Financiële verslaggeving door verzekeringsmaatschappijen; Nota 'Financiële verslaggeving door verzekeringsmaatschappijen'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26489, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

27-04-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

26489 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamSAMENVATTINGRegelgeving en internationaal kaderAnalyse van de praktijkDe toezichtsdimensieInformatievoorziening ten behoeve van het bredere publiekVervolgtraject1. Financiële verslaggeving in het kader van toezicht
en transparantie 1.1. Inleiding1.2. Toezicht1.3. Transparantie2. Regelgeving en internationaal kader2.1. Algemene verslaggevingsregels en verzekeringswetgeving2.2. Richtlijn verzekeringsmaatschappijen van Raad voor
de Jaarverslaggeving (RJ)2.3. Integratie van verzekeraars in een groep en internationalisatie2.4. Internationaal kader2.4.1. IASC, algemeen2.4.2. IASC: financiële instrumenten en verzekeringscontracten2.5. Ontwikkelingen in de bancaire sector2.6. Samenvatting3. De praktijk van de financiële verslaggeving van
verzekeraars3.1. Het inzichtvereiste in de praktijk3.2. Conclusies over harmonisatie van grondslagen4. De toezichtsdimensie 4.1. Belang van staten en waarderingsgrondslagen voor
het toezicht 4.2. Gevolgen van harmonisatie voor solvabiliteitseisen4.3. Verhouding tussen staten en jaarrekening4.4. Vervolgtraject toezicht5. De informatievoorziening ten behoeve van het bredere
publiek 5.1. Gebruikers publieke staten5.2. Wensen ten aanzien van publieke staten6. Conclusies en vervolgactie 6.1. Speelveld6.2. Inzicht6.3. Toezicht6.4. Specifieke aspecten van de publieke staten6.5. SlotBIJLAGE 1 SPECIFIEKE ONDERDELEN VAN DE JAARREKENING VAN VERZEKERAARSA.1. Specifieke waarderingsvoorschriften voor onderdelen
van de balansA.1.1. BeleggingenA.1.2. Technische voorzieningenA.1.3. GoodwillA.2. Concrete voorschriften voor de resultatenrekeningA.2.1. OmzetA.2.2. Resultaatbepaling en beleggingenA.2.3. Resultaatbepaling en technische voorzieningenA.3. Inrichting jaarrekeningBIJLAGE 2 OVERZICHT VERSTREKTE INFORMATIE IN PUBLIEKE STATENInhoud publieke staten
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26489Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 84 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 489Financiële verslaggeving door verzekeringsmaatschappijennr. 2NOTA SAMENVATTINGDeze nota gaat over de financiële verslaggeving van verzekeraars. Zij bevat een analyse van de huidige stand van zaken en identificeert
de vervolgstappen.De aanleiding voor de analyse is drieledig. De primaire aanleiding is
een toezegging aan de Tweede Kamer om de financiële verslaggeving van
verzekeraars te bezien. Dit vormt een onderdeel van de diverse trajecten die
het toezichtskader voor verzekeraars betreffen, waaronder b.v. ook de uitbreiding
van de bevoegdheden van de Verzekeringskamer. Een tweede aanleiding voor deze
nota vormt de bevordering van de transparantie op financiële markten,
een ander terrein waarop belangrijke initiatieven worden ontplooid. Polishouders
en beleggers hebben immers belang bij transparante financiële verslaggeving.
Tenslotte vraagt de internationalisering van de financiële markten in
toenemende mate om inzichtelijke en vergelijkbare verslaggeving en is het
derhalve van belang te bezien in hoeverre de Nederlandse verslaggevingspraktijk
hierop aansluit.Bij de voorbereiding van deze rapportage is gebruik gemaakt van de inzichten
van betrokken partijen en deskundigen alsmede van een door prof. A. Oosenbrug
in opdracht van het Ministerie van Financiën uitgevoerd onderzoek naar
de informatiewaarde van externe financiële verslagen van verzekeringsmaatschappijen. Regelgeving en internationaal kaderGelet op de verscheidenheid aan eisen en bepalingen die bestaat ten aanzien
van de verslaggeving wordt in de nota allereerst ingegaan op de wettelijke
eisen, in de praktijk ontwikkelde richtlijnen, het internationale kader en
de hieraan ten grondslag liggende beginselen. Verzekeringsmaatschappijen verstrekken
informatie over hun financiële positie in de (jaarlijks bij de Verzekeringskamer
in te dienen) staten, in de jaarrekening, en waar relevant ook in de groepsjaarrekening.
Zowel de verzekeringswetgeving (Wtv 1993) als de algemene verslaggevingsregels
voor rechtspersonen (het BW) zijn relevant. Het algemene verslaggevingskader
is gebaseerd op het «inzichtvereiste» : de jaarrekening dient
een getrouwe, duidelijke en stelselmatige weergave van vermogen en resultaat
van het boekjaar te bevatten. In de verzekeringswetgeving speelt daarnaast
ten aanzien van de financiële verslaggeving het prudentiebeginsel een
belangrijke rol.Van belang is tevens dat in internationaal verband wordt gewerkt aan een
standaard voor de wijze van verslaggeving van verzekeringscontracten, met
als doel een realistisch beeld te geven van vermogen en resultaat van de onderneming. Analyse van de praktijkStartend vanuit de bovengenoemde beginselen en vereisten, en de internationale
denkrichting is geanalyseerd hoe de verslaggeving van verzekeraars zich hier
in de praktijk toe verhoudt. De analyse betreft de belangrijkste onderdelen
van balans en resultatenrekening. Hoewel vaak dezelfde specifieke waarderingsgrondslagen
worden toegepast, blijkt dat zich in de praktijk ook veel verschillen voordoen.
Voorbeelden hiervan zijn de vaststelling van de voorzieningen en de wijze
waarop de beleggingsopbrengsten worden verantwoord. Deze verschillen kunnen
soms worden teruggevoerd op uiteenlopende verslaggevingsomstandigheden, maar
kunnen ook gebaseerd zijn op verschillen in oordeel van de verzekeraar in
kwestie over de geschiktheid van bepaalde grondslagen.De praktijkanalyse leert dat in het algemeen de verslaggevingspraktijk
in Nederland goed is ontwikkeld, doch schetst vanuit drie invalshoeken aanleiding
tot het bezien van mogelijkheden tot harmonisatie:– De verhouding tussen het inzichtvereiste en het prudentiebeginsel.
Verzekeraars geven doorgaans de voorkeur aan het opstellen van één
financieel verslag (éénsporige verslaggeving), dat voldoet aan
alle toepasselijke regelgeving. Dit is op zich een logisch streven dat niet
zonder meer tot problemen hoeft te leiden. Het risico bestaat evenwel dat
op onderdelen één of beide invalshoeken onvoldoende tot hun
recht komen. Het is dus zaak om transparante verslaggeving te combineren met
adequate voorzichtigheidseisen.– De vele keuzemogelijkheden die het wettelijke kader biedt ten
aanzien van de te hanteren waarderingsgrondslagen. De diversiteit in de praktijk
maakt het lastig om te komen tot een onderlinge vergelijking van bedrijven.
Een zekere harmonisatie kan bijdragen aan een toename van de vergelijkbaarheid,
en kan tevens voorkomen dat de resultaten te zeer afhankelijk worden van de
door de verzekeraar gemaakte keuzes op het gebied van waarderingsgrondslagen.
Daarbij kan een zekere mate van flexibiliteit van belang zijn, b.v. om rekening
te houden met verschillen tussen aanbieders. Het is dus van belang om uniformiteit
en flexibiliteit op adequate wijze tot hun recht te laten komen.– De volgtijdelijke consistentie in de financiële verslaggeving,
die van belang is voor een goed begrip van de ontwikkeling van de financiële
positie in de tijd. De laatste jaren blijken verzekeringsondernemingen nogal
frequent stelselwijzigingen door te voeren. De vraag of hierbij altijd sprake
is van de wettelijk vereiste «gegronde redenen» kan niet in het
algemeen worden beantwoord; hiervoor is nader onderzoek nodig. De toezichtsdimensieDe praktijk van de verslaggeving is uiteraard ook van groot belang voor
de Verzekeringskamer. De nota schetst de belangrijke functie van de staten
in het toezichtsstelsel en geeft aan dat ook vanuit deze invalshoek het wenselijk
is de mogelijkheden tot standaardisatie te bezien. Gelet op het nauwe raakvlak
met de solvabiliteitseisen die gelden voor verzekeraars, komt daarbij naar
voren dat de (internationale) ontwikkeling naar meer realistische verslaggeving
moet worden gecombineerd met flankerende voorschriften ter bewaking van de
prudentie. Informatievoorziening ten behoeve van het bredere publiekEen deel van de bij de Verzekeringskamer in te dienen staten is openbaar.
Laatste onderdeel van de analyse in de nota betreft de eisen die aan het publieke
deel van de staten kunnen worden gesteld. Hiervoor is het van belang dat de
financiële informatie over verzekeraars de relevante gegevens bevat,
zo veel mogelijk onderling vergelijkbaar is, op een overzichtelijke wijze
wordt gepubliceerd en eenvoudig beschikbaar is. In aanvulling op het bovenstaande
kan daarbij gedacht worden aan de ontwikkeling van eenvoudig te interpreteren
aanvullende overzichten. VervolgtrajectDe nota schetst tenslotte de vervolgacties die samenhangen met de bevindingen
rond de verslaggevingspraktijk. Mede gezien de technische complexiteit van
de materie is zorgvuldigheid vereist. Tevens zijn daarbij de kenmerken van
het speelveld relevant, zowel de nationale aspecten (de historische ontwikkeling
van het verslaggevingsrecht) als de internationale (de bestaande EU-regelgeving,
alsmede de ontwikkeling in de richting van een meer transparante verslaggeving).
De vervolgacties betreffen:– Het samenstellen van een kleine werkgroep van deskundigen die
wordt uitgenodigd zo concreet mogelijke aanbevelingen te formuleren voor zowel
de verzekeringsondernemingen, de toezichthouder als de wetgever, gebaseerd
op de in de bijlage van de nota geschetste oplossingsrichting voor specifieke
waarderingsgrondslagen.– Een nadere verkenning op het gebied van stelselwijzigingen en
onderzoek naar de verschillen tussen verslaggevingsregels binnen de diverse
onderdelen van de financiële sector.– In de sfeer van het toezicht zal de Verzekeringskamer de ontwikkelingen
op verslaggevingsterrein betrekken bij lopende trajecten zoals de «Actuariële
principes». Voorts zal de Verzekeringskamer een studie starten inzake
herziening van de staten. In de toezichtspraktijk wordt adequate invulling
gegeven aan de bestaande bevoegdheid tot het doen van concrete aanbevelingen
voor de in de staten gehanteerde verslaggeving.– Tenslotte worden enkele mogelijkheden geschetst voor de verzekeringssector
om initiatieven te ondernemen inzake de informatievoorziening aan het bredere
publiek. 1. Financiële verslaggeving in het kader van toezicht
en transparantie 1.1. InleidingInternationale ontwikkelingen vormen een belangrijke bron voor de dynamiek
van de markt voor verzekeringsproducten. De toenemende globalisering van financiële
markten, de totstandkoming van de interne markt binnen de Europese Unie, en
de vorming van grensoverschrijdende financiële conglomeraten geven de
concurrentie op de verzekeringsmarkt een nieuwe impuls. Deze internationalisering
raakt ook het terrein van de financiële verslaggeving van verzekeraars,
een onderwerp dat van groot financieel belang is voor de verzekeringsondernemingen
zelf. Daarnaast is adequate verslaggeving van belang voor de financiële
markten en voor de consument. Traditioneel bestaan er op dit terrein aanzienlijke
verschillen tussen de toegepaste methoden, zowel in de vergelijking tussen
landen, als in de vergelijking tussen ondernemingen binnen een land.De wereldwijde handel in aandelen leidt echter in toenemende mate tot
de vraag naar afstemming en/ of convergentie van de verslaggevingspraktijk.
De financiële markten hebben immers behoefte aan een helder inzicht
in alle activiteiten van een beursgenoteerde onderneming, ongeacht waar deze
plaatsvinden. Het is voor Nederland in het bijzonder van belang om in deze
materie een pro-actieve opstelling te kiezen vanwege de sterk ontwikkelde
en internationaal opererende financiële sector.De primaire aanleiding voor deze nota is de toezegging aan de Tweede Kamer
in het kader van de evaluatie van de gebeurtenissen rond Vie d'Or1. Naar aanleiding hiervan wordt langs diverse trajecten
het toezichtskader voor verzekeraars tegen het licht gehouden.
Eén van die trajecten is het bezien van de informatiewaarde van de
verslagstaten die verzekeraars jaarlijks bij de Verzekeringskamer indienen.
De verslagstaten bevatten de basisinformatie voor het toezicht. De aandacht
gaat daarbij met name uit naar de verschillende waarderingsgrondslagen die
hierin worden gehanteerd.Daarnaast is de onderhavige materie bezien in het licht van de reeds genoemde
internationale ontwikkelingen. In deze nota wordt dan ook ruime aandacht besteed
aan de internationale fora waarin gesproken wordt over harmonisatie van verslaggevingseisen.
Een rode draad in zowel de internationale als de nationale discussie vormt
het aspect van de transparantie op financiële markten. Net
als in andere sectoren van de economie draagt transparantie bij aan betere
keuzemogelijkheden voor de consument, het afleggen van verantwoording («accountability»)
door bedrijven, en bevordering van de mededinging. Voor de verzekeringssector
komt daarbij dat transparantie noodzakelijk is voor enige mate van risico-inschatting
door de consument2.In het vervolg van hoofdstuk 1 wordt nader ingegaan op de invalshoeken
van toezicht en transparantie waar het gaat om de verslaggevingspraktijk.
Hoofdstuk 2 bevat een beschrijving van de relevante ontwikkelingen in de wet-
en regelgeving, alsmede de internationale dimensie en de vergelijkbare thematiek
elders in de financiële sector. In hoofdstuk 3 staat de vraag centraal
hoe in de praktijk invulling wordt gegeven aan het vereiste van inzichtelijkheid
van de financiële verslaggeving. Dit inzichtvereiste is zowel voor het
toezicht als in het bredere kader van de transparantie van belang. In bijlage
1 wordt een nadere uitwerking gegeven voor specifieke onderdelen van de jaarrekening3. Uit hoofdstuk 4 blijkt dat ten behoeve van het toezicht
verschillende acties worden ondernomen danwel voorbereid inzake de verslagstaten.
Hoofdstuk 5 gaat in op eisen die aan het publieke deel van de verslagstaten
kunnen worden gesteld teneinde de toegankelijkheid te vergroten. In hoofdstuk
6 tenslotte wordt vastgesteld in hoeverre de internationale en nationale ontwikkelingen
aanleiding geven tot vervolgacties. Kernpunten hierbij zijn: stimuleren van
consistentie in het toepassen van waarderingsgrondslagen, waar zinvol verminderen
van de diversiteit aan toegepaste grondslagen, en inspelen op de raakvlakken
binnen de financiële sector.Bij de voorbereiding van deze rapportage is gebruik gemaakt van de inzichten
van betrokken partijen en deskundigen4, alsmede
een in opdracht van het Ministerie van Financiën uitgevoerd onderzoek
naar de informatiewaarde van externe financiële verslagen van verzekeringsmaatschappijen.
Dit onderzoek is inmiddels gepubliceerd5. Als
addendum is een notitie bijgevoegd van de Verzekeringskamer over de toezichtsaspecten
van financiële verslaggeving*. Op deze invalshoek zal thans
eerst kort worden ingegaan. Daarna wordt de meer algemene invalshoek belicht
van transparantie op de financiële markten.* Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie.1.2. ToezichtIn de verzekeringsbranche is sprake van een omgekeerde productiecyclus –
eerst wordt er betaald (premie) en pas jaren later, in sommige gevallen zelfs
tientallen jaren later, wordt de dienst (de uitkering) verricht. Het vertrouwen
van het publiek in de financiële instelling is daarom een essentiële
voorwaarde voor het goed functioneren van deze branche. Het streven aan deze
voorwaarde te voldoen komt in eerste instantie tot uitdrukking in een deugdelijke
bedrijfsvoering gebaseerd op actuariële technieken, toereikende technische
voorzieningen en een voldoende solvabiliteitsmarge. In aanvulling daarop draagt
het bedrijfseconomisch toezicht op verzekeringsmaatschappijen er aan bij om
aan het vertrouwen van het publiek een hechte basis te geven.De wet- en regelgeving inzake het bedrijfseconomisch toezicht op verzekeraars
is gericht op de bescherming van de polishouders, en beoogt te bevorderen
dat een verzekeraar te zijner tijd kan voldoen aan de verplichtingen die (kunnen)
voortvloeien uit de lopende of nog te sluiten polissen. De bewaking van de
solvabiliteitspositie neemt daarom bij het toezicht een centrale plaats in.
Voor een doeltreffend solvabiliteitstoezicht is het van belang dat de financiële
rapportage door de financiële instelling aan de Verzekeringskamer waarop
dit toezicht is gebaseerd, voldoet aan de eisen van betrouwbaarheid en inzichtelijkheid
en een goede beoordeling van de financiële positie mogelijk maakt. 1.3. TransparantieEvenzeer van belang is de markttransparantie opdat het publiek zich ook
zelf een oordeel kan vormen wanneer men zich op de verzekeringsmarkt oriënteert.
In dit kader is een goede voorlichting over door verzekeraars aangeboden producten
van belang; recent zijn er stappen ondernomen door de marktpartijen, de toezichthouder
en de overheid om te komen tot een verbetering van de op dit terrein geldende
regels. Hierbij kunnen worden genoemd de ministeriële «Regeling
informatieverstrekking aan verzekeringnemers 1998»6, de vernieuwde gedragscode «Rendement & Risico», die
is opgesteld door het Verbond van Verzekeraars, en de beleidsregels van de
Verzekeringskamer inzake de productleeswijzer en de weergave van de afkoopwaarde.
Daarnaast wordt een sectoroverschrijdende analyse uitgevoerd van de regels
voor informatieverstrekking in de financiële sector. Binnenkort zal de
Kamer hierover een rapportage met beleidsvoornemens ontvangen.In aanvulling hierop wordt markttransparantie bevorderd door het publiek
in de gelegenheid te stellen een oordeel te vormen over de aanbieders van
verzekeringsproducten. Uit de wetsgeschiedenis7
blijkt dat al van oudsher de waarde van openbaarheid omtrent de financiële
situatie van verzekeraars is onderkend. Het achterliggende idee van de verplichte
openbaarheid van een deel van de verslagstaten, is het geven van een stimulans
aan ondernemingen om een solide financieel beleid te voeren en om ten opzichte
van belanghebbenden nauwkeurig rekenschap te geven van hun doen en laten (marktdiscipline).De publieke staten -het openbare deel van de financiële rapportage
aan de toezichthouder- zijn historisch bezien een kenmerk van het publiciteitssysteem,
in aanvulling op het in Nederland bestaande normatieve toezichtssysteem. Het
publiciteitssysteem kenmerkt zich door de eigen verantwoordelijkheid die de
verzekeringnemer heeft ten aanzien van de beoordeling van de aanbieder. De
publieke staten dienen ter inzage te liggen bij de verzekeraar en dienen op
ieder verzoek tegen ten hoogste de kostprijs te worden toegestuurd8. Zij bevatten de informatie die van belang is voor polishouders
en andere belanghebbenden9. Gezien de complexiteit
van de materie wordt deze informatie in de praktijk met name gebruikt
door deskundigen (financieel analisten, vakpers, tussenpersonen), ten behoeve
van een analyse van de markt of ter advisering van de consument. 2. Regelgeving en internationaal kaderVerzekeringsmaatschappijen verstrekken langs meerdere wegen informatie
over hun financiële positie. Genoemd kunnen worden: de staten, de jaarrekening,
en waar relevant ook de groepsjaarrekening. Voor verzekeraars zijn derhalve
zowel de verzekeringswetgeving (Wtv 1993; in verband met de staten) als de
algemene verslaggevingsregels voor rechtspersonen (het BW) relevant. In principe
hebben verzekeraars dan ook te maken met een tweesporig verslaggevingssysteem.
Door verzekeraars wordt het in het algemeen echter wenselijk geacht om naar
buiten te treden met gelijkluidende financiële verantwoordingsstukken.
Het is dan ook gebruikelijk om de jaarrekening van een verzekeraar op dezelfde
grondslagen te baseren als de verslagstaten zodat op maatschappijniveau met
één verslag kan worden volstaan. Dit wordt wel aangeduid als
eensporige verslaggeving.In het vervolg van dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de wettelijke
eisen, de richtlijnen voor de praktijk van de Raad voor de Jaarverslaggeving,
de internationale ontwikkelingen en de raakvlakken met de bancaire sector. 2.1. Algemene verslaggevingsregels en verzekeringswetgevingHet algemene verslaggevingskader wordt gegeven door de eisen die gelden
voor rechtspersonen. Kern is dat er een goed inzicht wordt geboden in het
vermogen en resultaat van ondernemingen10. Dit
«inzichtvereiste» wordt uitgewerkt met de eis dat de jaarrekening
een getrouwe, duidelijke en stelselmatige weergave van vermogen en resultaat
van het boekjaar dient te bevatten.Het leidende beginsel van getrouwheid -dat voortkomt uit de EU-regelgeving
voor jaarrekeningen11– betekent dat het
in de jaarrekening gegeven beeld op de realiteit in het boekjaar dient aan
te sluiten. Duidelijkheid heeft in dit verband vooral betrekking op de helderheid
van de presentatie van de grootte van vermogen en resultaat, alsmede op de
samenstelling c.q. afleiding hiervan. De duidelijkheid wordt met name bepaald
door de wijze van inrichting en presentatie van de jaarrekening.Stelselmatigheid vereist primair consistentie in de tijd ten aanzien van
de toegepaste waarderings- en resultaatbepalingsgrondslagen. De wet staat
stelselwijzigingen slechts toe wanneer er sprake is van «gegronde redenen».
Er is met andere woorden geen sprake van een discretionaire bevoegdheid.Met ingang van het boekjaar 1995 zijn specifieke verslaggevingsbepalingen
voor de jaarrekening van verzekeringsmaatschappijen van kracht (Afdeling 15,
Titel 9, Boek 2 BW). Wat betreft de waarderingsgrondslagen wordt aan verzekeringsondernemingen
op een aantal belangrijke onderdelen een keuzemogelijkheid gegeven.Hoewel deze nota zich in hoofdzaak richt op de invalshoeken van toezicht
en transparantie zij volledigheidshalve ook gewezen op de verslaggeving voor
fiscale doeleinden. De fiscale wetgeving12 kent
van oudsher eigen waarderingsgrondslagen en richt zich op de belastinggrondslag
(de winst). In dit kader wordt de winst door middel van goed koopmansgebruik
toegerekend aan de verschillende (boek)jaren. Afwijkingen tussen de –
op grond van het BW vereiste – vennootschappelijke winstbepaling en
de fiscale regels zijn te verklaren uit zowel imperatieve verschillen (een
vennootschappelijk voorgeschreven waarderingsgrondslag kan fiscaal niet zijn
toegestaan) als uit facultatieve verschillen (er kan gekozen worden
voor toepassing van bepaalde fiscale faciliteiten die wel de fiscale winst
verminderen maar niet de vennootschappelijk bepaalde winst).Om recht te doen aan de specifieke kenmerken van het verzekeringsbedrijf
(de ontvangsten gaan voor de uitgaven uit, rekening houdend met bijzondere
risico's) bevat de Wet op de vennootschapsbelasting de mogelijkheid om bijzondere
regels te geven met betrekking tot bij verzekeringsondernemingen toelaatbaar
te achten reserves. Een besluit tot uitwerking hiervan13 biedt aan verzekeraars de mogelijkheid om een deel van de winst in
verband met de risico's uit verzekeringsbedrijf onbelast te reserveren. Daarnaast
is door een voorloper van het Verbond van Verzekeraars en het ministerie van
Financiën in 1969 een Convenant gesloten waarin nader is vastgelegd hoe
volgens goed koopmansgebruik voor levensverzekeraars de voorzieningen voor
polishouders moeten worden vastgesteld.In de verzekeringswetgeving (Wtv 1993 en hierop gebaseerde regelgeving)
staat ten aanzien van de financiële verslaggeving het principe van voorzichtigheid
(prudentie) centraal. Ook hier is de internationale dimensie aanwezig: een
belangrijk deel van de verzekeringswetgeving is gebaseerd op de Europese regelgeving
voor verzekeraars14, waarin het voorzichtigheidsprincipe
op diverse plaatsen voorkomt. Daarbij is het aan de toezichthouder om hier
nadere invulling aan te geven en om te beoordelen15
of de onderneming de waardering adequaat vorm geeft.Het verschil in optiek tussen de verzekeringswetgeving en de algemene
verslaggevingsregelgeving kan op onderdelen leiden tot afwijkende verslaggevingsnormen.
In de notitie van de Verzekeringskamer (addendum) wordt eveneens op deze beide
invalshoeken ingegaan. 2.2. Richtlijn verzekeringsmaatschappijen van Raad voor
de Jaarverslaggeving (RJ)De Raad voor de Jaarverslaggeving (een samenwerkingsverband tussen accountants,
de verschaffers van financiële informatie en de gebruikers van jaarrekeningen)
heeft in augustus 1998 een richtlijn vastgesteld over de jaarrekening van
verzekeringsmaatschappijen. Hierin wordt een nadere toelichting gegeven op
een aantal wettelijke bepalingen, zowel in de sfeer van het BW als van de
Wtv. Tevens worden er aanbevelingen gedaan over de toepassing van de wettelijke
bepalingen op het gebied van specifieke waarderingsvraagstukken. In algemene
zin kan in de RJ-richtlijn een tendens in de richting van waardering volgens
actuele waarde worden onderkend. Voorts is van belang de aanbeveling van de
RJ om de jaarrekening en de verslagstaten op basis van dezelfde grondslagen
op te stellen, hoewel het tevens verdedigbaar wordt genoemd verschillende
grondslagen te hanteren, gelet op de verschillende doelstellingen van externe
verslaggeving die kunnen worden onderscheiden.De richtlijn is weliswaar niet bindend van karakter, maar kan in de praktijk
wel een zekere disciplinerende werking hebben. In een belangrijk aantal gevallen
laat de richtlijn echter ruimte voor toepassing van verschillende waarderingsgrondslagen.
De beleidsvrijheid komt tot uitdrukking in het feit dat de richtlijn vooral
(minder dwingende) «aanbevelingen» bevat en in mindere mate (meer
dwingende) «stellige uitspraken». 2.3. Integratie van verzekeraars in een groep en internationalisatieHet ontstaan van verzekeringsgroepen en financiële conglomeraten
voegt een nieuwe dimensie toe aan het onderwerp waarderingsgrondslagen. De
jaarrekening wordt bij verzekeringsgroepen en financiële conglomeraten
op groepsniveau opgesteld (door middel van consolidatie), zodat hieruit de
gegevens van de afzonderlijke verzekeringsmaatschappijen niet meer te
herleiden zijn. De staten van de tot de groep behorende Nederlandse verzekeringsmaatschappijen
worden daarentegen op maatschappijniveau opgesteld16.Tevens is van belang dat het groepsverslag zowel betrekking heeft op Nederlandse
als op buitenlandse maatschappijen van de verzekeringsgroep. Voorts kan de
situatie zich voordoen dat aan zowel Nederlandse als buitenlandse verslaggevingseisen
moet worden voldaan. Dit laatste is het geval wanneer Nederlandse verzekeringsgroepen
of financiële conglomeraten in het buitenland actief zijn en bijvoorbeeld
genoteerd zijn op de beurs in New York en voldoen moeten aan de Amerikaanse
grondslagen (US-GAAP). De cijfermatige verschillen worden toegelicht in de
Nederlandse groepsjaarrekening. Ter illustratie: het balanstotaal volgens
Amerikaanse grondslagen was in 1997 voor de ING Groep en Aegon N.V. respectievelijk
26% en 15% hoger dan volgens Nederlandse grondslagen. Het resultaat volgens
Amerikaanse grondslagen was bij deze ondernemingen respectievelijk 31% en
51% hoger17. Dit voorbeeld toont aan dat waarderingsvraagstukken
nogal bepalend zijn voor het verkregen beeld, en dat er aanzienlijke verschillen
bestaan tussen waardering volgens US-GAAP en de Nederlandse verslaggevingsregels,
die op EU-richtlijnen zijn gebaseerd. 2.4. Internationaal kaderGenoemd zijn reeds de Europese verzekeringsrichtlijnen die voorschriften
bevatten welke in de toezichtswetgeving zijn overgenomen. Daarnaast zijn er
de Europese richtlijnen betreffende de jaarrekening, welke zodanig zijn geformuleerd
dat een variëteit aan waarderingsgrondslagen tot de mogelijkheden behoort.
Deze zijn in Nederland verwerkt in Boek 2, Titel 9 BW.De Europese Commissie heeft aangegeven18
een verdere harmonisatie van waarderingsgrondslagen in internationaal kader
belangrijk te vinden, omdat dit bijdraagt aan een gelijke en effectieve concurrentie.
Aangezien de reikwijdte van deze problematiek breder is dan de EU richt de
Commissie zich daarbij tevens op het International Accounting Standards Committee
(IASC), waar zij als toehoorder bij aanwezig is. 2.4.1. IASC, algemeenHet IASC ontwikkelt sinds 1973 internationaal geaccepteerde waarderingsgrondslagen
(International Accounting Standards/IAS), met het doel een realistisch beeld
te geven van vermogen en resultaat van de onderneming. Het IASC is ontstaan
vanuit de beroepsgroep van accountants en ziet ook als taak om de wereldwijde
acceptatie en inachtneming van de standaarden te bevorderen. Thans participeren
ook vertegenwoordigers van ondernemingen en financiële analisten in het
IASC.Het IASC heeft geen wetgevende bevoegdheid; de adviezen zijn derhalve
niet bindend. Wel is het zo dat de meeste effectenbeurzen (behalve Canada,
Japan en de VS) inmiddels de «International Accounting Standards»
van het IASC accepteren voor beursnoteringen van buitenlandse bedrijven. Het
IASC heeft eind 1998 conform de gemaakte afspraken met de International Organisation
of Securities Commissions (IOSCO) een basisset van IASC-standaarden gefinaliseerd,
die thans door de IOSCO wordt beoordeeld. Indien de IOSCO de set goedkeurt,
dan zal deze organisatie zich inspannen voor wereldwijde acceptatie van deze
standaarden (onder andere door de effectenbeurzen in de VS).Internationaal geharmoniseerde waarderingsgrondslagen zijn belangrijk
voor een transparante werking van financiële markten. Voor bedrijven,
de primaire vragers van kapitaal, vermindert dit de belemmeringen –
zoals het aanpassen van het commerciële jaarverslag –
bij het aanvragen van beursnoteringen buiten het land van hoofdzetel en bij
het aantrekken van kapitaal vanuit het buitenland. Beleggers, de primaire
aanbieders van kapitaal, en hun adviseurs (analisten) krijgen de mogelijkheid
om goede bedrijfsvergelijkingen te maken als jaarverslagen vergelijkbare cijfers
bevatten.Het Nederlandse jaarrekeningenrecht biedt bedrijven reeds een zekere mate
van ruimte om IASC-standaarden -wanneer deze ook passen binnen de relevante
EU-richtlijnen- direct te kunnen volgen. Onlangs hebben Italië, Frankrijk,
Duitsland en België wetten of voorschriften uitgevaardigd waarbij het
bepaalde vennootschappen wordt toegestaan geconsolideerde jaarrekeningen op
te stellen op basis van internationaal erkende standaarden voor jaarrekeningen,
voorzover deze standaarden stroken met de EU-richtlijnen. 2.4.2. IASC: financiële instrumenten en verzekeringscontractenOnlangs heeft het IASC de interim-standard Financial Instruments: recognition
and measurement19 vastgesteld (IAS 39). Dit project
is gestart in 1989. Omdat er binnen het IASC nog geen volledige tevredenheid
is over het bereikte resultaat zal er nog verder onderhandeld worden over
dit onderwerp. De «interim-standard» is voor de EU mede aanleiding
om de huidige regelgeving20 zodanig te wijzigen
dat bedrijven de mogelijkheid krijgen om deze interim-standard toe te passen.IASC richt zich ook op verzekeringscontracten (de invalshoek is dus niet
verzekeringsondernemingen). Op het gebied van verzekeringscontracten bestaat
er nog geen internationale standaard. Onlangs is men binnen het IASC echter
gestart met de voorbereiding van een dergelijke standaard. Gezien het complexe
internationale onderhandelingsproces zal de discussie meerdere jaren in beslag
nemen. Hier komt bij dat het «steering committee» van dit project
ongebruikelijk veel toehoorders kent hetgeen aangeeft dat er vele uiteenlopende
belangen op het spel staan. Wanneer het IASC er echter in slaagt een standaard
op te stellen, zal dit naar verwachting een belangrijk referentiekader vormen
waarbinnen de – meer specifieke – nationale regelgeving zich zal
bewegen. Ook de Europese richtlijnen zullen dan naar verwachting meer in lijn
worden gebracht met de IASC-standaard.Gezien het belang van internationale acceptatie van waarderingsgrondslagen
is het van belang om in de Nederlandse regelgeving aan te sluiten bij de ontwikkelingsrichting
van het IASC. De IASC-exercitie zal hoogstwaarschijnlijk leiden tot een verdere
mate van harmonisatie van waarderingsgrondslagen. 2.5. Ontwikkelingen in de bancaire sectorDe bancaire invalshoek is relevant omdat in Nederland een aantal grote
financiële conglomeraten een jaarverslag uitbrengt waarin bancaire en
verzekeringsactiviteiten worden gecombineerd. Hier komt bij dat banken en
verzekeraars deels vergelijkbare producten voeren, doch deze verschillend
presenteren (zie bijlage 1 onder A.1.1.).In de wijze van verslaggeving in de bancaire sector heeft in Europees
verband een vergelijkbare ontwikkeling plaatsgevonden als die momenteel internationaal
in de verzekeringsbedrijfstak wordt aangezwengeld. Van oudsher maakten banken
in een aantal landen op het Europese continent gebruik van een niet-openbare
«stroppenpot» waardoor door een buitenstaander geen volledig inzicht
kon worden verkregen in het vermogen en het resultaat. In Nederland gebeurde
dit via de Voorziening algemene risico's (VAR). Alleen de jaarlijkse toevoeging aan de VAR was bekend, de omvang en onttrekkingen niet. Het achterliggend
idee hierbij was dat bij het optreden van een calamiteit gebruik kon worden
gemaakt van deze verborgen «stroppenpot», waardoor enige tijd
en ruimte ontstond om orde op zaken te stellen.Bij het opstellen van de EG-richtlijn Jaarrekening Banken 1986 en de implementatie
hiervan in de Nederlandse wetgeving is uitgebreid stilgestaan bij de wenselijkheid
van het handhaven van stille reserves voor banken. In deze richtlijn is er
uiteindelijk voor gekozen om het vormen van een stille reserve als een optie
op te nemen. Daarnaast werd het mogelijk aan de passiefzijde een open Fonds
voor Algemene Bankrisico's (FAR) op te nemen. In Nederland is deze EG-Richtlijn
in 1993 geïmplementeerd en heeft de Tweede Kamer er voor gekozen om stille
reserves slechts toe te staan tot en met het boekjaar 1998. Dit was mede gevoed
door de internationale ontwikkelingen op dit vlak, waarin aan transparantie
een steeds groter belang wordt gehecht. In de Angelsaksische landen waren
stille reserves al niet toegestaan; in de in 1990 uitgebrachte standaard van
het IASC «Disclosure of the financial statements of banks and similar
financial institutions» (IAS 30) eveneens niet.Vooruitlopend op de formele afschaffing van de mogelijkheid tot de vorming
van stille reserves adviseerde de Nederlandse Vereniging van Banken om de
stille reserves al vanaf het boekjaar 1996 openbaar te maken. Dit is inmiddels
gebeurd.Overigens betekent deze trend naar meer transparante verslaggeving bij
banken niet dat het vormen van bufferreserves minder wenselijk wordt geacht,
het tegendeel is eerder het geval. Het gaat alleen om het verdwijnen van het
stille karakter ervan. 2.6. SamenvattingDe Nederlandse wetgeving kent twee invalshoeken die samenvattend kunnen
worden aangeduid met de begrippen inzicht en voorzichtigheid. Tevens is er
sprake van een aanzienlijke beleidsvrijheid voor verzekeraars bij het kiezen
van waarderingsgrondslagen. Er is zowel nationaal, internationaal als in andere
onderdelen van de financiële sector een trend waarneembaar om waarderingsgrondslagen
te hanteren die een zo realistisch mogelijk beeld geven. Verzekeraars geven
doorgaans de voorkeur aan het opstellen van één financieel verslag.
Dit is op zich een logisch streven dat niet zonder meer tot problemen hoeft
te leiden. Het risico bestaat evenwel dat op onderdelen één
of beide invalshoeken onvoldoende tot hun recht komen. 3. De praktijk van de financiële verslaggeving van
verzekeraarsOnderstaand wordt nagegaan hoe de jaarverslaggeving van verzekeraars zich
in de praktijk verhoudt tot de eerder genoemde beginselen en hoe deze aansluit
bij de internationale denkrichtingen. De praktijk van verzekeringsondernemingen
is hierbij afgemeten aan de eerder genoemde kernbegrippen getrouwheid, duidelijkheid
en stelselmatigheid. In bijlage 1 wordt nader ingegaan op de belangrijkste
specifieke waarderingsvraagstukken voor verzekeraars. Dit hoofdstuk richt
zich op de hoofdlijnen van de analyse (3.1) en de hieruit resulterende aandachtspunten
(3.2.). 3.1. Het inzichtvereiste in de praktijkBij het inzichtvereiste staat het realiteitsbeginsel («getrouw beeld
van vermogen en resultaat») voorop. In het algemeen kan gesteld worden dat de verslaggevingspraktijk in Nederland
goed ontwikkeld is en internationaal dan ook wordt gerespecteerd. Ook de verzekeringssector
zelf geeft aan in het algemeen goed uit de voeten te kunnen met de bestaande
regelgeving. Er kunnen wat betreft het verzekeringsbedrijf aspecten worden
geïdentificeerd die er in de praktijk toe kunnen leiden dat het aspect
van het getrouwe beeld soms in het gedrang komt.Het eerste aspect betreft de verhouding tussen enerzijds de in hoofdstuk
2 geconstateerde trend om waarderingsgrondslagen te hanteren die een zo realistisch mogelijk beeld geven, en anderzijds de toezichtswetgeving
ten behoeve van verzekeringsmaatschappijen die vanuit de voorzichtigheidsoptiek21 is opgezet. In de toegepaste grondslagen is voorzichtigheid
ingebouwd, hetgeen gevolgen kan hebben voor het gewenste inzicht. Immers,
zelfs als men weet dat de werkelijkheid rooskleuriger is dan het gegeven beeld,
weet men nog niet hoevéel rooskleuriger die werkelijkheid dan is. Het
risico ontstaat dat negatieve trends in de financiële positie die zich
aftekenen niet, onvoldoende, of te laat worden onderkend. De uitdaging is
dus om op een transparante manier om te gaan met de voorzichtigheidseisen.Het tweede aspect betreft de keuzemogelijkheden die het wettelijk
kader biedt. De bijzondere voorschriften voor verzekeraars in het BW laten
de mogelijkheid open om sommige meer traditionele verslaggevingswijzen toe
te passen22. Deze keuzevrijheid geeft problemen
wanneer zij in een bedrijfsvergelijkend perspectief wordt geplaatst. Begrip
over het financiële reilen en zeilen van een bedrijf wordt immers deels
vergelijkenderwijs gevormd. Standaardisatie draagt bij aan een toename van
de vergelijkbaarheid.Tevens kan een zekere mate van uniformiteit voorkomen dat de resultaten
te zeer afhankelijk worden van de gemaakte keuzes op het gebied van waarderingsgrondslagen.
Bij het ontbreken van eenduidige voorschriften is een zinvolle interpretatie
van de jaarrekeningcijfers problematisch zonder kennisneming van het gehele
scala van – in de toelichting uiteengezette – gehanteerde grondslagen.Anderzijds kan een zekere mate van flexibiliteit – die
in de huidige regelgeving aanwezig is – van belang zijn om goed rekening
te kunnen houden met de verschillen tussen aanbieders, en met nieuwe marktontwikkelingen;
in bepaalde gevallen wordt daarmee ook de mogelijkheid geboden om rekening
te houden met bijzondere bedrijfseconomische omstandigheden. Voor zover aantoonbare
verschillen in feiten en omstandigheden reden geven tot het hanteren van verschillende
grondslagen kunnen er dus valide argumenten zijn voor flexibiliteit. Daarmee
is echter nog niet gezegd dat alle bestaande keuzemogelijkheden zijn terug
te voeren tot verschillen in verslaggevingsomstandigheden. Verschillen kunnen
ook voortvloeien uit het door maatschappijen gevoerde jaarrekeningbeleid,
gebaseerd op een oordeel van de verzekeraar in kwestie over de geschiktheid
van bepaalde grondslagen.Samenvattend kan worden gesteld dat de eisen ten aanzien van waarderingsgrondslagen
een zekere spanning kunnen vertonen tussen uniformiteit en flexibiliteit. Het is van belang om beide aspecten op adequate wijze tot hun recht
te laten komen, en concrete mogelijkheden voor standaardisatie na te gaan.Gegeven de genoemde keuzevrijheid ten aanzien van de jaarrekeningvoorschriften
voor verzekeraars is volgtijdelijke consistentie essentieel om
te kunnen waarborgen dat een getrouw beeld wordt gegeven van de financiële
positie van de verzekeraar en de ontwikkeling daarvan. Stelselwijzigingen
kunnen dat beeld verstoren en zijn daarom slechts aanvaardbaar
indien concrete wijzigingen van feiten of omstandigheden maken dat het ongewijzigd
blijven toepassen van het voorheen gehanteerde stelsel niet langer leidt tot
het geven van een getrouw beeld. Bovendien is bij een wijziging een goede
toelichting nodig, die het vormen van een volgtijdelijk consistent beeld mogelijk
maakt.De laatste jaren blijken verzekeringsondernemingen nogal frequent stelselwijzigingen
door te voeren. De vraag in welke mate hierbij sprake is van «gegronde
redenen» kan niet in het algemeen worden beantwoord23. Dit zal van geval tot geval moeten worden beoordeeld24. De diversiteit in gehanteerde waarderingsgrondslagen en de frequentie
van stelselwijzigingen heeft er toe geleid dat grote accountantskantoren jaarlijks
een rapport publiceren waarin expliciet is opgenomen welke keuzes de grote
verzekeringsgroepen gemaakt hebben met betrekking tot de waarderingsmethoden25. De financiële effecten van deze verschillen
zijn echter niet bekend.De uitdaging is derhalve om de consistentie in de toegepaste grondslagen
nader te onderzoeken en waar nodig te stimuleren. 3.2. Conclusies over harmonisatie van grondslagenDe analyse geeft in algemene zin aanleiding tot het nader bezien van de
praktijk van vermogens- en resultaatbepaling in het licht van de beginselen
van getrouwheid, stelselmatigheid en duidelijkheid. Hoewel er uiteraard op
veel punten overeenstemming bestaat over de toepassing van specifieke waarderingsgrondslagen
blijkt dat zich in de praktijk ook veel verschillen voordoen. Deze verschillen
kunnen soms worden teruggevoerd tot verschillen in verslaggevingsomstandigheden
maar kunnen ook gebaseerd zijn op verschillen in het oordeel van de verzekeraar
in kwestie over de geschiktheid van bepaalde grondslagen. De vraag is hoe
deze diversiteit moet worden bezien in het licht van het gezochte evenwicht
tussen uniformiteit en flexibiliteit. Op een aantal onderdelen lijkt, mede
in het licht van de internationale ontwikkelingen (IASC), een zekere harmonisatie
nadere overweging waard. De specifieke onderdelen van balans en resultatenrekening
waar het om gaat zijn vermeld in bijlage 1.4. De toezichtsdimensie 4.1. Belang van staten en waarderingsgrondslagen voor
het toezicht Aanknopingspunt voor de beoordeling van de financiële verslaggeving
vanuit toezichtskader is de notitie van de Verzekeringskamer (addendum), die
mede is gebaseerd op een onderzoek naar in de praktijk toegepaste waarderingsgrondslagen
in de verslagstaten. De Verzekeringskamer geeft hierin aan dat zij zich nader
beraadt op de mogelijkheden van standaardisering van grondslagen in het kader
van de actualisering van het toezicht.Enkele algemene punten die door de Verzekeringskamer zijn genoemd, kunnen
nader worden aangestipt. Allereerst betreft dit de belangrijke functie van
de staten in het in de EU vigerende normatieve toezichtsstelsel. De verslagstaten
worden namelijk gebruikt om te controleren of voldaan wordt aan de vooraf
vastgelegde solvabiliteitsnormen. In de tweede plaats zij gewezen op het belang
van meer toekomstgerichte informatie -onder meer over de huidige en toekomstige
winstgevendheid- om een indruk te krijgen omtrent de solvabiliteit in de toekomst.
Voor deze beoordeling van de rentabiliteit is vergelijkbaarheid van de staten
uiteraard een belangrijk aspect. In de derde plaats komt naar voren dat de
bestaande diversiteit in toegepaste grondslagen leidt tot belemmeringen bij
de toepassing van informatietechnologie in het toezichtsproces, en bij het uitvoeren van statistische onderzoeken ter ondersteuning van het
toezicht en van de politieke besluitvorming op verzekeringsgebied.4.2. Gevolgen van harmonisatie voor solvabiliteitseisenWanneer in de staten en de jaarrekening in sterkere mate zou worden overgegaan
tot een meer realistische wijze van waarderen26
leidt dit er toe dat de stille reserves voor zover aanwezig in bepaalde balansposten
veranderen in zichtbare reserves (eigen vermogen). Dit kan in het bijzonder
gelden wanneer in IASC-verband zou worden overgegaan tot waardering van de
passiva (technische voorzieningen) tegen «fair value». Een gevolg
daarvan is dat in gevallen waarin thans sprake is van een voorzichtige waardering
van de passiva de aanwezige solvabiliteit toeneemt en de vereiste solvabiliteit
afneemt27. Het wordt met andere woorden makkelijker
om aan de -in de EU uniform vastgestelde- solvabiliteitseisen te voldoen.
Gezien de centrale positie van de solvabiliteitseis in het toezichtsproces
is dit een belangrijk aspect. Het ligt daarom in de rede om de ontwikkelingen
naar meer realistische verslaggeving te combineren met aanvullende voorschriften
ter versterking van de prudentie28, en aldus
te anticiperen op de tendensen in IASC-kader.Wanneer de mate van prudentie beter uit de openbare cijfers
is af te leiden, heeft dit ook voor het toezicht voordelen (aangenomen dat
de mate van prudentie qua omvang gelijk blijft). Als deze transparantie er
niet is bestaat immers het gevaar dat bij het interen op de stille reserves
de werkelijke financiële positie van een verzekeraar kan verslechteren
zonder dat dit blijkt uit de cijfers. Daarnaast kan gewezen worden op het
belang (vooral voor aandeelhouders en kapitaalverschaffers) van een efficiënte
allocatie van kapitaal, dat doorgaans niet gediend is met stille en ontoetsbare
reserves. 4.3. Verhouding tussen staten en jaarrekeningVoor de uitvoering van het toezicht is voorts van belang op welke wijze
het voorzichtigheidsbeginsel zich bij conflicterende eisen verhoudt tot het
realiteitsbeginsel.Er zijn verschillende opties denkbaar om hier mee om te gaan29, waarvan de belangrijkste zijn:a) verschillende eisen stellen aan de staten en aan de jaarrekening
(corresponderend met het voorzichtigheidsprincipe respectievelijk het realiteitsbeginsel),
ofwelb) uit (blijven) gaan van gelijkheid van beide verslagen, maar
in sterkere mate dan thans op basis van het realiteitsbeginsel. In dat geval
zouden in de staten additionele informatie danwel additionele eisen kunnen
worden opgenomen ten behoeve van het prudentiële toezicht.In beide gevallen is het voorstelbaar dat – overeenkomstig de vergelijkbare
situatie bij banken – de Verzekeringskamer aanbevelingen doet voor de
verslaggeving van verzekeraars, met het oogmerk vrijheidsgraden die het BW
op het terrein van de grondslagen nog biedt voor de verslagstaten verder te
beperken. Dit kan reeds gebeuren op basis van de bestaande regelgeving.Tenslotte is het mogelijk om van verzekeraars – in een al dan niet
openbare staat – een op basis van gestandaardiseerde grondslagen (of
verschillende sets van gestandaardiseerde grondslagen) opgestelde balans en
resultatenrekening op te vragen. Dit zou zich kunnen ontwikkelen tot een meer
algemeen gebruikte methode van verslaggeving , wat vooral toegevoegde waarde
heeft wanneer de overige verslaggevingsstukken op verschillende grondslagen
gebaseerd blijven.4.4. Vervolgtraject toezichtDe Verzekeringskamer heeft een aantal voornemens aangegeven waarbij in
de toezichtsuitvoering de ontwikkelingen op verslaggevingsterrein worden betrokken.
De «Actuariële Principes voor levensverzekeraars» worden
momenteel geëvalueerd. Tevens wordt een eerste versie van de «Actuariële
Principes voor schadeverzekeraars» voorbereid. De Verzekeringskamer
is verder voornemens een volgende herziening van de staten in studie te nemen,
mede naar aanleiding van het eerder genoemde onderzoek naar de in de praktijk
gehanteerde waarderingsgrondslagen.Daarnaast heeft de Verzekeringskamer reeds aangekondigd bij de herziening
van de staten enkele meer technische zaken aan de orde te stellen, zoals een
verheldering van de definitie van in de staten gehanteerde begrippen, een
aanscherping van de aanwijzingen voor de invulling van de staten, meer informatie
over het gebruik van derivaten en een uitbreiding (standaardisering) van de
informatie over ontwikkelingen na balansdatum.Het verdient voorts aanbeveling dat in dit kader bovengenoemde opties
(a en b) nader worden uitgewerkt. Tevens is het zaak dat een adequate invulling
wordt gegeven aan de bevoegdheid tot het doen van concrete aanbevelingen voor
de in de staten gehanteerde verslaggeving. Een grotere mate van uniformiteit
kan de transparantie en de inzichtelijkheid van de staten immers ten goede
komen. 5. De informatievoorziening ten behoeve van het bredere
publiek 5.1. Gebruikers publieke statenZoals eerder opgemerkt heeft de wetgever beoogd het publiek een eigen
rol te geven bij de beoordeling van aanbieders van financiële producten.
Het publiek kan in dit verband zowel als aandeelhouder als in de hoedanigheid
van polishouder betrokken zijn. Uiteraard moet hierbij worden bedacht dat
voor de beoordeling van de gegevens een goede vakkennis onmisbaar is en dat
van leken niet verwacht mag worden dat zij daartoe zelf zonder meer in staat
zijn. Analisten en tussenpersonen spelen daarbij een relevante rol. Daarnaast
geldt dat van een verplichting tot transparantie op zichzelf al een disciplinerende
werking mag worden verwacht.De gebruikers van de publieke staten kunnen worden onderscheiden in enerzijds
deskundigen (financiële en verzekeringspers, beleggingsanalisten en marktpartijen)
en anderzijds tussenpersonen en polishouders. Pers en analisten zijn vaak
vooral geïnteresseerd in de (doorgaans beursgenoteerde) groep als geheel
en gebruiken daarom voornamelijk de groepsjaarrekening. De dochtermaatschappijen
in een groep kunnen immers onderling verweven zijn (gezamenlijk beleggingsbeleid,
onderlinge financiële relaties). De deskundigen werkzaam bij verzekeringsbedrijven
zelf gebruiken de staten onder meer om bedrijfsvergelijkingen te maken en
om potentiële overnamekandidaten te selecteren.Een andere groep (potentiële) gebruikers van de staten bestaat uit
polishouders en assurantietussenpersonen. Ze kunnen de staten gebruiken als
een additionele informatiebron om een afweging te maken tussen premiehoogte
en zekerheid die een verzekeraar biedt. De vertaalslag van deskundigen kan
hierbij behulpzaam zijn, sterker nog, is voor velen onontbeerlijk. 5.2. Wensen ten aanzien van publieke statenIn het algemeen geldt dat gebruikers van de publieke staten er belang
bij hebben dat de informatie over verzekeraars de relevante gegevens bevat, zo veel mogelijk onderling vergelijkbaaris en dat
de informatie op een overzichtelijke wijze wordt gepubliceerd en
eenvoudig beschikbaar is.De toereikendheid van de verstrekte informatie is doorgaans
geen probleem. Veeleer is de informatie in de staten voor sommige doeleinden
te omvangrijk. Dit is reeds vastgesteld door de in 1987 ingestelde Statencommissie,
die tevens constateerde dat de publieke staten nauwelijks worden opgevraagd.
Kritiek op de staten was o.a. dat deze ontoegankelijk waren, te detaillistisch
en te zeer gedomineerd door de verzekeringstechniek. Bij de herziening van
de staten in 1994 is hiermee rekening gehouden door het aantal publieke staten
te verminderen en deze minder gedetailleerd te maken. Als bijlage 2 is een
overzicht opgenomen van de informatie die thans is opgenomen in de publieke
staten.Het vergroten van de vergelijkbaarheid van de staten hangt
samen met de mate waarin de bestaande diversiteit in toegepaste grondslagen
kan worden gereduceerd, zoals aangegeven in paragraaf 3.2. Wat betreft de overzichtelijkheid geldt dat er op de solvabiliteitspositie
na geen eenvoudig hanteerbare kengetallen zijn opgenomen in de publieke staten.
Uiteraard hangt de mogelijkheid tot het hanteren van kengetallen samen met
de mate van variëteit van de waarderingsgrondslagen bij verzekeraars.
Daarnaast is het uiteraard gecompliceerd om de diversiteit aan gegevens te
vertalen in enkele kengetallen. Bij het samenstellen en interpreteren hiervan
zou rekening moeten worden gehouden met het gevaar van oversimplificatie.
Wanneer er echter voldoende uniformiteit zou bestaan op het gebied van de
toegepaste grondslagen, kan gedacht worden aan kengetallen (verhoudings-cijfers)
die naast de solvabiliteit bijvoorbeeld ook inzicht geven in de rentabiliteit
en het verzekerings-technisch resultaat.In dit verband zij ook gewezen op de trend dat grote verzekeraars(groepen) –
evenals andere internationaal opererende bedrijven – zich door één
of meerdere «rating agencies» laten beoordelen. De rating kan
beschouwd worden als een additionele bron van informatie voor het publiek
betreffende de soliditeit van een aanbieder. De eenvoud van een uit één
«rapportcijfer» bestaande indicator is tegelijkertijd de kracht
en de zwakte van ratings30.Beschikbaarheid: de staten liggen ter inzage bij alle Nederlandse
kantoren van een verzekeraar, en daarnaast ook bij de Verzekeringskamer. Om
inzicht te krijgen in de financiële positie van alle afzonderlijke verzekeringsmaatschappijen
in een groep zal eerst moeten worden uitgezocht welke Nederlandse verzekeraars
tot deze groep behoren. Naast de verzameling van afzonderlijke publieke staten
kan ook de groepsjaarrekening in sommige gevallen het gewenste inzicht geven. 6. Conclusies en vervolgactie 6.1. SpeelveldBij het trekken van conclusies is het primair noodzakelijk het speelveld
te overzien. De Nederlandse regelgeving en praktijk op het gebied van de verslaggeving
zijn in belangrijke mate een resultante van een jarenlange ontwikkeling van
zowel het jaarrekeningenrecht als de toezichtsregelgeving. Beide invalshoeken
blijven ook in de toekomst relevant.Voorts is het internationale kader van groot belang voor Nederland. Veel
waarderingsregels zijn gebaseerd op de EU-verzekeringsrichtlijnen, waarin
op verschillende plaatsen wordt gerefereerd aan het prudentiebeginsel. Internationaal
is een ontwikkeling gaande in de richting van een meer transparante verslaggeving,
waarbij er naar gestreefd wordt om voorzichtigheid en getrouwheid op een heldere
manier te combineren.Hoewel de onderhavige analyse aanleiding geeft tot vervolgactie is het
van belang hierbij de nodige zorgvuldigheid te betrachten. Redenen hiervoor
zijn de technische complexiteit van de materie, de directe gevolgen van regelgeving
voor vermogen en resultaat van verzekeringsondernemingen, alsmede de wenselijkheid
om zorgvuldig om te gaan met de bestaande regelgeving. 6.2. InzichtHet inzicht van zowel de toezichthouder als het bredere publiek wordt
gestimuleerd door toepassing van de wettelijke beginselen van getrouwheid,
duidelijkheid en stelselmatigheid. De ontwikkelingen in de praktijk naar meer
realistische waarderingsgrondslagen sluiten aan bij het streven naar een inzichtelijke
jaarrekening. Stelselmatigheid is daarbij van primair belang. Op onderdelen
leidt de bestaande keuzevrijheid (soms in combinatie met de verschillende
uitgangspunten van de BW- en Wtv-regelgeving) ten aanzien van waarderingsgrondslagen
tot minder inzichtelijke of minder vergelijkbare cijfers. Verschillen ten
aanzien van waarderingsgrondslagen dienen gebaseerd te zijn op concrete verschillen
in verslaggevingsomstandigheden. Het gevolg van de bestaande diversiteit is
dat de rentabiliteit op het eigen vermogen en de solvabiliteit mede afhankelijk
zijn van de toegepaste waarderingsgrondslagen, en dat daardoor een zinvolle
vergelijking van vermogen en resultaat – zo al mogelijk – veelal
gecompliceerd is.Als concrete vervolgactie kan daarom worden gedacht aan een bredere consultatie
en nadere analyse van de in de praktijk gehanteerde vermogensen resultaatbepalingsmethoden
in het licht van de beginselen van duidelijkheid, stelselmatigheid en getrouwheid.
Het is de bedoeling hiertoe een kleine werkgroep van deskundigen samen te
stellen die wordt uitgenodigd zo concreet mogelijke aanbevelingen te formuleren.
Deze aanbevelingen kunnen zowel de verzekeringsmaatschappijen, de toezichthouder
als de wetgever betreffen. Daarbij kunnen de in bijlage 1 genoemde deelonderwerpen
verder worden uitgewerkt en geoperationaliseerd. Uiteraard dient ook in deze
volgende fase consultatie met alle betrokken partijen plaats te vinden.Voorts kan worden gedacht aan een nadere verkenning op het gebied van
stelselwijzigingen, en aan een inventarisatie van de verschillen tussen verslaggevingsregels
binnen de diverse onderdelen van de financiële sector. Gebleken is immers
dat er op sommige punten een uiteenlopende verslaggevingspraktijk bestaat
voor vergelijkbare producten. 6.3. ToezichtDe Verzekeringskamer bezint zich naar aanleiding van de hierboven geschetste
ontwikkelingen op haar rol ten aanzien van de keuzevrijheid op het gebied
van waarderingsgrondslagen. Een aantal concrete acties wordt daartoe reeds
ondernomen of voorbereid. Zo heeft de Verzekeringskamer naast de lopende evaluatie
van de Actuariële Principes Leven en de voorgenomen opstelling van Actuariële
Principes Schade een aantal ontwikkelingsrichtingen aangegeven voor de specifieke
problematiek van de waarderingsgrondslagen. Voor de korte termijn kan met
name gedacht worden aan de door de Verzekeringskamer genoemde optie waarin
zij op basis van de bestaande bevoegdheden het aantal vrijheidsgraden in de toe te passen grondslagen beperkt. Belangrijk is daarbij wel dat de
convergentie in grondslagen spoort met de ontwikkeling naar een meer realistische
verslaggeving. Nederland dient te anticiperen op de tendensen in IASC-kader
door het ontwikkelen van een aanvullend financieel toezichtsinstrumentarium.
De verschillende dimensies van deze problematiek zullen aan de orde komen
bij de door de Verzekeringskamer voorgenomen herziening van de staten. 6.4. Specifieke aspecten van de publieke statenWaar relevant kan stroomlijning van waarderingsgrondslagen ook bijdragen
aan de vergelijkbaarheid en het inzicht voor het publiek. Behalve in meer
algemene zin zou dit ook vorm gegeven kunnen worden door middel van aanvullende
overzichten op basis van actuele waarden. Daarnaast kan gedacht worden aan
een kort samenvattend overzicht met een aantal financiële kengetallen
betreffende zaken als de verzekeringstechnische resultaten, rentabiliteit
en solvabiliteit.Ter vergroting van de beschikbaarheid en bekendheid van publieke staten
zouden zij nadrukkelijker onder de aandacht kunnen worden gebracht van het
publiek bijvoorbeeld via Internet en andere moderne media. De verzekeringssector
zou hier vooral eerst zelf het initiatief kunnen nemen. 6.5. SlotDeze nota bevat een overzicht van de regelgeving en de praktijk op het
gebied van de financiële verslaggeving van verzekeraars. Het betreft
een terrein dat een technisch en complex karakter heeft, maar financieel van
groot belang is. Juist daarom is voortgang nodig in het proces van versterking
van het toezicht en vergroting van de transparantie. Er is sprake van actie
op verschillende fronten. Dit betreft onder meer de Europese en nationale
regelgeving op het gebied van verslaggeving en verzekeringen, het internationale
kader (IASC), de ontwikkelingen in de bancaire sector, en de innovaties bij
verzekeringsondernemingen zelf. Gelet op de belangrijke internationale dimensie
van de Nederlandse financiële sector past ook in de toekomst een actieve
houding van de Nederlandse overheid op het gebied van de verslaggeving.Het ligt daarom in de bedoeling de Kamer te informeren over de verdere
ontwikkelingen op dit terrein, met name naar aanleiding van de werkzaamheden
van de in te stellen werkgroep van deskundigen. BIJLAGE 1 SPECIFIEKE ONDERDELEN VAN DE JAARREKENING VAN VERZEKERAARSIn deze bijlage wordt een korte samenvatting gegeven van de meer technische
aspecten van feitelijk door verzekeraars gehanteerde grondslagen31. Achtereenvolgens wordt ingegaan op de voorschriften voor de balans
(A.1), de voorschriften voor de resultatenrekening (A.2) en de wijze van inrichting
van de jaarrekening (A.3). Opgemerkt zij dat waar reeds een richting wordt
aangegeven voor aanpassing van de regelgeving dit nader uitgewerkt zal worden
in het kader van de in paragraaf 6.2. genoemde bredere consultatie. A.1. Specifieke waarderingsvoorschriften voor onderdelen
van de balansDe specifieke waarderingsvoorschriften betreffen het geheel aan wettelijke
(en daarvan afgeleide) regels voor de waardering van balansposten. De belangrijkste
balansposten bij verzekeringsondernemingen zijn de beleggingen (aan de actiefzijde,
behandeld in A.1.1.) en de verzekeringstechnische voorzieningen (aan de passiefzijde,
A.1.2). Daarnaast wordt nog specifiek ingegaan op de post goodwill (A.1.3). A.1.1. BeleggingenHoofdregel is dat beleggingen mogen worden gewaardeerd tegen actuele waarde
(marktwaarde) of tegen verkrijgingsprijs. Wanneer gekozen wordt voor één
van beide moet de alternatieve waardering in de toelichting worden opgenomen.
Achtergrond voor een keuze tussen beide methoden kan zijn dat prioriteit wordt
gegeven aan toepassing van het realiteitsbeginsel en vergroting van vergelijkbaarheid.
Dit leidt doorgaans tot het waarderen van beleggingen tegen actuele waarde
en heeft als consequentie dat de stille reserves aan de actiefzijde van de
balans zichtbaar worden gemaakt. Op basis van de wenselijkheid om verplichtingen
(technische voorzieningen) en de daar tegenover staande activa op elkaar af
te stemmen («matchen») is het in sommige gevallen ook acceptabel
om voor deze activa een andere methode toe te passen.Beleggingen in aandelen worden doorgaans – maar niet
altijd – tegen actuele waarde gewaardeerd. Dit geldt ook voor beleggingen
in terreinen en gebouwen.Bij beleggingen voor risico van de uitkeringsgerechtigde32 is waardering tegen actuele waarde wettelijk verplicht.
Aangezien hier feitelijk sprake is van een vorm van beheer zijn er ook wel
argumenten die er voor pleiten deze beleggingen buiten het vermogen van de
verzekeraar te houden. Dit zou kunnen leiden tot een grotere mate van consistentie
bij consolidatie van een bank en een verzekeraar; bij banken blijft het beheer
van toevertrouwde gelden namelijk buiten de balans. De producten van banken
en verzekeraars op het gebied van beheer van beleggingen verschillen soms
slechts marginaal.Het buiten de balans houden van beheerde gelden door verzekeraars zou
wel betekenen dat de solvabiliteitseis afneemt ten opzichte van de huidige
praktijk. Deze is (voor levensverzekeraars) namelijk proportioneel afhankelijk
van de omvang van de technische voorzieningen.Voor vastrentende beleggingen is er behalve actuele waarde
en verkrijgingsprijs nog een derde mogelijkheid, namelijk waardering tegen
aflossingswaarde. Voor dat geval zijn in het BW nadere voorschriften opgenomen
over de verantwoording van het (dis)agio in het resultaat, hetgeen doorgaans
gebeurt door hantering van de amortisatiemethode33.
In geval van verwerving boven pari (verkrijgingsprijs hoger dan de aflossingswaarde)
mag het betaalde agio worden afgeschreven in de loop van de tijd
(meer realistisch) of direct worden afgeboekt (meer conservatief). De meeste
verzekeraars waarderen de beleggingen in vastrentende waarden tegen aflossingswaarde,
hoewel er verschillen zijn in de gehanteerde afschrijvingsperiode.Hoewel de amortisatiemethode niet is gebaseerd op de actuele waarde, kan
deze toch een goed inzicht geven in de positie van de verzekeraar wanneer
de beleggingen staan tegenover de voorzieningen. Deze beleggingen kunnen dan
immers worden gematched met de verplichtingen.Bij de overige posten van de beleggingen is de nominale waarde
de meeste gebruikte methode. Een uitzondering hierop vormt de post belangen
in beleggingspools, die als meest voorkomende waarderingsmethode de actuele
waarde heeft; in mindere mate komt de nominale waarde voor. A.1.2. Technische voorzieningenGezien het ontbreken van specifieke regels in het BW wordt de waardering
van de technische voorzieningen gedomineerd door de toezichtsregelgeving.
Ook deze geeft veelal slechts algemene normen, waarbij «prudentie»
een kernbegrip is. Het is hier dus moeilijk om één specifieke
waarderingsgrondslag te noemen. Een oorzaak hiervan is dat er meerdere voorzieningen
onder een hoofdvoorziening worden genomen, waardoor verschillende methoden
door elkaar heen lopen. Verder is ook de berekening van de voorziening niet
eenduidig te categoriseren door de verscheidenheid aan berekeningsmethoden.Voor levensverzekeringen dient de technische voorziening te
zijn gebaseerd op een «voldoende voorzichtige prospectieve actuariële
methode»34. De Verzekeringskamer kan maximum
rentepercentages vaststellen ter berekening van de voorziening; zij heeft
dit gedaan in de nota «Actuariële principes» en de «Regeling
maximum rentepercentages en voorzichtigheidsmarges levensverzekeringsbedrijf 1994».
Gegeven deze maxima kunnen verzekeraars de voor hen meest geëigende rekenrente
hanteren. Voorts geldt dat het daadwerkelijk door verzekeraars behaalde rendement
doorgaans hoger ligt dan de rekenrente, zodat ook bij een daling van het behaalde
rendement aan de verplichtingen kan worden voldaan.Ten aanzien van de gehanteerde veronderstellingen over kosten en sterfte
bestaan geen specifieke voorschriften. Van belang is hier de verplichte certificering
door een actuaris, die de toereikendheid van de voorzieningen moet garanderen.
Gezien de noodzaak van een concurrerende premiestelling en de verwachte rentewinsten
die besloten liggen in de gehanteerde rekenrente kan het vóórkomen
dat de toekomstige kosten te laag worden ingeschat. Het gevolg is dan een
ontoereikende voorziening voor administratiekosten, zonder dat daar goed zicht
op is. Met het dalen van de rentewinsten (de rekenrente van 4% zal voor nieuwe
producten worden verlaagd tot 3% om te voorkomen dat deze boven de kapitaalmarktrente
uitkomt) kan hieruit een onjuist beeld van de solvabiliteitspositie ontstaan.
Voorts is in dit verband de door de Verzekeringskamer in de Actuariële
Principes geëiste toereikendheidstoets van belang, waarin wordt nagegaan
of de voorziening voor het geheel van de werkzaamheden van de verzekeraar
op voldoende voorzichtige grondslagen is berekend.Bij levensverzekeringen worden relatief hoge acquisitiekosten(«eerste
kosten») gemaakt die pas in de loop der jaren via de premies worden
terugverdiend. De traditionele – voorzichtige – methode om deze
kosten direct volledig af te boeken op de V&W-rekening is in onbruik geraakt35. Thans worden de acquisitiekosten veelal verrekend met de voorzieningen
ofwel geactiveerd. In beide gevallen worden zij dan in de loop van de tijd
afgeschreven. Deze beide methoden – die als zodanig meer in overeenstemming
zijn met het realiteitsbeginsel – resulteren in uiteenlopende solvabiliteitseisen
aangezien de vereiste solvabiliteitsmarge mede wordt berekend op basis van
de omvang van de voorzieningen.Deze praktijk wordt begrensd door het voorschrift van de Verzekeringskamer
om een negatief saldo van voorziening en acquisitiekosten op nul te stellen.
Voorts is van belang dat er geen afbakening is van hetgeen onder de acquisitiekosten
valt, en dat er geen uniforme afschrijvingsregels bestaan. Hierin blijken
dan ook verschillen op te treden tussen maatschappijen.Een ander aspect dat van belang is voor de voorzieningen van levensverzekeraars
is de verwerking van de verleende rentestandkortingen. Dit is een
vorm van winstdeling vooraf, die wordt verleend op basis van de veronderstelling
dat het te behalen beleggingsrendement hoger is dan de rekenrente (traditioneel
4%). Rentestandkortingen worden afgeschreven in een periode die doorgaans
korter is dan de looptijd van de desbetreffende contracten, wat leidt tot
een verlies gedurende de eerste jaren van het contract. Verzekeraars hanteren
hierbij variërende perioden. De meest gebruikte methoden zijn annuïtair,
fiscale methode (afschrijving in 8 jaar volgens het schema 4*15%/ 4*10%) en
lineair. Alleen bij eerstgenoemde methode, die thans ook het meest gangbaar
is, worden de baten en lasten zodanig gematched dat de geactiveerde rentestandkortingen
worden afgeschreven naarmate de overrendementen worden gerealiseerd. In andere
landen (b.v. de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk) is het werken
met een afzonderlijke post geactiveerde rentestandkortingen overigens een
onbekend fenomeen.Bij de technische voorzieningen in het schadeverzekeringsbedrijf is de maximale disconteringsvoet voor langlopende schadevoorzieningen
de belangrijkste concrete verslaggevingsnorm36.
Voor het overige is er weinig geregeld, wat vooral het gevolg is van de moeilijkheid
om hier tot algemeen toepasbare methoden te komen. Daarom moet primair gedacht
worden aan een verdere vergroting van de transparantie. Een hiervoor wel genoemde
suggestie is het geven van meer inzicht in de uitloop van oude boekjaren;
thans is het mogelijk om de resultaten uit eerdere jaren deels met elkaar
te salderen. Ook kan gedacht worden aan een meer objectieve vaststelling van
de voorziening voor geleden maar nog niet geboekte schade (IBNR/ IBNER37). De gedachtevorming is op deze onderdelen nog volop
in ontwikkeling. De Verzekeringskamer bereidt een conceptversie voor van de
nota «Actuariële principes schade», analoog aan de reeds
bestaande «Actuariële principes leven».A.1.3. GoodwillDe betaalde goodwill is een post die voor verschillende soorten ondernemingen
van belang is, waaronder niet in de laatste plaats verzekeringsbedrijven.
Goodwill kan worden omschreven als de vergoeding voor toekomstige winsten
van een over te nemen onderneming, en vormt het verschil tussen de overnameprijs
en de intrinsieke waarde van de onderneming. De wet38 geeft de mogelijkheid om betaalde goodwill ofwel direct ten laste
van het resultaat te brengen, ofwel ten laste van het eigen vermogen, ofwel
te activeren en in de loop van de tijd af te schrijven. Deze laatste
mogelijkheid komt overeen met hetgeen elders voorgeschreven is (o.a. in de
VS en het Verenigd Koninkrijk), en met richtlijnen van het IASC. In Nederland
wordt betaalde goodwill doorgaans direct van het eigen vermogen afgeboekt.
Uit het onderzoek dat in opdracht van het ministerie van Financiën
is uitgevoerd39 blijkt dat dit leidt tot aanzienlijke
verschillen in omvang van vermogen en resultaat. A.2. Concrete voorschriften voor de resultatenrekeningBehalve voor de balans bestaan er ook specifieke voorschriften op het
gebied van de resultatenrekening. De post die het vertrekpunt vormt voor de
afleiding van het resultaat is de omzet (A.2.1). Evenals het vermogen is ook
het resultaat sterk afhankelijk van enerzijds de ontwikkeling in de beleggingen
(A.2.2.) en anderzijds die in de technische voorzieningen (A.2.3). A.2.1. OmzetVoor de financiële sector bestaan thans geen specifieke wettelijk
gedefinieerde omzetbegrippen. In de diverse subsectoren heeft zich in de loop
van de tijd een specifieke verslaggevingspraktijk ontwikkeld. Binnen de verzekeringssector
is het gebruikelijk om de ontvangen premie als maatstaf te nemen. Daarbij
worden door verschillende verzekeraars tevens de verleende rentestandkorting,
winstdelingskoopsommen en beleggingsverzekeringen meegenomen.Rentestandkortingen zijn een correctie op de gehanteerde rekenrente, een
korting op het premietarief, zonder dat er in die periode sprake is van een
door polishouders betaalde premie aan de verzekeraar. Winstdelingskoopsommen
gaan uit van hetzelfde principe, maar dan achteraf; de verzekerde krijgt een
extra uitkering bij een bepaalde overwinst. Deze overwinst is het gevolg van
aan polishouders toegezegde deling van beleggingsrendementen, die al separaat
in de resultatenrekening worden opgevoerd. Wanneer vervolgens de winstdeling
ook nog eens als omzet wordt opgevoerd is er in feite sprake van dubbeltelling.Een ander element van de omzet van verzekeraars betreft de beleggingsverzekeringen.
Vergelijkbare producten worden ook door banken aangeboden; dan wordt echter
alleen de provisie ten behoeve van de administratiekosten als omzet opgevoerd.
Het gebruikelijke bancaire omzetbegrip kenmerkt zich door het deflatteren
van het omzetcijfer door het salderen van (interest-)baten en lasten. Gezien
de integratie binnen de financiële sector verdient deze uiteenlopende
wijze van verslaggeving nadere aandacht. A.2.2. Resultaatbepaling en beleggingenDe resultaatbepaling van een verzekeraar draait voor een belangrijk deel
om de wijze waarop de beleggingsopbrengsten worden verantwoord. Als de beleggingen
worden gewaardeerd tegen de verkrijgingsprijs, dan blijken de fluctuaties
in de (markt)waarde van die beleggingen op het moment van verkoop; men spreekt
dan over gerealiseerde koersresultaten. Wanneer beleggingen worden gewaardeerd
tegen actuele waarde, kunnen er ook ongerealiseerde koersresultaten ontstaan,
wanneer de marktwaarde van de beleggingen in de periode tussen twee balansdata
is gestegen. Voor verzekeringsondernemingen wordt echter algemeen het principe
gehuldigd dat het onderscheid tussen gerealiseerde en ongerealiseerde waardemutaties
kunstmatig is40.Bij de – voor zakelijke waarden gebruikelijke – waardering
tegen actuele waarde biedt de wet41
een keuzemogelijkheid voor de verwerking van de gerealiseerde en ongerealiseerde
waardemutaties. Deze mogen ofwel direct in het resultaat worden verantwoord,
ofwel in de herwaarderingsrekening worden opgenomen. Deze methoden hebben
verschillende effecten die door verzekeraars als voor- of nadeel kunnen worden
ervaren. Bij directe verwerking van de waardemutaties in het resultaat (wat
het meest direct de werkelijkheid volgt) kunnen aanzienlijke
schommelingen in de getoonde winst ontstaan. Bij verwerking op de herwaarderingsrekening
blijven de waardemutaties buiten de winst, wat doorgaans een onderschatting
betekent van het resultaat.In de praktijk worden dan ook nog andere methoden toegepast die trachten
de als gunstig beschouwde effecten van beide genoemde methoden te combineren.
Zo is op de tweede methode ook nog een variant mogelijk waarbij de waardemutaties
die op de herwaarderingsrekening zijn geboekt bij realisatie alsnog in de
resultatenrekening worden verwerkt; dit komt overeen met de hoofdregel van
Titel 9, Boek 2 BW, die geldt voor ondernemingen in het algemeen. Opvallend
is dat hiermee bij verzekeraars alsnog een onderscheid wordt gemaakt tussen
gerealiseerde en ongerealiseerde waardemutaties.Nog een andere methode – als eerste geïntroduceerd door Aegon –
kent een vorm van middeling van resultaten over een bepaalde periode. Bij
toepassing van deze methode worden op den duur alle als structureel beschouwde
waardemutaties in het resultaat verwerkt, maar worden uitschieters naar boven
en naar beneden voorkomen. Het effect is een meer gelijkmatige resultaatontwikkeling
op langere termijn. Deze methode vormt een aanvulling op de expliciet in de
wet genoemde methoden en is naast de drie eerdergenoemde door de RJ opgenomen
in de richtlijn verzekeringsmaatschappijen42.
Bij de op resultaatmiddeling gebaseerde methode is het uiteraard essentieel
dat de gekozen parameters onderbouwd, gemotiveerd en consistent worden toegepast;
dit laatste is noodzakelijk om de lezer van de jaarrekening het vereiste inzicht
te verschaffen. Er bestaat verschil van mening over de vraag of bij toepassing
van een op resultaatmiddeling gebaseerde methode het beoogde inzicht in de
financiële gang van zaken over meerdere jaren tegelijkertijd kan worden
gecombineerd met het door de wet geëiste inzicht in de gang van zaken
gedurende het boekjaar43.In de praktijk worden door Nederlandse verzekeraars diverse resultaatbepalingsmethoden
gehanteerd. Tevens kan worden geconstateerd dat verschillende verzekeraars
de afgelopen jaren belangrijke stelselwijzigingen hebben doorgevoerd, juist
op het punt van de resultaatbepaling. Een aspect dat hierbij een rol kan spelen
is het belang van de winstontwikkeling voor de «shareholder value»
van de onderneming. Echter, juist voor het inzicht van de aandeelhouders is
het van belang dat de gehanteerde resultaatbepalingsmethoden onderling en
in de tijd vergelijkbaar zijn, of dat ten minste helderheid bestaat over de
gevolgen van de thans bestaande diversiteit aan methoden.Voorts zij opgemerkt dat het bestaan van een zekere mogelijkheid tot beïnvloeding
van resultaat en aandelenkoersen door middel van de toegepaste waarderingsgrondslagen,
een extra dimensie kan krijgen door de beloningssystematiek die bij verschillende
financiële instellingen wordt gehanteerd. Consistente en transparante
grondslagen kunnen ook op dit punt eventuele misverstanden voorkomen. A.2.3. Resultaatbepaling en technische voorzieningenMutaties in de voorzieningen lopen via de winst- en verliesrekening als
onderdeel van het verzekeringstechnische resultaat. Levensverzekeraars hanteren
algemeen aanvaarde -doch niet uniforme- overlevingstabellen en baseren zich
wat betreft de gehanteerde disconteringsvoet op de regels van de Verzekeringskamer.
De verwerking van de gemaakte kosten is afhankelijk van de kostenstructuur
van een maatschappij. Hierbij kan sprake zijn van een meer of minder voorzichtige
schatting. Voor een realistisch beeld van het verzekeringstechnische resultaat
is het belang-rijkste dat de gehanteerde veronderstellingen over
kosten, rente en sterfte consistent worden toegepast. Daarnaast is vooral
de verwerking van de acquisitiekosten en de rentestandkortingen van belang.
Uit hetgeen hierover is vermeld in paragraaf A.1.2. ten aanzien van het vermogen
valt af te leiden dat diversiteit ook aanzienlijke consequenties heeft voor
het getoonde resultaat en de getoonde solvabiliteitsmarges. Op deze punten
kan de vraag worden gesteld of het inzicht en de vergelijkbaarheid van de
getoonde resultaten en solvabiliteitsmarges als optimaal kan worden betiteld. A.3. Inrichting jaarrekeningTer wille van de duidelijkheid zou het noodzakelijke inzicht zoveel mogelijk
moeten worden gevormd door de balans en de resultatenrekening sec. Slechts
wanneer het in de stukken zelf opnemen van (detail)informatie niet mogelijk
is of tot onoverzichtelijkheid leidt is de toelichting het geëigende
middel voor informatieverschaffing.Een enkel onderdeel van de huidige modellen voor de jaarrekening verdient
nadere aandacht. Het gaat dan om een meer integrale weergave van het omzetcijfer
en om een integraal beeld van beleggingsopbrengsten en -kosten. Vanwege de
verschillende voorschriften die gelden voor banken en verzekeraars is dit
laatste vooral voor financiële conglomeraten van belang. Verschillende
conglomeraten zijn er overigens in de praktijk toe overgegaan de beleggingsresultaten
integraal te presenteren. Een probleem blijft evenwel de aansluiting tussen
de verslaggeving op maatschappijniveau en die op groepsniveau. BIJLAGE 2 OVERZICHT VERSTREKTE INFORMATIE IN PUBLIEKE STATENZoals hierboven beschreven vindt de informatieverstrekking aan de toezichthouder
en het publiek plaats op maatschappijniveau. Hieronder volgt een overzicht
op hoofdzaken van de inhoud van de publieke en de niet-publieke staten. Volgens
het Besluit staten verzekeringsbedrijf 1994 hebben de staten sinds het
verslagjaar 1995 de volgende inhoud: Inhoud publieke staten– Balans en resultatenrekening inclusief toelichting (o.a. vereiste
en aanwezige solvabiliteitsmarge in het verslagjaar);– Geconsolideerde balans en resultatenrekening inclusief toelichting;– Accountantsverklaring;– Het actuarieel verslag: hierin staat beschreven welke methoden
en rentevoeten zijn gebruikt bij de bepaling van de technische voorzieningen.In het geval van levensverzekeraars is de volgende aanvullende
informatie ook publiek:– Statutaire regeling winstdeling polishouders en feitelijke winstdeling
in verslagjaar;– Omvang en ontwikkeling van de portefeuille levensverzekeringen
;– Overzicht van mutaties in de balanspost technische voorzieningen;– Resultaten op grondslagen (bijvoorbeeld op sterfte, kosten en
rente).Tenslotte wordt veelal ook het verslag van de directie bij de publieke
staten gevoegd, hoewel dit niet verplicht is.Inhoud niet-publieke staten:– Uitgebreide verdere uitsplitsing van balansposten;– Toelichting op herwaarderingen van beleggingen;– Berekening vereiste en aanwezige solvabiliteitsmarge;– Dekking technische voorzieningen naar beleggingscategorie en valutapositie;– Opbouw van technische voorziening.In de niet-publieke staten wordt de volgende aanvullende informatie gevraagd van schadeverzekeraars:– Overzicht in de tijd van de afwikkeling technische voorziening
voor te betalen schaden per branche;– Uitsplitsing van het resultaat per branche;– Schadepercentages schadeverzekering in de afgelopen vijf jaar
per branche.In de niet-publieke staten wordt de volgende aanvullende informatie gevraagd van levensverzekeraars:– Sterftevergelijking (waargenomen sterfgevallen versus verwacht
aantal sterfgevallen).Zoals hierboven opgemerkt is de inhoud van de staten sinds 1995 geactualiseerd.
Dit is een uitvloeisel van de werkzaamheden van de Statencommissie die door
de Minister van Financiën in 1987 was ingesteld.Naar aanleiding van het advies van de Statencommissie is een aantal publieke
staten zoals de gegevens betreffende de resultatendeling aan polishouders,
meer inzichtelijk gemaakt. Daarnaast zijn de volgende verslagstaten niet meer
openbaar, mede omdat de mate van gedetailleerdheid daarin het inzicht niet
ten goede kwam: – volledige specificatie van de beleggingen;– het technisch resultaat per schadebranche;– de berekening van de vereiste en aanwezige solvabiliteitsmarge.Bovengenoemde informatie dient volgens het Besluit staten verzekeringsbedrijf 1994
wel te worden opgenomen in de niet-publieke staten die uitsluitend bedoeld
zijn voor de Verzekeringskamer. XNoot1Voor de toezegging hiervan zie: Kamerstukken II, vergaderjaar 1995–96,
23 669, nr. 15 (p.25) en nr. 17 (p. 3).XNoot2K. Kukoc, «Information disclosure in a competitive insurance market –
the government role», Geneva Papers, april 1998, p. 231.XNoot3Als in deze nota over de jaarrekening wordt gesproken wordt de enkelvoudige
jaarrekening bedoeld. Ingeval er sprake is van een groep maakt de geconsolideerde
jaarrekening deel van uit van de toelichting op de balans/ verlies- en winstrekening
(art. 361 BW).XNoot4Een studiegroep met vertegenwoordigers van de ministeries van Financiën
en Justitie, de Verzekeringskamer en het Verbond van Verzekeraars is een aantal
malen bijeen geweest om de verslaggeving van verzekeraars te bespreken.XNoot5A. Oosenbrug, «Informatiewaarde van externe financiële verslagen
van Verzekeringsmaatschappijen», Erasmus Finance & Insurance Centre
Research report No. 5, 1999.XNoot6Regeling van 14 juli 1998, Staatscourant 134 d.d. 20 juli 1998.XNoot7Reeds in artikel 27 van de Wet op het Levensverzekeringsbedrijf (WOL 1922).XNoot8 Artikel 72 van de Wtv 93.XNoot9Het gaat hier om informatie aangaande de jaarrekening, de solvabiliteit,
het actuarieel verslag (waarin de actuariële uitgangspunten zijn opgenomen),
de winstdeling aan polishouders en de opbouw van de technische voorzieningen.XNoot10art. 2:362, eerste lid: «De jaarrekening geeft volgens normen die
in het maatschappelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd een zodanig
inzicht dat een verantwoord oordeel kan worden gevormd omtrent het vermogen
en het resultaat, alsmede, voor zover de aard van een jaarrekening dat toelaat,
omtrent de solvabiliteit en de liquiditeit van de rechtspersoon.» XNoot11Art. 2, derde lid van de Vierde EG-richtlijn betreffende de jaarrekening
van vennootschappen. XNoot12Wet op de Inkomstenbelasting 1964 en de Wet op de Vennootschapsbelasting
1969.XNoot13Besluit reserves verzekeraars (KB van18-7-1972, Stb. 414, laatst gewijzigd
bij KB van 25-11-1993, Stb. 656).XNoot14Zie o.a. artikel 18 van de Derde EG-richtlijn levensverzekering (92/96
EEG).XNoot15Art. 66 lid 2 Wtv 93 geeft de Verzekeringskamer een discretionaire bevoegdheid
om voorschriften uit te vaardigen voor de waardering van de activa.XNoot16Een tot een groep behorende rechtspersoon is vrijgesteld van de verplichting
om de jaarrekening overeenkomstig de voorschriften van het BW in te richten
en openbaar te maken als aan een aantal voorwaarden is voldaan. De twee belangrijkste
voorwaarden zijn dat de aandeelhouders van die rechtspersoon hiermee instemmen
en dat de moeder zich hoofdelijk aansprakelijk stelt (BW, titel 9, afdeling
12, art 403).XNoot17Bron: jaarverslag ING Groep 1997 blz. 129 en jaarverslag Aegon N.V. 1997
blz. 79–80.XNoot18Europese Commissie: «Financial services: building a framework for
action», 28 oktober 1998, blz. 7,8,9 (t.b.v. de Europese Raad in december
1998).XNoot19IAS 39, International Accounting Standard «Financial Instruments:
Recognition and measurement», dec 1998.XNoot20De vierde richtlijn betreffende de jaarrekening van bepaalde vennootschapsvormen
(78/660) en de zevende richtlijn betreffende de geconsolideerde jaarrekening
(83/349).XNoot21Dit vindt zijn oorsprong in het feit dat het instrument solvabiliteitseisen
pas in de jaren zeventig is ontwikkeld; voordien kon een voorzichtigheidsmarge
alleen indirect worden opgelegd.XNoot22Zo is het bijvoorbeeld bekend dat bij het hanteren hiervan «oude»
levensverzekeringsportefeuilles over het algemeen een groot winstpotentieel
in zich bergen, aangezien de premieopbrengsten (waarin kostenopslagen zijn
verwerkt) nog lange tijd doorgaan, terwijl de meeste kosten reeds ten laste
van de resultatenrekening zijn gebracht. In die gevallen kan een goed resultaat
dus te danken zijn aan de historische productie, terwijl de meer recente productie
minder rendabel is.XNoot23Blijkens de EU-regelgeving (art. 2, derde lid van de Vierde EG-richtlijn
inzake de jaarrekening van vennootschappen) moet gedacht worden aan uitzonderingssituaties
die zich kenmerken door aantoonbare externe veranderingen (zie par. 2.3.3.
van het in voetnoot 5 genoemde onderzoek).XNoot24Het oordeel of toegepaste grondslagen aanvaardbaar zijn in het licht van
de relevante wetgeving is in concrete gevallen voorbehouden aan de rechter
(de Ondernemingskamer bij het Gerechtshof in Amsterdam) wat betreft de jaarrekening,
en de Verzekeringskamer (wat betreft de staten). De mogelijkheid tot het starten
van een procedure bij de Ondernemingskamer vanwege de toepassing van bepaalde
waarderingsgrondslagen blijkt in de praktijk overigens niet vaak te worden
benut. Wel kan dit een rol spelen in het kader van het in art. 345 Boek 2
BW genoemde enquêterecht van de Ondernemingskamer.XNoot25Zie bijvoorbeeld het Moret, Ernst & Young-rapport «Grondslagen
voor waardering en resultaatbepaling in de concernjaarrekening 1997»,
oktober 1998.XNoot26Binnen de grenzen van de geldende EU-verzekeringsrichtlijnen; zoals aangegeven
in par. 2.5. zullen deze in verband met de harmonisatie in IASC-kader waarschijnlijk
ook in deze richting worden aangepast.XNoot27De verhoging van de aanwezige solvabiliteit is kwantitatief belangrijker
dan de verlaging van de vereiste solvabiliteit. Een cijfervoorbeeld: door
een herwaardering nemen de technische voorzieningen van een bedrijf af van
f 1 mrd tot f 900 mln. De vereiste solvabiliteit, welke bij levensverzekeraars
gedefinieerd wordt als 4% van de technische voorzieningen, daalt dan met f 4
mln (van f 40 mln tot f 36 mln). De aanwezige solvabiliteit neemt
met f 100 mln toe.XNoot28Hiervoor worden verschillende maatregelen genoemd in par. 4.3.2. van het
in voetnoot 5 genoemde onderzoek. Primair kan gedacht worden aan een tot het
eigen vermogen behorende niet-uitkeerbare reserve voor verschillen tussen
realistische en prudente grondslagen, of aan andere specifieke reserves. Daarnaast
bijvoorbeeld ook aan informatie over een «risk based» solvabiliteitsmarge,
betrouwbaarheidsintervallen aangaande de omvang van de voorzieningen, het
beleggings- en verzekeringstechnische risicoprofiel, het herverzekeringsbeleid
en gestandaardiseerde scenario-analyses. XNoot29Zie de notitie van de Verzekeringskamer, blz. 6, en par. 2.6. van het
in voetnoot 5 genoemde onderzoek.XNoot30Allerlei nuances in de onderliggende cijfers gaan dan immers verloren.
De voorspelkracht van ratings voor de lange termijn soliditeit is beperkt.XNoot31Hierbij is mede gebruik gemaakt van de resultaten van het in voetnoot
5 van de hoofdtekst genoemde -in opdracht van het Ministerie van Financiën
verrichte- onderzoek.XNoot32Sommige verzekeraars geven bij dergelijke verzekeringen minimum rendementsgaranties
aan polishouders. Hier is in feite sprake van een mengvorm tussen traditionele
en beleggingsverzekeringen.XNoot33Hierbij wordt het verschil tussen de balanswaarde en de verkrijgingsprijs
apart op de balans opgenomen (agio of disagio) en vervolgens over de resterende
looptijd van de belegging afgeschreven.XNoot34Art. 2 van het Besluit technische voorzieningen verzekeringsbedrijf1994.XNoot35In par. 3.5.7. van het in voetnoot 5 genoemde onderzoek worden enkele
voorbeelden geciteerd waaruit het kwantitatieve belang van dit punt blijkt:
de winst van de verzekeraars in kwestie was geheel of grotendeels te danken
aan de gevolgen van een stelselwijziging op dit punt.XNoot36Art. 3, derde lid Besluit technische voorzieningen verzekeringsbedrijf 1994.XNoot37Incurred But Not (Enough) Reported.XNoot38Artikel 389 , Boek 2 BWXNoot39Zie voetnoot 5. In par. 3.5.8. wordt als ingrijpend voorbeeld genoemd
de overname van de Generale Bank door Fortis; op het eigen vermogen van Fortis
per ultimo 1997 van ECU 7,4 mrd wordt een bedrag van ruim ECU 8,7 mrd afgeboekt
aan goodwill afschrijving ineens.XNoot40«Omdat deze op de balansdatum evengoed verkocht hadden kunnen zijn
gelet op hun eenvoudige verkoopbaarheid en de grote mate van courantheid»,
punt 15e van de Memorie van Toelichting bij het wetsvoorstel tot invoering
van afdeling 15, titel 9 BW, Stb. 93/ 517).XNoot41Art. 438 BW.XNoot42Par. 217 onder d. XNoot43Art. 362 lid 3 (jaarrekening) en art. 391 lid 1 BW (jaarverslag). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26489-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl