Vaststelling van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 1998; Verslag algemeen overleg over de reikwijdte van reclame en de openbare ruimte
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25600-VI, nr. 32

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

20-11-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25600-VI nr. 32

07-11-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25600-VIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 49 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 600 VIVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 1998nr. 32VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 7 november 1997De vaste commissie voor Justitie1 heeft op
8 oktober 1997 overleg gevoerd met minister Sorgdrager van Justitie over de reikwijdte van reclame en de openbare ruimte (25 000-VI, nr.
53). Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Rouvoet (RPF) memoreerde dat zijn fractie naar aanleiding
van enkele incidenten in maart de minister een brief heeft gevraagd over kort
gezegd het «publieke domein» – hetgeen overigens meer inhoudt
dat alleen reclame – mede om het publieke debat over de openbare ruimte
en de relatie daarvan met het aspect van vrijheid van meningsuiting te initiëren.
Blijkens haar brief ziet ook de minister daarvan het belang in. De RPF-fractie
vindt dit een heel belangrijk onderwerp, omdat in die publieke ruimte vrijheid
van meningsuiting en individuele en maatschappelijke belangen met elkaar blijken
te kunnen botsen. Dit overleg ziet zij dan ook als een eerste invulling van
het fundamentele debat over grondrechten, hun begrenzingen en botsingen, waarom
vorige week nog werd gevraagd door de VVD-fractie. Zij vond dit debat ook
van belang omdat er, zoals de bewindsvrouwe ook erkent, wel degelijk sprake
is van een probleem, maar de vraag is dan wel of men daaraan iets kan en/of
wil doen.Om de onderhavige problematiek iets beter in kaart te brengen, had de
RPF-fractie een notitie opgesteld en zowel aan de woordvoerders als aan de
minister voorgelegd. Erkend moet worden dat er sprake is van een trend in
reclame of andere publieke uitingen om de grenzen van de vrijheid van openbare
meningsuiting op te zoeken en zo mogelijk te verleggen. Volgens de RPF-fractie
is daardoor het evenwicht zoek en wordt de neutraliteit van de openbare ruimte
aangetast. Variërende delen van de bevolking worden regelmatig geïrriteerd,
gekwetst en beledigd omdat publieke uitingen pionieren in het schemergebied
van wat nog net niet evident strafbaar is maar tegelijkertijd wel van weinig
respect getuigt voor wat voor velen kostbaar en zelfs heilig is; dit spitst
zich toe op de terreinen van seksualiteit, geweld en religie. Daarop zijn
drie reacties denkbaar. Ten eerste ontkenning van het probleem, hetgeen de
heer Rouvoet niet verstandig leek. Een tweede reactie zou het ophalen van
de schouders kunnen zijn, bijvoorbeeld met het argument dat vrijheid van meningsuiting te belangrijk is om op te offeren aan de gevoelens en
irritaties van delen van de bevolking. Dat vond hij een onzinnig argument,
want de vrijheid van meningsuiting wordt al aangetast via beperkingen in het
Wetboek van strafrecht. Bovendien zondert de Grondwet zelf handelsreclame
uit van de directe bescherming krachtens art. 7. De vrijheid van meningsuiting
is met andere woorden net als andere grondrechten niet absoluut. Een derde
mogelijke reactie zou kunnen zijn een poging om dat evenwicht te herstellen
met het oog op de kwaliteit van de publieke ruimte. Die is immers voor iedereen
bestemd en dat vraagt van alle betrokken partijen dat ze op een verantwoorde
en verantwoordelijke manier gebruik maken van hun vrijheden, met respect voor
elkaar, niet provocerend, laat staan intentioneel kwetsend.In het geval van die derde reactie moet de vraag worden gesteld hoe dat
kan worden bereikt. Schiet de wetgeving op dit punt tekort? Er is al van alles
bepaald over de openbare eerbaarheid, de goede zeden, een verbod op belediging
en godslastering. Ligt het probleem dan ook niet zozeer in het ontbreken van
voldoende wetsartikelen, maar in de wijze waarop daarmee in de praktijk wordt
omgegaan? Is dat grenzen respecterend of grenzen doorbrekend? Zo wordt in
art. 240a strafrecht degene die schadelijke zaken, zoals pornografie, aan
minderjarigen aanbied of toont strafbaar gesteld, maar tegelijkertijd wordt
er in de praktijk toch niet zo moeilijk gedaan over etalages van seksshops
en over erotiekbeurzen. Is er met andere woorden wellicht geen sprake van
«too many laws and not enough justice»?Wordt niet direct voor het instrument van wetgeving gekozen, dan houdt
dat niet meteen een keuze voor afzijdigheid van de overheid in, want het gaat
immers om het publieke domein en daarop mag ook het publiek de overheid aanspreken.
Echter, niet alles wat wenselijk is, is bij wet af te dwingen en dat houdt
in dat alle betrokken partijen mogen en moeten worden aangesproken op hun
verantwoordelijkheden. Het gaat de RPF-fractie om verinnerlijking van de normen
die er wel degelijk zijn. Dat kan onder andere door daarover afspraken te
maken, elkaar aan te spreken op verantwoord omgaan met de verschillende vrijheden,
elkaar te stimuleren tot toetsing in eigen kring en dan wel vooraf. De overheid
kan dat gelet op art. 7 Grondwet lang niet altijd afdwingen en dan komt de
vorm van de gereguleerde zelfregulering om de hoek, zoals bij de convenanten
met de omroepen, de Nederlandse filmkeuring, de tabaksindustrie en met de
RCC, de reclamecodecommissie.De incidenten waarop de heer Rouvoet zo-even wees, bewijzen dat het nog
wel beter kan al gebeurt er in de praktijk gelukkig nu al veel goeds. Daarom
stelt zijn fractie in haar notitie voor om daarbij aan te sluiten en deze
vorm van zelfregulering te verbreden naar het gehele terrein van art. 7 Grondwet.
