Wijziging Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (voorwaardelijke machtiging, dwangbehandeling); Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30492, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

27-03-2006

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30492 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Algemeen2. De voorwaardelijke machtiging2.1 De beschikking van de Hoge Raad2.2 De voorgestelde wetswijziging3. De uitbreiding van de mogelijkheden voor dwangbehandeling4. Administratieve lasten4.a. Voorwaardelijke machtiging4.b. Dwangbehandeling5. Artikelsgewijze toelichtingOnderdeel AOnderdeel BOnderdeel COnderdelen D en EOnderdeel FOnderdeel GOnderdeel HArtikel 38aArtikel 38bArtikel 38cArtikel 38c, eerste lid, onderdeel aArtikel 38c, eerste lid, onderdeel bArtikel 38c, tweede lidArtikel 38c, derde lidArtikel 38c, vierde tot en met zevende lidOnderdelen I tot en met K en MOnderdeel LOnderdeel NOnderdeel OOnderdelen P tot en met TArtikel IIOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30492Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 78 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 492Wijziging van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen
(voorwaardelijke machtiging en dwangbehandeling)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTING1. AlgemeenDit wetsvoorstel betreft twee los van elkaar staande wijzigingen van de
Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet Bopz), die evenwel
gemeen hebben dat zij beide urgent zijn en beogen te voorzien in een breed
gevoelde behoefte.De eerste wijziging heeft betrekking op de zogenaamde voorwaardelijke
machtiging en is noodzakelijk geworden, nu uit een recente beschikking van
de Hoge Raad (HR 29 april 2005, Bj 2005, nr. 15) duidelijk is geworden
dat een dergelijke machtiging niet verleend kan worden in bepaalde gevallen
waarin voorheen de in de rechtspraktijk ontwikkelde bijzondere vorm van machtiging
werd afgegeven, die bekend is geworden als de «paraplumachtiging».
Met de introductie van de voorwaardelijke machtiging was door de wetgever
nu juist beoogd aan die in de rechtspraktijk ontwikkelde machtiging een eind
te maken, mede om daarmee de rechtspositie van de patiënten te versterken.
Dit is recent vastgesteld in een beschikking van de Hoge Raad (HR 11 november
2005, LJN AT8788). Teneinde te voorkomen dat de praktijk wederom – zoals
indertijd met de paraplumachtiging het geval was – zijn toevlucht moet
nemen tot een buitenwettelijk instrument, achten wij het dringend gewenst
de Wet Bopz op dit punt te repareren zodat een voorwaardelijke machtiging
ook kan worden afgegeven voor patiënten waarvoor in de praktijk behoefte
bestaat aan een dergelijk instrument, maar waaraan de tekst van de wet thans
nog in de weg staat. Het gaat dan in het bijzonder om patiënten van wie
redelijkerwijs wel kan worden aangenomen dat zij – nadat een machtiging
is verleend – de voorwaarden in de praktijk zullen naleven, maar die
de bereidheid daartoe niet kunnen of willen uitspreken. Met de wetswijziging
wordt zeker gesteld dat voor al deze patiënten niet slechts de daadwerkelijke
opname als optie openstaat.De tweede wijziging voorziet in een dringende behoefte vanuit de psychiatrische
praktijk en is aangekondigd in het Kabinetsstandpunt bij de tweede evaluatie
van de Wet Bopz, waarin werd vermeld dat de mogelijkheden voor dwangbehandeling
binnen een psychiatrisch ziekenhuis zouden worden verruimd (Kamerstukken II
2004/05, 25 763/28 950, nr. 4, blz. 4). Bij de beantwoording
van de vragen van de leden van de Vaste Commissie voor Volksgezondheid,
Welzijn en Sport is dit nog eens herhaald (idem, nr. 6), evenals bij
de mondelinge behandeling in de Tweede Kamer van een ander wetsvoorstel inzake
de Wet Bopz (Handelingen II 2004/05, blz. 9). Het onderhavige wetsvoorstel
strekt ertoe de bedoelde verruiming te bewerkstelligen, met behoud van de
bestaande mogelijkheden. De verruiming heeft uitsluitend betrekking op patiënten
opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis, niet zijnde een verpleeginrichting
of een zwakzinnigeninrichting.Een voorontwerp van het wetsvoorstel is aan een groot aantal organisaties
en instellingen ter consultatie voorgelegd. Adviezen zijn ontvangen van de
Raad voor de Rechtspraak (RvdR), het College van procureurs-generaal (OM),
de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA), de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
(NVvR), en – gezamenlijk – van GGZ Nederland, de Koninklijke Nederlandse
Maatschappij voor Geneeskunst (KNMG) en de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie
(NVvP). Verder zijn reacties ontvangen van de Vereniging van familieleden
van mensen met schizofrenie of psychose (Vereniging Ypsilon), van –
gezamenlijk – de Stichting Pandora en de Landelijke Patiëntenraad
Belangenorganisatie Cliëntenraad GGZ (LPR); van het Landelijk Platform
van cliënten- en familieorganisaties in de GGZ (Landelijk Platform);
van de Stichting Patiëntenvertrouwenspersoon Geestelijke Gezondheidszorg
(Stichting PVP) en ten slotte van het Algemene Vereniging Verpleegkundigen
en Verzorgenden (AVVV). De Vereniging van Nederlandse Gemeenten en GGD Nederland
hebben laten weten geen directe aanleiding te zien om te reageren op het voorontwerp
van wet.Wat betreft de voorgestelde uitbreiding van het bereik van de voorwaardelijke
machtiging naar aanleiding van de beschikking van de Hoge Raad hadden de Stichting
Pandora, het LPR en – voor zover het de cliënten betreft –
het Landelijk Platform daartegen bezwaar. De andere adviezen en commentaren
waren positief, met dien verstande dat in een groot aantal adviezen een eenvoudiger
procedure werd bepleit voor het geval wordt besloten tot daadwerkelijke opneming
indien de voorwaarden niet worden nageleefd of indien het gevaar niet langer
buiten de inrichting kan worden afgewend. Dit advies is in het onderhavige
wetsvoorstel overgenomen.Ook wat betreft de verruiming van de mogelijkheden van dwangbehandeling
waren de adviezen en commentaren grotendeels positief, met uitzondering van
die van de Stichting Pandora, het LPR en de cliënten in het Landelijk
Platform. Daarnaast werd in enkele adviezen gepleit voor de instelling van
regionale adviesorganen ten behoeve van de besluitvorming over dwangbehandeling.Andere punten die in de adviezen en commentaren aan de orde zijn gesteld,
behandelen wij voor zover nodig in de toelichting op de beide onderdelen van
het wetsvoorstel. Van de tekstuele opmerkingen die wij van verschillende zijden
hebben ontvangen, hebben wij dankbaar gebruik gemaakt.2. De voorwaardelijke machtiging2.1 De beschikking van de Hoge RaadDe Hoge Raad heeft in zijn beschikking van 29 april 2005 vastgesteld
dat voor een specifiek geval, zoals dat daar aan de orde was, binnen de wet
zoals deze thans luidt, geen mogelijkheid bestaat voor het verlenen van een
voorwaardelijke machtiging. Het betrof een persoon voor wie eerder kennelijk –
afgaande op de beschikking van de rechtbank zoals gevoegd bij de beschikking
van de Hoge Raad – een machtiging was afgegeven en die er eerder kennelijk
blijk van had gegeven de noodzakelijke medicatie in te nemen,
maar die, toen een voorwaardelijke machtiging werd voorbereid, verklaarde
geen zodanige machtiging te wensen en de medicatie te zullen staken. De rechtbank
had overwogen dat bij verzoekster sprake was van een paranoïde schizofrenie
en een chronische psychose en had vastgesteld dat deze stoornis van de geestvermogens
verzoekster gevaar deed veroorzaken voor zichzelf en/of anderen. De rechtbank
had voorts overwogen dat zonder rechterlijke machtiging vaststond dat verzoekster
zich in verband met het ontbreken van ziekte-inzicht aan behandeling zou onttrekken
en geen medicatie meer zou innemen, met als gevolg dat na een korte periode
het op dat moment bereikte evenwicht op grond waarvan zij thuis kon verblijven,
zou wegvallen en zich zeker een terugval in een ernstiger psychose zou voordoen,
terwijl dit gevaar slechts buiten een psychiatrisch ziekenhuis kon worden
afgewend door het naleven van voorwaarden inzake periodieke controle en het
innemen van medicatie. De rechtbank constateerde dat de betrokkene het behandelingsplan
en de daarin opgenomen voorwaarden niet had ondertekend en desgevraagd ook
niet wilde ondertekenen. Zij verklaarde dat zij geen machtiging wilde en de
medicatie zou staken omdat zij, zoals zij verklaarde, niet ziek was. De rechtbank
was op grond van deze verklaring van oordeel dat er niet gesproken kon worden
van uitdrukkelijke instemming met de in het behandelingsplan opgenomen voorwaarden
en overwoog vervolgens:«De betrokkene zal naar verwachting wel, zoals in de afgelopen (voorwaardelijke)
machtigingsperiode in de praktijk is gebleken, overeenkomstig deze voorwaarden
handelen indien er een rechterlijke machtiging wordt opgelegd».De rechtbank gaf aan op grond van deze houding te zullen concluderen dat
er sprake is van instemming, waarbij meewoog dat uit het dossier en de voorgeschiedenis
van betrokkene bleek dat het op dat moment bestaande evenwicht uiterst moeizaam
tot stand was gekomen en dat het voor de betrokkene een catastrofe zou zijn
als zich een terugval zou voordoen. Daarbij was, aldus de rechtbank, van betekenis
dat betrokkene op basis van het bestaande evenwicht op dat moment niet voor
een voorlopige machtiging in aanmerking zou komen. Ten slotte overwoog de
rechtbank het onverantwoord te achten de betrokkene dan in de komende periode
zonder enige vorm van machtiging en de daarmee gepaard gaande controle te
laten, nu de slechte afloop daarvan bij voorbaat vaststond.Tegen deze beschikking is namens de patiënt cassatie ingesteld bij
de Hoge Raad. Ten behoeve van het begrip van de thans voorgestelde wetswijziging
achten wij het noodzakelijk uitgebreid te citeren, zowel uit de conclusie
van de advocaat-generaal bij de Hoge Raad als uit de beschikking van de Hoge
Raad zelf.De advocaat-generaal bij de Hoge Raad merkte in punt 3.4 van zijn conclusie
over de beschikking van de rechtbank het volgende op:«De rechtbank heeft de omstandigheid dat betrokkene in de voorafgaande
periode de toen gestelde voorwaarden heeft nageleefd, op zich kunnen en mogen
beschouwen als gedragingen waaruit blijkt dat de patiënte bereid is tot
naleving van de voorwaarden met inbegrip van de voorwaarden met betrekking
tot de medicatietrouw. Hierbij dient overigens wel aangetekend te worden dat
er in deze zaak geen aanleiding is, te veronderstellen dat de rechtbank andere
voorwaarden had willen stellen dan die welke in de voorafgaande periode waren
gesteld: zouden die voorwaarden niet dezelfde zijn, dan kan uit de naleving
van de voorwaarden in het verleden niet een bereidverklaring voor de toekomst
worden afgeleid. De gebleken houding in het verleden neemt niet weg dat aan
een patiënt de ruimte moet worden vergund om terug te komen op een vroegere
bereidverklaring. De patiënt mag voor een toekomstige machtiging een
andere opstelling kiezen (al dan niet op grond van het motief
dat een voortzetting van de voorgeschreven medicatie hem te zwaar valt)».Na een zijdelings hierbij betrokken beschouwing onder punt 3.5 vervolgde
de advocaat-generaal onder punt 3.6 van zijn conclusie:«De rechtbank concludeert in elk geval dat hier sprake is van instemming
van betrokkene, dus van een bereidheid van betrokkene tot naleving van de
voorwaarden, met inbegrip van de behandeling overeenkomstig het behandelingsplan.
Met dit oordeel, waarbij de instemming van de betrokkene de doorslag geeft,
heeft de rechtbank» – naar het oordeel van de advocaat-generaal – «niet
blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting. De lezer kan twijfels hebben
over de feitelijke juistheid van de vaststelling van de rechtbank dat hier
sprake is van instemming: duidt de verklaring van betrokkene ter terechtzitting
niet op een weigering? De vaststelling van de feiten staat in cassatie echter
niet ter beoordeling. De rechtbank heeft blijkbaar de uitlating van betrokkene
ter terechtzitting minder overtuigend geacht dan de houding van betrokkene».De Hoge Raad heeft betrokkene niet-ontvankelijk verklaard in haar cassatieberoep,
aangezien de in geding zijnde voorwaardelijke machtiging inmiddels was verstreken,
om welke reden zij formeel geen belang meer had bij het beroep. Nochtans heeft
de Hoge Raad aanleiding gezien om in verband met het belang van de aan de
orde gestelde rechtsvraag daaraan een overweging te wijden. Na een weergave
van de wetsgeschiedenis overwoog de Hoge Raad in punt 4.6 van zijn beschikking
aldus:«Deze wetsgeschiedenis maakt duidelijk dat de wetgever zich de voorwaardelijke
machtiging heeft voorgesteld als een keuzemogelijkheid voor een bepaalde groep
patiënten, te weten degenen die ervan blijk geven in te zien dat behandeling
noodzakelijk is en die in staat zijn te overzien dat alsnog een gedwongen
opname volgt indien zij niet of niet meer bereid zijn de voorwaarden na te
leven. In dit licht bezien geeft het oordeel van de rechtbank dat, ofschoon
verzoekster heeft verklaard geen machtiging te willen en de medicatie te zullen
staken, toch van de voor een voorwaardelijke machtiging vereiste instemming
met het behandelingsplan en bereidverklaring tot naleving van de voorwaarden
sprake is, nu te verwachten is dat zij zich evenals voorheen overeenkomstig
de voorwaarden zal gedragen indien er een rechterlijke machtiging wordt opgelegd,
blijk van een onjuiste opvatting omtrent het bepaalde in art. 14a lid 5 en
8 Bopz».De Hoge Raad ging ook nog in op de beantwoording van kamervragen over
de voorwaardelijke machtiging en over de vraag of daarnaast nog ruimte was
voor de zogenaamde «paraplumachtiging» (Kamervragen van 28 april
2004, Aanhangsel Handelingen II 2003–04, nr. 1431, blz. 3023–3025).
De Hoge Raad refereerde aan de opmerkingen die de minister van VWS mede namens
de minister van Justitie daarin had gemaakt over de voor het verlenen van
de voorwaardelijke machtiging vereiste bereidverklaring en instemming van
de betrokkene, namelijk dat de bereidverklaring vormvrij is en dat het erom
gaat «dat de rechter er voldoende vertrouwen in heeft dat de betrokkene
zich aan de voorwaarden zal houden». De Hoge Raad overwoog hierover:«Aan dit standpunt komt, wat de tweede zin betreft (d.w.z. de geciteerde
passage), voor de uitleg van art. 14a Wet Bopz geen bijzondere betekenis toe
nu het in generlei vorm deel heeft uitgemaakt van de gedachtewisseling tussen
regering en parlement die aan de aanvaarding van het wetsontwerp 27 289
is voorafgegaan. Voor zover deze woorden van de minister uiting geven aan
diens opvatting dat het enkele bestaan van voldoende vertrouwen dat de betrokkene
zich aan de voorwaarden zal houden, het oordeel kan dragen dat de betrokkene,
ofschoon deze zich tegenover de rechter met zoveel woorden in tegenovergestelde
zin heeft uitgelaten, zich bereid heeft verklaard tot naleving van de voorwaarden,
is sprake van een opvatting die (...) niet als juist kan worden aanvaard.
Voor het verlenen van een voorwaardelijke machtiging in een dergelijk –
naar mag worden aangenomen: zich niet zelden voordoend – geval bestaat
binnen de wet zoals deze thans luidt geen mogelijkheid».2.2 De voorgestelde wetswijzigingDe hiervoor weergegeven, door de Hoge Raad besproken passage in de beantwoording
van de kamervragen was opgenomen, omdat het bij de voordien in de rechtspraktijk
ontwikkelde «paraplumachtiging» niet relevant was of de betrokkene
al of niet instemde met de in dat kader gestelde voorwaarden, en omdat met
de nieuwe voorwaardelijke machtiging werd beoogd dat deze in de plaats zou
treden van die «paraplumachtiging». Dit laatste is tijdens de
parlementaire behandeling meermalen uiteengezet (Kamerstukken II 2000/01 27 289,
nr. 7, blz. 2 en blz. 21; Kamerstukken I 2001/02, 27 289,
nr. 239a, blz. 1; Handelingen I 2 juli 2002, blz. 34–1709,
middelste kolom). Daaraan meenden wij te kunnen ontlenen dat het voor het
kunnen verlenen van een voorwaardelijke machtiging erom ging dat de rechter
er voldoende vertrouwen in had dat de betrokkene zich aan de voorwaarden zou
houden. Daarbij hadden wij echter niet het oog op een geval zoals aan de orde
was in de aan de Hoge Raad voorgelegde casus, waarin de betrokkene zich tegenover
de rechter nu juist met zoveel woorden – en kennelijk consistent –
in tegenovergestelde zin had uitgelaten. In een dergelijk geval zou ook naar
onze opvatting moeilijk volgehouden kunnen worden dat betrokkene wél
bereid was tot naleving van de voorwaarden.De Hoge Raad geeft aan dat een dergelijk geval zich, naar mag worden aangenomen,
niet zelden zal voordoen. Wij delen dit oordeel van de Hoge Raad en stellen –
hoewel bereidverklaring de eerste optie dient te blijven – voor in de
wet te verankeren dat als die bereidverklaring niet kan worden verkregen,
de voorwaardelijke machtiging toch kan worden verleend. Dit kan slechts als
redelijkerwijs is aan te nemen dat betrokkene de voorwaarden zal naleven.
De achtergrond van de door ons voorgestelde wijziging kunnen wij niet beter
verwoorden dan met de redenering die de advocaat-generaal bij de Hoge Raad
in de punten 2.36 en 2.37 van zijn conclusie naar voren bracht:«Sinds 1 januari 2004 is het zelfbeschikkingsrecht van de patiënt
(...) zó ver doorgevoerd dat de patiënt (i) de verlening van een
voorwaardelijke machtiging door de rechter, (ii) de verlening van voorwaardelijk
verlof door de geneesheer-directeur en (iii) de verlening van voorwaardelijk
ontslag door de geneesheer-directeur, kan belemmeren door te weigeren in te
stemmen met de te stellen voorwaarden. Dit alles roept de vraag op of het
zelfbeschikkingsrecht, aldus opgevat, zich niet tegen de patiënt keert.
Is in het algemeen een patiënt niet meer gebaat bij een (door het regelmatig
innemen van medicatie mogelijk gemaakt) verblijf buiten het psychiatrisch
ziekenhuis dan door een gedwongen opname? Dit geldt ook voor de gevallen waarin
de patiënt ten gevolge van zijn ziekte de noodzaak van een bereidverklaring
niet inziet of niet in staat is tot een bereidverklaring, maar – als
de beschikking eenmaal is gegeven – zich feitelijk conformeert aan de
gestelde voorwaarden. Is het wettelijk vereiste van een bereidverklaring alleen
te beschouwen als een kwestie van efficiency (het verlenen van een voorwaardelijke
machtiging is zinloos wanneer de patiënt al bij voorbaat niet bereid
is zich aan de voorwaarden te houden) òf gaat het om een waarborg in
het belang van de patiënt? Wat is er eigenlijk tegen een praktijk waarin
de rechter zich laat leiden door zijn eigen inschatting of de patiënt
zich aan de voorwaarden zal houden? De patiënt wordt door een voorwaardelijke
machtiging niet rechtstreeks gedwongen medicijnen te slikken. Wanneer de behandelaar
uitvoering wil geven aan het behandelingsplan en daarbij blijkt dat de patiënt
de gestelde voorwaarden niet naleeft, kan de geneesheer-directeur de patiënt alsnog in het psychiatrisch ziekenhuis laten opnemen op grond van art.
14d lid 1. Verdedigbaar is de stelling dat de wetgever iets te weinig oog
ervoor heeft gehad dat «the proof of the pudding is in the eating».Wij zijn mét de advocaat-generaal bij de Hoge Raad van oordeel
dat er weinig argumenten zijn in te brengen tegen een praktijk waarin de rechter
zich laat leiden door zijn eigen inschatting – uiteraard op basis van
adviezen van deskundigen – of de patiënt zich aan de voorwaarden
zal houden. Wanneer na een verleende voorwaardelijke machtiging mocht blijken
dat de patiënt, anders dan door de rechter werd aangenomen op grond van
de hem ten dienste staande informatie, de voorwaarden toch niet naleeft, kan
de geneesheer-directeur besluiten om de betrokkene alsnog te doen opnemen
in het ziekenhuis. Zie in dezelfde zin ons antwoord op de eerder genoemde
kamervragen van 28 april 2004, Aanhangsel Handelingen II 2003/04, nr. 1431,
blz. 3023–3025. Daarmee is nog eens het karakter van de voorwaardelijke
machtiging verhelderd: het is een alternatief voor een machtiging die rechtstreeks
strekt tot opneming. De eis dat de stoornis van de geestvermogens de patiënt
gevaar doet veroorzaken, heeft de voorwaardelijke machtiging gemeen met de
voorlopige machtiging. Met andere woorden, het gaat om hetzelfde gevaar als
vereist is voor het verlenen van een voorlopige machtiging. Het enige verschil
is dat bij een voorwaardelijke machtiging dat gevaar buiten de inrichting
kan worden afgewend door het stellen en naleven van voorwaarden. Zoals gezegd
heeft het voor het verlenen van een voorwaardelijke machtiging zeker de voorkeur
dat de patiënt zich bereid verklaart tot naleving van de voorwaarden.
Pas wanneer deze bereidverklaring niet kan worden verkregen, is voldoende
dat redelijkerwijs is aan te nemen dat betrokkene de voorwaarden zal naleven.Vanzelfsprekend zal niet te snel mogen worden aangenomen dat iemand zich
wel aan de voorwaarden zal houden, als hij zich niet in positieve zin of zelfs
als hij zich in tegenovergestelde richting uit. Voorop blijft dan ook staan
de modaliteit dat betrokkene zich «bereid heeft verklaard» tot
naleving van de voorwaarden. Daarnaast wordt de mogelijkheid geïntroduceerd
dat de rechter – in de woorden van de advocaat-generaal bij de Hoge
Raad – zich laat leiden door zijn eigen inschatting of de patiënt
zich aan de voorwaarden zal houden, zij het dat de rechter zo’n inschatting
alleen zal kunnen maken na een deugdelijke voorlichting door middel van documenten
en verklaringen. Bij het beantwoorden van de vraag of redelijkerwijs is aan
te nemen dat de betrokkene zich aan de voorwaarden zal houden, kunnen verschillende
elementen een rol spelen, zoals ervaringen die in het verleden met deze patiënt
zijn opgedaan en het ziektebeeld van de betrokkene. Zo zullen patiënten
zonder ziekte-inzicht vaak zeggen een behandeling overbodig te vinden, maar
zich toch aan de voorwaarden houden.In verband met het vorenstaande wordt de regeling van de voorwaardelijke
machtiging op nog twee punten gewijzigd. Ten eerste vervalt het strikte vereiste
van instemming van de patiënt met de totstandkoming van het behandelingsplan.
Cruciaal is immers of er voldoende vertrouwen bestaat dat betrokkene zich
zal houden aan het behandelingsplan en niet of hij met – alle facetten
van – het behandelingsplan als zodanig (uitdrukkelijk) instemt. In het
advies van GGZ Nederland, de KNMG en de NVvP is ervoor gepleit de eis van
instemming wél te handhaven voor bepaalde categorieën van patiënten,
zoals patiënten die lijden aan anorexia nervosa en verslaafde psychiatrische
patiënten, en daartoe expliciet in de wet te vermelden dat zo mogelijk
instemming wordt verkregen met het behandelingsplan. Ook wij achten instemming
van groot belang. Teneinde te bevorderen dat serieus wordt geprobeerd instemming
te bereiken – dwang moet immers altijd pas als laatste middel worden
ingezet – hebben wij de wetsbepaling zodanig opgezet dat indien in het
overleg geen instemming kan worden bereikt, de redenen daarvoor in het behandelingsplan dienen te worden vermeld. Dit maakt dat toetsbaar
is – in het bijzonder voor de rechter die belast is met het al dan niet
verlenen van de voorwaardelijke machtiging – welke inspanningen de behandelaar
zich heeft getroost om instemming te verkrijgen. Die inspanningsverplichting
vloeit reeds voort uit de eis van goed hulpverlenerschap en het bieden van
verantwoorde zorg.Mocht het in het belang van de behandeling nodig zijn dat de patiënt
uitdrukkelijk instemt – dit naar aanleiding van de opmerking van GGZ
Nederland, de KNMG en de NVvP – dan moet de behandelaar afwegen of bij
het ontbreken daarvan de voorwaardelijke machtiging wel het juiste instrument
is.Voor de goede orde merken wij op dat voor een wijziging van het behandelingsplan
nadat de machtiging is verleend, het instemmingsvereiste blijft gelden. Het
behandelingsplan is dan inmiddels immers door de rechter getoetst en het is
dan niet meer aan één van beide partijen om daarin eenzijdig
een wijziging aan te brengen. Hiermee komen wij ook tegemoet aan de bezwaren
geuit door de Stichting PVP en de NVvR.Ten tweede wordt een wijziging aangebracht in de procedure die van toepassing
is als betrokkene alsnog dient te worden opgenomen. Indien blijkt dat het
gevaar, dat grond vormde voor de voorwaardelijke machtiging, niet langer kan
worden afgewend door de naleving van de voorwaarden of indien de patiënt
de gestelde voorwaarden niet (langer) naleeft, moet c.q. kan de geneesheer-directeur
op grond artikel 14d, eerste lid, beslissen dat betrokkene alsnog wordt opgenomen.
Thans is nog voorgeschreven dat in een dergelijk geval de patiënt eerst
moet worden onderzocht door de geneesheer-directeur zelf of door een psychiater
die niet bij de behandeling betrokken was. Aanvankelijk waren wij voornemens
slechts in deze laatste eis een vereenvoudiging aan te brengen, in die zin
dat het onderzoek ook zou mogen worden gedaan door een psychiater die op enig
moment bij de behandeling betrokken was geweest, zolang het maar niet de voor
de behandeling verantwoordelijke behandelaar zou zijn. De adviezen van de
Raad voor de Rechtspraak, de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, het
Openbaar Ministerie, de Nederlandse Orde van Advocaten, GGZ Nederland, de
KNMG en de NVvP hebben ons er evenwel van overtuigd dat deze vereenvoudiging
onvoldoende is voor een in de praktijk werkbare toepassing van het instrument
van de voorwaardelijke machtiging.De patiënten over wie het hier gaat, verkeren in een situatie die
in hoge mate vergelijkbaar is met die van patiënten die met ontslag onder
voorwaarden buiten de inrichting verblijven. In beide gevallen gaat het immers
om patiënten die opgenomen zouden moeten worden, respectievelijk blijven,
als zij zich onttrekken aan de behandeling of andere voorwaarden niet naleven,
omdat hun stoornis hen anders gevaar doet veroorzaken. In verband hiermee
is in het wetsvoorstel zowel voor de opneming in geval van een voorwaardelijke
machtiging als voor opneming in geval van een ontslag onder voorwaarden een
identieke regeling opgenomen. Deze regeling sluit aan bij de regeling van
artikel 46, die thans geldt voor het opnemen van een patiënt die met
ontslag onder voorwaarden buiten het psychiatrisch ziekenhuis verblijft, zij
het dat de procedure enigszins is aangepast. Dit houdt in dat de beslissing
tot opneming wordt genomen door de geneesheer-directeur die zich voorafgaand
aan de opneming op de hoogte moet stellen van de actuele, geestelijke gezondheidstoestand
van de patiënt. Het is aan de geneesheer-directeur om te bepalen hoe
hij invulling geeft aan deze verplichting. Hij kan daartoe overleg plegen
met de behandelaar, maar hij kan ook de patiënt zelf onderzoeken of hem
laten onderzoeken. In geval van opneming na ontslag onder voorwaarden kan
hij ook overleg plegen met de toezichthoudende instelling of persoon die hem
onder andere hulp en steun biedt bij de naleving van de voorwaarden.
De eis strekt ertoe dat de geneesheer-directeur goed geïnformeerd en
derhalve verantwoord zijn beslissing kan nemen. Daarmee voldoet de regeling
aan de uit artikel 5, eerste lid, onderdeel e, van het EVRM voortvloeiende
eis dat de beslissing om iemand zijn vrijheid te benemen wegens een geestesstoornis
ten minste gebaseerd is op een actueel medisch-deskundig oordeel. Uiteraard
moet de rechtsbescherming van de patiënt goed geregeld zijn. Zeker voor
patiënten die opgenomen moeten worden wanneer zij ondanks het naleven
van de voorwaarden een gevaar vormen, is van belang dat de beslissing tot
opneming door de rechter kan worden getoetst. Immers, anders dan bij opneming
wegens het niet naleven van de voorwaarden, is de noodzaak tot opneming in
dat geval nog niet direct door de rechter vastgesteld.In de bedoelde rechtsbescherming wordt thans reeds voorzien door artikel
14e, dat bepaalt dat de beslissing van de geneesheer-directeur tot opneming
aan de rechter kan worden voorgelegd. Dit artikel is van overeenkomstige toepassing
als het gaat om een beslissing tot opneming bij ontslag onder voorwaarden,
zodat ook de rechtsbescherming voor patiënten in beide gevallen op eensluidende
wijze is geregeld.Als gedwongen opneming van een patiënt met een voorwaardelijke machtiging
plaatsvindt, wordt de voorwaardelijke machtiging omgezet – geconverteerd –
in een voorlopige machtiging. Op het moment dat deze dwangopneming beëindigd
kan worden omdat het gevaar is geweken, kan gebruik worden gemaakt van ontslag
onder voorwaarden.Van verschillende zijden – door de NVvR en door GGZ Nederland, de
KNMG en de NVvP gezamenlijk – is ervoor gepleit in die situatie de voorwaardelijke
machtiging te laten «herleven» en niet te werken met ontslag onder
voorwaarden.Wij menen dat zo’n systematiek, waarbij van rechtswege de voorwaardelijke
machtiging zou herleven nadat de dwangopneming beëindigd wordt, in ieder
geval niet juist zou zijn in de gevallen waarin tot dwangopneming was besloten
omdat het gevaar nu juist niet langer kon worden afgewend door de naleving
van de voorwaarden (de situatie beschreven in de eerste volzin van artikel
14d, eerste lid); in die situatie stond immers vast dat diezelfde voorwaarden
nu juist niet adequaat waren. Daarom zal in een dergelijk geval het voorwaardelijk
ontslag de aangewezen methode zijn, waarbij die voorwaarden worden gesteld
die in die nieuwe situatie passend zijn. Maar ook in de situatie waarin de
dwangopneming plaatsvond omdat de patiënt zich niet hield aan de gestelde
voorwaarden, is het onwenselijk dat de «oude» voorwaarden van
rechtswege herleven. In dat geval zal immers moeten worden nagegaan om welke
reden de patiënt de voorwaarden niet naleefde. Gaat het om een incident
of betekent dit dat niet langer mag worden aangenomen dat de patiënt
zich wél aan de voorwaarden zal houden? Bij een van rechtswege herleving
van de oude voorwaardelijke machtiging zou deze toets niet hoeven plaats te
vinden. Daarom geven wij er de voorkeur aan dat ook in zo’n geval ontslag
onder voorwaarden wordt verleend. Dat neemt niet weg dat in een aantal gevallen
volstaan zal blijken te kunnen worden met een wederom van toepassing verklaring
van de oude voorwaarden. Wij menen dat hiermee een praktische oplossing kan
worden bereikt in de gevallen die daarvoor in aanmerking komen.Wij tekenen daarbij aan dat met aanvaarding van dit wetsvoorstel de procedures
van opneming bij een voorwaardelijke machtiging en bij ontslag onder voorwaarden
gelijk zullen zijn. Voor de mogelijkheden een patiënt na voorwaardelijk
ontslag weer op te nemen, maakt het geen verschil meer of hij buiten de inrichting
verblijft op basis van voorwaarden die aan het ontslag zijn verbonden of op
basis van een voorwaardelijke machtiging.Overigens is van de gelegenheid gebruik gemaakt een onduidelijkheid in
de regeling van de voorwaardelijke machtiging weg te nemen. Het betreft de
duur van een opneming op basis van een nieuwe (dat wil zeggen een «voortgezette»)
voorwaardelijke machtiging. De voorgestelde wijziging houdt in dat thans met
zoveel woorden wordt bepaald dat deze opneming niet langer kan duren dan zes
maanden, te weten de maximale duur van een voorlopige machtiging. Immers,
de voorwaardelijke machtiging geldt van de beslissing van de geneesheer-directeur
af als voorlopige machtiging, welke een maximale duur heeft van zes maanden.3. De uitbreiding van de mogelijkheden voor dwangbehandelingZoals in het kabinetsstandpunt bij de tweede evaluatie van de Wet Bopz
al werd aangegeven, wordt in het algemeen breed het gevoelen gedeeld dat de
mogelijkheden van de toepassing van (intramurale) dwangbehandeling voor psychiatrische
patiënten dringend zouden moeten worden uitgebreid. Daarbij dient vanzelfsprekend
rekening te worden gehouden met de grenzen die worden gesteld door het Europees
verdrag voor de rechten van de mens (EVRM) en door de Grondwet. Artikel 8
van het EVRM bepaalt dat geen inmenging is toegestaan in de uitoefening van
het recht op respect voor iemands privé-leven dan voor zover bij de
wet is voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk is in het
belang van – in dit geval – het voorkómen van wanordelijkheden
en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of voor de bescherming
van de rechten en vrijheden van anderen. Ook artikel 3 van het EVRM, dat een
verbod inhoudt van een onmenselijke of vernederende – laat staan folterende –
behandeling, is in dit verband van belang. Artikel 11 van de Grondwet bepaalt
dat ieder recht heeft op onaantastbaarheid van zijn lichaam, behoudens bij
of krachtens de wet te stellen beperkingen. De wet dient derhalve aan te geven
in welke gevallen een opgenomen persoon tegen zijn wil mag worden behandeld.Steeds zal duidelijk moeten zijn, welk doel de dwangbehandeling dient.
Volgens de huidige regeling is dwangbehandeling slechts mogelijk «voor
zover dit volstrekt noodzakelijk is om gevaar voor de patiënt of anderen,
voortvloeiend uit de stoornis van de geestvermogens, af te wenden» (artikel
38, vijfde lid, derde volzin). De ratio van deze regeling is dat dwangbehandeling
alleen mogelijk moest zijn ter afwending van (acuut) gevaar binnen de inrichting.
Daarnaast kent de Wet Bopz in artikel 39 de mogelijkheid om – voor situaties
waarin het behandelingsplan niet voorziet – middelen en maatregelen
toe te passen «ter overbrugging van tijdelijke noodsituaties welke door
de patiënt in het ziekenhuis als gevolg van de stoornis van de geestvermogens
worden veroorzaakt».Hiermee is aangegeven dat dwangbehandeling thans alleen mogelijk is als
er een (onmiddellijk dreigend) gevaar binnen de inrichting is. Dit betekent
dat mensen, als zij zich tegen een behandeling verzetten, onbehandeld blijven
ook als met een interventie hun toestand sterk kan verbeteren en daarmee het
gevaar dat de geestesstoornis de betrokkene doet veroorzaken, kan worden weggenomen.
Dit achten wij een ongewenste situatie. Aan de andere kant moet worden vermeden
dat de duidelijke wens van de patiënt om niet behandeld te worden zonder
meer terzijde kan worden geschoven. Het is, kortom, niet de bedoeling en overigens
ook niet aanvaardbaar, dat ten aanzien van de behandeling zou worden teruggekeerd
tot het zogenaamde bestwilcriterium. De wetgever dient derhalve te bepalen
in welke gevallen een behandeling tegen de wil van de patiënt aanvaardbaar
is in het licht van het EVRM en de Grondwet.Alvorens wij ingaan op de voorgestelde uitbreiding benadrukken wij dat
het de eerste opdracht is van een behandelaar om alles te doen wat mogelijk
is om een patiënt vrijwillig te behandelen. Dwangbehandeling moet een
uiterste middel zijn, dat alleen wordt ingezet als een patiënt niet op
een andere manier kan worden geholpen. Dwangbehandeling, bijvoorbeeld in de
vorm van dwangmedicatie of separeren, is voor een patiënt erg ingrijpend.
Bovendien kan dwangbehandeling de behandelrelatie ernstig belasten, terwijl
een goede behandelrelatie uitermate belangrijk is de effecten van een behandeling
op langere termijn.Kortom, waar dit mogelijk is, dient overeenstemming te worden bereikt
met de patiënt over de behandeling en moet er vervolgens alles aan worden
gedaan dat de overeengekomen behandeling ook daadwerkelijk met instemming
van de patiënt kan worden uitgevoerd.Dat dwang in veel situaties kan worden voorkomen, blijkt onder meer uit
het project «Dwang en drang in de psychiatrie».1De Kwaliteitswet zorginstellingen verplicht de psychiatrische ziekenhuizen
tot het bieden van verantwoorde zorg. Soms zal daarvoor dwang moeten worden
toegepast, maar alleen als het niet anders kan. De grondslag voor het mogen
toepassen van dwang ligt echter niet in de Kwaliteitswet zorginstellingen,
maar in de Wet Bopz. De op grond van de Kwaliteitswet geldende opdracht tot
het bieden van verantwoorde zorg, brengt mee dat ziekenhuizen een beleid voeren,
gericht op het zo veel mogelijk voorkomen van dwang. Hoezeer ook het beleid
van de ziekenhuizen gericht moge zijn op het voorkomen van de toepassing van
dwang, toch zullen er zich altijd situaties voordoen waarin alleen dwang een
oplossing biedt. De huidige wet, met inbegrip van de daaraan in de jurisprudentie
gegeven uitleg, laat behandeling tegen de wil van de patiënt slechts
toe indien de behandeling volstrekt noodzakelijk is om gevaar voor de patiënt
of anderen binnen de inrichting af te wenden. Dat betekent dat er situaties
kunnen ontstaan waarin de patiënt door het ontbreken van de mogelijkheid
hem te behandelen, onverantwoord lang gedwongen opgenomen moet blijven. Daarom
willen wij het mogelijk maken dat in een dergelijke situatie dwangbehandeling
kan worden toegepast.De uitbreiding van de mogelijkheden van het toepassen van dwangbehandeling
houdt het volgende in. Voorop staat dat de mogelijkheid van dwangbehandeling
zoals deze thans op grond van artikel 38, vijfde lid, derde volzin, bestaat,
in stand dient te blijven. Het gaat dan om gevallen waarin dwangbehandeling
volstrekt noodzakelijk is om gevaar (binnen de inrichting) af te wenden.Daarnaast achten wij dwangbehandeling – voor zover in overeenstemming
met het behandelingsplan – aanvaardbaar, als voldoende vaststaat dat
zonder die behandeling de betrokken patiënt onaanvaardbaar lang opgenomen
moet blijven omdat het gevaar dat de stoornis de patiënt doet veroorzaken
niet wordt weggenomen. In de tekst van de voorgestelde wetsbepaling is dit
tot uitdrukking gebracht in het criterium dat «aannemelijk» moet
zijn dat zonder die behandeling het gevaar dat uit de stoornis voortvloeit,
niet binnen een redelijke termijn kan worden weggenomen. Daarmee is aangegeven
in welke gevallen tot dwangbehandeling mag worden overgegaan. Welke behandeling
tegen de wil van de patiënt of diens vertegenwoordiger mag worden toegepast,
is eveneens geregeld, namelijk die waarin het behandelingsplan voorziet. Het
behandelingsplan is er immers op gericht de toestand van de patiënt zodanig
te verbeteren dat hij het ziekenhuis kan verlaten omdat het gevaar wordt weggenomen.
Bij de thans voorgestelde vorm van dwangbehandeling gaat het dus altijd om
een behandeling die er op gericht is de patiënt binnen een redelijke
termijn uit het ziekenhuis te kunnen ontslaan.Voordat tot dwangbehandeling kan worden overgegaan moet het – het
is al eerder aangegeven – in casu aannemelijk zijn dat zonder toepassing van dwang het gevaar niet binnen een redelijke termijn kan worden
weggenomen. Het is heel goed mogelijk dat slechts een eerste medicatie onder
dwang hoeft te worden toegediend, waarna de betrokkene verder wél bereid
is om het behandelingsplan te volgen, zodat de dwangtoepassing van zeer korte
duur kan zijn. Vanzelfsprekend gelden bij dwangbehandeling de uitgangspunten
van proportionaliteit, subsidiariteit en doelmatigheid, dat wil zeggen dat
moet worden volstaan met de minst ingrijpende vorm, die niet langer dan nodig
wordt toegepast, en die effectief moet zijn in de gegeven omstandigheden.Wij menen dat de voorgestelde regeling in overeenstemming is met het EVRM.
Zoals hiervoor al is opgemerkt zijn de artikelen 3 en 8 van het EVRM relevant.Artikel 8 van het EVRM beschermt burgers tegen ongerechtvaardigde inbreuken
op hun privé-leven. Dwangbehandeling vormt in beginsel een inbreuk
op het privé-leven. Ingevolge het tweede lid van artikel 8, zijn inbreuken
op het in dit artikel neergelegde recht slechts gerechtvaardigd als zij een
wettelijke grondslag hebben en noodzakelijk zijn, bijvoorbeeld voor de bescherming
van de gezondheid van betrokkene.De voorgestelde uitbreiding van de mogelijkheid om dwangbehandeling toe
te passen is noodzakelijk ter bescherming van de gezondheid van bepaalde tegen
hun wil opgenomen patiënten, aangezien daarmee kan worden bereikt dat
de duur van de onvrijwillige opneming bekort kan worden. Het in het wetsvoorstel
opgenomen criterium sluit hierop naadloos aan, door te bepalen dat zo’n
behandeling mag plaatsvinden voor zover aannemelijk is dat zonder die behandeling
het gevaar dat betrokkene door een stoornis van de geestvermogens doet veroorzaken,
niet binnen een redelijke termijn kan worden weggenomen.Bij dwangbehandeling gaat het altijd om de toepassing van (een deel) van
het voor de patiënt vastgestelde behandelingsplan. Een behandelingsplan
is ingevolge artikel 38a, eerste lid, gericht op het zodanig wegnemen van
het gevaar dat ontslag binnen redelijke termijn mogelijk wordt. Van de toepassing
van het behandelingsplan mag dan ook worden verwacht dat daarmee de gedwongen
opneming aanmerkelijk sneller kan worden beëindigd dan zonder die toepassing
het geval zou zijn.Uit het vorenstaande moge blijken dat het voorgestelde criterium niet
in strijd is met artikel 8 van het EVRM. Wordt het voorgestelde criterium
juist toegepast, dan zal bovendien geen sprake zijn van foltering, noch van
een onmenselijke of vernederende behandeling in de zin van artikel 3 van het
EVRM. Bij een juiste toepassing is namelijk sprake van een behandeling die –
gezien haar oogmerk – therapeutisch noodzakelijk is in het licht van
het hiervoor overwogene. Van een juiste toepassing is sprake als het wettelijke
criterium wordt toegepast met inachtneming van de beginselen van subsidiariteit,
proportionaliteit en doelmatigheid. In de artikelsgewijze toelichting wordt
nader op deze criteria ingegaan. Ons rechtsstelsel voorziet in de mogelijkheid
van toetsing aan deze criteria door de in de wet opgenomen klachtenregeling
en de toegang tot de rechter, hetgeen van belang is in het kader van artikel
18 van het EVRM.Anders dan de NVvR menen wij dat de klachtenregeling voldoet aan de eisen
die de Grondwet en het EVRM op het punt van rechtsbescherming stellen. Op
elk moment kan immers over een beslissing worden geklaagd bij een onafhankelijke
commissie, die bevoegd is de bestreden beslissing te schorsen. Dit garandeert
in ieder geval een eerste, snelle beoordeling van de klacht. De commissie
kan een bindende uitspraak doen die door de patiënt aan de onafhankelijke
rechter kan worden voorgelegd en uiteindelijk zelfs – na inwerkingtreding
van de Wet van 17 november 2005 tot wijziging van de Wet
bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen en enige andere wetten
in verband met de aanpassing van de in deze wet opgenomen klachtregeling (Stb.
617) – kan worden voorgelegd aan de Hoge Raad.In de artikelsgewijze toelichting wordt nader ingegaan op enkele elementen
van de nieuwe bepaling.4. Administratieve lastenDe administratieve lasten van het wetsvoorstel zijn ter toetsing voorgelegd
aan het Adviescollege Toetsing Administratieve Lasten (Actal).Het College heeft vastgesteld dat dit wetsvoorstel een bijdrage levert
aan de kabinetsdoelstelling om de administratieve lasten voor het bedrijfsleven
met 25% te verlagen.Gegeven de beperkte omvang van de gevolgen voor de administratieve lasten
van de wijziging heeft het College besloten geen advies uit te brengen over
het wetsvoorstel.4.a. Voorwaardelijke machtigingAlhoewel de administratieve lasten voor het bedrijfsleven als gevolg van
de voorwaardelijke machtiging in de huidige situatie niet zijn gemeten, kan
gesteld worden dat het wetsvoorstel een lichte vermindering van administratieve
lasten oplevert.In het wetsvoorstel voor de voorwaardelijke machtiging worden de procedures
om iemand met een voorwaardelijke machtiging op te nemen namelijk sterk vereenvoudigd:
volstaan kan worden met de procedure zoals die geldt voor het ontslag onder
voorwaarden. Bij opname van een patiënt hoeft deze niet meer in de gelegenheid
te worden gesteld te worden gehoord en hoeft er geen onderzoek meer door een
onafhankelijk psychiater plaats te vinden. Ook aan de huidige praktijk waarbij
een schriftelijke verklaring van de instemming van de patiënt door de
behandelaar werd gevraagd – iets waartoe de wet niet verplicht –
zal een einde komen.Wat mogelijk ook een besparing zal opleveren, maar wat op dit moment nog
niet te becijferen valt, is dat er meer gedwongen opnames voorkomen zullen
worden. Voorheen, wanneer er geen voorwaardelijke machtiging kon worden afgegeven
omdat de patiënt geen uitdrukkelijke toestemming gaf, leidde dit vaak
tot gedwongen opname. En dat brengt extra administratieve lasten en kosten
met zich mee.4.b. DwangbehandelingDe administratieve lasten voor dwangbehandeling zijn opgenomen in de nulmeting
bedrijven uit 2002. De wijzigingen hierin als gevolg van het wetsvoorstel
zijn nihil.In het voorstel voor de uitbreiding van mogelijkheden tot dwangbehandeling
zijn dezelfde administratieve «eisen» opgenomen die thans gelden
als tot dwangbehandeling wordt overgegaan.Op dit moment is niet in te schatten hoeveel patiënten als gevolg
van de wetswijziging in aanmerking zullen komen voor de uitbreiding van de
mogelijkheden van het toepassen van dwangbehandeling. Aan Actal is daarom
toegezegd dat een jaar na inwerkingtreding wordt bekeken of het aantal dwangbehandelingen
ten gevolge van het wetsvoorstel is toegenomen en zo ja, tot hoeveel nieuwe
behandelingen dit heeft geleid. De eventuele toename van de administratieve
lasten hierdoor worden op dat moment alsnog in beeld gebracht.De administratieve lasten voor burgers worden eind van dit jaar in beeld
gebracht voor de gehele Wet Bopz. De verwachting is dat het wetsvoorstel leidt
tot een lichte vermindering van de administratieve lasten voor de burger.5. Artikelsgewijze toelichtingOnderdeel AArtikel 14a wordt op twee punten inhoudelijk gewijzigd; daarnaast wordt
het artikel wetstechnisch aangepast aan het voorgestelde artikel 38a.De huidige wet bepaalt in artikel 14a, vijfde lid, dat een voorwaardelijke
machtiging alleen kan worden verleend als er een behandelingsplan wordt overgelegd
dat met instemming van de betrokkene is opgesteld. In het eerste lid van onderdeel
A, wordt voorgesteld het instemmingsvereiste te vervangen door de eis om met
de patiënt overleg te plegen over het behandelingsplan. De aanleiding
hiertoe is uiteengezet in paragraaf 2.2 van deze toelichting.Instemming van de patiënt met het behandelingsplan is weliswaar zeer
wenselijk, maar niet strikt noodzakelijk. Gezien die wenselijkheid zal de
behandelaar zich alle inspanningen moeten getroosten om te komen tot een behandelingsplan
waarmee de betrokkene instemt. Deze inspanningsverplichting is niet neergelegd
in het voorgestelde artikel 14a, vijfde lid. Zij vloeit reeds voort uit de
eis dat de behandelaar als een goed hulpverlener dient te handelen en uit
de voor de instelling geldende eis dat verantwoorde zorg moet worden geleverd.
Als echter het bereiken van instemming niet mogelijk is – bijvoorbeeld
ten gevolge van het ontbreken van voldoende ziekte-inzicht – mag dit
het verlenen van een voorwaardelijke machtiging niet belemmeren. Dat zou immers
leiden tot de gedwongen opneming die de voorwaardelijke machtiging nu juist
probeert te voorkomen.Uiteraard moet men er wel van uit kunnen gaan dat de patiënt feitelijk
meewerkt aan de benodigde behandeling, maar instemming met het behandelingsplan
is daarvoor niet noodzakelijk. Voldoende is dat redelijkerwijs is aan te nemen
dat de patiënt het behandelingsplan zal naleven.Als de patiënt niet (expliciet) met het behandelingsplan instemt,
zal de behandelaar daarmee bij het opstellen van het behandelingsplan rekening
moeten houden. Kan hij geen behandelingsplan opstellen waarvan redelijkerwijs
mag worden aangenomen dat de patiënt zich eraan zal houden, dan is de
voorwaardelijke machtiging geen geschikt instrument. In die situaties is een
voorlopige machtiging aan de orde.Voor het vijfde lid wordt een nieuwe tweede volzin voorgesteld, die aan
de rechter de informatie verschaft die nodig is om te toetsen of van de patiënt
verwacht kan worden dat hij zich overeenkomstig het behandelingsplan zal laten
behandelen (achtste lid). Daarvan mag worden uitgegaan als hij met het behandelingsplan
instemt. Is daarvan geen sprake, dan zal de behandelaar moeten aangeven waarom
hij verwacht dat de patiënt zich desondanks zal laten behandelen. De
formulering is zodanig gekozen dat het bereiken van overeenstemming het uitgangspunt
is. Daarmee komen wij tegemoet aan de opmerkingen die de Stichting Pandora
en de LPR op dit punt maakten.In het huidige vijfde lid van artikel 14a wordt het huidige artikel 38,
tweede lid, eerste volzin, en derde lid, van overeenkomstige toepassing verklaard.
Die materie wordt in de nieuwe artikelindeling geregeld in artikel 38a, tweede
en vijfde lid. De verwijzing in artikel 14a, vijfde lid, wordt daaraan aangepast.De belangrijkste wijziging van artikel 14a betreft het achtste lid. Daarin
is nu nog bepaald dat de rechter slechts een voorwaardelijke machtiging kan
afgeven indien de betrokkene zich bereid heeft verklaard tot naleving van de voorwaarden. Het gaat om het zich onder behandeling
stellen overeenkomstig het behandelingsplan (zesde lid) en het naleven van
eventuele voorwaarden betreffende het gedrag (zevende lid). Daaraan wordt
nu toegevoegd de modaliteit waarin een zodanige bereidverklaring ontbreekt,
maar waarin desondanks redelijkerwijs is aan te nemen dat betrokkene de voorwaarden
wél zal naleven. Met deze formulering volgen wij het advies van de
NVvR op dit punt. Met de voorgestelde wijziging wordt ook voorzien in de situatie
waarin iemand bijvoorbeeld niet volledig in staat is de reikwijdte te overzien
van de voorwaarden, van de gevolgen daarvan en van die van het eventueel niet
naleven van de voorwaarden. Het kan zelfs gaan om situaties waarin betrokkene
uitdrukkelijk aangeeft niét in te stemmen met het behandelingsplan,
maar niettemin – gelet op de in het dossier voorhanden informatie en
inlichtingen van bijvoorbeeld de behandelaar, andere geraadpleegde deskundigen
en familieleden – redelijkerwijs aangenomen kan worden dat betrokkene
de voorwaarden wél zal naleven. Van belang is of uiteindelijk de rechter
van oordeel is dat redelijkerwijs – dat wil zeggen in zekere mate objectiveerbaar –
kan worden aangenomen dat betrokkene de voorwaarden zal naleven, eventueel
in weerwil van hetgeen deze daadwerkelijk uit. Voor deze oordeelsvorming is
onontbeerlijk dat de rechter beschikt over de informatie bedoeld in artikel
14a, vijfde lid. Daarbij zal ook moeten blijken dat en waarom het in het onderhavige
geval niet nodig is dat de betrokkene zich bereid verklaart tot het naleven
van de voorwaarden. Zoals in het algemeen deel van deze toelichting is uiteengezet,
geldt hier – in de woorden van de advocaat-generaal bij de Hoge Raad –
het adagium «the proof of the pudding is in the eating». Als ook
met de voorwaarden het gevaar niet voldoende kan worden afgewend of indien
de voorwaarden niet of niet volledig worden nageleefd, moet, onderscheidenlijk
kan dat leiden tot het alsnog opnemen van de patiënt.Onderdeel BDe voorgestelde wijziging maakt duidelijk dat het in artikel 14b, eerste
lid, gaat om een wijziging van het behandelingsplan nadat de voorwaardelijke
machtiging is verleend. Zoals in het algemeen deel van de toelichting is gesteld,
behoeft een wijziging in die fase altijd de instemming van de patiënt.Onderdeel CIn het voorgestelde artikel 14d, eerste lid, wordt aan de geneesheer-directeur
de bevoegdheid gegeven om een patiënt die met een voorwaardelijke machtiging
buiten een ziekenhuis verblijft, op te nemen. De procedure die voorafgaat
aan de beslissing van de geneesheer-directeur tot opneming van de patiënt
is sterk vereenvoudigd. De opneming geschiedt op basis van een beslissing
van de geneesheer-directeur. Deze zal zich voorafgaand aan de opneming op
de hoogte moeten stellen van de geestelijke gezondheid van de patiënt
op dat moment. Op de opnemingsprocedure is al in het algemeen deel van deze
toelichting ingegaan.De voorgestelde wijziging sluit aan op de wens van een groot aantal organisaties
om de procedure voor het opnemen van een patiënt te vereenvoudigen. Wij
sluiten ten aanzien van deze opnemingsprocedure in het onderhavige wetsvoorstel
aan bij de procedure die geldt bij opneming van een patiënt die met ontslag
onder voorwaarden buiten de inrichting verblijft. Deze procedure is in de
praktijk goed werkbaar gebleken.Op de voorgestelde wijziging van de eerste volzin van artikel 14d, tweede
lid, is in het algemeen deel van deze toelichting reeds ingegaan.Onderdelen D en EDeze onderdelen bevatten aanpassingen die een gevolg zijn van de voorgestelde
artikelen 38a tot en met 38c.Onderdeel FDe nieuwe, regeling voor dwangbehandeling is uitsluitend bestemd voor
de sector psychiatrie; voor de psychogeriatrische patiënten en voor personen
met een verstandelijke handicap die zijn opgenomen in een verpleeginrichting
of zwakzinnigeninrichting wordt de bestaande regeling van artikel 38 vooralsnog
gehandhaafd. Dit wordt vastgelegd in het voorgestelde artikel 37b. Voor de
laatstbedoelde groepen patiënten wordt op dit moment gewerkt aan een
op hun situatie toegesneden regeling die, onder andere, ook dwangbehandeling
zal betreffen.Onderdeel GNu wij in het voorgestelde artikel 38a de reikwijdte van de regeling hebben
bepaald met een verwijzing naar artikel 37b, stellen wij voor artikel 38 hetzelfde
voor.Onderdeel HVoor de overzichtelijkheid worden na het huidige artikel 38 drie artikelen
ingevoegd die betrekking hebben op de dwangbehandeling van psychiatrische
patiënten die zijn opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis. Het voorgestelde
artikel 38a betreft de totstandkoming van het behandelingsplan, de daaraan
te stellen eisen, de aanduiding van degene die het behandelingsplan opstelt
en van degenen met wie daarover overleg moet worden gepleegd. Het voorgestelde
artikel 38b legt uitdrukkelijk als hoofdregel vast dat behandeling van een
patiënt alleen kan plaatsvinden op basis van een behandelingsplan en
voegt daaraan twee eisen toe: het overleg over het behandelingsplan heeft
geleid tot overeenstemming en de patiënt of zijn vertegenwoordiger verzet
zich niet tegen de daadwerkelijke behandeling. In artikel 38c wordt dan de
dwangbehandeling geregeld. Dat wil zeggen, de behandeling die kan plaatsvinden
als niet is voldaan aan één van de of aan beide eisen opgenomen
in de onderdelen b en c van artikel 38b. Maar ook daarbij blijft gelden, dat
behandeling slechts mogelijk is voor zover voorzien in het behandelingsplan.
Voor gevallen waarin het behandelingsplan niet voorziet, zal een beroep moeten
worden gedaan op de specifieke regeling van artikel 39 (middelen en maatregelen «ter
overbrugging van tijdelijke noodsituaties»), waarin geen wijziging wordt
aangebracht.Artikel 38aIn het eerste lid van dit voorgestelde artikel wordt een belangrijke wijziging
aangebracht in het karakter van het behandelingsplan. Volgens het huidige
artikel 38, derde lid, dient het behandelingsplan gericht te zijn op het verbeteren van de stoornis die de patiënt gevaar
doet veroorzaken. In de nieuwe formulering wordt rekening gehouden met de
mogelijkheid dat de stoornis zelf niet te verbeteren is, maar dat het gevaar dat een gevolg is van de stoornis het aangrijpingspunt
voor de behandeling moet zijn. Hierbij valt te denken aan een geval waarin
de stoornis zelf naar zijn aard niet te behandelen is, maar waarin wel een
therapie bestaat (bijvoorbeeld medicatie) die eraan kan bijdragen dat betrokkene
geen gevaar meer vormt voor zichzelf of anderen. Naar aanleiding
van het gezamenlijke advies van GGZ Nederland, NVvP en KNMG is de tekst van
het artikel bijgesteld, in die zin dat duidelijker dan voorheen wordt aangegeven
wat de reden kan zijn voor dwangbehandeling. Namelijk het wegnemen van het
gevaar dat de patiënt door zijn stoornis veroorzaakt, zodat verblijf
buiten de inrichting mogelijk is. De suggestie die van de tekst uitging –
dat de (dwang)behandeling uitsluitend gericht kon zijn op het gevaar dat de
directe aanleiding was voor de opneming – is met de nieuwe formulering
weggenomen.De Stichting Pandora maakte er bezwaar tegen dat gedwongen behandeling
alleen op het wegnemen van gevaar gericht zou kunnen zijn en niet tevens op
het verbeteren van de stoornis. Hierin hebben wij aanleiding gevonden het
wetsvoorstel aan te passen in die zin, dat in artikel 38a, eerste lid, wordt
vastgelegd dat het wegnemen van het gevaar door een verbetering van de stoornis
de eerste optie is. Pas als dat niet mogelijk is, kan het behandelingsplan
behandelingsmethoden bevatten die op een andere wijze het gevaar wegnemen.In het tweede lid wordt – in kortere bewoordingen – vastgelegd
wat thans is bepaald in artikel 38, derde lid, tweede en derde volzin.In het derde tot en met zesde lid worden de regels opgenomen over het
overleg dat moet worden gevoerd in het kader van de totstandkoming van het
behandelingsplan. Daarbij is ook door een onderverdeling in artikelleden het
verschillende karakter tot uitdrukking gebracht. Het derde lid betreft het
belangrijkste overleg: dat met de patiënt zelf. Het vierde lid betreft
het overleg dat met de vertegenwoordiger van de patiënt moet worden gepleegd
indien de patiënt zelf daartoe niet in staat is. Het vijfde lid betreft
het specifieke overleg dat vóór de opstelling van het behandelingsplan
moet plaatsvinden met de instelling of psychiater die de patiënt voor
zijn opneming behandelde of begeleidde.Anders dan in artikel 14a, wordt niet in dit artikel zelf geregeld dat
als een van de betrokken vormen van overleg niet tot overeenstemming heeft
geleid, de behandelaar dit in het patiëntendossier moet aantekenen. Artikel
56 bevat al een regeling daaromtrent met betrekking tot artikel 38. Door toevoeging
van artikel 38a, in artikel 56, eerste lid, onderdeel a, zal die regeling
ook gelden voor het behandelingsplan van artikel 38a. Dit betekent dat de
behandelaar in het behandelingsplan moet aantekenen welke behandelvoorstellen
hij heeft gedaan en waarom hij daarover geen overeenstemming met de patiënt
kon verkrijgen.De eis van artikel 38, vierde lid, dat van het niet bereiken van overeenstemming
mededeling moet worden gedaan aan de geneesheer-directeur, is in artikel 38a
niet opgenomen. Het niet bereiken van overeenstemming is – in juridische
zin – voornamelijk van belang in verband met dwangbehandeling. Daarom
wordt thans de eis gesteld dat de behandelaar een afschrift van zijn beslissing
tot toepassing van dwangbehandeling aan de geneesheer-directeur stuurt.Artikel 38bDit artikel legt onder a eerst uitdrukkelijk de hoofdregel vast die thans
impliciet besloten ligt in artikel 38, vijfde lid: behandeling van een patiënt
kan alleen plaatsvinden op basis van een behandelingsplan. Deze eis blijft
te allen tijde gelden, ook indien wordt besloten tot dwangbehandeling. Volledigheidshalve
merken wij op dat voor noodgevallen, niet voorzien in het behandelingsplan,
artikel 39 van de wet (de toepassing van middelen en maatregelen) bedoeld
is. Het voorgestelde artikel 38b, noemt verder de twee andere eisen die ook
thans gelden voor vrijwillige behandeling: het overleg over het behandelingsplan
heeft geleid tot overeenstemming én de patiënt of zijn vertegenwoordiger
verzet zich niet tegen de daadwerkelijke behandeling. Wij wijzen er –
wellicht ten overvloede – op dat het overleg met de huisarts
en de eerdere behandelaar, bedoeld in artikel 38, vijfde lid, informatief
van aard is en niet is gericht op het bereiken van overeenstemming over het
behandelingsplan. De verantwoordelijkheid voor de behandeling wordt immers
overgenomen door degene die binnen het ziekenhuis verantwoordelijk is voor
de behandeling van betrokkene.Artikel 38cDit artikel regelt voor een deel de materie die in artikel 38 is neergelegd
in het vijfde tot en met zevende lid. De nieuwe elementen worden hieronder
afzonderlijk toegelicht.Artikel 38c, eerste lid, onderdeel aZoals in paragraaf 2 van deze memorie van toelichting is uiteengezet,
voorziet deze nieuwe bepaling in de mogelijkheid van dwangbehandeling indien
aannemelijk is dat zonder die behandeling het gevaar dat betrokkene door een
stoornis van de geestvermogens doet veroorzaken, niet kan worden weggenomen
zodat betrokkene binnen een redelijke termijn buiten het ziekenhuis kan verblijven.
In deze bepaling zitten elementen die ruimte bieden voor een op de casus toegesneden
toepassing.Voordat tot dwangbehandeling mag worden overgegaan, moet er allereerst
een behandelingsplan zijn. In het behandelingsplan is de behandeling opgenomen
waarmee het gevaar dat de stoornis de patiënt doet veroorzaken, kan worden
weggenomen met als gevolg dat hij uit het ziekenhuis ontslagen kan worden.
Daarbij wordt ingevolge artikel 38a, eerste lid, zo mogelijk de geestesstoornis
als zodanig behandeld of, als dit niet mogelijk is, (alleen) het daaruit voortvloeiende
gevaar. Ten tweede moet vaststaan dat ofwel geen overeenstemming kon worden
bereikt over het behandelingsplan met de patiënt zelf of met zijn vertegenwoordiger,
ofwel dat (een van dezen) zich, ondanks de bestaande overeenstemming, tegen
de behandeling verzet. Ten derde moet aannemelijk worden gemaakt dat in casu
zonder toepassing van het behandelingsplan betrokkene niet binnen een redelijke
termijn buiten het ziekenhuis kan verblijven, zonder gevaar te veroorzaken
als gevolg van de stoornis. Ten slotte moet invulling worden gegeven aan het
begrip «redelijke termijn». De invulling daarvan is in eerste
instantie een zaak van diegenen die door hun opleiding en ervaring deskundig
zijn in de beoordeling van de desbetreffende stoornis, de daarvoor bestaande
behandelingsmodaliteiten en de risico’s indien niet tot behandeling
wordt overgegaan. Het gaat er in dit verband om dat aannemelijk moet worden
gemaakt dat de patiënt zonder de behandeling geen uitzicht heeft op beëindiging
van de gedwongen opneming of dat de gedwongen opneming aanmerkelijk langer
zal duren dan met de behandeling het geval zal zijn. Uiteindelijk is het aan
de rechter, bij een eventuele beoordeling van de rechtmatigheid van de dwangbehandeling,
al deze elementen te toetsen.Zoals eerder gemeld, kan het heel goed voorkomen dat slechts een eerste
medicatie onder dwang dient te worden toegediend, waarna de betrokkene verder
wél bereid is om het behandelingsplan te volgen, zodat de dwangtoepassing
van zeer korte duur kan zijn. Vanzelfsprekend geldt hierbij dat moet worden
volstaan met de minst ingrijpende behandeling, die effectief moet zijn in
de gegeven omstandigheden en die niet langer dan strikt noodzakelijk mag worden
toegepast (de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit).Het beginsel van subsidiariteit ligt besloten in het voorgestelde criterium
voor dwangbehandeling – namelijk dat zonder diebehandeling
het gevaar niet binnen een redelijke termijn kan worden weggenomen –
maakt duidelijk dat van dwang pas sprake mag zijn als er geen andere mogelijkheden
(meer) zijn. Dit brengt mee dat over het algemeen niet aanstonds tot dwangbehandeling mag worden overgegaan als er een reële kans
is dat betrokkene binnen afzienbare termijn bereid zal zijn om – bijvoorbeeld–
de voorgeschreven medicatie vrijwillig in te nemen. Als langs de weg van overreding
een min of meer gelijk resultaat kan worden bereikt, dient natuurlijk die
weg te worden bewandeld en niet de weg van dwang. Indien daarentegen bij het
ziektebeeld past, dat betrokkene voorlopig niet of zelfs nooit bereid zal
zijn om vrijwillig een bepaalde medicatie in te nemen, zal – indien
ook overigens is voldaan aan de gestelde voorwaarden – wel tot dwangbehandeling
op korte termijn mogen worden besloten. Het zal dan doorgaans geen zin hebben
om met behandeling te wachten. Daarbij speelt ook een rol, wat de risico’s
van afwachten zijn.Het beginsel van proportionaliteit ligt besloten in de eis dat onder dwang
het behandelingsplan en niet meer dan het behandelingsplan (dat er op gericht
is de patiënt zo ver te brengen dat hij het ziekenhuis weer kan verlaten)
mag worden uitgevoerd.Het beginsel van proportionaliteit is ook terug te vinden in het in de
wet neergelegde element van de redelijke termijn. Dit element brengt met zich
mee dat niet tot dwangbehandeling mag worden overgegaan als het doel daarvan
alleen is gelegen in enige verkorting van het verblijf van betrokkene in het
ziekenhuis. Wat in casu kan worden aangemerkt als een redelijke termijn, hangt
nauw samen met de aard van de aandoening, de mate waarin betrokkene of zijn
omgeving nadelige gevolgen ondervindt van de aandoening, de mogelijkheden
om met behandeling verbeteringen te bereiken en de termijn waarbinnen die
verbeteringen bereikbaar zijn.Teneinde de rechtmatigheid van de toepassing van dwangbehandeling te kunnen
laten toetsen, zal omtrent alle elementen die van belang zijn geweest voor
de beslissing om tot dwangbehandeling over te gaan, verantwoording moeten
worden afgelegd, dus ook over het element van de redelijke termijn. Wij verwijzen
naar de passage hierna, waarin wordt ingegaan op de mogelijkheden om hierin
tot enige vorm van consistentie binnen en tussen de diverse instellingen te
komen.Het criterium voor dwangbehandeling gaat niet zover dat aannemelijk moet
worden gemaakt dat de behandeling er daadwerkelijk toe
zal leiden dat het gevaar binnen redelijke termijn wordt weggenomen; waar
het om gaat is dat redelijkerwijs kan worden aangenomen dat daarvan zónder
behandeling in elk geval geen sprake zal zijn.
De bedoeling is uiteraard wel dat de toestand van de patiënt zodanig
verbetert, dat hij weer zonder gevaar in de samenleving kan functioneren,
en bij voorkeur zodanig dat het gevaar zich niet (snel) opnieuw zal voordoen.
Deze bedoeling is in het wetsvoorstel vastgelegd door te bepalen dat slechts
het behandelingsplan onder dwang kan worden uitgevoerd. Alleen een behandeling
die in het behandelingsplan is opgenomen, kan onder dwang worden toegepast.
Een behandelingsplan – wij merkten het reeds eerder op – moet
gericht zijn op het wegnemen van het gevaar dat de stoornis doet veroorzaken.
Dit kan door het verbeteren van de stoornis of – als dit niet mogelijk
is – door het anderszins wegnemen van het gevaar.Wij hechten eraan op te merken dat tegenover toepassing van dwang, van
de zijde van de behandelaar hoort te staan dat deze de betrokkene alle begeleiding
geeft die nodig is om het doel van de behandeling te bereiken. Dit kan zelfs
zijn beslag moeten krijgen na diens ontslag.In het advies van GGZ Nederland, de KNMG en de NVvP is ten behoeve van
de zorgvuldigheid bij het besluit om over te gaan tot dwangbehandeling, een
rol bepleit voor organen die per inrichting of – liever nog –
regionaal advies kunnen geven. Ook het AVVV sloot zich hierbij aan. Wij juichen
een dergelijk initiatief bijzonder toe, omdat de feitelijke invulling van de in het wetsvoorstel opgenomen – open – normen,
zoals wij hiervoor aangaven, inderdaad primair dient te geschieden door diegenen
die door hun opleiding en ervaring in het bijzonder deskundig zijn in de beoordeling
van het ziektebeeld, de behandelingsmodaliteiten en de risico’s van
het nalaten van behandeling. Het werken met open normen is – gezien
de veelheid van personen en situaties waarop de regeling betrekking heeft –
onvermijdelijk. Zonder open normen zou de regelgeving te omvangrijk worden,
omdat iedere denkbare casus beschreven zou moeten worden. De regelgeving zou
daardoor zeer ondoorzichtig en onwerkbaar worden. De voorgestelde organen
kunnen een belangrijke bijdrage geven aan het concretiseren van de open normen
in afzonderlijke gevallen. Door een dergelijke bundeling van kennis en ervaring
kan er mede voor worden gewaakt – de Stichting PVP wees daarop in haar
advies – dat door de opstapeling van open normen willekeur ontstaat.In het advies van de drie eerstgenoemde organisaties is de rol van zulke
commissies als adviserend aangeduid; in het advies van het AVVV wordt aan
die commissies daarentegen een besluitvormende taak toegedacht. Wij menen
dat zowel de instelling als de daadwerkelijke taak van zodanige commissies
geheel kan en moet worden overgelaten aan de instellingen en de beroepsbeoefenaren
zelf, en dat hierbij voor de wetgever geen rol is weggelegd, mede ter vermijding
van onnodige administratieve lasten bij de instellingen. Dat neemt niet weg
dat naar onze mening de instelling van adviescommissies de kwaliteit van de
besluitvorming zeker ten goede kan komen, ook omdat daarmee een grote mate
van zorgvuldigheid kan worden bereikt die voor de patiënten van groot
belang is, zeker gezien de voorgestelde uitbreiding van de mogelijkheden van
dwangbehandeling. Wij menen dat daarmee in ieder geval voor een deel tegemoet
kan worden gekomen aan de bezwaren die daaromtrent leven bij de patiëntenorganisaties.
Een dergelijke zorgvuldige besluitvorming kan klachten tegen de toepassing
van dwangbehandeling voorkomen.In het gezamenlijke advies van GGZ Nederland, de NVvP en KNMG, en in het
advies van de Stichting PVP wordt gevraagd naar de rol van het begrip wilsbekwaamheid
bij de beslissing tot het toepassen van dwangbehandeling. Hoewel het begrip
geen onderdeel uitmaakt van de wettelijke criteria voor dwangbehandeling,
kan het zeker een element zijn dat de behandelaar meeweegt bij het nemen van
de beslissing al of niet over te gaan tot dwangbehandeling. Van dwangbehandeling
kan in ieder geval niet worden afgezien op de grond dat een patiënt de
behandeling willens en wetens afwijst, terwijl behandeling nodig is om gevaar
voor anderen af te wenden.Artikel 38c, eerste lid, onderdeel bDe thans ook bestaande bevoegdheid tot toepassing van dwangbehandeling
blijft bestaan in onderdeel b. Alleen wordt aan de bepaling wel toegevoegd
dat het bij deze bevoegdheid moet gaan om het afwenden van gevaar binnen de inrichting. De bestaande bevoegdheid blijft
toegespitst op situaties waartoe de jurisprudentie deze bevoegdheid in de
loop der tijden ook heeft beperkt, namelijk het gevaar dat zich binnen de
inrichting voordoet. De nieuwe, ruimere bevoegdheid van onderdeel a richt
zich juist op het gevaar dat de patiënt door zijn stoornis buiten de
inrichting oplevert.Artikel 38c, tweede lidHet in artikel 38c, eerste lid, onderdeel a, gekozen criterium brengt
met zich mee dat er een moment moet worden ingebouwd waarop getoetst wordt
of de behandeling daadwerkelijk het beoogde effect heeft, te weten ontslag
uit de inrichting binnen redelijke termijn. In verband hiermee wordt
voorgesteld dat de toepassing van de nieuwe modaliteit van dwangbehandeling
aan een termijn wordt gebonden. De termijn moet in beginsel natuurlijk zo
kort mogelijk worden gesteld; uit een oogpunt van proportionaliteit, subsidiariteit én
doelmatigheid zal zo snel mogelijk moeten worden overgegaan tot vrijwillige
behandeling. Mede naar aanleiding van het gezamenlijke advies van GGZ Nederland,
de KNMG en de NVvP, wordt een maximumtermijn van drie maanden voorgesteld,
te rekenen vanaf de dag waarop de beslissing wordt genomen. Dit laatste is
nodig omdat het vanzelfsprekend niet aanvaard kan worden dat een beslissing
tot dwangbehandeling wordt genomen «voor het geval dat». Dat wil
zeggen dat de effectuering daarvan pas op een later moment plaatsvindt. Met
het oog op de zorgvuldigheid wordt bepaald dat de beslissing een schriftelijke
is, zodat de zorgvuldigheidseisen van de Algemene wet bestuursrecht van toepassing
zijn. De Nederlandse Orde van Advocaten heeft er in zijn advies voor gepleit
in het tweede lid te bepalen dat behandeling overeenkomstig het eerste lid
slechts plaatsvindt «wanneer de behandelaar zich ervan heeft vergewist
dat zich in redelijkheid voor deze behandeling geen alternatieven voordoen».
Als de achtergrond van dit pleidooi is, tot uitdrukking te brengen dat de
minst ingrijpende behandeling moet worden toegepast, kunnen wij die vanzelfsprekend
onderschrijven. Het criterium voor toepassing – voor zover aannemelijk
is dat zonder die behandeling het gevaar dat uit de stoornis voortvloeit,
niet binnen een redelijke termijn kan worden weggenomen – impliceert
al dat er geen alternatieven voor de dwangbehandeling meer zijn. Om die reden
nemen wij dit tekstvoorstel niet over. Wel willen wij graag nog eens vastleggen
dat de beslissing om tot dwangbehandeling over te gaan in algemene zin getoetst
dient te worden aan de algemene uitgangspunten van proportionaliteit, subsidiariteit
en effectiviteit.Artikel 38c, derde lidVoor gevallen waarin zelfs een termijn van drie maanden te kort blijkt
te zijn, moet dwangbehandeling ook na afloop van die periode mogelijk zijn.
Zo’n langdurige behandeling kan niet plaatsvinden uitsluitend op initiatief
van de behandelaar. Voorgesteld wordt daarom dat een – wederom: schriftelijke –
beslissing daartoe wordt genomen door de geneesheer-directeur. Dit geldt eveneens
voor een dwangbehandeling die niet aansluitend aan de eerste periode wordt
voortgezet, maar die na een onderbreking wordt aangevangen. Wij stellen voor
de geneesheer-directeur te laten beslissen als een volgende dwangbehandeling
binnen zes maanden plaatsvindt. Ook deze nieuwe beslissing zal natuurlijk
weer gemotiveerd moeten worden. Daarbij zal vanzelfsprekend moeten worden
ingegaan op de tot dan toe bereikte resultaten. Daarin kan aanleiding worden
gevonden voor een voortzetting van dezelfde behandeling of juist voor een
gewijzigde behandeling. Uiteraard moet hiertoe het behandelingsplan worden
aangepast. De verwachting is evenwel dat in de meeste gevallen dwangbehandeling
voor een langere termijn dan drie maanden niet nodig zal zijn en het dwangkarakter
van de behandeling beperkt kan blijven tot een korte periode, waarna de behandeling
vrijwillig kan worden voortgezet.In die – hopelijk sporadische – gevallen waarin de dwangbehandeling
voortgezet moet worden, moet steeds in het oog gehouden worden dat iedere
beslissing de toets aan de beginselen proportionaliteit, subsidiariteit en
doelmatigheid moet kunnen doorstaan. Dit brengt mee dat de motivering steeds
sterker en specifieker dient te zijn. Met standaardmotiveringen zal dan ook
niet kunnen worden volstaan. Dit brengt mee dat het aantal beslissingen van
de geneesheer-directeur beperkt zal zijn. Als een dwangbehandeling die al
geruime tijd voortduurt het doel van de behandeling, het ontslag van de patiënt,
niet heeft weten te bewerkstelligen, valt niet te verwachten
dat een behandelaar aannemelijk kan maken dat dit met behandeling wel het
geval zal zijn. Omdat de patiënten zeer verschillend zijn, valt niet
vooraf te voorspellen hoe vaak een nieuwe beslissing nodig en mogelijk zal
zijn. Daarom bevat het wetsvoorstel geen aanduiding van het aantal malen dat
dwangbehandeling mogelijk is. Gaarne memoreren wij hier de suggestie die is
gedaan in het advies van GGZ Nederland, de KNMG en de NVvP, inhoudende dat
voorafgaand aan de beslissingen een advies wordt uitgebracht door een commissie
per inrichting of – liever nog – regionaal als adviseur optreedt.
Wij onderschrijven de gedachte dat de rechtspositie van de patiënten
daarmee is gediend. Ook hier zien wij evenwel geen taak voor de wetgever.Artikel 38c, vierde tot en met zevende lidHet voorgestelde vierde lid komt inhoudelijk overeen met artikel 38, vijfde
lid, laatste volzin. In de voorgestelde leden 5, 6 en 7 wordt opgenomen wat
voor psychogeriatrische patiënten en personen met een verstandelijke
handicap geregeld blijft in artikel 38, zesde en zevende lid, met dien verstande
dat de kennisgevingsverplichting niet alleen geldt voor dwangbehandeling,
maar ook voor een nieuwe dwangbehandeling binnen zes maanden, zoals geregeld
in het derde lid.Onderdelen I tot en met K en MDeze onderdelen bevatten aanpassingen die een gevolg zijn van de voorgestelde
artikelen 38a tot en met 38c.Onderdeel LNaast een aanpassing in verband met de voorgestelde artikelen 38a tot
en met 38c, bevat dit onderdeel een aanpassing van de klachtregeling. De wet
voorziet er thans niet in dat het bestuur een afschrift krijgt van de beslissing
van de klachtencommissie, wat wel het geval is met de beslissing van de rechter.Het is van groot belang dat niet alleen de geneesheer-directeur, maar
ook het bestuur op de hoogte is van de beslissing van de commissie. Het is
immers het bestuur dat op grond van de Kwaliteitswet zorginstellingen ervoor
verantwoordelijk is dat verantwoorde zorg wordt verleend. Daar hoort bij dat
de continuïteit van de zorg is gewaarborgd, ook als een behandelaar door
een beslissing van de klachtencommissie of van de rechter in een situatie
geraakt waarin hij naar zijn oordeel in strijd met zijn eigen professionele
opvattingen zou moeten handelen. Het is dan uiteindelijk de verantwoordelijkheid
van het bestuur er voor te zorgen dat de behandeling van de patiënt hierdoor
niet in een impasse raakt.Wel is het de behandelaar die ingevolge het systeem van de wet als eerste
verantwoordelijk is voor de uitvoering van een beslissing op een klacht. Uitgangspunt
is dat de patiënt met hem een behandelrelatie heeft die hij als professional
kan voortzetten, zij het dat hij dit moet doen in lijn met de beslissing van
de commissie of de rechter. De ervaring leert dat behandelaars daarmee in
de praktijk weinig moeite hebben en daartoe ook goed in staat zijn. Dit neemt
niet weg dat er een vangnet moet zijn voor het geval de behandelaar er niet
in slaagt met alternatieven voor de gewraakte behandeling te komen. Dat vangnet
is er omdat de Kwaliteitswet zorginstellingen er toe dwingt dat een psychiatrisch
ziekenhuis een systeem heeft dat de continuïteit van de zorg ook in deze
situatie waarborgt.Met dit wijzigingsvoorstel wordt voldaan aan de bedoelingen van de motie
Hamel c.s. (Kamerstukken I 2005/06, 28 999, E). Uit het vorenstaande
blijkt immers dat de wetgeving de plicht op een ziekenhuis heeft gelegd ervoor
te zorgen dat de behandeling van een patiënt niet in gevaar komt
als sprake is van een beslissing waarmee een behandelaar volstrekt niet uit
de voeten meent te kunnen.Onderdeel NDe regeling van het voorwaardelijk ontslag moet op dezelfde wijze worden
verruimd als de regeling van de voorwaardelijke machtiging, teneinde te vermijden
dat een voorwaardelijke machtiging wél, maar een voorwaardelijk ontslag
niét verleend kan worden ten aanzien van een persoon die zich niet
nadrukkelijk bereid heeft verklaard tot naleving van de voorwaarden, maar
van wie wel redelijkerwijs kan worden aangenomen dat hij de voorwaarden zal
naleven.Onderdeel ODe voorgestelde aanvulling van artikel 46, eerste lid, verplicht de geneesheer-directeur
net zoals dit in artkel14d, eerste lid, het geval is bij opneming in geval
van een voorwaardelijke machtiging zich op de hoogte te stellen van de actuele,
geestelijke gezondheidstoestand van de patiënt. Daarmee wordt ook bij
opneming in geval van ontslag onder voorwaarden gewaarborgd dat is voldaan
aan de uit artikel 5 van het EVRM voortvloeiende eis van een deskundig en
op de actualiteit gebaseerd medisch oordeel.Onderdelen P tot en met TDeze onderdelen bevatten aanpassingen die een gevolg zijn van de voorgestelde
artikelen 38a tot en met 38c.Artikel IIGelet op de urgentie van in ieder geval de wijziging van de regeling van
de voorwaardelijke machtiging, is het wenselijk dat deze wetswijzigingen zo
spoedig mogelijk in werking treden. Eventueel kan een verschillend tijdstip
van inwerkingtreding worden vastgesteld.De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,J. F. HoogervorstDe Minister van Justitie,J. P. H. DonnerXNoot1Dwang en drang in de psychiatrie, Kwaliteit van vrijheidsbeperkende interventies,
Uitgeverij LEMMA BV, Utrecht 2005. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30492-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl