Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het Nieuwe Burgerlijk Wetboek, eerste gedeelte (wijziging boek 4); Nota naar aanleiding van het nader verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 17141, nr. 25

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

14-10-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

17141 nr. 25

03-10-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen over de nota naar aanleiding van het eindverslag
(nr. 20)Vragen over de vijfde nota van wijziging en de notitie
over de fiscale aspecten (nrs. 21 en 23) Titel 2A – Afdeling 1Titel 2A – Afdeling 2Titel 5 – Afdeling 1Aanwijzingen voor de regelgevingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 17141Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 68 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
17 141Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk
Wetboek, eerste gedeelte (wijziging van Boek 4)nr. 25NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET NADER EINDVERSLAGOntvangen 3 oktober 1997In het nader eindverslag (kamerstukken II 1997/98, 17 141, nr. 24),
heeft de Vaste Commissie voor Justitie naar aanleiding van de nota naar aanleiding
van het eindverslag (kamerstukken II 1996/97, 17 141, nr. 20), de vijfde
nota van wijziging (kamerstukken II 1996/97, 17 141, nr. 21) en de notitie
over de fiscale aspecten van het voorgestelde ab intestaat erfrecht (kamerstukken
II 1996/97, 17 141, nr. 23) een aantal vragen gesteld. Op deze vragen
ga ik, voor wat de fiscale aspecten betreft mede namens de Staatssecretaris
van Financiën, als volgt in. Vragen over de nota naar aanleiding van het eindverslag
(nr. 20)In antwoord op vragen van de leden van de CDA-fractie merk ik het volgende
op.a. De vaststelling van het breukdeel van de legitieme op de helft van
het ab-intestaatdeel, betekent vanzelfsprekend uit oogpunt van vereenvoudiging
een eenvoudiger rekensom. Daarnaast maakt de uniformiteit van het breukdeel
voor de burger een eenvoudiger presentatie mogelijk van een regeling van de
legitieme die overigens naar haar aard ingewikkeld is.b. Naar mijn oordeel is het huidige systeem, waarbij als er meer kinderen
zijn, het breukdeel hoger wordt, uit oogpunt van redelijkheid niet beter dan
het voorgestelde systeem waarin het breukdeel altijd de helft is van het erfdeel
bij versterf. Vanuit een kind bezien is het redelijk dat zijn legitieme portie
slechts afhankelijk is van de omvang van zijn erfdeel bij versterf, en niet
tevens van het aantal kinderen dat zijn erflater als erfgenaam achterlaat.
c en d. Gevraagd is naar de ratio van de uitbreiding van de gronden van onwaardigheid.
Hierop ga ik in bij de toelichting op de gelijktijdig met de onderhavige nota
ingediende zesde nota van wijziging, algemeen gedeelte onder 2, waarnaar ik
op deze plaats moge verwijzen. Zoals daar nader uiteengezet, blijft de uitbreiding
van de gronden van onwaardigheid beperkt tot een beperkte categorie van «harde»
gevallen van strafrechtelijke veroordeling wegens betrokkenheid bij tegen
de erflater gepleegd misdrijf waarop in de wet een straf is gesteld van vier
jaren of meer.e. De voorstellen ten aanzien van de legitieme portie zie ik niet als
een eerste stap op weg naar een verdere beperking en op termijn afschaffing van de legitieme portie. De zesde nota van wijziging betreft, behalve
de uniformering van het breukdeel, vooral verduidelijking en op een aantal
punten technische verbetering van de regeling van de legitieme portie. Voorts
is in aansluiting op de mogelijkheid om een stiefkind als eigen kind bij de
wettelijke verdeling te betrekken (artikel 4.2A.1.14) en zoals aangekondigd
in de vijfde nota van wijziging (blz. 23), voor die mogelijkheid ruimte gemaakt
in de regeling voor de legitieme portie (artikel 4.3.3.2 lid 3). Vragen over de vijfde nota van wijziging en de notitie
over de fiscale aspecten (nrs. 21 en 23) Titel 2A – Afdeling 1Gevraagd wordt of niet met meer zekerheid dan thans dient te kunnen worden
vastgesteld of sprake is van scheiding van tafel en bed. Wanneer – zoals
naar valt aan te nemen gebruikelijk is – de scheiding is ingeschreven
in het huwelijksgoederenregister, dient ook de verzoening te worden ingeschreven
om werking tegenover daarvan onkundige derden te hebben (artikel 1:177 BW).
Blijft inschrijving van de verzoening achterwege, dan laat dit de verzoening
als zodanig onverlet, zodat ook dan vererving van de nalatenschap van één
der echtgenoten overeenkomstig artikel 4.2A.1.1 mogelijk is.Onduidelijkheid zou slechts kunnen bestaan over de vraag óf verzoening
heeft plaatsgevonden. De bewijslast terzake rust in beginsel op degene die
zich daarop beroept, doorgaans waarschijnlijk de langstlevende echtgenoot.
Niets let natuurlijk de echtgenoten om een verzoening notarieel vast te leggen,
waardoor bewijsvoering terzake eenvoudig is. In dit verband verdient opmerking
dat een stelsel waarbij verzoening slechts aan de kinderen zou kunnen worden
tegengeworpen na inschrijving in een register, verder zou gaan dan artikel
1:173 BW: de kinderen zijn als erfgenamen immers niet te beschouwen als derden.Jegens derden heeft te gelden dat de wettelijke verdeling hun ook bij
onbekendheid met de verzoening kan worden tegengeworpen, nu zij daardoor nimmer
benadeeld kunnen worden: zij houden immers hun verhaal op de goederen der
nalatenschap. Gezien het vorenstaande zie ik geen aanleiding tot aanpassing
van de wetgeving.De vraag of moet worden aangenomen dat de kinderen na een wettelijke verdeling
niet aansprakelijk zijn voor de nalatenschapsschulden, beantwoord ik ontkennend.
De kinderen zijn immers krachtens artikel 4.5.1.1 lid 2 als erfgenamen wel aansprakelijk voor de nalatenschapsschulden, in geval van een deelbare
prestatie elk voor een evenredig deel. De kinderen zijn echter niet verhaalsaansprakelijk: hun vermogen kan op grond van artikel 4.2A.1.2
lid 3 veelal niet worden uitgewonnen voor de schulden zodat het weinig zin
heeft ze aan te spreken. Juist met het oog op de aansprakelijkheid is in lid
2 van artikel 4.2A.1.2 bepaald dat de kinderen van de echtgenoot kunnen verlangen
dat deze de schulden voor zijn rekening neemt.Als een kind vrijwillig een schuld voldoet waarvoor het aansprakelijk
is doch welke schuld niet op zijn vermogen verhaald kan worden, kan hij het
betaalde niet van de schuldeiser terugvorderen. Dit ligt anders als het kind
meer voldoet dan het deel waarvoor het aansprakelijk is.Het betalende kind kan op grond van artikel 4.2A.1.2 lid 1 van de echtgenoot
van de erflater vorderen dat deze het betaalde aan het kind vergoedt. Verder
is het mogelijk dat het kind gesubrogeerd wordt in de vordering van de schuldeiser
tegen de echtgenoot, wanneer de schuldeiser een door het kind, door betaling
of na uitoefening van een wilsrecht, uit de nalatenschap verkregen goed heeft
uitgewonnen (artikel 6:150 onder a). Deze rechten kan het kind op de normale
wijze uitoefenen, doch tevens kent de uitoefening daarvan de normale
grenzen bij financieel onvermogen of faillissement van de echtgenoot.Met mijn opmerking in de nota naar aanleiding van het eindverslag dat
het versterferfrecht het aangaan van een nieuwe relatie niet behoort te ontmoedigen
(blz. 6), heb ik niet bedoeld dat opeisbaarheid van de vordering van de kinderen
bij hertrouwen in alle gevallen ontmoedigend voor een nieuwe relatie werkt.
Wel zou zich dat, zoals door mij aldaar opgemerkt, «in bepaalde gevallen»
kunnen voordoen, bijvoorbeeld als de nieuwe echtgenoot in een financieel slechte
positie verkeert en de langstlevende echtgenoot van de erflater bij hertrouwen
de kinderen moet uitbetalen. Hetzelfde kan zich voordoen wanneer de nieuwe
partner van de langstlevende echtgenoot net als deze in de omstandigheid verkeert
dat zijn kinderen niet opeisbare vorderingen hebben die door hertrouwen opeisbaar
zouden worden. Hieruit blijkt ook dat door opeisbaarheid bij hertrouwen de
verzorging van de echtgenoot van de erflater in de knel zou kunnen komen.Deze opeisbaarheidsgrond past daarom niet in het erfrecht bij versterf,
dat immers geldt wanneer geen testament is gemaakt. Ter vermijding van misverstand
wijs ik erop dat men in de bestaande praktijk van de testamentaire ouderlijke
boedelverdeling de opeisbaarheid zonder meer bij hertrouwen in de regel juist
wil vermijden. Zo treedt de opeisbaarheid bijvoorbeeld alleen in indien niet
voldoende zekerheid wordt gesteld of indien niet bij huwelijkse voorwaarden
wordt overeengekomen dat de aanbreng ten huwelijk niet in een huwelijksgemeenschap
valt en evenmin wordt betrokken in enigerlei huwelijksvermogensrechtelijke
verrekening. In het nieuwe versterferfrecht is het aangaan van een huwelijk
niet het aanknopingspunt om de vordering opeisbaar te maken maar om de kinderen
mede tot zekerheid van hun vordering een wilsrecht te geven tot overdracht
van goederen onder voorbehoud van vruchtgebruik. Er is aangeknoopt bij het
huwelijk en niet bij het aangaan van een andere samenlevingsvorm omdat bij
het huwelijk een bestaand uitzicht van de kinderen op goederen verloren kan
gaan doordat bij vooroverlijden van de eigen ouder de stiefouder de goederen
zal krijgen. Door de vorderingen van de kinderen bij hertrouwen van de langstlevende
echtgenoot niet zonder meer opeisbaar te maken maar wel mede tot zekerheid
van hun vorderingen een wilsrecht te geven, komt de voorgestelde regeling
naar haar strekking overeen met de strekking van de meeste testamentaire ouderlijke
boedelverdelingen in de huidige praktijk. Voor de meeste gevallen wordt daarmee
een regeling gegeven waarvoor men niet naar de notaris hoeft en die aansluit
bij de maatschappelijke realiteit.Zoals uit de in het verslag genoemde passages van Asser-Van der Ploeg-Perrick
blijkt, is over de voorwaarde van niet hertrouwen bij testamentaire makingen
in verschillende tijden en door verschillende auteurs uiteenlopend geoordeeld.