De notitie geeft ook enkele suggesties, zoals branchecommissies en een overkoepelende
commissie rondom het terrein van dat art. 7, waarin elementen van de filmkeuring
en de commissie gelijke behandeling zijn terug te vinden. Wellicht zou zoiets
ook nog gecombineerd kunnen worden met het landelijke steunpunt beeldschermproducten
waarmee staatssecretaris Terpstra zich intensief bezighoudt. Ziet de minister
op dit punt ook een verantwoordelijkheid van de overheid? Is zij bereid hierover
een gesprek met de branches aan te gaan met als inzet dat zij zich meer dan
tot nu toe bereid tonen om nog zorgvuldiger te opereren in het spanningsveld
van de vrijheid van meningsuiting?De heer Van den Berg (SGP) was de minister erkentelijk voor
haar bijdrage aan dit begin van het publieke debat over de uitwassen die met
name in de reclame steeds meer voorkomen. Ook zijn partij had hierover een
studie uitgebracht en onder andere aan de minister ter hand gesteld. Op dat
moment erkende zij dat er inderdaad sprake is van een probleem al waren zij
en de SGP het niet eens over de mogelijke oplossing. Het probleem waarom het gaat wordt niet alleen gevoeld door de SGP en
daaraan verwante groeperingen, maar door velen die gebruik maken van de publieke
ruimte. Het gaat daarbij om godslastering, krenking van godsdienstige gevoelens,
commercialiseren van de meest intieme en tere zaken, waaronder het geloof,
zonder meer aanstootgevende en zedenbedervende uitingen, enz. Dat daarbij
sprake kan zijn van ongewilde confrontaties, in het bijzonder voor minderjarigen,
maakt het probleem des te ernstiger. De genoemde studie heeft veel positieve
reacties opgeroepen uit diverse kringen. Ook de overheid heeft in dezen een
verantwoordelijkheid. Zij heeft toch de taak om normen te handhaven, afgezien
van de vrijheid van meningsuiting die toch in lang niet alle gevallen het
laatste woord heeft of mag krijgen.De heer Van den Berg gaf de minister toe dat er al veel wettelijke bepalingen
zijn, maar het probleem ligt hem meer in de handhaving daarvan. Zo is in de
kwestie van de «Groningse poster» en recent nog door verwijdering
van een bepaald zeer aanstootgevend schilderij gelukkig wel handhavend door
het OM opgetreden, maar de handhaving zou over het algemeen meer aandacht
krijgen.Daarnaast zou er meer aandacht moeten worden besteed aan goede afspraken
over zelfregulering. Niet alleen de overheid heeft terzake een verantwoordelijkheid,
maar ook betrokken partijen. Volgens de bewindsvrouwe functioneert de huidige
zelfregulering heel goed, maar de praktijk toont toch meer het tegendeel.
Zie ook de steeds groeiende stroom zaken die bij de RCC worden gemeld. De
uitspraken van deze RCC worden ook door de SGP-fractie over het algemeen positief
beoordeeld, maar zij heeft toch weinig sanctiemogelijkheden. In de praktijk
blijken haar aanbevelingen en/of uitspraken geen gevolgen te hebben voor andere
gevallen. Bovendien komen die altijd achteraf en is het leed dus al geschied
en heeft een volgende grensverlegging alweer plaatsgevonden. In de studie
van de SGP is ook een serieuze poging gewaagd om dat instrument van zelfregulering
te versterken. Daartoe zijn verschillende mogelijkheden aangegeven. In de
eerste plaats zou de RCC een wettelijke status en de reclamecode een wettelijke
verankering moeten krijgen. Desgevraagd verklaarde hij niet te vrezen dat
het draagvlak voor zelfregulering daardoor in gevaar komt. Overigens is de
RCC op privaatrechtelijke basis georganiseerd en zijn niet alle organisaties
die erbij zijn betrokken rechtstreeks erbij aangesloten. Aangezien bovendien
niet alle organisaties zich aan de uitspraken en/of aanbevelingen van de RCC
blijken te houden, leek het de SGP-fractie verstandig om die zelfregulering
te versterken, bijvoorbeeld door een wettelijke basis van de RCC.Zo'n wettelijke status zou ook de mogelijkheid van een financiële
sanctie bieden. Andere instrumenten die de effectiviteit van de RCC zouden
kunnen versterken binnen het kader van de zelfregulering zijn bijvoorbeeld
de mogelijkheid van een spoedbezwaarprocedure en een vrijwillige toetsing
vooraf of eventueel als sanctie na eerdere veroordelingen door de RCC. De
branche zelf ziet gelukkig ook in dat er problemen zijn en het verdient dan
ook alle inspanning om daarvoor goede en effectieve oplossingen te vinden.
Mede daarom zag ook de SGP-fractie dit overleg als het begin van een voortgaande
discussie.De heer Schutte (GPV) sprak allereerst zijn waardering uit
voor de notities van SGP en RPF die beide hetzelfde doel willen bereiken,
zij het langs een verschillende weg. In dit stadium is dat niet zo erg, want
inderdaad geeft dit overleg een aanzet om verder te denken over de problematiek
waarom het nu gaat.In deze discussie leek het hem van belang om onder ogen te zien dat het
bij het gebruik van de publieke ruimte gaat om een combinatie van publiek
en privaat domein en dat er derhalve dus altijd sprake zal zijn van een eigen
verantwoordelijkheid van burgers, ouders, scholen, bedrijven, enz. en van
de overheid. Zijns inziens wordt in dit verband wel al te gemakkelijk
een beroep gedaan op art. 7 Grondwet. Bij godslastering of reclame die in
strijd is met de goede zeden, moet niet allereerst en zo gemakkelijk worden
gedacht aan vormen van meningsuiting. In de Grondwet wordt niet voor niets
verschil gemaakt tussen ideële meningsuiting en handelsreclame.De minister wijst met name op de artikelen 147 e.v. Wetboek van Strafrecht
als het gaat om godslastering. Deze artikelen hebben al een lang verleden
en zijn door de inmiddels ontstane jurisprudentie in de praktijk vrijwel onhanteerbaar
geworden. Hoe kan immers worden bewezen dat het iemands bedoeling is geweest
om God te lasteren?Het instrument van zelfregulering waaraan in dit kader wordt gedacht,
heeft ook zo zijn beperkingen. Het is allereerst altijd vrijwillig. Bovendien
werkt het in het geval van de RCC pas als het kwaad al is geschied. Zelfregulering
mist ook een handhavingsinstrumentarium. De normerende werking ervan is beperkt
omdat zij altijd incidenteel zal zijn, behalve dan inderdaad in het geval
van de filmkeuring, maar dat is ook de enige uitzondering.Van de beperkingen die op dit moment worden geconstateerd, was volgens
de heer Schutte niet de geringste de huidige cultuur die nogal «permissief»
is. Maar al te vaak wordt gesteld dat het toch om mondige mensen gaat en dat
zoiets toch moet kunnen. Er is sprake van een verschil tussen wat mensen persoonlijk
al dan niet acceptabel vinden en wat feitelijk als universele norm in de samenleving
geldt. Dat biedt mensen ruimte – dat zal altijd een minderheid zijn,
maar niettemin kunnen zij dat beslag op die ruimte leggen – voor provocatie
onder het mom van vrijheid van meningsuiting. Kinderporno is daar, zij het
een extreem voorbeeld van.Om daartegen iets te ondernemen kan worden gekozen tussen kort gezegd
wetgeving en zelfregulering. Daar waar het kan gaf de heer Schutte de voorkeur
aan zelfregulering, maar hij verwachtte dat daarmee niet veel meer zal worden
bereikt dan nu. De overheid zou moeten bezien hoe zelfregulering kan worden
ondersteund, zo nodig met wettelijke kaders. Wat dit betreft verwees de heer
Schutte naar de recente discussies in de Kamer over het convenant inzake sponsoring
van het onderwijs waarbij bleek dat met name de fracties van de PvdA en D66
ervoor voelden om dat convenant een wettelijke status te geven om het meer
gewicht en handhavingsmogelijkheden te bieden.Een vrijwillige toets vooraf door de RCC vond hij het proberen waard,
maar dan wel onder het beslag dat de overheid uiteindelijk toch wel degelijk
een eigen verantwoordelijkheid heeft voor de publieke zaak naast de verantwoordelijkheid
van anderen. Als laatste mogelijkheid wees hij erop dat gemeenten en provincies
als beheerders van de publieke ruimte meer mogelijkheden hebben om aan hun
verantwoordelijkheid terzake inhoud te geven dan nu gebruikt worden, zoals
ook blijkt uit de notitie van de RPF.Er kan heel veel worden gediscussieerd over de mogelijkheden die de overheid
op dit punt heeft, maar als de publieke moraal blijft dat alles moet kunnen
dan zal dat zijns inziens gevolgen blijven hebben voor discussies over geweld,
porno, godslastering, enz.De heer Bremmer (CDA) vond de beleidsbrief van de minister
enigszins teleurstellend. Het is niet meer dan een nuttige inventarisatie
van de huidige problematiek tegen de achtergrond van wet- en regelgeving en
reclamecodes. Het is jammer dat nieuwe initiatieven naar aanleiding van recente
discussies over aanstootgevende en godslasterlijke reclame-uitingen uitblijven.
De afgelopen periode zijn daarvoor de nodige suggesties gedaan. De minister
is van mening dat het huidige systeem van zelfregulering en van andere handhavingsmechanismen
dan het strafrecht goed functioneert, maar dat hoeft haar er toch niet van
te weerhouden om in te gaan op de suggesties die de afgelopen tijd van verschillende kanten zijn gedaan? Gelukkig verklaart de minister wel
positief te staan tegenover het publieke debat over de verantwoordelijkheidsverdeling
in deze zaak. Zij ziet haar brief zelfs als een bijdrage daaraan, maar die
bijdrage was de heer Bremmer vooralsnog niet duidelijk. De minister erkent
dat een deel van de bevolking zich kan storen aan bepaalde reclame-uitingen,
maar stelt vervolgens dat een stelsel van normen naar grondwettelijke eis
is vastgelegd in wetgeving en dat die voldoende is om uitwassen in reclame-uitingen
tegen te gaan. Is dat toch niet een wat te stationaire visie? Is de door haar
geconstateerde groei van de vrijheid alleen maar winst? Is het risico daarvan
niet een toenemend aantal uitwassen? In de discussie over de publieke moraal
en het goede leven mag toch niet de vraag ontbreken of van de overheid geen
actievere bijdrage mag worden verwacht dan alleen het tegengaan dat mensen
elkaar schaden? Waarom heeft zij niet overwogen om in overleg te treden met
de Stichting reclamecode over de positie van minderjarigen? Stelt de RCC zich
soms niet te terughoudend op? Komt zij niet zelden toe aan het toetsen van
reclame aan goede zeden? Stelt zij zich niet te vaak terughoudend op en verwijst
zij de klachten, zoals recent in de Hijzaak? Is bij burgers en/of organisaties
wel voldoende bekend dat bij de RCC klachten kunnen worden gedeponeerd?De heer Bremmer memoreerde dat de CDA-fractie recent nog een meldpunt
bij het OM heeft gesuggereerd en het verbinden van sancties aan uitspraken
van de RCC, maar dat zij daarnaast toch het uitgangspunt van zelfregulering
van harte ondersteunt. De stellingname dat bij burgers en organisaties een
eerste verantwoordelijkheid ligt, spreekt haar aan. Burgers en organisaties
kunnen corrigerend optreden. Maar ook gemeenten en provincies hebben een eigen
verantwoordelijkheid, zoals de heer Schutte al opmerkte.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA) durfde wel de stelling aan
dat lang niet alles van wat men in de openbare ruimte kan aantreffen getuigt
van goede smaak, maar het probleem is dat iedereen dat verschillend zal ervaren;
de ene haalt slechts de schouders op, de ander ergert er zich vreselijk aan.
Er zijn echter verschillende mechanismen om te toetsen of een bepaalde uiting
al dan niet de grenzen van het toelaatbare overschrijdt. De minister zet in
haar brief heel helder uiteen op welke wijze het beginsel van de vrijheid
van meningsuiting (art. 7 Grondwet) kan worden ingeperkt, soms zelfs afgedwongen
via het strafrecht. Mevrouw Swildens deelde de opvatting dat het strafrecht
eigenlijk alleen maar aan de orde hoeft te komen als andere mechanismen van
handhaving geen effect hebben gesorteerd. Bovendien is het strafrecht lang
niet altijd de meest eenvoudige weg voor degenen die zich als het ware willen
verzetten tegen bepaalde uitingen. Art. 147 gaat over godslastering en daarin
wordt het aspect «smalend» ook als onderdeel genoemd van de delictsomschrijving.
Dat ligt anders bij artikelen die gaan over belediging (art. 137 e.v.) en
het non-discriminatieartikel. De meeste mogelijkheden lijkt art. 240 te bieden
waar het gaat over de aanstotelijkheid voor de eerbaarheid, maar daarvan zegt
de minister dat onder «eerbaarheid» wordt verstaan de heersende
zeden die worden bepaald door bij een meerderheid van het Nederlandse volk
levende opvattingen. Interessant daarbij is dan wel het arrest van de Hoge
Raad waarnaar ook de minister verwijst en waaruit blijkt dat dit «bij
een belangrijke meerderheid van het Nederlandse volk levende opvattingen»
niet al te letterlijk moet worden genomen. Als onderzoek wordt gedaan of enquêtes
worden gehouden kan uit de resultaten niet automatisch worden gedestilleerd
wat het oordeel van de rechter zou moeten zijn. Het is een goede zaak dat
de rechter ook daar een eigen vrijheid in heeft.Inderdaad geldt art. 7 Grondwet niet in dezelfde mate voor handelsreclame.
Aan dit soort reclame kunnen dus wel voorwaarden worden verbonden,
waarbij te denken valt aan de afgesproken beperkingen in de tabaksreclame.In het kader van de zelfregulering is een zeer belangrijke rol weggelegd
voor de Stichting reclamecode. De RCC functioneert vanaf 1963 en er zijn nu
al zoveel organisaties uit de sfeer van producenten en reclamemakers bij betrokken
dat er wel degelijk een bindende werking van uitgaat en er sprake is van draagvlak
dat ook nodig is om de effecten te bereiken die worden beoogd. Ook consumentenorganisaties
hebben zich inmiddels aan die reclamecode gebonden. Dat kan heel goed werken
mits men de verantwoordelijkheid ook maar voelt en in de praktijk blijkt dat
ook goed te werken. Daarom vroeg mevrouw Swildens zich vooralsnog af of het
wel zo nodig is om de privaatrechtelijke stichting een wettelijk kader te
geven. Inderdaad heeft haar fractie daarvoor wel gepleit in het geval van
sponsoring in het onderwijs, maar daar zag zij een grotere meerwaarde in dan
een wettelijk kader voor de RCC, want uit de verschillende rapportages blijkt
toch heel duidelijk dat de RCC haar werk serieus opvat en dat het effect ervan
voelbaar en zichtbaar is. Er is weliswaar gesteld dat de RCC achteraf toetst
en de gewraakte reclame er dus al is geweest, maar men zal toch ook moeten
erkennen dat er van de RCC een preventieve werking uitgaat. Over een financiële
sanctie komen bedrijven wel heen, maar als een klacht gegrond wordt verklaard
wordt daarmee toch vaak ook het aanzien van dat bedrijf aangetast. Bovendien
is de praktijk in ieder geval zo dat als een reclame-uiting van een bedrijf
eenmaal is veroordeeld, de volgende reclame-uiting vooraf aan de RCC moet
worden voorgelegd.Het idee van een overkoepelende commissie, zoals de commissie gelijke
behandeling, vond de PvdA-fractie wat te ver gaan, omdat dit dan alle activiteiten
in het kader van art. 7 Grondwet zou betreffen. Naast alle afspraken over
bijvoorbeeld filmkeuringen, met de videobranche en met de televisiewereld
zou zo'n commissie iets te veel van het goede worden. De huidige mogelijkheden
blijken in de praktijk voldoende te zijn, van de mogelijkheden om strafrechtelijk
op te treden kan en wordt ook gebruik gemaakt en ook daarvan gaat al een preventieve
werking uit. Al met al was dat voor de PvdA-fractie voldoende reden om niet
te pleiten voor nadere regelgeving terzake.Mevrouw De Koning (D66) sloot zich in grote lijnen aan bij
de inbreng van mevrouw Swildens. Zij had grote waardering voor de notities
van de RPF en SGP en respecteerde hun visie uiteraard, maar het ergeren aan
beelden in de openbare ruimte is natuurlijk wel erg individueel bepaald en
is eigenlijk ook veel breder. Wat te denken van de overmaat van verlichting,
de overmatige hoeveelheid verbods- en gebodsborden, de terreur van de Hartmanstoelen
in heel Nederland, rotondes en verkeersdrempels op plaatsen waar eens per
uur een auto passeert? Zij was gevoeliger voor de bezwaren van degenen die
zich in hun geloofsovertuiging gekwetst voelen, want aan andere uitingen kan
men gemakkelijker schouderophalend voorbij gaan.Met mevrouw Swildens en de minister was zij het eens dat de huidige situatie
kennelijk voor de meerderheid van de samenleving wel bevredigend is, al kon
zij het zich heel goed voorstellen dat bepaalde uitingen voor sommige groepen
wel heel erg kwetsend kunnen zijn. Maar, normen en waarden veranderen en meestal
niet de weg terug. Wat vroeger al als heel vrij werd gezien, is tegenwoordig
vaak al heel normaal. Men raakt aan steeds meer gewend en het moet voor sommigen
wel erg ver gaan willen zij zich ergeren. Zo zijn er veel uitingen waaraan
zij zich ergert, maar daar kijkt ze dan verder niet naar, want daar is toch
ook de RCC voor?Met nadruk stelde zij dat zij zeker niet schouderophalend voorbij wil
gaan aan de kwestie die de SGP- en RPF-fracties hebben aangekaart, maar wat
er redelijkerwijze tegen kan worden gedaan, wordt haars inziens ook
gedaan. Een boete bijvoorbeeld lijkt haar absoluut niet functioneel, want
dat zal bedrijven er niet van weerhouden. Het zal inderdaad moeten komen van
de «verinnerlijking» waarover de heer Rouvoet sprak. Het gaat
erom dat partijen hun verantwoordelijkheid nemen en of de overheid meer dan
een daarvoor voorwaardenscheppende taak heeft, was voor haar nog zeer de vraag,
behalve dan in gevallen van godslastering en racisme, maar daarvoor zijn ook
de nodige regels opgesteld. Wat de overheid overigens kon doen, heeft zij
ook gedaan en daarnaast blijkt die zelfregulering nu al zo'n 34 jaar heel
behoorlijk te werken. Bij alle incidenten waarover zo'n maatschappelijke commotie
is ontstaan, is zodanig opgetreden dat tegemoet is gekomen aan de bezwaren
van degenen die ze hebben geuit, inderdaad achteraf, maar zo werkt dat nu
eenmaal want in ieder geval mevrouw De Koning moest niet denken aan ook maar
de geringste vorm van censuur.De fractie van de heer Vos (VVD) was van mening dat het systeem
van zelfregulering ook op dit punt goed functioneert. Het is niet aannemelijk
dat het doel van een reclame-uiting negatieve publiciteit is. Als gevoelens
gekrenkt worden, worden kopers afgestoten en werkt reclame dus averechts.
In de notities van de RPF en de SGP miste hij de eerste drempel dat reclame-uitingen
niet zijn bedoeld om te krenken, maar om te verkopen. Inderdaad komt het wel
voor dat reclamemakers de grenzen proberen te verkennen, maar in de praktijk
blijkt toch dat de RCC goed luistert naar de kleine of grote groep mensen
die zich aangetast voelen. De RCC durft ook eigen standpunten in te nemen.
Een bedrijf dat eens of meerdere malen is veroordeeld door de RCC zal zich
wel heel goed bedenken om nog eens zo'n zelfde vorm van reclame te gebruiken.
Het blijkt ook dat de RCC werkelijk gezag heeft en dat bedrijven het zeer
onprettig vinden om publiekelijk aan de schandpaal te worden genageld. De
VVD-fractie ziet dit in ieder geval als een goede vorm van alternatieve geschillenbeslechting
en ziet dan ook geen enkele aanleiding voor een wettelijk kader.Uit de informatie over de RCC blijkt hoe breed zij ook gedragen wordt
en hoe verstandig zij de norm geformuleerd heeft. Jaarlijks worden er zo'n
1000 klachten ingediend, met name door consumenten. De RCC houdt bij haar
oordeel natuurlijk rekening met standpunten die leven in de samenleving en
de uiteindelijke oordelen zijn op de heer Vos in ieder geval wel goed overgekomen.
Mede daarom zag hij ook geen reden om een toetsing vooraf in te voeren. Bedrijven
weten dat soms heel kostbare campagnes door de RCC zijn veroordeeld en daar
zullen zij ongetwijfeld rekening mee houden, want uiteindelijk gaat het toch
om de gunst van de koper. Als kroon op alle instrumenten staat dan nog het
strafrecht in gevallen van godslastering, racisme en pornografie als ultimum
remedium. Die normen liggen in de wet vast en vormen inderdaad een muur waarbinnen
een open veld ligt dat kan worden verkend en bewandeld.De suggestie om de minister te laten overleggen met de branches om de
zelfregulering nog verder te ontwikkelen, vond hij wat vaag. Het mag niet
zo zijn dat de overheid zich gaat bemoeien met wat men noemt «de goede
smaak» en eventueel dreigt met wettelijke maatregelen. Dat riekt naar
enige censuur en dat zou hij met mevrouw De Koning tot het uiterste willen
voorkomen. Antwoord van de regeringDe minister was het er van harte mee eens dat er grenzen zijn
dan wel moeten worden gesteld aan dat wat moet kunnen, maar met anderen vond
zij het moeilijk om exact aan te geven waar die grenzen liggen. De wet legt
in ieder geval de minimale grenzen waaraan getoetst moet worden. Voor het
overige is het meer een kwestie van ethiek, van goede smaak, van
normen, enz. Die kunnen van groep tot groep en van individu tot individu verschillen.
Zelfs in een groep kunnen de onderlinge verschillen heel groot zijn. Deze
discussie is met name ingegeven door recente incidenten, maar zij was ervan
overtuigd dat dergelijke incidenten altijd zullen voorkomen, wat en hoe streng
een en ander ook wordt geregeld, dus zal ook die discussie er wel altijd blijven.
Zij vond dat op zich een goede zaak en was ook graag bereid dat debat te voeren.
In haar brief wordt geschetst hoe regelingen in elkaar zitten, hoe zelfregulering
werkt en wordt ook duidelijk aangegeven waarom zij op dit moment nog niet
toe is aan nieuwe beleidsinitiatieven. De maatschappelijke opvattingen over
wat al dan niet toelaatbaar is zijn constant aan verandering onderhevig en
worden altijd beïnvloed door het debat dat daarover wordt gevoerd. Zij
verwachtte dat dit debat de bewustwording bij betrokkenen zal doen toenemen,
al zullen er zeker ook mensen zijn die er schouderophalend of onverschillig
aan voorbij zullen gaan. Die grotere bewustwording zal uiteindelijk ook invloed
hebben op de vormgeving van de openbare ruimte en op de opvattingen over wat
wel of niet kan. Maatschappelijke ontwikkelingen en opvattingen vertonen golfbewegingen
en op een gegeven moment wordt altijd allerwegen gezegd dat iets nu wel te
ver is doorgeschoten.Zij sloot zich vervolgens graag aan bij de complimenten voor de zeer lezenswaardige
notities van de SGP- en de RPF-fracties die ook haar nog eens op een andere
wijze aan het denken en aan het toetsen van eigen ideeën hebben gezet.
Zij was blij met deze bijdragen aan het debat die overigens ook verschillend
van toon en van conclusies zijn.Met de heer Schutte was zij het eens dat art. 7 Grondwet er soms wel eens
met de haren wordt bijgesleept om bepaalde uitingen te rechtvaardigen. Vrijheid
van meningsuiting heeft drie elementen: geen voorafgaand verlof voor verspreiding,
ieders verantwoordelijkheid voor de wet en inhoudelijke beperkingen alleen
door middel van formele wet. Dat deze kwestie zo in de Grondwet is geregeld,
duidt al op het belang van deze kwestie. Art. 7 bevat ook enkele uitzonderingen,
in eerste instantie voor drukpers, radio en televisie en vervolgens voor andere
media – terzake waarvan de overheid iets meer bevoegdheden heeft –
en ten slotte de uitzondering met betrekking tot de handelsreclame. Die inperking
moet dus bij formele wet geschieden, maar zou bijvoorbeeld ook in een APV
kunnen worden opgenomen. Een gemeente is vrij om te beslissen dat zij een
bepaalde vorm van reclame niet wil.Qua formele wetgeving is er eigenlijk alleen de strafwet met betrekking
tot godslastering, pornografie, discriminatie, racisme en wellicht ook nog
belediging in het algemeen. Echter, ook de strafwet heeft zo zijn beperkingen,
maar wat geregeld is, was naar de mening van de minister afdoende geregeld.
Het gaat vervolgens om toepassing en uiteindelijk om handhaving daarvan. Zij
was het niet eens met de stelling «too many laws, too little justice»,
wellicht op enkele terreinen wel, maar zeker niet in dit geval. Voorts is
er dan de zelfregulering.Een ander probleem dat volgens de bewindsvrouwe niet mocht worden vergeten
is de definiëring van het begrip «openbare ruimte». Volgens
de heer Rouvoet moet die openbare ruimte neutraal zijn, maar wat moet daaronder
worden verstaan? Wordt dat inderdaad bepaald door meerderheidsopvattingen
of zou daar helemaal niets prikkelends of uitdagends mogen worden geuit? Zo
ja, hoe kun je dat dan bereiken?Het antwoord op de vraag hoe met wetgeving wordt omgegaan wordt niet alleen
bepaald door de mate van handhaving, maar ook door de interpretatie. Welke
wettelijke regeling er ook wordt gemaakt en welke norm ook wordt gesteld,
het zal altijd een kwestie van interpretatie blijven. Die wordt mede bepaald
door wat geacht wordt de maatschappelijke norm te zijn, maar wie moet dat
dan beoordelen en toepassen? Met de heer Rouvoet was zij het eens dat lang
niet alles wat wenselijk is bij wet is af te dwingen. Het verheugde de minister dat in de notitie van de RPF de lijn van zelfregulering
wordt ondersteund, maar begreep dat de heer Rouvoet nog graag enkele instrumenten
wilde om die zelfregulering wat meer kracht bij te zetten. De heer Van den
Berg is op zich ook niet tegen zelfregulering, maar wil die met een wettelijke
regeling ondersteunen. Als de RCC in een wet zou worden vastgelegd, wat voor
soort orgaan wordt het dan? Is het dan geen ZBO? Zo ja, kan een ZBO wel zelfstandig
normen stellen? Als een ZBO al normen stelt, moeten die dan ook niet in een
wettelijke regeling worden opgenomen om ze te kunnen handhaven? In het geval
van reclame-uitingen zou het dan gaan om een soort bestuursrechtelijke handhaving
en de minister vroeg zich af of dat nu wel de bedoeling is. Kunnen zo normen
worden gesteld zoals nu in de reclamecode is gedaan? Het leek haar vrijwel
onmogelijk om dergelijke uitgebreide normen in een wet vast te leggen. De
code bepaalt niet alleen dat reclame in overeenstemming dient te zijn met
de wet, maar ook met de waarheid, de goede smaak en het fatsoen. Dat is nooit
in een wettelijke regeling vast te leggen. Reclame mag volgens de code ook
niet in strijd zijn met algemeen belang, openbare orde of de goede zeden.
Die bepalingen zouden eventueel nog wel in een wettelijke regeling kunnen
worden opgenomen. Vervolgens bepaalt de reclamecode dat reclame niet nodeloos
kwetsend mag zijn noch een bedreiging mag inhouden voor de geestelijke en/of
lichamelijke gezondheid, hetgeen ook heel lastig in wetgeving is te vertalen.
Ten slotte wordt bepaald dat reclame naar vorm en inhoud zodanig dient te
zijn dat het vertrouwen in de reclame niet wordt geschaad en met name dat
is in het belang van de reclamemakers. Al met al toetst de RCC dus ook aan
de goede smaak en het fatsoen op basis van maatschappelijke opvattingen daarover
die, zoals gezegd, voortdurend in beweging zijn. Al met al was de minister
de mening toegedaan dat zelfregulering op dit punt goed blijkt te werken.
Het draagvlak is groot en het is inderdaad vrijwillig, maar dat kan ook een
voordeel zijn. Afdwingen werkt lang niet altijd goed. Als nadeel is wel genoemd
dat het optreden van de RCC repressief is, maar dat geldt toch ook voor ingrijpen
via de strafwet. Normstelling via de strafwet zal ook niet een erg veel andere
uitwerking hebben dan de normstelling van de RCC. Een preventieve toetsing
gaat duidelijk een stap verder en dat kan nooit aan de overheid worden overgelaten.
In de praktijk vindt al regelmatig overleg plaats tussen RCC en reclamemakers
en dat kan al voldoende preventief werken. Een officiële preventieve
toets door de RCC paste haars inziens in ieder geval niet in de wijze waarop
nu met deze gevoelige materie wordt omgegaan. Als de RCC uitspreekt dat een
bepaalde reclamecampagne in strijd is met de goede zeden of de goede smaak
of kwetsend is voor bepaalde mensen, dan heeft dat toch effect. De uitspraak
komt over het algemeen binnen veertien dagen waarna de desbetreffende reclame-uitingen
zo nodig ook moeten worden weggehaald. Als de campagne op het moment van de
uitspraak al is afgelopen, is dat doel inderdaad niet bereikt, maar als vervolgens
het desbetreffende bedrijf wordt veroordeeld tot een publiekelijk excuus,
dan zal het dat echt niet leuk vinden. Het strafrecht zou er alleen nog maar
een boete bovenop kunnen leggen en het effect daarvan zal ook niet echt groot
zijn. Het verkennen van grenzen zal door het gebruik van het strafrecht echt
niet minder worden dan door optreden van de RCC alleen. Omdat daarin onder
meer mensen zitten uit de branche zelf zal de impact van haar uitspraak vaak
nog groter zijn dan een uitspraak via het strafrecht. Al met al vond de bewindsvrouwe
de RCC een goede manier van handhaven.Ook vanuit het ministerie vindt regelmatig overleg plaats met de RCC en
de reclamebranche net als bijvoorbeeld met de videobranche waarbij er natuurlijk
ook gewezen wordt op enkele elementen die in dit debat naar voren zijn gebracht.
Het leek haar ook niet gewenst om zo in te grijpen in een open relatie als
door bijvoorbeeld de heren Van den Berg en Bremmer wordt bedoeld. De suggestie
om meer voorlichting te geven over de mogelijkheden om klachten
over reclame-uitingen in te dienen, vond zij wel een goede.Als wordt erkend dat de RCC voor dit onderdeel een goed werkend orgaan
is en er bovendien meer voorlichting wordt gegeven over haar taken en bevoegdheden,
dan wordt de RCC in feite al zo'n meldpunt als de heer Rouvoet wil realiseren
in zijn bredere commissie. In een meldpunt bij het OM zag de bewindsvrouwe
niet zoveel omdat het OM alleen maar kan werken met de strafwet die, zoals
al gezegd, veel beperkter van opzet is dan wat de RCC kan doen. Bovendien
is de manier van handhaven van het OM afgestemd op de impact die bepaalde
uitingen hebben. Al naar gelang de plaats geeft het OM een al dan niet hogere
prioriteit aan handhaving. Handhaving via de strafwet zag ook de bewindsvrouwe
als een ultimum remedium voor een ultimum situatie.Een combinatie met het beoogde landelijk steunpunt voor beeldschermproducten
voor de videobranche leek haar niet wenselijk omdat de invalshoek toch van
een heel andere aard is. Bij dat landelijke steunpunt gaat het met name om
bescherming van jeugdigen tegen bepaalde uitingen op video en dat is toch
iets heel anders dan algemene uitingen op het gebied van reclame die helemaal
niet alleen maar gericht zijn op de jeugd. Nadere gedachtewisselingHet verheugde de heer Rouvoet (RPF) dat de minister en hij
het op grote lijnen eens lijken te zijn, zoals over de route van zelfregulering,
de nadelen van een wettelijke basis voor de RCC en de strafwet als ultimum
remedium, maar volgens hem wordt nog wel verschillend gedacht over de overheidsverantwoordelijkheid
voor de publieke ruimte afgezien van het instrument wetgeving. Vandaar zijn
suggestie om aan te sluiten op wat er al gebeurt op het terrein van de leeftijdsclassificatie.
Weliswaar gaat dat niet om exact hetzelfde, maar het is een misvatting dat
bijvoorbeeld dat steunpunt beeldschermproducten alleen maar gericht is op
jeugdigen. Blijkens de notitie «Niet voor alle leeftijden» is
de doelgroep in ieder geval beduidend breder. Bovendien gaat het daarbij ook
om reclame via televisie en dergelijke media. Daarom herhaalde hij zijn verzoek
aan de minister om in ieder geval in contact te treden met de branches om
te bezien hoe die zelfregulering nader vorm kan worden gegeven. Van de stuurgroep
reclame heeft hij begrepen dat die in ieder geval bereid is daarover na te
denken. Om een meldpunt had hij niet gevraagd en het voorbeeld van die brede
commissie was meer bedoeld als mogelijke vormgeving.De heer Van den Berg (SGP) onderstreepte de opmerking van de
minister dat dit debat na vandaag niet is afgelopen. Gelukkig wordt het probleem
alom onderkend en het gaat nu om nadere discussie over mogelijke oplossingen.Het verheugde hem eveneens te kunnen constateren dat alom wordt erkend
dat de overheid in dezen ook een eigen verantwoordelijkheid heeft. Hij ziet
die liggen in het strafrecht en de handhaving daarvan, maar die kan natuurlijk
ook liggen in het faciliëren van zelfregulering. Afgezien van de vraag
of de RCC nu wel of niet effectief kan optreden, uiteindelijk gaat het om
handhaving die zijns inziens verbeterd kan worden door de RCC te voorzien
van enkele instrumenten, zoals een financiële sanctiemogelijkheid. Als
over dergelijke instrumenten kan worden doorgedacht, is dat in ieder geval
de winst van dit overleg.Ook de heer Schutte (GPV) bleef zelfregulering voorop en centraal
plaatsen, maar wil zelfregulering goed kunnen functioneren, dan moet het wel
een fundament hebben, primair in de publieke moraal, maar toch ook in de vertaling
van die publieke moraal in wetgeving. Jammer genoeg moet nu worden
geconstateerd dat er sprake is van een forse afstand tussen wat in wetgeving
een neerslag heeft gekregen als onderdelen van de publieke moraal en datgene
wat via zelfregulering feitelijk gebeurt. De wetgeving is zeer ruim geformuleerd,
zeer veel valt er niet onder. Terecht probeert de RCC er meer onder te brengen,
maar er blijft een forse spanning tussen bestaan. Daarom zal het altijd heel
moeilijk blijven om vanuit het werk van de RCC normerend te werken in de richting
van de samenleving.De heer Bremmer (CDA) was na de beantwoording overtuigd geraakt
van de actieve opstelling en betrokkenheid van de minister, hoewel haar notitie
op hem aanvankelijk een wat passieve indruk maakte, en tevreden met haar toezegging
om meer voorlichting te geven opdat de RCC en haar werk voldoende bekend wordt
en burgers beter met hun klachten uit de voeten kunnen. Ook was hij blij met
haar onderstreping van het grote belang van een goed contact van de overheid
met de RCC om de discussie mede te voeren.Mevrouw Swildens (PvdA) was na de beantwoording van de minister
gesterkt in haar opvatting dat de in de notitie geschetste weg de juiste weg
is.De heer Vos (VVD) deelde de opvattingen die de minister naar
voren heeft gebracht. Ook de VVD-fractie heeft geen behoefte aan nadere structurering
van de zelfregulering.De minister was niet alleen blij met het feit dat dit overleg
is gehouden, maar natuurlijk ook met de conclusies die verschillende sprekers
hebben getrokken. Zij vroeg zich af, of er wel zo'n verschil tussen haar opvattingen
over de verantwoordelijkheid van de overheid voor de publieke ruimte en die
van de heer Rouvoet. Wat zou de overheid meer moeten doen dan wetten maken,
discussies en zelfregulering stimuleren? Als je ziet wat er op die terreinen
zoal gebeurt, kon zij zich niet voorstellen dat daarover nog van mening kan
worden verschild. De heer Rouvoet zal toch niet willen dat veel meer van de
thans bestaande regelingen in het kader van zelfregulering in wetgeving wordt
neergelegd? Waarschijnlijk zit het verschil hem in de manier waarop je omgaat
met dat onderdeel van ethiek en fatsoen dat zich eigenlijk niet zo goed in
een wet laat regelen, maar waarvan je toch wel graag zou zien dat het verankerd
is in de samenleving. Zij was en bleef van mening dat zeker in een strafwet
een bepaalde minimumnorm moet worden neergelegd. Wat daar bovenop moet worden
geregeld, daarover zal best van mening kunnen worden verschild, maar uiteindelijk
blijft dat een kwestie van maatschappelijke opvattingen. Met name daarbij
kan de RCC haars inziens een belangrijke rol spelen, verdergaand dan de formele
wet. Zij was best bereid om te bezien of nog eens met de RCC contact moet
worden opgenomen om verder te praten over een nadere invulling van die zelfregulering,
maar zij zag toch graag dat die zo belangrijke component van moraal, ethiek
en fatsoen niet zozeer door de overheid wordt vastgelegd, maar wordt ontwikkeld
door de samenleving zelf. De plek daarvoor leek haar te zijn deze zo breed
ondersteunde vorm van zelfregulering in de vorm van de RCC. Dat zal zij ook
graag blijven stimuleren. De voorzitter van de commissie,V. A. M. van der BurgDe griffier van de commissie,Pe XNoot1Samenstelling: Leden: V.A.M. van der Burg (CDA), voorzitter, Schutte (GPV),
Korthals (VVD), Janmaat (CD), Soutendijk-van Appeldoorn (CDA), Van de Camp
(CDA), Swildens-Rozendaal (PvdA), ondervoorzitter, M.M. van der Burg (PvdA),
Scheltema-de Nie (D66), Kalsbeek-Jasperse (PvdA), Zijlstra (PvdA), Van Heemst
(PvdA), Aiking-van Wageningen (groep-Nijpels), Rabbae (GroenLinks), Koekkoek
(CDA), J.M. de Vries (VVD), Van Oven (PvdA), Van der Stoel (VVD), Dittrich
(D66), Verhagen (CDA), De Graaf (D66), Rouvoet (RPF), B.M. de Vries (VVD),
O.P.G. Vos (VVD) en Van Vliet (D66).Plv. leden: Smits (CDA), Van den Berg (SGP), Van Blerck-Woerdman (VVD),
Marijnissen (SP), Bremmer (CDA), Doelman-Pel (CDA), Feenstra (PvdA), Bijleveld-Schouten
(CDA), Rehwinkel (PvdA), Noorman-den Uyl (PvdA), Apostolou (PvdA), Meyer (groep-Nijpels),
Sipkes (GroenLinks), Biesheuvel (CDA), Rijpstra (VVD), Middel (PvdA), Passtoors
(VVD), Van Boxtel (D66), Van der Heijden (CDA), Roethof (D66), Leerkes (Unie
55+), Van den Doel (VVD), Weisglas (VVD) en De Koning (D66). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25600-VI-32.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl