Wijziging Boek 2 BW (regels voor de vereniging of stichting tot instandhouding van een maatschappelijke onderneming); Advies Raad van State en nader rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST133354
 2008-2009
 
 32 003
 Wijziging van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek houdende regels voor
de vereniging of stichting tot instandhouding van een maatschappelijke onderneming
 
 
 
 
 Nr. 
 4
 ADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORT
 Hieronder zijn opgenomen het advies van de Raad van State d.d. 18 maart
2009 en het nader rapport d.d. 29 juni 2009, aangeboden aan de Koningin
door de minister van Justitie. Het advies van de Raad van State is cursief
afgedrukt.
 
 Bij Kabinetsmissive van 18 december 2008, no. 08.003647, heeft
Uwe Majesteit, op voordracht van de minister van Justitie, bij de Raad van
State ter overweging aanhangig gemaakt het voorstel van wet tot wijziging
van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek houdende regels voor de vereniging of
stichting tot instandhouding van een maatschappelijke onderneming, met memorie
van toelichting.
 
 
 Het voorstel introduceert een geheel van bepalingen dat is bedoeld voor
verenigingen en stichtingen die een maatschappelijke onderneming in stand
houden, zoals besturen van scholen, zorginstellingen, woningcorporaties en
andere instellingen in de semipublieke sfeer. Doel van het voorstel is om
maatschappelijke ondernemingen een herkenbare plaats in het rechtsverkeer
te geven. De vereniging of stichting tot instandhouding van een maatschappelijke
onderneming (VSMO) is een modaliteit van de vereniging of stichting. De bepalingen
van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek (BW) inzake de stichting en vereniging
zijn van toepassing op de VSMO, tenzij daarvan wordt afgeweken. Een VSMO heeft
verplicht een raad van toezicht en een belanghebbendenvertegenwoordiging.
Voorts kan een VSMO privaat kapitaal aantrekken door winstbewijzen uit te
geven. In dat geval heeft de onderneming ook een algemene vergadering van
winstbewijshouders. Ten slotte biedt het voorstel de mogelijkheid tot het
aanwijzen van gedragscodes die door de aanwijzing voor alle categorieën
maatschappelijke ondernemingen gaan gelden waarop de gedragscode is gericht.
 
 
 De Raad van State schetst eerst de achtergrond van het voorstel. Vervolgens
gaat de Raad in op het begrip «maatschappelijk ondernemen» en
maatschappelijke onderneming. De Raad stelt vast dat dit begrip onvoldoende
is afgebakend. Verder gaat de Raad in op de doelstellingen van het wetsvoorstel.
Hij concludeert dat niet duidelijk is waarvoor de modaliteit van de stichting
en vereniging is bedoeld. De indruk wordt gewekt dat dit wetsvoorstel organisaties
en instellingen die tot de overheid noch de markt behoren, beoogt een eigen
domein en positie te verschaffen. In de sectoren zorg, onderwijs en wonen
hebben zij echter al een eigen positie en domein en krijgen zij daarmee de
plaats en erkenning die zij behoeven. Niet blijkt dat een specifieke privaatrechtelijke
structuur voor een maatschappelijke onderneming deze ondernemingen uit een
oogpunt van herkenbaarheid en wettelijke waarborgen meer biedt dan thans reeds
op grond van publiekrechtelijke wetgeving geldt. Daarnaast constateert
de Raad dat er geen concreet zicht wordt geboden op meer ruimte voor de maatschappelijke
onderneming door een terugtreden van de overheid. De ontwikkelingen in de
publiekrechtelijke wetgeving op de terreinen van zorg, wonen en onderwijs
wijzen eerder op het tegendeel. Het introduceren van een modaliteit van de
vereniging of stichting in het BW die de instellingen die het betreft geen
voordeel biedt, uiteindelijk alleen om deze rechtsvorm verplicht te kunnen
stellen voor bepaalde sectoren die al gereglementeerd zijn, is geen te verkiezen
weg. De Raad is dan ook van oordeel dat ter verwezenlijking van de doelstellingen
van het voorstel in deze vorm daarover niet positief kan worden geadviseerd.
 
 
 Blijkens de mededeling van de Directeur van Uw kabinet van 18 december
2008, nr. 08.003647, machtigde Uwe Majesteit de Raad van State zijn advies
inzake het bovenvermelde voorstel van wet rechtstreeks aan mij te doen toekomen.
Dit advies, gedateerd 18 maart 2009, no. W03.08.0553/II, bied ik
U hierbij aan.
 
 
 1. Algemene achtergrond
 In Nederland wordt vanouds publieke dienstverlening in tal van sectoren,
zoals het onderwijs, de omroep, de gezondheidszorg en de sociale woningbouw,
verricht door organisaties en instellingen die zijn voortgekomen uit particulier
initiatief. Zij waren te onderscheiden van zowel de overheid als van het particuliere
ondernemen. In de loop van de tijd, onder andere als gevolg van de ontzuiling,
zijn zij steeds meer afhankelijk geworden van overheidsfinanciering. Van bescheiden
vrijwilligersorganisaties zijn deze instellingen veranderd in grote, professioneel
geleide organisaties, waarin veel publiek geld omgaat en waarvan de activiteiten
in hoge mate door de overheid worden geregeld en gecontroleerd. In sterke mate zijn deze organisaties en instellingen overheidsinstellingen
geworden. Onder invloed van het «marktdenken» is een deel van
deze instellingen private onderneming geworden. Een ander deel gaat die richting
uit, maar blijft ook in hoge mate door de overheid geregeld en gecontroleerd.
Zij gedragen zich deels als maatschappelijke belangenbehartiger en deels als
particulier ondernemer die in concurrentie treedt met andere dienstverleners.
De maatschappelijke legitimatie van deze organisaties verloopt in de regel
niet meer via hun achterban, maar langs het spoor van de behoefte aan en de
waardering van de door hen verleende diensten. Deze organisaties zijn grotendeels
aan publiekrecht onderworpen. Dit heeft geleid tot het verplicht instellen
van raden van toezicht en het voorschrijven van
diverse vormen van medezeggenschap, zoals cliëntenraden, medezeggenschapsraden
en deelnemersraden. Steeds professioneler functionerende
instellingen werden gebonden aan bureaucratische sturingsmodellen van de overheid
in verband met de maatschappelijke doelen die zij nastreven. Als tegenwicht
daartegen werd naar voren gebracht dat deze overheidsregelgeving niet slechts
moet worden bezien vanuit de door de instellingen nagestreefde maatschappelijke
doelen, maar vooral vanuit het gezichtspunt van de actoren. Volgens deze opvatting
zou de professionaliteit van de instellingen beter tot haar recht komen als
zij meer op eigen benen zouden kunnen staan en zelf zouden kunnen bepalen
hoe zij rekening houden met de behoeften van de afnemers van de aangeboden
diensten en die van andere belanghebbenden. Daarbij werden de volgende ontwikkelingen
voorzien: meer zelfregulering dan overheidsregulering, meer eigen bijdragen
en sponsoring en minder subsidie. Inmiddels zijn
deze ontwikkelingen ten dele realiteit geworden. De publiekrechtelijke regelgeving
is blijven bestaan, maar daarnaast hebben de laatste jaren instellingen en
sectoren codes voor goed bestuur ontwikkeld en initiatieven ontplooid om belanghebbenden
meer bij hun activiteiten te betrekken.
 
 
 Hoewel de discussie over de bestuurlijke inrichting van instellingen met
een maatschappelijk doel aanvankelijk vooral een zaak van de organisaties
zelf was, trok het onderwerp ook de aandacht van de regering. In 2004 verscheen
de nota Bruikbare rechtsorde. De nota was gericht
op het onderzoeken van de aard en oorzaken van ongewenste regelgroei, en het
tegengaan daarvan. In dat kader onderzocht de projectgroep rechtsvorm maatschappelijke
onderneming «of het nodig of wenselijk
is een wettelijke regeling te ontwikkelen voor een rechtsvorm waarvan maatschappelijke
ondernemingen als scholen, ziekenhuizen en woningcorporaties gebruik zouden
kunnen maken, teneinde daarin zodanige checks and balances te
realiseren, dat zij zoveel mogelijk op eigen benen kunnen staan, dat voorwaarden
worden geschapen om zo goed mogelijk tegemoet te kunnen komen aan de behoeften
van hun belangenhouders en een basis kan worden gelegd voor een vereenvoudiging
van hun verhouding tot de overheid.» Het rapport van de projectgroep
(hierna: het rapport-Wijffels) ziet op stichtingen en verenigingen die een
maatschappelijke onderneming in stand houden. Volgens de commissie heeft het
rechtspersonenrecht hier geen gelijke tred gehouden met maatschappelijke ontwikkelingen,
zoals schaalvergroting, financiële groei, het stellen van hogere eisen
aan de kwaliteit van de dienstverlening en professionalisering van management
en bestuur. In de visie van de projectgroep onderscheidt de maatschappelijke
onderneming zich van de commerciële onderneming, doordat zij een externe,
op de belangen van de afnemers van de aangeboden diensten gerichte doelstelling
heeft. Eventueel rendement («winst») wordt niet aan de kapitaalverschaffers
uitgekeerd, maar komt geheel en al ten goede aan het publieke belang dat blijkens
de statutaire doelstelling wordt gediend. Voor zover in bepaalde sectoren
op winst gerichte ondernemingen door de desbetreffende vakdepartementen worden
toegelaten, lijken de bestaande rechtspersonenrechtelijke structuren daarvoor
voldoende mogelijkheden te bieden, aldus de projectgroep. Het voorstel van
de projectgroep hield in om in het BW of een aparte wet een regeling op te
nemen van de basiskenmerken van de«maatschappelijke onderneming zonder
winstoogmerk», als modaliteit van de stichting en de vereniging, met
als organen een bestuur, een raad van toezicht en een belanghebbendenvertegenwoordiging.
 
 
 Met haar voorstel voor versterking van de positie van de maatschappelijke
onderneming sloot de projectgroep aan bij de Sociaal-Economische Raad (SER),
die had benadrukt dat het ondernemerschap in de publieke dienstverlening zich
niet alleen moet richten op de overheid, maar juist ook op de samenleving
en op de individuele klant. In het SER-advies
werd het begrip maatschappelijke onderneming vermeden, om niet de suggestie
te wekken dat sprake zou zijn van een bepaalde rechtsvorm die in het bijzonder
geschikt zou zijn voor (ondernemende) aanbieders van diensten van publiek
belang. De SER hield een pleidooi voor een versterking
van de horizontale verantwoording aan belanghebbenden en een bredere toepassing
van het raad-van-toezichtmodel, met voorzieningen voor het ontslaan van een
disfunctionerende raad van toezicht. Het voorstel van de projectgroep sloot
ook aan bij de opvatting van de «Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
(WRR), die de invoering van een systeem van bindende zelfregulering voor maatschappelijke
instellingen bepleitte in ruil voor het meer op de achtergrond treden van
de overheid. Verder benadrukte de WRR het belang
van «een hernieuwde effectieve verhouding tussen de verschillende soorten
tegenspelers en instellingen». Volgens de WRR zouden de bestaande vormen
van inspraak en medezeggenschap moeten worden omgevormd tot een dialoog met
en invloed door cliënten en andere belanghebbenden. Verder zou moeten
worden voorzien in mechanismen voor laagdrempelige geschillenbeslechting en
een wettelijke verankering van de raad van toezicht.
 
 
 In het coalitieakkoord van het Kabinet-Balkenende IV werd aangekondigd
dat de rechtsvorm van een maatschappelijke onderneming zal worden ingevoerd
om zoveel mogelijk ruimte te laten voor maatschappelijke betrokkenheid en
eigen initiatief. De sociale woningbouw wordt daarin genoemd als een mogelijk
toepassingsgebied van de maatschappelijke onderneming, terwijl met betrekking
tot de zorg wordt gesteld dat «er ruimte zal worden geboden voor ondernemerschap
en privaat kapitaal, bij voorkeur langs de weg van de maatschappelijke onderneming».
 Een voorontwerp voor de maatschappelijke onderneming zonder winstoogmerk
als nieuwe rechtsvorm verscheen in de zomer van 2007. Volgens de toelichting
was het voorontwerp geschreven met het oog op de sectoren onderwijs, zorg
en wonen, maar was het voorstel daartoe niet noodzakelijkerwijs beperkt.
 
 
 Tegen deze achtergrond merkt de Raad over het voorstel het volgende op.
 
 
 2. Maatschappelijk ondernemen/maatschappelijke onderneming
 Bij de «maatschappelijke onderneming» gaat het om instellingen
en organisaties die zich op het snijvlak van de overheid en het private domein
bevinden. Deze aanduiding zegt echter nog niet voldoende. Er zijn naast organisaties
of instellingen in de sectoren media, cultuur, onderwijs, zorg en wonen andere
organisaties die publieke en private elementen met elkaar combineren, zoals
nutsbedrijven, overheidsdeelnemingen (Schiphol) of concessiehouders met een
publieke taak (NS). Zo ziet het coalitieakkoord «de NS als een maatschappelijke
onderneming, die als opdracht heeft een zo groot mogelijk deel van de mobiliteitsbehoefte
te accommoderen en de kwaliteit van het spoorvervoer te verbeteren». De literatuur die voorafgaand aan het voorstel is verschenen
over maatschappelijk ondernemen en de maatschappelijke onderneming biedt evenmin
een duidelijk beeld van de grenzen. De verscheidenheid
aan organisaties en instellingen die een publiek belang dienen, illustreert
dat het niet eenvoudig is het werkterrein van het maatschappelijk ondernemen
af te bakenen en dit te verbinden aan een bepaalde, daarvoor bij uitstek geschikte
rechtsvorm van de maatschappelijke onderneming. Wat werkterrein, rechtsvorm,
wijze van financiering en vormen van toezicht betreft, bestaan er grote verschillen
tussen de organisaties en instellingen die zich als maatschappelijke onderneming
zouden kunnen presenteren, zelfs binnen een sector. Maatschappelijk ondernemen
moet daarnaast worden onderscheiden van maatschappelijk verantwoord ondernemen.
Vele ondernemingen streven daarnaar, maar zijn primair gericht op het behalen
van winst. Zij streven geen publiek doel na en zijn daarom geen maatschappelijke
onderneming.
 
 
 Uit het voorgaande blijkt dat in de aanloop naar het wetsvoorstel verschillende,
zeer uiteenlopende posities zijn ingenomen ten aanzien van inhoud en vorm
van het maatschappelijk ondernemen. Gelet op deze voorgeschiedenis en de voortdurende
onbepaaldheid van het begrip maatschappelijke onderneming is het van belang
dat hieromtrent meer duidelijkheid wordt verkregen. Het voorstel biedt die
duidelijkheid maar in beperkte mate. Of iets «maatschappelijk»
is, hangt af van de vraag of het algemeen belang in het geding is, zo stelt
de toelichting. Zij vervolgt met de opmerking dat het algemeen belang naar
tijd en plaats kan variëren. Tot het algemeen belang behoren in ieder
geval de in de Grondwet verankerde sociale grondrechten, waaronder zorg voor
de bewoonbaarheid van het land, de bescherming en verbetering van het leefmilieu,
de bevordering van de volksgezondheid en de zorg voor het onderwijs. Volgens
de toelichting is het maatschappelijk belang dé onderscheidende factor
van de maatschappelijke onderneming.
 Onder verwijzing naar de hiervoor gegeven voorbeelden van organisaties,
instellingen en bedrijven die publieke belangen dienen, concludeert de Raad
dat het criterium «maatschappelijk belang» onvoldoende onderscheidende
waarde heeft. Een groot aantal doelen kan maatschappelijk van belang zijn,
maar zijn niet beslissend voor de keuze voor de rechtsvorm van een maatschappelijke
onderneming. Ter illustratie wijst de Raad op het rapport-Wijffels. Dat rapport
stelt dat in de sectoren onderwijs, wonen en zorg, waarvoor het wetsvoorstel
primair bedoeld is, kapitaalvennootschappen opereren die, door hun geschiedenis
of de wijze waarop de overheid zich altijd met hen heeft bemoeid, door de
desbetreffende ministeries als maatschappelijke ondernemingen worden beschouwd.
Weliswaar is volgens het wetsvoorstel een als zodanig opgerichte vereniging
of stichting tot instandhouding van een maatschappelijke onderneming een VSMO,
maar deze formele regeling ontslaat de wetgever niet van de plicht te verduidelijken
wat een maatschappelijke onderneming betekent.
 Volgens de toelichting, paragraaf 1, is het voorstel bedoeld voor
instellingen die zich vooral door middel van publiekrechtelijke wetgeving
en toezicht tot de overheid verhouden. Daarmee wordt duidelijk dat maatschappelijke
ondernemingen die een bv- of nv-structuur hebben waarvan de aandelen in handen
zijn van de overheid, niet de verbanden zijn waarop het voorstel zich richt.
Een andere kenschets in de toelichting is dat de in de semipublieke sfeer
opererende instellingen gemeenschappelijk hebben dat zij grotendeels of uitsluitend
beschikken over middelen die of vermogen dat door middel van wetgeving is
bestemd voor het doel waarvoor zij zijn opgericht. De publiekrechtelijke bestemming
van middelen of vermogen is veelal ingegeven door het feit dat deze middelen
of het vermogen van de overheid afkomstig zijn. Dat onderscheidt
een instelling echter onvoldoende van een willekeurige vereniging of stichting
die bijvoorbeeld een sportclub in stand houdt.
 Daarnaast is het de vraag op grond waarvan een maatschappelijke instelling
als een school als een «onderneming» zou moeten worden aangemerkt.
Een onderneming is gericht op het maken van winst. Met een onderneming in
de gebruikelijke betekenis van het woord hebben deze instellingen weinig van
doen, nu zij niet op het maken van winst zijn gericht. Voor het overgrote
deel zijn zij afhankelijk van overheidsfinanciering. De Raad adviseert hetgeen
bedoeld is met «maatschappelijke onderneming» te verduidelijken.
Daarbij is van belang te verduidelijken in welk opzicht instellingen op het
terrein van zorg, wonen en onderwijs wezenlijk verschillen van de hiervoor
genoemde andere instellingen, organisaties of ondernemingen die zich inzetten
voor maatschappelijke doelen. Voorts adviseert de Raad dragend te motiveren
waarom de toelichting bij het wetsvoorstel zich voornamelijk beperkt tot het
terrein van zorg, wonen en onderwijs.
 
 
 2. Maatschappelijk ondernemen/maatschappelijke onderneming
 Het wetsvoorstel is gericht op de privaatrechtelijke rechtsvorm van de
maatschappelijke onderneming, niet op het ondernemen zelf. De term «maatschappelijk
belang» wordt gebruikt om het doel van de onderneming te onderscheiden
van het particulier belang. Niet de belangen van de oprichters, de leden of
de bestuurders staan bij de maatschappelijke onderneming centraal, maar het
leveren van goederen of diensten die voor de samenleving van maatschappelijke
betekenis zijn. Dit is inderdaad overigens onbepaald. Het is niet de bedoeling
om het werkterrein van de maatschappelijke onderneming af te bakenen of de
toepassing van de rechtsvorm te beperken tot onderwijs-, zorg-, of volkshuisvestingsinstellingen.
Elke organisatie, instelling of onderneming die haar doel definieert in het
leveren van goederen of diensten die voor de samenleving van maatschappelijke
betekenis zijn, en die geen particuliere belangen nastreeft, kan van de rechtsvorm
gebruik maken. In de memorie van toelichting is dit ruime toepassingskader
duidelijker naar voren gebracht.
 De bepalingen inzake het rechtspersonenrecht in het Burgerlijk Wetboek
zijn te gebruiken door eenieder die zijn activiteiten kan en wil uitoefenen
binnen het organisatorische kader van de desbetreffende rechtsvorm. De kenmerken
van de structuur van de rechtsvorm geven herkenbaarheid voor wat betreft de
wijze waarop het nemen van ondernemingsbeslissingen is georganiseerd. De herkenbaarheid
heeft in beginsel enkel betrekking op de wijze waarop de rechtsvorm gestructureerd
is, niet op de werkzaamheden die onder de vlag van die rechtsvorm worden verricht.
Zo weten de betrokkenen bij een nv en een bv dat de aansprakelijkheid van
de aandeelhouders beperkt is. Bij de «gewone» stichting en vereniging
kan er geen winst uitgekeerd worden. En bij de maatschappelijke onderneming
zullen de betrokkenen er zeker van zijn dat de belangrijkste ondernemingsbeslissingen
zijn onderworpen aan goedkeuring van een raad van toezicht, dat er overleg
over de koers van de onderneming wordt gevoerd met en verantwoording wordt
afgelegd aan een belanghebbendenvertegenwoordiging en in bepaalde gevallen
de mogelijkheid van winstuitkering bestaat. Die structuur geeft de vereniging
of stichting MO onderscheidend vermogen.
 Daar komt echter voor de vereniging of stichting MO nog een belangrijk
extra onderscheidend element bij, ten opzichte van andere privaatrechtelijke
rechtsvormen, namelijk de doelstelling die op het maatschappelijke belang
moet zijn gericht en die statutair moet zijn vastgelegd. Daarin ligt dus wel
degelijk een belangrijk deel van het onderscheidend vermogen dat de Raad van
State mist in het criterium van het maatschappelijk belang. Daar waar andere
rechtsvormen enkel op de structuur zien en niet de inhoud raken, is dat bij
de vereniging of stichting MO in beperkte mate wel het geval, in zoverre dat
de activiteiten die maatschappelijk belang dienen, in de statuten zijn gespecificeerd.
 Binnen het systeem van het privaatrecht is het dus niet nodig om het werkterrein
van de vereniging of stichting MO nader af te bakenen of het criterium «maatschappelijk
belang» nader wettelijk te omschrijven. Ook de Raad geeft daarvoor geen
noodzaak en beroept zich uitsluitend op de voorgeschiedenis en het veelvoudige
gebruik van de term maatschappelijk ondernemen. Verwacht mag echter worden
dat het gebruik van de stichting en de vereniging die een maatschappelijke
onderneming in stand houdt als onderscheidende rechtsvorm in de
praktijk zijn weg zal vinden en daarmee ook duidelijkheid en herkenbaarheid
zal verwerven. Inderdaad kan een groot aantal doelen maatschappelijk van belang
zijn, zoals de Raad opmerkt, en alle desbetreffende organisaties zouden dan
ook de keuze kunnen maken voor de modaliteit van de MO, mits zij passen in
de daarbij behorende rechtsvorm met een raad van toezicht, een belanghebbendenvertegenwoordiging
etc. Het doel van het opnemen van het maatschappelijk belang in de statutaire
doelstelling van de vereniging of stichting is deze vereniging of stichting
te onderscheiden van het particulier belang.
 Het wetsvoorstel sluit niet uit dat de term «maatschappelijk ondernemen»
ook in een andere context wordt gebruikt. Het bepaalt slechts dat stichtingen
of verenigingen die een maatschappelijke onderneming in stand houden zich
alleen als zodanig formeel mogen presenteren als zij voldoen aan de eisen
van het wetsvoorstel. Als zij deze rechtsvorm aannemen moeten zij de woorden «stichting
of vereniging tot instandhouding van een maatschappelijke onderneming»
in de statutaire naam dragen. De woorden «maatschappelijke onderneming»
kunnen verder niet gemonopoliseerd worden door ondernemingen die die aanduiding
in de statuten hebben staan. Het blijft mogelijk dat ondernemingen met een
andere rechtsvorm zich op informele wijze afficheren als maatschappelijke
ondernemingen.
 Samengevat luidt de betekenis van de vereniging of stichting MO dat zij
een privaatrechtelijke rechtsvorm is die zich onderscheidt door haar organisatorische
structuur waarin bestuur, toezicht en betrokkenheid van belanghebbenden met
bepaalde waarborgen zijn omkleed en waarin het algemeen belang centraal staat
en niet het particulier belang. Binnen die privaatrechtelijke structuur zijn
alle organisaties, instellingen en ondernemingen welkom die zich daarin kunnen
vinden en die aan de voorschriften willen en kunnen voldoen. In de memorie
van toelichting is dit privaatrechtelijk karakter van de vereniging of stichting
MO nader toegelicht en is duidelijker aangegeven dat deze rechtsvorm niet
alleen voor de sectoren wonen, zorg en onderwijs is gereserveerd.
 Ook op andere punten zoekt de Raad van State naar een beperking van de
toepassing van de maatschappelijke onderneming en naar een onderscheidend
kenmerk in de vereniging of stichting MO die haar toepassingsgebied zou beperken,
die niet de bedoeling zijn van het wetsvoorstel. Maatschappelijke ondernemingen
die momenteel een nv- of bv-structuur hebben, kunnen zich zeer wel omzetten
in een vereniging of stichting MO indien zij dat een passende rechtsvorm achten.
En de omstandigheid dat instellingen grotendeels of uitsluitend beschikken
over van de overheid afkomstige middelen of vermogen met een maatschappelijke
bestemming kunnen kiezen voor een MO-vorm, hoeft hen – in tegenstelling
tot hetgeen de Raad van State stelt – niet te onderscheiden van een
willekeurige vereniging of stichting die bijvoorbeeld een sportclub in stand
houdt. Ook deze laatste kan voor de rechtsvorm van de MO kiezen, als zij dat
wenst.
 Het gaat er dus niet om de instellingen in onderwijs, zorg en huisvesting
te onderscheiden van andere instellingen die zich inzetten voor maatschappelijke
doelen. Zij kunnen zich alle scharen onder de rechtsvorm MO en alle betrokkenen
weten dan met welke structuur zij te maken hebben. Meer duidelijkheid is niet
nodig. Iedereen die ermee te maken heeft, weet wat een woningbouwcorporatie,
een zorginstelling, een auteursrechtelijk incassobureau, een veerdienst etc.
doet. Dat onderscheidend vermogen hoeft niet onderstreept te worden door een
rechtsvorm. Maar dat geldt wel voor de privaatrechtelijke structuur waarbinnen
al die verschillende instellingen, organisaties en ondernemingen hun activiteiten
uitvoeren. Dat weet de gemiddelde huurder, patiënt, auteursrechthebbende
of toerist die de Waddeneilanden bezoekt nu niet. Dat wordt door de vereniging
of stichting MO verduidelijkt.
 
 
 3. Doelstellingen wetsvoorstel
 Met het voorstel wordt in de eerste plaats beoogd de herkenbaarheid van
de maatschappelijke onderneming te versterken. Dit gebeurt door gemeenschappelijke
kenmerken van dergelijke ondernemingen in systeemeisen vast te leggen en de
daaruit resulterende structuur te versterken. Harmonisatie is nodig om herkenbaarheid
voor partners in het economische verkeer te bewerkstelligen, maar ook om een
structuur te verschaffen aan instellingen die over de grenzen van hun sector
heen samenwerking aangaan. De versterking van de structuur bestaat daarin
dat deze partners bij de instelling wettelijk geregelde bevoegdheden
krijgen om voor de belangen die zij vertegenwoordigen ook juridische middelen
in te zetten. Zowel bestuur als toezichthouders kunnen zo aan hun verantwoordelijkheden
worden gehouden, aldus de toelichting. In de
tweede plaats wordt met het voorstel beoogd te voorzien in een structuur waarin
wettelijke waarborgen (voor intern toezicht, medezeggenschap,
financiële verantwoording, geschilbeslechting, controle op de commissarissen)
worden gegeven voor instellingen die met een maatschappelijk doel opereren.
In de toelichting wordt gesteld dat de grote financiële belangen die
zijn gemoeid met de activiteiten van maatschappelijke ondernemingen en de
mondigheid van de afnemers van hun diensten het nodig maken dat zij beschikken
over structuren waarin belangen en bevoegdheden een evenwichtig geheel vormen,
transparantie bestaat en toezicht en financiële verantwoording gegarandeerd
zijn. In de toelichting wordt voorts uiteengezet
dat instellingen en de daarin werkzame professionals ruimte nodig hebben om
zelf te bepalen hoe zij hun werk inrichten en om in te kunnen spelen op de
behoeften van hun cliënten. In dat kader wordt verwezen naar het WRR-rapportBewijzen van goede dienstverlening, waarin invoering
van bindende zelfregulering voor maatschappelijke instellingen wordt bepleit,
in ruil voor het meer op de achtergrond treden van de overheid. De instellingen,
zo stelt de toelichting, zouden meer ruimte moeten krijgen, wat recht doet
aan hun professionaliteit. In een diverse en dynamische maatschappij verkeert
de overheid niet in de beste positie om de behoeften van de belanghebbenden
bij maatschappelijke dienstverlening goed in te schatten. Om instellingen
die ruimte te geven is het gewenst dat hun structuur garanties bevat voor
een evenwicht tussen de verschillende belangen in de instelling.2
Zijn deze garanties geboden, dan kunnen de instellingen zich ten opzichte
van de overheid vrijer bewegen. Gelet op het
voorgaande lijkt een derde doelstelling van het voorstel te zijnhet
scheppen van voorwaarden voor het meer op de achtergrond treden van de overheid. Wat dit concreet betekent, wordt uit de toelichting niet duidelijk.
Wel is duidelijk, wat het niet betekent: het toezicht van de overheid op de
kwaliteit van het gebodene en op de besteding van door de overheid verstrekte
middelen staat niet ter discussie.3
 
 
 
 De Raad gaat hierna achtereenvolgens in op de drie
genoemde doelstellingen van herkenbaarheid, wettelijke garanties en ruimte
voor een terugtreden van de overheid.
 
 
 
 
 a. Herkenbaarheid
 
 
 Met het wetsvoorstel wordt beoogd de herkenbaarheid
van de maatschappelijke onderneming te versterken. Uit de toelichting blijkt
niet dat de herkenbaarheid van maatschappelijke ondernemingen problemen geeft
en in welke mate dit hun deelname aan het rechts- en economisch verkeer in
de weg staat. De enkele omstandigheid dat deze instellingen op verschillende
wijze zijn vormgegeven en ingericht, betekent niet dat er onvoldoende herkenbaarheid
zou zijn. Evenmin blijkt dat partners in het rechtsverkeer en economisch verkeer
het karakter van de maatschappelijke instelling waarmee zij samenwerken of
contracteren niet onderkennen. De toelichting biedt daarvoor geen aanknopingspunten.
Derhalve rijst de vraag wat «herkenbaarheid als maatschappelijke onderneming»
precies betekent.
 
 
 Hiervoor heeft de Raad geconstateerd dat de term «maatschappelijke
onderneming» scherpte mist. Deze onbepaaldheid werkt door in de herkenbaarheid:
dat een instelling herkenbaar is als maatschappelijke onderneming betekent
weinig als onder dat begrip onderling zeer verschillende instellingen schuilgaan.
Nu het voorgestelde wettelijke model weliswaar de basiselementen van de inrichting
voorschrijft, maar het tegelijk vele doelen moet en kan dienen en de instellingen
daarom een aanzienlijke mate van inrichtingsvrijheid biedt, kan de herkenbaarheid
niet bestaan in het hebben van dezelfde structuur. Ook instellingen met andere
rechtsvormen kunnen zichzelf in materiële zin als maatschappelijke onderneming
profileren, zoals thans het geval is. In zoverre kan niet worden volgehouden
dat de introductie van een nieuwe rechtsvorm de herkenbaarheid versterkt.
 
 
 
 
 b. Wettelijke waarborgen
 
 
 De in het voorstel beoogde wettelijke waarborgen zien
op het verplichte interne toezicht, de verplichte belanghebbendenvertegenwoordiging,
de financiële verantwoording, de geschilbeslechting en de controle op
commissarissen. De Raad heeft onderzocht in hoeverre bestaande
wettelijke regelingen of gedragscodes op het terrein van zorg, wonen en onderwijs
reeds voorzien in intern toezicht en in vergelijkbare rechten voor belanghebbenden.
Voor een beknopt overzicht verwijst de Raad naar de bijlage bij het advies.
In grote lijnen komt het beeld op het volgende neer.
 
 
 – In de woningsector en de zorg is een scheiding tussen bestuur
en toezicht wettelijk verplicht. In de toepasselijke codes is deze scheiding
op verregaande wijze uitgewerkt. In het onderwijs is voor de openbare universiteiten
voorzien in de instelling van het raad van toezicht-model en wordt dit model
voor andere instellingen in het hoger en wetenschappelijk onderwijs voorgesteld.
Ook met betrekking tot het primair en het voortgezet onderwijs, en de sector
beroepsonderwijs en (volwassenenen-)educatie (BVE) zijn wetsvoorstellen aanhangig,
die betrekking hebben op goed bestuur in het onderwijs en die verder gaan
dan de voor de VSMO voorgestelde bepalingen. Het feit dat de VSMO een privaatrechtelijke
rechtspersoon is, betekent dat deze geen relevantie heeft voor openbare scholen,
die in stand worden gehouden door een publiekrechtelijke rechtspersoon. Verder
is de VSMO niet geschikt voor het door een stichting in stand gehouden openbaar
onderwijs. Omdat het voorstel bepaalt dat de raad van toezicht onafhankelijk
is en door middel van coöptatie wordt benoemd, is de door artikel 23,
vierde lid, van de Grondwet vereiste overwegende overheidsinvloed in het bestuur
van de stichting niet gewaarborgd.
 De meerwaarde van de voorgestelde wettelijke regeling schuilt vooral in
artikel 307d dat de ondernemingskamer van het gerechtshof te Amsterdam de
bevoegdheid geeft een commissaris wegens taakverwaarlozing, andere gewichtige
redenen of een ingrijpende wijziging van omstandigheden te ontslaan.
 
 – Alle drie onderzochte sectoren kennen een wettelijke regeling
van belanghebbendenvertegenwoordigers. Wet of statuten geven nader omschreven
belanghebbenden dikwijls bepaalde informatie- of overlegrechten. Zo kunnen
huurders ten minste twee leden bindend voordragen voor het bestuur en de raad
van toezicht (artikel 7, eerste lid, van het Besluit beheer sociale-huursector
(BBSH)). Voorts dienen zij op grond van de wet op het overleg huurders verhuurder
te worden geïnformeerd over meerjarenplannen, en zij mogen daarover ook
overleg voeren of advies geven (artikel 17 BBSH). Voor het primair onderwijs,
het voortgezet onderwijs en het hoger en wetenschappelijk onderwijs zijn voorstellen
ingediend die het mogelijk maken branchecodes bij algemene maatregel van bestuur
aan te wijzen; de in deze sectoren gehanteerde codes kennen regels met betrekking
tot de belanghebbendenvertegenwoordiging van ouders en leerlingen; deze regelingen
zijn, anders dan het wetsvoorstel VSMO, vormvrij. Wat betreft het middelbaar
beroepsonderwijs (MBO) is er een wetsvoorstel aanhangig tot invoering van
een deelnemersraad, dat naar strekking overeenkomt met de regeling in het
wetsvoorstel VSMO. Zorginstellingen moeten een cliëntenraad hebben, die
adviesrecht heeft ten aanzien van een groot aantal onderwerpen en ook een
bindende voordracht mag doen voor een lid van het bestuur en de raad van toezicht.
De Wet op de jeugdzorg bevat ten aanzien van «zorgeenheden» een
vergelijkbare regeling. Instellingen in de vorm van een vereniging of stichting
zijn verplicht statutair het recht van enquête toe te kennen aan de
cliëntenraad.
 In de gevallen waarvoor de VSMO primair is bedoeld, ontstaat een doublure
van de belanghebbendenvertegenwoordiging met de cliëntenraad, ouderraad,
medezeggenschapsraad en deelnemersraad.
 
 
 Uit het voorgaande leidt de Raad af dat met de rechtsvorm vereniging en
stichting, aangevuld met de bestaande publiekrechtelijke regels of zelfregulering,
op de belangrijke onderdelen van intern toezicht en belanghebbendenvertegenwoordiging
hetzelfde wordt bereikt als met de voorgestelde nieuwe modaliteit. Om onduidelijkheid
op dit punt uit te sluiten, adviseert de Raad om de huidige wet- en regelgeving
en sectorcodes nader in beeld te brengen, alsmede eventueel gewenste wijzigingen
daarvan of verbeteringen daarin. Op die manier kan worden nagegaan in hoeverre
bepaalde vereisten thans reeds aanwezig zijn en welke nog moeten worden gesteld.
Vervolgens kan de afweging worden gemaakt of gekozen wordt voor harmonisatie
en zo nodig aanvulling van de bestaande publiekrechtelijke regelingen,
dan wel voor de creatie van een semi-publieke rechtsvorm in het privaatrecht,
die naast het bestaande stelsel zal komen te staan. Verder adviseert de Raad
de verhouding tussen dit voorstel en de wetsvoorstellen die recent met betrekking
tot het onderwijs zijn ingediend op het terrein van goed bestuur, en die uitgaan
van een regeling in de sectorwetgeving, aangevuld met zelfregulering, nader
uiteen te zetten.
 
 
 c. Ruimte voor terugtreden door de overheid
 In paragraaf 1 van dit advies is de Raad ingegaan op de achtergrond
en voorgeschiedenis van het wetsvoorstel. De hypothese die aan de VSMO ten
grondslag ligt, zoals uiteengezet in het rapport-Wijffels, is dat met een
algemene regeling van de maatschappelijke onderneming meer recht kan worden
gedaan aan de eigen verantwoordelijkheid en de professionaliteit van de instellingen,
waardoor de informatieverplichtingen jegens de overheid kunnen worden beperkt.
Publiekrechtelijke regels voor de juridische vormgeving van onderwijsinstellingen,
woningcorporaties of zorg- en ziekenhuizen en voorschriften met betrekking
tot het afleggen van verantwoording aan de overheid, zouden tot hun essentie
kunnen worden teruggebracht, wanneer in een algemene regeling, al dan niet
in het BW, zou kunnen worden voorzien. Op die manier zou een aanzet worden
gegeven tot het onderzoek of de externe controle door de overheid en de daarmee
gepaard gaande administratieve lasten verminderd kunnen worden. De toelichting
bij het wetsvoorstel constateert terecht dat deze nieuwe verhoudingen niet
door de rechtsvorm zelf, maar door veranderingen in het overheidsbeleid en
de publiekrechtelijke wetgeving moeten worden bewerkstelligd. Daarover valt
echter niets te zeggen, omdat het volgens de toelichting nu onmogelijk is
om te bepalen in hoeverre de VSMO voor bepaalde branches verplicht zal worden
gesteld en, indien dat niet het geval zou zijn, in welke mate instellingen
voor de VSMO zullen kiezen. Zeker is wel dat publiekrechtelijke regels nodig
zullen blijven voor die maatschappelijke ondernemingen die niet voor deze
rechtsvorm kiezen. Duidelijk is dat de overheid, omdat het hier gaat om (deels)
door de overheid bekostigde instellingen, volledig betrokken blijft bij het
toezicht op de kwaliteit van het gebodene en op de besteding van de door haar
verstrekte middelen. Ook al moge het zo zijn dat dit wetsvoorstel als oogmerk
kan hebben ruimte te bieden voor een terugtreden van de overheid, uit niets
blijkt dat de overheid bereid en in staat zal zijn die ruimte in de publiekrechtelijke
regelgeving daadwerkelijk te bieden.
 
 
 d. Conclusie
 Alles overziende is de Raad niet overtuigd van de meerwaarde van de voorgestelde
semi-publieke rechtsvorm. Met bestaande rechtsvormen, aangevuld met publiekrechtelijke
regelingen of zelfregulering, wordt in feite hetzelfde bereikt als met de
voorgestelde nieuwe modaliteit. Met name is al voorzien in waarborgen met
betrekking tot het interne toezicht en de betrokkenheid van belanghebbenden.
De introductie van de nieuwe modaliteit leidt niet tot een vergroting van
de herkenbaarheid van maatschappelijke ondernemingen, ook niet indien deze
rechtsvorm in bepaalde sectoren verplicht zou worden gesteld. Voorstel noch
toelichting scheppen voldoende duidelijkheid over de vraag op welke wijze
en op welke terreinen door het terugtreden van de overheid ruimte wordt geboden
aan maatschappelijke ondernemingen. Dit aspect, gevoegd bij de constatering
dat de VSMO primair bedoeld is voor de sectoren zorg, onderwijs en sociale
woningbouw en voor deze sectoren wellicht verplicht zal worden gesteld, doet
bij de Raad de vraag rijzen waarvoor dit wetsvoorstel is bedoeld. De indruk
wordt gewekt dat de instellingen en organisaties waarom het zou gaan, zowel
behoren tot de overheid als deel uitmaken van de markt terwijl dit wetsvoorstel
voor hen een eigen domein en positie lijkt te willen reserveren tussen overheid
en markt. In de sectoren zorg, onderwijs en wonen hebben deze instellingen
en organisaties echter al een eigen positie en domein en krijgen zij daarmee
de erkenning die zij behoeven. In dit licht zou beter kunnen worden volstaan
met harmonisatie en zo nodig vereenvoudiging van de sectorwetgeving. Zo kan
in de publiekrechtelijke wetgeving worden voorzien in de mogelijkheid van
ontslag wegens taakverwaarlozing door de ondernemingskamer van de leden van
de raad van toezicht. Het introduceren van een rechtsvorm in het BW die de
instellingen geen evidente voordelen biedt, uiteindelijk alleen om deze verplicht
te kunnen stellen voor bepaalde sectoren die reeds gereglementeerd
worden door een mix van privaatrecht, publiekrecht en eigen normen, is nodig
noch doelmatig. De Raad adviseert het voorstel in dit licht nader te bezien.
 
 
 Onverminderd het voorgaande merkt de Raad het volgende op.
 
 
 3. Doelstellingen wetsvoorstel
 a. Herkenbaarheid
 Scholen, zorginstellingen en woningbouwcorporaties zijn inderdaad zeer
herkenbaar, maar niet herkenbaar is de wijze waarop ze zijn georganiseerd.
 Het zijn complexe organisaties geworden, maar georganiseerd in een simpele
vereniging of stichtingsvorm. Doordat die rechtsvorm onvoldoende recht doet
aan de complexiteit van de organisatie en de omgang met stakeholders en maatschappelijke
verantwoording, heeft de wetgever in de diverse sectoren aanvullende eisen
gesteld tot het doen instellen van raden van toezicht, medezeggenschapsraden,
cliëntenraden e.d., maar zonder dat daar een overkoepelende structuurvisie
achter ligt. Dat er behoefte bestaat aan een dergelijke brede structuurvisie
blijkt ook uit de totstandkoming en het belang van gedragscodes in de diverse
sectoren. Maar de omvang en het maatschappelijk belang van de desbetreffende
instellingen maken het noodzakelijk die structuur in de wet neer te leggen
en niet alleen aan zelfregulering in de vorm van gedragscodes over te laten.
Die structuurvisie wil de rechtsvorm van de vereniging of stichting MO bieden.
Wie in de toekomst zaken doet met de vereniging of stichting MO, kan ervan
uitgaan dat de ondernemingsbeslissingen aan bepaalde garanties zijn onderworpen,
met name dat deze stoelen op een evenwichtige belangenafweging en op institutionele
zekerheden; er zijn waarborgen voor verantwoording aan en inbreng van belanghebbenden
en er is adequaat intern toezicht. In tegenstelling tot wat de Raad stelt,
strekt de structuurvisie er wel degelijk toe de herkenbaarheid van de instellingen
naar hun vorm te versterken.
 De meerwaarde van de aanduiding MO in de statutaire naam van de desbetreffende
onderneming is dat alle betrokkenen daaruit kunnen afleiden dat er een raad
van toezicht is en een belanghebbendenvertegenwoordiging, dat eventuele winstuitkeringen
aan belangrijke beperkingen onderworpen zijn teneinde de algemene middelen
in de maatschappelijke onderneming niet te laten weglekken, dat er behoorlijk
verantwoording wordt afgelegd, dat er een enquêteverzoek gedaan kan
worden en bestuur en toezichthouders met juridische middelen kunnen worden
aangesproken. Verder zij hier verwezen naar hetgeen hierboven in paragraaf 2
is opgemerkt over de herkenbaarheid van de rechtsvorm.
 
 
 3.b. Wettelijke waarborgen
 Met de door de Raad van State gesuggereerde harmonisatie en aanvulling
van bestaande regels kan niet hetzelfde bereikt worden als met de vereniging
of stichting MO. Het wetsvoorstel heeft zijn inspiratie vooral ontleend aan
zorg, onderwijs en volkshuisvesting, die door sectorwetgeving gereguleerd
zijn. Maar de vereniging of stichting MO is ook toepasbaar voor instellingen
waarvoor niets of weinig publiekrechtelijk geregeld is: instellingen die nu
nog in handen van de overheid zijn, instellingen die nu een nv- of bv-structuur
hebben die minder passend is voor die instelling en andere instellingen die
niet tot de genoemde sectoren behoren. Denk hierbij aan kansspelorganisaties,
veerdiensten van waddeneilanden, organisaties voor collectief beheer van auteursrechten
en instellingen voor jeugdbescherming. Die zouden kunnen meeprofiteren van
de herkenbaarheid van de vereniging of stichting MO en dat doel kan niet bereikt
worden door harmonisatie van bestaande regels.
 
 
 3.c. Ruimte voor terugtreden door de overheid
 Het wetsvoorstel legt de basis voor de beoogde veranderingen, maar brengt
die niet zelf teweeg. Het wetsvoorstel biedt wel de voorwaarden om de sectorwetgeving
te kunnen wijzigen, zoals intern toezicht, betrokkenheid van belanghebbenden
en toepassing van het enquêterecht. Daarom worden in de memorie van
toelichting veranderingen in de verhoudingen aangekondigd die nader bekend
gemaakt zullen worden door het kabinet op initiatief van de desbetreffende
vakministers, zoals de brief van de minister VWS over governance in de zorg
en de brief van de minister van VROM met voorstellen voor het corporatiestelsel.
 Afhankelijk van de belangstelling die er zal bestaan voor de nieuwe rechtsvorm
en afhankelijk van het antwoord op de vraag of de vereniging of stichting
MO verplicht gesteld zal worden voor bepaalde sectoren, kan de desbetreffende
sectorwetgeving aangepast worden door het schrappen van bepaalde governanceregels.
Blijft de vereniging of stichting MO een optie, zonder aanpassing van de sectorwetgeving,
dan zullen de regels van de rechtsvorm voor instellingen die daarvan gebruik
maken, een aanvulling vormen op de voor hen geldende bepaalde sectorwetgeving.
Zij zullen dan gebruik kunnen maken van de juridische middelen die de besluitvorming
in de onderneming versterken. Zo lang er nog instellingen zijn die onder het
volledige publieke toezichtsregime blijven functioneren, zal ook de bijbehorende
wetgeving blijven bestaan. De vereniging of stichting MO krijgt de tijd om
zich te bewijzen en te laten zien dat zij voorziet in een behoefte. Of in
de toekomst in bepaalde sectoren dit de enige rechtsvorm zal worden, hetzij
door vrijwillig gebruik, hetzij door het in het publiekrecht voorschrijven
van de vereniging of stichting MO, zal moeten blijken. Maar het feit dat deze
duidelijkheid nog niet gegeven kan worden, vormt geen beletsel om de modaliteit
in het leven te roepen. De toepassing van privaatrechtelijke rechtsvormen
kan worden voorgeschreven of juist worden verboden of zij kan ter vrije keuze
van de organisatie staan. Overigens is de vereniging of stichting MO niet
bedoeld om het kwaliteitstoezicht van overheidswege te vervangen. Overheidstoezicht
op de kwaliteit van onderwijs, zorg en huisvesting, of het toezicht op de
besteding van de publieke middelen zal niet door de nieuwe rechtsvorm geraakt
worden.
 
 
 3.d. Conclusie
 Ten algemene zij hier naar aanleiding van het advies van de Raad van State
opgemerkt dat het commentaar van de Raad van State zich vooral richt op nut
en noodzaak van het wetsvoorstel in zijn geheel en van onderdelen ervan. Noch
in paragraaf 3 van haar advies, noch elders stelt de Raad dat het wetsvoorstel
of een onderdeel daarvan in strijd zou zijn met het recht, of anderszins grote
juridische problemen zou oproepen. De Raad vraagt op diverse punten het voorstel
dragender te motiveren en op onderdelen te verduidelijken en de memorie van
toelichting is dan ook op diverse punten herzien en aangevuld.
 De Raad gaat in zijn commentaar voorbij aan diverse verbeteringen die
het wetsvoorstel biedt:
 
 • De bestaande regelingen over het bij de organisatie betrekken van
belanghebbenden gaan alleen over de afnemers: cliënten, studenten, huurders.
Het voorstel geeft de instelling de mogelijkheid om alle verschillende belangen
bij de ondernemingsbeslissingen te betrekken door daarvoor een institutionele
structuur aan te bieden, waarin overleg over de strategische keuze kan plaatsvinden
en verantwoording afgelegd. Het wetsvoorstel verschaft de belanghebbenden
toegang tot de Ondernemingskamer door middel van het enquêterecht en
geeft de mogelijkheid om ontslag van een interne toezichthouder te vragen.
 
 • De overheveling van de in het publiekrecht gestelde regels naar
een privaatrechtelijke vorm betekent dat de handhaving en nadere invulling
van de governanceregels in handen van de betrokkenen komen, in plaats van
in het verkeer tussen overheid en instellingen. Aan het niet naleven van bepaalde
regels is bijvoorbeeld de onrechtmatigheid van bepaalde besluiten en rechtshandelingen
verbonden. Dit versterkt wel degelijk de besluitvorming in de instelling.
 
 • Het wetsvoorstel bevat een regeling voor het toelaten van particuliere
investeerders. Deze voorziet in een behoefte om meer geld voor publieke doeleinden
te genereren. Met name in de gezondheidszorg is deze behoefte concreet, maar
zijn investeringen in bepaalde gevallen nu niet goed mogelijk door het ontbreken
van waarborgen die moeten voorkomen dat publieke gelden binnen die organisaties
weglekken. Het wetsvoorstel voorkomt dat investeerders de koers van de onderneming
kunnen bepalen zoals aandeelhouders dat kunnen en de winstuitkering mag de
beschikbaarheid van de door de overheid gegeven middelen voor het doel waarvoor
zij zijn bestemd niet aantasten.
 
 
 4. Europese aspecten
 De toelichting wijdt één alinea aan het Europeesrechtelijke
perspectief van de maatschappelijke onderneming. Zij constateert dat het in
het leven roepen van de VSMO geen gevolgen heeft vanuit Europeesrechtelijk
perspectief. De Raad heeft de vraag onder ogen gezien of de introductie van
de VSMO wellicht voordelen biedt in Europees perspectief. Op zichzelf stuit
de introductie van de rechtsfiguur niet op Europeesrechtelijke problemen.
Dat is mogelijk wél het geval ten aanzien van het gebruik van maatschappelijke
ondernemingen, in het bijzonder indien activiteiten worden voorbehouden aan
instanties die de rechtsvorm van een maatschappelijke onderneming hebben.
 
 
 De lidstaten kunnen beperkingen handhaven op het vrije verkeer en de vrije
mededinging binnen de Europese Unie, indien dat noodzakelijk en proportioneel
is voor de behartiging van een gerechtvaardigd algemeen belang. Ook kunnen
ondernemingen worden belast met het beheer van diensten van algemeen economisch
belang (artikel 86 van het EG-Verdrag). Dit kan ook gelden voor maatschappelijke
ondernemingen. Vanuit het Gemeenschapsrecht is evenwel niet bepalend de wijze
waarop de lidstaten de behartiging van algemene belangen organisatorisch hebben
vormgegeven, maar de gerechtvaardigdheid van
de belangen die met overheidsinterventies worden gediend en de evenredigheid
en proportionaliteit van die interventies.
Bij dergelijke ondernemingen dient ermee rekening te worden gehouden dat aan
de voorwaarden van de zogenaamde Transparantierichtlijn moet worden voldaan.
 Voorts zij gewezen op het bij het Verdrag van Lissabon behorende Protocol
betreffende de diensten van algemeen belang. Dit interpretatieve protocol
strekt er niet toe de reikwijdte of de inhoud van de Verdragsbepalingen inzake
het vrije verkeer en het mededingingsrecht te wijzigen, maar bevestigt de
rol en bevoegdheden van overheden (nationaal en decentraal) bij de verlening
van diensten van algemeen economisch belang, en benadrukt dat de bepalingen
van het EG-Verdrag op generlei wijze afbreuk doen aan de bevoegdheid van de
lidstaten om niet-economische diensten van algemeen belang te verrichten,
te machtigen en te organiseren. De neutraliteit van het Europese recht ten
aanzien van de wijze van uitvoering van publieke belangen brengt mee dat uit
de vormgeving niet a priori conclusies kunnen worden getrokken over de verenigbaarheid
van nationale arrangementen met het Gemeenschapsrecht. Dit betekent dat de
rechtsvorm van de maatschappelijke onderneming als zodanig niet bepalend is
bij de toetsing aan het Gemeenschapsrecht van concrete belemmeringen van het
vrij verkeer of mededingingsbeperkende maatregelen. Van geval tot geval zal moeten bezien of specifieke waarborgen waarin
in de institutionele vormgeving van een maatschappelijke onderneming is voorzien,
een rol kunnen spelen bij de Europeesrechtelijke toets.
 De Raad adviseert in de toelichting uitgebreider dan thans is gedaan aandacht
te besteden aan de Europeesrechtelijke aspecten.
 
 
 4. Europese aspecten
 De Raad constateert dat het in het leven roepen van de vereniging of stichting
MO geen gevolgen heeft vanuit Europeesrechtelijk perspectief, maar dat dit
anders kan zijn t.a.v. het gebruik van de modaliteit. Dat betekent dat van
geval tot geval zal moeten worden bezien of specifieke waarborgen waarin de
institutionele vormgeving van een vereniging of stichting MO is voorzien,
een rol kunnen spelen bij de Europeesrechtelijke toets. In navolging van de
Raad wordt in de toelichting uitgebreider aandacht besteed aan deze Europeesrechtelijke
aspecten.
 
 
 5. Belanghebbendenvertegenwoordiging en belanghebbende
 De belanghebbendenvertegenwoordiging is een van de belangrijkste kenmerken
waardoor de VSMO zich onderscheidt van andere rechtspersonen, aldus de toelichting. De versterking van de positie van belanghebbenden bij
de onderneming bestaat niet in het bepalen wie die belanghebbenden zijn. Omdat
nauwelijks is vast te stellen welke belangen beschermd moeten worden en door
wie, en dit ook niet in de wet kan worden uitgeschreven, laat het voorstel
de selectie van belanghebbenden over aan de gedragscode of de statuten. In
het voorstel heeft de belanghebbendenvertegenwoordiging recht op informatie
over de algemene gang van zaken in de onderneming, op overleg over de hoofdlijnen
van het beleid en het recht om ten minste een maal per jaar een advies uit
te brengen over het strategisch beleid van de onderneming. Soortgelijke regels –
en regels die verder gaan – komen echter ook voor in verschillende
branchecodes. De sectoren waarvoor de VSMO
primair bedoeld is, beschikken over codes. Dat die codes volgens het voorstel
in de desbetreffende sectorwetgeving verbindend kunnen worden verklaard, betekent
weinig nu deze codes in de praktijk brede ingang hebben gevonden. Voor de
herkenbaarheid van de onderneming voor of jegens belanghebbende speelt de
aanwijzing geen rol van betekenis.
 
 
 a. Het begrip belanghebbende bij de belanghebbendenvertegenwoordiging
is in het voorstel niet nader aangeduid. Uit de toelichting blijkt dat het
in de eerste plaats gaat om de afnemers van de diensten van de maatschappelijke
onderneming, maar dat het ook denkbaar is dat er andere belanghebbenden zullen
zijn, niet zijnde afnemers, van wie mag worden aangenomen dat zij een belang
hebben bij het adequaat behartigen van het maatschappelijke belang dat wordt
nagestreefd.
 De Raad meent dat hiermee het begrip belanghebbende te veel wordt opgerekt.
Velen hebben belang bij het goed functioneren van scholen, zorginstellingen
en woningbouwcorporaties. Die betrokkenheid maakt hen echter nog geen belanghebbende.
De Raad wijst in dit verband op het voorgestelde artikel 307h, vierde lid.
Volgens dit artikellid kunnen belanghebbenden die in de statuten niet als
zodanig zijn aangemerkt, bij de ondernemingskamer een verzoek indienen tot
statutenwijziging. De ondernemingskamer wijst het verzoek toe indien zij van
oordeel is dat verzoekers met het oog op het in de statuten omschreven maatschappelijk
belang als rechtstreeks belanghebbenden bij het strategisch beleid van de
onderneming vertegenwoordigd dienen te zijn. Naar het oordeel van de Raad
wordt aldus deelname aan de belanghebbendenvertegenwoordiging terecht beperkt
tot rechtstreeks belanghebbenden. De Raad adviseert in heel artikel 307h uit
te gaan van de rechtstreeks belanghebbende.
 
 
 b. Het voorgestelde artikel 307h, vijfde lid, bepaalt dat de bepalingen
over de belanghebbendenvertegenwoordiging de bevoegdheden van bij de wet geregelde
medezeggenschapsraden en andere bij wet geregelde vormen van overleg met belanghebbenden
onverlet laten. Het is, zo blijkt ook uit de toelichting bij dit artikel,
aan de statuten om te bepalen of dergelijke raden deel uitmaken van de belanghebbendenvertegenwoordiging
en hoe hun bevoegdheden zich tot elkaar verhouden.
 Tussen de in het voorstel genoemde medezeggenschapsraden, zoals de cliëntenraad
bij een zorginstelling of een huurdersorganisatie, en de in het voorstel beoogde
belanghebbendenvertegenwoordiging zal wat de behartigde belangen betreft een
aanzienlijke en vaak volledige overlap bestaan. Dat is ongewenst. Bij een
heldere organisatiestructuur hoort dat dezelfde specifieke belangen niet door
verschillende organen behartigd worden. Deze situatie zal ontstaan nu elke
maatschappelijke onderneming een belanghebbendenvertegenwoordiging heeft,
maar tegelijkertijd veelal wettelijk verplicht is een medezeggenschapsorgaan,
zoals een cliëntenraad, in stand te houden. Deze stapeling van organen
is inefficiënt en brengt onnodige lasten met zich. Dat de statuten kunnen
bepalen dat medezeggenschapsraden deel uitmaken van de belanghebbendenvertegenwoordiging
maakt dat niet anders. Het «inlijven» van medezeggenschapsraden
in de belanghebbendenvertegenwoordiging kan er bovendien toe leiden dat een
deel van de belanghebbendenvertegenwoordiging andere rechten heeft dan de
belanghebbendenvertegenwoordiging als zodanig.
Wat de statuten nader zouden kunnen bepalen over de relatie tussen de belanghebbendenvertegenwoordiging
en andere medezeggenschapsraden wordt uit de toelichting niet duidelijk. Het
voorgaande samenvattend, meent de Raad dat de verhouding tussen de belanghebbendenvertegenwoordiging
en andere medezeggenschapsorganen vragen oproept, waarvan de beantwoording
niet aan de statuten kan worden overgelaten. Hij adviseert het voorstel aan
te vullen met een heldere regeling van deze verhouding, uitgaande van de bestaande
bevoegdheden van medezeggenschap en overleg.
 
 
 5. Belanghebbendenvertegenwoordiging en belanghebbende
 De Raad meent dat het verbindend verklaren van de gedragscodes weinig
betekent, nu deze algemeen ingang hebben gevonden. De Raad gaat daarmee echter
voorbij aan het feit dat de gedragscodes, door ze verbindend te verklaren
ook juridisch bindend worden voor de instelling en tussen de instelling en
de betrokkenen. Dit is thans niet het geval. Dit verschil zal vermoedelijk
ook tot aanpassing van de gedragscodes leiden, omdat ze op bepaalde
punten wellicht zullen moeten worden verhelderd. Binnen de vereniging of stichting
MO speelt de gedragscode een belangrijke rol in het flexibel houden van het
systeem.
 Ook gaat de Raad in zijn kritiek voorbij aan het feit dat het verbindend
verklaren van gedragscodes ook bedoeld is om het opstellen en verder ontwikkelen
van gedragscodes te stimuleren. Iedere sector is er immers uit een oogpunt
van transparantie, betrouwbaarheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid
bij gebaat wanneer er een uniform stelsel van op maat gesneden regels is,
op basis waarvan belanghebbenden in die sector betrokken zijn bij de instellingen.
Dit geldt in de eerste plaats voor die instellingen die binnen de drie klassieke
sectoren huisvesting, zorg en scholing vallen. Maar ook instellingen daarbuiten
die wellicht nog geen gedragscodes kennen, worden gestimuleerd een code te
ontwikkelen. Een door de branche zelf opgestelde deugdelijke code kan immers
door de desbetreffende minister worden aangewezen en kan dan de wettelijke
regels voor de belanghebbendenvertegenwoordiging vervangen.
 De stelling van de Raad dat de verbindendheid van eventuele gedragscodes
geen rol van betekenis speelt voor de herkenbaarheid van de MO of jegens belanghebbende
is op zich juist voor die sectoren waar er nu al een breed gedragen gedragscode
geldt. Maar de stelling van de Raad geldt niet ten aanzien van de MO in het
algemeen die breder toepasbaar is dan de drie grote sectoren van huisvesting,
zorg en scholing en zij geldt ook niet ten aanzien van de belanghebbendenvertegenwoordiging
in het algemeen. Want de verplichte aanwezigheid daarvan in de structuur van
de MO, is wel degelijk een van de onderscheidende elementen van deze rechtsvorm.
 
 
 5.a. Het begrip belanghebbende
 Het is nadrukkelijk de bedoeling – en ook de meerwaarde van het
wetsvoorstel – dat ook anderen dan de afnemers als belanghebbenden worden
aangemerkt. In sommige branchecodes is daar al sprake van. In de Governance-code
woningbouwcorporaties van Aedes worden o.a. genoemd: bewoners, relevante overheden
op gemeentelijk en regionaal niveau, maatschappelijke organisaties op het
terrein van zorg, welzijn, onderwijs en veiligheid en collega-corporaties.
De Zorgbrede governancecode van de Brancheorganisaties Zorg noemt als externe
belanghebbenden o.a. gemeenten, patiëntenverenigingen, andere zorgorganisaties
of zorgaanbieders en zorgverzekeraars. De Governance Code BVE (beroepsonderwijs
en volwasseneneducatie) geeft als voorbeelden van externe belanghebbenden
o.a. brancheorganisaties in het bedrijfsleven, toeleverende scholen (i.c.
voortgezet onderwijs), afnemende scholen (i.c. hogescholen), gemeenten, welzijnsorganisaties
en instellingen voor jeugdhulpverlening. Uiteindelijk is het aan de rechter
om te beoordelen of iemand als belanghebbende aangemerkt moet worden. Er zijn
in de memorie van toelichting nog meer voorbeelden opgenomen om te verduidelijken
wat bedoeld is met belanghebbenden-niet-afnemers.
 Naar aanleiding van de opmerking van de Raad van State over het gebruik
van de term belanghebbenden dan wel rechtstreeks belanghebbenden, is de tekst
van artikel 307h lid 4 op dit punt aangepast. De term «rechtstreeks
belanghebbende» heeft teveel een publiekrechtelijke lading (artikel
1:2 lid 1 van de Algemene wet bestuursrecht), wat verwarring kan wekken in
de privaatrechtelijke context van het wetsvoorstel. Daarom wordt gesproken
van belanghebbenden en niet van rechtstreeks belanghebbenden en toetst de
rechter of de verzoeker zodanig belang heeft bij het bepalen van het strategisch
beleid van de vereniging of stichting MO, dat hij vertegenwoordigd dient te
zijn in de belanghebbendenvertegenwoordiging.
 
 
 5.b. Doublures met andere raden
 De verhouding tussen cliëntenraden en belanghebbendenvertegenwoordiging
is in navolging van het advies van de Raad van State verduidelijkt. In de
toelichting is nader uitgelegd dat de statuten zo kunnen worden ingericht,
dat de cliëntenraad, als deze wettelijk voorgeschreven is, deel kan uitmaken
van de belanghebbendenvertegenwoordiging. In dat geval zullen de bevoegdheden,
voor zover cliënten en belanghebbenden dezelfde bevoegdheden hebben,
tegelijkertijd, tezamen en op gelijke wijze kunnen worden uitgeoefend. De
belanghebbendenvertegenwoordiging kan zo fungeren als middel ter ordening
van alle bestaande belangen. Niet-gedeelde specifieke bevoegdheden zullen dan ook afzonderlijk uitgeoefend dienen te worden. Ook wanneer er
specifieke bevoegdheden zijn toebedeeld aan bestaande raden, kunnen deze afzonderlijk
worden uitgeoefend. Deze specifieke bevoegdheden kunnen niet in de statuten
van de vereniging of stichting MO worden uitgesloten of ingeperkt. Dit betekent
bijvoorbeeld voor woningbouwcorporaties dat de specifieke bevoegdheden die
huurdersorganisaties hebben op grond van de Wet op het overleg huurders verhuurder
afzonderlijk kunnen worden uitgeoefend en dat de corporaties ook moeten voldoen
aan de verplichtingen die voor hen jegens de huurdersorganisaties uit die
wet voortvloeien.
 
 
 6. Winstbewijzen
 In het voorstel krijgt de VSMO de mogelijkheid om kapitaal aan te trekken
door winstbewijzen uit te geven. Het systeem van winstbewijzen is zo simpel
en overzichtelijk mogelijk gehouden, anders kan, aldus de toelichting, beter
voor een naamloze vennootschap (nv) of besloten vennootschap (bv) gekozen
worden. Uitgangspunt is, zo vervolgt de toelichting, dat een investeerder
een financiële bijdrage aan de maatschappelijke onderneming wil leveren
anders dan door een lening. De investeerder die winstbewijshouder is, is een
andere dan die van de aandeelhouder bij de nv of bv. Hij heeft minder zeggenschap
omdat, zo stelt de toelichting, het maatschappelijk belang van de rechtspersoon
voorgaat en dit gewaarborgd wordt door de andere organen van de maatschappelijke
onderneming. Voorts blijkt uit de toelichting dat het «winstuitkeringsmodel»
is toegevoegd om tegemoet te komen aan wensen uit de zorgsector. De winstbewijshouders
maken aanspraak op een aandeel in de winst van de investering die zij doen,
kunnen een bindende voordracht voor een commissaris doen als de statuten dat
bepalen en hebben recht op informatie via de jaarrekening, waarover zij ook
opmerkingen bij het bestuur kunnen indienen.
 De Raad merkt op dat in een maatschappelijke onderneming niet het belang
van de eigenaren van de onderneming centraal staat, maar het maatschappelijke
doel waarvoor de onderneming is opgericht. Dat impliceert dat eventueel behaalde
winst in beginsel ten goede komt aan het statutair aangeduide maatschappelijke
belang, dat wil zeggen geïnvesteerd wordt in de onderneming zelf. Een
opzet waarbij de winst niet ten goede komt aan het maatschappelijke doel,
wijkt af van de gedachte achter de maatschappelijke onderneming en doet ook
afbreuk aan de regeling van de stichting en de vereniging. Voor zover de maatschappelijke
onderneming een op winst gerichte onderneming kan zijn, biedt het huidige
vennootschapsrecht voldoende mogelijkheden voor de daarbij passende structuur
van de onderneming.
 Voorts is het de vraag of aan deze faciliteit behoefte bestaat. Er zijn
verschillende manieren waarop een vereniging of stichting die niet op winst
is gericht, particulier kapitaal kan aantrekken en benutten voor het doel
van de instelling. Zo kan de stichting of vereniging aandelen houden in een
bv of nv, en door het houden van meerderheidsaandelen of prioriteitsaandelen
overwegende invloed uitoefenen op zo’n bv of nv. Ook kan de bv aan derden
minderheidsaandelen uitgeven of aandelen zonder stemrecht. De toelichting
wijst er daarnaast op dat een winstbewijs wellicht minder interessant is voor
de grote institutionele belegger, die prijs stelt op zeggenschap. Concluderend
meent de Raad dat het voorstel voor uitgifte van winstbewijzen alleen aantrekkelijk
kan zijn indien voor de maatschappelijke onderneming de weg naar de kapitaalvennootschap
wordt afgesneden en slechts de VSMO-W wordt opengesteld. De toelichting geeft
echter aan dat dit niet het geval zal zijn voor het onderwijs en de woningbouwcorporaties.
Dat betekent dat alleen voor de zorg deze optie overblijft. In dat verband
verdient opmerking dat de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in
een brief van 9 juli 2007 aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal heeft gesuggereerd voor de maatschappelijke ondernemingen
in de zorg de invoering van een vennootschap met een sociaal doel te overwegen,
zoals België kent. Anders dan bij de VSMO gaat het daar om ondernemingen
met de structuur van een kapitaalvennootschap, die wordt gekenmerkt door aandeelhouderskapitaal
en -bevoegdheden en een actieve rol van de overheid als aandeelhouder, en
waarbij (gemaximeerde) winstuitkeringen op ingebracht kapitaal mogelijk zijn.
De Raad adviseert het bij een maatschappelijke onderneming slecht passende
element van winstbewijzen dragend te motiveren en voorts nader in te gaan
op de vraag of de mogelijkheid om winstbewijzen uit te geven
past bij de wens om het ondernemerschap in de zorg te verstevigen.
 
 
 6. Winstbewijzen
 De mogelijkheid dat beleggers en investeerders variabel rendement op ingebracht
kapitaal krijgen, doet geen afbreuk aan de gedachte achter de vereniging of
stichting MO. Dat zou wel het geval zijn als zij ook de koers van de onderneming
zouden kunnen bepalen om daar zelf voordeel van te behalen. Juist dankzij
deze beleggers en investeerders krijgt de vereniging of stichting MO méér
geld ter beschikking en het rendement daarop wordt voor een deel afgestaan
aan de investeerder, in ruil voor een bescheiden zeggenschap. Door dit te
reguleren, blijft het maatschappelijk doel centraal staan. Tegelijkertijd
met het indienen van dit wetsvoorstel zal ook de brief van de minister van
VWS over governance in de zorg naar de Tweede Kamer worden gestuurd; daarin
zal nader worden ingegaan op de randvoorwaarden voor maatschappelijk ondernemerschap
in de zorg en inbreng van privaat kapitaal.
 
 
 7. Fiscale aspecten
 Hoofdstuk 6 van de memorie van toelichting gaat in op de fiscale (vennootschapsbelasting)
aspecten van de maatschappelijke onderneming. Opgemerkt wordt dat voor de
maatschappelijke onderneming geen, van het huidige systeem afwijkend, fiscaal
regime wordt geïntroduceerd. Dit betekent, zo wordt gesteld, dat, indien
de activiteiten van instellingen onder het huidige systeem belast of vrijgesteld
zijn, dit na invoering van de maatschappelijke onderneming in beginsel niet
zal veranderen. Over het uitkeren van behaalde winsten wordt slechts opgemerkt
dat dit het einde van de vrijstelling van artikel 5, eerste lid, onderdeel
c, van de Wet op de vennootschapsbelasting 1969 (Wet Vpb 1969) betekent. In
de toelichting wordt aldus niet ingegaan op het oordeel van de Eerste Kamer
der Staten-Generaal dat de fiscale behandeling van woningbouwcorporaties en
stadsherstellichamen ten principale dient te worden vastgelegd in een Wet
op de Maatschappelijke Onderneming. Dit dient
alsnog te geschieden.
 Daarenboven ontbreekt een wijziging van de Wet Vpb 1969 met betrekking
tot de in het voorstel opgenomen mogelijkheid van de uitgifte van winstbewijzen.
Zonder nadere regeling zal een uitkering op deze winstbewijzen bij de maatschappelijke
onderneming niet aftrekbaar zijn van de belastbare winst, maar bij de investeerder
niet zijn vrijgesteld, omdat deze uitkering niet onder de deelnemingsvrijstelling
valt. Daarmee is, ook in de gevallen dat de desbetreffende winstbewijzen recht
geven op ten minste vijf percent van de winst, sprake van een dubbele heffing,
die in strijd is met de aan de Wet Vpb 1969 ten grondslag liggende beginselen.
Het doen van investeringen in een maatschappelijke onderneming zal dan ook
door deze dubbele heffing niet worden bevorderd.
 De Raad adviseert het deelnemingsregime in de Wet Vpb 1969 aan te passen.
 
 
 7. Fiscale aspecten
 In navolging van het advies van de Raad van State wordt de deelnemersvrijstelling
ook van toepassing op voordelen uit winstbewijzen in een vereniging of stichting
MO. Ook is de toelichting aangevuld op het punt van de fiscale behandeling
van woningbouwcorporaties en stadsherstellichamen.
 
 
 8. Gedragscodes
 In artikel 307j wordt voorgesteld dat bij algemene maatregel van bestuur
een gedragscode kan worden aangewezen, onder aanwijzing van de categorieën
maatschappelijke ondernemingen waarop de gedragscode is gericht. Deze aanwijzing
impliceert dat de desbetreffende gedragscode voor alle maatschappelijke ondernemingen
geldt waarop de gedragscode is gericht. De regering gaat er blijkens de toelichting van uit dat de verschillende codes die voor de sectoren
waarop het wetsvoorstel ziet reeds bestaan in beginsel recht doen aan de in
de desbetreffende sector gewenste structuren. Het wetsvoorstel wil de ontwikkeling
van «het in die codes tot uitdrukking komende besef bij maatschappelijke
ondernemingen van hun bijzondere positie en verantwoordelijkheid jegens de
samenleving» ondersteunen door de codes een plaats in het systeem te
geven. De regering benadrukt de flexibiliteit die gedragscodes bieden.
 De voorgestelde bevoegdheid tot aanwijzing van gedragscodes staat naar
het oordeel van de Raad los van de regeling van de privaatrechtelijke structuur
van een maatschappelijke onderneming. Weliswaar kan het gewenst zijn om door
een aanwijzing alle instellingen uit een bepaalde sector te verplichten de
gedragscode te volgen, maar een dergelijke aanwijzingsbevoegdheid vormt geen
wezenlijk element van de inrichting van een maatschappelijke onderneming.
Voorts geldt volgens artikel 307j de aanwijzing alleen voor alle VSMO’s
van een bepaalde categorie en niet voor alle instellingen van die categorie.
De Raad adviseert de aanwijzingsbevoegdheid per sector in de desbetreffende
wetgeving op te nemen, zoals ook het geval is in de wetsvoorstellen die betrekking
hebben op de invoering van governance in het onderwijs. Op deze wijze wordt
de verantwoordelijkheid voor een aanwijzing daar gelegd waar zij thuis hoort
en waar het beste kan worden beoordeeld of voor alle tot die categorie behorende
instellingen tot aanwijzing kan of moet worden overgegaan.
 
 
 8. Gedragscodes
 De bevoegdheid tot aanwijzing van gedragscodes staat in tegenstelling
tot het oordeel van de Raad van State niet los van de regeling van de privaatrechtelijke
structuur van een vereniging of stichting MO. De code wordt in die structuur
geïncorporeerd en vormt zo juist een wezenlijk element binnen de modaliteit.
Dat is in het privaatrecht niet ongebruikelijk, zoals ook blijkt uit de in
artikel 2:391 lid 5 BW en de bijbehorende algemene maatregel van bestuur geregelde
Code Tabaksblat (nu Code Frijns). Dat de code van artikel 307j enkel ziet
op de vereniging of stichting MO en niet geldt voor alle instellingen in die
categorie is inherent aan het feit dat titel 6a van boek 2 BW enkel over vereniging
of stichting MO gaat en uit dien hoofde niets wil en kan bepalen over instellingen
die geen vereniging of stichting MO zijn.
 De Raad van State adviseert de aanwijzingsbevoegdheid per sector in de
desbetreffende wetgeving op te nemen, zodat de verantwoordelijkheid wordt
gelegd waar zij thuis hoort. De gedragscode wordt ingevolge artikel 307j aangewezen
door «Onze Minister wie het aangaat». Dat betekent dat de minister
van VROM desgewenst een of meer codes aanwijst die op de woningbouwcorporaties
betrekking hebben, dat de minister van VWS hetzelfde doet voor de codes voor
de zorginstellingen en de minister van OCW idem voor het onderwijs. Voor andere
sectoren zal ad hoc bezien moeten worden of er sectorwetgeving is of dat er
een minister is die verantwoordelijk is voor het werkterrein van de desbetreffende
instelling of organisatie. Het wetsvoorstel geeft een bijzondere plaats aan
door de minister aangewezen codes en daarom ligt het voor de hand dat in dit
wetsvoorstel wordt aangeven hoe die codes worden aangewezen. En de verantwoordelijkheid
daarvoor ligt overeenkomstig de wens van de Raad bij de desbetreffende minister.
 
 
 9. Overige opmerkingen
 a. Artikel I, onderdeel B, artikel 18
 
 1. Aan artikel 2:18 BW wordt een nieuw vijfde lid toegevoegd. Het voorgestelde
nieuwe lid 5 bepaalt dat voor de omzetting van een VSMO in een onderlinge
waarborgmaatschappij, nv of bv, of omgekeerd, een rechterlijke machtiging
vereist is. Volgens de toelichting bij artikel 305 is artikel 2:18 lid 4 BW,
dat bepaalt dat voor de omzetting van een rechtspersoon van of in een stichting
een rechterlijke machtiging nodig is, niet van toepassing verklaard om de
overgang van een gewone stichting in een VSMO zo eenvoudig mogelijk te laten
verlopen. De MO-modaliteit van de stichting ligt zo dicht tegen de stichting
aan dat een rechterlijke machtiging niet nodig is. Dit betekent ook dat een
VSMO zonder rechterlijke machtiging in een gewone stichting of vereniging
kan worden omgezet. In dat geval gaan de waarborgen die de VSMO beoogt te
bieden, zoals een verplichte raad van toezicht en een verplichte belanghebbendenvertegenwoordiging,
verloren. De Raad adviseert voor deze gevallen te bepalen dat een rechterlijke
machtiging vereist is.
 
 2. Het huidige artikel 2:18 lid 6 BW bepaalt, samengevat, dat na omzetting
van een stichting uit de statuten moet blijken dat het vermogen dat zij bij
de omzetting heeft en de vruchten daarvan slechts met toestemming van de rechter
anders mogen worden besteed dan voor de omzetting was voorgeschreven. Artikel
1, onderdeel B, onder 2 breidt deze regel uit tot de VSMO. Volgens de toelichting
bij artikel 305 dreigen de middelen die door of vanwege de overheid
zijn verkregen, los te raken van het algemeen belang dat ermee werd gediend.
Verwezen wordt naar artikel 307l lid 1. Omdat het de bedoeling is dat vermogen
dat direct of indirect van overheidswege is verkregen met het oog op het maatschappelijk
belang dat wordt gediend slechts aan dat belang ten goede komt, ziet de Raad
niet in dat bij omzetting met rechterlijke machtiging dat «beklemde»
vermogen wel aan andere belangen ten goede kan komen. De Raad adviseert te
bepalen dat dergelijk vermogen bij omzetting terugvloeit naar de overheid.
 
 
 b. Artikel I, onderdeel H, artikel 307
 Het voorgestelde artikel 307 regelt de statutenwijziging van de VSMO.
In het voorgestelde artikel 307 lid 7 wordt daarom bepaald dat artikel 43
leden 2 tot en met 6 niet van toepassing zijn. Artikel 43 lid 5 bepaalt dat
een wijziging van de statuten van een vereniging niet in werking treedt dan
nadat hiervan een notariële akte is opgemaakt. In artikel 307 lid 5 is
bepaald dat een statutenwijziging op straffe van nietigheid bij notariële
akte tot stand komt. Deze bepaling heeft dezelfde strekking als het geciteerde
artikel 43 lid 5, maar wijkt daarvan af zonder dat duidelijk wordt waarom.
De Raad adviseert bepalingen met dezelfde strekking gelijk te doen luiden,
tenzij alsnog een goede reden wordt gegeven waarom ten behoeve van de VSMO
de bedoelde regel anders dient te luiden.
 
 
 c. Artikel I, onderdeel H, artikelen 307a lid 2 en 307c lid 5
 Het voorgestelde artikel 307a lid 2 regelt de benoeming van het bestuur,
die geschiedt aan de hand van een profielschets. De benoeming van leden van
de raad van toezicht geschiedt met inachtneming van een profielschets die
de omvang en samenstelling van de raad van toezicht betreft (artikel 307c
lid 5). De noodzaak om voor de benoeming van bestuurders en van de raad van
toezicht een profielschets te eisen wordt niet toegelicht. Voorts kunnen statuten
eisen stellen aan de benoembaarheid van het bestuur en de raad van toezicht.
De verhouding tussen de wettelijke eis van een profielschets en de statutaire
benoembaarheidseisen is niet geregeld. De Raad adviseert de noodzaak van een
profielschets voor bestuurders en voor de raad van toezicht dragend te motiveren
en de verhouding tussen statutaire regelingen en de inhoud van de profielschets
nader te bepalen.
 
 
 d. Artikel I, onderdeel H, artikelen 307a lid 3 en 307c lid 5
 De statuten kunnen aan de belanghebbendenvertegenwoordiging het recht
toekennen een bindende voordracht te doen voor een of meer bestuursleden,
mits minder dan de helft van het volledige aantal bestuursleden (artikel 307a
lid 3). Voorts kunnen de statuten bepalen dat de vergadering van winstbewijshouders
en de belanghebbendenvertegenwoordiging het recht hebben een bindende voordracht
te doen voor één of meer commissarissen, mits deze tezamen niet
de meerderheid van de raad van toezicht uitmaken (artikel 307c lid 5). Niet
geregeld is wat er moet gebeuren als weliswaar ten tijde van de benoeming
op bindende voordracht van de belanghebbendenvertegenwoordiging of vergadering
van winstbewijshouders de bestuurder(s) onderscheidenlijk commissaris(sen)
tezamen niet de meerderheid vormen in het bestuur of de raad van toezicht,
maar dit door de ontstentenis of het wegvallen van een of meer bestuurders
of commissarissen in een meerderheid verkeert. De Raad adviseert in een regeling
te voorzien.
 
 
 e. Artikel I, onderdeel H, artikel 307c
 Artikel 307c geeft regels over de benoeming en de samenstelling van de
raad van toezicht, die bestaat uit ten minste drie commissarissen. De Raad
merkt het volgende op.
 
 1. Onduidelijk is wie de commissarissen bij oprichting van de VSMO benoemt.
De Raad adviseert in een regeling te voorzien.
 
 2. Volgens lid 5 worden (opvolgende) commissarissen benoemd door de raad
van toezicht. De VSMO wijkt in dit opzicht af van het normaaltype van de vereniging,
waar de bevoegdheid tot benoeming, schorsing en ontslag van commissarissen
geschiedt door de algemene vergadering; statutair kan van deze regel in beperkte
mate worden afgeweken (artikel 2:37 BW). De Raad adviseert deze wijziging
van de bevoegdheid van de algemene vergadering met betrekking tot de benoeming
van commissarissen nader te motiveren.
 
 3. Volgens lid 3 is de raad van toezicht zodanig samengesteld «dat
de commissarissen ten opzichte van elkaar, het bestuur en welk deelbelang
dan ook onafhankelijk en kritisch kunnen opereren. Een commissaris heeft geen
persoonlijk belang in de vereniging of stichting of de door haar in stand
gehouden onderneming». Indien bedoeld is te bepalen dat een commissaris
zijn taak onafhankelijk uitoefent, dient daarmee naar het oordeel van de Raad
te worden volstaan. Indien dat niet het geval is dan adviseert de Raad toe
te lichten wat het betekent dat een lid van de raad van toezicht geen persoonlijk
belang heeft bij de onderneming. Het zal niet de bedoeling zijn dat een lid
van de raad van toezicht van een ziekenhuis niet in dat ziekenhuis mag worden
opgenomen, omdat hij dan een persoonlijk belang krijgt bij de onderneming
of dat een lid van de raad van toezicht zijn kind niet op die school mag plaatsen
vanwege het persoonlijke belang dat ontstaat bij deze maatschappelijke onderneming.
 
 4. Een raad van commissarissen bestaat uit commissarissen. Een raad van
toezicht heeft leden. De Raad adviseert om de term commissaris niet te gebruiken
ter aanduiding van een lid van de raad van toezicht.
 
 
 f. Artikel I, onderdeel H, artikel 307e
 Volgens de laatste volzin van artikel 307e richten de commissarissen zich
bij de vervulling van hun taak naar het belang van de vereniging of stichting
en de door haar in stand gehouden onderneming, naar het te behartigen maatschappelijke
belang en «naar het belang van de betrokken belanghebbenden».
Volgens de toelichting hebben de belanghebbenden weliswaar hun eigen orgaan
binnen de rechtspersoon, maar is het de taak van het toezichthoudende orgaan
om alle betrokken belangen tegen elkaar af te wegen. De Raad merkt op dat
deze bepaling een onderscheid maakt tussen het maatschappelijke belang en
het belang van de betrokken belanghebbenden. Dit kan de indruk wekken dat
het maatschappelijk belang en het belang van de betrokken belanghebbenden
uiteenlopen. Dat zal niet de bedoeling zijn. De Raad adviseert de woorden «en
naar het belang van de betrokken belanghebbenden» te schrappen.
 
 
 g. Artikel I, onderdeel H, artikel 307n lid 6
 Het voorgestelde zesde lid van artikel 307n bepaalt onder andere dat de
vrijstellingen van jaarrekeningverplichtingen voor kleine ondernemingen niet
gelden voor kleine VSMO’s. Toegelicht wordt dat de beknopte informatie
die kleine ondernemingen mogen publiceren, onvoldoende wordt geacht voor de
kleine VSMO. De Raad acht dit geen overtuigende motivering om op grond daarvan
dat wat een kleine onderneming (tot 50 werknemers) wordt toegestaan, niet
aan de kleine VSMO toe te staan. De Raad adviseert de uitzondering overtuigend
te motiveren.
 
 
 h. Artikel I, onderdeel R en S, artikelen 344 en 346
 Het enquêterecht is van oudsher bedoeld om een tegenwicht te bieden
tegen de vrijheid van ondernemen. In het bijzonder is hierin een waarborg
te vinden om de ondernemer te dwingen «voldoende verantwoordelijkheidsgevoel
te betrachten tegenover degenen die hun arbeidskracht of vermogen voor het
productieproces van de onderneming beschikbaar stellen». In het voorstel
wordt artikel 344 BW zodanig aangevuld dat het recht van enquête van
toepassing zal zijn op de VSMO. Door wijziging van artikel 346 worden de belanghebbendenvertegenwoordiging,
de algemene vergadering van winstbewijshouders en de minister die het aangaat
bevoegd tot het uitlokken van een enquête. De Raad merkt het volgende
op.
 
 
 1. De bepalingen van het recht van enquête zijn van toepassing
op de stichting of de vereniging met volledige rechtsbevoegdheid die een onderneming
in stand houdt waarin in de regel ten minste 50 personen werkzaam zijn (artikel
344 juncto artikel 2 van de Wet op de ondernemingsraden). De Raad ziet niet
in waarom niet ook voor de VSMO deze ondergrens is gesteld. Bij verenigingen
ligt het enquêterecht in handen van de leden van de rechtspersoon «ten
getale van ten minste een tiende gedeelte van het ledental», of bij
in de onderneming werkzame vakbonden. Bij stichtingen zijn er, behalve de
hiervoor genoemde vakbonden, geen leden of eigenaren die een beroep kunnen
doen op de enquêteprocedure, maar kunnen de statuten wel in toekenning
van het recht van enquête voorzien. De Raad adviseert toe te lichten
waarom, vooruitlopend op het kabinetstandpunt over de evaluatie
van het enquêterecht en het advies van de SER over de toegang tot het
enquêterecht voor de ondernemingsraad in zijn advies «Evenwichtig
ondernemingsbestuur» met betrekking tot de VSMO in een ruimere toepassing
is voorzien van het enquêterecht dan bij «gewone» verenigingen
en stichtingen.
 2. Voorts wordt het recht van enquête toegekend aan de minister
die het aangaat.
 Het is de Raad niet duidelijk waarom naast de belanghebbendenvertegenwoordiging
ook aan een betrokken minister deze bevoegdheid dient toe te komen. Dit wordt
niet toegelicht. De Raad adviseert deze bevoegdheid te schrappen.
 
 
 9. Overige opmerkingen
 a. Artikel I, onderdeel B, artikel 18
 Bij omzetting van een vereniging of stichting MO in een gewone vereniging
of stichting is een rechterlijke machtiging niet nodig. De rechterlijke machtiging
is bedoeld om belangen te beschermen die bij omzetting in gevaar zouden kunnen
komen. Bij omzetting in een gewone vereniging of stichting kan het vermogen
niet in particuliere handen komen. Voor de bevoegdheden van toezichthouders
en belangenvertegenwoordigers geldt, dat de besluitvorming in de vereniging
of stichting MO over bijvoorbeeld wijziging van de statuten reeds met waarborgen
is omkleed. De raad van toezicht moet deze goedkeuren. In de memorie van toelichting
zal dit duidelijker toegelicht worden.
 Het advies van de Raad van State om bij omzetting van een vereniging of
stichting MO te bepalen dat vermogen dat direct of indirect van overheidswege
is verkregen, moet terugvloeien naar de overheid, in plaats van te verwijzen
naar toepassing van het huidige artikel 18 lid 6 – het vermogen bij
omzetting en de vruchten daarvan mogen slechts met toestemming van de rechter
anders worden besteed dan voor de omzetting was voorgeschreven – wordt
niet gevolgd. Dit zou omzetting feitelijk onmogelijk maken, omdat het ertoe
kan leiden dat een vereniging of stichting MO, bijvoorbeeld een zorginstelling,
die een vereniging of stichting MO was en om welke reden dan ook een stichting
wil worden, alle of bijna alle gelden die ze vóór de omzetting
bezat, aan de overheid moet terugstorten. Dat dient geen enkel doel en betekent
het einde van de zorginstelling. Bij omzetting wijzigt de rechtspersoonlijkheid,
maar de onderneming blijft voortbestaan. Het aanwezige doelvermogen, ook indien
dat direct of indirect van overheidswege is verkregen, blijft dus aangewend
voor hetzelfde doel. Een zorginstelling die een vereniging of stichting MO
was en zich omzet in een stichting, blijft een zorginstelling en winstuitkering
door de stichting is niet (meer) mogelijk, zodat het vermogen dat als vereniging
of stichting MO vergaard is, op die wijze niet kan weglekken.
 Ook de rechterlijke toestemming garandeert dat het vermogen van de vereniging
of stichting MO beschermd blijft. Een terugstortverplichting zoals de Raad
van State voorstelt, is wel denkbaar in geval van het (gedeeltelijk) staken
van de onderneming of indien de wetgever in bijzondere wetgeving dit nader
heeft bepaald. Dat ligt eerder voor de hand dan een bepaling in het BW, omdat
in dat geval de sectorspecifieke wetgeving in een dergelijke toegespitste
bepaling kan voorzien in de verstrekking van of het toezicht op c.q. verantwoording
over de verstrekte financiële middelen.
 
 
 b. Artikel I, onderdeel H, artikel 307
 In overeenstemming met het advies van de Raad van State, is de tekst en
toelichting artikel 307 herzien. Een statutenwijziging zonder dat daarvan
notariële akte wordt opgemaakt, leidt bij stichtingen tot nietigheid,
bij de vereniging treedt de wijziging niet in werking dan nadat notariële
akte is opgemaakt. De bedoeling van artikel 307 lid 4 is nietigheid te verbinden
aan het ontbreken van een notariële akte. Dit is in de toelichting verduidelijkt.
 
 
 c. Artikel I, onderdeel H, artikelen 307a lid 2 en 307c lid 5
 Overeenkomstig het advies van de Raad van State is in de memorie van toelichting
toegelicht wat de noodzaak is van de profielschets voor bestuurders en commissarissen.
Met deze eis wordt aangesloten bij de gedragscodes die op dit punt de figuur
van coöptatie doorbreken en zo werving en selectie aan de hand van toetsbare
criteria en selectie op grond van competentie en deskundigheid mogelijk maken.
 Daarnaast adviseert de Raad toe te lichten hoe de verhouding is tussen
de wettelijke eis van een profielschets voor bestuurders en commissarissen
en de statutaire benoembaarheidseisen. Wat dit laatste betreft zal de Raad
doelen op de mogelijkheid dat de statuten bepalen dat de belanghebbendenvertegenwoordiging
een bindende voordracht doet voor een of meer bestuursleden en commissarissen
en dat de algemene vergadering van winstbewijshouders datzelfde doet voor
een of meer commissarissen. Dit ziet dus uitsluitend op het proces van de
benoemingsprocedures. De profielschets daarentegen is bedoeld om meer inhoudelijke
eisen te stellen aan bestuurders en commissarissen, zoals ten aanzien van
hun kwaliteiten, opleiding, deskundigheid en ervaring. In de memorie van toelichting
is dit verduidelijkt.
 
 
 d. Artikel I, onderdeel H, artikelen 307a lid 3 en 307c lid 5
 De door de Raad van State geschetste situatie, waarin door ontstentenis
of het wegvallen van een of meer bestuurders of commissarissen de door de
belanghebbendenvertegenwoordiging of winstbewijshouders voorgedragen bestuurders
of commissarissen feitelijk de meerderheid van hun orgaan uitmaken, hetgeen
de artikelen 307a lid 3 en 307c lid 5 beogen te voorkomen, zou opgevangen
moeten worden door de in artikel 307a lid 5 gegeven regeling voor ontstentenis
en belet. In de opmerking van de Raad is aanleiding gezien een soortgelijke
regeling op te nemen in artikel 307d voor commissarissen. Wanneer zich in
een zeldzaam geval de situatie voordoet dat de door de winstbewijshouders
of belanghebbendenvertegenwoordiging voorgedragen commissarissen in feite
de helft of wellicht zelfs de meerderheid kunnen uitmaken op te vangen, kan
dit in de praktijk afdoende opgevangen worden door besluitvorming te temporiseren
totdat de verhoudingen weer op orde zijn. Het is niet noodzakelijk hiervoor
in de wet een regeling te treffen.
 
 
 e. Artikel I, onderdeel H, artikel 307c
 
 1. In navolging van het advies van de Raad van State is aan artikel 307c
een regeling toegevoegd voor de benoeming van commissarissen bij oprichting
van de vereniging of stichting MO. Daarbij is ook rekening gehouden met de
commissarissen waarvoor winstbewijshouders en belanghebbenden een bindende
voordracht kunnen doen.
 
 2. Overeenkomstig het advies van de Raad van State is in de memorie van
toelichting de bevoegdheid tot benoeming van commissarissen in een vereniging
MO nader gemotiveerd. Deze benoeming vindt plaats overeenkomstig de wijze
waarop dit bij de stichting MO plaatsvindt en niet volgens de regels van de
vereniging door de algemene vergadering. Die benoemt immers al de bestuursleden
en in het belang van de onafhankelijkheid van de commissarissen wordt van
het algemene verenigingsrecht afgeweken.
 
 3. Met het persoonlijk belang is niet de gewone afnemersrelatie –
patiënt, ouder van een schoolgaand kind e.d. – bedoeld.
 
 4. Het gebruik van de termen commissarissen en raad van toezicht sluit
aan bij de praktijk zoals algemeen gebruikelijk is in de drie grote sectoren.
Met name de raad van toezicht is daar ingeburgerd. Noch uit taalkundig, noch
uit vennootschapsrechtelijk oogpunt bestaat er bezwaar tegen het gebruik van
het woord commissaris als lid van een raad van toezicht.
 
 
 f. Artikel I, onderdeel H, artikel 307e
 Bij een vereniging of stichting MO kunnen verschillende belanghebbenden
betrokken zijn die gezamenlijk het maatschappelijk belang vormen, maar die
ieder een eigen deelbelang hebben in dat maatschappelijk belang. Het belang
van ouders bij goed beroepsonderwijs voor hun kinderen kan voor een deel een
ander belang zijn dan dat van bedrijven uit de omgeving van de school die
stagiaires opnemen, maar beide maken onderdeel uit van het maatschappelijk
belang. De raad van toezicht moet al die deelbelangen plus het overkoepelende
maatschappelijk belang en de behartiging van de statutaire doelstelling in
ogenschouw houden. De memorie van toelichting is op dit punt aangevuld.
 
 
 g. Artikel I, onderdeel H, artikel 307n lid 6
 In overeenstemming met het advies van de Raad van State wordt de toelichting
aangevuld teneinde uitgebreider te motiveren waarom verenigingen of stichtingen
MO niet kunnen profiteren van de vrijstellingen die kleine en middelgrote
ondernemingen hebben ten aanzien van het opstellen, laten controleren en publiceren
van de jaarrekening. Het uitsluiten van verenigingen of stichtingen
MO van deze vrijstellingen volgt uit hun bijzondere positie in de maatschappij,
het belang dat zij vertegenwoordigen en de publieke middelen die zij ter beschikking
hebben gekregen. Bovendien is het voor veel verenigingen of stichtingen MO
lastig te bepalen welke omzet-bedragen gepaste grensbedragen tussen klein,
middelgroot en groot moeten vormen in overeenstemming met de artikelen 2:396
en 397 BW (winst is in ieder geval doorgaans geen relevant criterium), laat
staan een omzet te bepalen die voor alle mogelijke soorten verenigingen of
stichtingen MO kan gelden.
 
 
 h. Artikel I, onderdeel R en S, artikelen 344 en 346
 1. In het kader van de voorbereiding van het wetsvoorstel is de vraag
of het enquêterecht pas kan worden toegekend bij verenigingen of stichtingen
MO van een bepaalde omvang, reeds in de beschouwing betrokken. De algemene
beleidslijn is dat het enquêterecht aan belanghebbenden kan worden toebedeeld
als dit gezien de aard van de rechtspersoon noodzakelijk is. Doorgaans vloeit
die noodzaak voort uit de omvang van de rechtspersoon. Er is bij het onderhavige
wetsvoorstel welbewust gekozen voor een ruimere toepassing dan gebruikelijk
bij stichtingen en verenigingen gezien de belangrijke plaats die het enquêterecht
inneemt binnen de structuur van de vereniging of stichting MO. De nadere standpuntbepaling
over de toekomst van het enquêterecht doet hieraan geen afbreuk. In
de memorie van toelichting zal dit punt overeenkomstig het advies van de Raad
van State nader worden toegelicht.
 2. Het toekennen van het enquêterecht aan de betrokken minister
hangt samen met het scheppen van ruimte voor het schrappen van toezichtsbepalingen
in de sectorwetgeving. Door de minister de bevoegdheid te geven een enquêteverzoek
in te dienen, heeft hij een maatregel in handen waarmee hij binnen het privaatrechtelijke
stelsel van de vereniging of stichting MO kan optreden in die gevallen waarin
alle andere organen en betrokkenen hun verantwoordelijkheid niet nemen, terwijl
de ernst van de situatie in de individuele vereniging of stichting MO ingrijpen
noodzakelijke maakt in het algemeen belang. In de memorie van toelichting
is hierop nader ingegaan.
 
 
 10. Voor redactionele opmerkingen verwijst de Raad naar de bij het
advies behorende bijlage.
 
 
 De Raad van State heeft bezwaar tegen de inhoud van het voorstel van wet
en geeft U in overweging dit niet aldus te zenden aan de Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
 
 
 De Vice-President van de Raad van State,
 H. D. Tjeenk Willink
 
 
 Ik moge U verzoeken het hierbij gevoegde gewijzigde voorstel van wet en
de gewijzigde memorie van toelichting aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal
te zenden.
 
 
 De minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin
 
 
 Bijlage bij het advies van de Raad van State betreffende no.W03.08.0553/II
met redactionele kanttekeningen die de Raad in overweging geeft.
 – In artikel I, onderdeel B, onder 2 «in lid 6» vervangen
door: In lid 7 (nieuw).
 – In artikel I, onderdelen D en G in lid 1 van artikel 26a onderscheidenlijk
artikel 285a telkens «diensten» vervangen door: goederen of diensten.
Het is niet uitgesloten dat een maatschappelijke onderneming goederen levert.
 – In artikel I, onderdeel H in artikel 307a lid 2 «aan de
hand van» vervangen door: met inachtneming van; voorts «algemene
vergadering» vervangen door: algemene ledenvergadering; in lid 3 «mits
minder dan de helft van het volledige aantal bestuursleden» vervangen
door: mits deze leden tezamen niet de meerderheid van het bestuur uitmaken.
 – In artikel I, onderdeel H in artikel 307b lid 1 «of de algemene
vergadering van» vervangen door: en de algemene vergadering van.
 – In artikel I, onderdeel H in artikel 307d, lid 1 «een desbetreffend»
laten vervallen; in lid 2 «als bedoeld in lid 1» vervangen door:
tot ontslag.
 – In artikel I, onderdeel H in artikel 307k lid 5 verduidelijken
waarop «deze» in «deze winstbewijzen» terugslaat.
 – In artikel I, onderdeel H in artikel 307k lid 6 voorafgaande aan «vergadering»
telkens toevoegen: algemene, aangezien overal elders in de voorgestelde bepalingen
wordt gesproken van «algemene vergadering van winstbewijshouders».
 – In artikel I, onderdeel H in artikel 307l lid 1 «aan»
vervangen door: door; «dient» vervangen door: dienen.
 – In artikel I, onderdeel H in artikel 307n lid 4 «ter inzage
gelegd» vervangen door: ter inzage zijn gelegd; «of eerder zodra»
vervangen door: of zoveel eerder als.
 – In artikel I, onderdeel S in artikel 346, onderdeel b «de
vergadering» vervangen door: de algemene vergadering.
 – In de toelichting bij artikel 307g «vrijgevestigde professionals»,
vervangen door: toegelaten beroepsbeoefenaars.
 Bijlage bij het advies van de Raad van State betreffende
no. W03.08.0553/II
 Overzicht van geldende bepalingen over intern toezicht
en belanghebbendenvertegenwoordiging in de sectoren woningbouw, zorg en onderwijs
 Woningbouw
 Als instelling worden toegelaten een vereniging of stichting (artikel
4 BBSH). De statuten moeten voorzien in de instelling van orgaan waaraan het
toezicht op het bestuur is opgedragen (artikel 7 BBSH). De instelling stelt
een jaarverslag en jaarrekening op, conform het BW (artikel 26 BBSH) en wijst
een accountant aan als bedoeld in artikel 2:393 BW (artikel 27 BBSH). Er is
geen wettelijke plicht tot het instellen van een belanghebbendenvertegenwoordiging.
Wel kunnen huurders en in het belang van die huurders werkzame organisaties
ten minste twee leden bindend voordragen voor het bestuur en de raad van toezicht
(artikel 7, eerste lid, BBSH). Huurdersorganisaties en bewonerscommissies
als bedoeld in artikel 1 van de wet op het overleg huurders verhuurder worden
geïnformeerd over meerjarenplannen, en zij mogen daarover ook overleg
voeren of advies geven (artikel 17 BBSH). Werknemers, leden, of, indien de
statuten daarin voorzien, anderen, hebben het recht van een enquête
(artikelen 2:346 en 2:347 BW).
 
 Vrijwel alle woningbouwcorporaties zijn aangesloten bij Aedes, en dientengevolge
gebonden aan de Aedes-code. Deze code bepaalt onder meer dat een bestuurder
voor vier jaar wordt benoemd door de raad van toezicht (II.2.1), dat de raad
van toezicht zodanig is samengesteld dat de leden ten opzichte van elkaar,
het bestuur en welk deelbelang dan ook onafhankelijk en kritisch kunnen opereren
(III.2), ook de leden die op voordracht zijn benoemd (III.3), geeft regels
over de zittingstermijn van de leden (III.3.5) en verplicht de raad tot het
opstellen van zijn eigen profielschets (III.3.1). De raad van toezicht houdt
toezicht op het bestuur en op de algemene gang van zaken en staat het bestuur
met raad terzijde (III.1.6). Daarnaast is de raad belast met de goedkeuring
van doelstellingen, strategie, financiering van beleid, governancestructuur,
jaarverslag, jaarrekening en begroting, alsmede een aantal majeure besluiten
(aangaan samenwerking, statutenwijziging, ontbinding, faillissement en surceance,
wijziging arbeidsomstandigheden, ontslag aanmerkelijk aantal werknemers) (II.1.2–3).
De Aedes-code hanteert als regel dat iedere woningcorporatie, op voorstel
van het bestuur, na goedkeuring raad van toezicht, zelf de belanghebbenden
aanduidt die zij bij haar beleidsvorming wil betrekken en vrij is in de vorm
waarop dat gebeurt (V.1). Belanghebbenden worden in de gelegenheid gesteld
ten minste een maal per jaar advies uit te brengen over de jaarrekening, het
jaarverslag, de strategie en het beleid (V.2). Van specifieke goedkeuringsbevoegdheden
of een specifiek enquêterecht is geen sprake.
 Onderwijs
 
 PO/VO: Voor het voortgezet onderwijs en primair
onderwijs is onlangs een wetsvoorstel ingediend waarin de functiescheiding
van bestuur en intern toezicht verplicht wordt gesteld voor alle schoolbesturen. De vorm waarin dit gebeurt, is vrij. De benoeming in
de functies van het toezicht op het bestuur geschiedt op basis van vooraf
openbaar gemaakte profielen. De toezichthouder of het toezichthoudend orgaan
is ten minste belast met het goedkeuren van de begroting en het jaarverslag
en het strategisch meerjarenplan van de school, het toezien op de naleving
door het bestuur van wettelijke verplichtingen, de code voor goed bestuur,
en de afwijkingen van die code, het toezien op de financiën, het aanwijzen
van een accountant als bedoeld in artikel 2:393 BW die verslag uitbrengt aan
de toezichthouder of het toezichthoudend orgaan, en het jaarlijks afleggen
van verantwoording. De raad van toezicht is daarnaast belast met het benoemen,
schorsen en ontslaan en de vaststelling van de beloning van de leden van het
bestuur. In het wetsvoorstel is voorzien in de mogelijkheid dat bij algemene
maatregel van bestuur door de minister een sectorcode voor goed bestuur kan
worden aangewezen. De Code goed bestuur primair onderwijs bepaalt eveneens dat het bestuur ervoor zorg draagt dat er (intern)
toezicht plaatsvindt op het bestuurlijk handelen. Daarnaast is
het bestuur onder andere verplicht verantwoording af te leggen aan zijn belanghebbenden
over zijn functioneren, periodiek vast stellen wie belanghebbenden zijn en
contacten en de dialoog tussen alle belanghebbenden te bevorderen. De medezeggenschap van ouders en leerlingen is geregeld
in de Wet medezeggenschap op scholen. Op iedere school moet een medezeggenschapsraad
zijn ingesteld en in geval een bestuur meer dan één school onder
zijn hoede heeft, dient er een gemeenschappelijke medezeggenschapsraad te
zijn. De medezeggenschapsraad bestaat voor de helft uit personeel en, afhankelijk
van de schoolsoort, voor de ander helft uit ouders en/of leerlingen. De medezeggenschapsraad
heeft algemene bevoegdheden (zoals het bespreken van schoolaangelegenheden
en het doen van voorstellen daarover aan het bevoegd gezag), taken en informatierechten
en tevens een aantal advies- en instemmingsrechten.
 
 
 MBO: De Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB)
voorziet niet in de instelling van een raad van toezicht. Elke instelling
heeft hetzij een centrale directie, hetzij een college van bestuur (artikel
9.1.4). Bij de Eerste Kamer is een wetsvoorstel aanhangig tot wijziging van
de WEB. Daarin zijn bepalingen opgenomen over een branchecode voor goed bestuur,
een college van bestuur, een raad van toezicht en een bestuursreglement. De Governance code BVE kent
wel de figuur van de raad van toezicht. In de code wordt bepaald dat de goedkeuring
van de raad in elk geval vereist is ten aanzien van de visie van de instelling,
het meerjarenplan, jaarplan, begroting, jaarrekening en jaarverslag, alsmede
ten aanzien van besluiten tot statutenwijziging of ontbinding van de rechtspersoon
of het aanvragen van faillissement of surseance van betaling, en andere statutair
te bepalen besluiten (artikel 2.1, lid 3). Verder stelt de raad van toezicht
de omvang van het college van bestuur vast, de rechtspositie en benoemt, ontslaat
en schorst hij de leden ervan van (artikel 2.2). Ook benoemt de raad van toezicht
de externe accountant (artikel 3.4). De WEB stelt geen eisen met betrekking
tot de belanghebbendenvertegenwoordiging. Wel ligt er een wetsvoorstel tot
invoering van een deelnemersraad, met als motivering dat de bve-instelling
een maatschappelijke onderneming is die met uiteenlopende belanghebbenden
te maken heeft. De Governance
code BVE kent geen verplichte belanghebbendenvertegenwoordiging.
De regeling heeft een uitdrukkelijk vormvrij karakter. Er is wel de verplichting
om een beleid te hebben voor de dialoog met externe belanghebbenden (artikel
5.1) en om te bepalen waarover en hoe informatie en verantwoording worden
gegeven en inbreng bij beleidsontwikkeling wordt georganiseerd. De medezeggenschap wordt geregeld in de wet medezeggenschap onderwijs
1992. Elke school dient een medezeggenschapsraad te hebben, waarin personeel,
ouders en leerlingen vertegenwoordigd dienen te zijn. De medezeggenschapsraad
heeft een groot aantal bevoegdheden, variërend van algemene tot instemming
en advies.
 
 
 WO: Recent zijn voorstellen ingediend om de
bestuursstructuur en de medezeggenschap in het hoger en wetenschappelijk onderwijs
te wijzigen. Het voorstel introduceert de raad
van toezicht als orgaan van de instelling. Het college van bestuur is integraal
verantwoordelijk voor bestuur en beheer van de instelling en voor de naleving
van alle op de instelling betrekking hebbende wet- en regelgeving én
op de omgang met de geldende branchecode. De raad van toezicht ziet toe op
de naleving van wettelijke verplichtingen van het bestuur en heeft goedkeuringsrecht
met betrekking tot onder andere het bestuurs- en beheersreglement en het instellingsplan.
De raad moet verder goedkeuring verlenen aan de begroting, de jaarrekening
en jaarverslag. Bij de raad ligt de taak en bevoegdheid om de accountant aan
te wijzen en deze accountant rapporteert aan de raad. De leden van het college
van bestuur worden door de raad benoemd, geschorst en ontslagen. De raad van
toezicht legt over de uitvoering van zijn taken en bevoegdheden verantwoording
af in het jaarverslag. De raad is zodanig samengesteld dat deugdelijk en onafhankelijk
toezicht mogelijk is; het profiel van de raad en die van de te benoemen leden
moeten dat tot uitdrukking brengen. De leden van de raad worden benoemd op
basis van vooraf openbaar gemaakte profielen. Bijzondere instellingen hebben
keuzevrijheid bij de vormgeving van de scheiding tussen bestuur en toezicht.
Instellingen dienen zich in hun jaarstukken te verantwoorden over de naleving
van een branchecode volgens het principe pas-toe-of-leg-uit, voor zover die
branchecode bij algemene maatregel van bestuur is aangewezen.
De huidige wettelijke bepalingen voor de openbare universiteiten voorzien
reeds in een college van bestuur en een door de minister benoemde raad van
toezicht (artikel 9.2 e.v. van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek (WHW)). De Code VSNU kent als standaardbepaling
dat de raad van toezicht zodanig is samengesteld dat de leden ten opzichte
van elkaar en ten opzichte van het college van bestuur onafhankelijk en kritisch
kunnen opereren (artikel 3.2.1.), bepaalt dat de raad van toezicht een profielschets
opstelt voor zijn omvang en samenstelling (artikel 3.3.1) en regelt de zittingstermijn
(artikel 3.3.4). De WHW kent geen regeling over belanghebbendenvertegenwoordiging.
De Code VSNU bepaalt in artikel 5.1 dat «het
college van bestuur inzicht geeft in de verwezenlijking van de doelstellingen
en hierover communiceert met de maatschappij, de overheid en de overige belanghebbenden
en rapporteert in het jaarverslag. De medezeggenschapsbepalingen in de WHW
zijn verwant aan die van de Wet medezeggenschap onderwijs 1992. Met betrekking
tot universiteiten is voorzien in de instelling van een universiteitsraad
voor elke universiteit, deels samengesteld uit studenten en personeel. Het
bestuur heeft de bevoegdheid om in plaats van de in de wet geregelde medezeggenschap
ten behoeve van het personeel de Wet op de ondernemingsraden op de universiteit
van toepassing te verklaren; voor studenten moet dan in een aan de WHW gelijkwaardige
regeling worden voorzien. Aan elke hogeschool is een medezeggenschapsraad
verbonden, samengesteld uit studenten en personeel.
 Zorg
 Instellingen die op grond van de Wet toelating zorginstellingen een toelating
van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport nodig hebben (opsomming
in artikel 1.2 van het Uitvoeringsbesluit WTZi) moeten een toezichthoudend
orgaan hebben (artikel 6.1, eerste lid, van het Uitvoeringsbesluit WTZi).
Bij de Zorgbrede Governancecode wordt de instelling van een raad van bestuur en een raad
van toezicht als uitgangspunt genomen. In de code worden taak en werkwijze
van de raad van toezicht in algemene zin aangeduid. De code bevat geen lijst
van besluiten waarvoor een goedkeuringsvereiste geldt. De raad van toezicht
heeft de volgende taken en bevoegdheden: benoemen/ontslaan externe accountant
(1.4 sub 1); jaarlijks verantwoording afleggen (inclusief inzicht in nevenfuncties),
1.3 sub 4; 3.4 sub 1; vaststellen bezoldiging leden bestuur, 2.2 sub 1; verlenen
van toestemming voor nevenfuncties van leden bestuur, 2.3 sub 4; jaarlijks
FG voeren met leden bestuur, 3.1 sub 3; jaarlijks eigen functioneren evalueren
en met bestuur spreken over elkaars functioneren, 3.1 sub 5 en 6; vaststellen
bezoldiging leden raad van toezicht, 3.3 sub 1; schorsen/ontslaan van leden
raad van toezicht (in de statuten regelen), 3.2 sub 5. In de zorg bestaat
geen wettelijke plicht tot het hebben van een belanghebbendenvertegenwoordiging
als bedoeld in het wetsvoorstel VSMO. Zorginstellingen moeten wel een cliëntenraad hebben (artikel 2 van de Wet medezeggenschap
cliënten zorginstellingen (Wmcz)). De raad heeft adviesrecht ten aanzien
van een groot aantal onderwerpen (artikel 3 Wmcz). De statuten moeten waarborgen
dat cliënten invloed kunnen uitoefenen op de samenstelling van het bestuur
of de raad van toezicht, minimaal in de vorm van een bindende voordracht van één
lid (artikel 7 Wmcz). De Wet op de jeugdzorg bevat ten aanzien van «zorgeenheden»
eenzelfde regeling inzake cliëntenraden, hun adviesrecht en hun recht
een bindende voordracht te doen voor een lid van bestuur of raad van toezicht
(respectievelijk de artikelen 58, 59 en 63). Instellingen met de rechtsvorm
vereniging of stichting zijn verplicht statutair het recht van enquête
toe te kennen aan de cliëntenvertegenwoordiging (artikel 6.2 van het
Uitvoeringsbesluit WTZi).
 In de Zorgbrede Governancecode wordt een belanghebbendenvertegenwoordiging
niet verplicht gesteld. De betrokkenheid van belanghebbenden wordt nadrukkelijk
vormvrij gehouden. De code bevat wel de verplichting om een beleid te hebben
voor de dialoog met belanghebbenden (punt 1.2 sub 1). In de voetnoot bij deze
bepaling wordt onderscheid gemaakt tussen externe belanghebbenden (bijvoorbeeld
gemeentes, zelfstandige bestuursorganen, Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
patiënten- of cliëntenvertegenwoordigingen of patiëntenverenigingen,
andere zorgorganisaties of zorgaanbieders of zorgverzekeraars) en interne
belanghebbenden (cliëntenraad, ouder- of verwantenraad, ondernemingsraad
of medische staf). De code bevat inzake belanghebbenden verder de volgende
verplichtingen:
 
 • relevante (dat wil zeggen rechtstreeks geraakte) belanghebbenden
hebben het recht geraadpleegd te worden over een aantal onderwerpen (missie,
zeggenschap, fusie, opheffing, inkrimping, uitbreiding, kwaliteitsbewaking).
1.2 sub 2. Toelichting: strekking is niet om afbreuk te doen aan wettelijke
of contractuele rechten van bepaalde groepen belanghebbenden (ondernemingsraad,
cliëntenraad, medische staf).
 
 • recht van enquête voor één of meer in de statuten
nader omschreven belanghebbenden. 1.2 sub 3.
 
 • alle belanghebbenden hebben recht op jaarlijkse verantwoording
door een openbare publicatie. 1.3 sub 1.
 
 
 
 
 De oorspronkelijke tekst van het voorstel van wet en van de memorie van
toelichting zoals voorgelegd aan de Raad van State is ter inzage gelegd bij
het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Zie het rapport van de projectgroep rechtsvorm maatschappelijke onderneming,
paragraaf 1.2.
 
 
 Dit betreft woningcorporaties en academische ziekenhuizen.
 
 
 Op grond van – achtereenvolgens – de Wet Medezeggenschap Cliënten
Zorginstellingen, de Wet medezeggenschap onderwijs (thans: Wet medezeggenschap
op scholen), het Besluit Beheer Sociale Huursector en de Pensioenwet.
 
 
 J.P. Balkenende, Overheidsregelgeving en maatschappelijke organisaties,
proefschrift VU 1992.
 
 
 Enkele voorbeelden zijn de Aedescode voor de woningbouwcorporaties (2002
en 2007), de waarde van de maatschappelijke onderneming geborgd (2003), de
Handleiding cultural governace (2003), de Zorgbrede Governancecode in de gezondheidszorg
(2005) en de Code Goed Bestuur (in het primair onderwijs) (2004).
 
 
 Kamerstukken II 2003/04, 29 279, nr. 9.
 
 
 De commissie stond onder het voorzitterschap van dr. H. H. F. Wijffels.
 
 
 Ondernemerschap voor de publieke zaak, Den Haag 2005. Wat als publiek
belang moet worden aangemerkt is een politieke keuze.
 
 
 Ondernemerschap voor de publieke zaak, bladzijde 156. Volgens de SER kan
en moet ondernemerschap in de publieke dienstverlening worden ontplooid in
verschillende soorten organisaties die diensten van publiek belang leveren,
of het nu gaat om overheidsdiensten, zelfstandige bestuursorganen, stichtingen
of private ondernemingen.
 
 
 Bewijzen van goede dienstverlening, Den Haag 2004. In dit rapport zijn
vijf maatschappelijke sectoren object van onderzoek: gezondheidszorg, volkshuisvesting,
arbeidsvoorziening, onderwijs en welzijn. Volgens het rapport is keuze eerder
pragmatisch dan principieel omdat de maatschappelijke dienstverlening zich
niet precies laat afbakenen.
 
 
 Coalitieakkoord tussen de Tweede Kamerfracties van CDA, PvdA en ChristenUnie,
bladzijde 17.
 
 
 Volgens Dolsma en Van Asselt (Marktwerking en de maatschappelijke onderneming,
in: CDV Herfst 2007, bladzijden 100 e.v.) is er een groeiende behoefte bij
maatschappelijke organisaties om te kunnen ondernemen, met het oog op hun
maatschappelijke doelstellingen. Zij denken daarbij aan zorg, onderwijs, cultuur,
media, pensioenen en wonen. Het aantrekken van vreemd vermogen, «maatschappelijk
beleggen», zien zij als een manier om binding met de maatschappelijke
onderneming te stimuleren. Baarsma en Theeuwes (De verwarde onderneming, in:
ESB 2008/2) vragen zich af of de maatschappelijke onderneming naast woningbouwcorporaties,
onderwijs- en zorginstellingen ook betrekking heeft op gereguleerde overheidsbedrijven,
zoals Schiphol, de NS, Gasunie, DNB, BNG en het Havenbedrijf Rotterdam.
 
 
 Memorie van toelichting, paragraaf «Algemeen» en paragraaf 1.
 
 
 Memorie van toelichting, paragraaf 1.
 
 
 Memorie van toelichting, paragraaf 2.
 
 
 Zie bijvoorbeeld artikel 48 van de Wet op het primair onderwijs en het
advies van de Raad van State gedateerd 6 februari 2006, no.W05.05.0558/III,
betreffende wijziging van de Wet educatie en beroepsonderwijs inzake colleges
van bestuur en raden van toezicht (Kamerstukken II 2005/06, 30 599, nr.
4.
 
 
 Zoals blijkens paragraaf 7 van de toelichting overwogen lijkt te
worden voor de woningbouwcorporaties.
 
 
 Zie in dit verband bijvoorbeeld het arrest in zaak C-41/90, Höfner,
Jurispr. 1991, bladzijde I-1979.
 
 
 Zie bijvoorbeeld ten aanzien van de (Nederlandse) energiemarkt zaak C-157/94,
Commissie – Nederland, Jurispr. 1997, bladzijde I-5699.
 
 
 Richtlijn nr.80/723/EEG van de Commissie van 25 juni 1980 betreffende
de doorzichtigheid in de financiële betrekkingen tussen lidstaten en
openbare bedrijven en de financiële doorzichtigheid binnen bepaalde ondernemingen
(Pb L 195).
 
 
 Zie het advies van de Raad van State over de goedkeuringswet voor het
Verdrag van Lissabon, Kamerstukken II 2007/08, 31 384 (R 1850), nr. 4,
blz. 13.
 
 
 Memorie van toelichting, paragraaf 4, tweede alinea.
 
 
 Zie bijvoorbeeld hoofdstuk IV van de Governance code woningcorporaties, «Maatschappelijke
verantwoording en beleidsbeïnvloeding door belanghebbenden». Daarin
wordt bijvoorbeeld bepaald dat de woningcorporatie ten minste een keer per
jaar een vergadering belegt van belanghebbenden, worden de belanghebbenden
in de gelegenheid gesteld advies uit te brengen over de vastgestelde jaarrekening
en het jaarverslag en over de strategie en het beleid van de woningcorporatie
in het licht van haar volkshuisvestelijke en maatschappelijke doelstellingen,
en wordt voorzien in een vierjaarlijkse visitatie, waarin onder meer deze
aspecten aan de orde dienen te komen.
 
 
 Bijvoorbeeld: de cliëntenraad bij een zorginstelling heeft ingevolge
artikel 7 van de Wet medezeggenschap cliënten zorginstellingen het recht
een bindende voordracht te doen voor een lid van het bestuur of de raad van
toezicht. De belanghebbendenvertegenwoordiging heeft dat recht (slechts ten
aanzien van de raad van toezicht) op grond van het voorgestelde artikel 307c,
vijfde lid, alleen als de statuten hierin voorzien.
 
 
 Met zorg ondernemen, Kamerstukken II 2006/07, 27 659, nr. 80.
 
 
 Kamerstukken I 2007/08, 31 205 en 31 206, nr. I.
 
 
 Memorie van toelichting, paragraaf 2.
 
 
 Kamerstukken II 2008/09 29 752, nr.8; zie ook de brief van de staatssecretaris
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 4 december 2008, kamerstukken
2008/09 30 599, nr. 2, waarin om die reden nog geen standpunt wordt bepaald
over de mogelijkheid van een enquêterecht voor de deelnemersraad in
de BVE-sector.
 
 
 Kamerstukken II 2008/09, 31 828, nr. 1.
 
 
 De Code goed bestuur primair onderwijs definieert als belanghebbende:
Elk(e) (groep van) individu(en) of organisatie(s) die belang heeft bij de
school/scholen omdat het de school/scholen beïnvloedt of erdoor beïnvloed
wordt. De lijst met belanghebbenden kan verschillen per school en bevat ten
minste: leerlingen en hun ouders, personeel.
 
 
 Kamerstukken I 2008/09, 30 599.
 
 
 Kamerstukken II 2007/08, 31 266.
 
 
 Het begrip «externe belanghebbenden» wordt hierbij gebruikt
om instanties aan te duiden, die binnen de omgeving voor de instelling relevant
zijn. De instelling definieert deze zelf.
 
 
 Kamerstukken II 2008/09, 31 821, nr. 1.
 
 
 In december 2005 ondertekend door: Arcares (brancheorganisatie verpleging,
verzorging en zorg thuis), GGZ Nederland, Nederlandse Federatie van Universitair
medische centra, NVZ, Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland, Z-org (organisatie
van zorgondernemers).