Tegenover het stellige oordeel van Perrick dat een dergelijke voorwaarde onzedelijk
is, staat bijvoorbeeld de mening van Luijten, dat een erflater alleszins redelijke
motieven kan hebben voor het stellen van de voorwaarde, zoals het vinden van
een compromis tussen de belangen van de langstlevende echtgenoot en de kinderen
(Klaassen-Eggens-Luijten, blz. 62). Ik ben niet van oordeel dat de inhoud
van de voorwaarde als zodanig onaanvaardbaar is. Uiteindelijk is het echter
aan de rechter om in een concreet geval uit te maken of een bepaling al dan
niet onzedelijk is.De Commissie vraagt vervolgens of de wettelijke verdeling in stand blijft
wanneer een legitimaris zich op zijn legitieme portie beroept. Als een onterfde
legitimaris aanspraak maakt op zijn legitieme portie, zal dit de wettelijke
verdeling inderdaad onverlet laten. Door aanspraak te maken op de legitieme
portie ontstaat voor de legitimaris een vordering op de langstlevende
echtgenoot (artikel 4.3.3.11a lid 1). De legitimaris wordt daarbij niet in
de verdeling betrokken: hij wordt door zijn onterving geen erfgenaam en is
dus ook niet te beschouwen als deelgenoot in de nalatenschap.Op de vraag naar de niet opeisbaarheid van de legitimaire vordering na
de wettelijke verdeling, luidt het antwoord dat de vordering van de legitimaris,
zolang de echtgenoot in leven is en niet in staat van faillissement verkeert,
niet opeisbaar zal zijn krachtens artikel 4.3.3.11a lid 2, zoals dat wordt
voorgesteld bij de zesde nota van wijziging.De leden van de Commissie vragen of de rekenmaatstaf van artikel 4.2A.1.1
lid 4 dient te worden beschouwd als een rente. Dit is inderdaad het geval,
zoals ook blijkt uit onderdeel 3 van de notitie over de fiscale aspecten van
het nieuwe erfrecht bij versterf (nr. 23, blz. 2). Aan de terminologische
verschillen met het oude artikel 4.2A.1.12 lid 6 komt geen andere dan redactionele
betekenis toe. De formulering van laatstgenoemde bepaling kwam ook voor in
artikel 4.3.3.11 lid 6, welke bepaling bij de zesde nota van wijziging wordt
aangepast aan die van artikel 4.2A.1.1 lid 4 en verplaatst naar artikel 4.3.3.11c.Om de fiscale afwikkeling van het voorgestelde erfrecht bij versterf,
met name in die gevallen waarin geheel wordt aangesloten bij het wettelijke
stelsel, zo eenvoudig en inzichtelijk mogelijk te laten verlopen, zal worden
voorgesteld de vorderingen van de kinderen te waarderen als waren ze renteloos
in geval op die vorderingen enkel de verhoging bedoeld in artikel 4.2A.1.1,
vierde lid, wordt toegepast. Het ligt daarbij in de rede dat dezelfde waardering
wordt toegepast indien de erflater bij testament een lagere rente heeft bepaald
dan de wettelijke verhoging of indien een dergelijke lagere rente door de
erfgenamen binnen acht maanden wordt overeengekomen. De verhoging van artikel
4.2A.1.1, vierde lid, of een lagere rente, wordt derhalve bij de waardering
van de verkrijging door de kinderen buiten beschouwing gelaten, en niet in
aanmerking genomen als schuld bij de langstlevende echtgenoot.Gevraagd wordt of het niet toepassen van de inflatiecorrectie van artikel
4.2A.1.1 lid 4 tot gevolg heeft dat de legitieme wordt aangetast. Wanneer
de erflater bij uiterste wilsbeschikking bepaalt dat de vorderingen van de
kinderen in afwijking van artikel 4.2A.1.1 lid 4 niet worden verhoogd met
rente, kan daardoor onder omstandigheden de legitieme portie van een kind
worden geschonden. Dit zal zich zeker niet altijd voordoen, zoals ook in WPNR
6260 (1997), blz. 293, wordt onderkend, doch alleen wanneer de contante waarde
van de niet opeisbare vordering door de renteloosheid minder bedraagt dan
de helft van de waarde van het erfdeel bij versterf van de legitimaris. Dit
zal zich slechts voordoen als de verwachte periode van niet opeisbaarheid
lang is, waardoor de invloed van de rentecomponent zwaarder gaat wegen.Wanneer een kind krachtens de wettelijke verdeling een niet opeisbare
vordering verkrijgt met een rente-aanspraak overeenkomstig de wettelijke maatstaf,
zal zijn legitieme portie daardoor niet worden geschonden. Het kind verkrijgt
immers precies waarop het volgens de wet aanspraak heeft. Op de dienaangaande
gestelde vraag antwoord ik dat dit niet anders is wanneer ten aanzien van
dit kind niet, doch wel ten aanzien van één of meer van zijn
broers of zusters naar boven toe is afgeweken van de wettelijke maatstaf.De verhoging van artikel 4.2A.1.1, vierde lid, is een erfrechtelijke verkrijging.
Zoals hierboven reeds is opgemerkt, leidt een lagere rente dan de wettelijke
verhoging voor de heffing van het successierecht niet tot een andere waarde.
Zowel de wettelijke verhoging als een lagere rente blijft immers buiten beschouwing
voor de waardering van de vorderingen van de kinderen op de langstlevende
echtgenoot. Een hogere rente dan de wettelijke verhoging leidt,
indien deze testamentair is bepaald of door de nabestaanden binnen acht maanden
na het overlijden is overeengekomen, bij de kinderen tot een verkrijging met
een in beginsel hogere waarde; de waarde van de verkrijging van de langstlevende
echtgenoot zal dienovereenkomstig lager worden. Van deze waarden zal worden
uitgegaan bij de berekening van het successierecht.Op grond van de thans geldende bepalingen van de Successiewet 1956, wordt
een rente die na het overlijden van de erflater tussen de langstlevende echtgenoot
en de kinderen wordt overeengekomen, niet in de heffing van successierecht
betrokken. Een dergelijke overeenkomst kan wel aanleiding zijn tot de heffing
van schenkingsrecht.In het nu voorgestelde erfrecht bij versterf neemt een tussen de langstlevende
en de kinderen overeengekomen rente in beginsel dezelfde positie in als een
door de erflater testamentair bepaalde rente. Daarom is de Staatssecretaris
van Financiën van oordeel dat een testamentair bepaalde en een overeengekomen
rente fiscaal in beginsel op gelijke voet moeten worden behandeld en voorts
dat ze beide in beginsel ook in de heffing van het successierecht moeten worden
betrokken. Daarnaast dient echter in de overwegingen te worden betrokken dat
het niet goed bij een versterferfrecht past om de nabestaanden een nadere
aangifte successierecht te laten doen, indien zij geruime tijd na het overlijden
alsnog een rente over de vorderingen van de kinderen overeenkomen. Er is uiteindelijk
voor gekozen om de rente die betrekkelijk kort na het overlijden, te weten
binnen de aangiftetermijn van acht maanden voor het recht van successie, wordt
overeengekomen voor de heffing van het successierecht op dezelfde wijze te
behandelen als de rente die door de erflater testamentair is bepaald. Hiermee
wordt tevens voorkomen dat in deze gevallen vrijwel gelijktijdig een aangifte
voor het successierecht en voor het schenkingsrecht gedaan zou moeten worden.
Een na acht maanden overeengekomen rente wordt niet meer gelijkgesteld met
een door de erflater testamentair bepaalde rente en wordt afzonderlijk beoordeeld
op schenkingsaspecten. Zoals hierna nog zal worden uiteengezet, is het feit
dat de binnen acht maanden overeengekomen rente in aanmerking is genomen bij
de heffing van successierecht van belang voor de eventuele heffing van overdrachtsbelasting
bij de uitoefening van een wilsrecht.De lijn dat het niet bij het erfrecht bij versterf past om de nabestaanden
nog lang na het overlijden met nadere aangiften successierecht te confronteren
zal worden doorgetrokken naar de fiscale gevolgen van de uitoefening van een
wilsrecht. Op grond van de thans geldende bepalingen leidt de uitoefening
van een wilsrecht in het algemeen tot een aanvullende aangifteverplichting
en een herrekening van het in eerste instantie geheven successierecht (artikelen
45, derde lid, en 53 van de Successiewet 1956). De Staatssecretaris van Financiën
en ik zijn van mening dat de uitoefening van de in afdeling 4.2A.1 voorgestelde
wilsrechten kan worden bemoeilijkt indien dat met zich brengt dat de nabestaanden,
vaak na vele jaren, opnieuw een aangifte successierecht moeten doen. Om dit
te voorkomen zal bij de aanpassingswetgeving worden voorgesteld dat de uitoefening
van de genoemde wilsrechten in het kader van het versterferfrecht of in de
uitvoering van een daarmee overeenkomend testament, niet leidt tot een aangifteplicht
of tot een herrekening van het successierecht; schenkingsrecht kan eventueel
wel aan de orde komen.De verhoging van artikel 4.2A.1.1 is een erfrechtelijke verkrijging, zodat
de vordering van het kind, op basis van de huidige bepalingen van de Successiewet
1956, zou moeten worden gewaardeerd met inachtneming van deze verhoging. Hiervoor
is aangegeven waarom het wenselijk is vorderingen die geen hogere rente dragen
dan de genoemde verhoging van artikel 4.2A.1.1 te waarderen als waren ze renteloos.
Bij de aanpassingswetgeving zullen maatregelen worden voorgesteld
om de Successiewet 1956 in deze zin aan te passen.Voor een goed begrip zij opgemerkt dat de bedoelde vordering van een kind
op de langstlevende echtgenoot wordt aangemerkt als een blooteigendom-vruchtgebruiksituatie
in de zin van artikel 18 van de Successiewet 1956 (het kind heeft de blooteigendom
en de langstlevende echtgenoot heeft het vruchtgebruik).Het gecumuleerde bedrag van de verhoging is, evenals iedere andere rente
over de vordering van het kind, in beginsel onderworpen aan de heffing van
inkomstenbelasting op het moment dat dat bedrag wordt voldaan of opeisbaar
wordt. Hierbij merken we op dat in de notitie Fiscale aspecten van het nieuwe
erfrecht bij versterf onder punt vier een aantal maatregelen wordt aangekondigd
om te voorkomen dat de heffing van inkomstenbelasting een beletsel vormt voor
de uitoefening van een wilsrecht.Van een dubbele belastingheffing is in het geval van de wettelijke verhoging
geen sprake omdat de verhoging niet in de heffing van het successierecht wordt
betrokken; het buiten aanmerking laten van de verhoging is wel relevant voor
de vraag welk gedeelte van de volle waarde van de vordering bij de langstlevende
wordt belast als vruchtgebruik en welk gedeelte bij het kind als blote eigendom.Het recht van kinderen om zich, in de in het wetsvoorstel genoemde situaties,
door de langstlevende goederen te laten overdragen onder voorbehoud van een
recht van vruchtgebruik, is een recht dat rechtstreeks uit de wet voortvloeit
en waaraan geen overeenkomst ten grondslag ligt. Onder de huidige fiscale
wetgeving zou, zoals hiervoor reeds is uiteengezet, de uitoefening van een
wilsrecht leiden tot een herrekening van successierecht en een daarmee gepaard
gaande aangifteplicht. In dat stelsel blijft de overdracht van onroerende
zaken ten gevolge van de uitoefening van een wilsrecht op grond van artikel
3, aanhef en sub b van de Wet op belastingen van rechtsverkeer buiten de heffing
van overdrachtsbelasting. Zoals in het antwoord op de genoemde vragen is uiteengezet,
is gekozen voor een stelsel waarbij de uitoefening van de voorgestelde wilsrechten
niet leidt tot de heffing van successierecht. Hieraan is gekoppeld dat de
overdracht van onroerende zaken bij de uitoefening van een wilsrecht slechts
buiten de heffing van overdrachtsbelasting blijft tot een waarde die gelijk
is aan de waarde van de vordering vermeerderd met de rente die voor de heffing
van het successierecht in aanmerking is genomen.Overigens is noch op grond van de verzorgingsgedachte noch vanuit het
systeem van het nu voorgestelde erfrecht duidelijk waarom het wenselijk of
noodzakelijk zou zijn dat onroerende zaken met een hogere waarde dan de vordering
met rente, vrij van overdrachtsbelasting aan de kinderen zouden moeten kunnen
worden overgedragen.Voor alle duidelijkheid merken wij op dat de hier geschetste fiscale regelingen
zullen gelden voor het erfrecht bij versterf of voor de uitvoering van een
daarmee overeenkomend testament. Het staat de erflater uiteraard vrij om,
evenals in de huidige situatie, bij testament een van het versterferfrecht
afwijkende regeling in het leven te roepen.Vervolgens is gevraagd naar de gevolgen van een testamentaire opeisbaarheid
van de vorderingen van de kinderen voor het geval een beroep wordt gedaan
op de Algemene Bijstandswet. Wanneer de vordering van een kind krachtens uiterste
wilsbeschikking van de erflater opeisbaar is geworden als gevolg van een door
de langstlevende echtgenoot gedaan beroep op bijstand, dan valt aan te nemen
dat daarmee door de gemeente voor de bepaling van de omvang van het vermogen
van de echtgenoot geen rekening zal worden gehouden indien de langstlevende
feitelijk – bijvoorbeeld ingevolge een expliciete of impliciete
toezegging van het kind om opeising achterwege te laten – kan blijven
beschikken over zijn vermogen alsof de schulden niet opeisbaar zijn. De door
de erflater vastgestelde opeisbaarheid heeft dan in feite immers geen invloed
op de omvang van de aan de echtgenoot ten dienste staande middelen van bestaan.Een nadere invulling van het begrip waarde in het voorgestelde stelsel
van versterferfrecht, naar de wenselijkheid waarvan de Commissie vraagt, zou,
nu de waardering afhankelijk kan zijn van vele factoren, in zijn algemeenheid
noodzakelijkerwijs vaag zijn, zodat ik van een omschrijving van dit begrip
afzie.Vervolgens vraagt de Commissie naar de toepasselijkheid van artikel 679
van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en de rol van de kantonrechter
en die van eventueel te benoemen deskundigen. In de toelichting op artikel
4.2A.1.3 is vermeld dat de artikelen 166 tot en met 200 van Boek 3 BW en de
artikelen 677 tot en met 680 Rv op de wettelijke verdeling niet van toepassing
zijn. Deze vermelding berust hierop dat de betrokken bepalingen regelingen
geven voor situaties dat een gemeenschap tussen verschillende deelgenoten
aanwezig is, welke vervolgens door de betrokkenen c.q. de rechter wordt verdeeld.
Dit doet zich bij de wettelijke verdeling van artikel 4.2A.1.1 nu juist niet
(meer) voor. Omdat echter de problemen die kunnen rijzen bij de vaststelling
van de gevolgen van de wettelijke verdeling, in belangrijke mate gelijkenis
vertonen met de problemen bij de verdeling van een gemeenschap, zijn in artikel
4.2A.1.3 lid 1 enige regels met betrekking tot gemeenschappen, waaronder artikel
679 Rv, van overeenkomstige toepassing verklaard.De overeenkomstige toepasselijkheid van artikel 679 lid 1 Rv brengt mee
dat partijen een beroep kunnen doen op de kantonrechter voor de benoeming
van een deskundige wanneer zij het daarover in onderling overleg niet eens
worden. Het is echter ook mogelijk dat één der partijen niet
wenst mee te werken aan waardering door een deskundige, maar wenst dat de
kantonrechter zelf de omvang van de vordering vaststelt. De kantonrechter
zal in dat geval zelf een beslissing moeten nemen over de waarde, doch kan
zich daarbij op grond van artikel 679 lid 2 Rv doen voorlichten door een door
hem te benoemen deskundige. De kantonrechter is daarbij op zichzelf niet gebonden
aan het oordeel van de deskundige, doch zal bij zijn oordeel natuurlijk wel
rekening houden met het deskundigenoordeel en daarvan zo nodig in de motivering
blijk geven.Aldus wordt voor de waardering van de vorderingen van de kinderen niet
afgeweken van het systeem van artikel 679 Rv. Partijen zullen in eerste instantie
zelf trachten tot overeenstemming te komen. Lukt dat niet, en worden zij het
ook niet eens over waardering door een deskundige, eventueel te benoemen door
de kantonrechter, dan zal de kantonrechter zelf desverzocht een beslissing
nemen, zo nodig voorgelicht door een deskundige.Naar aanleiding van door de Koninklijke Notariële Broederschap onder
de aandacht van de fracties van de Tweede Kamer gebrachte vragen valt het
volgende op te merken.a. De termijn van 4.2A.1.6 lid 1 is een vervaltermijn. Na het verstrijken
van de termijn kan de echtgenoot van de erflater niet alsnog rechtsgeldig
de wettelijke verdeling ongedaan maken.b. Met het oog op de rechtszekerheid is voor een betrekkelijk korte termijn
gekozen. Door ongedaanmaking worden de kinderen alsnog gerechtigd tot de goederen
van de nalatenschap. Wel moeten zij door de echtgenoot verrichte beschikkingsdaden
eerbiedigen, ook indien deze, onbevoegdelijk, zijn verricht tussen het moment
van ongedaanmaking en het verstrijken van de termijn. Dit rechtvaardigt naar
mijn oordeel het stellen van een betrekkelijk korte termijn. c. Als de termijn voor ongedaanmaking van de wettelijke verdeling is verstreken,
kan de echtgenoot niet alsnog tot ongedaanmaking overgaan. Wel kan de echtgenoot,
zo deze nog geen keuze heeft gedaan omtrent aanvaarding of verwerping van
de nalatenschap, nog overgaan tot verwerping dan wel aanspraak maken op het
voorrecht van boedelbeschrijving.d. Aan de gesignaleerde omstandigheid dat de termijn van artikel 4.2A.1.6
aanvangt op de dag van het openvallen van de nalatenschap terwijl bijvoorbeeld
de in artikel 4.2A.2.8 genoemde termijnen aanvangen met het overlijden van
de erflater, komt geen betekenis toe.De Commissie vraagt een oordeel over de suggestie in WPNR 6260 (1997),
blz. 295, linker kolom, dat de in artikel 4.2A.1.6 lid 1, laatste zin, bedoelde
schriftelijke volmacht een notariële volmacht zou moeten zijn. Deze suggestie
zou ik niet willen volgen. In het algemeen geldt niet de regel dat wanneer
voor een bepaalde rechtshandeling vormvoorschriften zijn gegeven, die vormvoorschriften
mede gelden voor een volmacht tot het verrichten van een dergelijke rechtshandeling
(men zie Asser-Van der Grinten I (De vertegenwoordiging), nr. 26. In het onderhavige
geval ben ik van oordeel dat de belangen van de echtgenoot voldoende beschermd
worden door de eis van een uitdrukkelijke voor dit doel afgegeven schriftelijke
volmacht. De notaris zal in de akte immers moeten verklaren dat hem het bestaan
van de volmacht genoegzaam is gebleken (vergelijk artikel 32 Wet op het Notarisambt).
Ook door de auteurs in het genoemde WPNR-artikel wordt overigens geen duidelijke
voorkeur voor verdergaande eisen in de vorm van notariële tussenkomst
bij de volmacht uitgesproken.Vervolgens wordt gevraagd wat rechtens is als de langstlevende komt te
overlijden voordat de verklaring tot ongedaanmaking van de wettelijke verdeling
is ingeschreven, doch nadat de akte is opgemaakt. Deze situatie zal zich in
de praktijk slechts in zeldzame gevallen kunnen voordoen. Verwacht mag immers
worden dat de notaris ten overstaan van wie de ongedaanmakingsverklaring is
afgelegd, uit oogpunt van een behoorlijke taakvervulling zal zorgen voor onverwijlde
aanbieding ter inschrijving in het boedelregister. Mocht een dergelijk geval
zich niettemin voordoen, dan zal geoordeeld moeten worden dat ongedaanmaking
van de wettelijke verdeling zonder tijdige inschrijving niet tot stand komt.Onder verwijzing naar het hierboven gegeven antwoord op de vraag naar
de wenselijkheid van de termijn van artikel 4.2A.1.6 lid 1 merk ik op dat
het opschorten van het begin van de ongedaanmakingstermijn tot het moment
van kennisneming door de langstlevende echtgenoot van het overlijden van de
erflater uit een oogpunt van rechtszekerheid niet gewenst is. Een belangrijk
verschil met de mogelijkheid om afstand te doen van een huwelijksgemeenschap
(artikel 1:103 en volgende), is gelegen in de gevolgen voor de aansprakelijkheid
voor schulden. Een echtgenoot kan zich door afstand van gemeenschap bevrijden
van aansprakelijkheid voor door de andere echtgenoot aangegane gemeenschapsschulden,
welke aansprakelijkheid krachtens artikel 1:102 betrekking heeft op de helft
van die schulden. Een met deze bevrijding van aansprakelijkheid – ten
koste van het aandeel van de echtgenoot in de gemeenschap – vergelijkbare
situatie doet zich niet voor bij ongedaanmaking van de wettelijke verdeling.
Ongedaanmaking laat onverlet dat de echtgenoot erfgenaam is van de erflater,
en derhalve aansprakelijk voor de nalatenschapsschulden. Wel is zonder wettelijke
verdeling het deel van de schulden waarvoor de echtgenoot aansprakelijk is
kleiner. Bevrijding van aansprakelijkheid voor nalatenschapsschulden kan echter
bereikt worden door de nalatenschap te verwerpen, dan wel – indien de
aansprakelijkheid slechts beperkt hoeft te worden tot de waarde van de nalatenschap – door haar te aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving.
Waar derhalve aan ongedaanmaking van de wettelijke verdeling niet de functie
toekomt van bevrijding van aansprakelijkheid, is het niet bezwaarlijk om haar
aan een strikte termijn van drie maanden te binden. Aansluiting bij artikel
1:104 lid 2 eerste zin, verdient naar mijn oordeel dan ook geen aanbeveling.Wel verdient de termijn aanpassing in verband met de mogelijke toepassing
van artikel 1:417 lid 2 BW (verklaring van rechtsvermoeden van overlijden)
en artikel 1:427 lid 1 BW (vaststelling van overlijden in bepaalde gevallen).
Voor die situaties wordt bij zesde nota van wijzigingen voorgesteld een voorziening
te treffen in een nieuw vierde lid bij artikel 4.2A.1.6. Daardoor zal de termijn
in voorkomende gevallen beginnen te lopen vanaf de dag dat de beschikking,
bedoeld in artikel 1:417 BW of 1:427 BW in kracht van gewijsde is gegaan.Gevraagd wordt of het uitbrengen van een ongedaanmakingsverklaring niet
leidt tot toepasselijkheid van artikel 30 van de Successiewet 1956. Zoals
in de notitie Fiscale aspecten van het nieuwe erfrecht bij versterf onder
punt 2 reeds is opgemerkt wordt in geval de langstlevende echtgenoot de verdeling
van de nalatenschap op grond van artikel 4.2A.1.6 ongedaan maakt, voor de
toepassing van de belastingwetgeving aangenomen dat de wettelijke verdeling
nooit heeft plaatsgevonden. Dit houdt onder meer in dat artikel 30 Sw in dat
geval geen toepassing zal vinden.De vraag of de echtgenoot ook na het verstrijken van de termijn van artikel
4.2A.1.6 nog kan overgaan tot verwerping van de nalatenschap, moet, zoals
hierboven reeds vermeld, bevestigend worden beantwoord, wanneer althans het
recht daartoe niet door aanvaarding is teniet gegaan.Vervolgens wordt gevraagd naar het precieze moment waarop een wilsrecht
van een handelingsonbekwame vervalt, wanneer door zijn wettelijk vertegenwoordiger
met goedkeuring van de kantonrechter van uitoefening is afgezien. In het voorgestelde
artikel 4.2A.1.13 lid 3 is bepaald dat indien met goedkeuring van de kantonrechter
is afgezien van een verzoek als bedoeld in de artikelen 7, 8, 9 en 10 van
afdeling 4.2A.1, een zodanig verzoek nadien niet alsnog kan worden gedaan.
De goedkeuring van de kantonrechter betreft het voornemen met betrekking tot
de uitoefening van een wilsrecht als bedoeld in de artikelen 7, 8, 9 en 10.
Is een voornemen goedgekeurd om wèl gebruik te maken van een wilsrecht,
dan blijft dat wilsrecht vanzelfsprekend tot de feitelijke uitoefening ervan
in stand. Anders ligt dit echter bij het afzien van uitoefening. Het wilsrecht
gaat dan teniet op het moment dat de kantonrechter zijn goedkeuring hecht
aan het voornemen om van uitoefening af te zien. Voor het verbinden van enige
terugwerkende kracht aan de beslissing van de kantonrechter bestaat naar mijn
oordeel geen noodzaak.Overlijdt de handelingsonbekwame voordat de kantonrechter een beslissing
heeft genomen op het verzoek tot goedkeuring van het voornemen met betrekking
tot de uitoefening van een wilsrecht, dan rijst de vraag in hoeverre het wilsrecht
vererft. Voorop staat dat de bevoegdheden krachtens de artikelen 7, 8, 9 en
10 overgaan op de erfgenamen van degene aan wie de bevoegdheid toekomt. In
veel gevallen, namelijk als het kind zelf geen kinderen heeft en ook geen
broers of zusters, zal als enig erfgenaam van de rechthebbende echter zijn
langstlevende ouder optreden, jegens wie het wilsrecht kon worden uitgeoefend.
In dat geval gaat het wilsrecht derhalve door vermenging te niet. Heeft de
rechthebbende andere erfgenamen, en hebben deze niet het vrije beheer over
hun vermogen, dan zullen voor uitoefening door hen de voorschriften van artikel
4.2A.1.13 gelden.Wordt de handelingsonbekwame handelingsbekwaam voordat de kantonrechter
zijn goedkeuring heeft gegeven, dan zal deze goedkeuring verder
achterwege kunnen blijven nu de erfgenaam alsdan zelf de bevoegdheid heeft
om zijn wilsrechten uit te oefenen.Gevraagd wordt vervolgens of het juist is dat de wilsrechten geen hoogstpersoonlijke
wilsrechten zijn. Inderdaad zijn de uit artikel 4.2A.1.7 tot en met 4.2A.1.10
voortvloeiende bevoegdheden niet te beschouwen als hoogstpersoonlijke rechten,
in die zin dat zij slechts door de betrokkenen zelf en niet namens hem door
een wettelijk vertegenwoordiger kunnen worden uitgeoefend. Ook vererving van
de bevoegdheden is mogelijk, waarbij het voor de hand ligt deze als nevenrechten
in de zin van artikel 6:142 op te vatten. Wel is er in artikel 4.2A.1.12 lid
6 een grens gesteld, inhoudende dat bij overdracht van de vordering de bevoegdheden
teniet gaan.De bepaling van de huwelijksvermogensrechtelijke gevolgen van de wilsrechten
zal van geval tot geval moeten worden beoordeeld. Wel kan worden opgemerkt
dat een uit de wettelijke verdeling voortvloeiende vordering van een kind
kan vallen in een huwelijksgemeenschap waarin deze huwt of is gehuwd. De daarbij
behorende bevoegdheid om aanspraak te maken op overdracht van tot de nalatenschap
van de erflater behorende goederen zal in dat geval naar mijn oordeel ook
in de huwelijksgemeenschap vallen.Verdeling van goederen in een ontbonden huwelijksgemeenschap vergt een
levering als voorgeschreven bij overdracht (artikel 3:186 BW). Overdracht
van de vordering doet het wilsrecht teniet gaan (artikel 4.2A.1.12 lid 6).
Wanneer de levering zou geschieden aan degene van wiens zijde de vordering
in de gemeenschap is gevallen, dient deze verdeling niet tot tenietgaan van
het wilsrecht te leiden. De gevallen waarin de vordering aan de andere echtgenoot
wordt toegedeeld zullen naar verwachting betrekkelijk zeldzaam zijn. Doen
zij zich toch voor, dan ligt analogische toepassing van artikel 4.2A.1.12
lid 6 op grond van zijn ratio voor de hand en zal in dat geval het wilsrecht
teniet gaan.Vervolgens worden in het nader eindverslag enige nadere vragen over de
wilsrechten gesteld, naar aanleiding van door de Koninklijke Notariële
Broederschap aan de fracties van de Tweede Kamer voorgelegde vragen.a. Allereerst wordt gevraagd of voor de wilsrechten niet het alternatief
van zakelijke of persoonlijke zekerheid geboden zou moeten worden, nu het
wilsrecht zich niet slechts richt op tot de nalatenschap behorende goederen,
maar ook op goederen die behoren tot de door het overlijden ontbonden huwelijksgemeenschap
(artikel 4.2A.1.12 lid 1). In de vraag wordt er verder op gewezen dat na het
overlijden van de hertrouwde echtgenoot alsnog op overdracht van goederen
aanspraak kan worden gemaakt krachtens het wilsrecht van artikel 4.2A.1.8.Bij de beantwoording van deze vraag zij vooropgesteld dat in afdeling
4.2A.1 voor het versterf-erfrecht een passend evenwicht is bereikt tussen
de belangen van de echtgenoot en van de kinderen. Voor dat evenwicht, waarvoor
inmiddels vanuit de Kamer steun is uitgesproken, zijn de wilsrechten noodzakelijk,
waardoor een kind in bepaalde in de wet omschreven omstandigheden uit de nalatenschap
afkomstige goederen kan verkrijgen.Omtrent de uitoefening van een wilsrecht zullen betrokkenen, zoals tot
uitdrukking komt in artikel 4.2A.1.12 lid 5, in eerste instantie onderling
tot overeenstemming trachten te komen. Daarbij kan een aanbod van de echtgenoot
van de erflater om zekerheid te stellen in plaats van goederen over te dragen,
een rol spelen. Komen betrokkenen er niet uit, dan zal de kantonrechter een
beslissing nemen, daarbij rekening houdend naar billijkheid met de belangen
van ieder van hen. Onder omstandigheden laat het zich voorstellen dat de kantonrechter
beslist dat de echtgenoot niet verplicht zal zijn een van zijn zijde in de
huwelijksgemeenschap gevallen goed over te dragen. Dat kan zich bijvoorbeeld
voordoen bij uit zijn familie afkomstige goederen, waarmee hij
een sterke persoonlijke band heeft. Ook kan een rol spelen of andere goederen,
van de zijde van de erflater in de gemeenschap gevallen, voor overdracht in
aanmerking komen, dan wel of de echtgenoot bereid is voor de vordering zekerheid
te stellen.De bewijsregel van artikel 4.2A.1.12 lid 1 heeft overigens de strekking
om – waar bij de wettelijke verdeling scheiding en deling van de huwelijksgemeenschap
achterwege blijft, zodat niet vastgesteld wordt welke goederen daarvan tot
de nalatenschap van de erflater behoren – discussie te vermijden over
de vraag of overdracht van een tot de huwelijksgemeenschap behorend goed kan
worden geweigerd op grond van de stelling dat tot de nalatenschap van de erflater
slechts diens aandeel in het betrokken goed behoort.Een wettelijke voorziening waardoor de verplichting tot overdracht van
goederen vervalt wanneer zekerheid wordt gesteld, zou het in de regeling van
het erfrecht bij versterf bereikte evenwicht van belangen verbreken.b. Gesignaleerd wordt dat stiefkinderen van de echtgenoot van de erflater
direct na het overlijden van de erflater het wilsrecht van artikel 4.2A.1.9
kunnen uitoefenen, terwijl de eigen kinderen van de echtgenoot pas bij hertrouwen
van hun langstlevende ouder het wilsrecht van artikel 4.2A.1.7 kunnen uitoefenen.
Gevraagd wordt of zulks wel aanvaardbaar is, nu door het uitoefenen van het
wilsrecht door de stiefkinderen de goederen voor de eigen kinderen van de
echtgenoot onbereikbaar worden. Inderdaad is het zo dat, wanneer een erflater
zowel kinderen nalaat van hemzelf en van zijn echtgenoot gezamenlijk als kinderen
uit een eerder huwelijk, laatstgenoemden eerder dan hun halfbroers en halfzusters
aanspraak op overdracht van goederen kunnen maken. Dit vindt zijn grond in
het feit dat zij, anders dan de eigen kinderen van de echtgenoot, niet bij
versterf zullen erven van hun stiefouder. Het vorenstaande neemt echter niet
weg dat een erflater de vrijheid heeft zijn kinderen allen in een gelijke
positie te brengen ten opzichte van zijn langstlevende echtgenoot, door hen
elk in gelijke mate wilsrechten toe te kennen. Die mogelijkheid wordt bij
de zesde nota van wijzigingen uitdrukkelijk geboden in artikel 4.2A.1.12 lid
7, dat de wilsrechten vatbaar verklaard voor uitbreiding, beperking of opheffing
door de erflater.c. Een vervanging van het wilsrecht van artikel 4.2A.1.9 (het «eerste»
wilsrecht) door een aanspraak op zakelijke of persoonlijke zekerheidstelling
door de echtgenoot van de erflater, is niet gewenst. Aldus zou immers tekort
worden gedaan aan de gedachte dat ook kinderen uit een eerder huwelijk van
de erflater aanspraak zouden moeten kunnen maken op goederen uit diens nalatenschap.d en e. Het gevaar dat de wilsrechten gefrustreerd zullen worden door
vervreemding van goederen door de stiefouder laat zich moeilijk in algemene
zin taxeren. Duidelijk is wel dat zonder de regeling van zaaksvervanging iedere
vervreemding van goederen uit de nalatenschap door de echtgenoot van de erflater
het werkingsbereik van de wilsrechten beperkt. Zekerheidstelling biedt daartegen
onvoldoende soelaas, nu daarmee wel de waarde van de vordering verzekerd kan
worden, doch zij geen betekenis heeft voor een aanspraak op goederen. Naar
mijn oordeel zijn de aan zaaksvervanging verbonden bezwaren niet van zodanig
gewicht, dat op grond daarvan van een regeling van zaaksvervanging zou moeten
worden afgezien, terwijl bovendien deze bezwaren door de bewijsregels van
artikel 4.2A.1.12 lid 1 aanzienlijk zijn verminderd. Zowel uit wetenschappelijke
als uit notariële hoek wordt de noodzaak van de zaaksvervanging erkend1.De Commissie vraagt vervolgens of een langstlevende echtgenoot de uitoefening
van een wilsrecht van de kinderen feitelijk onmogelijk, althans zeer onaantrekkelijk
kan maken door de goederen te bezwaren met zakelijke genots- of zekerheidsrechten
ten behoeve van derden. De echtgenoot van de erflater verkrijgt
de goederen van de nalatenschap als eigenaar c.q. rechthebbende. Deze goederen
kunnen door de echtgenoot niet alleen worden bezwaard, doch ook worden vervreemd.
Inderdaad heeft bezwaring tot gevolg dat de uitoefening van wilsrechten ten
aanzien van die goederen minder aantrekkelijk wordt. Dit is inherent aan het
gekozen systeem, waarin de langstlevende echtgenoot volledig rechthebbende
tot de gehele nalatenschap wordt, evenals het geval is bij de huidige praktijk
van de testamentaire ouderlijke boedelverdeling. Wanneer het bezwaren is geschied
teneinde de kinderen in hun hoedanigheid van schuldeisers van de echtgenoot
te benadelen, zullen de kinderen die bezwaring als paulianeus kunnen vernietigen
(artikel 3:45 BW). Verder is denkbaar dat een kind door middel van het leggen
van een conservatoir beslag tot levering voorkomt dat een goed wordt vervreemd
of bezwaard. Daarvoor zal echter wel nodig zijn dat er een concreet uitzicht
bestaat op uitoefening van een wilsrecht dat door vervreemding of bezwaring
zou worden gefrustreerd, terwijl verder vereist is dat de echtgenoot onrechtmatig
handelt, althans in strijd handelt met de uit artikel 6:2 BW voortvloeiende
verplichtingen, door het bedoelde uitzicht niet te respecteren.De leden van de Commissie vragen voorts wat er gebeurt in geval van faillissement
van de langstlevende echtgenoot met een vruchtgebruik ten behoeve van de echtgenoot
na uitoefening van wilsrechten door de kinderen. Kan een nalatenschapscrediteur,
en vervolgens een privé-crediteur van de langstlevende, zich zowel
op het vruchtgebruik als op de «blote» eigendom verhalen? Gevraagd
wordt tenslotte of het geen aanbeveling verdient om bijzondere bewijsregels
in de wet op te nemen ter voorkoming van samenspanning door echtgenoot en
kinderen.Artikel 4.2A.1.2 lid 3 jo. artikel 4.2A.1.11 lid 6 brengt mee dat een
schuldeiser voor een nalatenschapsschuld een kind van de erflater kan aanspreken.
Diens aansprakelijkheid is daarbij beperkt tot een deel, evenredig aan zijn
erfdeel. Uitwinning van het vermogen van het kind voor diens aansprakelijkheid
kan vervolgens plaatsvinden met betrekking tot de door het kind krachtens
een wilsrecht verkregen goederen, waarbij een daarop voorbehouden vruchtgebruik
niet aan de schuldeiser kan worden tegengeworpen. Een nalatenschapscrediteur
kan zich dus voor de aansprakelijkheid van een kind zowel verhalen op de blote
eigendom als het vruchtgebruik, dus in feite op de volle eigendom. Voor de
(volledige) aansprakelijkheid van de echtgenoot van de erflater kan de schuldeiser
zich slechts op het vermogen van de echtgenoot verhalen; zolang er geen wilsrechten
zijn uitgeoefend, kan verhaal worden genomen op alle uit de nalatenschap afkomstige
goederen, na overdracht krachtens wilsrecht is daarvoor verhaal niet meer
mogelijk op de blote eigendom doch slechts op het vruchtgebruik. Voor een
privéschuldeiser van de echtgenoot geldt hetzelfde: verhaal is, na
uitoefening van een wilsrecht en daarop gevolgde overdracht van een goed onder
voorbehoud van vruchtgebruik, slechts mogelijk op het vruchtgebruik van het
goed.In faillissement zou samenspanning veelal weinig effect hebben: voor zover
door overdracht van goederen de vordering van het kind is verminderd, kunnen
schuldeisers van de nalatenschap verhaal nemen op zijn vermogen (artikel 4.2A.1.2
lid 3). Deze uitwinningsmogelijkheid is beperkt tot de eigen aansprakelijkheid
van het kind, maar deze aansprakelijkheid zal juist als er zodanig grote schulden
zijn dat faillissement dreigt, de waarde van de vordering overtreffen. Een
cijfervoorbeeld kan dit verduidelijken. Stel dat een echtgenoot en drie kinderen
erfgenaam zijn in een nalatenschap die goederen omvat met een waarde van 1000,
alsmede schulden ten bedrage van 600. Ieder kind krijgt bij de wettelijke
verdeling een vordering van (1000 – 600): 4 = 100. Ieder kind is aansprakelijk
voor 600 : 4 = 150. Overdracht van goederen door de echtgenoot aan een kind
ter voldoening aan diens vordering van 100 leidt er, bij deze omvang van de
aansprakelijkheid van het kind, toe dat de schuldeisers volledig verhaal kunnen nemen op de overgedragen goederen. Zouden echtgenoot en kind
ondanks het voorgaande niettemin door samenspanning trachten goederen buiten
de boedel te houden, dan zal het kind zijn recht bij tegenspraak door de curator
in een renvooiprocedure hebben te bewijzen. Heeft zich geen situatie voorgedaan
waarin een wilsrecht van artikel 7 of 9 kon worden uitgeoefend, dan kan de
curator zich tegen een gestelde overdracht door de echtgenoot bovendien veelal
teweer stellen door deze als paulianeus te vernietigen met een beroep op artikel
43 lid 1 onder 2 Faillissementswet. Een bijzondere regel als artikel 61 Faillissementswet,
gegeven ter voorkoming dat goederen worden onttrokken aan verhaal door schuldeisers
van een der echtgenoten, acht ik dan ook niet nodig.De Commissie verzoekt om een toelichting op mijn opmerking in de vijfde
nota van wijziging (kamerstukken II 1996/97, 17 141, nr. 21, blz. 13)
dat ik ervan uitga dat de notaris bij zijn advisering zich in de regel bij
de regeling van afdeling 4.2A.1 zal aansluiten en alleen dan afwijkende voorzieningen
zal aanbevelen indien de concrete situatie van de erfgenamen daartoe werkelijk
aanleiding geeft. Ter toelichting merk ik op dat het hier gaat om een verwachting
mijnerzijds, gebaseerd op mijn overtuiging dat met de regeling van afdeling
4.2A.1 een redelijk evenwicht is bereikt tussen de belangen van de langstlevende
echtgenoot enerzijds en de kinderen van de erflater anderzijds. Mijn opmerkingen
zijn niet bedoeld om aan notarissen of erflaters een norm voor te houden,
waarvan zij niet zouden mogen afwijken. Noch de testeervrijheid van de erflater,
noch de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de notaris zijn dan ook in
het geding.De Commissie wil weten of een wilsrecht ook teniet gaat bij overdracht
van de vordering van een kind aan een mede-erfgenaam. Bij overdracht van de
vordering van een kind op de echtgenoot van de erflater gaan de daaraan verbonden
bevoegdheden krachtens de artikelen 4.2A.1.7 tot en met 4.2A.1.10 teniet,
aldus artikel 4.2A.1.12 lid 6. Zoals in de toelichting op blz. 22 opgemerkt,
geldt dit ook bij overdracht aan een mede-erfgenaam. De wilsrechten zijn gegeven
ter bescherming van het belang dat een kind zelf heeft bij het kunnen verkrijgen
van goederen uit de nalatenschap. Wordt de vordering overgedragen, dan kunnen
derhalve de wilsrechten vervallen.Gevraagd wordt vervolgens wat rechtens is indien het wilsrecht wel is
ingeroepen maar (nog) niet gerealiseerd en vervolgens de vordering wordt overgedragen.
Door uitoefening van het wilsrecht ontstaat voor de gerechtigde in plaats
van het wilsrecht een recht op overdracht van goederen uit de nalatenschap.
Dit recht op overdracht is een zelfstandig recht, geen nevenrecht van de vordering
(artikel 6:142 BW), zodat het derhalve niet bij overdracht van de vordering
mee overgaat op de verkrijger. Wel komt de waarde van de goederen bij overdracht
in mindering op de vordering (artikel 4.2A.1.12 lid 2). Bij een – overigens
weinig voor de hand liggende – overdracht van de vordering nadat een
wilsrecht is uitgeoefend doch voordat de echtgenoot van de erflater is overgegaan
tot overdracht van goederen, is de positie van de nieuwe rechthebbende tot
de vordering als volgt: spreekt hij de echtgenoot aan tot betaling, dan zal
deze hem op grond van artikel 6:145 BW de verweermiddelen kunnen tegenwerpen
die ook tegen de oorspronkelijke crediteur konden worden tegengeworpen. De
echtgenoot kan derhalve tegenwerpen dat inmiddels aanspraak is gemaakt op
overdracht van goederen en dus niet mede aanspraak op betaling kan worden
gemaakt, dan wel dat inmiddels overdracht van goederen heeft plaatsgevonden
en de vordering daardoor is verminderd. Het zal evenwel duidelijk zijn dat
het kind, door overdracht van zijn vordering zonder gelijktijdige overdracht
van zijn leveringsrecht ten aanzien van de goederen, zich jegens de nieuwe
rechthebbende doorgaans schuldig zal maken aan wanprestatie. Naar aanleiding van een opmerking van Soons (JBN juli/augustus 1997, blz.
8 l.k.) wil de Commissie vernemen of in geval van zaaksvervanging (analogisch)
ook artikel 1:125, tweede zin, BW geldt met betrekking tot het privé
zijn van een schuld. Artikel 1:125 bepaalt ten aanzien van bepaalde schulden
dat zij niet vallen in een gemeenschap van vruchten en inkomsten. Naar mijn
oordeel komt men aan analogische toepassing niet toe. In de huwelijksgemeenschap
kan een door de echtgenoot aangegane schuld niet vallen, nu deze door de dood
van de erflater is ontbonden. Voor de vraag of door de echtgenoot aangegane
schulden, in plaats van als privé-schulden, kunnen worden beschouwd
als schulden van de nalatenschap geeft de wet in artikel 4.1.3e een uitputtende
regeling. Voor enige analogische toepassing van artikel 1:125 BW is daarnaast
geen plaats.Gevraagd wordt aan te geven waarom geen bijzondere curator hoeft op te
treden voor een handelingsonbekwame bij de uitoefening van de wilsrechten.
Uitgangspunt is, dat bij de uitoefening van wilsrechten ten behoeve van een
minderjarige niet in alle gevallen zonder meer een bijzondere curator behoeft
op te treden. Artikel 1:250 BW gaat er namelijk vanuit, dat niet automatisch
in het geval van strijd van belangen een bijzondere curator moet worden benoemd.
De kantonrechter moet immers ook nog hebben kunnen vaststellen dat hij zodanige
benoeming in het belang van de minderjarige of de onder curatele gestelde
noodzakelijk acht, «daarbij in het bijzonder de aard van deze belangenstrijd
in aanmerking genomen». Dit geeft de kantonrechter derhalve reeds ruimte
om van benoeming van een bijzondere curator af te zien, hetgeen zich in casu
vooral laat denken bij geringere of eenvoudig samengestelde vermogens. Het
enkele feit, dat het de kantonrechter is die over de uitoefening van een wilsrecht
de beslissing neemt vormt op zich al voldoende waarborg dat met de (gerechtvaardigde)
belangen van het onbekwame kind wordt rekening gehouden.De Commissie verzoekt vervolgens om een toelichting op het begrip «eigen
beslissing» in artikel 4.2A.1.13 lid 1, laatste zin. Vanzelfsprekend
neemt de kantonrechter altijd, in de strikte zin des woords, een «eigen
beslissing», óók in het geval hij zijn goedkeuring aan
het voornemen van de wettelijke vertegenwoordiger verleent of daaraan onthoudt.
Inderdaad is met de term «eigen beslissing» bedoeld dat de kantonrechter
ook een andere dan de gevraagde beslissing kan nemen, bijvoorbeeld omdat hij
het voorstel van de wettelijke vertegenwoordiger met het oog op de belangen
van het kind niet aanvaardbaar acht en de wettelijke vertegenwoordiger niet
bereid is gebleken een ander voorstel te doen. De ruimte die de kantonrechter
hier heeft wordt ook hier beheerst door de norm «rekening houdende naar
billijkheid met de belangen van het kind, de andere kinderen aan wie de bevoegdheid
eveneens toekomt en van degene jegens wie het wilsrecht bestaat».Het betrekken van een stiefkind in de wettelijke verdeling krachtens artikel
4.2A.1.14 dient naar mijn oordeel, indien daarnaast althans geen expliciete
erfstelling van het stiefkind heeft plaatsgevonden, te worden opgevat als
een impliciete erfstelling van het stiefkind.Gevraagd wordt mijn oordeel over de opmerking in WPNR 6260 (1997), blz.
303, dat behalve de wilsrechten van de artikelen 9 en 10 van afdeling 4.2A.1
ook de wilsrechten als omschreven in de artikelen 7 en 8 van die afdeling
toepasselijk zijn op de in een wettelijke verdeling betrokken stiefkinderen.
In de toelichting is in verband met het betrekken van een stiefkind in de
wettelijke verdeling bij wijze van voorbeeld gewag gemaakt van de wilsrechten
van artikel 9 en 10. Wanneer stiefkinderen de wilsrechten van de artikelen
9 en 10 kunnen genieten, zullen zij aan de rechten van de artikelen 7 en 8
geen behoefte hebben. De veronderstelling van Van Mourik dat ten aanzien van stiefkinderen ten
aanzien van wie een uiterste wilsbeschikking als bedoeld in artikel 4.2A.1.14
is getroffen de wettelijke regeling van plaatsvervulling van toepassing zal
zijn is, blijkens de tweede zin van artikel 4.2A.1.14 juist.Het in de verdeling betrekken van een stiefkind zal er over het algemeen
niet toe leiden dat de legitieme portie van de legitimarissen in gevaar komt.
Enig cijferen leert dat pas in het geval dat in de wettelijke verdeling het
aantal stiefkinderen het aantal eigen kinderen met minimaal twee overtreft,
het erfdeel van een eigen kind minder zou bedragen dan de helft van het erfdeel
waarop dat eigen kind zonder stiefkinderen aanspraak zou hebben gehad. Uitgaande
van de bij de vijfde nota van wijzigingen aangekondigde uniformering van de
legitieme portie op de helft van het erfdeel bij versterf, zou dan dus een
spanning ontstaan tussen de wettelijke verdeling en de legitieme portie. Zoals
op blz. 23 van de vijfde nota van wijziging aangekondigd, bevat de zesde nota
van wijziging een voorziening die voor de zojuist bedoelde situatie meebrengt
dat de legitieme portie van een eigen kind van de erflater wordt verminderd
tot het uit de wettelijke verdeling voortvloeiende erfdeel (men zie het voorgestelde
artikel 4.3.3.2 lid 3).Zoals ik in het antwoord op de vorige vraag heb toegelicht, maakt de gelijke
behandeling van eigen kinderen en stiefkinderen die mogelijk wordt gemaakt
met artikel 4.2A.1.14 het nodig de legitieme portie voor bepaalde situaties
aan te passen. Het stiefkind behoeft daarvoor niet tot legitimaris te worden
gemaakt, ook niet als te zijnen aanzien een beschikking is gemaakt krachtens
artikel 4.2A.1.14.Een verkrijging door een stiefkind krachtens artikel 4.2A.1.14 is in beginsel
onaantastbaar voor legitimarissen ingevolge het voorgestelde derde lid van
artikel 4.3.3.2. Een uitzondering doet zich voor wanneer niet alleen een stiefkind
in de wettelijke verdeling is betrokken, maar daarnaast een legitimaris is
onterfd. Wanneer deze legitimaris zich op zijn legitieme portie beroept, zal
deze mede ten laste komen van hetgeen het stiefkind toekomt.Zoals hiervoor is toegelicht, maakt de gelijke behandeling van eigen kinderen
en stiefkinderen bij de wettelijke verdeling het nodig de legitieme portie
onder omstandigheden te beperken. De vraag rijst echter of met een beperking
bij de wettelijke verdeling kan worden volstaan. Wanneer twee echtgenoten,
elk met voorkinderen, over en weer besluiten om de eigen kinderen en de stiefkinderen
erfrechtelijk gelijk te behandelen, zal immers slechts één nalatenschap
worden verdeeld overeenkomstig de wettelijke verdeling. Toch zal ook bij de
afwikkeling van de tweede nalatenschap, die van de langstlevende echtgenoot
derhalve, de gelijke behandeling van de eigen kinderen en de stiefkinderen
bescherming verdienen. Er is daarom voor gekozen om te bepalen dat ook verkrijgingen
door een stiefkind anders dan bij een wettelijke verdeling krachtens artikel
4.2A.1.14 door een legitimaris niet zullen kunnen worden aangetast, zolang
maar de legitimaris tenminste de waarde ontvangt die zijn erfdeel bij versterf
had belopen indien het stiefkind een eigen kind van de erflater was geweest.
Door het voorgestelde derde lid van artikel 4.3.3.2 zal de invloed op de legitieme
portie van makingen ten behoeve van stiefkinderen met of zonder wettelijke
verdeling gelijk zijn.Mr. D. van Emden is blijkens zijn bijdrage in NJB 1997/28, blz. 1278–1279,
ervoor beducht dat, zolang een wilsrecht nog niet kan worden uitgeoefend,
«een ouder die kwaad wil ongecontroleerd het erfgeld dat zijn kind toekomt
kan opsouperen». Van Emden doelt daarbij op de ouder die het ouderlijk
gezag over zijn minderjarig kind heeft en op de ouder die curator is van zijn
kind dan wel bewindvoerder in de zin van titel 1.19 BW. Ik meen
dat voor die vrees geen grond is, en wijs daartoe op het volgende.Evenals onder het geldende recht (namelijk in het kader van de testamentaire
ouderlijke boedelverdeling) het geval is, zal de ouder voor zijn of haar medewerking
aan de verplichte boedelbeschrijving van artikel 4.2A.1.4 lid 2 de machtiging
van de kantonrechter behoeven (zie HR 9 september 1988, NJ 1989, 239 en voor
de toepasselijke wetsbepalingen artikel 1:345 lid 1 onder a juncto artikel
1:253k BW, respectievelijk – voor curatele – artikel 1:345 lid
1 onder a juncto artikel 1:386 BW). Bij beschermingsbewind is dit niet anders
(artikel 1:441 lid 2 BW). De kantonrechter kan te allen tijde, uiteraard indien
daarvoor een goede reden is, zekerheidsstelling bevelen, indien de ouder curator
is van zijn kind of indien de ouder het bewind in het kader van titel 1.19
BW over de goederen van het kind voert (artikel 1:363 respectievelijk artikel
1:445 lid 4 BW). De kantonrechter zou daartoe bijvoorbeeld aanleiding kunnen
vinden indien hem signalen van het kind of van derden bereiken die duiden
op verkwisting, waardoor de verzorging van het kind in het gedrang komt. Naar
aanleiding van zulke signalen kan hij overigens ook gebruik maken van zijn
bevoegdheid van artikel 1:354 BW om de ouder of de ouder-curator ten verhore
te doen oproepen (zie voor het beschermingsbewind de overeenkomstige bepaling
van artikel 1:436 lid 5 BW). Veelal blijkt een gesprek met de ouder overigens
voldoende en zijn preventieve maatregelen niet nodig.Voorts geldt dat de ouder, ouder-curator en ouder-bewindvoerder het bewind
over het vermogen van hun kind als een goed bewindvoerder moeten voeren en
dat zij bij slecht bewind voor de daaraan te wijten schade aansprakelijk zijn
(artikel 1:253j BW, respectievelijk artikel 1:337 lid 2 juncto artikel 1:386
BW, respectievelijk artikel 1:444 BW).De suggestie van Van Mourik in zijn naschrift bij de bijdrage van mr.
van Emden heeft betrekking op de situatie dat een wilsrecht reeds is ontstaan.
Daarvoor geeft artikel 4.2A.1.13 een regeling.Tenslotte merk ik in verband met de desbetreffende suggestie van mr. Van
Emden nog op, dat de ouder die na overlijden het ouderlijk gezag alleen uitoefent,
niet tot een periodieke rekening kan worden verplicht: artikel 1:359 BW geldt
blijkens artikel 1:253j BW voor zodanige ouder niet. Het opleggen van een
verplichting tot periodieke rekening over het bewind aan de ouder-curator
is, blijkens de bewoordingen van artikel 1:359 niet de regel, maar –
naar ik meen terecht – uitzondering.Gevraagd wordt naar de taak van de kantonrechter bij goedkeuring van een
boedelbeschrijving. Artikel 4 van afdeling 4.2A.1 schrijft voor dat, indien
de echtgenoot of een kind niet het vrije beheer over zijn vermogen heeft,
een boedelbeschrijving moet worden opgemaakt die, indien zulks bij onderhandse
akte plaatsvindt, de goedkeuring van de kantonrechter behoeft. De vraag of
de onderhandse akte de goedkeuring van de kantonrechter behoeft, heb ik nogmaals
overwogen. Het vereiste van goedkeuring door de kantonrechter zou inderdaad
betekenen dat er in alle gevallen een inhoudelijk onderzoek naar de juistheid
van de boedelbeschrijving zou moeten plaatsvinden. Artikel 1:338 lid 3 BW
schrijft echter voor de daarbedoelde boedelbeschrijving door de voogd en de
curator geen goedkeuring door de kantonrechter voor. Hiervoor bleek verder
dat voor het meewerken aan een boedelbeschrijving namens een persoon die het
vrije beheer mist over zijn vermogen, reeds machtiging door de kantonrechter
vereist is. Daarom kan naar ik meen van de eis van goedkeuring door de kantonrechter
worden afgezien. Wel zal het nuttig zijn, indien een afschrift van de boedelbeschrijving
ter griffie van het kantongerecht van de woonplaats van de echtgenoot of het
kind wordt ingeleverd. Zij stelt de kantonrechter in staat te overwegen of
er aanleiding is gebruik te maken van zijn ambtshalve bevoegdheid om te bepalen
dat de boedelbeschrijving toch bij notariële akte dient te geschieden.
Dit zou bijvoorbeeld het geval kunnen zijn bij grotere of meer ingewikkeld
samengestelde vermogens. De nota van wijziging bevat de terzake nodige wijzigingen
van artikel 4.2A.1.4 lid 2.Naar aanleiding van de desbetreffende vraag merk ik op dat de consistentie
van de regeling geenszins in het geding is door het feit dat de erflater wèl
de wilsrechten van de kinderen kan beperken, terwijl de echtgenoot van de
erflater wegens de voorgestelde regeling van de zaaksvervanging niet de mogelijkheid
heeft om door vervreemding van goederen te voorkomen dat een wilsrecht ontstaat.
De positie van de erflater ten opzichte van de nalatenschap is namelijk een
volledig andere dan die van de echtgenoot als erfgenaam. De testeervrijheid
van de erflater omvat mede dat aan de kinderen slechts een niet opeisbare
vordering zonder wilsrechten tot verkrijging van goederen kan worden toegekend.
Dat de echtgenoot het ontstaan van wilsrechten niet kan voorkomen, staat daar
los van: gegeven het feit dat aan een kind een niet opeisbare vordering toekomt
op de echtgenoot van de erflater, verbindt de wet daaraan – tenzij de
erflater anders beschikt heeft – wilsrechten. Het gaat niet aan dat
deze wilsrechten door de echtgenoot zouden kunnen worden uitgehold door vervreemding
van de goederen ten aanzien waarvan de wilsrechten zijn gegeven. Uitholling
wordt daarom voorkomen door een regel van zaaksvervanging.De Commissie heeft gevraagd of niet te overwegen ware in de wet uitdrukkelijk
te bepalen welke bepalingen van afdeling 4.2A.1 regelend dan wel dwingend
recht zijn. Deze suggestie van de Commissie neem ik gaarne over. Het resultaat
is dan als volgt. De nalatenschap zal geheel volgens afdeling 4.2A.1 worden
afgewikkeld indien de erflater – indien hij een echtgenoot en kinderen
achterlaat – geen uiterste wilsbeschikkingen heeft gemaakt. De erflater
heeft ingevolge lid 1 van artikel 4.2A.1.1 de mogelijkheid om de regeling
van de wettelijke verdeling geheel uit te sluiten, met als gevolg dat zijn
echtgenoot en de kinderen de nalatenschap zelf zullen moeten verdelen. Daarnaast
heeft de erflater de mogelijkheid om zijn nalatenschap wel overeenkomstig
de wettelijke verdeling te laten verdelen, doch onder afwijking van één
of meer onderdelen daarvan, waar de wet zulks uitdrukkelijk toelaat. Zo kunnen
ingevolge artikel 4.2A.1.1 lid 3 de gronden voor opeisbaarheid van de vordering
van een kind op de echtgenoot van de erflater worden uitgebreid en kan de
erflater ingevolge lid 4 van dezelfde bepaling beschikkingen treffen met betrekking
tot de rente op de vordering van een kind. Verder kunnen de wilsrechten van
de artikelen 4.2A.1.7 tot en met 4.2A.1.10 worden uitgebreid, beperkt of opgeheven.
Tenslotte kan de erflater ingevolge artikel 4.2A.1.14 een stiefkind als eigen
kind in de wettelijke verdeling betrekken.Van de overige bepalingen van afdeling 4.2A.1 kan door de erflater niet
worden afgeweken. De erflater kan bijvoorbeeld niet bepalen dat de echtgenoot
niet jegens de kinderen verplicht zal zijn tot voldoening van de nalatenschapsschulden.
Evenmin kan de erflater bepalen dat ondanks aanwezigheid van een minderjarig
kind geen boedelbeschrijving hoeft te worden gemaakt. Titel 2A – Afdeling 2Gevraagd wordt naar de reikwijdte van het begrip «de woning, die
ten tijde van het overlijden door de erflater en zijn echtgenoot tezamen of
door de echtgenoot alleen bewoond werd» in artikel 4.2A.2.2 lid 1. Dit
begrip zal in voorkomende gevallen met inachtneming van alle omstandigheden
moeten worden beoordeeld. Aansluiting bij het vergelijkbare begrip woning
in artikel 1:88 BW ligt daarbij wel in de rede. Een verschil met genoemde
bepaling is dat daar sprake is van «een» woning die gezamenlijk
of door de echtgenoot alleen bewoond wordt, waarmee bedoeld is mede een «tweede
woonmilieu» in te sluiten, zoals zich bijvoorbeeld voordoet wanneer
de ene echtgenoot voor zijn werk door de week in een andere woning verblijft
dan de rest van het gezin. Het zal duidelijk zijn dat het toestemmingsvereiste
van artikel 1:88 betrekking dient te hebben op het gehele woonmilieu van de
echtgenoten, terwijl het voor de toepassing van artikel 4.2A.2.2 niet nodig
is dat de echtgenoot van de erflater aanspraak kan maken op het vruchtgebruik
van zowel een eerste als een tweede woning. In twijfelgevallen ligt het voor
de hand dat een vruchtgebruik wordt verkregen op de woning waar de echtgenoot
doorgaans verbleef, doch hier zal uiteindelijk de rechter in het concrete
geval een beslissing moeten nemen. Voor wat betreft het vakantiehuisje, de
kampeerwagen of de boot waar de erflater en de echtgenoot een aanzienlijk
deel van hun tijd doorbrachten, valt op te merken dat deze gevallen doorgaans
buiten de werkingssfeer van artikel 4.2A.2.2 zullen vallen, althans wanneer
er een andere woning valt aan te wijzen waar de echtgenoot alleen of tezamen
met de erflater vaker verbleef.De Commissie vraagt wat het gevolg is als een termijn als genoemd in artikel
4.2A.2.4 leden 2 en 3 en artikel 4.2A.2.8 door onbekendheid met het overlijden
van de erflater ongebruikt zijn verlopen. De termijnen van artikel 4.2A.2.4
en artikel 4.2A.2.8 zijn fatale termijnen: na het verstrijken ervan kan niet
alsnog aanspraak worden gemaakt op het vruchtgebruik krachtens de artikelen
4.2A.2.2 en 4.2A.2.3 of de sommen ineens van artikel 4.2A.2.6 en artikel 4.2A.2.7.
Onbekendheid met het lopen van de termijn brengt daarin geen verandering,
nu daardoor de rechtszekerheid voor de diverse belanghebbenden bij een nalatenschap
in het gedrang zou komen. Het doen aanvangen van de termijn op de dag dat
de langstlevende kennis neemt van het overlijden van de erflater zou ook betrekkelijk
willekeurig zijn, aangezien het zich goed kan voordoen dat een somgerechtigde
op een eerder of later tijdstip kennis krijgt van het overlijden.Voor de situatie van de artikelen 1:417 lid 2 BW (verklaring van rechtsvermoeden
van overlijden) en artikel 1:427 lid 1 BW (vaststelling van overlijden in
bepaalde gevallen) worden in de zesde nota van wijziging wel voorzieningen
voorgesteld (artikel 4.2A.2.10a).Gevraagd wordt vervolgens naar de reikwijdte van het recht op overdracht
van bedrijfsgoederen ingevolge artikel 4.2A.2.9. Voor toepasselijkheid van
artikel 4.2A.2.9 wordt niet onderscheiden tussen goederen die geheel dienstbaar
zijn aan het voort te zetten bedrijf en goederen die dat slechts voor een
deel zijn. Een dergelijk onderscheid valt ook niet in het algemeen te maken.
Aan te nemen valt dat de praktijk hier zijn weg wel zal vinden; daarbij geldt
natuurlijk dat overneming van goederen die slecht gedeeltelijk dienstbaar
zijn aan het bedrijf voor de voortzettende persoon kostbaar is, nu hij tevens
zal moeten betalen voor het niet aan het bedrijf dienstbare deel. Onder omstandigheden
zal de kantonrechter door het treffen van een nadere regeling een redelijk
resultaat bereiken, bijvoorbeeld door aan de verplichting tot overdracht een
voorwaarde te verbinden dat aan de overdragende persoon bepaalde rechten zullen
toekomen.Naar aanleiding van de vraag in hoeverre aansluiting dient te worden gezocht
bij het fiscale begrip bedrijfsvermogen, merk ik op dat het begrip ondernemingsvermogen
uit de Wet op de inkomstenbeslasting 1964 veelal dezelfde goederen zal omvatten
als de goederen die vallen onder het bereik van artikel 4.2A.2.9. Het is echter
mogelijk dat ten aanzien van een bepaald goed dat zich als het ware op de
grens bevond van het ondernemingsvermogen en het privévermogen van
de erflater, en ten aanzien waarvan de erflater gebruik heeft gemaakt van
de mogelijkheid om het tot zijn privévermogen te rekenen, door de kantonrechter
toch toepassing wordt gegeven aan artikel 4.2A.2.9, indien degene
die het bedrijf voortzet het goed daarvoor toch nodig heeft. Ook het omgekeerde
zal zich kunnen voordoen bij de in artikel 4.2A.2.9 aan de kantonrechter gegeven
bevoegdheid.Wanneer tot het bedrijf mede een zogenaamde «eigenlijke» dienstwoning
behoorde, zal deze mede begrepen zijn onder de in artikel 4.2A.2.9 bedoelde
goederen, zodat de verplichting tot overdracht mede betrekking kan hebben
op die dienstwoning. Verwacht mag worden dat de kantonrechter geen verplichting
tot overdracht zal opleggen zonder acht te slaan op de belangen van een in
de dienstwoning verblijvende werknemer.Naar aanleiding van vragen van Soons heeft de Commissie enige vragen gesteld
over de voortzetting van een beroep of bedrijf van de erflater. a en b. De vraag wanneer sprake is van de voortzetting van een door de
erflater uitgeoefend beroep of bedrijf, laat zich niet in algemene zin beantwoorden,
doch zal van geval tot geval met inachtneming van de omstandigheden van het
geval moeten worden beantwoord. Beslissend zal moeten zijn of de identiteit
van de door de erflater gevoerde onderneming – beroep of bedrijf –
bewaard blijft. Een richtsnoer zal gevonden kunnen worden in de regeling voor
overgang van ondernemingen in artikel 7:662 BW (voorheen artikel 7A:1639aa
BW) en volgende, alsmede de omtrent die regeling bestaande literatuur en jurisprudentie,
waaronder bijvoorbeeld Hof van Justitie EG 18 maart 1986, NJ 1987, 502. Intussen zal in vele gevallen volstrekt duidelijk zijn dat en door wie
een beroep of bedrijf wordt voortgezet, omdat daaromtrent reeds voor het overlijden
van de erflater duidelijke afspraken door betrokkenen zijn gemaakt. Indien
niets geregeld is, kan de vraag rijzen op welke wijze kan worden vastgesteld
wie het beroep of bedrijf zal voortzetten. Artikel 4.2A.2.9 verschaft niet
zelf een recht op voortzetting van een door de erflater uitgeoefend beroep
of bedrijf. Het kan zijn dat de erflater bij uiterste wilsbeschikking heeft
verklaard wat zijn uiterste wil terzake is, en de uitvoering daarvan door
erfstelling of legaten vergemakkelijkt. Ontbreken dergelijke regelingen, dan
kunnen erfgenamen onderling de voortzetting bij overeenkomst regelen. Rijst
er terzake een geschil, dan zal dit uiteindelijk op de voet van artikel 3:185
door de rechter moeten worden beslist.c. Niet vereist is dat het beroep of bedrijf door de erflater tot zijn
dood is voortgezet. Er kunnen gevallen zijn dat de erflater reeds voor zijn
overlijden, bijvoorbeeld in verband met ziekte, de uitoefening van het bedrijf
heeft opgeschort. Voor de toepassing van artikel 4.2A.2.9 is beslissend dat
degene die om overdracht verzoekt, het beroep of bedrijf «voortzet».
Men vergelijke mijn opmerkingen terzake in de toelichting bij de vijfde nota
van wijziging, blz. 25. Titel 5 – Afdeling 1Twee vragen zijn door de Commissie gesteld met betrekking tot inschrijving
van bepaalde gegevens in het boedelregister.a. Het komt niet wenselijk voor om de eis te stellen dat in het boedelregister
de overlijdensakte van de erflater is ingeschreven alvorens een verklaring
van erfrecht of van executele kan worden afgegeven. Een verklaring van erfrecht
of van executele dient soms met spoed te kunnen worden afgegeven om bepaalde
rechtshandelingen mogelijk te maken die geen uitstel kunnen lijden. Het zou
niet praktisch zijn om de afgifte van bedoelde verklaringen afhankelijk te
maken van een vormvereiste als inschrijving van de overlijdensakte in het
boedelregister.b. Ook de vraag of de verklaring van erfrecht of van executele ingeschreven
dient te worden in het boedelregister, wordt door mij niet bevestigend beantwoord.
De functie van de verklaring van erfrecht of van executele is
hierin gelegen dat zij de erven of de executeur-testamentair als zodanig tegenover
schuldenaren legitimeert. Inschrijving in het boedelregister is daarvoor niet
nodig of wenselijk. Naar aanleiding van uit de Koninklijke Notariële Broederschap afkomstige
vragen over artikel 1:102 BW en over de bevoegde rechter in zaken van erfrecht,
antwoord ik als volgt.a. Artikel 1:102 BW leidt ertoe dat na ontbinding van de huwelijksgemeenschap
een echtgenoot voor de helft aansprakelijk wordt voor de gemeenschapsschulden
waarvoor hij voor de ontbinding niet aansprakelijk was. De bepaling geldt
ook in geval van ontbinding door overlijden van een echtgenoot. Alsdan zullen
de schulden van de echtgenoot van de erflater derhalve aanleiding geven tot
een aansprakelijkheid ingevolge artikel 1:102. In dat geval behoren de met
deze aansprakelijkheid corresponderende schulden gewoon tot de schulden der
nalatenschap (waaraan niet afdoet dat zij eerst met de dood van de erflater
ontstaan). Als schulden der nalatenschap zijn deze schulden geheel onderworpen
aan de regeling van artikel 4.2A.1.2. Artikel 1:102 is dus niet op enigerlei
wijze hinderlijk voor kinderen die betrokken zijn in de wettelijke verdeling.b. Gezien het antwoord op de vorige vraag verdient het naar mijn oordeel
geen aanbeveling te bepalen dat artikel 1:102 BW in geval van de wettelijke
verdeling – naar met de vraag bedoeld zal zijn – geen toepassing
vindt. Overigens verdient wel opmerking dat het huwelijksvermogensrecht, en
daarmee artikel 1:102 BW, onderwerp vormt van onderzoek naar aanleiding van
een daartoe strekkende toezegging van de Staatssecretaris van Justitie in
het kader van de parlementaire behandeling van de Wet van 5 juli 1997 tot
wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering in verband met opneming daarin van bepalingen voor het geregistreerd
partnerschap (Stb. 324).c. De vraag of het geen aanbeveling verdient de kantonrechter in alle
zaken van erfrecht als absoluut bevoegde rechter aan te wijzen, beantwoord
ik ontkennend. In concrete gevallen als in de artikelen 4.2A.1.3 en 4.2A.1.11–13,
maar ook in afdeling 4.2A.2, is de kantonrechter bevoegd verklaard. Van de
wenselijkheid van een algemene afwijking van de uit de Wet R.O. voortvloeiende
bevoegdheidsverdeling tussen kantonrechter en rechtbanken is mij niet gebleken.
Verder zou het scheppen van een algemene bevoegdheid van de kantonrechter
in zaken van erfrecht een ingrijpende stap betekenen die het kader van de
onderhavige nota van wijziging verre te buiten zou gaan.Van de voorspelling van A.J.M. Nuytinck (FJR 1997/5, blz. 105 in fine)
dat het nieuwe erfrecht op zijn vroegst op 1 januari 2002 wordt ingevoerd,
heb ik natuurlijk met belangstelling kennis genomen. Ook mij is er veel aan
gelegen de invoering zo spoedig mogelijk te doen plaatsvinden. Ik spreek de
hoop uit dat een en ander bij een voortvarende aanpak ook eerder dan 2002
kan worden voltooid. Aanwijzingen voor de regelgevingAanwijzing 123 voor de regelgeving brengt naar mijn gevoelen niet mee –
ook niet naar de geest – dat een begripsbepaling aan de materiële
regeling vooraf dient te gaan. In dit geval maakt bovendien reeds de aanhef
van titel 4.2A duidelijk dat de van tafel en bed gescheiden echtgenoot daaraan
geen rechten ontleent. Als bijlage bij deze nota is een doorlopende tekst van Boek 4 gevoegd,
waarin de bij het onderhavige wetsvoorstel voorgestelde wijzigingen zijn verwerkt,
inclusief de wijzigingen uit de zesde nota van wijzigingen die deze nota vergezelt.1De Minister van Justitie,W. SorgdragerXNoot1Men vergelijke Luijten, Van Mourik en de commissie Erfrecht, WPNR 6260
(1997) blz. 300, l.k., alsmede Van Mourik, JBN juli/augustus 1997, blz. 7.XNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-17141-25.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl