorschriften
of verboden voor de ondernemingen in die bedrijfssectoren zou moeten inhouden,
zouden die bij wet moeten worden geregeld. Als die voorschriften en verboden
in het bijzonder op de bedrijfssectoren van de telecommunicatie of van de
media zouden moeten worden toegesneden, zou het uit een oogpunt van wetssystematiek
logisch zijn om die vast te leggen in de wetten waarin ook de taken, de verplichtingen
en de bevoegdheden van de ondernemingen in die bedrijfssectoren worden geregeld,
en niet in de Mededingingswet, die algemeen van aard is. Naar aanleiding van
de vraag van die leden of er andere branches zijn waar de regering thans bijzondere
mededingingsvoorzieningen nodig acht, merk ik op dat dat niet het geval is.De leden van de Groen Links-fractie vroegen of de vrijstellingsvoorwaarden
en de ontheffingsnormen niet al te rigide zijn vastgesteld. De voorwaarden
voor een vrijstellingen van mededingingsafspraken in artikel 15 van het wetsvoorstel
en voor ontheffingen, geregeld in artikel 17 en die ontleend zijn aan artikel
85, derde lid, van het EG-Verdrag bieden voldoende ruimte om te kunnen samenwerken.
Om de gevolgen van het wetsvoorstel voor samenwerkingsafspraken in de detailhandel
in kaart te brengen is er thans een gezamelijk onderzoek gaande met vertegenwoordigers
van de detailhandel. In dit verband merk ik op dat voor een deel van de mededingingsafspraken
in het midden- en kleinbedrijf in ieder geval geldt dat deze zijn vrijgesteld
omdat het gaat om regelingen die onder de bagatelbepaling van artikel 7 van
het wetsvoorstel vallen, dan wel omdat deze regelingen zijn vrijgesteld op
grond van artikel 12 van het wetsvoorstel, dat wil zeggen deze regelingen
voldoen aan de normen van een Europese vrijstellingsverordening. Tenslotte
is het aannemelijk dat een aantal afspraken in het midden- en kleinbedrijf
niet merkbaar de mededinging beperken op de desbetreffende markt in Nederland
en als zodanig niet onder het verbod vallen van artikel 6 van het wetsvoorstel
(zie hierover ook blz. 14 van de memorie van toelichting). Voor de toepassing
van artikel 85, derde lid, van het EG-Verdrag kan de Commissie ook rekening
houden met de beleidsuitgangspunten van de Gemeenschap op sociaalpolitiek
en milieupolitiek terrein (titel VIII, titel XIV en titel XVI van het EG-Verdrag).
In beginsel kan de Dienst voor de mededinging bij de toepassing van artikel
17 van het wetsvoorstel binnen de grenzen van die bepaling met deze beleidsuitgangspunten
rekening houden.De leden van de fractie van de SGP vroegen naar de consequenties die het
wetsvoorstel zal hebben voor de energiesector en of de energiesector valt
onder de werkingssfeer van artikel 11 en in hoeverre zo'n uitzonderingspositie
is vol te houden in het licht van de geleidelijke liberalisering van deze
sector. Ik verwijs hiervoor naar het antwoord op de desbetreffende vragen
van de leden van de D66-fractie hierboven en van de VVD-fractie bij artikel
11. Verder vroegen de leden van de SGP-fractie naar de betekenis van artikel
16 in relatie tot de leveringsplicht voor elektriciteitsdistributiebedrijven,
zoals neergelegd in de Elektriciteitswet. Artikel 12 (derde en vierde lid)
Elektriciteitswet 1989 bepaalt dat een ieder recht heeft op levering van elektriciteit
ten opzichte van degene die in dat gebied in het kader van de openbare voorziening
elektriciteit levert aan verbruikers, tenzij dit in redelijkheid niet kan
worden gevergd. Dit artikel legt een leveringsplicht op aan distributiebedrijven
en geeft verbruikers een recht op levering. Verder strekt dit
artikel niet. Het artikel verplicht derhalve niet tot het maken van mededingingsafspraken
en is geen bepaling als bedoeld in artikel 16 van het wetsvoorstel. De hier
bedoelde leveringsplicht zal zoals hierboven reeds vermeld in de nieuwe Elektriciteitswet
worden gewijzigd. 7. Verbod van misbruik van een economische machtspositieDe fractieleden van de PvdA, D66, en de SGP stelden vragen ten aanzien
van het tegengaan van verkoop beneden de inkoopprijs, ook wel aangeduid als
verkoop met verlies of dumping. Ook de fractieleden van het CDA de VVD stelden
hierover vragen in paragraaf 1, respectievelijk in paragraaf 5.2 van het verslag.
De leden van de PvdA-fractie vroegen of een civielrechtelijke aanpak zal leiden
tot vermijding van een verschraling van het distributie-apparaat en of het
toestaan van verkoop met verlies ten koste zal gaan van de grote A-merken.
De leden van de D66-fractie vroegen naar de Belgische ervaringen met een verbod.
De leden van de CDA-fractie en van de SGP-fractie spraken een voorkeur uit
voor een voorziening in het Burgerlijk Wetboek en pleitten voorts voor opneming
van een overgangsmaatregel in het wetsvoorstel. Deze vragen zijn aanleiding
geweest om te bezien hoe thans opgetreden kan worden tegen onwenselijke vormen
van de verkoopmethode. Voor zover de middelen om op te treden onvoldoende
zouden zijn, is bezien of andere voorzieningen mogelijk zijn. Hierna wordt
een en ander uitgewerkt.Vanuit het mededingingsbeleid bezien is verkoop beneden de inkoopprijs
op zichzelf niet bezwaarlijk. In wezen verschilt deze verkoopmethode niet
fundamenteel van methoden als het berekenen van korting door een aanbieding
van «drie voor de prijs van twee», of het geven van cadeaus bij
aankoop van een product of besteding van een bedrag. Doel daarvan is het overhalen
van consumenten om een product te kopen of een winkel te bezoeken; bij verkoop
beneden de inkoopprijs is dat in beginsel niet anders. Verkoop met verlies
kan ook een middel zijn om een nieuw product te introduceren op de markt,
zoals bij reclame-acties waarbij de consument het volledige aankoopbedrag
kan terugkrijgen. Soms getuigt het van goed koopmanschap, bijvoorbeeld bij
verkoop van bederfelijke waar vlak vóór de uiterste verkoopdatum.
Ook kan de methode noodzakelijk zijn om overtollige goederen kwijt te raken,
zoals bij uitverkoop of faillissementsverkoop.Verkoop beneden de inkoopprijs kan daarom niet zonder meer afgekeurd te
worden. Het is echter wel onwenselijk als de methode wordt ingezet om concurrenten
op de markt te weren of van de markt te drijven. «Predatory pricing»
(het agressief verkopen onder de inkoopprijs met het doel een concurrent van
de markt te drukken) is een vorm van misbruik van een economische machtspositie;
tegen die beschadiging van de concurrentiestructuur kan worden opgetreden
op grond van artikel 24 van het wetsvoorstel. Ook civielrechtelijk optreden
is mogelijk, omdat sprake is van handelen in strijd met een wettelijke plicht
(artikel 6:162 BW). Buiten het geval van misbruik van een economische machtspositie
kan een vordering uit onrechtmatige daad eveneens succes hebben, wanneer de
verkoopmethode welbewust wordt ingezet om concurrenten, producenten of consumenten
schade te berokkenen of gepaard gaat met onrechtmatig gedrag als misleiding,
agressieve reclame tegen specifieke concurrenten, contractbreuk en dergelijke
(vergelijk Gerechtshof Den Haag, 19 december 1985, Ten Bosch Pers / Sijthoff
Pers, NJ 1988, 332, Bijblad Industriële Eigendom 1987, p. 228).Wat de effecten van verkoop met verlies op de verkoop van A-merken betreft,
wijs ik erop dat het hebben van een A-merk geen speciale bescherming verdient
naast de bescherming die voor alle merken geldt; de producent moet de status
van zijn A-merk zelf waarmaken. De prijs van een product maakt geen deel uit
van de merkenrechtelijke bescherming, maar een prijs die kunstmatig
of door enorme reclame-uitgaven op een hoog niveau is gebracht, bepaalt voor
sommige producten wel voor een deel de exclusieve status van die producten.
Naar mijn mening ligt het niet op de weg van de overheid om die verkooppolitiek
actief te beschermen. Ook is het onwaarschijnlijk dat een producent met succes
kan stellen dat de exclusiviteit van zijn product wordt aangetast en er sprake
is van een onrechtmatige daad, indien het product wordt aangeboden tegen een
lagere prijs. Een uitspraak daarover is echter voorbehouden aan de rechter.Verkoop beneden de inkoopprijs kan ook worden benaderd vanuit de invalshoek
van economische ordening. De leden van de D66-fractie merkten op dat verkoop
beneden de inkoopprijs zou kunnen leiden tot verschraling van het distributie-apparaat
en daarmee tot minder winkels, hogere prijzen en per saldo meer ongemak voor
de consument. Uit de economische literatuur blijkt evenwel dat verkoop beneden
de inkoopprijs zelden voorkomt en vanwege de hoge kosten niet lang kan worden
volgehouden. Voor het in stand houden van een distributie-apparaat of een
marktstructuur zijn meer factoren van belang. Ook is een direkt verband tussen
stunten met bepaalde producten en het afnemen van het aantal winkels of hogere
prijzen niet waarschijnlijk. Dat geldt temeer indien de zaak van de andere
kant wordt bekeken: het is onwaarschijnlijk dat het aantal winkels gelijk
zal blijven of zal toenemen of dat de prijzen zullen dalen, doordat een verbod
op verkoop beneden de inkoopprijs wordt afgekondigd. Met andere woorden, er
bestaat geen aantoonbaar verband tussen verkoop met verlies en de kwaliteit
van het distributie-apparaat.Er zijn dus naar mijn mening onvoldoende argumenten voor het introduceren
van een verbod. Om het beeld compleet te krijgen zijn evenwel ook de technische
problemen bezien die aan een eventueel verbod verbonden zouden zijn. Zo is
het de vraag of het verbod alleen voor producten moet gelden, of ook voor
diensten. Wanneer moet het verbod niet gelden (zoals bij uitverkoop, bederfelijke
waar, modegevoelige producten)? Is er een rechtvaardigingsgrond voor verkoop
met verlies? Hoe zou het verbod gehandhaafd moeten worden? Als alleen voorzien
wordt in civielrechtelijke handhaving, is die weg dan niet te duur voor kleine
organisaties, zouden groepsacties mogelijk moeten zijn, en bestaat de bereidheid
om die groepsacties te voeren? Er zijn geen eenvoudige antwoorden op deze
vragen. Nog een probleem is of het verbod zou moeten gelden voor verkoop beneden
de inkoopprijs die de afnemer aan de producent of groothandelaar heeft betaald,
dan wel of daarop een marge berekend moet worden, en zo ja, welke marge. Inkoopprijzen
kunnen verschillen: naar mate een afnemer groter is, kan hij lagere prijzen
bedingen. In dat geval kan een verbod ertoe leiden dat kleine afnemers niet,
in reactie op de concurrent, dezelfde lage prijs mogen rekenen als grote afnemers,
als eerstgenoemden daardoor beneden hun inkoopprijs zouden aanbieden. Om die
inbreuk op de vrije mededinging te voorkomen, is een uitzondering nodig.Samenvattend: er zijn geen overtuigende argumenten vanuit het mededingingsbeleid
en vanuit de invalshoek van de economische ordening om een verbod van verkoop
beneden de inkoopprijs voor te stellen. Naar mijn mening geven het Burgerlijk
Wetboek en hoofdstuk 4 van het wetsvoorstel voldoende mogelijkheden om op
te treden tegen echt onwenselijke vormen van verkoop beneden de inkoopprijs.
Dit oordeel heb ik bereikt nadat ambtelijk overleg met het Ministerie van
Justitie heeft plaatsgevonden over de mogelijkheden die het burgerlijk recht
biedt.In België kent men wel een verbod op verkoop met verlies, met een
reeks gevallen waarin het verbod niet van toepassing is. De Algemene Economische
Inspectie van het Ministerie van Economische Zaken kan overtredingen van het
verbod opsporen. Zij doet dat niet ambtshalve, maar start een
onderzoek alleen bij klachten. Er ligt een zware bewijslast op de inspectie,
die moet aantonen dat sprake is niet alleen van verkoop met verlies, maar
ook van kwaad opzet bij de desbetreffende handelaar. De wet definieert verkoop
met verlies tweeledig: enerzijds als «elke verkoop tegen een prijs die
niet ten minste gelijk is aan de prijs waartegen het produkt bij de bevoorrading
werd gefactureerd of waartegen het bij de herbevoorrading gefactureerd zou
worden», anderzijds als daarmee gelijkgesteld «elke verkoop die
slechts een uiterst beperkte winstmarge verschaft, waarbij rekening wordt
gehouden met deze prijzen evenals met de algemene kosten». Met name
het feit dat een ondernemer genoegen kan nemen met een uiterst beperkte winstmarge,
en er uiteenlopende rechtspraak is over de vraag of een bepaalde marge al
dan niet leidt tot verkoop met verlies, maakt dat het bewijs zelden rond te
krijgen is. Volgens de Algemene Economische Inspectie komt verkoop met verlies
niet of niet vaak voor. De reden is dat geen enkele handelaar het zich kan
veroorloven lange tijd onder zijn inkoopprijs te verkopen. Concurrenten kunnen,
naast het indienen van een klacht bij de inspectie, ook een civiele vordering
instellen bij de rechtbank van Koophandel. De eisende partij moet aannemelijk
maken dat sprake is van verkoop met verlies. De rechter kan bevelen dat de
gedaagde zijn aankoopfacturen moet tonen en ook de Algemene Economische Inspectie
kan inzage in de facturen vorderen. Volgens de informatie van het Belgische
ministerie is het lastig om verkoop met verlies aan te tonen. Niet alle kortingen
zijn zichtbaar op de factuur, maar zij doen wel de winstmarge stijgen, zodat
toch vaak blijkt dat geen sprake is van verkoop met verlies. Ook verschaffen
fabrikanten niet graag inzage in hun prijs- en kortingenbeleid. Daarnaast
wordt veelvuldig beroep gedaan op de uitzonderingen die het verbod kent, welk
beroep vaak wordt gehonoreerd. Deze ervaringen sterken mij in mijn conclusie
dat een wettelijk verbod op verkoop beneden de inkoopprijs niet doelmatig
is.De leden van de fractie van het CDA merkten op, dat in tegenstelling tot
de regeling in de bagatelvoorziening voor concurrentiebeperkende overeenkomsten,
bij machtsposities het marktaandeel wel als criterium toegepast wordt om vast
te stellen of er sprake is van misbruik van economische machtspositie. Zij
vroegen of hantering van het marktaandeel-criterium bij machtsposities geen
moeilijkheden en ruimte voor verschillende interpretaties zal opleveren. Ook
de leden van de D66-fractie stelden vragen over dit onderwerp. De bagatelvrijstelling
beoogt ondernemingen – en dan met name de kleinere – in de gelegenheid
te stellen zelf te beoordelen of hun overeenkomsten onder het verbod van artikel
6 vallen. Het hanteren van het marktaandeel als criterium zou tot teveel rechtsonzekerheid
leiden, omdat over de afbakening van de relevante markt en de vaststelling
van het marktaandeel daarop nog wel eens verschil van mening bestaat. Dat
zou juist voor kleinere ondernemingen, waarvoor de bagatelvrijstelling vooral
is bedoeld, problemen kunnen opleveren. Bovendien heeft een besluit om een
overeenkomst niet voor ontheffing aan te melden op grond van een verkeerde
calculatie van dat marktaandeel grote gevolgen. Als achteraf blijkt dat de
overeenkomst niet onder de bagatelvrijstelling viel, is deze verboden en nietig.
Een dan alsnog ingediend verzoek om ontheffing werkt slechts terug tot aan
het moment van ontvangst van dat verzoek en geldt niet voor de daaraan voorafgaande
periode.Bij de vraag of een machtspositie aanwezig is, gaat het in de eerste plaats
om een andere categorie ondernemingen, namelijk om in de regel grotere ondernemingen,
die op de markt waarop zij werkzaam zijn een sterke positie innemen. Van deze
ondernemingen kan over het algemeen een beter oordeel van hun positie op de
markt worden verwacht dan van de kleinere ondernemingen. Daar komt bij, dat
het marktaandeel niet het enige criterium is om vast te stellen of een machtspositie
aanwezig is. Ondernemingen zijn heel wel in staat te beoordelen
of zij zich al dan niet «onafhankelijk van hun concurrenten, hun leveranciers,
hun afnemers of de eindgebruikers» kunnen gedragen. Het is dan aan henzelf
in te schatten of zij zich bepaalde gedragingen, die voor een onderneming
met een machtspositie verboden zijn, kunnen permitteren.De leden van de CDA-fractie vroegen voorts of kan worden aangegeven wat
de relevante markt van de dagbladpers en die van andere sectoren van de oude
en nieuwe media is. In het algemeen is het antwoord op de vraag in hoeverre
en in welke mate producten elkaars substituten zijn bepalend voor vaststelling
van de relevante markt. Media (dagbladen, algemene tijdschriften, televisie,
buitenlandse dagbladen, radio, Internet) concurreren onderling om de gunst
van de lezer, kijker en adverteerder. Dat wil echter nog niet zeggen dat deze
verschillende producten onderling volledige substituten van elkaar zijn. Daarnaast
is voor bepaling van de relevante markt de vraag van belang om welk soort
mededingingsbeperking of machtspositie het gaat: is deze bijvoorbeeld landelijk
van aard of regionaal geörienteerd? Van geval tot geval en afhankelijk
van de soort mededingingsbeperking, zal daarom per situatie moeten worden
bekeken over welke relevante markt we spreken. Ten aanzien van de dagbladpers
zijn in ieder geval twee markten te onderscheiden, de lezersmarkt (abonnementen
en losse verkoop) en de adverteerdersmarkt. Wat betreft de lezersmarkt heeft
de relevante productmarkt primair betrekking op alle Nederlandstalige landelijke
en regionale dagbladen die op het Nederlandse grondgebied verschijnen. Niettemin
vallen ook hier deelmarkten te onderscheiden: landelijke dagbladen concurreren
weliswaar met regionale dagbladen, maar de mate waarin dat gebeurt zal per
regio verschillen. Een en ander is afhankelijk van de sterkte van de lezer-bladbinding
van een dagblad in de desbetreffende regio. Bovendien concurreren regionale
dagbladen in de regio waarin ze verschijnen wèl met landelijke dagbladen,
maar hoegenaamd niet met regionale dagbladen, die in een andere, niet aanpalende,
regio verschijnen. Op de adverteerdersmarkt is het onderscheid tussen landelijke
dagbladen enerzijds en regionale dagbladen anderzijds vermoedelijk sterker
dan op de lezersmarkt. Bepaalde adverteerders zijn ofwel alleen in landelijke
dagbladen ofwel in specifieke regionale dagbladen als potentieel advertentiemedium
geïnteresseerd. In het bijzonder op de adverteerdersmarkt is het daarom
niet ondenkbeeldig dat in bepaalde situaties economische machtsposities kunnen
ontstaan.Het is mij niet geheel duidelijk waarop de leden van de CDA-fractie doelden
met hun vraag of de Mededingingswet aanleiding zal zijn tot het ontbinden
van regionale dagbladmonopolies. Het ontbinden van monopolies valt niet op
grond van dit wetsvoorstel te realiseren. Wanneer bedoeld wordt dat in bepaalde
situaties regionale dagbladen, met name op de adverteerdersmarkt, over een
economische machtspositie kunnen beschikken, dan merk ik op dat tegen misbruik
van een machtspositie opgetreden kan worden op grond van het huidige wetsvoorstel.
Bovendien heeft het concentratietoezicht in het wetsvoorstel als doel de vorming
of versterking van economische machtsposities tegen te gaan die het gevolg
zijn van een concentratie.De leden van de fractie van het CDA vroegen of het kabinet kan aangeven
of het KNVB-kartel als eerste zal worden ontbonden. Hierop kan slechts in
algemene zin worden geantwoord. Behoudens vrijstelling of ontheffing zullen
alle kartels verboden en van rechtswege nietig zijn (artikel 6). Voorzover
de KNVB betrokken is bij een kartel, zal het algemene verbod daarop van toepassing
zijn en hoeft er dus niets ontbonden te worden. Zo'n afspraak is dan immers
al nietig.Deze leden vroegen ook hoe vanuit het criterium van de relevante markt
bezien de machtsposities van banken en verzekeraars moeten worden beoordeeld.
Ook bij het bank- en verzekeringswezen dient nagegaan te worden wat de relevante
productmarkt en de relevante geografische markt in kwestie is.
Voor bepaalde producten is de markt internationaal en zal op die internationale
markt gekeken moeten worden of sprake is van een machtspositie of niet. Andere
markten, bijvoorbeeld de consumentenmarkt, zijn op dit moment meer nationaal
georiënteerd, al zijn er, mede als gevolg van de EU-liberaliseringsrichtlijnen
voor financiële instellingen in het kader van de Interne Markt, steeds
meer buitenlandse instellingen die ook aan consumenten in Nederland producten
aanbieden.Tevens vroegen de leden van de CDA-fractie meer in het algemeen van welke
machtsposities op dit moment al bekend is dat zij onder het verbod van artikel
24 zullen vallen. Op dit moment kan niet aangegeven worden welke ondernemingen
onder het verbod van artikel 24 zullen vallen. Het bekleden van een economische
machtspositie op zich zelf is ook niet verboden. Het wetsvoorstel verbiedt
alleen bepaalde gedragingen van ondernemingen, die een machtspositie hebben,
voor zover die misbruik van die economische machtspositie opleveren. Pas na
uitvoerig onderzoek kan vastgesteld worden of inderdaad sprake is van misbruik
van zo'n machtspositie. Het is daarom nu niet mogelijk aan te geven welke
ondernemingen onder het verbod van artikel 24 van de wet zouden vallen.Deze leden vroegen zich voorts af of door hantering van criteria als omzet
en aantal ondernemingen mededingingsafspraken te zeer juridisch-formeel en
te weinig vanuit een economische invalshoek worden beoordeeld. Hierbij wezen
zij op actuele machtsposities op de relevante markt, de fase van rijpheid
waarin een onderneming verkeert en een begrip als «countervailing power».
De criteria omzet en aantal ondernemingen spelen een rol bij de beoordeling
van de vraag of een mededingingsregeling onder de zogenaamde bagatelvoorziening
valt (artikel 7 van het wetsvoorstel). De bagatelvoorziening is gecreëerd
om de administratieve belasting van het bedrijfsleven en van de Dienst voor
de mededinging te reduceren. De bagatelcriteria zijn een neerslag van het
vermoeden dat er sprake zal zijn van duidelijk ondergeschikte effecten uit
een oogpunt van mededinging. Er kan overigens op grond van artikel 9, eerste
lid, van het wetsvoorstel ook onder de grenzen van de bagatelvoorziening worden
opgetreden, indien een specifieke situatie daartoe noopt. De economische invalshoek
speelt een belangrijke rol bij de beoordeling van de effecten van een aangemelde
concentratie voor de mededinging en bij de vraag of een vergunning moet worden
verleend naar aanleiding van een daartoe strekkend verzoek. Zo zijn de criteria
om te bepalen of ten gevolge van een concentratie een economische machtspositie
ontstaat dan wel wordt versterkt, economisch van aard. Ik verwijs naar de
memorie van toelichting, paragraaf 7.1 en paragraaf 10.7.1. Ook de ontheffingscriteria
ten aanzien van mededingingsafspraken hebben alle een sterk economische inslag.
Ik ben het met de leden van de CDA-fractie eens dat veel zal afhangen van
de beleidspraktijk. Voor een belangrijk deel kan de Dienst voor de mededinging
zich daarbij baseren op de bestaande jurisprudentie van het mededingingsrecht
in de Europese Gemeenschap. Ook dat beleid is echter voortdurend in ontwikkeling.
Voor een ander deel zal de dienst zelfstandig invulling moeten geven aan de
ontheffingscriteria. Ik ben van oordeel dat juist het overnemen van deze ontheffingscriteria
een belangrijke impuls is dat mededingingsafspraken vooral op hun economische
effecten worden beoordeeld. Hierbij zal ook rekening gehouden worden met de
actuele machtspositie op de relevante markt en, zoals eerder opgemerkt, met
de fase van rijpheid waarin een onderneming verkeert.Het begrip «countervailing power», opgevat als een zekere
mate van tegenmacht aan de vraagzijde van de markt, kan belangrijk zijn als
het gaat om het onder controle houden van economische machtsposities. In dit
verband kan bijvoorbeeld gewezen worden op de belangrijke rol die de Consumentenbond
speelt. Echter, op veel markten is dergelijke tegenmacht lang niet altijd
voldoende om kartels te breken of om misbruik van een machtspositie
af te wenden. Vandaar dat mededingingsbeleid noodzakelijk is. Bovendien kan
de «countervailing power» niet alleen zorgen voor positieve impulsen,
maar tegelijkertijd ook een bron van macht aan de aanbodzijde van de markt
vormen als de vrager ook (toe)leverancier is van producten stroomafwaarts
in de bedrijfskolom. De vraagmacht kan er bijvoorbeeld ook toe leiden dat
de ondernemer zijn positie gaat gebruiken om activiteiten te ontplooien die
erop gericht zijn verticale integratie te realiseren, hetzij stroomafwaarts,
hetzij stroomopwaarts in de bedrijfskolom, waardoor zijn positie aan de aanbodzijde
van de markt verder versterkt wordt. De positieve effecten van de vraagmacht
kunnen dan weer teniet gedaan worden door de kwalijke effecten van de macht
aan de aanbodzijde van de markt; dit alles ten detrimente van de consument.Meer in het algemeen merk ik nog op dat een algeheel verbod op het maken
van mededingingsafspraken eveneens is ingegeven door economische motieven.
In Nederland heeft de laatste jaren het idee steeds sterker postgevat dat
beperking van de mededinging schadelijk is voor de welvaart en groeidynamiek.
Zoals reeds is opgemerkt, is er een aantal empirische studies verricht die
dat beeld bevestigen.De leden van de CDA-fractie meenden voorts dat de economische benadering
het zou moeten winnen van de juridisch-dogmatische. Zoals ik heb uiteengezet,
zal de economische onderbouwing een belangrijke rol spelen bij de uitvoering
van het vernieuwde mededingingsbeleid. Dat neemt niet weg dat ook met een
aantal juridische aspecten rekening zal moeten worden gehouden, zoals rechtszekerheid. 8. Vrijstelling in verband met de vervulling van taken
van algemeen economisch belangDe leden van de VVD-fractie vroegen in welke sectoren sprake is van ondernemingen,
die belast zijn met taken van algemeen economisch belang en welke bijzondere
mededingingspolitieke normen hierop van toepassing zijn. Het gaat hier om
sectoren als de electriciteitssector, de gassector, het openbare personenvervoer
en dergelijke. De bijzondere regels voor deze sectoren zijn te vinden in de
artikelen 11, 25 en 41, derde lid, van het wetsvoorstel. Deze bepalingen strekken
ertoe de mededingingsregels slechts van toepassing te laten zijn op ondernemingen,
die belast zijn met het beheer van diensten van algemeen economisch belang,
voorzover daardoor de vervulling van die taak niet wordt verhinderd.De leden van de fractie van D66 waren verheugd dat ondernemingen met een
taak van algemeen economisch belang niet van de mededingingsregels worden
uitgezonderd, maar vroegen zich af waarom gekozen is voor het opnemen van
de vrijstellingsvariant in plaats van de mogelijkheid tot verlening van een
ontheffing. Hoewel de ontheffingsvariant in principe een scherper toezicht
mogelijk maakt, wat de reden was waarom in de adviesaanvraag destijds hiervoor
was gekozen, is er bij nader inzien toch de voorkeur aan gegeven om ook op
dit punt voor de conformiteit met het Europese systeem te kiezen. Artikel
90, tweede lid, van het EG-Verdrag bevat een rechtstreeks werkende vrijstellingsbepaling.
Omdat veel van de ondernemingen, waarover het hier gaat, zowel onder het nationale
recht als onder het Europese recht zullen vallen, zou zich bij de ontheffingsvariant
de situatie voordoen dat overeenkomsten of gedragingen, die voldoen aan de
criteria van artikel 90 en op grond daarvan zijn vrijgesteld, volgens het
nationale recht alsnog een ontheffing zouden moeten vragen.Voor het antwoord op de vragen van de leden van de SGP-fractie met betrekking
tot oneerlijke concurrentie door overheidsbedrijven verwijs ik naar
de antwoorden op de desbetreffende vragen van de leden van de fracties van
de PvdA, het CDA en D66 in pargaraaf 1 van deze nota. 10. ConcentratietoezichtDe leden van de fractie van de PvdA vroegen of de omzetdrempels niet hoger
gesteld zouden moeten worden. Ik merk hierover het volgende op. In paragraaf
10.5 van de memorie van toelichting heb ik aangegeven dat met de hoogte van
de omzetdrempels een evenwicht gevonden moet worden tussen het economisch
nut van concentratietoezicht aan de ene kant en de administratieve belasting
die dit met zich meebrengt aan de andere kant. Op grond van een onderzoek,
uitgevoerd door het Economisch Instituut voor het Midden- en kleinbedrijf
(EIM) naar de concentraties die de afgelopen drie jaar hebben plaatsgevonden,
heb ik de verwachting uitgesproken, dat de in het wetsvoorstel opgenomen omzetdrempels
zullen leiden tot ongeveer 100 aanmeldingen per jaar. Dit is een vrij ruime
schatting. Het aantal concentraties kan van jaar tot jaar verschillen. Aangezien
de laatste drie jaar een duidelijk stijgende lijn te zien was in het aantal
concentraties, is de verwachting uitgesproken dat de voorgestelde omzetdrempels
tot ongeveer 100 aanmeldingen zouden leiden, maar het is ook goed mogelijk
dat dit aantal lager uitvalt. Een dergelijk aantal acht ik vanuit het oogpunt
van de administratieve belasting redelijk en ook in verhouding met het te
verwachten nut van concentratietoezicht. Daar komt bij dat uit een ander onderzoek
dat is uitgevoerd door het EIM blijkt, dat er bij verhoging van de drempels
concentraties uit het toezicht zouden wegvallen, waarvan de effecten voor
de marktstructuur nadelig zijn en waarvan sommige wellicht tot maatregelen
aanleiding zouden geven. Ik meen daarom dat met de voorgestelde drempels een
goede middenweg wordt bewandeld. Daarbij moet tevens bedacht worden, dat de
hoogte van de omzet op zichzelf niet een aanwijzing is voor het al dan niet
ontstaan of versterken van een economische machtspositie. Daarom zal het omhoog
brengen van de omzetdrempels geen verandering brengen in het percentage van
de gevallen, waarvoor rood licht gegeven moet worden.Deze leden vroegen voorts of daarentegen repressief fusietoezicht niet
ten aanzien van alle fusies, ook die welke onder de drempels vallen, mogelijk
gemaakt zou moeten worden. Zoals ik in paragraaf 10.3 van de memorie van toelichting
heb aangegeven heb ik in navolging van het EG-recht gekozen voor een preventief
systeem. Door ingrijpen achteraf wordt naar mijn mening in te grote mate afbreuk
gedaan aan de rechtszekerheid. Dit is een belangrijke reden om voor een systeem
van preventief toezicht te kiezen. Daar komt bij, dat ingrijpen achteraf in
de praktijk vaak grote moeilijkheden met zich mee kan brengen. Het is in veel
gevallen niet mogelijk de situatie weer terug te draaien tot wat die was;
de Amerikanen spreken in dit verband wel van het probleem van «unscrambling
the eggs». Daarnaast is ook uit oogpunt van beperking van de lasten
voor het bedrijfsleven preventief toezicht de beste keus. Ingrijpen achteraf
kan tot grote kosten leiden. In vergelijking daarmee zijn de kosten van melding
relatief laag, met name omdat de opsplitsing van het toezicht in twee fasen
het voordeel biedt, dat al die concentraties, die geen reden geven aan te
nemen dat als gevolg daarvan een economische machtspositie kan ontstaan of
worden versterkt, alleen het relatief eenvoudige meldingsformulier hoeven
in te vullen. Om dezelfde redenen is in Europees verband gekozen voor een
preventief systeem en is men destijds in de VS overgestapt van een repressief
naar een preventief systeem. Ook uit de contacten, die mijn departement gehad
heeft met de mededingingsautoriteiten van andere lidstaten komt naar voren
dat een preventief systeem in de praktijk het beste werkt.De leden van de PvdA-fractie, maar ook die van de VVD-fractie en de D66-fractie
stelden vragen over het tijdelijke uitzonderingsregime van concentratietoezicht
in de bank- en verzekeringssector. Concentraties in het bank- en verzekeringswezen
behoeven een «verklaring van geen bezwaar». Deze verklaring kan
worden geweigerd indien verlening ervan zou leiden tot een ongewenste ontwikkeling
van het krediet- respectievelijk verzekeringswezen of in strijd is met een
gezond bank- of verzekeringsbeleid met betrekking tot de bank- of verzekeringsinstelling.
Bij deze toets worden concurrentie-aspecten betrokken. Juist omdat in deze
sectoren al een vorm van concentratietoezicht bestaat, waarbij ook concurrentie-aspecten
bij de beoordeling worden betrokken, is besloten het concentratietoezicht
in de Mededingingswet vooralsnog niet van toepassing te laten zijn op fusies
waarbij een bank-bank, een verzekeringsbedrijf-verzekeringsbedrijf of bank-verzekeringsbedrijf
de betrokken partijen zijn. Met name omdat het criterium in de mededingingswet
is het verkrijgen van beslissende zeggenschap en het toezicht bij concentratie
in het bank- en verzekeringswezen al begint bij een deelname van 5% en ook
mede dient om te omvangrijke «banque d'affaires» (verklaringen
van geen bezwaar nodig bij deelnemingen door banken van meer dan 10%) te voorkomen,
is een doordachte afbakening van belang. In artikel 101, derde lid, is bepaald
dat artikel 32 op een nader te bepalen tijdstip, bij koninklijk besluit op
voordracht van de Minister van Economische Zaken en de Minister van Financiën,
vervalt. De leden van fractie van D66 vroegen zich af of dit ooit zou gebeuren.
Het is niet de bedoeling dat deze voordracht er nooit zal komen. Niet voor
niets vermeldt de memorie van toelichting dat binnen vijf jaar onderzocht
moet zijn hoe een afbakening tussen het algemeen mededingingstoezicht en het
specifieke toezicht op de bancaire en verzekeringssector kan plaatsvinden,
mede op basis van de intussen opgedane ervaring, zodat een evenwichtige en
transparant mededingingstoezicht op concentraties in het bank- en verzekeringswezen
bestendigd kan worden. Van een beslissing ter zake zullen wij de Kamer vanzelfsprekend
tijdig, binnen de in de memorie van toelichting genoemde termijn van vijf
jaar, op de hoogte brengen. Wanneer de uitzondering zou komen te vervallen,
dan betekent dit zeker niet dat de toezichthouders in deze sectoren, bijvoorbeeld
De Nederlandsche Bank, waar de leden van de VVD-fractie specifiek naar vroegen,
buiten beeld blijven. In bepaalde gevallen kan dan ook sprake zijn van meerdere
loketten (echter geen «dubbele» toets): bij de financiële
toezichthouders voor de bedrijfseconomische aspecten, bij de mededingingsautoriteit
voor de mededingingsaspecten. Uit het bovenstaande blijkt dat ik het standpunt
van de Nederlandse Vereniging van Banken, om deze uitzondering permanent te
maken, vooralsnog niet deel een en ander zal afhankelijk zijn van de opgedane
ervaring en het onderzoek naar bovengenoemde afbakening. De leden van de VVD-fractie
vroegen ook of de Dienst voor de mededinging wel de nodige expertise in huis
zal hebben om concentraties in deze sector te beoordelen. Elke sector heeft
zijn eigen kenmerken. Niet valt in te zien waarom de dienst niet in staat
zou zijn concentraties in deze sector te beoordelen. Ook in andere landen
worden concentraties in het bank- en verzekeringswezen getoetst door de mededingingsautoriteit.Voor het antwoord op de vraag van de leden van de PvdA-fractie of het
plan bestaat alle toezichtwetten voor specifieke sectoren in één
wet onder te brengen, verwijs ik naar mijn antwoord op de vragen van die leden
in paragraaf 6 van deze nota.De leden van de PvdA-fractie vroegen naar mijn reactie op het onderzoek
van de heren Huygen en Theeuwes, zoals gepubliceerd in ESB, 1996. Begin november
zal ik aan de Kamer een brief doen toekomen over de reacties die ik heb ontvangen
naar aanleiding van het uitbrengen van de notitie «Stroomlijnen, naar
een markt voor elektriciteit». Omdat de discussie over genoemde plannen
naar aanleiding van deze brief verder zal worden gevoerd, volsta ik hier met
een korte uiteenzetting. In hun artikel gaan Huygen en Theeuwes in op het
belang van een vrije nettoegang voor een goede marktwerking in
de elektriciteitssector. Ook in de door mij uitgebrachte Derde Energienota
en de daaropvolgende notitie «Stroomlijnen, naar een markt voor elektriciteit»
heb ik aangegeven dat een vrije en non-discriminatoire toegang tot de elektriciteitsnetwerken
verzekerd moet zijn. In «Stroomlijnen» stel ik voor om de netten
af te splitsen van productie- en distributiebedrijven, in afzonderlijke rechtspersonen.
Deze rechtspersonen, waarin de functie van netbeheerder zal worden ondergebracht,
kunnen wel eigendom zijn van de productie- en distributiebedrijven en zullen
onder toezicht staan. Ik meen dat, door te kiezen voor een goede organisatie
van de positie van de netwerken, het niet op voorhand zo is dat een wijziging
van de eigendomsverhoudingen noodzakelijk is om de gewenste vrije en non-discriminatoire
toegang tot de netwerken te garanderen.De leden van de CDA-fractie waren van mening dat concentratietoezicht
niet kan worden gemist in een effectieve mededingingswet. Zij vroegen of door
de nationale respectievelijk Europese omzetdrempels het gebied waarop de nationale
mededingingsautoriteit bevoegd is helder is afgebakend. Dit is inderdaad het
geval. De Europese concentratieverordening bepaalt, dat de Commissie bij uitsluiting
bevoegd is als concentraties onder die verordening vallen. Blijven concentraties
beneden de drempels van die verordening, dan zijn uitsluitend de autoriteiten
van de lidstaten bevoegd. Dit is het zogenaamde «one-stop-shop»-
beginsel. (Zie ook artikel 33 van het wetsvoorstel). Anders dan bij concurrentiebeperkende
overeenkomsten en misbruik van machtsposities kan er hier dus geen sprake
van zijn dat zowel de Commissie als de autoriteiten van de lidstaten tegelijkertijd
bevoegd zijn.Deze leden vroegen voorts wat er gebeurt als bij een voorgenomen fusie
meer lidstaten zijn betrokken, maar de fusie beneden de Europese drempels
valt. In dat geval zijn de autoriteiten van de lidstaten bevoegd. Heeft zo'n
concentratie in meer lidstaten effect, dan zal dat inderdaad betekenen dat
tegelijkertijd verschillende autoriteiten bevoegd zijn. In zo'n geval is het
wenselijk dat deze autoriteiten met elkaar overleg plegen om te voorkomen,
dat tegenstrijdige maatregelen genomen worden. Deze leden vroegen vervolgens
of in zo'n geval de Commissie alsnog bevoegd kan worden verklaard. Dat is
tot op heden niet het geval. Deze zomer is echter door de Commissie het Witboek
inzake de wijziging van de Europese concentratieverordening voorgelegd aan
de Raad. Daarin stelt de Commissie onder andere voor om ook die concentraties
onder het exclusieve toezicht van de Commissie te brengen, waarvoor geldt
dat zij weliswaar beneden deze drempels blijven maar die wel uitkomen boven
de omzetdrempels van 2 miljard en 100 miljoen ecu en er daarnaast sprake van
is dat drie of meer lidstaten bevoegd zijn deze concentraties aan hun nationale
regels te toetsen. Nederland zal ten aanzien van dit voorstel een positief
standpunt innemen. Ook het bedrijfsleven staat positief tegenover dit voorstel.De leden van de CDA-fractie, vroegen, net als de de leden van de fractie
van de VVD, welke gegevens er verstrekt moeten worden bij de melding van een
concentratie. De leden van de fractie van het CDA vroegen voorts tot welke
omvang de kosten van deze administratieve belasting voor het bedrijfsleven
nog aanvaardbaar worden geacht door het kabinet. Omwille van een minimale
administratieve belasting is gekozen voor een procedure in twee fasen. De
aanmelding moet voldoende gegevens bevatten om het de directeur mogelijk te
maken een inschatting te maken van de gevolgen van de concentratie op de markt.
Pas in de tweede fase, als de vergunningaanvraag onderzocht wordt, en definitief
moet kunnen worden vastgesteld wat de effecten van de concentratie op de markt
zijn, bestaat er een uitgebreidere informatie-verplichting. Bij de melding
dient men in ieder geval feitelijke gegevens zoals naam en adres, eventueel
een correspondentieadres, van de bij de voorgenomen concentratie betrokken ondernemingen te geven en een omschrijving van de aard van de bedrijfsactiviteiten
van deze ondernemingen. Andere gegevens die gevraagd worden zijn de aard van
de concentratie (betreft het een fusie, de verwerving van de uitsluitende
of gemeenschappelijke zeggenschap, de oprichting van een joint venture of
de verkrijging van directe of indirecte zeggenschap op een andere manier),
de financiële gegevens van het voorafgaande jaar (waaruit de totale omzet
zowel als de omzet in Nederland blijkt) en de meest recente jaarverslagen,
een omschrijving van de relevante productmarkt en de relevante geografische
markt, het marktaandeel van de bij de concentratie betrokken ondernemingen
op de betrokken markt, of de ondernemingen deel uitmaken van een concern en
de namen en adressen van de belangrijkste concurrenten en de belangrijkste
afnemers. De laatstgenoemde informatie is nodig omdat het van belang is te
weten wie de spelers op de markt zijn; eventueel kunnen bij hen inlichtingen
worden ingewonnen. Al deze gegevens zijn minimaal noodzakelijk voor de directeur
om te kunnen beoordelen of er sprake is van een concentratie in de zin van
de wet en om te kunnen onderzoeken of er mogelijk een economische machtspositie
kan ontstaan of worden versterkt, die tot gevolg heeft dat een daadwerkelijke
mededinging op de Nederlandse markt op significante wijze wordt belemmerd.
Is dat het geval dan zal de directeur bepalen dat voor het totstandbrengen
van de concentratie een vergunning vereist is. Bij de vergunningaanvraag dient
men vervolgens gegevens te verstrekken die een meer diepgaande analyse mogelijk
maken en die de directeur in staat stellen vast te stellen wat de effecten
van de concentratie op de markt zijn. De gegevens te verstrekken in deze fase
hebben betrekking op de structuur van het aanbod op de betrokken markt, de
structuur van de vraag op de betrokken markt en de toetreding op de markt.
Concrete vragen zullen zijn: de totale omvang van de markt, het aandeel van
elk der betrokken ondernemingen daarin, het aandeel van concurrenten, de geraamde
totale waarde van de invoer, het aandeel van de betrokken ondernemingen daarin,
mogelijke tarifaire of non-tarifaire handelsbelemmeringen, invloed van vervoerskosten
op de invoer of andere kosten, de distributiestructuur, het prijsniveau, de
mate van verticale integratie, in welke mate voorkeur van afnemers een rol
speelt, of er sprake is van verschillende categorieën afnemers, wat de
markttoetredingskosten zijn, of er toetredingsbelemmeringen bestaan ten gevolge
van octrooien, know how of andere intellectuele eigendomsrechten.Omdat zowel de leden van de CDA-fractie, de VVD-fractie als de leden van
de fractie van D66 vroegen naar de mogelijkheid om de algemene maatregel van
bestuur waarbij de desbetreffende formulieren worden vastgesteld bekend te
maken voordat over het wetsvoorstel wordt beslist, voeg ik het ontwerp van
de materiële inhoud van het meldingsformulier en het formulier voor een
vergunningaanvraag hierbij1. Over deze formulieren
is overleg gepleegd met de RCO.De melding van een voorgenomen concentratie zal inderdaad zorgen voor
enige administratieve belasting voor de betrokken ondernemingen. Deze vormt
echter een bescheiden onderdeel in de gehele fusie-operatie en is mijns inziens
aanvaardbaar, temeer omdat partijen een groot deel van de gevraagde informatie
al beschikbaar zullen hebben. Voordat partijen zullen fuseren zullen zij een
grondige marktanalyse hebben gemaakt, externe adviseurs hebben ingeschakeld
etc. Veel vragen zijn daarom vrij gemakkelijk te beantwoorden. Dit maakt dat
de belasting in de praktijk aanzienlijk minder zal zijn, dan op het eerste
gezicht uit het aanmeldingsformulier zou kunnen worden afgeleid.De leden van de VVD-fractie vroegen naar de redenen, die ten grondslag
lagen aan het in de adviesaanvraag opgenomen voorstel om voorlopig geen concentratietoezicht
in te voeren en waarom de regering pas na het advies van de Sociaal-Economische
Raad en de Commissie economische mededinging ertoe is overgegaan
concentratietoezicht op te nemen in het wetsvoorstel. Ik wijs erop dat de
adviezen van de Commissie economische mededinging en de Sociaal-Economische
Raad een belangrijke rol hebben gespeeld bij de verandering in de besluitvorming
terzake. Daarnaast bestond er, zoals in de adviesaanvraag is gemeld, destijds
onvoldoende duidelijkheid over de vraag in welke mate op de Nederlandse markt
sprake was van een problematisch concentratieniveau. Tevens werd in de adviesaanvraag
aangegeven dat op dat moment onvoldoende inzicht bestond in de verschillende
vormen van concentratiecontrole en in de daaraan verbonden voor- en nadelen.
Sindsdien heeft het Ministerie van Economische Zaken een aantal onderzoeken
laten verrichten door het EIM. Daaruit blijkt dat er zich de afgelopen jaren,
dat wil zeggen tussen 1993 en 1996, wel degelijk concentraties hebben voorgedaan
die gevolgen hebben gehad voor de concurrentiestructuur van de betrokken markten
en die, als de wet toen van kracht zou zijn geweest, aan het onderzoek voor
de verlening van een vergunning onderworpen zouden zijn. Hetzelfde blijkt
natuurlijk ook al uit het feit, dat nu reeds tweemaal een verzoek tot de Commissie
is gericht om op grond van artikel 22, derde lid, van de Concentratieverordening
een concentratie te toetsen die zich op de Nederlandse markt voordeed en in
verband met de omzetdrempels niet aangemeld hoefde te worden (toepassing van
de zogenoemde «Dutch clause»). Daarnaast is door ambtenaren van
het Ministerie van Economische zaken onderzoek gedaan naar verschillende in
de lidstaten van de EG voorkomende vormen van concentratietoezicht. Ook is
daarover gesproken zowel met ambtenaren van de Commissie en de nationale autoriteiten
van verschillende lidstaten alsook met advocaten, die met de verschillende
systemen ervaring hebben. Op deze manier zijn de voor- en nadelen van de verschillende
systemen in kaart gebracht. Op basis daarvan ben ik gekomen tot de keuze die
thans is neergelegd in het wetsvoorstel.De leden van de fractie van de VVD vroegen voorts hoe de regering denkt
om te gaan met concentraties die beneden de omzetdrempel van het concentratietoezicht
blijven, maar ondanks hun geringe omzet toch een machtspositie doen ontstaan
en of voor deze machtsposities het criterium van machtsmisbruik geldt. Concentraties
die beneden de omzetdrempels blijven zullen niet worden getoetst op hun gevolgen
voor de mededinging. Dit is het gevolg van de keuze die gemaakt is voor toepassen
van omzetdrempels. Zoals eerder is vermeld is hiervoor gekozen met het oog
op het evenwicht dat gevonden moet worden tussen het economisch nut van concentratietoezicht
en de administratieve belasting die dit met zich meebrengt. Dit is overigens
in navolging van de regime in de EG en de lidstaten, die concentratietoezicht
kennen. Ingeval evenwel door een dergelijke concentratie een economische machtspositie
ontstaat zal inderdaad het verbod van artikel 24 van toepassing zijn, indien
misbruik van die machtspositie wordt gemaakt.Het verzoek van deze leden om informatie over de te verstrekken gegevens
bij de aanmelding van een concentratie is hierboven in deze paragraaf reeds
behandeld.De leden van de fractie van de VVD stelden voorts de vraag hoe de dienst
de gevolgen voor de mededinging beoordeelt als een concentratie de mededinging
op de Nederlandse markt significant kan verhinderen, maar noodzakelijk is
om mee te spelen op de relevante internationale markt. Het voorgestelde concentratietoezicht
beoogt de instandhouding van de concurrentie op de Nederlandse markt te bevorderen.
Dit betekent echter niet dat, als ondernemingen werkzaam zijn op de Nederlandse
markt, die markt ook de zogenaamde relevante geografische markt vormt. De
relevante geografische markt is dat gebied waarbinnen de betrokken ondernemingen
moeten concurreren en waarbinnen de objectieve mededingingsvoorwaarden voor
alle ondernemingen gelijk zijn (zie ook het algemeen deel van de memorie van
toelichting, paragraaf 7). De vaststelling van de geografische
markt evenals van de relevante productmarkt is nodig om te kunnen beoordelen
of sprake is van een machtspositie. In het geval ondernemingen «meespelen»
op de internationale markt, zal het zo zijn dat de relevante geografische
markt groter is dan Nederland. Ook al zou door de concentratie op de Nederlandse
markt een sterke positie tot stand komen, dan zal dit niet noodzakelijk hoeven
te betekenen dat de betrokken onderneming een machtspositie heeft, als vastgesteld
wordt dat de geografische markt veel groter is dan Nederland alleen. Alleen
als op die grotere geografische markt een machtspositie ontstaat, ontstaat
die ook op het onderdeel van die markt, dat gevormd wordt door Nederland.
In het geval de Nederlandse markt wel de relevante geografische markt vormt
en niet te verwachten valt, dat die markt binnen een periode van 2 à
3 jaar opengebroken wordt, is het uitgangspunt dat een concentratie die het
ontstaan of versterken van een economische machtspositie tot gevolg zou hebben,
niet in aanmerking kan komen voor een vergunning. Dit is in lijn met de analyse
van de econoom Porter, die stelt dat een sterke concurrentie op de thuismarkt
uiteindelijk juist bepalend is voor een gunstige concurrentiepositie ten opzichte
van buitenlandse afnemers.De leden van de fractie van de VVD merkten terecht op dat de Minister
van Economische Zaken, op verzoek van belanghebbenden, de mogelijkheid heeft
om een concentratie die aanvankelijk door de directeur van de dienst op grond
van mededingingsoverwegingen niet is toegelaten, alsnog toe te staan op grond
van gewichtige redenen van algemeen belang die zwaarder wegen dan de te verwachten
belemmering van de mededinging. Deze leden vroegen aan welke zwaarwegende
maatschappelijke belangen gedacht kan worden. In principe kan dit alles zijn
waarover het regeringsbeleid gaat. Als voorbeeld van een zwaarwegend maatschappelijk
belang kan genoemd worden staatsveiligheid (defensie) of zeer substantiële
werkgelegenheid die ook op termijn doorwerkt. Gezien het zwaarwegende belang
van een effectieve mededinging gaat het bij het voorrang verlenen aan een
ander maatschappelijk belang duidelijk om een keuze met een zwaar politiek
gehalte die niet door de directeur maar door de Minister van Economische Zaken
in overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad gemaakt moet worden.De vragen van de leden van de D66-fractie over de procedure van aanmelding
van concentraties zijn hierboven beantwoord, tezamen met de desbetreffende
vragen van de leden van de fracties van het CDA en de VVD.De leden van deze fractie vroegen waarop de verwachting van de regering
met betrekking tot het aantal concentraties, dat per jaar zal worden aangemeld,
is gebaseerd. Zoals vermeld bij het antwoord op de desbetreffende vraag van
de leden van de fractie van de PvdA is deze verwachting gebaseerd op een onderzoek,
dat is uitgevoerd door het EIM. Voor een nadere toelichting verwijs ik naar
het antwoord op de genoemde vraag.De leden van de fractie van D66 vroegen voorts of de regering aanleiding
zou zien om het wetsvoorstel in die zin aan te passen, dat ingrijpen mogelijk
zou zijn bij niet-aanmeldingsplichtige concentraties, die wel een mededingingsbelemmerend
effect blijken te hebben. Hoewel ik vanuit mededingingsoptiek begrip heb voor
de zorg van deze leden, ben ik van mening dat ingrijpen achteraf bij concentraties,
die beneden de drempels vallen, een inbreuk betekent op de rechtszekerheid
van het betrokken bedrijfsleven. Zoals ik heb vermeld in mijn antwoord op
de desbetreffende vraag van de leden van de fractie van de PvdA is de inbreuk
op de rechtszekerheid die in zijn algemeenheid kleeft aan repressief toezicht
één van de redenen, waarom ik gekozen heb voor preventief toezicht.
Ingeval een concentratie die beneden de omzetdrempels blijft, een economische
machtspositie tot gevolg heeft, zal op basis van artikel 24 toezicht
gehouden kunnen worden op het misbruik van die machtspositie.De leden van de fractie van de SGP gaven uiting aan hun twijfel over de
juistheid van de keuze voor de omzet als toetsingscriterium. Het is inderdaad
zo, zoals deze leden ook aangaven, dat de omzet op zichzelf niet een juist
beeld oplevert van de vraag of een machtspositie tot stand wordt gebracht.
De omzet is echter ook niet het toetsingscriterium voor de vraag of sprake
is van de vorming of versterking van een economische machtspositie. De omzetdrempels
hebben de functie, zoals ik hierboven ook heb opgemerkt naar aanleiding van
vragen van de leden van de fractie van de PvdA, om een balans te vinden tussen
het economisch nut van concentratietoezicht en de administratieve belasting
die dit met zich meebrengt. Is een concentratie qua omzet zo groot, dat een
aanmelding moet plaatsvinden, dan moet vervolgens uitgezocht worden of door
de concentratie een machtspositie zal ontstaan of worden versterkt. Bij dat
onderzoek zal vastgesteld moeten worden wat de relevante product- en geografische
markten zijn. Op zichzelf is het denkbaar om in plaats van of naast een omzetdrempel
ook een marktaandeeldrempel in te voeren. In België is dit bijvoorbeeld
gedaan. Het grote bezwaar daarvan blijkt echter in de praktijk, dat juist
over de vragen wat in een onderhavige zaak als relevante markt beschouwd moet
worden en hoe groot het marktaandeel daarop dan is, veel discussie ontstaat.
Ook uit de beleidspraktijk van de Commissie blijkt dat partijen nogal eens
geneigd zijn de relevante markt veel ruimer en hun marktaandeel daarop daardoor
veel kleiner in te schatten dan de Commissie doet. Het is daarom in de praktijk
niet werkbaar om bij een preventief systeem van concentratietoezicht de beslissing
over al of niet melden afhankelijk te maken van dit criterium. Het gevaar
bestaat immers, dat door onjuiste berekening van het marktaandeel melding
onterecht achterwege wordt gelaten met alle juridische complicaties van dien.De leden van de fractie van het GPV vroegen waarom er, als een vergunning
nodig is, opnieuw een aanvraag moet worden ingediend. Zoals ook in het nader
rapport naar aanleiding van het advies van de Raad van State in de punten
15 en 16 is opgemerkt, is de reden voor deze opsplitsing van de procedure
de volgende. Indien volstaan wordt met één aanmeldingsformulier,
zou bij iedere concentratie een groot aantal vragen beantwoord moeten worden.
Op grond van de informatie verkregen op grond van dat éne formulier
moet de dienst immers in staat zijn niet alleen om te beoordelen of een vergunning
nodig is, maar ook of die vergunning verleend kan worden. Vooral voor die
tweede fase is veel informatie nodig. Bovendien is het beter zoveel mogelijk
informatie op te vragen via het standaardformulier, omdat de dienst anders
in een later stadium alsnog informatie moet opvragen, wat de procedure vertraagt.
Ik heb er daarom voor gekozen de procedure voor het beoordelen van concentraties
in twee fasen te laten verlopen, zodat voor het overgrote deel van de concentraties,
die geen problemen voor de marktstructuur veroorzaken, kan worden volstaan
met het beantwoorden van een veel minder uitgebreid vragenformulier. Indien
de ondernemingen echter verwachten dat voor de door hen aangemelde concentratie
een vergunning noodzakelijk geacht zou kunnen worden, kunnen zij al direkt
bij de melding van de concentratie ook de aanvraag om een vergunning indienen
om te voorkomen dat vertraging ontstaat. Ik verwijs hierbij ook naar hetgeen
hierover in het artikelsgewijze deel van de memorie van toelichting bij artikel
44, derde lid, is vermeld. 11. HandhavingDe leden van de PvdA-fractie vroegen om een inventarisatie van punten
van rechtsbescherming die wel en niet van het Europese model zijn overgenomen.
Ik verwijs hiervoor naar de uiteenzetting die ik hierover heb gegeven in paragraaf
3 van deze nota naar aanleiding van een soortgelijke vraag van de leden van
de fractie van D66. Ik voeg daar naar aanleiding van enkele specifieke vragen
en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie over sanctiebeschikkingen
nog het volgende aan toe. Anders dan de leden van de PvdA-fractie veronderstelden
bestaan er geen regels in het EG-recht over de positie van een klager. Wel
is in jurisprudentie van het Hof van Justitie van de EG bepaald dat de Commissie
een klacht dient te onderzoeken, teneinde uit te maken of sprake is van een
overtreding. Wanneer de Commissie besluit de zaak zonder gevolg te laten dient
zij dit besluit te motiveren (arrest inzake Rendo NV e.a. v. Commissie van
19 oktober 1995, HvJEG, zaak C-19/93, PbEG C315). De Algemene wet bestuursrecht
kent daarvoor wel een voorziening. Een klacht van een derde-belanghebbende
kan – indien deze voldoende gemotiveerd en concreet is – worden
aangemerkt als een aanvraag om een beschikking. Indien een beschikking uitblijft
kan beroep worden ingesteld tegen het niet nemen van een besluit (zie artikel
6:2, aanhef en onderdeel b, Algemene wet bestuursrecht). Bij de toetsing van
een sanctiebeschikking zal de Nederlandse rechter de beschikking – anders
dan deze leden veronderstelden – volledig toetsen. Hij kan de beschikking
vernietigen indien de feitelijke grondslag ondeugdelijk blijkt, als, met andere
woorden, onvoldoende vast blijkt te staan dat de betrokkene het feit heeft
gepleegd. Voorts kan hij de beslissing van de directeur omtrent de hoogte
van de boete toetsen op evenredigheid tussen de zwaarte van de sanctie en
de ernst van de overtreding. Hij kan een naar zijn oordeel onevenredig hoge
boete vernietigen. Ook kan de Nederlandse rechter, evenals de Europese rechter,
zelf in de zaak voorzien en dus zonodig de boete verlagen (artikel 8:72, vierde
lid, Awb). Op de praktijk van comfort-letters, waarnaar de leden van de PvdA-fractie
eveneens vroegen, is in paragraaf 6 van deze nota reeds ingegaan, naar aanleiding
van een vraag van de leden van de CDA-fractie daarover.De leden van de fracties van de PvdA, de VVD en D66 stelden kritische
vragen over het feit dat er bij de regeling van de rechtsbescherming op grond
van dit wetsvoorstel geen rol is weggelegd voor het College van Beroep voor
het bedrijfsleven. Uitgangspunt bij de beslissing omtrent het systeem van
rechtsbescherming is geweest dat er sprake zou moeten zijn van één
en dezelfde rechtsgang voor alle beschikkingen, dus zowel inzake ontheffingen,
concentraties als voor sanctiebeschikkingen. Artikel 14, vijfde lid, van het
Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten schrijft
voor dat er bij bestuurlijke boetes rechtspraak in twee instanties moet zijn
(de vraag hierover van de leden van de PvdA-fractie wordt dus bevestigend
beantwoord). Dit betekent dat de rechtsbeschermingsregeling van de Wet economische
mededinging, waarbij in eerste en enige aanleg het College van Beroep voor
het bedrijfsleven bevoegd is, niet kon worden gehandhaafd. In het wetsvoorstel
zoals dat thans luidt is gekozen voor de gebruikelijke rechtsgang als een
bijzondere administratieve rechter geen optie is, namelijk beroep op de rechtbank
en hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.
Zoals de leden van de aan het woord zijnde fracties signaleerden – en
in de memorie van toelichting ook is erkend – betekent dit wel dat de
bijzondere deskundigheid van het College op mededingingsterrein niet meer
op dezelfde wijze benut zou kunnen worden. Naar aanleiding van de vragen van
de genoemde fracties hebben mijn ambtgenote van Justitie en ik ons nog eens
op de gemaakte keuze beraden. Wij willen aan de wens van de genoemde fracties
tegemoet komen door voor te stellen het College van Beroep voor het bedrijfsleven
de functie van appèlrechter te geven van beslissingen van de rechtbank
Rotterdam op grond van de Mededingingswet. Bij deze nadere overweging heeft
voorop gestaan dat wij met genoemde fracties veel belang hechten aan het instandhouden
en benutten van de gespecialiseerde deskundigheid van het College. Tegen deze
achtergrond zou het weinig consistent zijn het College in het geheel niet
meer te betrekken bij de rechtspraak ingevolge de mededingingswetgeving. Die
wet vormt immers een centraal element van het gehele terrein waarop het College
actief is, dat van de sociaal-economische ordening. Voor onze keuze is mede
bepalend geweest dat zich in de nabije toekomst meer wetten en wetgevingscomplexen
zullen aandienen waarin de thans aan de orde zijnde problematiek speelt. De
invoering van bestuurlijke boeten in die wetten en wetgevingscomplexen zou
ertoe leiden dat deze uit de competentiesfeer van het College zouden verdwijnen.
Gezien de bij het College aanwezige expertise verdient het de voorkeur toch
te kiezen voor het College als appèlrechter. Het kabinet realiseert
zich uiteraard dat daardoor, naast de Afdeling bestuursrechtspraak en de Centrale
Raad van Beroep, een nieuwe bestuursrechtelijke appèlrechter wordt
gecreëerd. Dit is echter een tijdelijke situatie omdat in het kader van
de derde fase van de herziening van de rechterlijke organisatie de onderbrenging
van het hoger beroep in bestuursrechtelijke zaken ten gronde aan de orde zal
komen. De thans gemaakte keuze is daarop niet van invloed. Inmiddels is een
nota van wijziging bij het onderhavige wetsvoorstel waarin een en ander wordt
geregeld, voorgelegd aan de Raad van State met het verzoek daarover spoedig
te adviseren.De leden van de PvdA-fractie vroegen voorts hoeveel zaken het ministerie
van Economische Zaken bij het College van Beroep voor het bedrijfsleven heeft
verloren. Sinds de inwerkingtreding van de Wet economische mededinging heeft
het College elf einduitspraken gedaan. Zeven maal is het beroep verworpen,
viermaal is de beschikking vernietigd. Daarnaast heeft het College tweemaal
een voorlopige voorziening gegeven ten gunste van de verzoeker. Uiteraard
heeft het antwoord op deze vraag niets te maken met de oorspronkelijk in het
wetsvoorstel gemaakte keuze ten aanzien van de regeling van de rechtsbescherming.De leden van de PvdA-fractie vroegen naar regels over bewijsvoering en
dergelijke. In het bestuursrecht heerst in het algemeen de vrije bewijsleer.
Dat wil zeggen dat er geen algemene regeling is die bepaalt welk bewijs moet
worden geleverd en wie daarvoor zorg moet dragen. Uit het vermoeden van onschuld
van artikel 6, tweede lid, van het Europese Verdrag voor de Rechten van de
Mens en de Fundamentele Vrijheden, dat bij bestuurlijke boeten van toepassing
is, vloeit evenwel voort dat de bewijslast in dat soort zaken in beginsel
op het bestuur moet berusten. Ook artikel 4:16 Awb is in dit verband van belang.
Uit de in dit artikel vervatte motiveringsplicht vloeit voort dat het bestuursorgaan
de feiten die ten grondslag liggen aan de beschikking op de juiste wijze moet
vaststellen. Voorts moet de vaststelling van de feiten logischerwijze leiden
tot de genomen beslissing.Het is mij niet duidelijk waarop de leden van de PvdA-fractie doelden
met hun vraag over de voorbereidingscommissie, aangezien zo'n commissie in
het wetsvoorstel niet voorkomt. Anders dan deze leden veronderstelden is de
bezwaarschriftprocedure niet in dit wetsvoorstel verplicht gesteld. Uit de
Algemene wet bestuursrecht vloeit voort dat – behoudens een enkele hier
niet ter zake doende uitzondering – er altijd een bezwaarschriftprocedure
aan beroep op de rechter vooraf dient te gaan. De bezwaarschriftprocedure
biedt verschillende voordelen. Het bestuursorgaan krijgt de gelegenheid aspecten
die bij de oorspronkelijke beslissing (naar eigen oordeel of dat van belanghebbenden)
onvoldoende aandacht hebben gekregen alsnog in de overwegingen te betrekken.
Ook derden kunnen hun belangen (alsnog of wederom) naar voren brengen. Bij de heroverweging van het oorspronkelijke besluit zijn ook anderen
betrokken dan alleen degenen die bij de besluitvorming in eerste instantie
een rol hebben gespeeld, hetgeen kan bijdragen tot een evenwichtige besluitvorming.
Ten slotte is er het voordeel dat, indien van de beslissing op bezwaar beroep
wordt ingesteld, een beter afgebakende en uitgewerkte zaak bij de rechter
terecht komt. Inderdaad is het zo dat het door de bezwaarschriftprocedure
langer duurt voor de beschikking aan de rechter kan worden voorgelegd. Ook
dat element is uiteraard bij de keuze voor de verplichte bezwaarschriftprocedure
meegewogen. De keuze voor een verplichte bezwaarschriftprocedure is bij de
totstandkoming van de Awb in het parlement indertijd ook breed ondersteund.
Voorts is van belang dat, hangende de bezwaarschriftprocedure, aan de president
van de rechtbank een voorlopige voorziening kan worden gevraagd, zodat reeds
tijdens de bezwaarschriftprocedure een rechter zijn voorlopig oordeel over
de zaak kan geven.De leden van de PvdA-fractie vroegen voorts naar de mogelijkheid voor
consumentenbelangenorganisaties als de Consumentenbond om beroepsprocedures
te starten in het belang van consumenten. In artikel 1:2, derde lid, van de
Awb wordt bepaald dat rechtspersonen als belanghebbenden in de zin van die
wet kunnen gelden mits een algemeen of collectief belang dat zij zich statutair
ten doel stellen, en waarvoor zij zich ook daadwerkelijk inzetten, bij het
besluit in kwestie rechtstreeks is betrokken. Dat betekent dat rechtspersonen
als de Consumentenbond in alle soorten bestuursrechtelijke procedures (besluitvormingsprocedures,
bezwaar- en beroepsprocedures) kunnen beschikken over de rechten die aan belanghebbenden
worden toegekend, voor zover dat althans past binnen de doelstellingen van
deze rechtspersonen. Of de Consumentenbond in een concreet geval als belanghebbende
kan worden aangemerkt hangt er van af of in het besluit in kwestie het belang
dat de organisatie behartigt rechtstreeks in het geding is. Het gaat hier
dan om de belangen van consumenten in het algemeen, en niet om de belangen
van een of meer afzonderlijke leden van de vereniging. In antwoord op een
vraag van soortgelijke strekking van de leden van de D66-fractie voeg ik hier
nog aan toe dat de mogelijkheden tot collectieve belangenbehartiging in het
privaatrecht (artikelen 305a en 305b van Boek 3 van het BW) weliswaar anders
geformuleerd zijn dan die in het bestuursrecht (artikel 1:2, derde lid, van
de Awb) doch in de praktijk tot een analoge regeling leiden.De leden van de PvdA-fractie zagen gaarne dat de argumentatie van de SER
en van prof. Mok in TVVS van juni 1996 werd nagelopen, teneinde twijfel aan
de keuze voor bestuursrechtelijke handhaving weg te nemen. De leden van de
PvdA-fractie signaleerden dat de SER niet tot een zo duidelijke keuze komt
als het kabinet. Inderdaad geeft de SER aan zich als sociaal-economisch adviesorgaan
niet de eerstaangewezene te achten om uitsluitsel te geven in deze bestuurlijk-juridische
kwestie. Wel vraagt de SER zich af of het niet beter is eerst ervaring op
te doen met wetgeving inzake bestuurlijke boeten waar de te handhaven norm
eenvoudig is. Prof. Mok acht de argumenten voor bestuursrechtelijke handhaving
vooralsnog zwak maar bekritiseert concreet alleen het argument dat het OM
inbreuken op de kartelwetgeving (zonder reden) zou seponeren. Hieronder zal
ik de keuze voor bestuursrechtelijke handhaving nog eens toelichten. De SER
vraag voorts aandacht voor zorgvuldige procedures bij de voorbereiding van
een santiebeschikking. Prof. Mok heeft kritiek op de wijze van voorbereiding
van een sanctiebeschikking. Op deze voorbereiding wordt in paragraaf 13 van
deze nota uitvoerig ingegaan. Op eveneens door prof. Mok genoemde onderwerpen
als het zijns inziens ontbreken van een telastelegging, van bewijsregels en
van regeling van zaken als uitlokking, poging en dergelijke is ingegaan naar
aanleiding van specifieke vragen daarover van de leden van de PvdA-fractie
(bewijsvoering) (hierboven in deze paragraaf beantwoord), van de leden van
de VVD-fractie (telastelegging, zie paragraaf 13 van deze nota,
en poging en dergelijke, zie hieronder in deze paragraaf).De redenen om voor bestuursrechtelijke handhaving te kiezen heb ik uiteengezet
in paragraaf 11.2 van de memorie van toelichting. Ik heb daar gewezen op een
tweetal uitgangspunten van kabinetsbeleid, namelijk dat strafrechtelijke handhaving
eerst in aanmerking komt als andere systemen van handhaving tekort zouden
schieten en daarnaast dat de eerste verantwoordelijkheid voor handhaving van
beleidsinstrumentele wetgeving behoort te liggen bij het bestuursorgaan dat
met de uitvoering van de desbetreffende wet is belast. Een en ander is uiteengezet
in het kabinetsstandpunt over het rapport van de Commissie voor de Toetsing
van Wetgevingsprojecten «Handhaving door bestuurlijke boeten»
(kamerstukken II 1993/94, 23 400 VI, nr. 48). De Tweede Kamer heeft met
de hoofdlijnen daarvan ingestemd. Voorts heb ik de bestuursrechtelijk te handhaven
normen getoetst aan de door de Commissie voor de Toetsing van Wetgevingsprojecten
ontwikkelde criteria om te bepalen welke rechtsnormen in aanmerking komen
voor bestuursrechtelijke handhaving. Uit deze toetsing blijkt dat de normen
van dit wetsvoorstel voldoen aan het merendeel van de criteria die leiden
tot de keuze pro bestuursrechtelijke handhaving. Het gaat om regels met een
geringe normatieve lading, overtreding pleegt geen letsel aan personen of
schade aan goederen te brengen, er zijn geen vrijheidsbenemende of andere
ingrijpende dwangbevoegdheden nodig voor de handhaving van de norm. Voorts
wordt voldaan aan het vereiste dat de dienst die belast is met de handhaving
beschikt over voldoende expertise om aan die handhaving adequaat gestalte
te geven. De materiële verboden van dit wetsvoorstel voldoen niet aan
het criterium dat een overtreding eenvoudig is vast te stellen en dat een
vaste beleidslijn (bij voorkeur in de vorm van vaste boetebedragen) kan worden
ontwikkeld. Redenen om dan toch voor een bestuurlijke boete te kiezen kunnen,
aldus het kabinetsstandpunt, zijn dat een bijzondere deskundigheid is vereist
voor toepassing van de normen (dat is hier het geval) en dat er sprake is
van een gespecialiseerd bestuursorgaan (in casu de Dienst voor de mededinging).
Anders dan in het advies van de SER wordt gesteld, zie ik hier geen scherpe
tegenstelling tussen het standpunt van de genoemde commissie en het kabinetsstandpunt.
Ook volgens de commissie kunnen ook wat moeilijker constateerbare feiten voor
bestuurlijke boeten in aanmerking komen, als er sprake is van een gespecialiseerde
dienst (blz. 20 van het advies van de commissie). Een ander aspect dat een
rol heeft gespeeld bij de keuze voor een bestuurlijke boete, is dat de Wet
economische mededinging slechts één van de vele economische
wetten is die het Openbaar Ministerie moet handhaven. De handhaving van mededingingswetgeving
is, vergeleken bij die van veel andere economische wetten, ingewikkeld en
vergt veel tijd en menskracht, terwijl het risico dat een procedure ondanks
een gedegen voorbereiding toch wordt verloren relatief groot is. Ook veroorzaken
inbreuken op de mededingingswetgeving in het algemeen minder verontrusting
dan veel andere strafbare feiten. Daar komt bij dat het Openbaar Ministerie
met capaciteitsproblemen te maken heeft. Die omstandigheden kunnen ertoe leiden
dat de druk om inbreuken op de mededingingswetgeving te vervolgen wellicht
wat minder groot zal zijn. Voor het welslagen van het mededingingsbeleid op
basis van de nieuwe Mededingingswet acht ik het evenwel een voorwaarde dat
de nodige initiatieven worden genomen voor een actieve handhaving en dat daaraan
grote prioriteit wordt gegeven. Bestuurlijke handhaving van de Mededingingswet
door een afzonderlijke instantie biedt daartoe betere mogelijkheden. Een bijkomend,
maar niettemin belangrijk argument pro bestuursrechtelijke handhaving is ten
slotte dat afstemming met de Commissie gemakkelijker verloopt wanneer er sprake
is van een bestuursorgaan dat belast is met de handhaving, dan
wanneer die handhaving door de strafrechter zou moeten geschieden.Naar mijn mening zijn er derhalve overtuigende argumenten om te kiezen
voor bestuursrechtelijke handhaving. Ik zie geen voordelen in het opdoen van
ervaring met andere wetten met eenvoudig constateerbare feiten, zoals de SER
suggereert, juist omdat het hier om eigensoortige normen gaat. De SER noemt
nog een tweetal andere opties voor systemen van handhaving, het systeem van
de «Wet-Mulder» waarbij boetes door de politie worden opgelegd,
met beroep op de officier van justitie, en een systeem waarbij in het wetsvoorstel
een onderscheid wordt gemaakt tussen lichte en zware overtredingen, waarbij
de zware ook strafrechtelijk kunnen worden afgedaan. Het systeem van de «Wet-Mulder»
is afgestemd op afdoening van veel voorkomende, eenvoudige verkeersovertredingen
en leent zich daarom niet voor transponering naar een wet als de Mededingingswet.
Voor een onderscheid tussen lichte en zware overtredingen – dat mij
overigens lastig lijkt te maken – voel ik niet. De aard van de overtredingen
brengt niet met zich mee dat behoefte bestaat een sancties waarin uitsluitend
het strafrecht kan voorzien, zoals gevangenisstraf en ook overigens zie ik
geen voordelen in die constructie.De leden van de VVD-fractie vroegen waarom regels over uitlokking, deelneming,
poging en uitsluiting van strafbaarheid ontbreken. Het zou mij te ver gaan
uitlokking in de zin van artikel 47, eerste lid, onder 2°, van het Wetboek
van Strafrecht (overigens een vorm van deelneming) van een van de bovengenoemde
overtredingen te sanctioneren. Het verbieden en sanctioneren van de afspraken
en gedragingen als zodanig acht ik voldoende. Degenen die deelnemen aan een
verboden kartelafspraak, een onderling afgestemde feitelijke gedraging of
collectief misbruik maken van een economische machtspositie (medeplegers in
strafrechtelijke zin) kunnen allen een sanctie opgelegd krijgen. Zie ook artikel
56, eerste lid, aanhef, en de daarop gegeven toelichting. Ik zie evenmin aanleiding
voor het opnemen van regels in dit wetsvoorstel voor de overige vormen van
deelneming (doen plegen en medeplichtigheid). Hetzelfde geldt voor poging.
Ten slotte merk ik op dat artikel 56, derde lid, van het wetsvoorstel voorziet
in uitsluiting van strafbaarheid ingeval de betrokkene geen verwijt kan worden
gemaakt van de overtreding. In de toelichting op dat artikel heb ik uiteengezet
dat ik ervan uitga dat zo'n situatie bij de overtredingen in kwestie nauwelijks
denkbaar is.De leden van de fractie van D66 vroegen naar mijn oordeel over de deskundigheid
van de rechtbank Rotterdam en de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad
van State op mededingingsterrein. Zoals hiervoor in deze paragraaf mede in
antwoord op een vraag van de leden van de D66-fractie is aangegeven, heb ik
een ontwerp voor een nota van wijziging aan de Raad van State voorgelegd,
waarin in plaats van de Afdeling Bestuursrechtspraak het College van Beroep
voor het bedrijfsleven als hoger beroepsinstantie wordt aangewezen. Op de
deskundigheid van het College op mededingingsterrein is ook door de genoemde
leden zelf al gewezen. De rechtbank Rotterdam heeft tot dusverre alleen te
maken gehad met civielrechtelijke procedures waarbij het mededingingsrecht
een rol speelde, bijvoorbeeld ingeval een beroep op nietigheid van een overeenkomst
werd gedaan op grond van strijd met het Europese kartelverbod of strijd met
een generieke maatregel op grond van de Wet economische mededinging. Het behandelen
van beroepen tegen beschikkingen op grond van de Mededingingswet wordt een
nieuwe taak. Bij de voorbereiding van de rechtbank daarop zal de medewerking
van het College worden ingeroepen. Ik heb er dan ook alle vertrouwen in dat
de rechtbank Rotterdam op adequate wijze zijn taken zal vervullen. 12. Geheimhouding en samenwerkingDe leden van de VVD-fractie vroegen om voorbeelden van gevallen waarin
een goede uitvoering van de desbetreffende taak mededeling van vertrouwelijke
bedrijfsgegevens noodzakelijk maakt. De artikelen 125a, derde lid, van de
Ambtenarenwet en artikel 2:5 van de Algemene wet bestuursrecht bevatten een
verplichting tot geheimhouding van vertrouwelijke gegevens voor onderscheidenlijk
ambtenaren en anderen die bij de uitvoering van de taak van een bestuursorgaan
zijn betrokken, zoals in casu de Minister van Economische Zaken. Deze artikelen
bepalen voorts dat de geheimhoudingsplicht niet geldt als een wettelijk voorschrift
tot mededeling verplicht of de noodzaak tot mededeling uit die taak voortvloeit.
Zo'n noodzaak zal zich eerst en vooral kunnen voordoen indien voor een goede
uitvoering van dit wetsvoorstel overleg met de Commissie nodig is, bij voorbeeld
over de vraag of een voorgenomen maatregel op grond van de verboden van dit
wetsvoorstel verenigbaar is met de EG-mededingingsregels, of ingeval van decentrale
toepassing van de artikelen 85, eerste lid, en 86 van het EG-Verdrag. Denkbaar
is ook dat ambtenaren van de Dienst voor de mededinging overleg moeten voeren
met andere ambtenaren, die bijzondere kennis van een specifieke sector hebben.
Doorgaans zal het hiervoor voldoende zijn om algemene informatie te verstrekken;
met het verstrekken van specifieke gegevens moet uiteraard de uiterste terughoudendheid
worden betracht. Een waarborg voor ondernemingen is in ieder geval gelegen
in artikel 90 van het wetsvoorstel, dat het gebruik van gegevens als hier
bedoeld voor andere doeleinden dan toepassing van de Mededingingswet verbiedt.
Bij overtreding daarvan zal een vordering op grond van onrechtmatige daad
kunnen worden ingesteld.De leden van de VVD-fractie vroegen voorts welke gegevens de Minister
van Economische Zaken aan de Tweede Kamer bekend mag maken. Ik kan hierover
slechts opmerken dat de Minister van Economische Zaken verplicht is verantwoording
af te leggen aan de Kamers der Staten-Generaal. Die plicht kan mededeling
van bepaalde gegevens noodzakelijk maken. Uiteraard zullen zowel de minister
als de beide Kamers hierbij met de nodige prudentie te werk gaan. In uitzonderlijke
gevallen zouden de Kamers ook vertrouwelijk kunnen worden geïnformeerd.De tot de VVD-fractie behorende leden wezen op mogelijke meningsverschillen
tussen de dienst en de onderneming over de informatie die de onderneming moet
verstrekken. Dergelijke meningsverschillen kunnen zich in uiteenlopende situaties
voordoen. Indien het bij voorbeeld een aanvraag om een ontheffing van het
kartelverbod of een vergunning voor een concentratie betreft, gelden de bepalingen
van de Algemene wet bestuursrecht. Als de aanvrager gegevens, die op grond
van een wettelijk voorschrift moeten worden verstrekt of die naar het oordeel
van de directeur noodzakelijk zijn om op de aanvraag te beslissen, niet wil
verstrekken, kan deze laatste besluiten de aanvraag niet te behandelen. De
betrokken onderneming krijgt dan eerst nog de gelegenheid alsnog de gegevens
te verstrekken. Tegen de beslissing van de directeur staat beroep open. Een
andere situatie doet zich voor als sprake is van een onderzoek naar een mogelijke
overtreding. Bij de uitoefening van onderzoeksbevoegdheden (zie artikel 52
van het wetsvoorstel en de daarop gegeven toelichting) geldt de medewerkingsplicht
van artikel 5:20 van de Algemene wet bestuursrecht. Ten slotte merk ik op
dat een onderneming die meent onjuist behandeld te worden zich inderdaad kan
wenden tot de Nationale ombudsman. 13. Uitvoering van de mededingingswet 13.1 Bestuurlijke boetesIn het wetsvoorstel is gekozen voor bestuursrechtelijke handhaving, dat
wil zeggen dat de handhaving door middel van bestuurlijke boetes geschiedt
door het bestuursorgaan dat met de uitvoering van het wetsvoorstel is belast.
Deze keuze voor bestuursrechtelijke handhaving wordt – als ik het goed
zie – door vrijwel alle fracties onderschreven. De leden van de fracties
van de PvdA, het CDA, de VVD, D66, de RPF en het GPV waren wel kritisch over
het feit dat toezicht en onderzoek naar overtredingen van de Mededingingswet
en het opleggen van sancties voor die overtredingen in een hand zijn. De keuze
voor bestuursrechtelijke handhaving betekent dat de sancties door het betrokken
bestuursorgaan worden opgelegd. Het opleggen van sancties door een bestuursorgaan
is in Nederland beslist niet ongebruikelijk. De belastingdienst legt al sinds
tientallen jaren geldboetes op. Op grond van diverse wetten kunnen begunstigende
beschikkingen als sanctie voor het begaan van bepaalde overtredingen worden
ingetrokken, hetgeen kan neerkomen op gedwongen bedrijfsbeëindiging.
Zo kan de Nederlandsche Bank de vergunning van een kredietinstelling zoals
een bank intrekken, en is de Verzekeringskamer bevoegd de vergunning van een
verzekeraar in te trekken.De Wet milieubeheer biedt de mogelijkheid een onderneming te doen stilleggen.
Op grond van de Mediawet kan het Commissariaat voor de Media de zendtijd van
een omroepvereniging intrekken. Nog onlangs hebben de beide Kamers der Staten-Generaal
het voorstel voor een Wet boeten, maatregelen en terug- en invordering sociale
zekerheid en de Wet geneesmiddelenprijzen aanvaard. In al deze gevallen geschiedt
de voorbereiding van de beschikking (te vergelijken met het onderzoek door
de Dienst voor de mededinging) binnen het bestuursorgaan dat ook de beschikking
vaststelt. Anders dan de leden van de D66-fractie stelden is er dan ook geen
sprake van een grondbeginsel van onze rechtspraak dat met zich mee zou brengen
dat de bevoegdheden een sanctiebeschikking voor te bereiden en de bevoegdheid
om die op te leggen worden gesplitst. Ik ben het ook niet eens met de leden
van de RPF-fractie dat bij het opleggen van bestuurlijke sancties (of het
nu gaat om een bestuurlijke boete of een andere sanctie) sprake is van berechting
in die zin dat het oordeel daaromtrent altijd door een rechter gegeven zou
moeten worden. Wel is bij iedere beschikking uiteraard sprake van oordeelsvorming
en beslissing. Deze kunnen vervolgens weer aan het oordeel van de rechter
worden onderworpen.Een en ander neemt niet weg dat ik begrip heb voor de zorg die de aan
het woord zijnde leden toonden voor de inrichting van de sanctieprocedure.
Uiteraard dient een sanctiebeschikking als voorzien in dit wetsvoorstel zorgvuldig
te worden voorbereid. Bij de inrichting van de procedure is – dit in
antwoord op een vraag van de leden van de CDA-fractie over artikel 3 –
acht geslagen op de vereisten van artikel 6 van het Europese Verdrag voor
de Rechten van de Mens en de Fundamentele vrijheden (EVRM). Zo is voorzien
in een zwijgrecht van de vermoedelijke overtreder (artikel 53 van het wetsvoorstel),
is een voorziening getroffen ter uitwerking van het vermoeden van onschuld
van artikel 6, tweede lid, van het EVRM (zie artikel 56, derde lid), en worden
de betrokkenen onverwijld en in een taal die zij verstaan van de beschuldiging
op de hoogte gesteld (artikel 59). Daarnaast heb ik enkele bepalingen opgenomen
die weliswaar niet direct voortvloeien uit verplichtingen van het EVRM, maar
die eveneens van belang zijn voor een zorgvuldige voorbereiding van een sanctiebeschikking,
namelijk een cautieplicht (artikel 53) en een hoorplicht (artikel 60). Bezwaar
en beroep ten slotte schorten de werking van de sanctiebeschikking op. Dat
betekent dat een sanctiebeschikking (als betrokkenen zich daar
niet meteen bij neerleggen) de facto pas van kracht wordt als de rechter heeft
geoordeeld.Uit artikel 6 van het EVRM vloeit niet voort dat er bij de voorbereiding
van een sanctiebeschikking een scheiding moet zijn tussen toezicht en onderzoek
aan de ene kant en het opleggen van sancties aan de andere kant. Ik acht evenwel
met het oog op een zorgvuldige voorbereiding van een dergelijke beslissing
een zekere scheiding wel gewenst. De wijze waarop deze scheiding in artikel
3, tweede lid, van het wetsvoorstel is vormgegeven ontmoet evenwel kritiek.
De tot de fractie van D66 behorende leden pleitten voor het volgen van de
suggestie van de Raad van State om een onafhankelijke functionaris binnen
of buiten de dienst met de sanctie-oplegging te belasten. De leden van de
CDA-fractie wensten een nadere afweging ten aanzien van deze suggestie. De
leden van de fracties van de PvdA en de RPF hadden bezwaren tegen het feit
dat zowel onderzoeks- als sanctiebevoegdheden in een hand zijn. De leden van
de VVD-fractie vroegen waarom het Belgische systeem niet is gevolgd en hoe
DG IV is georganiseerd. Ook de leden van de GPV-fractie plaatsten kritische
kanttekeningen bij de gemaakte keuze en de motivering daarvan.Voorgesteld wordt het wetsvoorstel te doen uitvoeren door een ambtelijke
dienst, de Dienst voor de mededinging. Tot deze uitvoering behoren onder meer
het doen van onderzoeken naar mogelijke overtredingen en het vastleggen van
de bevindingen daaromtrent. Dan blijft de vraag over wie uiteindelijk beslist
of inderdaad sprake is van een overtreding en welke sanctie daarvoor moet
worden opgelegd. Naar mijn mening is het ongewenst hiervoor een apart (zelfstandig)
bestuursorgaan in het leven te roepen. Zo'n orgaan leidt een geïsoleerd
bestaan buiten de bestuurspraktijk en heeft bepaald geen dagtaak aan die werkzaamheden.
Bovendien zou dit niet overeenstemmen met het door de Tweede Kamer onderschreven
uitgangspunt dat de primaire verantwoordelijkheid voor de handhaving bij beleidsinstrumentele
wetgeving behoort te berusten bij het orgaan dat verantwoordelijk is voor
de uitvoering. Deze argumenten gelden ook voor het in het leven roepen van
een apart (semi-) rechterlijk orgaan. Dit laatste zou trouwens ook haaks staan
op het beleid van de Minister van Justitie met betrekking tot de inrichting
van de rechterlijke macht. Een andere mogelijkheid zou zijn de Minister van
Economische Zaken of een tot diens departement behorende ambtenaar met sanctionering
te belasten. Hierdoor zou de juist ten aanzien van sanctionering gewenste
afstand tussen «de politiek» en de uitvoering van het mededingingsbeleid
echter verloren gaan. Deze bezwaren gelden niet voor een aparte functionaris
binnen de dienst. Hierbij kan, zoals ik in punt 3 van het nader rapport heb
aangegeven, worden gedacht aan een mandaatsconstructie en attributie van beschikkingsbevoegdheid.
In het advies van de Raad waren daaromtrent suggesties gedaan. Na ontvangst
van het advies van de Raad van State heb ik deze opties serieus overwogen.
Bij een mandaatsconstructie zou de directeur zijn bevoegdheid sanctiebeschikkingen
op te leggen moeten mandateren aan een (andere) ambtenaar van de dienst. Binnen
een organisatie van zo'n mens of 70 heeft mandatering mijns inziens niet het
effect dat die bevoegdheid in de praktijk overwegend zelfstandig wordt uitgeoefend.
Ingeval van attributie van de bevoegdheid sanctiebeschikkingen op te leggen
aan een andere ambtenaar van de dienst dan de directeur zouden binnen die
dienst twee bestuursorganen worden geschapen met eigen bevoegdheden, die daarnaast
in een hiërarchische relatie tot elkaar staan. Deze constructies leveren
mijns inziens dan ook meer organisatorische complicaties dan voordelen op.
Uit dit standpunt kan echter geenszins worden afgeleid – zoals de leden
van de GPV-fractie suggereerden – dat ik zuiverheid van taakuitoefening
alleen belangrijk vind als dat niet ten koste gaat van de efficiency. Er blijft
altijd een spanning tussen een (wellicht) vanuit de theorie ideale vormgeving
van een procedure en de praktische mogelijkheden. Naar mijn mening bewerkstelligt
de in artikel 3, tweede lid, van het wetsvoorstel voorgestelde
scheiding van ambtenaren die betrokken zijn bij het onderzoek en het opstellen
van het rapport enerzijds en het houden van de hoorzitting en opstellen van
de sanctiebeschikking anderzijds een zorgvuldige voorbereiding van de beschikking.
Deze scheiding wordt dan binnen de dienst nog uitgewerkt door die ambtenaren
in afzonderlijke afdelingen onder te brengen. Ik ben bereid dit ook wettelijk
vast te leggen, indien de aan het woord zijnde fracties daar prijs op stellen.
Ik merk op dat ook in het kabinetsstandpunt over het advies van de Commissie
voor de Toetsing van Wetgevingsprojecten «Handhaving door bestuurlijke
boeten» (kamerstukken II 1993/94, 23 400 VI, nr. 48) is betoogd
dat een feitelijke scheiding voldoende en adequaat is. Bij de onlangs door
de beide Kamers aanvaarde Wet geneesmiddelenprijzen geschiedt het onderzoek
door onder de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport ressorterende
ambtenaren van de Inspectie voor de Volksgezondheid en de boete-oplegging
door de Minister. De recente Wet boeten, maatregelen en terug- en invordering
sociale zekerheid kent geen voorschriften over feitelijke scheiding; in de
praktijk hebben bij voorbeeld de bedrijfsverenigingen wel een scheiding aangebracht.
Ook de sanctie-opleggende bestuursorganen die ik in het begin van deze paragraaf
heb genoemd, zoals de Nederlandsche Bank, de Verzekeringskamer en het Commissariaat
voor de Media kennen geen wettelijke voorschriften omtrent een feitelijke
scheiding.Ook op andere punten dan het aspect van de feitelijke scheiding heb ik
gestreefd naar een zorgvuldige procedure. Hierbij zijn de aanbevelingen van
de Commissie voor de Toetsing van Wetgevingsprojecten als uitgangspunt genomen.
Op sommige punten zijn vanwege de aard van de normen en gelet ook op het Europese
mededingingsrecht verdergaande voorschriften opgenomen. Zo is voorzien in
een verdergaand verschoningsrecht dan gebruikelijk in het Nederlandse recht
(artikel 51), is het zwijgrecht op een eerder moment gelegd dan de genoemde
Commissie aanbeveelt (artikel 53), is de inhoud van het rapport uitgebreider
(artikel 56) en wordt ook aan beroep opschortende werking toegekend (artikel
63). Tenslotte wijs ik erop dat de rechter (in twee instanties) een sanctiebeschikking
in zijn geheel toetst, dus ook de wijze waarop die is voorbereid. Hieraan
vooraf gaat nog een bezwaarschriftprocedure.Van een lichtvaardige constructie is, zoals uit het bovenstaande blijkt,
in het geheel geen sprake. Gelet op het belang dat de leden van de genoemde
fracties bij dit wetsvoorstel hechten aan zorgvuldige procedures, stel ik,
om zoveel mogelijk aan dit belang tegemoet te komen, voor ingeval van sanctiebeschikkingen
extra waarborgen in te bouwen door een onafhankelijke adviescommissie in te
schakelen in de bezwaarfase. Op grond van de Algemene wet bestuursrecht staat
tegen een sanctiebeschikking van de directeur eerst bezwaar open, alvorens
de zaak aan de rechter kan worden voorgelegd. De bezwaarschriftprocedure leidt
tot heroverweging van de betrokken beschikking door het bestuursorgaan dat
de beschikking heeft genomen. Bij het horen van de betrokkenen, dat in het
kader van de behandeling van het bezwaar dient plaats te vinden, dienen op
grond van artikel 7:5 van de Algemene wet bestuursrecht in ieder geval anderen
te worden betrokken dan degenen die bij de voorbereiding van het bestreden
besluit betrokken zijn geweest. De Algemene wet bestuursrecht biedt voorts
de mogelijkheid een adviescommissie in te schakelen (artikel 7:13 Awb), die
tot taak heeft over de gehele, op bezwaar te nemen beschikking te adviseren,
dus zowel op de formele als de materiële aspecten. De commissie neemt
op grond van de Awb ook het horen voor zijn rekening. Zij brengt schriftelijk
advies uit. Indien de directeur daarvan wil afwijken, wordt in de beslissing
de reden voor die afwijking vermeld en wordt het advies met de beslissing
meegezonden (artikel 7:13, zevende lid, Awb. Op grond van de in onderdeel
R van bijgaande nota van wijziging voorgestelde bepaling dient deze commissie
geheel te zijn samengesteld uit personen die niet werkzaam zijn bij het ministerie van Economische Zaken (waartoe ook de Dienst voor de mededinging
behoort). De verdere samenstelling en werkwijze van de commissie zal door
de directeur verder kunnen worden ingevuld. Naar mijn mening wordt door de
verplichte inschakeling van een onafhankelijke bezwaarschriftencommissie een
belangrijke bijdrage geleverd aan een zorgvuldige behandeling van sanctiebeschikkingen.
Indien de betrokken ondernemingen zich niet willen neerleggen bij de sanctiebeschikking
van de directeur, kunnen zij bezwaar aantekenen. Dit bezwaar schort de sanctiebeschikking
op. Dan volgt de heroverweging van de gehele beschikking, waarbij –
zoals hiervoor is uiteengezet – het advies van de onafhankelijke commissie
een zeer zware rol speelt. Eerst daarná volgt de definitieve sanctiebeschikking
van de directeur (waartegen weer beroep op de rechter openstaat). Naar mijn
mening is de bezwaarfase de meest geschikte fase voor inschakeling van een
adviescommissie. Ik hecht eraan dat het verantwoordelijke bestuursorgaan,
de directeur van de dienst, eerst de gelegenheid heeft zijn eigen oordeel
te bepalen en een eigen beleidskeuze te maken over de hoogte van de boete
die moet worden opgelegd. Dit oordeel en die keuze worden dan in de bezwaarfase
heroverwogen met behulp van de adviescommissie. 13.2 Overige vragenDe leden van de fracties van de PvdA, de VVD en de RPF vroegen waarom
voorshands wordt gekozen voor een intern verzelfstandigde dienst in plaats
van voor een zelfstandig bestuursorgaan. Voordat ik op deze keuze inga, wil
ik er eerst op wijzen dat er geen verschil is tussen beide vormen van uitvoering
wat de hierboven behandelde vraag betreft over de inrichting van de sanctieprocedure.
Ook een zelfstandig bestuursorgaan zou immers zowel het onderzoek als het
vaststellen van de sanctiebeschikking als taken hebben. Ik wijs hierbij op
hiervoor al reeds genoemde organen als De Nederlandsche Bank, de Verzekeringskamer
en het Commissariaat voor de Media. De argumenten op basis waarvan ik ervoor
heb gekozen een ambtelijke dienst voor te stellen zijn de volgende. Ik acht
het van belang dat bij de toepassing van de Mededingingswet de mededingingspolitieke
afweging voorop zal staan en dat andere dan mededingingspolitieke overwegingen
geen afbreuk zullen doen aan het mededingingsbeleid. Voor zover het wetsvoorstel
ruimte biedt om met die andere overwegingen rekening te houden, moet zoveel
mogelijk zichtbaar en controleerbaar zijn in hoeverre zij bij de besluitvorming
een rol hebben gespeeld. Om dat te realiseren is het wenselijk om het bepalen
van de lijnen waarlangs het mededingingsbeleid zich moet ontwikkelen, te scheiden
van de uitvoering van het mededingingsbeleid. De beleidsontwikkeling zie ik
als de taak van de Minister van Economische Zaken, maar de uitvoering zou
«op afstand» van de minister moeten gebeuren. De vraag rijst evenwel
hoever die verzelfstandiging van de uitvoering moet gaan. De Ministers van
Binnenlandse Zaken en van Financiën hebben in hun brief van 26 januari
1995, waarmee zij de rapportage «Verantwoord verzelfstandigen»
aan de Tweede Kamer hebben aangeboden (kamerstukken II 1994/95, 21 042,
nr. 15), het uitgangspunt onderschreven dat centrale overheidstaken tot het
normale systeem van de volle ministeriële verantwoordelijkheid vallen,
tenzij er bijzondere aanleiding is om tot een andere inrichting te komen.
De in de rapportage genoemde bijzondere aanleiding die in het geval van de
uitvoering van de Mededingingswet van toepassing zou kunnen zijn, is het belang
van een onafhankelijk oordeel. Volgens die rapportage is evenwel ook de politieke
gevoeligheid van een taak bepalend voor de keuze de uitvoering daarvan wel
of niet te verzelfstandigen. Ik ben van mening dat er in het geval van het
wetsvoorstel zeker van politieke gevoeligheid sprake is, vanwege het vaak
ingrijpende karakter van mededingingspolitieke beslissingen en de belangen
die daarmee voor ondernemingen kunnen zijn gemoeid. Daar komt
bij dat de mededingingsautoriteit bij veel bevoegdheden een, soms aanzienlijke,
discretionaire ruimte zal hebben. Bovendien zal de mededingingsautoriteit
met een geheel nieuwe mededingingswet een fundamentele verandering in het
mededingingsbeleid tot stand moeten brengen. Op basis van die overwegingen
ben ik van mening dat de uitvoering van de nieuwe Mededingingswet een zeer
zorgvuldige begeleiding vereist en dat de volle ministeriële verantwoordelijkheid
voor de uitvoering daarvan in stand moet blijven. In dat verband verwijs ik
naar de notitie «Herstel van het primaat van de politiek bij de aansturing
van zelfstandige bestuursorganen» die de Minister van Binnenlandse Zaken
met brief van 3 mei 1995 aan de Voorzitter van de Tweede Kamer heeft aangeboden
(kamerstukken II 1994/95, 24 130, nr. 5). In die notitie wordt onder
andere als risico voor externe verzelfstandiging, dus voor het opdragen van
bevoegdheden aan een zelfstandig bestuursorgaan, genoemd dat de betrokken
minister onvoldoende beïnvloedingsmechanismen heeft. In dat geval kan
een minister aan het zelfstandig bestuursorgaan slechts algemene aanwijzingen
geven. Ik acht dat onvoldoende voor de zorgvuldige begeleiding door de Minister
van Economische Zaken die ik bij de uitvoering van de nieuwe Mededingingswet
vereist acht. Daarmee bedoel ik niet dat de Minister van Economische Zaken
zich voor ieder geval expliciet zou moeten verantwoorden en ook in ieder geval
bemoeienis zou moeten hebben met de uitvoering van de Mededingingswet. Uitsluitend
als hij dat vanuit zijn ministeriële verantwoordelijkheid noodzakelijk
acht, moet hij daartoe de mogelijkheid hebben. In de regel echter zal hij
zich niet met de uitoefening van de uitvoeringsbevoegdheden bemoeien. Die
uitvoeringsbevoegdheden zijn daarom in het wetsvoorstel zelf toebedeeld aan
een ambtenaar, de directeur van de Dienst voor de Mededinging. Die ambtenaar
is weliswaar hiërarchisch ondergeschikt aan de Minister van Economische
Zaken, maar die zal zich slechts in uitzonderlijke gevallen bemoeien met de
uitoefening door de directeur van de aan hem bij wet toebedeelde bevoegdheden.
Ik wijs er ook op dat de minister bij het geven van aanwijzingen in zoverre
wordt beperkt, dat hij er daarbij rekening mee moet houden dat de directeur
bij de uitoefening van zijn bevoegdheden de daarvoor gelden wettelijke normen
in acht moet nemen. Bovendien is de directeur door de attributie van bevoegdheden
zelf een afzonderlijk bestuursorgaan, dat op eigen naam beschikkingen neemt.
Dat houdt in dat, als de directeur eenmaal een beschikking heeft genomen,
de minister die beschikking niet meer ongedaan kan maken of kan wijzigen.
Slechts in het geval van een afwijzing door de directeur van een aanvraag
om een vergunning voor een concentratie heeft de minister een eigen bevoegdheid
om die vergunning alsnog te verlenen. Bovendien brengt de attributie van bevoegdheden
aan de directeur met zich dat bezwaar en beroep zijn gericht op beschikkingen
van de directeur en dat de directeur verwerende partij is. Om de doorzichtigheid
van de besluitvorming te vergroten is in artikel 4 van het wetsvoorstel bepaald
dat de minister zijn algemene aanwijzingen aan de directeur moet vastleggen
in beleidsregels en dat hij die moet publiceren in de Staatscourant. Belanghebbenden
kunnen zich daarop in beginsel beroepen. Bovendien zal de directeur jaarlijks
aan de minister verslag moeten doen van de werkzaamheden van de dienst, welk
verslag de minister met zijn eigen bevindingen ter kennis van de Eerste Kamer
en de Tweede Kamer moet brengen. Met de hierboven geschetste uitvoeringsstructuur
vormt naar mijn mening het juiste evenwicht tussen een feitelijk zo zelfstandig
mogelijke uitvoering van de Mededingingswet en de handhaving van de ministeriële
verantwoordelijkheid voor die uitvoering. Ik stel mij voor om na een periode
van vijf jaar, wanneer zich een bestendige uitvoeringspraktijk zal hebben
ontwikkeld, die uitvoering te evalueren en te bezien of externe verzelfstandiging
van de uitvoering wellicht wenselijk en mogelijk is. Een tussentijdse evaluatie,
waarnaar de leden van de VVD-fractie vroegen, lijkt mij niet
verstandig. Het is beter alle betrokkenen (de dienst, de minister, het parlement,
het bedrijfsleven, de rechterlijke macht) de tijd te gunnen om voldoende ervaring
op te doen. Een termijn van vijf jaar lijkt mij ook wel nodig om jurisprudentie
over de nieuwe wet tot stand te laten komen. Wel kan uiteraard ook tussentijds
bij het functioneren van de dienst worden stilgestaan, bij voorbeeld bij de
bespreking van het jaarverslag van de directeur.De leden van de PvdA-fractie vroegen of het zinvol zou zijn vast te leggen
dat de dienst een adviserende taak krijgt over concept-wetgeving met mededingings-relevante
aspecten. De dienst is belast met de uitvoering van de Mededingingswet. Het
algemene mededingingsbeleid, dus ook het beoordelen van wetsvoorstellen van
andere departementen, blijft bij het departement van Economische Zaken berusten.
Een algemene adviestaak voor de dienst over voorgenomen wetgeving ligt dan
ook niet voor de hand. Dat neemt niet weg dat uiteraard in voorkomende gevallen
de expertise van de dienst zal worden benut.Naar aanleiding van de vraag van de leden van de PvdA-fractie over de
voorbereiding en het personeel van de toekomstige dienst merk ik het volgende
op. Het is de bedoeling om de dienst vooralsnog te laten starten met 70 formatieplaatsen.
Op grond van een kwantitatieve analyse over de te verwachten werklast en een
comparatief onderzoek naar landen met vergelijkbare systemen en ambities van
mededingingstoezicht is de conclusie getrokken, dat deze omvang minimaal structureel
noodzakelijk is voor een goede uitoefening van de aan de dienst opgedragen
taken. Tevens is geconcludeerd dat behandeling van een 100-tal aanmeldingen
van concentraties per jaar bij de dienst aannemelijk is. Met het niet volledig
te elimineren risico van overbelasting in de beginperiode is rekening gehouden
door middel van het scheppen van een aantal bovenformatieve plaatsen in de
eerste twee jaar. Bovendien is een ruime mogelijkheid gecreëerd voor
het aantrekken van externe expertise, mocht de situatie hiertoe aanleiding
geven. De kwaliteit van uitvoering van de Mededingingswet zal worden gewaarborgd
door de deskundigheid en expertise van de toekomstige medewerkers van de dienst.
De dienst zal bestaan uit een kern van huidige medewerkers van de Directie
Marktwerking en de Economische Controledienst. Het gaat hier om mensen die
reeds ervaring hebben bij de toepassing en handhaving met de onderhavige materie.
Deze kern zal voorts intern vanuit het Ministerie van Economische Zaken worden
aangevuld met mensen wier vooropleiding, kwaliteiten en ervaring zijn afgestemd
op de door hen te verrichten werkzaamheden. In de tweede plaats zullen door
middel van doelgerichte externe werving op de arbeidsmarkt hooggekwalificeerde
nieuwe mensen worden aangetrokken met de juiste opleiding en werkervaring.
Er is geen aanleiding om te twijfelen aan een voldoende beschikbaar potentieel
aan deskundigheid op het gebied van mededingingsbeleid.Aan het voorgaande kan nog worden toegevoegd dat reeds in een vroeg stadium
een opleidings- en trainingsprogramma zal starten. Dit programma omvat onder
andere een basistraining mededingingsrecht ten behoeve van alle toekomstige
medewerkers van de dienst en meer gerichte trainingen, bijvoorbeeld op het
terrein van toezicht en onderzoek en op het terrein van concentratietoezicht.
Ten slotte zal het programma worden gecomplementeerd met buitenlandse stages
bij zusterinstanties. Medewerking is mij reeds toegezegd door DG IV (Brussel),
het Bundeskartellamt (Berlijn) en het Department of Justice (Washington).
Ik constateer met andere woorden dat al het mogelijke wordt gedaan en dat
er alle vertrouwen in bestaat dat een adequaat toegerust apparaat wordt neergezet.De tot de fractie van de VVD behorende leden vroegen waarom niet is gekozen
voor een organisatie als in België. Mijn hoofdbezwaar tegen het Belgische systeem is dat daarin geen volle politieke verantwoordelijkheid
van de Minister van Economische Zaken bestaat bij de uitvoering van de mededingingswetgeving.
In België worden de werkzaamheden met betrekking tot de voorbereiding
van alle beschikkingen (ontheffingen, sancties, concentratietoezicht) verricht
door de Dienst voor de Mededinging (een ambtelijke dienst). Alle beschikkingen
worden genomen door de Raad voor de Mededinging. Artikel 16 van de Belgische
mededingingswet spreekt over een Raad voor de Mededinging bij het Ministerie
van Economische Zaken. De Raad is, aldus deze bepaling, een administratief
rechtscollege dat de bevoegdheden van beslissing, van voorstel en advies heeft
die de wet hem toekent. Het secretariaat van de Raad voor de Mededinging wordt
gevormd door ambtenaren van de Belgische Dienst voor de Mededinging. De leden
van de hiervoor genoemde fractie vroegen voorts naar de organisatie van DG
IV. Er zijn geen EG-regels die een verdeling van werkzaamheden over verschillende
ambtenaren voorschrijven. In de organisatorische inrichting van DG IV is daarin
evenmin voorzien. Wel heeft de Commissie met het oog op een zorgvuldige voorbereiding
van (onder meer) sanctiebeschikkingen de functie van «hearing-officer»
ofwel raadadviseur-auditeur in het leven geroepen. Deze organiseert de hoorzitting,
zit deze voor en zorgt voor een behoorlijke verslaglegging van die zitting.
Hij rapporteert over de afwikkeling van de hoorzitting en de conclusies die
hij daaruit trekt aan de directeur-generaal van de Mededinging, met andere
woorden is een ambtenaar van DG IV. Hij mag zich evenwel rechtstreeks tot
de verantwoordelijke commissaris richten. De raadadviseur-auditeur is niet
betrokken bij de opstelling van de sanctiebeschikking. Met andere woorden:
alleen de hoorzitting wordt door een aparte ambtenaar gedaan. Voor het overige
is er noch een formele, noch een feitelijke scheiding tussen de ambtenaren
die het onderzoek doen en de punten van bezwaar opstellen en degenen die de
sanctiebeschikking concipiëren.Voor het antwoord op de vragen van de leden van de VVD-fractie over de
ambtshalve uitoefening van de bevoegdheden van de dienst en de discretionaire
bevoegdheid daarbij, verwijs ik naar het antwoord op de vragen van de leden
van de D66-fractie betreffende de uitoefening van de bevoegdheden van de dienst
verderop in deze paragraaf. De inwerkingtreding van de derde tranche van de
Algemene wet bestuursrecht is voorzien op 1-7-1997. Ik streef ernaar dit wetsvoorstel
rond die tijd als wet in het Staatsblad te doen plaatsen. Er is dan ook geen
aanleiding te vrezen dat de inwerkingtreding van de derde tranche Awb de inwerkingtreding
van dit wetsvoorstel zal vertragen.Voor een antwoord op de vraag van de leden van de fractie van de VVD over
de capaciteit van de dienst verwijs ik naar het hiervoor gegeven antwoord
op een vergelijkbare vraag van de leden van de PvdA-fractie. De leden van
de fractie van de VVD vroegen ook naar de standaard van de Duitse kartelautoriteit
en op welke wijze deze standaard daar wordt bewaakt. Medewerkers van het Bundeskartellamt
hebben allen een economische of juridische universitaire scholing. Voorts
geldt een zwaar selectieproces. Ten slotte geldt dat beslissingen worden genomen
door een van de tien Beschlußabteilungen. Voor de voorzitter en de leden
van een Beslußabteilung geldt in de regel dat zij moeten voldoen aan
de eisen voor benoembaarheid tot lid van de rechterlijke macht.De leden van de VVD-fractie vroegen naar de argumenten voor de voorgestelde
vermogenssancties. De boetes die ten hoogste kunnen worden opgelegd voor overtreding
van het kartelverbod en het verbod van misbruik van een economische machtspositie
bedragen f 1 miljoen of, indien dat meer is, 10% van de omzet. Het bedrag
van f 1 miljoen is niet zo ongebruikelijk als de leden van de VVD-fractie
suggereerden; het bedrag voor de zesde boetecategorie in het Wetboek van Strafrecht
is hetzelfde (artikel 23, vierde lid, Wetboek van Strafrecht). Deze boete
kan onder meer worden opgelegd voor door rechtspersonen begane overtredingen, bedoeld in artikel 1, onder 1°, en artikel 1a, onder 1°, van
de Wet economische delicten die als misdrijf kunnen worden aangemerkt. Gelet
op de voordelen die met overtreding van de het kartelverbod en het verbod
van misbruik van een economische machtspositie behaald kunnen worden, zou
een boete van f 1 miljoen in een betrekkelijk groot aantal gevallen ineffectief
zijn. Daarom is ervoor gekozen aan het nominale bedrag van f 1 miljoen
een grens van 10% van de omzet toe te voegen. Deze 10% is ontleend aan de
grens die in het Europese mededingingsrecht geldt.Naar aanleiding van de vraag van de aan het woord zijnde leden over de
telastelegging merk ik het volgende op. De wijze van inrichting van procedures
ter zake van de oplegging van een bestuurlijke boete dient op zijn eigen merites
te worden bezien, binnen de context van het bestuursrecht. Het kan nuttig
zijn daarbij ook oog te hebben voor de strafvorderlijke procedures, maar het
is niet zo dat deze zonder meer naar het bestuursrecht moeten worden overgebracht.
Bij de voorbereiding van een sanctiebeschikking is niet sprake van een telastelegging,
maar is op andere wijze erin voorzien dat de betrokkene voldoende gelegenheid
krijgt om zich te verweren. Indien er op basis van het ingestelde onderzoek
een redelijk vermoeden is dat het kartelverbod of het verbod van misbruik
van een economische machtspositie is overtreden en het opleggen van een boete
of last daarvoor in de rede ligt, wordt er een rapport opgemaakt, waarin de
feiten en omstandigheden die daartoe aanleiding geven staan vermeld, aan wie
de overtreding kan worden toegerekend en dergelijke (artikel 59, tweede lid).
Dit rapport wordt aan de «verdachten» toegezonden (artikel 59,
derde lid). Deze krijgen de gelegenheid daartegen verweer te voeren (artikelen
60 en 61). Volgens de jurisprudentie mag een bestuursorgaan zijn beslissing
in beginsel niet doen steunen op informatie die de belanghebbenden niet hebben
kunnen kennen en waartegen zij dus ook geen verweer hebben kunnen voeren (zie
ook artikel 4:8 van de Algemene wet bestuursrecht).Voor een antwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie naar de
regeling van de bewijslast verwijs ik naar mijn antwoord op eenzelfde vraag
van de leden van de PvdA-fractie in paragraaf 11. Ik voeg daaraan toe dat
de ondernemer zich gedurende de procedure kan doen bijstaan door een raadsman
(artikelen 2:1 en 2:2 van de Awb). Voor onvermogende ondernemers geldt uiteraard
de Wet op de rechtsbijstand.De leden van de VVD vroegen op welke wijze een onderneming zich kan laten
informeren over vergunningaanvragen voor concentraties en welke voorlichtende
rol de dienst hierbij zal spelen. Ruim voordat de wet in werking zal treden
zal er al een uitgebreide voorlichtingscampagne worden georganiseerd. Hierbij
denk ik aan onder andere het houden van voorlichtingsbijeenkomsten, waar ondernemers
ook met hun vragen terecht kunnen en het uitgeven van brochures. Nadat de
wet in werking is getreden verwacht ik dat er veelal informeel vooroverleg
zal plaatsvinden tussen de dienst en de ondernemingen die voornemens zijn
te concentreren, net zoals dat bijvoorbeeld in Brussel gebruikelijk is. Mogelijk
willen de bij de concentratie betrokken ondernemingen hun plannen al informeel
laten toetsen of willen zij bepaalde uitleg over de omzetberekening of over
de afbakening van de relevante markt. Ook het meldingsformulier en het aanvraagformulier
voor een vergunning zullen aanwijzingen bevatten.Deze leden vroegen om informatie over de financiële nalevingseffecten
in die landen die reeds ervaring hebben met concentratietoezicht. In paragraaf
14 van de memorie van toelichting wordt gesproken van financiële effecten
en van nalevingseffecten. Met het eerste worden de financiële rechten
of verplichtingen van het bedrijfsleven jegens de overheid bedoeld, met het
laatste worden de kosten en baten bedoeld die zijn verbonden aan de naleving
van de wet. Tot de financiële effecten behoren onder andere boetes en
dwangsommen die ondernemingen moeten betalen. In de landen van de EU die beschikken
over nationale fusiecontrole zijn tot nu toe weinig boetes opgelegd. Voor
zover ik heb kunnen nagaan is in België tweemaal een boete
opgelegd omdat niet tijdig was aangemeld, in Griekenland eenmaal voor het
feit dat geen melding was gedaan voor een verwerving van aandelen en eenmaal
in Italië omdat een concentratie niet was aangemeld. Tot de nalevingseffecten
behoren onder meer de kosten voor het indienen van een aanvraag voor vergunning.
In het Verenigd Koninkrijk dient men hiervoor 5000 tot 15 000 pond te
betalen. In Duitsland hangt de hoogte van de heffing af van de ingewikkeldheid
van de zaak. De heffing kan tot maximaal 100 000 DM oplopen. In het wetsvoorstel
is er voor gekozen geen vergoeding aan de ondernemingen in rekening te brengen.
Over de kosten die zijn verbonden aan het inschakelen van een advocaat in
deze landen valt in het algemeen te zeggen dat de tarieven van een Nederlandse
advocaat gemiddeld niet hoger liggen dan die in ons omringende landen.De leden van de VVD-fractie vroegen naar de speelruimte voor samenwerkingsverbanden
in ons omringende landen en met name naar de situatie in België en Frankrijk.
Deze vragen zijn beantwoord in paragraaf 5 van deze nota.Indien een samenwerkingsverband van buitenlandse bedrijven de concurrentie
beperkt op de Nederlandse markt is het kartelverbod van toepassing. Het is
niet goed denkbaar dat een afspraak tussen Nederlandse ondernemingen verboden
is en een soortgelijke afspraak gemaakt tussen buitenlandse ondernemingen,
opererend op de Nederlandse markt, niet verboden zou zijn. Zoals de leden
van de VVD-fractie terecht opmerkten kan er eventueel een probleem optreden
indien deze buitenlandse ondernemingen geen vestiging in Nederland hebben,
maar wel op de Nederlandse markt de mededinging beperken. De dienst heeft
immers geen bevoegdheden om buiten het Nederlandse territoir onderzoek te
doen. Als de mededingingsbeperkende afspraak ook in het land van vestiging
onder het daar geldende mededingingsrecht is verboden kan de Dienst voor de
mededinging op basis van de OESO-Guidelines 1995 contact opnemen met de kartelautoriteit
van het land van vestiging van deze samenwerkende bedrijven en deze buitenlandse
autoriteit verzoeken op te treden. Gaat het echter om een mededingingsbeperkende
afspraak met interstatelijk effect, waarvan sprake lijkt te zijn in de voorbeelden
genoemd door deze fractie-leden, dan is het EG-recht van toepassing. De dienst
zou de Commissie kunnen attenderen op deze praktijk en haar kunnen verzoeken
hier tegen op te treden. De bekendmaking van de Commissie, waarin de samenwerking
tussen de Commissie en de nationale medingingsautoriteit en de taakverdeling
tussen deze autoriteiten wordt verduidelijkt, gaat ervan uit dat hier een
taak voor de Commissie ligt. De leden van de fractie van D66 vroegen de regering nader inzicht te geven
in de wijze waarop de Dienst voor de mededinging concreet vorm zal geven aan
zijn onderzoekstaak en in de bevoegdheden die daarbij horen. De controle op
de naleving van de wet vindt plaats door middel van toezicht en onderzoek.
Van toezicht is sprake indien de controle plaatsvindt zonder dat sprake is
van concrete naspeuringen of wellicht een overtreding is begaan. Toezicht
zal in het algemeen op eigen initiatief van de dienst worden uitgoefend. De
toezichthoudende ambtenaren beschikken over de bevoegdheid plaatsen te betreden,
en inlichtingen en inzage in zakelijke gegevens en bescheiden te vorderen
(zie artikel 51 van het wetsvoorstel jo. de artikelen 5:15, 5:16 en 5:17 van
de Algemene wet bestuursrecht). Indien er aanwijzingen zijn dat er sprake
is van een overtreding, bijvoorbeeld naar aanleiding van een klacht, zal een
onderzoek worden ingesteld. Dat onderzoek is erop gericht om vast te stellen
of al dan niet een overtreding is begaan. In de praktijk zullen toezicht en
onderzoek vaak vloeiend in elkaar overlopen. De onderzoeker beschikt over
dezelfde bevoegdheden als bij toezicht, en over een tweetal aanvullende
bevoegdheden. Zo kan hij de sterke arm inschakelen om inzage in boeken en
bescheiden af te dwingen. Tevens bestaat de mogelijkheid om bedrijfsruimten
en voorwerpen te verzegelen ingeval een onderzoek meerdere dagen in beslag
neemt (zie de artikelen 52, 54, en 55). Op het moment dat er een concreet
vermoeden van een overtreding bestaat is de onderzoeker ertoe verplicht om
de vertegenwoordigers van de betrokken ondernemingen op hun zwijgrecht te
wijzen (artikel 53). Indien er na afloop van een onderzoek wordt geconcludeerd
dat er een redelijk vermoeden van een overtreding bestaat, waarvoor een boete
zal worden opgelegd, zal een rapport worden opgesteld. In dat rapport zal
naast een beschrijving van de relevante feiten ook aandacht worden geschonken
aan de juridische en economische aspecten van de desbetreffende overtreding.
Het rapport zal aan de direct betrokkenen worden toegezonden (artikel 59).
Daarna wordt de zaak overgedragen aan andere ambtenaren van de dienst dan
die bij het aan het rapport voorafgaande onderzoek en bij het opstellen van
het rapport waren betrokken. Zij zullen naar aanleiding van het rapport belanghebbenden
de gelegenheid geven op het rapport te reageren (hoorzitting) en een beschikking
voorbereiden. Binnen de dienst zal één, relatief grote, afdeling
worden belast met de controle op de naleving van de Mededingingswet en op
in vrijstellingen, vergunningen of ontheffingen vervatte voorschriften. De
directeur van de dienst zal de medewerk(st)ers van die afdeling aanwijzen
voor toezichthoudende en onderzoekstaken. De medewerk(st)ers van de Economische
Controledienst, die thans zijn belast met de controle op de naleving van de
Wet economische mededinging, zullen in beginsel overgaan naar deze afdeling.De vraag van de leden van de fractie van D66 of er voldoende potentieel
is voor bemanning van de dienst, is behandeld in het antwoord op een vergelijkbare
vraag van de leden van de PvdA-fractie hierboven.Voor een antwoord op de vraag van de leden van de D66-fractie over inschakeling
van het College van Beroep voor het bedrijfsleven bij de rechtsbescherming
in dit wetsvoorstel verwijs ik naar het antwoord in paragraaf 11 van deze
nota op een vraag daarover van de leden van de fracties van de PvdA, de VVD
en D66.De leden van de RPF-fractie vroegen zich, onder verwijzing naar de wijze
van voorbereiding en vaststelling van sanctiebeschikkingen, af of er niet
veel procedures over dergelijke beschikkingen gevoerd zullen worden. Ik verwacht
dat het aantal sanctiebeschikkingen per jaar minder dan 10 zal bedragen. Ik
neem wel aan dat daartegen in het merendeel van de gevallen beroep zal worden
ingesteld. Naar mijn mening zal de wijze van inrichting van de sanctieprocedure
daarop niet of nauwelijks van invloed zijn. De ervaring bij de EG en in andere
landen leert dat sanctiebeschikkingen op grond van overtreding van de mededingingswetgeving
doorgaans als zo ingrijpend worden ervaren, dat daartegen in de regel beroep
wordt ingesteld. Hierbij worden alle mogelijke argumenten in het geding gebracht,
procedurele en inhoudelijke.De redenen waarom ik heb gekozen voor bestuursrechtelijke handhaving –
en niet, zoals de leden van de RPF-fractie vroegen, voor handhaving via de
Wet economische delicten – heb ik nogmaals uiteengezet in paragraaf
11 van deze nota.De leden van de GPV-fractie vroegen zich af of de kosten van de Dienst
voor de mededinging uit de te verwachten inkomsten van vergunningaanvragen
en op te leggen boetes gedekt zullen worden. Het antwoord op deze vraag luidt
dat dit niet het geval zal zijn. De kosten verbonden aan de administratieve-,
uitvoerings- en handhavingshandelingen van de dienst zullen worden gedekt
binnen het geheel van de begroting van Economische Zaken. Boetes naar aanleiding
van inbreukzaken vloeien naar de staatskas. Zij zullen in geen geval ten goede
van de dienst komen. De leden van de genoemde fractie vroegen
voorts naar de omvang van de dienst. Hierop is in het bovenstaande reeds ingegaan
naar aanleiding van een vraag van de leden van de PvdA-fractie.De leden van de GPV-fractie stelden enige vragen over de discretionaire
ruimte waarover de directeur beschikt bij het vaststellen van sanctiebeschikkingen
en het beslissen op ontheffingsverzoeken. Het is inderdaad een feit dat de
toepassing van een norm waarbinnen een zekere discretionaire ruimte bestaat
tot meer vragen omtrent de uitleg daarvan leidt dan de toepassing van een
gebonden norm. Overigens merk ik daarbij op dat, doordat aansluiting is gezocht
bij de overeenkomstige bepalingen van het EG-Verdrag, de EG-jurisprudentie
al voor een deel invulling geeft aan de gestelde normen. Toch verwacht ik
nog dat in een groot deel van de gevallen beroep tegen een genomen beslissing
zal worden ingesteld. Ik ga er echter van uit dat in de loop van de tijd ook
door de nationale instanties steeds meer invulling gegeven zal worden aan
de gestelde normen, hetgeen, met name bij beslissingen op ontheffingsaanvragen,
het aantal beroepen zal doen afnemen. De zinsnede over de doorzichtigheid
van de besluitvorming op basis van de mededingingswet heeft vooral betrekking
op de procedurele aspecten van de besluitvorming; helder dient te zijn wie
er aan de hand van welke criteria beslissingen neemt. Juist omdat er in dit
wetsvoorstel sprake is van een normstelling met enige discretionaire ruimte
is ervoor gekozen de politieke verantwoordelijkheid van de minister in stand
te houden en daarmee de minister de mogelijkheid tot aansturing, ook in afzonderlijke
gevallen, te laten behouden. Het is echter de bedoeling dat de bemoeienis
van de minister met afzonderlijke gevallen beperkt blijft; met het oog daarop
is ook de voorgestelde uitvoeringsstructuur gekozen. 14. BedrijfseffectentoetsVoor het antwoord op de vraag tot welke omvang ik de kosten voor de bedrijven
voor het aanvragen van een ontheffing of een concentratievergunning nog aanvaardbaar
vind, verwijs ik naar de beantwoording van de desbetreffende vragen van de
leden van de fracties van het CDA, de VVD en D66 in paragraaf 10 en paragraaf
13.2. Hieraan voeg ik toe dat er geen algemene uitspraak valt te doen over
de aanvaardbare hoogte van kosten. In de memorie van toelichting heb ik een
bedrag van f 10 000,– tot f 20 000, – gulden
genoemd. Bij ingewikkelde zaken kunnen de kosten veel hoger zijn, dat zien
we ook in andere landen. Aan de andere kant kunnen de kosten ook veel lager
uitvallen: voor een ontheffingsaanvraag hoeft niet altijd een advocaat te
worden ingeschakeld. De ondernemer heeft tot zekere hoogte zelf in de hand
of hij zijn kosten beperkt tot de «eigen kosten» van de onderneming
zelf. 16. SlotopmerkingenDe leden van de CDA-fractie en die van de SGP-fractie vroegen naar de
positie onder dit wetsvoorstel van de Commissie economische mededinging. In
dit wetsvoorstel is geen taak weggelegd voor de Commissie economische mededinging
of voor een vergelijkbaar algemeen adviescollege. Het beleid van dit kabinet,
dat stoelt op de conclusies neergelegd in het rapport «Raad op maat»
van de bijzondere commissie van de Tweede Kamer Vraagpunten Adviesorganen
(1993), houdt kort gezegd in terughoudendheid bij het inschakelen van advieslichamen
en bij het in het leven roepen van nieuwe advieslichamen. Het een en ander
heeft er enerzijds toe geleid dat de in de Wet economische mededinging vastgelegde
taken van de Commissie economische mededinging zijn beperkt tot de voorbereiding
van besluiten op grond van die wet in individuele gevallen. Dit is geregeld
in de Herzieningswet adviesstelsel. Anderzijds is er voor gekozen in de procedures geregeld in het wetsvoorstel
niet te voorzien in de inschakeling van een algemeen adviescollege. Ik voeg
hier aan toe dat bij de totstandkoming van de Wet economische mededinging
in 1958 de Commissie economische mededinging vooral was bedoeld om waarborgen
te scheppen bij nadere invulling van het begrip algemeen belang. Tegen kartels
en economische machtsposities kan onder die wet alleen worden opgetreden bij
strijd met het algemeen belang. Het wetsvoorstel gaat ten aanzien van kartels
en economische machtsposities uit van een verbodstelsel. Enerzijds geven de
normen van het wetsvoorstel de directeur van de Dienst voor de mededinging
een zekere discretionaire bevoegdheid, anderzijds zijn de in het wetsvoorstel
gehanteerde begrippen in het wetsvoorstel in belangrijke mate uitgekristalliseerd
door de Europese bestuurspraktijk en jurisprudentie. Om die reden is er geen
behoefte aan inschakeling van een afzonderlijk advieslichaam als de Commissie
economische mededinging. Wel wijs ik op de uiteenzetting in paragraaf 11 van
deze nota, waar ik tot de conclusie kom dat het inschakelen van een adviescommissie
in de fase van de bezwaarschrift-pocedure zinvol is. Met het oog op de in
het wetsvoorstel vastgelegde snelle procedures zou inschakeling van een algemeen
adviescollege echter problematisch zijn. De leden van de CDA-fractie vroegen
in dit verband of het mededingingsbeleid zonder inbreng vanuit de maatschappij
niet het gevaar loopt in een ivoren toren te belanden. Alle procedures welke
in het wetsvoorstel zijn voorzien, of deze nu betrekking hebben op kartels,
op economische machtsposities of op concentraties ruimen de mogelijkheid in
voor belanghebbenden om hun zienswijze schriftelijk of mondeling naar voren
te brengen voordat bij voorbeeld op een ontheffingsaanvraag voor een kartel
of een vergunningsaanvraag voor een concentratie wordt beslist. Belanghebbenden
zijn allen wier belang rechtstreeks bij een besluit van de directeur van de
Dienst voor de mededinging is betrokken. Dit zijn niet alleen de geadresseerden
van besluiten maar ook derden-belanghebbenden. Ook rechtspersonen, waaronder
maatschappelijke organisaties, die collectieve belangen behartigen kunnen
onder omstandigheden als belanghebbende worden aangemerkt. Ik verwijs voor
dit punt naar het antwoord in paragraaf 11 op de desbetreffende vraag van
de leden van de PvdA-fractie en van de D66-fractie. Dit houdt in dat de directeur
van de Dienst zijn beleid niet vanachter een bureau in een ivoren toren zal
voeren maar met een open oog voor de belangen van burgers, bedrijven en organisaties.
In antwoord op de vraag van deze leden hoe het kabinet het functioneren van
de Commissie economische mededinging in de afgelopen 35 jaar beoordeelt constateer
ik dat de Commissie binnen het misbruiksysteem van de Wet economische mededinging
vanaf de inwerkingtreding van die wet in 1958 een wezenlijke bijdrage heeft
geleverd aan de ontwikkeling van het mededingingsrecht en -beleid. Alles bij
elkaar heeft de Commissie circa 70 adviezen uitgebracht over een zeer gevarieerd
aantal besluiten: besluiten ten aanzien van ontheffingsverzoeken met betrekking
tot verticale en horizontale prijsregelingen en marktverdelingsregelingen,
onverbindend verklaringen van mededingingsregelingen, aanwijzingen aan ondernemers
betrokken bij economische machtsposities. Daarnaast heeft de Commissie advies
uitgebracht over de generieke maatregelen met betrekking tot prijsbinding,
marktverdeling en mededingingsregelingen ten aanzien van aanbestedingen. Ook
over het wetsvoorstel heeft de Commissie advies uitgebracht. De adviezen zijn
van een hoog niveau en zijn in het overgrote deel van de gevallen door de
betrokken bewindslieden gevolgd. De leden van de fractie van D66 vroegen naar de rechtswaarborgen van betrokkenen.
Deze leden stelden dat het welhaast symbolisch is dat hoofdstuk 12 van het
wetsvoorstel, dat over rechtsbescherming gaat, slechts uit één
artikel bestaat. Ik verwerp met kracht de suggestie die in deze
opmerking ligt besloten, dat de rechtsbescherming onvoldoende is geregeld.
Uiteraard staat tegen op grond van dit wetsvoorstel te nemen besluiten bezwaar
en beroep open. Het is alleen zo dat door de harmonisatie van het bestuursprocesrecht
in de Algemene wet bestuursrecht, de Wet bestuursrechtspraak bedrijfsorganisatie
en de Wet op de Raad van State in een wetsvoorstel als de Mededingingswet –
afhankelijk van de gemaakte keuze – niet méér geregeld
hoeft te worden dan te bepalen bij welke rechter beroep openstaat. Al het
overige wordt in de genoemde wetten geregeld.De vraag van deze leden met betrekking tot de mogelijkheid voor de Consumentenbond
tot het optreden in rechte is, tezamen met de soortgelijke vraag van de leden
van de PvdA-fractie, hierboven beantwoord in paragraaf 11. ARTIKELEN Artikel 1De leden van de VVD-fractie vroegen of bij het begrip «onderneming»
sprake moet zijn van de uitoefening van een beroep of bedrijf. Een onderneming
is volgens vaste jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen
iedere entiteit die een economische activiteit vervult. Een economische activiteit
wordt vaak vervuld in de uitoefening van een beroep of bedrijf, maar dit hoeft
niet altijd het geval te zijn. Er is sprake van een onderneming in de zin
van artikel 85 of 86 van het EG-verdrag, en dus ook in de zin van dit wetsvoorstel,
als men, in welke vorm dan ook, deelneemt aan het economisch proces, gericht
op het produceren en verdelen van goederen of diensten. Zo kan de houder van
een octrooi, die het octrooi niet zelf exploiteert, maar het in licentie geeft,
een onderneming zijn omdat hij door het verlenen van de licentie zijn uitvinding
in de handel heeft gebracht. Artikel 1fDe leden van de CDA-fractie vroegen wat de consequenties zijn voor de
arbeidsbemiddeling en meer specifiek voor het CBA (Arbeidsvoorzieningsorganisatie),
indien deze onder de nieuwe Mededingingswet komt te vallen. Arbeidsbemiddeling
is een economische activiteit die ingevolge het voorstel voor de Arbeidsvoorzieningswet,
dat thans ter behandeling voorligt bij de Eerste Kamer, door de publiekrechtelijke
organisatie Arbeidsvoorziening en door vergunninghouders wordt verricht. Het
spreekt voor zich dat vergunninghouders als normale ondernemingen moeten worden
beschouwd die onder de werkingssfeer van de nieuwe Mededingingswet vallen.
Met betrekking tot de positie van de Arbeidsvoorzieningsorganisatie ligt de
zaak genuanceerder. De uitvoering van wettelijke taken zoals het registreren
van werkzoekenden en vacatures, en het uitgeven van vergunningen voor arbeidsbemiddeling
en voor het ter beschikking stellen van arbeid, vallen niet onder de nieuwe
Mededingingswet. De Arbeidsvoorzieningsorganisatie handelt dan immers niet
als onderneming. Voorzover de Arbeidsvoorzieningsorganisatie zelf als arbeidsbemiddelaar
optreedt, handelt zij wel als onderneming en is de nieuwe Mededingingswet
van toepassing. Tegen eventueel misbruik van een economische machtspositie
door de Arbeidsvoorzieningsorganisatie kan dan ook worden opgetreden. Indien
de Arbeidsvoorzieningsorganisatie in zijn hoedanigheid van onderneming mededingingingsbeperkende
afspraken maakt met andere arbeidsbemiddelaars, vallen die mededingingsafspraken
in beginsel onder het verbod van artikel 6. Voor zover echter die afspraken
ingevolge de Arbeidsvoorzieningswet onderworpen zijn aan goedkeuring
van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid of door hem onverbindendverklaard,
verboden of vernietigd kunnen worden, zijn zij op grond van artikel 16 van
het wetsvoorstel van het verbod vrijgesteld. Gelet op het feit dat algemene
mededingingstoezicht door de Dienst voor de mededinging wordt uitgeoefend,
ligt het voor de hand dat zolang de vrijstelling geldt, in concrete gevallen
afstemming zal plaatsvinden tussen het verantwoordelijke sectordepartement
en de Dienst voor de mededinging. Artikel 2De leden van de CDA-fractie vroegen of de gekozen constructie voor een
dienst de meest logische is, als het uitgangspunt is om zo nauw mogelijk aan
te sluiten bij de Europese regelgeving. Ik heb gekozen voor uitvoering en
handhaving van de mededingingswet door een op afstand geplaatste dienst, hiërarchisch
ondergeschikt aan de Minister van Economische Zaken, met een directeur met
eigen geattribueerde bevoegdheden. De Europese Unie kent een geheel eigen,
unieke, institutionele structuur. Aansluiten bij de Europese regelgeving inzake
mededinging betekent niet automatisch aansluiten bij de Europese institutionele
structuur. De Commissie is in feite een politiek orgaan, met collegiale besluitvorming.
Het «Commissie-model» zou nog het meest overeenkomen met een nationaal
model, waarbij beslissingen in individuele kartelzaken zouden worden genomen
door de ministerraad. Ik heb juist bewust gekozen voor een van de politiek
op afstand geplaatste dienst.De leden van deze fractie vroegen ook naar de situatie in andere landen.
Dit levert een divers beeld op, mede afhangend van de rechtscultuur in die
landen. De Italiaanse mededingingsautoriteit is een echte onafhankelijke autoriteit
(geen politieke of ministeriële controle mogelijk), waaraan destijds
het parlement specifiek haar goedkeuring heeft moeten geven. In Duitsland
kan de minister algemene aanwijzingen geven aan het Bundeskartellamt. Het
Duitse Ministerie van Economische Zaken gaat ervan uit dat de Minister van
Economische Zaken ook in individuele zaken aanwijzingen kan geven. Omdat de
minister nooit van die bevoegdheid gebruik maakt is het Bundeskartellamt in
de praktijk in hoge mate onafhankelijk. Daarnaast heeft de minister de mogelijkheid
op verzoek van partijen, beslissingen van het Bundeskartellamt op andere gronden
dan mededinging te «overrulen». In België is de Raad voor
de mededinging weliswaar onafhankelijk, maar is er een personele vermenging
met de Dienst voor de mededinging, een departementale dienst, in die zin dat
alle voorbereidende werkzaamheden met betrekking tot ontheffingsverzoeken,
aanmeldingen van concentraties, klachtenbehandeling en opsporingsactiviteiten
worden gedaan verricht door deze dienst, die tevens het secretariaat vormt
van de Raad voor de mededinging. De situatie is weer geheel anders in Luxemburg,
waar alles binnen het ministerie van Economische Zaken gebeurt en in het Verenigd
Koninkrijk, waar het Office of Fair Trading tamelijk onafhankelijk is van
de Department of Trade and Industry maar bepaalde beslissingen worden genomen
door de Secretary of State. In Frankrijk geldt weer dat concentratietoezicht
niet plaats vindt door de (onafhankelijke) Conseil de la Concurrence, maar
door de minister. Voor een overzicht van de andere EU-lidstaten verwijs ik
naar bijlage 1 van de adviesaanvraag van 16 februari 1994 aan de Commissie
economische mededinging en Sociaal Economische Raad.Voorts werd mij gevraagd naar het kabinetsstandpunt inzake een Europees
kartelbureau. Het voorstel voor de oprichting van een Europees kartelbureau
is afkomstig van Duitsland en houdt in dat de beslissingsbevoegdheid in mededingingszaken
van de Commissie zou worden overgedragen aan een zelfstandig Europees kartelbureau.
Duitsland is van mening dat de besluitvorming in mededingingszaken uit het
politieke circuit getrokken moet worden. Het voorgestane model
komt in hoge mate overeen met het model, zoals Duitsland dat kent bij het
Bundeskartellamt, met dit verschil dat Duitsland nationaal wel een politieke
overrulingsmogelijkheid kent, maar deze politieke overruling op Europees niveau
niet wenselijk acht. Zoals hierboven al is weergegeven, worden alle beslissingen
binnen de Commissie, dus ook die inzake mededinging, collegiaal genomen. Hoewel
er risico's aan deze collegiale besluitvorming zitten heeft de Commissie toch
een goede staat van dienst inzake mededingingsbeslissingen. Het voorstel van
Duitsland vindt nog weinig bijval van andere lidstaten en indien een dergelijk
kartelbureau er zou komen, zou er volgens bepaalde lidstaten een «politieke
overruling» dienen te worden gecreëerd. Dit komt er op neer dat
er in feite een soort overrulingsmogelijkheid op basis van «gewichtige
redenen van algemeen belang» in het Verdrag geschreven zou moeten worden.
Het kartelbureau zou dan «overruled» kunnen worden door een politiek
orgaan, de Commissie danwel de Raad. Deze mogelijkheid zou erg uitnodigend
kunnen werken voor bepaalde lidstaten om voor hun onwelgevallige beschikkingen
tegen te houden. Om die reden ben ik vooralsnog – ondanks mijn sympathie
voor het Duitse voorstel – géén voorstander van een Europees
kartelbureau. De leden van de CDA-fractie wilden weten waarom het advies van de SER
over een nadere omschrijving van de bevoegdheden van de minister niet zinvol
werd geacht. Uit de hiërarchische positie van de minister ten opzichte
van de directeur van de Dienst voor de mededinging vloeit voort dat de directeur
zijn bevoegdheden onder verantwoordelijkheid van de minister uitoefent. Een
nadere omschrijving van bevoegdheden van de minister betekent dan in feite
een inperking van die bevoegdheden, hetgeen echter tegenstrijdig zou zijn
met de hiërarchische relatie. De minister bepaalt zelf de inhoud van
door hem vast te stellen beleidsregels. Indien de Kamer deze te vaag zou vinden,
kan zij hem daarop aanspreken. Artikel 3De vraag van de leden van de CDA-fractie over de verhouding van de inbreukprocedure
tot artikel 6 van het EVRM is reeds beantwoord in paragraaf 13 van deze nota. Artikel 4Uit de vraag van de leden van de CDA-fractie of het feit dat ook belanghebbenden
zich kunnen beroepen op vastgestelde beleidsregels juist niet als positief
beoordeeld wordt, leid ik af dat deze leden de indruk hebben gekregen dat
ik dat negatief zou beoordelen. Dat is geenszins het geval: het vaststellen
van beleidsregels heeft juist voor belanghebbenden het voordeel van grotere
rechtszekerheid. Op deze wijze wordt duidelijk en kenbaar hoe de algemene
instructies van de minister luiden. De directeur moet overeenkomstig de beleidsregels
handelen tenzij dat voor een of meer belanghebbenden onevenredig nadelige
gevolgen zou hebben (artikel 4:84 van de Algemene wet bestuursrecht). Het
spreekt vanzelf dat belanghebbenden zich hierop kunnen beroepen.In antwoord op de desbetreffende vraag van de leden van deze fractie:
de invoering van de derde tranche van de Awb is voorzien op 1-7-1997. Als
de Mededingingswet in werking zou moeten treden voordat de derde tranche van
de Awb in werking is getreden zouden er in het voorliggende wetsvoorstel voorzieningen
moeten worden opgenomen in verband met de bepalingen omtrent toezicht en onderzoek.
Ik heb echter geen enkele aanleiding om aan te nemen dat de derde tranche
van de Awb niet op de voorziene datum in werking zal treden. Artikel 6De leden van de SGP-fractie vroegen naar de wenselijkheid van het in de
wettekst opnemen van de voorbeelden van verboden overeenkomsten, besluiten
en gedragingen die in de toelichting op artikel 6 zijn genoemd. Ik ben van
mening dat het uit een oogpunt van strakke formulering van de wet, en artikel
6 is een van de kernbepalingen daarvan, de voorkeur verdient om voorbeelden
niet in de wettekst op te nemen. Het feit dat deze voorbeelden in het overeenkomstige
artikel 85, eerste lid, van het EG-Verdrag wél in de tekst zelf zijn
opgenomen doet daar niet aan af; de Europese regelgeving heeft zo zijn eigen
wijze van formuleren.De leden van de SGP-fractie vroegen een nadere toelichting op de keuze
van de regering om in artikel 6 van het wetsvoorstel niet het zogenaamde merkbaarheidsvereiste
toe te voegen. In mijn antwoord op de desbetreffende vraag van de leden van
de VVD-fractie en van de D66-fractie in paragraaf 5.1.3 van deze nota heb
ik die keuze al toegelicht. Artikel 7De leden van de CDA-fractie vroegen mij nader toe te lichten waarom het
marktaandeel als criterium voor de bagatelvrijstelling buiten beschouwing
is gelaten. Ik verwijs hiervoor naar mijn antwoord op de desbetreffende vraag
van de leden van de VVD-fractie in paragraaf 5.2 van deze nota.De leden van de VVD-fractie vroegen hoe reëel het gezamelijke omzet-criterium
in de bagatelvrijstelling is. Ook vroegen zij of de stelling van de Vereniging
van In- en Verkoopcombinaties klopt dat een samenwerkingsverband van acht
detaillisten met niet meer dan f 5 miljoen omzet niet bestaat en ook
nauwelijks kan bestaan gezien het daaruit te realiseren bruto exploitatieresultaat.
In mijn antwoord op de vragen van de leden van de PvdA-fractie en van de SGP-fractie
in paragraaf 5.2 heb ik er al op gewezen dat in een groot aantal bedrijfssectoren
ondernemingen voorkomen met een omzet van minder dan f 0,6 miljoen en
in enkele zelfs van minder dan f 0,5 miljoen. Daaruit volgt dat in ieder
geval in die bedrijfssectoren heel goed samenwerkingsverbanden kunnen bestaan
van acht detaillisten met niet meer dan f 5 miljoen omzet. Op de Belgische
bagatelregeling, de argumenten voor de in het wetsvoorstel gekozen bagatelcriteria
en het feit dat een vergelijking met de bagatelcriteria in de mededingingsregels
in andere EU-lidstaten moeilijk is te maken, ben ik al ingegaan in mijn antwoord
op de vragen van de leden van de PvdA-fractie en van de VVD-fractie in paragraaf
5.2. Artikel 10De leden van de CDA-fractie vroegen naar een toelichting op hoofdlijnen
van de Mededeling van de Commissie betreffende nevenrestricties bij concentraties.
In overweging 25 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van de Europese
Gemeenschappen van 21 december 1989 betreffende de controle op concentraties
van ondernemingen (PbEG 1990, L257) wordt gesteld dat de toepassing van deze
verordening niet uitgesloten is in gevallen waarin de betrokken ondernemingen
restricties aanvaarden die rechtstreeks verband houden met en nodig zijn voor
de verwezenlijking van de concentratie. Deze zogenaamde «nevenrestricties»
moeten in de geest van de verordening te zamen met de concentratie zelf beoordeeld
worden. De beschikking waarbij wordt verklaard dat de concentratie verenigbaar
is met de gemeenschappelijke markt betreft ook deze restricties. Hierdoor
worden parallelle procedures vermeden. In het wetsvoorstel is voor dezelfde
constructie gekozen. Blijkens de Mededeling beschouwt de Commissie alleen
die restricties als «nevenrestricties» die welke
tussen partijen bij de concentratie zijn overeengekomen en die hun eigen vrijheid
van handelen beperken. Het gaat niet om restricties ten nadele van derden.
Een tweede voorwaarde is, dat de restricties van ondergeschikt belang zijn
vergeleken met het hoofddoel van de concentratie. Een belangrijke voorwaarde
is bovendien dat de restricties «nodig zijn voor de verwezenlijking
van de concentratie». Hiervan is volgens de Commissie sprake als zonder
de restricties de concentratie niet tot stand zou kunnen komen of slechts
tot stand zou kunnen komen op een minder hechte grondslag, tegen aanzienlijk
hogere kosten, binnen een duidelijk langere termijn of met aanmerkelijk minder
kans van slagen. Als er alternatieve mogelijkheden bestaan om het geoorloofde
doel te bereiken moeten ondernemingen de methode kiezen die objectief gezien
het minst concurrentiebeperkend is. Daarnaast gaat de Commissie in de Mededeling
nader in op een aantal nevenrestricties die gebruikelijk zijn bij concentraties.Het gaat daarbij hoofdzakelijk om concurrentiebedingen, licenties betreffende
industriële en commerciële eigendomsrechten en know-how en om koop-
en leveringsovereenkomsten. Artikel 11De leden van de CDA-fractie vroegen om verduidelijking van wat in de memorie
van toelichting wordt gesteld over artikel 11. In de memorie van toelichting
staat dat ondernemingen slechts aangemerkt worden als «belast met het
beheer van een dienst van algemeen economisch belang» als de onderneming
die taak bij wettelijk voorschrift of bij besluit van een bestuursorgaan opgedragen
heeft gekregen. In bijzondere gevallen, zo vervolgt de toelichting, kan die
opdracht, hoewel niet sprake is van een (formeel) besluit, ook afgeleid worden
uit een conglomeraat van regelgeving, overeenkomsten en besluiten. Artikel
11 sluit zoveel mogelijk aan bij artikel 90, tweede lid, van het EG-Verdrag.
In dit laatstgenoemde artikel wordt niet nader aangegeven wanneer er sprake
is van het belasten met een taak van algemeen belang. Op grond van de jurisprudentie
van het Hof van Justitie van de EG kan de conclusie getrokken worden, dat
die taak normaliter bij wettelijk voorschrift of bij besluit van een bestuursorgaan
moet zijn opgedragen. Uit de zaak IJsselmij (arrest inzale Almelo e.a./ N.V.
Energiebedrijf IJsselmij van 27 april 1994, HvJEG, zaak C 393/92, JUR 1994,
I-1501) valt echter af te leiden, dat ook een conglomeraat van regelgeving,
overeenkomsten en besluiten voldoende kan zijn om ervan uit te kunnen gaan
dat sprake is van het opdragen van die taak door de overheid. Een verschil
in formulering tussen artikel 90, tweede lid, en artikel 11 is dat het eerstgenoemde
artikel zich richt tot ondernemingen, en artikel 11 als aangrijpingspunt overeenkomsten,
besluiten en gedragingen als bedoeld in artikel 6, eerste lid, van het wetsvoorstel
heeft. Omdat het verbod van artikel 6 betrekking heeft op overeenkomsten en
dergelijke, dient de uitzondering op dat verbod in artikel 11 zich daar ook
op te richten.Naar aanleiding van de vraag van deze leden wie de inhoud van het begrip
«algemeen economisch belang» bepaalt, merk ik op dat dit begrip
uiteindelijk door de rechter zal worden ingevuld.In antwoord op het verzoek van deze leden om in te gaan op de discussie
over de «service public» kan ik meedelen, dat in het kader van
de IGC door Frankrijk is voorgesteld om de artikelen 37 en 90 te wijzigen
en een nieuw artikel 94A in te voegen. Frankrijk beoogt hiermee in het Verdrag
een zeer ruime invulling te geven aan het begrip «service public»
(openbare nutsfunctie) en de bevoegdheden van de Commissie op basis van artikel
90, derde lid, te schrappen. De meeste lidstaten ondersteunen dit voorstel
niet. Ook Nederland heeft zich tegen dit voorstel verklaard, omdat hiermee
een groot deel van de economie aan de mededingingsregels van het Verdrag onttrokken
zou worden. In dit licht acht ik ook het schrappen van de zelfstandige
bevoegdheid van de Commissie om op basis van artikel 90, derde lid, van het
EG-Verdrag op te treden tegen inbreuk op de mededingingsregels door overheidsondernemingen
of ondernemingen met bijzondere of exclusieve rechten, niet wenselijk. Ook
druist het voorstel in tegen de tijdgeest, nu binnen de EU juist steeds meer
sectoren van de economie worden geliberaliseerd. Verder zij verwezen naar
de beantwoording van vragen over dit onderwerp die bij brief van 6 mei 1996
aan de Tweede Kamer is gestuurd (Aanhangsel van de Handelingen II 1995/96,
nr. 1093).De leden van de VVD-fractie vroegen of afspraken in de sectoren aardgas
en elektriciteit die van de Besluiten horizontale prijsbinding en marktverdelingsregelingen
zijn vrijgesteld wel onder de nieuwe wet vallen. Dit is inderdaad het geval.
Het wetsvoorstel kent immers geen vrijstellingen voor bepaalde sectoren. Deze
afspraken kunnen echter wel op grond van artikel 11 zijn uitgezonderd van
het verbod van mededingingsafspraken van artikel 6. Tevens geldt de uitzondering
van artikel 16 voor overeenkomsten, besluiten en gedragingen die ingevolge
het bepaalde bij of krachtens enige andere wet zijn onderworpen aan goedkeuring
of door een bestuursorgaan onverbindendverklaard, verboden of vernietigd kunnen
worden, dan wel op grond van enige wettelijke verplichting tot stand zijn
gekomen. Artikel 14De leden van de CDA-fractie vroegen waarom de suggestie van de Raad van
State niet is gevolgd om in het wetsvoorstel toe te voegen dat bij de vrijstellings-
en ontheffingsmogelijkheid van het wetsvoorstel met andere uit maatschappelijk
oogpunt bezien nuttige effecten rekening kan worden gehouden. Ik heb van de
toevoeging waarop de leden van de CDA-fractie doelden, afgezien, omdat daarvan
ten onrechte de suggestie zou uitgaan dat die andere uit maatschappelijk oogpunt
bezien nuttige effecten alleen al voldoende zouden zijn voor het verlenen
van een vrijstelling of een ontheffing. Ik ben van mening dat bij de toepassing
van de bevoegdheid van artikel 15 van het wetsvoorstel om vrijstelling te
verlenen en de bevoegdheid van artikel 17 van het wetsvoorstel om ontheffingen
te verlenen met andere uit maatschappelijk oogpunt bezien nuttige effecten
slechts mede rekening mag worden gehouden, indien aan alle vier vrijstellings-
en ontheffingscriteria is voldaan. Er kunnen vanuit andere beleidsterreinen
goede argumenten zijn om bepaalde doelstellingen te realiseren door privaatrechtelijke
afspraken tussen ondernemingen. Als daarbij evenwel de mededinging wordt beperkt,
zijn die afspraken naar mijn mening slechts aanvaardbaar, als zij geen afbreuk
doen aan de doelstellingen van het mededingingsbeleid. Dat is alleen het geval,
als zij voldoen aan alle vier criteria voor vrijstelling of ontheffing. Ook
de Commissie van de EG kan artikel 85, derde lid, van het EG-Verdrag slechts
toepassen, als een mededingingsafspraak aan alle vier criteria van dat verdragsartikel
voldoet. Zoals uit de verslagen van de Commissie is af te leiden zijn de termen
van dat verdragsartikel voldoende ruim om ook doelstellingen van andere beleidsterreinen
te omvatten. Dat zal ook het geval zijn bij de aan dat verdragsartikel ontleende
vrijstellings- en ontheffingsmogelijkheid in het wetsvoorstel. Artikel 15Voorts vroegen de leden van de CDA-fractie waarom ik geen concrete voornemens
zou hebben om een vrijstelling op basis van artikel 15 te doen vaststellen,
zoals in de memorie van toelichting staat aangegeven. Ik verwijs naar mijn
antwoorden op de vragen van de leden van verschillende fracties in de paragrafen
5.1 en 5.1.2. Voor het overige overweeg ik een vrijstelling voor bepaalde
typen branchebeschermingsregelingen, opgenomen in transportakten
of huurcontracten inzake winkelcomplexen, gedurende de initiële periode
van een winkelcomplex (continuering huidige beleidslijn) en voor sommige afspraken
met betrekking tot bouwcombinaties.De leden van de VVD-fractie vroegen om een nadere uitwerking van enige
begrippen in de ontheffingscriteria, neergelegd in artikel 17 van het wetsvoorstel.
Deze criteria zijn ontleend aan artikel 85, derde lid, van het EG-Verdrag.
Uit de zeer uitvoerige bestuurspraktijk van de Commissie en de niet minder
uitvoerige jurisprudentie van het Hof van Justitie van de EG (en sinds 1990
van het Gerecht van eerste aanleg) kan het volgende zeer kort samengevat worden
afgeleid. De bestuurspraktijk is zowel neergelegd in bij verordening van de
Commissie neergelegde groepsvrijstellingen als in individuele beslissingen
van de Commissie. De groepsvrijstellingen en verleende ontheffingen werken
door in het wetsvoorstel. Het verbod van artikel 6 van het wetsvoorstel geldt
niet voor een afspraak die op grond van het EG-recht is vrijgesteld of waarvoor
een ontheffing geldt (zie de artikelen 12 en 14 van het wetsvoorstel). Hieronder
bezie ik de door deze leden aangegeven begrippen nader.1. Verbetering van de productie. Een aantal soorten mededingingsafspraken
leidt volgens de Commissie en het Hof van Justitie als regel tot verbetering
van de produktie. Er is produktieverbetering wanneer een afspraak bij voorbeeld
de introduktie op een markt mogelijk maakt van nieuwe technisch hoogwaardige
producten of wanneer de afspraak kan leiden tot vermindering van produktiekosten
dan wel tot vermeerdering van de produktiviteit. Hetzelfde geldt voor concentratie
van de produktie in één bedrijf, verkorting van de produktielijnen
of de ontwikkeling van nieuwe technologie. Ook tegengaan van overcapaciteit
kan tot produktieverbetering leiden.2. Verbetering van de verdeling van de producten. Van verbetering van
de verdeling van de desbetreffende producten kan onder meer sprake zijn in
de volgende gevallen: een meer doelmatige organisatie van de distributie,
bevordering van een ononderbroken bevoorrading, vergemakkelijking van de toegang
tot een markt en een goede organisatie van de naverkoop-service en van de
garantie. Mededingingsafspraken worden toegestaan wanneer komt vast te staan
dat één enkele ondernemer niet in staat is zelfstandig de beoogde
verbeteringen door te voeren.3. Bevordering van de technische vooruitgang. Deze voorwaarde staat uit
de aard van de zaak in nauw verband met de voorwaarde verbetering van de produktie.
Voorbeelden uit de EG-praktijk van mededingingsafspraken die aan deze voorwaarde
voldoen zijn onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten, specialisatieovereenkomsten
en overeenkomsten gericht op gemeenschappelijke fabricage en licentiering
van nieuwe technologie. Ook kan een beter onderhoud en een grotere veiligheid
bijdragen aan de technische vooruitgang.4. Bevordering van de economische vooruitgang. Een breed spectrum van
afspraken kan aan deze voorwaarde voldoen. Ik noem de rationalisatie van handelsbeurzen
bij voorbeeld of rationalisatie bewerkstelligd door specialisatie. Ook valt
te denken aan exclusieve octrooi- en know-how-licenties. Daarnaast valt te
denken aan afspraken gericht op coördinatie van investeringen, met het
oog op kostenreduktie en op ontwikkeling van een nieuwe industrie. Verder
voldoen overeenkomsten op het terrein van onderzoek en ontwikkeling of een
overeenkomst gericht op de beveiliging van het Eurocheque-systeem aan deze
voorwaarde.Tenslotte is van belang dat uit de aard van de zaak de directeur van de
dienst van geval tot geval zal moeten bepalen of aan de voorwaarden van artikel
17 van het wetsvoorstel wordt voldaan. Hij zal daarbij onder meer rekening
moeten houden met bijzonderheden van elk individueel geval en met de ontwikkeling
van de Europese praktijk. Artikel 16De leden van de VVD-fractie vroegen waarom de vrijstelling van artikel
16 van het wetsvoorstel na vijf jaar vervalt. Zoals ik in paragraaf 6.1.5
van het algemeen deel van de memorie van toelichting heb aangegeven, is het
wetsvoorstel op alle bedrijfssectoren van toepassing en zal het mededingingstoezicht
in beginsel geschieden door de directeur van de dienst op basis van de daarin
vervatte algemene regels. Mogelijk zal in de toekomst wetgeving worden overwogen
die ten behoeve van een andere beleidsdoelstelling dan die van het mededingingsbeleid
voorziet in een verplichting tot het tot standbrengen van mededingingsafspraken
of in enige vorm van toezicht op mededingingsafspraken. In de afzonderlijke
gevallen zal van tevoren worden bezien hoe die wetgeving zal worden afgebakend
ten opzichte van de Mededingingswet. Bij de totstandkoming van bestaande wetten
die een dergelijke verplichting of een dergelijk toezicht inhouden, is doorgaans
geen sprake geweest van een uitdrukkelijke afweging van de verhouding van
die wetten tot de mededingingswetgeving. Ik acht het wenselijk dat die afweging
alsnog zal geschieden ten einde die wetten duidelijk af te bakenen ten opzichte
van de Mededingingswet. De vrijstelling van artikel 16 van het wetsvoorstel
is bedoeld om te voorkomen dat gedurende de periode waarin die nadere afbakening
zal geschieden, zich als gevolg van raakvlakken en overlappingen van de mededingingswet
met andere wetten collisie van bevoegdheden zal voordoen. Die vrijstelling
vervalt ingevolge artikel 101, tweede lid, van het wetsvoorstel na vijf jaar,
omdat ik ervan uitga dat die nadere afbakening binnen die termijn kan zijn
afgerond. Voor de afbakening van de hierboven bedoelde mogelijk tot stand
te brengen wetten ten opzichte van de mededingingswet is de vrijstelling van
artikel 16 van het wetsvoorstel niet nodig. Zoals ik heb aangegeven, zal die
afbakening van geval tot geval worden geregeld. Artikel 19De leden van de CDA-fractie vroegen waarom bij dit artikel niet is gekozen
voor een procedure zoals is opgenomen in de artikelen 37 en 44. De leden van
de fractie van D66 stelden eenzelfde vraag. Deze is beantwoord in paragraaf
6 van deze nota. Ik verwijs de leden van de CDA-fractie daarnaar. Artikel 28Het tijdelijk houden van deelnemingen door kredietinstellingen teneinde
deze weer te verkopen wordt onder bepaalde voorwaarden niet als een concentratie
beschouwd, als deze deelnemingen binnen een jaar weer verkocht worden. De
leden van de fracties van het CDA en de VVD vroegen wat de regering vindt
van het voorstel van de Nederlandse Vereniging van Banken om deze periode
uit te breiden tot 5 jaar, omdat het soms moeilijk kan zijn om grotere aandelenpakketten
binnen één jaar weer te verkopen. In het tweede lid van artikel
28 is de mogelijkheid opgenomen een verzoek bij de directeur van de dienst
in te dienen om de termijn van één jaar te verlengen, als partijen
kunnen aantonen dat verkoop binnen deze termijn redelijkerwijs niet mogelijk
is. Hiermee is dus voorzien in de mogelijkheid om een oplossing te bieden
in die gevallen, waarin verkoop binnen één jaar op problemen
stuit. Het uitbreiden van de periode van één jaar tot vijf jaar
lijkt mij daarom niet nodig en ook niet wenselijk. Als deelnemingen voor langere
termijn aangehouden worden, wordt de kans groter dat de daaraan verbonden
stemrechten wel uitgeoefend gaan worden, waardoor in feite wel van een concentratie
sprake zou zijn. De leden van de VVD-fractie vroegen of lid 1, sub c, van dit artikel ook
van toepassing is in de situatie waarin sprake is van indirekte zeggenschap
van een houdstermaatschappij via een participatiemaatschappij en of, indien
dit het geval is, dit duidelijker in het wetsvoorstel tot uitdrukking zou
kunnen komen. Het verwerven van participaties door een participatiemaatschappij
wordt niet als een concentratie beschouwd, indien de door de participatiemaatschappij
verworven stemrechten alleen worden uitgeoefend om de volle waarde van de
beleggingen veilig te stellen en niet om het commerciële gedrag van de
onderneming te bepalen. Deze situatie verandert niet als een houdstermaatschappij
indirekt via een participatiemaatschappij deelnemingen plaatst in een onderneming.
Ook dan hangt het ervan af of de participatiemaatschappij haar stemrechten
slechts uitoefent om de waarde van haar investeringen veilig te stellen en
niet om het commerciële gedrag van de onderneming te bepalen. Voldoet
de participatiemaatschappij aan deze voorwaarden dan komt er geen concentratie
tot stand. Omdat het hier gaat om de toepassing van de algemene in het wetsvoorstel
opgenomen regeling is het niet nodig hiervan met zoveel woorden in het wetsvoorstel
melding te maken. Artikel 29De leden van de SGP-fractie vroegen, waarom bepaald is dat door ten minste
twee ondernemingen door ieder een omzet van 30 miljoen gulden in Nederland
moet zijn behaald. Met de drempel van de totale omzet van de bij de concentratie
betrokken ondernemingen wordt beoogd om alleen concentraties van die ondernemingen
aan het toezicht te onderwerpen die over een bepaalde economische en financiële
macht beschikken. De drempel van 30 miljoen omzet, behaald op de Nederlandse
markt door tenminste twee van de betrokken partijen, is bedoeld om van die
concentraties vervolgens alleen diegenen aan het toezicht te onderwerpen waarbij
ondernemingen zijn betrokken, die ook op de Nederlandse markt een omzet van
een zekere betekenis behalen. Artikelen 35 en 38De leden van de fractie van de CDA vroegen waar de vaststelling van dat
meldingsformulier nog vanaf hing. Uit het eerder gegeven antwoord op de vraag
van onder andere de leden van de fractie van het CDA, welke informatie aan
de bij de concentratie betrokken ondernemingen gevraagd kan worden en het
meezenden van het aanmeldingsformulier blijkt dat het voornemen voor een dergelijk
standaardformulier er is. Het formulier kan echter pas vastgesteld worden
als de bevoegdheid daartoe is geschapen, dat wil zeggen als het wetsvoorstel
tot wet is verheven. Artikel 41De leden van de CDA-fractie stelden de vraag of het kabinet de zienswijze
deelt van de RCO, dat het noodzakelijk is om conform het Europese recht te
bepalen dat de aan een vergunning te verbinden beperkingen en voorschriften
van structurele aard zijn. In de Europese concentratieverordening is niet
met zoveel woorden bepaald, dat de aan een beschikking te verbinden voorwaarden
en verplichtingen van structurele aard dienen te zijn. Dit vloeit echter wel
voort uit het criterium waaraan getoetst wordt. Een concentratie kan alleen
goedgekeurd worden als voldaan is aan de voorwaarde dat door de concentratie
geen machtspositie ontstaat dan wel wordt versterkt. Een concentratie die
op enige markt een machtspositie tot gevolg heeft, kan niet geacht worden
verenigbaar te zijn met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel
2, tweede lid, van de verordening, als de betrokken onderneming alleen maar
belooft geen misbruik te zullen maken van de verworven machtspositie.
Een aan het goedkeuren van een concentratie te verbinden voorwaarde is er
daarom noodzakelijkerwijs op gericht dat het tot stand komen van een machtspositie
wordt voorkomen. Om een voorbeeld te geven: in het geval een concentratie
effect heeft op verschillende markten, omdat de partijen op verschillende
markten actief zijn, en de concentratie slechts op één van die
markten een machtspositie doet ontstaan, kan de concentratie toch goedgekeurd
worden door het opleggen van een voorwaarde die ervoor zorgt dat die éne
machtspositie niet ontstaat. Partijen kunnen daartoe bijvoorbeeld verplicht
worden één van de samen te voegen onderdelen aan een derde partij
te verkopen. In het wetsvoorstel wordt op dit punt hetzelfde systeem gehanteerd
als in de Europese verordening. De vergunning zal worden geweigerd als tengevolge
van de concentratie een machtspositie zal ontstaan of worden versterkt. De
beperkingen en voorschriften die aan een vergunningsbeschikking kunnen worden
verbonden hebben uiteraard ten doel de partijen te verplichten die maatregelen
te nemen, die noodzakelijk zijn om te voorkomen dat door de concentratie een
machtspositie zou ontstaan. Een expliciete bepaling, dat het om structurele
voorschriften moet gaan is daarom naar mijn mening niet nodig. Artikel 43De leden van de CDA-fractie vroegen waarom niet is voorzien in een vergoeding
van gemaakte kosten aan niet bij de concentratie betrokken ondernemingen voor
het verschaffen van inlichtingen en gegevens. Ik wijs er in de eerste plaats
op dat, ingeval aan «derde»ondernemingen inlichtingen worden gevraagd,
het zal gaan om ondernemingen die op dezelfde of aanverwante markten werkzaam
zijn als de concentrerende ondernemingen. Een goed gefundeerde beslissing
van de directeur is uiteraard ook in het belang van deze niet bij de concentratie
betrokken ondernemingen. In de tweede plaats is het zo dat de informatie die
wordt gevraagd in de regel betrekkelijk eenvoudig zal zijn te geven, zonder
dat die ondernemingen daarvoor extra kosten te moeten maken, omdat het om
gegevens gaat die reeds bij deze bedrijven aanwezig zijn. Een voorziening
als hiervoor genoemd acht ik dan ook niet nodig. Bovendien worden voor zover
ik heb kunnen nagaan, nergens dergelijke kosten vergoed. Artikel 45De leden van de CDA-fractie vroegen aan welke andere maatregelen behalve
het intrekken van een vergunning kan worden gedacht, als de verstrekte gegevens
onjuist blijken te zijn en dit ertoe geleid heeft dat de vergunning is verleend.
Zoals in de toelichting is vermeld kan het intrekken van de vergunning in
dergelijke gevallen soms disproportioneel zijn. Dit zou bijvoorbeeld het geval
kunnen zijn als de concentratie slechts op één van de verschillende
productmarkten, waarop zij effect heeft, een machtspositie tot gevolg zou
hebben. Zou aan een dergelijke concentratie een vergunning zijn gegeven zonder
dat daarbij, zoals anders gebeurd zou zijn, nadere voorwaarden zijn opgelegd,
dan is het intrekken van de vergunning in zijn geheel onevenredig zwaar. In
dergelijke gevallen zou op grond van artikel 73 van het wetsvoorstel een boete
opgelegd kunnen worden. Artikel 50De bevoegdheden van de Dienst en die van de Commissie komen «grosso
modo» met elkaar overeen. De leden van het CDA vroegen zich af waar
dan het verschil zit. Met «grosso modo» heb ik bedoeld aan te
geven dat de ambtenaren van de dienst en de ambtenaren van de Commissie over dezelfde bevoegdheden beschikken, maar dat de termininologie
soms anders is. Zo heeft de ambtenaar van de dienst op grond van de Awb de
bevoegdheid elke plaats te betreden, met uitzondering van een woning zonder
toestemming van de bewoner. Onder «plaats» moet ook vervoermiddel
worden verstaan. In de terminologie van Vo. 17/62 heet dat het betreden van
alle lokaliteiten, terreinen en vervoermiddelen der ondernemingen. Artikel 51De leden van de CDA-fractie en van de VVD-fractie vroegen of artikel 51
ook geldt voor bedrijfsjuristen. Artikel 51 bevat een uitbreiding van het
verschoningsrecht van artikel 5:20, tweede lid, van de Algemene wet bestuursrecht.
Deze laatstgenoemde bepaling geeft degenen die uit hoofde van ambt, beroep
of wettelijk voorschrift verplicht zijn tot geheimhouding, het recht medewerking
aan bij voorbeeld het verstrekken van inlichtingen of het verlenen van inzage
in documenten te weigeren. Hieronder vallen ook advocaten. Artikel 51 breidt
dit verschoningsrecht, in aansluiting op de jurisprudentie van het Hof van
Justitie van de EG, uit tot correspondentie over mededingingsaangelegenheden
tussen een onderneming en een advocaat, die zich bij de onderneming bevindt
maar waarop, indien deze gegevens zich bij de advocaat zouden bevinden, artikel
5:20 van de Algemene wet bestuursrecht van toepassing zou zijn. Het laatstgenoemde
artikel en dus ook artikel 51 van dit wetsvoorstel is niet van toepassing
op bedrijfsjuristen. Zij behoren niet tot de in de rechtspraak erkende «geheimhouders»
in de zin van artikel 5:20. Artikel 56Naar aanleiding van een vraag van de leden van de CDA-fractie heb ik aan
artikel 56 een nieuw derde lid toegevoegd (onderdeel L van bijgaande nota
van wijziging), dat expliciet bepaalt dat een bestuurder van een rechtspersoon
niet kan worden beschouwd als een natuurlijke persoon, aan wie de overtreding
van het kartelverbod of het verbod van misbruik van een economische machtspositie
kan worden toegerekend.De leden van de CDA-fractie vroegen waarom in het wetsvoorstel, in tegenstelling
tot het EG-regime, is gekozen voor een automatische koppeling van dwangsom
en maatregel. Door deze automatische koppeling wordt voorkomen dat hetzij
een aparte sanctie op overtreding van de maatregel of last moet worden opgelegd,
hetzij een aparte beschikking ter oplegging van een dwangsom moet worden genomen.
Het gekozen systeem sluit ook aan bij het systeem van de Algemene wet bestuursrecht. Artikel 57De leden van de CDA-fractie vroegen waarom het voor de oplegging van een
boete aan een ondernemersvereniging niet relevant is of die vereniging de
boete al of niet op haar leden kan verhalen. De geciteerde passage in de memorie
van toelichting is bij nader inzien niet duidelijk genoeg geformuleerd. De
in de toelichting genoemde uitspraak van het Gerecht in eerste aanleg gaat
over de berekening van de maximale hoogte van de aan een ondernemersvereniging
op te leggen boete. Deze maximale hoogte is 10% van de omzet. Het Gerecht
in eerste aanleg overwoog dat bij het opleggen van een boete aan een ondernemersvereniging
die haar leden op grond van interne regels kan binden, als uitgangspunt voor
de berekening van de maximale boete geldt de omzet van de leden van die vereniging.
De omzet van de leden bepaalt namelijk de economische macht van de vereniging.
Het gerecht overwoog voorts dat het feit dat bij de vaststelling van het maximum
rekening wordt gehouden met de omzet van de leden van de vereniging,
op zichzelf niet betekent dat de betrokken onderneming verplicht is de last
ervan op haar leden te verhalen. Of de interne regels van de vereniging dat
al of niet voorschrijven is niet van belang wat de toepassing van de mededingingsregels
betreft. Zou dat wel relevant zijn, dan zou het aantrekkelijk worden mededingingsafspraken
door een ondernemersvereniging te laten maken die geen eigen vermogen heeft
en de aansprakelijkheid van de leden uit te sluiten. De omzet speelt ook een
rol bij de vaststelling van de feitelijke hoogte van de boete. Omzet is immers
een indicatie voor marktmacht, en de omvang van de marktmacht is mede van
belang voor het vaststellen van de ernst van de overtreding. Omzet is geen
indicatie voor de financiële positie van de onderneming. Ook bij een
grote omzet kan immers verlies worden geleden. Bij de vaststelling van de
feitelijke hoogte van de boete speelt de financiële positie van de onderneming
of ondernemersvereniging in beginsel geen rol. Dat is ook aldus gesteld in
de memorie van toelichting op artikel 57, derde alinea, vierde volzin. Artikel 69De leden van de CDA-fractie vroegen waarom geen hogere boete is gezet
op overtreding van de medewerkingsplicht. De gekozen hoogte stemt overeen
met de sanctie voor rechtspersonen vanwege overtreding van artikel 184 van
het Wetboek van Strafrecht. Dit laatste artikel is de standaardbepaling voor
sanctionering van overtreding van een medewerkingsplicht. Met het oog op een
slagvaardige handhaving is in dit wetsvoorstel de handhaving van de medewerkingsplicht
ook in handen van de Dienst voor de mededinging gelegd. Ik zag geen reden
om wat de hoogte van de sanctie betreft, af te wijken, temeer daar de naleving
van de verplichting inzage te geven in zakelijke gegevens en bescheiden ook
met behulp van een last onder dwangsom kan worden afgedwongen (artikel 70
van het wetsvoorstel). Artikel 79De leden van de CDA-fractie vroegen of een overgangstermijn van drie maanden
niet kort is, gezien het feit dat in de memorie van toelichting wordt geconstateerd
dat het voor de dienst niet doenlijk zal zijn alle ontheffingsverzoeken binnen
de termijn van artikel 19 af te werken. Juist om deze overgangsperikelen te
kunnen opvangen heb ik een speciale overgangsvoorziening getroffen in artikel
97. Artikel 97 geeft ondernemingen de ruimte om binnen drie maanden na de
inwerkingtreding van de wet een verzoek om ontheffing in te dienen voor reeds
bestaande overeenkomsten. Wordt de overeenkomst binnen deze drie maanden aangemeld,
dan wordt de overeenkomst niet getroffen door het verbod van artikel 6, dat
wil zeggen deze is geldig totdat de dienst op het ontheffingsverzoek heeft
beslist. Het tweede lid van artikel 97 bepaalt dat voor verzoeken, gedaan
binnen deze overgangstermijn, geldt dat de beslissing om al dan niet een ontheffing
te verlenen binnen 12 maanden moet worden genomen. Van die termijn is eenmaal
verlenging met zes maanden mogelijk. In het uiterste geval kan een voor ontheffing
aangemelde overeenkomst nog 3 + 12 + 6 = 21 maanden genieten van de voorlopige
geldigheid. Artikelen 88 en 89De leden van de CDA-fractie vroegen mij in te gaan op de suggestie om
decentrale toepassing van de verbodsbepalingen van de EG-mededingingsregels
onder controle te brengen van het Hof van de Europese Gemeenschappen. In het
House of Lords rapport, waarnaar de leden van de CDA-fractie verwezen, wordt
het volgende opgemerkt: «It would be a condition of delegation
that national administrative decisions would be open to some form of judicial
review and thus ultimately to some degree of control by the European Court».
Het rapport suggereert mijns inziens dat er bij decentrale toepassing uiteindelijk
enige vorm van «controle» door het Hof van Justitie mogelijk zou
moeten zijn. Allereerst staat vast dat rechtstreeks beroep bij de communautaire
rechter tegen beslissingen van nationale mededingingsautoriteiten niet mogelijk
is. Hiervoor moet men bij de nationale rechter zijn, ook in het geval de nationale
mededingingsautoriteit gebruik maakt van de bevoegdheid van decentrale toepassing
van de EG-mededingingsregels. Bij twijfel over de juiste uitleg van het Europese
recht kan de rechter op basis van de samenwerkingsprocedure van artikel 177
van het EG-Verdrag een prejudiciële vraag stellen aan het Hof van Justitie
van de EG. Hoewel hier niet gesproken kan worden van controle door het Hof
van Justitie, is deze prejudiciële procedure een effectief hulpmiddel
voor de nationale rechter en draagt zij bij tot een uniforme uitleg en toepassing
het EG-Verdrag. Overigens wijs ik de leden van de CDA-fractie erop dat, zelfs
indien het rapport zou bedoelen dat het Hof ingeval van decentrale toepassing
op een meer directe wijze beslissingen van nationale mededingingsautoriteiten
zou moeten kunnen toetsen, dat een aangelegenheid van de communautaire wetgever
is, die niet kan worden geregeld door een nationale wetgever.De leden van de VVD-fractie vroegen in het kader van de artikelen 88 en
89 van het wetsvoorstel of dit geen verbod moet bevatten om gevolg te geven
aan maatregelen van buitenlandse autoriteiten, die strijdig zijn met de Nederlandse
mededingingswet. De artikelen 88 en 89 gaan echter over de decentrale toepassing
van de EG-mededingingsregels. Ik neem daarom aan dat deze leden zich afvroegen
of er geen voorziening moet worden getroffen zoals thans is vervat in artikel
39 van de huidige Wet economische mededinging. Dit artikel houdt in dat het
verboden is, behoudens vrijstelling of ontheffing, maatregelen of beslissingen
van een andere staat, die betrekking hebben op mededingingsregelingen of economische
machtsposities of op de mededinging beperkende gedragingen, opzettelijk na
te leven. Zoals ik naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad van State
in het nader rapport (punt 27) heb vermeld, heeft tot nu toe de praktijk alleen
betrekking gehad op het verschaffen van informatie aan deze buitenlandse autoriteiten.
Voor een groot deel van het bedrijfsleven is het een lastige hindernis gebleken
om eerst ontheffing van het verbod te moeten vragen, alvorens zij de gevraagde
informatie mochten verstreken. Het is mijns inziens logisch dat Nederlandse
ondernemingen zich dienen te houden aan wetgeving van landen waar zij activiteiten
ontplooien, hetzelfde wordt ook verwacht van buitenlandse ondernemers die
actief zijn op de Nederlandse markt. In de memorie van toelichting en in het
nader rapport heb ik erop gewezen dat het voorstel van wet meer aansluit bij
mededingingswetten van andere landen. Daardoor is de kans dat maatregelen
van buitenlandse mededingingsautoriteiten strijdig zouden zijn met de Nederlandse
mededingingswetgeving klein. Voorts heb ik vermeld belang te hechten aan samenwerking
met buitenlandse autoriteiten op het gebied van de mededinging. Overigens
geldt daarbij dat deze autoriteiten op grond van OESO-richtlijnen rekening
dienen te houden met elkaars belangen. Ik acht daarom een verbod zoals vervat
in artikel 39 van de Wet economische mededinging niet wenselijk. Artikel 91De leden van de CDA-fractie vroegen hoe reëel de waarborg is voor
vertrouwelijke behandeling van gegevens, gelet op lekken in het overheidsapparaat.
Ik kan hierop slechts antwoorden dat het in het belang van de
dienst zelf is, zorgvuldig met gegevens om te gaan. Hiervoor zullen intern
de nodige procedures worden ontwikkeld.De leden van de fracties van de VVD en van het CDA vroegen of artikel
91 niet in strijd is met principes van rechtszekerheid en rechtsbescherming.
Ik onderken het grote belang van een zorgvuldige behandeling van vertrouwelijke
bedrijfsgegevens, die bij de toepassing van dit wetsvoorstel in handen zullen
komen van de Dienst voor de mededinging. Daarvoor zijn, zoals in paragraaf
12.1 van de memorie van toelichting is uiteengezet, in diverse artikelen voorzieningen
getroffen. Aan de andere kant wordt samenwerking met de mededingingsautoriteiten
van andere landen steeds belangrijker. Door de internationalisering van de
economische betrekkingen van ondernemingen zullen concurrentiebeperkende afspraken
en gedragingen steeds vaker de bevoegdheden van verschillende nationale mededingingsautoriteiten
raken. Artikel 91 bevat dan ook een bevoegdheid (géén verplichting)
voor de directeur om gegevens te verstrekken onder strikte, in het artikel
aangegeven voorwaarden. Eén van de voorwaarden is dat de verstrekking
in het belang moet zijn van de Nederlandse economie. Het kan dus inderdaad
zo zijn dat de belangen van individuele ondernemingen daarvoor moeten wijken.
De noodzaak van internationale samenwerking wordt ook binnen de OECD onderschreven.
De in dit wetsvoorstel geboden opening daarvoor in de vorm van artikel 91
werd binnen de OECD dan ook zeer positief begroet. Artikel 92De leden van de fractie van de VVD vroegen waarom in afwijking van de
Algemene wet bestuursrecht is gekozen voor het aanwijzen van één
rechtbank (Rotterdam). Het mededingingsrecht is een onderwerp waarbij economische
begrippen als relevante markt, restconcurrentie, economische machtspositie
een belangrijke rol spelen. Dat geldt zowel bij beschikkingen inzake ontheffingsaanvragen
als voor concentratie- en sanctiebeschikkingen. Toepassing daarvan vergt een
specifieke deskundigheid. Concentratie van rechtspraak bij één
rechtbank is dan ook aantrekkelijk met het oog op het opbouwen van die deskundigheid.
Daarnaast is van belang dat het aantal te verwachten beroepszaken zodanig
beperkt zal zijn, dat voor overbelasting van die rechtbank niet behoeft te
worden gevreesd. Aldus is voldaan aan de algemene criteria voor het kiezen
voor concentratie van rechtsmacht. De Minister van Economische Zaken,G. J. Wijers XNoot1Voor een overzicht zij verwezen naar F.M. Scherer en D. Ross (1990), Industrial
Market Structure and Economic Performance, 3rd edition, pp. 661–679.
Zie voor de relatie tussen concurrentie en productiviteitsgroei. S. Nickell
(1996), Competition and Corporate Performance, Journal of Political Economy
1996, pp. 724–746. K. Koedijk en J. Kremers (1996), «Market opening,
regulation and growth in Europe», Economic Policy, 23, United Kingdom,
komen tot een soortgelijke conclusie als Nickell. Blijkens hun analyse leidt
een gebrek aan concurrentie tot aantasting van de produktiviteit(sgroei),
hetgeen de economische groei ongunstig beïnvloedt.XNoot2In een aantal vrije beroepen is sprake van een gebrek aan concurrentie.
Zo bedragen de maatschappelijke kosten van te hoge tarieven voor makelaars
f 240 miljoen tot f 290 miljoen, notarissen f 360 miljoen en
apothekers f 300 miljoen. Een recente studie voor de energiesector laat
zien dat meer marktwerking in deze sector ook aanzienlijke baten kan opleveren
(f 400 miljoen). Ten slotte laat een studie naar een gebrek aan marktwerking
in de kredietverlening aan het midden- en kleinbedrijf zien dat kartelvorming
ook hier geleid heeft tot maatschappelijke kosten van f 140 tot f 390
miljoen. In deze studies zijn voornamelijk statische effecten van (een gebrek
aan) concurrentie geanalyseerd. De dynamische effecten maken geen onderdeel
uit van de analyses. Respectieve bronnen: Dalen, H.P. van (1995), Efficiency
and Collusion in Dutch Real Estate Brokerage, Ministerie van Economische Zaken/OCFEB;
KPMG (1994), Kosten en opbrengsten van het notariaat; Retail Wholesale Group
(1994), Onderzoek farmaceutische groothandel in de extramurale markt; Künneke,
R.W. (1996), Marktwerking in de energiesector, Ministerie van Economische
Zaken/OCFEB; Bergeijk, P. A. G. van, et al. (1995), Mobiliteit en concurrentie
op de kapitaalmarkt, ESB, 6 september 1995, pp. 780–784. Voorts is
recent berekend dat het statische welvaartsverlies voor 17 in Nederland onderzochte
sectoren neerkomt op ten minste 8% tot 15% van de omzet. Bron: M. A. van Dijk
en P. A. G. van Bergeijk (1996), Marktwerking, markup-ratio's en marktmacht
in Nederland, Tijdschrift Politieke Ekonomie, zomer 1996.XNoot3Respectieve bronnen: Nederland: Sinderen, J. van, P. A. G. van Bergeijk,
R. C. G. Haffner en P. M. Waasdorp (1994), De kosten van verstarring op macro-niveau,
ESB 79, pp. 273–279; Duitsland: Lipschitz, L., J. J. M. Kremers, T.
Mayer, en D. McDonald (1989), The Federal Republic of Germany: Adjustment
in a surplus Country, IMF Occasional Paper; Australië: Industry Commission
(1995), The growth and revenue implications of Hilmer and related reforms:
a report by the industry Commission to the Council of Australian Governments,
; Europese Unie: Emerson, M., M. Aujean, M. Catinat, P. Goybet en A. Jacquemin
(1988), The Economics of 1992: The EC Commission's Assessment of the Economic
Effects of Completing the Internal Market, Oxford University Press.XNoot4McKinsey Global Institute (1994), Employment Performance, Washington D.C.
De analyse van McKinsey is in 1995 meer specifiek toegepast voor een aantal
sectoren van de Zweedse economie. Als benchmark-landen fungeerden de Verenigde
Staten en Japan. Uit deze analyse blijkt dat een gebrek aan concurrentie op
de produktmarkten de belangrijkste verklarende factor vormt voor de (relatief)
slechte prestaties van Zweden op het gebied van de produktiviteit en de werkgelegenheid.
Zie McKinsey Global Institute (1995), Sweden's Economic Performance, Washington
D.C., en voorts H. Carnegy (1995), Swedish product market blamed for woes,
The Financial Times, 8 september 1995.XNoot5Zie voor een beknopt overzicht van methoden ook: P. A. G. van Bergeijk
(1996), «Marktwerking: micro-problemen en macro-gevolgen», ESB,
81, pp. 715–716.XNoot6Jong, H.W. de, «Het kartelparadijs: de punten van bezwaar»,
ESB, 77, pp. 921–927.XNoot7J. Zijlstra (1992), Per slot van rekening, p. 46.XNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24707-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl