Actieprogramma Duurzame energie 1997-2000; Brief minister met het actieprogramma 'Duurzame energie in opmars'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25276, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

24-03-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25276 nr. 1

04-03-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamSAMENVATTING1. INLEIDING2. DUURZAME ENERGIE IN PERSPECTIEF 2.1. De noodzaak van duurzame energie2.2. Duurzame energie in internationaal perspectiefTabel 1: Binnenlands verbruik naar energiedrager in %
van het totaal (1994) 2.3. Duurzame energie in verscheidenheidFiguur 1: kostprijs van duurzame energie (stroomopties) Tabel 2: Mogelijke bijdragen per duurzame energiebron 2.4. Import van duurzame energie2.5. De ontwikkeling van duurzame energie na 20203. VERBETERING VAN DE PRIJS–PRESTATIEVERHOUDING 3.1. De prijs van duurzame energieTabel 3: Duurzame energie: productiekosten en kosten van
reservestelling (ct/kWh) 3.2. Onderzoek, ontwikkeling en demonstratieActiepunten4. STIMULERING VAN DE MARKTPENETRATIE 4.1. Algemeen4.2. Fiscale instrumentenRegulerende energiebelastingVAMILGroen beleggenEnergie-investeringsaftrekGroene BTWTabel 4: toepassing fiscale maatregelen op duurzame opties Effecten van de fiscale instrumentenTabel 5: Effecten van fiscale instrumenten anno 1997 Actiepunten4.3. Milieu Actie PlanActiepunten4.4. ExportinstrumentenTabel 6: Duurzame energie: omzet, marktomvang en werkgelegenheid PESPOS-energiebeleidORETMILIEVActiepunten4.5. Projectbureau Duurzame EnergieActiepunten4.6. Altener-programmaActiepunt4.7. Energie Prestatie NormActiepunten4.8. ElektriciteitswetActiepunten5. AANPAK VAN BESTUURLIJKE KNELPUNTEN 5.1. Algemeen5.2. Ruimtelijke inpassing van windenergie Stand van zakenEvaluatie en onderzoekBeleidsconclusiesActies5.3. Milieu-inpassing van biomassaRelatie met het afvalstoffenbeleidEmissie-eisenActiepunten milieu-inpassing biomassa5.4. Duurzame energie-inpassing in de gebouwde omgevingActies6. DUURZAME ENERGIE-OPTIES 6.1. Algemeen6.2. Windenergie Stand van zaken en perspectiefTabel 8: ontwikkeling windenergie Knelpunten en oplossingenActiepunten6.3. Fotovoltaïsche zonne-energie Stand van zaken en perspectiefTabel 9: ontwikkeling zon-pv Tabel 10: ontwikkeling wereld- en Nederlandse markt Knelpunten en oplossingenActiepunten6.4. Afval en biomassa Stand van zaken en perspectiefKnelpunten en oplossingenActiepunten6.5. Waterkracht Stand van zaken en perspectiefTabel 11: Gerealiseerde waterkrachtcentrales Tabel 12: Potentiële waterkrachtlocaties Knelpunten en oplossingen6.6. Thermische zonne-energie Stand van zaken en perspectiefTabel 13: Stand van zaken per 1-10-1996 Tabel 14: Doelstelling van thermische zonne-energie Knelpunten en oplossingenActiepunten6.7. Omgevingswarmte Stand van zaken en perspectiefTabel 15: Realisatie (1995) en verwacht potentieel van
warmtepompen (PJ) Knelpunten en oplossingenActiepunten6.8. Energie-opslag Stand van zaken en perspectiefKnelpunten en oplossingenActiepunten6.9. Aardwarmte Stand van zaken en perspectiefBIJLAGE 1Financieel overzichtBudget Duurzame energie op EZ-begroting BIJLAGE 2Afkortingenlijst
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25276Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 151 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 276Actieprogramma Duurzame energie 1997–2000nr. 1BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 4 maart 1997Hierbij treft u aan het actieprogramma «Duurzame energie in opmars».
Dit actieprogramma heb ik toegezegd tijdens het debat met de Tweede Kamer
over de Derde Energienota op 1 april 1996.Dit actieprogramma concentreert zich op de inspanningen die de komende
4 jaar verricht moeten worden om de doelstelling voor duurzame energie zoals
die in die nota is geformuleerd te realiseren.Het duurzame energiebeleid kent drie hoofdlijnen. In de eerste plaats
moet een verdere technologische ontwikkeling de prijs–prestatieverhouding
van duurzame energie-opties verbeteren. Daarnaast wordt de marktpenetratie
van duurzame energie gestimuleerd. Tenslotte zullen bestuurlijke knelpunten
rond de inpassing van duurzame energie in Nederland opgelost moeten worden.Dit alles vergt de nodige inspanningen van alle betrokken partijen. Alleen
dan krijgt duurzame energie de impuls die nodig is om te komen tot een meer
duurzame energiehuishouding.De Minister van Economische Zaken,G. J. Wijers SAMENVATTING3   1INLEIDING4   2DUURZAME ENERGIE IN PERSPECTIEF6 2.1
De noodzaak van duurzame energie6  2.2 Duurzame energie in
internationaal perspectief7  2.3 Duurzame energie in verscheidenheid8 2.4 Import van duurzame energie10  2.5 De ontwikkeling
van duurzame energie na 202011    3VERBETERING
VAN DE PRIJS–PRESTATIEVERHOUDING12 3.1 De prijs
van duurzame energie12  3.2 Onderzoek, ontwikkeling en demonstratie13   4STIMULERING VAN DE MARKTPENETRATIE15 4.1 Algemeen15  4.2 Fiscale instrumenten16 4.3 Milieu Actie Plan19  4.4 Exportinstrumenten20 4.5 Projectbureau Duurzame Energie22  4.6 Altener-programma23 4.7 Energie Prestatie Norm24  4.8 Elektriciteitswet25   5AANPAK VAN BESTUURLIJKE KNELPUNTEN27 5.1 Algemeen27  5.2 Ruimtelijke inpassing van
windenergie27  5.3 Milieu-inpassing van biomassa30 5.4 Duurzame energie-inpassing in de gebouwde omgeving32   6DUURZAME ENERGIE-OPTIES33 6.1
Algemeen33  6.2 Windenergie34  6.3 Fotovoltaïsche
zonne-energie36  6.4 Afval en biomassa38  6.5
Waterkracht41  6.6 Thermische zonne-energie42  6.7
Omgevingswarmte44  6.8 Energie-opslag46  6.9
Aardwarmte47    Bijlage 1: Financieel overzicht48   Bijlage 2: Lijst met afkortingen49SAMENVATTINGDe bijdrage van duurzame energie aan de Nederlandse energievoorziening
moet toenemen. De voorraden fossiele energie zijn eindig en het gebruik ervan
kent milieunadelen. Daarom moet het beroep op fossiele energie worden beperkt.Op dit moment wordt nog maar 1% van het Nederlands energieverbruik gedekt
door duurzame bronnen als zon, wind en water. Het kabinet streeft ernaar om
dit aandeel in het jaar 2000 te brengen op 3%. Daarna moet de bijdrage van
duurzame energie nog verder groeien tot 10% in het jaar 2020.Dat gaat niet vanzelf. Alle betrokken partijen zullen er hard aan moeten
werken. De rijksoverheid zal het nodige doen om dat te stimuleren en ervoor
te zorgen dat de resultaten van alle inspanningen zo groot mogelijk zijn.In dit actieprogramma staan de maatregelen die in de periode van 1997
tot en met 2000 nodig zijn om aan de doelstellingen te kunnen beantwoorden.Die maatregelen zijn onder drie thema's gerangschikt:* verbetering van de prijs–prestatieverhouding* stimulering van de marktpenetratie* aanpak van bestuurlijke knelpunten.Duurzame energie kost nu meer dan fossiele energie. Duurzame energie zal
dus goedkoper moeten worden als ze uiteindelijk wil kunnen concurreren met
fossiele energiedragers als gas en olie. Technologische ontwikkeling is daartoe
de sleutel. Onderzoek, ontwikkeling en demonstratie van duurzame energietechnieken
om de prijs–prestatieverhouding te verbeteren is daarom essentieel.
Concreet gaat het om de volgende maatregelen:• uitvoering van meerjarige onderzoeksprogramma's op het gebied van
windenergie, zonne-energie, energie uit biomassa en warmtepompen• uitvoering van het programma Economie-Ecologie-Technologie• deelnemen in Europese onderzoeksprogramma's• afspraken met energiesector en bedrijfsleven over afstemming en
richting van onderzoeksprogramma's• afspraken met betrokken organisaties om duurzame energieopties
te stimuleren, bijvoorbeeld door onderzoek, ontwikkeling en demonstratie.Het gaat dus in de eerste plaats om een «technology push».
Daarnaast moet de marktpenetratie worden gestimuleerd van díe duurzame
energie-opties die nu nog niet rendabel zijn, maar dat op afzienbare tijd
wel kunnen worden. De volgende maatregelen worden daartoe genomen:• uitbreiding van het fiscale instrumentarium• afspraken met EnergieNed over de activiteiten die de energiedistributiebedrijven
in de periode 1997–2000 ontplooien om duurzame energie te stimuleren• verbetering van het exportinstrumentarium voor duurzame energie-producten• oprichting van het Projectbureau Duurzame Energie in 1997 duurzame
energie een onmisbaar onderdeel maken van de gebouwde omgeving• wijzigen van de Elektriciteitswet opdat vanaf 2001 een verplicht
minimum aandeel duurzame energie in de elektriciteitsleverantie zal kunnen
gelden• publicatie van het Energiebericht met vermelding van percentages
verplicht minimum aandeel duurzame energie voor de periode 2001–2005.Het hanteren van het instrument «verplicht minimum aandeel duurzaam»
zal geen automatisme kunnen zijn. Op het moment dat besloten moet worden over
de eventuele inzet van dit instrument, zal in ogenschouw genomen
moeten worden wat – naar verwachting – het aandeel duurzaam zal
zijn zonder verplichtstelling, het gewenste groeipad, het daaruit resulterend
tekort voor enig jaar en de kosten indien dit tekort gedicht zou worden met
een verplichtstelling. Ook is dan de vraag aan de orde op welke energie-verbruikers
dit instrument betrekking zou kunnen hebben bij een nationale inzet van het
instrument respectievelijk bij een internationale (Europese) inzet, mede met
het oog op de concurrentiepositie van de energie-intensieve industrieën.
Tevens zal bezien moeten worden of compenserende lastenverlichtingen wenselijk
en mogelijk zijn.Er komt een moment dat een bepaalde optie steeds meer marktrijp wordt
en grootschalig toegepast kan worden. Daarbij kunnen zich bestuurlijke knelpunten
voordoen. De aandacht zal zich dan moeten richten op het oplossen van die
knelpunten. De volgende acties worden daarom ondernomen:• verlenging, verbreding en verdieping van de Bestuursovereenkomst
Plaatsingsproblematiek Windenergie tussen rijksoverheid en provincies• bevordering van gecombineerd gebruik van ruimte voor natuur, landbouw,
infrastructuur en windenergie• in overleg met provincies opnemen van megalocaties in het Structuurschema
Elektriciteitsvoorziening• Opstelling van een Plaatsingsplan Wind Buitengaats• Afspraken tussen overheden over de behandeling van biomassa als
brandstof in plaats van afvalstof• uitvoering van het programma Optimalisering van de Energie-infrastructuur,
waarin duurzame energie een optimale plaats heeft.De bevordering van duurzame energie is belangrijk voor de energievoorziening
in Nederland. Maar schept ook kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven, zowel
op de binnenlandse als op de buitenlandse markt. Vooral in ontwikkelingslanden
kan duurzame energie vaak heel goed worden toegepast. Zo kan Nederland ook
nog een bijdrage leveren aan een duurzame economische ontwikkeling in die
landen. 1. INLEIDINGHet kabinet heeft in de Derde Energienota, in december 1995, een ambitieuze
doelstelling voor duurzame energie geformuleerd: in het jaar 2020 moet 10%
van het energieverbruik in Nederland geleverd worden door energie uit duurzame
bronnen. Nú is dat percentage nog maar circa 1%. Er moeten nog heel
veel knelpunten worden weggenomen om dat te kunnen verhogen.Om die 10% in 2020 te kunnen bereiken, is een actief overheidsbeleid nodig.
In de Derde Energienota is daarom een Actieplan Duurzame Energie gepresenteerd.
Daarin zijn nieuwe initiatieven geformuleerd, in aanvulling op het bestaande
beleid.Dit actieprogramma is de uitwerking van het Actieplan. Het beschrijft
de activiteiten die al in gang zijn gezet om duurzame energie een steeds grotere
rol te laten spelen in de Nederlandse energievoorziening. Daarnaast geeft
het de onderwerpen aan waarover op korte termijn beslissingen genomen moeten
worden om nog verder te kunnen groeien.Dat zijn niet alleen onderwerpen die voor duurzame energie in algemene
zin van belang zijn, maar ook knelpunten die meer specifiek met bepaalde vormen
van duurzame energie te maken hebben.Om de energiehuishouding meer duurzaam te maken, is het nodig duurzame
energiebronnen te ontwikkelen en toe te passen. Daarnaast moet steeds rationeler
gebruik worden gemaakt van energie en materialen. Andere energiebronnen moeten
verder verbeterd worden in een meer duurzame richting ten behoeve
van een efficiënte, schone en veilige opwekking.In de Derde Energienota is uiteengezet dat hieraan economische- en milieu-motieven
ten grondslag liggen: de Europese afhankelijkheid van een beperkt aantal energieleverende
landen zal toenemen, generaties na ons dreigen minder keuzemogelijkheden te
hebben dan wijzelf, productie en consumptie van fossiele brandstoffen groeien
verder met de bijbehorende emissies van schadelijke stoffen, plus het dreigende
klimaatprobleem.Een flink en groeiend aandeel duurzame energie bij een zo efficiënt
mogelijk energieverbruik is de beste manier om een betrouwbare, schone en
betaalbare energiehuishouding ook op langere termijn te realiseren. Het energiebesparingsbeleid
richt zich op de vraagkant van energie en beoogt het verbruik van energie
per eenheid prestatie terug te brengen. Het beleid ter stimulering van duurzame
energie grijpt aan op de aanbodkant.In de praktijk van alle dag is er de nodige samenhang tussen deze twee
beleidsterreinen: tal van instrumenten stimuleren zowel energiebesparing als
duurzame energie, sommige toepassingen van duurzame energie laten zich goed
combineren met besparingsmaatregelen.Meer in het algemeen kan gesteld worden dat het ene niet zonder het andere
kan: het heeft alleen zin om duurzame energie te stimuleren indien deze vervolgens
zo efficiënt mogelijk wordt benut.Stimulering van de ontwikkeling en toepassing van duurzame energie biedt
daarnaast kansen voor eigen toeleverende industrie en diensten, ook als basis
voor export naar ontwikkelde en ontwikkelingslanden.Deze voordelen liggen in het verschiet, maar nog niet voor het grijpen.
Alle betrokken partijen zullen daar hard aan moeten trekken. De rijksoverheid
zal daar een aanzienlijke steen aan bijdragen.Het beleid van de rijksoverheid kent drie hoofdlijnen:1. verbetering van de prijs–prestatieverhouding2. stimulering van de marktpenetratie3. aanpak van bestuurlijke knelpuntenVerdere technologie-ontwikkeling van bestaande en nieuwe technieken zal
de prijs–prestatieverhouding van duurzame energie-opties verbeteren.
Hierdoor kunnen technologieën die nu nog ver van de markt afstaan, rendabel
worden en hun weg naar de markt vinden. Dat gaat niet vanzelf en kost bovendien
tijd. Een aanzienlijke inspanning van de overheid en andere betrokken partijen
is hiervoor nodig. Om dat te kunnen bereiken, is in de eerste plaats het budget
voor onderzoek, ontwikkeling en demonstratie van duurzame energie met ingang
van 1997 met f 50 mln. verhoogd. Ook moet de afstemming met onderzoek
dat door andere partijen wordt gefinancierd verder verbeterd worden. Overlap
of witte vlekken worden zo voorkomen.Het aandeel duurzame energie kan elk jaar stijgen, als we ervoor zorgen
dat duurzame energie-opties, die nu nog niet rendabel zijn, tòch kunnen
concurreren met fossiele energie. Daarmee wordt ook een volumegroei in de
productie van apparatuur mogelijk gemaakt. Dat leidt tot verdere verbetering
van de prijs–prestatieverhouding. De inzet van fiscale instrumenten
is essentieel voor een dergelijke stimulering van de marktpenetratie, waarop
ook de inspanningen van de energiedistributiebedrijven gericht zijn. Op termijn
zal die marktpenetratie tevens bevorderd worden door het verplicht stellen
van een minimum aandeel duurzame energie in de leveranties van energie aan
de eindverbruikers.Tenslotte bemoeilijken belemmeringen van bestuurlijke aard de toepassing
van duurzame energie. Het gaat daarbij vooral om de ruimtelijke
inpassing van windturbines en de wijze waarop biomassa in de milieuwetgeving
wordt behandeld. Dat soort belemmeringen moet weggenomen worden.In hoofdstuk 2 wordt duurzame energie in een internationale context èn
in de tijd gezien in perspectief geplaatst. In de daarop volgende drie hoofdstukken
worden de hoofdlijnen van het beleid verder uitgewerkt. De verschillende duurzame
energie-opties worden vervolgens meer specifiek in hoofdstuk 6 behandeld.In de hoofdstukken 3 tot en met 6 zijn telkens de actiepunten, die gerealiseerd
moeten worden om de doelstelling te bereiken, in een kader vermeld.In de jaarlijkse Voortgangsrapportage Energiebesparing en Duurzame Energie
(onderdeel van de memorie van toelichting op de EZ-begroting) zal gemeld worden
hoe het staat met de uitvoering van deze actiepunten.Bijlage 1 bevat een financieel overzicht van het duurzame energiebeleid
zoals dat is verwerkt in de EZ-begroting 1997 en de daarbij behorende meerjarencijfers.
In totaal stijgt het beschikbare bedrag van bijna f 71 mln. in 1996 naar
bijna f 110 mln. in 1999/2000. Daarbovenop komen de bedragen die in het
kader van het CO2-reductieplan door het Kabinet zullen worden toegewezen
aan de toepassing van duurzame energie (zie brief TK 1996–1997, 25 026,
nr. 1). De Tweede Kamer zal daarover apart worden geïnformeerd.Dit actieprogramma concentreert zich op de inspanningen die de komende
4 jaar verricht moeten worden om de doelstelling in 2020 te kunnen bereiken.
Het jaar 2000 is daarbij een eerste ijkpunt: conform de Vervolgnota Energiebesparing
moet de bijdrage van duurzame energie dan ca. 3% van het energieverbruik in
Nederland zijn. Inspanningen die naar hun aard een lange adem hebben, zoals
onderzoek en ontwikkeling, zullen pas in de volgende eeuw hun vruchten afwerpen.
Andere instrumenten moeten al eerder tot zichtbare resultaten leiden, en een
aantal daarvan hebben nu al effect.«Voor niets gaat de zon op». Dat gezegde heeft in de context
van dit actieprogramma een bijzondere betekenis. Bijna alle vormen van duurzame
energie vinden hun oorsprong in de zon. En deze energiebron is voor ons kosteloos.
Maar de nuttige aanwending ervan in de vorm van kracht, warmte en licht vergt
heel wat kosten en moeite. Een keuze voor duurzame energie betekent dat we
soms genoegen moeten nemen met minder. Niet alleen in financieel opzicht,
maar ook op andere gebieden. Meer windenergie leidt tot minder ongestoorde
horizonten. Meer zonnecellen op daken zorgen voor minder visuele afwisseling
in woonwijken. Daar staat tegenover dat het voordeel van duurzame energie
overtuigend en doorslaggevend is: een energiehuishouding die betaalbaar, betrouwbaar
en vooral schoon is. 2. DUURZAME ENERGIE IN PERSPECTIEF 2.1. De noodzaak van duurzame energieOntwikkeling en toepassing van duurzame energiebronnen is essentieel voor
het bereiken van een meer duurzame energiehuishouding. Zon duurzame energiehuishouding
is van belang wegens:• uitputting van voorraden fossiele energie.Hoewel de nu bekende voorraden van de belangrijkste fossiele energiedragers
nog toereikend zijn voor tientallen jaren (voor kolen naar schatting zelfs
voor zon 200 jaar), raken de meeste in de loop van de komende eeuw uitgeput.
Hoe meer dat het geval is, hoe afhankelijker Nederland zal worden
van een beperkt aantal energie-leveranciers. De prijzen zullen stijgen en
generaties na ons zullen veel minder keuzemogelijkheden hebben dan wijzelf.
Alle reden dus om na te denken over de energievoorziening in de toekomst en
te werken aan een duurzaam alternatief;• toenemende emissies.Stijgende productie en consumptie van fossiele energie brengt ook groei
van schadelijke emissies met zich mee. Dat zijn niet alleen verzurende emissies
(SO2 en NOx), maar vooral ook broeikasgassen als CO2.
Die gassen zijn op zichzelf niet schadelijk, maar kunnen wel leiden tot klimaatveranderingen.
Gebruik van duurzame energie vermindert de CO2-emissies. Sterker
nog: op heel lange termijn is het de enige adequate aanpak. Het is immers
moeilijk voorstelbaar dat de omvang van de energiebesparing de economische
groei gedurende vele jaren zal kunnen overtreffen. Door de ontwikkeling en
toepassing van duurzame energie in de tijd naar voren te halen, snijdt het
mes aan twee kanten: de CO2-emissies kunnen afnemen, terwijl de
nodige ervaring wordt opgedaan met de verschillende vormen van duurzame energie
in Nederland. Nederland komt daarmee in een gunstige uitgangspositie op het
moment dat duurzame energie ook internationaal doorbreekt: duurzame energieopwek-technieken
worden een steeds belangrijker exportartikel. 2.2. Duurzame energie in internationaal perspectiefNederland is niet het enige land ter wereld waar wordt nagedacht over
en gewerkt aan nieuwe, duurzame vormen van energie. Voor Nederland geldt wel
dat duurzame energie van betekenis kan zijn omdat een verschuiving van kolen
naar aardgas, die in veel landen nog voor grote CO2-winst kan zorgen,
hier al heeft plaatsgevonden. Bovendien is op nucleair gebied geen concrete
besluitvorming voorzien. In tabel 1 zijn voor een aantal Europese landen de
aandelen van de verschillende energiedragers in het binnenlands verbruik vermeld. Tabel 1: Binnenlands verbruik naar energiedrager in %
van het totaal (1994)  BelgiëDuitslandFrankrijkNederlandVer.
Koninkrijk Kolen18,728,96,212,522,0Olie39,739,935,836,338,9Gas19,218,312,147,327,4 Nucleair20,811,040,31,410,4Duurzaam0,91,88,01,20,6 Saldo
import/export0,70,1– 2,41,30,7Totaal100,0100,0100,0100,0100,0Bron: Eurostat, CBSBehalve in landen die veel met waterkracht opgewekte elektriciteit hebben,
is het aandeel duurzaam overal nog zeer gering. Ontwikkeling en toepassing
daarvan op grote schaal zal grote gevolgen hebben voor de energievoorziening.
Die zal op een andere leest worden geschoeid. In feite worden geheel nieuwe
technologietrajecten tot ontwikkeling gebracht. Per definitie gaat het dan
over de lange termijn: nieuwe technologieën hebben doorgaans enkele tientallen
jaren nodig voordat toepassing op grote schaal mogelijk is. Het beïnvloeden
en versnellen van zon proces vergt een stevige en goed gecoördineerde
aanpak. Een aanpak die ook nog nauw moet aansluiten bij relevante internationale
ontwikkelingen.Daarom is het belangrijk dat de Europese Commissie kortgeleden een discussie-document
(groenboek) heeft uitgebracht: «Energy for the future: Renewable
sources of energy». Tijdens de Europese Raad van 3 december jl. is dit
groenboek gepresenteerd als basis voor een verder uit te werken plan van aanpak
(witboek) en communautair actieplan. Tijdens het Nederlands voorzitterschap
van de EU in de eerste helft van 1997 is duurzame energie één
van de belangrijkste aandachtspunten. In de energieraad van mei 1997 zal Nederland
ernaar streven om conclusies over het groenboek te doen aannemen als mede
richtsnoeren voor het uit te brengen witboek. 2.3. Duurzame energie in verscheidenheid«Duurzame energie» is een verzamelbegrip. Het bevat een groot
aantal opties met als gemeenschappelijk kenmerk dat hernieuwbare energiedragers
worden omgezet in secundaire energiedragers waardoor geen beroep wordt gedaan
op eindige voorraden.Er zijn grote verschillen tussen de opties: in werking, in ontwikkelingsstadium
en in groeipotentieel. Windenergie heeft in technologisch opzicht al een fors
ontwikkelingstraject doorlopen, de kosten liggen relatief dicht tegen het
fossiel alternatief aan. Er is al sprake van toepassing op betrekkelijk grote
schaal. Een optie als fotovoltaïsche zonne-energie (zon-pv) daarentegen
moet nog een lange weg afleggen. De technologie verkeert nog in een min of
meer experimenteel stadium, toepassingen – gericht op demonstratie van
de technologie – zijn relatief kleinschalig en kostbaar. Veel onderzoeks-
en ontwikkelingswerk is nog nodig voordat toepassing op grotere schaal technisch
en economisch haalbaar is. Eén en ander is te zien in figuur 1, waarin
de huidige kostprijs van een aantal duurzame opties is afgezet tegen de kostprijs
van fossiel; die komt overeen met de kosten van stroom uit een moderne gasgestookte
elektriciteits-centrale. Figuur 1: kostprijs van duurzame energie (stroomopties) In figuur 1 is te zien dat de kostprijs van alle vermelde duurzame opties
boven die van met fossiele brandstoffen opgewekte elektriciteit ligt. Technologische
ontwikkeling en toepassing op grotere schaal zullen hier voor nog meer kostprijs-dalingen
kunnen zorgen, waardoor deze opties op termijn zonder verdere facilitering
kunnen gaan concurreren met uit fossiele energie opgewekte elektriciteit.
Opties als wind, biomassa en waterkracht zullen dat stadium eerder bereiken
dan zon-pv. Voordat toepassing daarvan op grotere schaal denkbaar is, zal
verdere ontwikkeling van de technologie eerst voor forse verbetering van de
prijs-prestatieverhouding moeten zorgen. In het beleid houden we rekening met dit verschil in ontwikkelingsstadium.
Juist daarom zijn er twee typen instrumenten om de kostprijs van duurzame
energie te verlagen:• instrumenten die zich richten op technologische vernieuwing met
als doel de prijs–prestatieverhouding fors te verbeteren (zie hoofdstuk
3);• instrumenten die de daadwerkelijke toepassing van duurzame energie
bevorderen in gevallen waar de prijsverschillen met fossiele energie relatief
gering zijn (zie hoofdstuk 4).Tenslotte hangt de groei van duurzame energie niet alleen af van de ontwikkeling
van de kosten. Er zijn ook belangrijke bestuurlijke, met name planologische,
knelpunten. Ook die krijgen in dit actieprogramma ruime aandacht (zie hoofdstuk
5).Een consequentie van deze verscheidenheid is dat in de verschillende instrumenten
die de ontwikkeling en toepassing van duurzame energie willen bevorderen,
de onderscheiden opties niet allemaal over één kam worden geschoren.
Ter illustratie: de benutting van waterkracht is een uitontwikkelde techniek.
Op de EZ-begroting zijn daarom geen middelen uitgetrokken voor de stimulering
van onderzoek, ontwikkeling of demonstratie van waterkracht. Zoals uit figuur
1 blijkt, is bij de huidige prijs van fossiele energie een waterkrachtcentrale
in Nederland echter nog niet concurrerend. Om de toepassing van waterkracht
in Nederland toch aantrekkelijk te maken, valt met kleinschalige waterkracht
opgewekte elektriciteit onder de bijzondere regeling voor duurzame energie
in de Regulerende energiebelasting (REB); daarnaast kunnen investeringen in
waterkracht profiteren van de Regeling Groen beleggen. Een optie als zon-pv
vergt nog een krachtige technologische verbetering. Daarom is het EZ-budget
voor onderzoek, ontwikkeling en demonstratie hiervoor flink verhoogd.Rekening houdend met de verschillende kenmerken van de opties, is in de
Derde Energienota vermeld wat bij de huidige inzichten de mogelijke bijdragen
per duurzame bron in de komende jaren zullen kunnen zijn. In tabel 2 is dit
nog eens weergegeven. Tabel 2: Mogelijke bijdragen per duurzame energiebron Duurzame
energiebron (bijdrage in PJ*)200020072020Windenergie163345 Fotovoltaïsche zonne-energie1210Thermische zonne-energie2510 Aardwarmte––2Energieopslag2815 Omgevingswarmte75065Waterkracht133 Afval en biomassa5485120Totaal83186270 Import Noorse waterkracht–1818Totaal inclusief import83204288* uitgespaarde fossiele brandstofHet in tabel 2 genoemde getal van 288 PJ is 10% van het energieverbruik
in 2020 zoals dat verwacht wordt in een economisch scenario dat uitgaat van
een economische groei van 2,3% per jaar in de periode 1995–2020 bij
licht stijgende prijzen van fossiele energie (het zogenoemde voorspoedig-laag-scenario). De 10%-doelstelling die door dit Kabinet is geformuleerd in de Derde Energienota
heeft betrekking op een energieverbruik in 2020 dat ten opzichte van het niveau
in het jaar 2000 gelijk is gebleven. Indien onder invloed van een hogere economische
groei en ondanks het energiebesparingsbeleid er in 2020 sprake zou zijn van
een substantieel hoger energieverbruik dan is verondersteld in de Derde Energienota,
zal moeten worden bezien via welke realistische beleidsalternatieven de 10%-doelstelling
alsnog gerealiseerd kan worden.In het al eerder genoemde EC-document «Energy for the future: Renewable
sources of energy» wordt voor de Europese Gemeenschap als totaal een
verdubbeling van de bijdrage van duurzame energie voorgesteld: van 6% nu naar
12% in 2010.Meer dan 90% van de huidige opgewekte duurzame elektriciteit in Europa
is waterkracht, en de Commissie verwacht verdere uitbreiding van waterkrachtinstallaties.Gelet op het beperkte aandeel dat waterkracht in Nederland kan leveren,
is het ambitieniveau van Nederland zeker vergelijkbaar met dat van de Europese
Commissie. 2.4. Import van duurzame energieIn de Derde Energienota is opgemerkt dat de verdere invoering van duurzame
energiebronnen via import niet vergeten mag worden; in tabel 2 is vermeld
welke bijdrage de import van Noorse waterkracht na het jaar 2000 naar huidige
verwachting zal leveren in termen van uitgespaarde fossiele brandstof.Wat vindt het Kabinet nu van import? Voorop staat dat de verdere groei
van het aandeel duurzame energie in de Nederlandse energievoorziening vooral
moet komen van de opwekking in Nederland. Het energieproductievermogen in
Nederland zelf moet dus worden uitgebreid. Bij energiewinning uit biomassa
kan daarbij sprake zijn van import van de biomassa. De installatie staat in
Nederland en levert daarmee een bijdrage aan genoemd doel. Daardoor gaan bevordering
van duurzame energie en versterking van de economische structuur hand in hand.In het licht van meer marktwerking in de energiesector en de Europese
regelgeving op dat terrein, kan geen bezwaar gemaakt worden tegen import van
elektriciteit die ergens anders met duurzame bronnen is opgewekt. We moeten
dan wel zeker weten dat de betreffende elektriciteit echt is opgewekt met
duurzame bronnen. Dat is een punt van aandacht, omdat je aan stroom niet kunt
zien hoe het is opgewekt. Er moet voor gewaakt worden dat er een kunstmatige
allocatie van duurzame energie gaat plaatsvinden. Zolang hier geen internationaal
overeengekomen oplossing voor is gevonden, zal het kabinet de import van duurzame
energie dan ook niet aanmoedigen.Ook bij de fiscale stimulering van met duurzame bronnen opgewekte elektriciteit
zal geen onderscheid gemaakt kunnen worden tussen in Nederland en daarbuiten
geproduceerde groene stroom, als tenminste zeker is dat de elektriciteit daadwerkelijk
met duurzame bronnen is opgewekt. De bijzondere regeling voor duurzame energie
in het kader van de Regulerende energiebelasting (zie ook par. 4.2) heeft
daarom ook betrekking op buiten Nederland opgewekte duurzame energie. Via
de limitatieve opsomming van duurzame bronnen echter is grootschalige waterkracht
(die we in Nederland niet, maar met name in Frankrijk, Zwitserland, Oostenrijk
en Noorwegen wel kennen) van deze regeling uitgesloten. Deze uitsluiting is
in overeenstemming met de ontwerp-richtlijn van de Europese Commissie voor
een Europese regulerende energiebelasting.In dat licht moet de voorgenomen import van Noorse waterkracht worden
bezien: deze levert zonder meer een bijdrage aan de doelstelling van
het duurzame energiebeleid. Daarnaast is er sprake van een uitbreiding van
opwekking omdat het waterkrachtpotentieel in grotere mate benut zal worden.
Het kabinet staat dan ook positief tegenover de beslissing van de Sep om deze
stroom aan te kopen. Het bestempelen hiervan als groene stroom in het kader
van de REB, de groene BTW (zie par. 4.2) en de Elektriciteitswet (zie par.
4.8) is in lijn met de genoemde ontwerp-richtlijn van de Europese Commissie
achterwege gelaten. 2.5. De ontwikkeling van duurzame energie na 2020Tot 2020 blijft duurzame energie wereldwijd en in OESO-landen –
als wordt afgezien van bestaande vormen als waterkracht en niet-commerciële
biomassa – bescheiden van omvang met een marktaandeel van rond de 2
à 4%. Dat kan oplopen tot 8 à 10%, als er technologische doorbraken
worden verondersteld.Het beeld op nog langere termijn, de periode na 2020, is uiteraard met
nog meer onzekerheden omgeven. In navolging van de World Energy Council, zijn
wel enkele mogelijke ontwikkelingen aan te geven. Op die manier is een indruk
te krijgen van de kansen van het Nederlands beleid.In een sterk milieu-geïnspireerd beleidsscenario wordt de wereldwijde
groei van het energiegebruik geheel gedekt door «nieuw duurzaam»
(dat wil zeggen exclusief traditionele houtverbranding en waterkracht). In
de OESO-landen vervijfvoudigt het gebruik van duurzaam anders dan waterkracht
(van 0,1 naar ruwweg 0,5 Gt) bij een dalend totaalgebruik. Maar ook in de
andere scenario's zien we een sterke groei in de OESO-landen: een verdubbeling
tot vervijfvoudiging van «nieuw duurzaam». In feite voorzien alle
scenario's dan een overgang van een vrijwel puur fossiel georiënteerde
energiehuishouding zoals we die nu kennen, naar één waarin van
vele mengvormen sprake is. Deze overgang kan zich bij een hoger of lager totaal
energiegebruik voltrekken, kan iets eerder of later beginnen, maar wordt steeds
in de decennia 2020–2050 voorzien. Het aandeel «nieuw duurzaam»
in 2050 varieert in de OESO-landen dan van zon 10% (bij «business as
usual» of algemene «technology drive») tot 20% (bij zeer
fors klimaatbeleid of specifieke «renewable/nucleair technology drive»).Over 50 jaar zal, noch wereldwijd, noch in de OESO het beeld door duurzame
energie gedomineerd worden. Maar het is dan wel definitief doorgebroken en
levert een substantiële bijdrage aan de energievoorziening.In de scenario's met een verondersteld snellere technologische ontwikkeling
of wereldwijd beleid zien we dat na 2020 duurzame energie ook buiten de elektriciteitsopwekking
een rol van betekenis gaat spelen. Waterstof, geproduceerd met duurzame energiebronnen
als zon en wind, komt dan geleidelijk in beeld. In die scenario's wordt ook
wereldwijd handel in duurzame energie steeds belangrijker. Duurzaam opgewekte
elektriciteit wordt dan vooral daar gemaakt waar de omstandigheden er het
meest geschikt voor zijn: een goed groeiklimaat voor biomassa bij lage grondprijzen,
hoge zonnestraling of gelijkmatige hoge windsnelheid. De transportsystemen
zullen dan zo verbeterd zijn dat transport van elektriciteit of waterstof
over lange afstanden goedkoop mogelijk is. Zonder technologische ontwikkeling
en aanvullend beleid zijn deze ontwikkelingen echter niet voorstelbaar. 3. VERBETERING VAN DE PRIJS–PRESTATIEVERHOUDING 3.1. De prijs van duurzame energieDe groei van stromingsenergie (wind, zon, waterkracht) in Nederland bedroeg
in de jaren 1988–1995 gemiddeld 21% per jaar. De kostprijs van duurzame
energie laat een gestage daling zien: de kosten van windenergie daalden van
gemiddeld 25 ct/kWh in 1990 tot 17 à 18 ct/kWh in 1995. In de periode
1978–1993 is de verkoopprijs van zon-pv-modules met een factor 6 gedaald.Het aandeel in het energieverbruik van alle duurzame bronnen tezamen (dus
inclusief energie uit afval en biomassa) stijgt ook, maar dan veel langzamer:
van 1% in 1988 tot 1,2 % in 1995. Deze geringere stijging komt doordat energie
uit afval en biomassa, op dit moment vele malen groter dan energie uit wind
en zon, aanmerkelijk minder (gemiddeld 1% per jaar) groeit.Het tempo waarin duurzame energie kan groeien is afhankelijk van de ontwikkeling
van de kostprijs van de verschillende vormen van duurzame energie. Die kostprijs
wordt bepaald door een aantal factoren:• de productiekosten van duurzaam geproduceerde elektriciteit of
warmte.Hier spelen kosten, prestaties en levensduur van installaties een belangrijke
rol. Bij biomassa zijn ook de kosten van de biobrandstoffen relevant. Daarnaast
mogen ook de kosten van aansluiting op bijvoorbeeld het elektriciteitsnet
niet vergeten worden.In de afgelopen jaren hebben we zoals gezegd al forse prijsdalingen kunnen
noteren. Zo zijn de productiekosten van windenergie in de afgelopen vijf jaar
met 30% gedaald. Ook in de toekomst worden verdere kostendalingen verwacht.• de kosten van reservestelling.De productie van wind- en zonne-energie wisselt sterk. Er zal dus steeds
reservevermogen moeten zijn om de productie van elektriciteit en warmte over
te nemen op momenten dat er onvoldoende wind en zon is. De vaste kosten van
de reserve-capaciteit die hiervoor nodig is, wordt toegerekend aan duurzame
energie, i.c. windenergie en zonne-energie.Op dit moment is het aandeel van wind- en zonne-energie nog gering en
kunnen schommelingen in het aanbod opgevangen worden binnen het totale energie-aanbod.
Naarmate de energie uit deze bronnen groeit, zullen ook de kosten van reservestelling
groeien.In tabel 3 is een schatting gemaakt van de ontwikkeling van drie belangrijke
duurzame energiebronnen tot het jaar 2020. Tabel 3: Duurzame energie: productiekosten en kosten van
reservestelling (ct/kWh)  199520072020 productieproductiereservetotaalproductiereservetotaalfossiel77 77 7 wind1189–122–311–158–92–310–12zon-pv15050350152–317–18biomassa212–2012–18 12–189–14 9–141 Bij deze kostenberekening wordt uitgegaan van plaatsing op
een goede lokatie. Naarmate het opgesteld vermogen toeneemt moet wellicht
worden uitgeweken naar ongunstiger lokaties. Factoren als lagere productie
of hogere kosten van netinpassing kunnen de verbetering van de prijs/prestatieverhouding
weer geheel of gedeeltelijk teniet doen. In dat geval zal de kWh-prijs hoger
uitkomen dan in de tabel vermeld.2 Hier is uitgegaan van standalone installaties voor biomassa-verbranding
of -vergassing.Uit tabel 3 blijkt dat de kostprijs van duurzame energie op dit moment
nog aanmerkelijk hoger ligt dan die van fossiele energie. Verbeteringen in de prijs–prestatieverhouding zorgen bij alle opties voor dalingen
in de kosten per kWh: toepassingen van nieuwe materialen (bijv. in zonnecellen)
en nieuwe technieken (bijv. windmolens zonder tandwielkasten) zorgen daarvoor.
Schaaleffecten zorgen voor verdere kostendalingen. Omgekeerd zullen ook kostenstijgingen
optreden. Hoe meer opgesteld vermogen, hoe meer in reservecapaciteit geïnvesteerd
moet worden. Omdat de kosten daarvan onlosmakelijk verbonden zijn aan duurzame
energie, worden ze daaraan toegerekend. Ook dit is overigens per optie verschillend:
voor zonne- en windenergie is reservecapaciteit nodig, voor biomassa, warmte-
en koudeopslag niet.Wil duurzame energie uiteindelijk kunnen concurreren met fossiele energiedragers,
dan zal de prijs daarvan moeten dalen. Technologische ontwikkeling is daartoe
de sleutel. Onderzoek, ontwikkeling en demonstratie (O,O & D) van duurzame
energietechnieken gericht op de verlaging van de kosten en verhoging van de
rendementen is daarom essentieel. 3.2. Onderzoek, ontwikkeling en demonstratieDe O,O & D-inspanningen op het gebied van duurzame energie in Nederland
zijn op het ogenblik nog vooral gebaseerd op overheidsfinanciering. Ook in
het buitenland is dat het geval.In de Derde Energienota is een intensivering aangekondigd. Die leidt ertoe
dat het EZ-budget voor O,O&D vanaf 1997 ca. f 95 mln. op jaarbasis
bedraagt. Hiervan is ruim f 73 mln. bestemd voor de duurzame energieprogramma's
die onder beheer van Novem worden uitgevoerd. Verwacht wordt dat daarnaast
in het kader van het programma Economie-Ecologie-Technologie (EET) ca. f 10
mln per jaar aan duurzame energie-projecten toegekend zal worden. De financiering
van ECN en TNO met betrekking tot duurzame energie bedraagt ca. f 11,5
mln.Dit zijn aanzienlijke bedragen. Er moeten dan ook dat heldere onderzoeksdoelen
en technologietrajecten worden vastgesteld, zodat periodiek bekeken kan worden
of de (lange termijn) doelstelling binnen bereik blijft.In hoofdstuk 6 wordt per optie vermeld welke technische vooruitgang de
komende 4 jaar geboekt moet worden.De inspanningen van het bedrijfsleven en de energiesector nemen geleidelijk
toe, maar zijn nu naar verhouding nog bescheiden. In 1995 ging het in totaal
om ca. f 19 mln.De verwachting is dat de eigen O&O-inspanningen van de bedrijven die
duurzame energieproducten voortbrengen (windturbines, warmtepompen, zonneboilers,
zonnecellen) sterker zullen toenemen naarmate deze bedrijfstak zich verder
ontwikkelt.Het vaststellen van de onderzoeksagenda gebeurt vanuit het besef dat Nederland
een klein land is en niet alles zelf kan doen.Een belangrijke stimulans voor internationale samenwerking biedt het Vierde
en straks het Vijfde Kaderprogramma van de Europese Unie. Duurzame energie
zal hierin naar verwachting een prominente plaats krijgen.In 1995 en 1996 is vanuit het JOULE-THERMIE programma f 21,85 mln.
toegekend aan Nederlandse bedrijven en instellingen. Dat programma is gericht
op ontwikkeling en demonstratie van energietechnologie. Van dat bedrag ging
bijna 40% naar het bedrijfsleven, dat daar eenzelfde bedrag tegenover moet
stellen. In de laatste «call for tenders» van dit jaar bedroeg
dat aandeel zelfs ruim 50%, waarbij een opvallende toename van de deelname
van het midden- en kleinbedrijf te zien was. Dit illustreert de trend van
toenemende inspanningen van het Nederlandse bedrijfsleven op het gebied van
onderzoek en ontwikkeling. De Europese Commissie wil tot een communautaire strategie op het gebied
van duurzame energie komen (zie par. 2.2). Onderdeel van die strategie is
een heroverweging van de huidige verdeling van fondsen over nucleaire en niet-nucleaire
energie-onderzoek. In deze heroverweging speelt een rol dat ondersteuning
van O,O&D-activiteiten op het gebied van duurzame energie een zekere omvang
moet hebben om effectief te zijn.Recent is in opdracht van het kabinet de positie en de omvang van het
Nederlandse energie-onderzoek bij onderzoeksinstituten en universiteiten door
twee internationale onderzoeksbureaus onderzocht. Daarbij is gekeken naar
het ontwikkelingsstadium van afzonderlijke technologieën en de internationale
kwaliteit van het energie-onderzoek. In hoofdstuk 6 zijn de resultaten voor
een aantal duurzame energie-thema's samengevat. In algemene zin wordt het
energie-onderzoek als goed tot zeer goed gekwalificeerd, terwijl er heel weinig
sprake is van overlappende activiteiten. De betrokken instituten hebben inmiddels
initiatieven genomen om – waar nodig – tot betere afstemming te
komen en samenwerking te bevorderen.Bovengenoemd onderzoek richt zich op de aanbodkant van energie-onderzoek.
Begin 1997 zal ook een onderzoek starten naar de vraagkant daarvan. Als dat
is afgerond zullen overheid, energieproductie- en distributiesector en bedrijfsleven
afspraken maken over afstemming en richting van de verschillende onderzoekprogramma's.
De programma's over duurzame energie zijn daarbij inbegrepen.Afspraken tussen overheid en maatschappelijke organisaties kunnen, ook
als zij zijn toegespitst op één bepaalde optie, O,O&D stimuleren.
Een voorbeeld: één van de doelstellingen van de Meerjarenafspraak
over de zonneboiler (1994) was prijsreductie door onderzoek en ontwikkeling.Binnenkort sluiten EZ, Novem, ECN, de energiesector, bedrijfsleven en
Bouwfonds een convenant op het gebied van fotovoltaïsche zonne-energie.
Doel is besparing van fossiele brandstof door middel van zon-pv in de gebouwde
omgeving, conform de in paragraaf 2.3 vermelde doelstelling ; een forse O&O-inspanning
is onderdeel van dat convenant. Bekeken zal worden of op die manier convenanten
met afspraken over O,O&D ook bij andere opties een toegevoegde waarde
kunnen hebben.In de nota «Kennis in Beweging» heeft het Kabinet het voornemen
uitgesproken om op een beperkt aantal, specifieke thema's van potentieel internationale
allure zogenaamde technologische topinstituten (TTI) te realiseren. Deze instituten
zullen top-research doen op onderzoeksterreinen die van belang zijn voor in
Nederland sterke, O&O-intensieve sectoren. Daarbij wordt gebruik gemaakt
van bestaande sterktes in de kennis-infrastructuur.Om te garanderen dat de activiteiten van het topinstituut afgestemd zijn
op de wensen van het bedrijfsleven, zal het kabinet van de bedrijven die meedoen
een zware betrokkenheid vragen. Zij moeten er niet alleen geld in steken,
maar bijvoorbeeld ook actief deelnemen in het bestuur. De overheid ondersteunt
topinstituten door een langdurige basisfinanciering. Daar is structureel een
bedrag van f 55 miljoen per jaar voor beschikbaar.Consortia van bedrijven en onderzoeksinstellingen hebben inmiddels in
totaal 18 voorstellen ingediend. De voorstellen zijn getoetst op economisch-technologische
en wetenschappelijke relevantie. Zes voorstellen zijn geselecteerd voor verdere
beoordeling.Daaronder bevindt zich een voorstel voor een TTI duurzame energie, dat
gecombineerd zal worden met een voorstel voor gastechnologie. Businessplannen
zijn inmiddels ingediend, die door een onafhankelijke advies-commissie zullen
worden beoordeeld. Daarna wordt besloten welke voorstellen voor financiering
als topinstituut in aanmerking komen. Actiepunten• In 1997 zal de overheid afspraken maken met de energiesector en
het bedrijfsleven over afstemming en richting van onderzoekprogramma's.• In 1997 zal EZ met de betrokken organisaties overleggen teneinde
te komen tot afspraken over de stimulering van specifieke duurzame energieopties
onder meer door gerichte O,O&D-inspanningen en ondersteuning daarvan.• In 1997 zal het Kabinet beslissen of het voorstel voor een TTI
duurzame energie voor financiering in aanmerking komt. 4. STIMULERING VAN DE MARKTPENETRATIE 4.1. AlgemeenOnderzoek, ontwikkeling en demonstratie moeten ervoor zorgen dat het kostprijsverschil
tussen duurzame en conventionele energieopwekking op termijn steeds kleiner
wordt. Op dit moment zullen duurzame energieprojecten door dat kostprijsverschil
niet zonder meer van de grond komen. Daarvoor moet het gat tussen de kostprijzen
van duurzaam en fossiel (hierna aangeduid met de term «onrendabele top»)
afgedekt worden.Daar zijn een aantal instrumenten voor beschikbaar. In de eerste plaats
zijn er fiscale faciliteiten die direct of indirect investeringen in duurzame
energie aantrekkelijker maken. Met ingang van 1997 is het fiscaal instrumentarium
nog verder uitgebreid.In de tweede plaats werken de energiedistributiebedrijven hard aan uitbreiding
van duurzame energietoepassingen via het Milieu Actie Plan (MAP). De onrendabele
top – die overblijft na aftrek van de fiscale instrumenten – kan
worden afgedekt uit de MAP-bijdrage.Bevordering van de toepassing van duurzame energie in Nederland levert
niet alleen een bijdrage aan het bereiken van de doelstellingen van het energiebeleid,
maar schept ook kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Daarbij is er een
samenhang tussen de afzetmogelijkheden op de binnenlandse markt en die op
de buitenlandse markt. Bij sommige duurzame opties, bijvoorbeeld windturbines,
is een behoorlijk aandeel op de binnenlandse markt een voorwaarde om te kunnen
exporteren: buitenlandse investeerders zijn geïnteresseerd in de op de
thuismarkt opgebouwde «track record». Aan de andere kant kan de
export van een duurzame energie-optie leiden tot een zodanige omzetgroei dat
verdere verlaging van de kostprijs mogelijk is. Dat is dan weer gunstig voor
de afzet op de Nederlandse markt. Daarom is er in dit hoofdstuk ook aandacht
voor het instrumentarium voor exportbevordering.Voor een verdergaande toepassing van duurzame energie is het ook nodig
dat informatie-overdracht, kennisuitwisseling en voorlichting over duurzame
energie goed verzorgd is. Om die reden is het idee van een projectbureau Duurzame
Energie, aangekondigd in de Derde Energienota, samen met een aantal partijen
verder uitgewerkt.Ook het Europese Altener-programma richt zich op de verdere toepassing
van duurzame energie.Marktpenetratie kan ook bevorderd worden door de vraag naar duurzame energie
te stimuleren. Daarvoor zal het wettelijk instrumentarium worden gebruikt.
Allereerst via de Energie Prestatie Norm (EPN). De aanscherping van de eisen
die in 1998 en 2000 is voorzien maakt het aantrekkelijk duurzame energietechnieken
in nieuwe woningen en gebouwen toe te passen.Tenslotte zal in de Elektriciteitswet worden bepaald dat de minister van
Economische Zaken een minimum aandeel duurzame energie kan vaststellen
over alle elektriciteit die via de netten aan eindverbruikers wordt geleverd. 4.2. Fiscale instrumentenHet kabinet wil het kostprijsverschil tussen duurzame energie-opties en
het conventionele alternatief verkleinen met de inzet van fiscale instrumenten.
Daardoor wil het de toepassing van duurzame energie bevorderen. Sommige van
deze instrumenten, zoals de VAMIL, de regeling Groen beleggen en de Regulerende
energiebelasting, zijn al langer in werking. De energie-investeringsaftrek
is met ingang van 1997 van kracht geworden, en gestreefd wordt naar invoering
van de groene BTW in de loop van 1997. Regulerende energiebelastingDoor de Regulerende energiebelasting (REB) is de prijs van het kleinverbruik
van elektriciteit met 15% omhoog gegaan; aardgas zal door de REB in 1998 zo'n
20 tot 25% duurder zijn. Door de bijzondere regeling voor duurzame energie
in de REB hoeft een energiedistributiebedrijf de op de energierekening van
zijn klanten geheven REB niet af te dragen aan de fiscus. Tenminste: voorzover
het gaat om energie die opgewekt is met duurzame bronnen èn het bedrijf
dit tot uitdrukking brengt in de vergoeding aan degene die de duurzame energie
heeft opgewekt. Deze hogere vergoeding heeft een direct positief effect op
de rentabiliteit van duurzame energieprojecten.Ook opwekking van duurzame energie voor eigen gebruik (bijvoorbeeld met
behulp van een zonne-boiler of een warmtepomp) profiteert van de REB doordat
het conventionele alternatief in het gebruik duurder is geworden.Door de definitie van duurzame energie zoals opgenomen in de REB, valt
elektriciteit afkomstig van afvalverbrandingsinstallaties (AVI's) niet onder
de bijzondere regeling. In deze regeling wordt immers als eis gesteld dat
er geen bijstook of bijmenging van kunststoffen plaatsvindt. Aan die eis wordt
door AVI's niet voldaan.Van verschillende kanten is bij het Kabinet aangedrongen op een zodanige
wijziging van de REB dat elektriciteit afkomstig uit AVI's onder de definitie
van duurzame energie komt voorzover die elektriciteit is opgewekt met biomassa
en indien er sprake is van een verbetering van de energetische prestatie van
een AVI.Momenteel worden de voor- en nadelen van een dergelijke benaderingswijze
bezien. In de eerste helft van 1997 zal het Kabinet besluiten of bedoelde
wijziging een begaanbare weg is. VAMILVia de regeling Vrije Afschrijving Milieu-investeringen (VAMIL), onderdeel
van de vennootschapsbelasting, mogen bepaalde milieu- en energie-investeringen
vrij van de fiscale winst worden afgeschreven. Hierdoor ontstaat voor de ondernemer
een rentevoordeel. Op de techniekenlijst van de VAMIL staan alle duurzame
energie-opties die voor het bedrijfsleven interessant kunnen zijn.Sinds 1996 staan ook windturbines op deze lijst. In de Wet Vennootschapsbelasting
is de fictie opgenomen dat BV's en NV's altijd een onderneming drijven; een
investering in een windturbine is in die situatie ondernemingsvermogen van
die vennootschap en kan in aanmerking komen voor de VAMIL. Bij ondernemers-natuurlijke
personen is het van de feitelijke omstandheden afhankelijk of een investering
in een windturbines al dan niet onderdeel van het ondernemingsvermogen is.
Voor zover de VAMIL terzake niet kan worden toegepast, zal het
Kabinet bezien of nadere maatregelen moeten worden overwogen.Daarbij is van belang dat het al dan niet ondernemingsvermogen zijn ook
een rol zal spelen bij de toepassing van de energie-investeringsaftrek. Groen beleggenEen particulier die belegt in een zogenaamd groenfonds krijgt, dankzij
de regeling Groen beleggen, belastingvrijstelling voor de rente-inkomsten
uit dat fonds. Een groenfonds is een fonds dat gelden uitleent aan bijvoorbeeld
investeerders in duurzame energie. Dat maakt het bruto-rendement gelijk aan
het netto-rendement. Ondanks dat zulke projecten doorgaans een lager rendement
hebben, zijn ze zo toch aantrekkelijk voor de particuliere belegger. Hierdoor
kunnen groenfondsen zich op hun beurt minder terughoudend opstellen bij het
investeren in dergelijke projecten, en zullen een lager rentepercentage bedingen
bij het verstrekken van geld. Dit rentevoordeel heeft een positieve invloed
op de rentabiliteit van duurzame energieprojecten.De huidige regeling geldt voor projecten die in Nederland worden uitgevoerd.Zoals vermeld in par. 4.1, kan het voor de kostprijs van een duurzame
energie-optie van belang zijn dat omzetgroei via export mogelijk wordt. Er
zijn gevallen denkbaar waarbij die export makkelijker tot stand komt als investeringen
in het buitenland, met name in de minder ontwikkelde landen, ook onder deze
regeling zouden vallen. Het Kabinet zal daarom in de eerste helft van 1997
onderzoeken of zo'n uitbreiding mogelijk is mede in het licht van de motie
Van der Ploeg (TK 1996–1997, 23 052, nr. 22). Energie-investeringsaftrekDe aftrek voor investeringen in energiebesparende en duurzame energie-technieken
(energie-investeringsaftrek, EIA) is op 1 januari 1997 in werking getreden.
Investeringen in deze technieken mogen dan (voorzover ze op een kwalificerende
lijst zijn opgenomen) variërend van 40% tot 52% van het investerings-bedrag
van de fiscale winst worden afgetrokken. Er is een maximum van f 50 mln.
per investering. Dit levert dus een rentabiliteitsvoordeel op.Voor kleinschalige investeringen kan bovenop de energieaftrek nog gebruik
gemaakt worden van de bestaande investeringsaftrek. Groene BTWWe spreken van Groene BTW als op de levering van een dienst of product
niet het normale 17,5%, maar het verlaagde 6%-omzetbelastingtarief wordt geheven
in verband met het duurzame energie-aspect ervan. In de Derde Energienota
is aangekondigd dat gewerkt zou worden aan verlaging van het BTW-tarief voor
groene stroom (elektriciteit opgewekt met duurzame energie) en mogelijk apparaten
als zonneboilers.Er zijn nu nog besprekingen gaande met de Europese Commissie over de verenigbaarheid
van groene BTW met de desbetreffende EU-richtlijnen. Het is de bedoeling om
in 1997 de groene BTW op duurzaam opgewekte elektriciteit in te voeren.Een verlaagd BTW-tarief is dan onder twee voorwaarden van toepassing op
geleverde elektriciteit die wordt opgewekt met duurzame bronnen (conform de
definitie in de REB): leverancier en afnemer moeten over de levering een specifiek
contract hebben afgesloten èn dit contract moet een hogere elektriciteitsprijs
bevatten dan de prijs voor niet-groene stroom. Groene BTW is zo een ondersteuning
van het initiatief van energiebedrijven om aan hun klanten groene
stroom aan te bieden tegen een, in verband met de kostprijs daarvan, hoger
tarief.Groene BTW levert alleen voordeel op voor degenen die geen BTW kunnen
verrekenen; in het algemeen gaat het daarbij om (niet BTW-plichtige) particuliere
eindverbruikers en instellingen.Groene BTW zorgt ervoor dat het afnemen van groene stroom goedkoper dan
voorheen en dus aantrekkelijker wordt. Daardoor kan een aantrekkende werking
op de vraag naar groene stroom ontstaan, waardoor de energiedistributiebedrijven
meer middelen beschikbaar krijgen om de opwekking van duurzame energie tot
stand te brengen. Er is echter geen sprake van een direkt positief effect
op de rentabiliteit van een duurzame energie-optie als zodanig.Er wordt nog onderzocht of binnen de Rijksoverheid afspraken gemaakt kunnen
worden opdat ook overheidsinstellingen groene stroom kopen. Het ministerie
van EZ zal op korte termijn besluiten een deel van zijn elektriciteit als
groene stroom in te kopen.Als Groene BTW op groene stroom eenmaal mogelijk is, zal ook overleg met
de Europese Commissie worden geopend over de toelaatbaarheid van Groene BTW
op zonneboilers.In tabel 4 is aangegeven welke opties profiteren van de genoemde fiscale
maatregelen (met ingang van 1-1-1997). Tabel 4: toepassing fiscale maatregelen op duurzame opties Duurzame
energie-optieREBGroen beleggenVAMILEIA Waterkracht
tot 15 MWjajajaja WindenergiejajajajaZon-PV net gekoppeldjajajaja Zon-PV autonoomn.v.t.jajajaZon Thermischn.v.t.jajaja Warmtepompenn.v.t.jajaja Koude-opslagn.v.t.jajajaGeothermien.v.t.jajaja AfvalverbrandingneeneeneejaElektriciteit uit biomassa, zonder bijmenging van kunststoffenjajajajaBiomassa bijstookjajajaja Overige biomassa
toepassingenjajajaja Stortgas (elektriciteit)janeejajaStortgas (aardgaskwaliteit)janeejajaEffecten van de fiscale instrumentenMede ten behoeve van het overleg met de energiedistributiesector over
het MAP 2000, zijn voor een aantal duurzame energie-opties de effecten van
bovengenoemde instrumenten berekend. Daarbij zijn veronderstellingen gehanteerd
die een gemiddelde beschrijven van de bedrijfseconomische positie van de potentiële
investeerders. Deze berekeningen zijn dus niet zondermeer toepasbaar in concrete
projecten. Gelet op het gestelde bij de Groene BTW, is dit instrument daarbij
niet meegenomen. Tabel 5: Effecten van fiscale instrumenten anno 1997 TechniekWind
(Ct/kWh)Warmte-pomp (huish.) (Ct/kWh)Warmte-pomp (Util.b.) (Ct/kWh)Koude-opslag
(Util.b.) (Ct/kWh)Koudeopslag (Indus.) (Ct/kWh)Biomassa-verg.(Ct/kWh)Stortgas
(Elekt.) (Ct/kWh)Stortgas (Aardg.)(Ct/m3) Kostprijs17684832515521Energie-opbrengst841292688821Onrendabel deel (1)927196–37–30Fiscale instrumenten4151021437Resterend onrendabel deel51294–43–6–7Bron: EnergieNed, Novem, EcofysUit tabel 5 blijkt dat – onder een aantal veronderstellingen –
als gevolg van de fiscale instrumenten het rendabel deel bij koude-opslag
in de industrie en stortgas wordt vergroot, en het onrendabel deel bij een
aantal andere opties flink vermindert. Actiepunten• In eerste helft 1997 besluit door het Kabinet over wijziging van
de REB met betrekking tot elektriciteit uit AVI's• In eerste helft 1997 onderzoek door EZ, VROM en Financiën
naar oplossing bij toepassing van VAMIL en EIA bij investeringen in windturbines
door niet-BV/NV• In eerste helft 1997 onderzoek door EZ, VROM en Financiën
naar de mogelijkheid om de regeling Groen beleggen uit te breiden tot projecten
in het buitenland• In 1997 onderzoek door EZ naar de mogelijkheid dat overheidsinstellingen
groene stroom aankopen• Na accoord van EC: invoering van Groene BTW op groene stroom in
1997• In 1997 overleg door Nederland met EC over Groene BTW op zonneboilers. 4.3. Milieu Actie PlanTabel 5 laat zien dat er ondanks de inzet van fiscale maatregelen bij
de meeste opties nog steeds een onrendabel deel overblijft. Toch zullen deze
duurzame energie-opties voor de periode tot en met 2000 wel worden uitgevoerd.
Dat komt onder meer door de inspanningen van de energiedistributiebedrijven
via het MAP 2000. Dat plan loopt van 1997 tot en met 2000. Deze bedrijven
vormen, o.a. met de MAP-toeslag, fondsen waarmee het onrendabele deel kan
worden weggenomen.Op dit moment werkt het kabinet aan afspraken met EnergieNed (de vereniging
van energiedistributiebedrijven) over dit onderwerp. Dezer dagen leg ik de
set van afspraken die ik voornemens ben te maken met EnergieNed voor aan de
Tweede Kamer. Het MAP 2000 richt zich op energiebesparing en duurzame energie.
In deze paragraaf komen alleen de voorgenomen MAP-activiteiten op het gebied
van duurzame energie aan de orde.Met de maatregelen in het kader van het MAP 2000 wordt gestreefd naar
een emissie-reductie in het jaar 2000 van 2,7 mln ton CO2 door
middel van energielevering uit duurzame bronnen. In termen van vermeden inzet
van fossiele brandstoffen leidt de realisatie van deze doelstelling tot een
besparing van 34 PJ extra in 2000. Opgeteld bij het in 1990 al opgestelde
duurzame energiepotentieel van 8 PJ, komt de overall-doelstelling van EnergieNed
voor 2000 uit op (omgerekend) 42 PJ. Het verschil met de Kabinets-doelstelling
van 83 PJ bedraagt dus 41 PJ. Dit verschil is voornamelijk te
verklaren door de ingeschatte potentiëlen voor de duurzame opties die
EZ wel meeneemt, maar die niet in het domein van de energiedistributiebedrijven
liggen. Het gaat dan bijvoorbeeld om het bijstoken van biomassa in kolencentrales
en afvalverbranding.Hoe willen de energiedistributiebedrijven die doelstelling bereiken? Zij
stellen zichzelf als taak stellen om in 2000 3,2 % van de elektriciteitsafzet
en 0,1 % van de gasafzet te betrekken uit duurzame bronnen. In het kader van
de afspraken zal sprake zijn van een resultaatverplichting, waaraan de individuele
bedrijven zich committeren. De doelstelling per bedrijf wordt bepaald naar
rato van ieders aandeel in de elektriciteitsen gasafzet in het jaar 1995.Niet overal bestaan dezelfde mogelijkheden voor de verschillende vormen
van duurzame energie. Daarom gaan de bedrijven een systeem invoeren waarbij
duurzame energie verhandelbaar wordt zonder dat fysiek transport van energie
nodig is. Dit kan door de invoering van verhandelbare «groene labels»,
die de ideële waarde (het duurzaamheidsaspect) van de geproduceerde energie
vertegenwoordigen, maar niet de energie zelf. In deze systematiek kunnen energiebedrijven
over de grenzen van elkaars verzorgingsgebieden heen groene labels kopen.
Ze maken daarmee de productie van duurzame energie elders mogelijk en tellen
de opgewekte duurzame energie daarom terecht op bij de realisatie van hun
eigen doelstelling. Er wordt gestart met het verhandelbaar maken van duurzame
elektriciteit.Een distributiebedrijf kan om zijn doelstelling te halen deze duurzame
elektriciteit zelf opwekken òf binnen of buiten zijn verzorgingsgebied
inkopen. Wanneer dit binnen zijn verzorgingsgebied is, betaalt het bedrijf
de kostprijs voor duurzame energie. Deze vergoeding is opgebouwd uit twee
delen: de standaard-terugleververgoeding1 en
een vergoeding voor de onrendabele top. Voor die laatste vergoeding, die wordt
afgedekt door fiscale instrumenten en de MAP-bijdrage, kan het distributiebedrijf
het groene label incasseren. Het kan ook voorkomen dat een distributiebedrijf
buiten zijn verzorgingsgebied wil inkopen. Dat kan bij een particuliere opwekker,
maar ook bij een collega-energiebedrijf zijn. In dat geval levert de aanbieder
de opgewekte duurzame stroom aan het net. Het distributiebedrijf in het verzorgingsgebied
betaalt hiervoor de standaard terugleververgoeding. Het inkopende distributiebedrijf
neemt de onrendabele top voor zijn rekening en krijgt zo het recht om het
groene label te registreren.Deze systematiek vertoont overeenkomsten met wat het Kabinet voor ogen
staat bij het verplicht minimum aandeel duurzame energie vanaf 2001 (zie paragraaf
4.8).EnergieNed heeft Senter verzocht om ondersteuning te bieden bij de voorbereiding
van dit systeem. Actiepunten• Begin 1997 overeenstemming bereiken tussen EZ en EnergieNed over
set van afspraken met betrekking tot het MAP 2000. 4.4. ExportinstrumentenDuurzame energie biedt het Nederlandse bedrijfsleven interessante kansen
om met nieuwe producten en diensten een positie op te bouwen. Tabel 6 geeft
een beeld van de omzet van de Nederlandse industrie in 1995, afgezet tegen
de marktomvang. Tabel 6: Duurzame energie: omzet, marktomvang en werkgelegenheid  Omzet
Binnenland (x f 1 mln.)Import (x f 1 mln.)Export (x
f 1 mln.)Ned. markt (x f 1 mln.)Werkgelegenheid bij
bedrijven (in mensjaren incl. O&O) Windenergie73157100230600Fotovoltaïsche zonne-energie95614240Zon-thermische conversie91010200 Warmtepompen430534170Biomassa10652393713044200Bron: Novem en ramingen EZ.Hoe meer duurzame energie in Nederland wordt ingezet, hoe belangrijker
het ook voor de Nederlandse economie zal worden. Ook de afzet van duurzame
energieproducten en diensten naar markten buiten Nederland is om een aantal
redenen van belang:* die afzet zorgt voor een versterking van de positie van de betreffende
bedrijven en maakt daardoor verdere groei mogelijk;* door de afzetvergroting treedt een verdere verlaging van de kostprijs
op; dat is weer gunstig voor de penetratie op de Nederlandse thuismarkt;* die afzet zorgt ervoor dat ook andere landen op deze manier bijdragen
aan de vermindering van de uitputting van fossiele brandstoffen en de milieu-belasting.De bestaande instrumenten voor exportbevordering en ontwikkelingssamenwerking
(OS) zijn toepasbaar voor duurzame energieprojecten. In de praktijk blijken
een aantal instrumenten in het bijzonder gebruikt te worden voor de export
van duurzame energie-systemen. PESPIn het kader van het EZ-Programma Economische Samenwerking Projecten (PESP)
kan voor projectidentificatie, haalbaarheidsstudies, investeringsvoorbereidingsstudies
en de uitzending van deskundigen een bijdrage worden verkregen van 2/3 van
de kosten tot een maximum van f 290 000,-. OS-energiebeleidBinnen dit beleid ligt de nadruk op duurzame energie en energiebesparing.Wat duurzame energie betreft, wordt bilaterale ondersteuning verleend
op het gebied van beleidsontwikkeling, capaciteitsopbouw, marktontwikkeling,
demonstratieprojecten en het opzetten van investeringsfondsen. ORETIn het kader van het OS-instrument Ontwikkelingsrelevante Exporttransacties
(ORET) worden niet-commercieel haalbare ontwikkelingstransacties ondersteund,
die moeten bijdragen aan de ontwikkeling van het ontvangende land. ORET subsidieert
tot een maximum van 40%, van transacties met een minimale omvang van f 2,5
mln. Projecten moeten tenminste een Nederlands aandeel van 60% hebben. MILIEVVoor marktstimuleringsprogrammas en transacties van Nederlandse technologie-produkten,
kan in het kader van het programma Milieu en Economische Verzelfstandiging
(MILIEV) een bijdrage verkregen worden van 60% op de totale transactie.De Staatssecretaris van Economische Zaken, mw. Van Dok heeft in haar brief
aan de Tweede Kamer van 1 oktober 1996 over het export-instrumentarium aangegeven
dat wordt onderzocht hoe deze instrumenten beter op elkaar afgestemd kunnen
worden, en hoe de regelingen wat doorzichtiger kunnen worden. Dit gebeurt
in goed overleg met het betrokken bedrijfsleven. De Nederlandse export-bevorderende
instrumenten moeten immers beter aansluiten op de behoeften van het bedrijfsleven.
De export van systemen voor duurzame energie zal hier ook van profiteren.In het Nederlands beleid voor ontwikkelingssamenwerking ligt een belangrijk
accent op verbetering van het milieu in de betreffende landen. De bevordering
van duurzame energie maakt hier deel van uit. In veel gevallen heeft duurzame
energie in ontwikkelingslanden een relatief gunstige startpositie omdat het
een aantrekkelijk alternatief is voor fossiele brandstoffen. Er is geen omvangrijke
infrastructuur voor nodig. Daarnaast geldt dat het klimaat daar vaak gunstig
is voor het opwekken van zonne-energie en wind-energie. De mogelijkheden daartoe
zullen meer worden gestimuleerd.Voor wind- en fotovoltaïsche zonne-energie zijn maatregelen in voorbereiding
om de exportkansen voor deze opties te vergroten. In de loop van 1997 zal
een financiële ondersteuning worden ontwikkeld waardoor de Nederlandse
windmolen-fabrikanten een betere toegang tot de wereldmarkt moeten verkrijgen.
Een aantal Nederlandse partijen zet met steun van EZ voor zon-pv een programma
op met als doel de commerciële penetratie van de Indonesische markt voor
«stand-alone»-systemen. Daarnaast is een Strategiegroep PV opgericht
met als doel de marktontwikkeling van zon-pv in ontwikkelingslanden te stimuleren,
ondermeer door het formuleren van aanbevelingen voor het wegnemen van knelpunten.Het Kabinet heeft initiatieven genomen om in het belang van het internationale
CO2-beleid tot Joint Implementation-projecten te komen. Dat kan
ook een stimulans zijn voor de export van duurzame energie-systemen. Actiepunten• In 1997 zal EZ het exportinstrumentarium voor duurzame energie-producten
verbeteren.• In 1997 zal met steun van EZ een exportinitiatief voor zon-pv gericht
op Indonesië starten. 4.5. Projectbureau Duurzame EnergieIn de Derde Energienota is het idee geopperd een projectbureau op te richten
dat de invoering van duurzame energie bevordert. Als voorbeeld is gekeken
naar het Projectbureau Warmte-Kracht (PWK). Sindsdien zijn hierover gesprekken
gevoerd met organisaties die op de één of andere manier betrokken
zijn bij de bevordering van duurzame energie. Men is het erover eens dat zo'n
projectbureau een belangrijke functie kan vervullen bij het scheppen van draagvlak
voor duurzame energie. Het kan ook uiteenlopende partijen ondersteunen bij
het uitvoeren van nieuwe kansrijke duurzame energieprojecten.De volgende taken worden voorzien:* centraal aanspreekpunt:voor de partijen in de markt vervult het projectbureau een eerstelijns
vraagbaakfunctie. Het bureau is in staat om uiteenlopende vragen over duurzame
energie te beantwoorden en waar nodig door te verwijzen naar specifieke
deskundigen. Daarmee krijgt het bureau ook een goed beeld van de feitelijke
ontwikkelingen in de markt en kan het signalen doorgeven aan de beleidsmakers.* makelaar:het bureau speelt een actieve rol in het bijeenbrengen van (potentieel)
geïnteresseerde partijen, is initiator van nieuwe projecten zonder die
overigens zelf uit te voeren. Het bureau speelt zo nodig een rol bij het starten
van projecten, bijvoorbeeld door de Nederlandse en Europese faciliteiten te
verkennen. Daarnaast kan het projectbureau ondersteunening bieden bij het
maken van meerjarenafspraken.* expertisecentrum:het bureau heeft kennis op het gebied van duurzame energietechnologieën,
maar ook van kritische succesfactoren en knelpunten. Zo kan het bureau helpen
bij het zoeken naar creatieve oplossingen bij veel voorkomende knelpunten
bij het invoeren van duurzame energie.* promotie:Het bureau neemt initiatieven en ondersteunt anderen bij het uitdragen
van de positieve betekenis van duurzame energie. Dat levert een belangrijke
bijdrage aan de versterking van het draagvlak voor duurzame energie.EnergieNed, Sep en enkele industriële partijen hebben inmiddels de
intentie geuit in het projectbureau te willen samenwerken. Zij zullen samen
met EZ bijdragen aan de totstandkoming en de financiering van het bureau.
Er wordt onderzocht of de groep nog verder uitgebreid moet worden. Deze groep
draagt zorg voor een verdere uitwerking die leidt tot de oprichting van het
bureau en de aanstelling van een directeur.Het is de bedoeling dat bestaande organisaties die zich richten op specifieke
duurzame energie-opties zodanig met het projectbureau gaan samenwerken, dat
deskundigheid en contacten echt gebundeld worden. Actiepunten• In de eerste helft van 1997 zal EZ samen met de energiesector en
industrie het projectbureau Duurzame Energie laten starten. 4.6. Altener-programmaIn 1993 is in EU-kader het Altener-programma van start gegaan.Het doel van dit programma is om de verdere toepassing van duurzame energie
in de Europese lidstaten te bevorderen als onderdeel van het energiebeleid
met betrekking op de beperking van CO2-emissies. Het programma
probeert hiermee het gat tussen enerzijds techologische ontwikkeling en demonstratie
en anderzijds marktontwikkeling te overbruggen. Zeker voor de EU-lidstaten
die niet over een specifiek beleid t.a.v. de ontwikkeling van duurzame energie
beschikken, vormt het Altener-programma een waardevol uitgangspunt. Het Altener
programma richt zich daarom op:• ontwikkeling van standaarden;• opbouw van netwerken m.b.t. training en kennisoverdracht;• verbeterde samenwerking tussen nationale en communautaire activiteiten;• technische haalbaarheidsstudies m.b.t. economische- en milieu-aspecten.De Europese Commissie heeft voor de periode 1993–1997 een totaal
bedrag van 40 MECU ter beschikking gesteld.De Europese Commissie heeft in 1996 een onafhankelijke evaluatie laten
uitvoeren. Voorlopige conclusie was dat het programma erin geslaagd is initiatieven
vanuit de lidstaten te ondersteunen, maar dat de beschikbare gelden te gering
waren gelet op de doelstellingen die de EU heeft geformuleerd. De Europese
Commissie heeft daarom voorgesteld om in 1997 een vervolgprogramma, Altener
II te presenteren voor de periode 1998–2002. Het kabinet zal tijdens
het Nederlandse voorzitterschap bevorderen dat dit voorstel brede steun binnen
de EU zal verkrijgen.Een duidelijke Europese strategie voor duurzame energie zal hiervoor een
stevige basis moeten vormen. Zoals vermeld in paragraaf 2.2, is een discussiedocument
voor duurzame energie door de Europese Commissie opgesteld. Op basis van de
reacties van de Europese Lidstaten, zal dit worden omgezet in een witboek
met communautair actieplan. Voor deze strategie is het van belang dat een
duidelijke doelstelling voor duurzame energie wordt gesteld en dat met name
specifiek aandacht besteed wordt aan het tot stand komen van een Europese
markt voor duurzame energie. Actiepunt• Nederland zal in 1997 bijdragen aan de totstandkoming van een witboek
voor duurzame energie.• Nederland zal in 1997 bijdragen aan de totstandkoming van Altener
II. 4.7. Energie Prestatie NormDe Energie Prestatie Norm (EPN) zal naar verwachting een belangrijke rol
gaan spelen bij het toepassen van duurzame technieken in gebouwen: warmtepompen,
zon-thermisch, zon-pv en voor utiliteitsgebouwen koude- en warmteopslag. Bij
de huidige hoogte van de norm is er nog nauwelijks invloed merkbaar. Men kan
nu met goedkopere, niet duurzame energie-technieken vaak al aan de EPN voldoen,
maar er zijn al aanscherpingen aangekondigd voor 1998 en 2000. Voor woningen
gaat de EPN in 1998 naar 1,2 (is nu 1,4) en in 2000 naar 1,0. Beide aanscherpingen
leveren een besparing op van ongeveer 200 m3 aardgasequivalent
(a.e.) per woning per jaar (vergelijking: bij 1,4 wordt er circa 1450 m3 a.e. verbruikt voor verwarmen, warm water en koken). Voor de utiliteitsbouw
wordt – gerelateerd aan het verbruik – een even grote besparing
verwacht. De eisen zijn dan, vooral in 2000, zó scherp dat men heel
goed duurzame energie-technieken kan gebruiken om er aan te voldoen. Dit geldt
voor alle bovengenoemde technieken, behalve voor zon-pv.Door een grootschalige toepassing van deze technieken, zullen deze goedkoper
worden.Dit effect zien we nu al, omdat er al gebouwen zijn die aan de aangescherpte
normen voldoen. Dit wordt gestimuleerd in het Novem-programma Gebouwde Omgeving
en de Voorbeeldprojecten Duurzaam en Energiezuinig bouwen.Verdere aanscherpingen van de EPN na 2000 worden voorzien.De EPN is alleen van toepassing op nieuwbouw. Het stellen van een EPN
voor de bestaande bouw is moeilijk, omdat bestaande woningen vaak zeer verschillende
uitgangssituaties hebben. Een projectmatige aanpak van de bestaande bouw is
dus veel moeilijker. Dat maakt dat de realisatiekosten van duurzame- en besparingsopties
hoger kunnen uitvallen. De verwachting is dat een lagere EPN voor de nieuwbouw
de kosten van duurzame energie zal doen dalen. Daardoor wordt het op de langere
termijn aantrekkelijk ook in de bestaande bouw duurzame energie toe te passen.
In de convenanten (zonneboiler- en zon-pv-convenant) en de Novem-programma's
zal hieraan aandacht worden besteed. Actiepunten• EZ en VROM zullen in de periode 1997–2000 aandacht van marktpartijen
vragen voor duurzame energie in bestaande bouw via convenanten en Novem-programma's. 4.8. ElektriciteitswetOp 8 november 1996 is een brief aan de Tweede Kamer (TK 1996–1997,
25 097, nr. 1) gestuurd over de nieuwe elektriciteitsstructuur. Daarin
is vermeld dat in de Elektriciteitswet zal worden bepaald dat de Minister
van Economische Zaken een minimum aandeel duurzame energie kan vaststellen
over alle elektriciteit die via de netten gaat. Dit verplichte aandeel duurzame
energie geldt voor de eindleverantie. De netwerkbeheerders moeten dit controleren.Tot en met het jaar 2000 geldt de vrijwillige aanpak via de al genoemde
afspraken met EnergieNed met betrekking tot het MAP 2000. Deze nieuwe wettelijke
bepaling wordt daarom pas in 2001 van kracht.De minister van Economische Zaken zal in het Energiebericht de percentages
van dit minimum-aandeel voor een periode van 5 jaar bekendmaken. In dit Energiebericht
geeft de minister van Economische Zaken zijn visie op de energieontwikkelingen
op lange termijn. Het gaat ten minste iedere 4 jaar verschijnen; het eerste
Energiebericht zal in de eerste helft van 1999 verschijnen.Om te bewijzen dat het vereiste aandeel duurzame energie wordt gehaald,
moet de afnemer «groene stroomcertificaten» kunnen overleggen.
Zo'n certificaat is een bewijsstuk dat een elektriciteitsproducent in een
bepaalde omschreven periode een zekere hoeveelheid duurzaam opgewekte elektriciteit
via het net transporteert naar een in Nederland gevestigde leverancier of
afnemer. Deze certificaten zullen worden uitgegeven door een organisatie die
hier speciaal voor wordt opgericht of daarvoor wordt aangewezen. Die organisatie
wordt mogelijk ook belast met de controle. De groene stroomcertificaten worden
verhandelbaar, onder andere op een beurs. Als gevolg van het wettelijk aandeel
zal er een aparte markt ontstaan voor deze certificaten. De ervaringen die
EnergieNed zal opdoen met het systeem van «groene labels» (zie
paragraaf 4.3) kunnen gebruikt worden voor het systeem op basis van een wettelijk
verplicht aandeel.De bepalingen in de Elektriciteitswet zullen betrekking hebben op het
aandeel duurzame energie in de elektriciteit die via de netten gaat. De vraag
is hoe duurzame energie die omgezet wordt in gas, warmte of koude op een vergelijkbare
manier gestimuleerd kan worden. In 1997 zal onderzocht worden of net zon benadering
als bij elektriciteit toegepast kan worden.Dan is er nog elektriciteit, gas, warmte of koude die door de verbruiker
zelf via duurzame bronnen is opgewekt en die dus niet via een net aan een
verbruiker wordt geleverd. Hoe gaan we daarmee om? Het ligt in de rede om
iemand die zelf al veel kosten heeft gemaakt en moeite heeft gedaan om via
duurzame bronnen in (een deel van) zijn of haar energiebehoefte te voorzien,
niet ook nog eens een bijdrage te laten leveren aan de bevordering van duurzame
bronnen voor energie die via netten en leidingen gaat.Mogelijk bieden de groene stroomcertificaten hiervoor een oplossing: energiegebruikers
die zelf energie opwekken via duurzame energie, kunnen daarvoor groene stroomcertificaten
krijgen. Daarmee kunnen zij aantonen dat zij aan hun verplichting van een
minimum aandeel duurzame energie hebben voldaan. Als hun eigen duurzame opwek
meer is dan het geldend minimum aandeel, kunnen zij het verschil in de vorm
van groene certificaten ten gelde maken.Zon constructie stimuleert de verdere invoering van eigen opwekking van duurzame energie door particulieren, kantoren en bedrijven. Dat
kan o.a. via zonneboilers, warmtepompen en koude-opslag.Hoe gaan we om met geïmporteerde duurzame energie bij een verplicht
minimum aandeel? Wat dat betreft wordt aangesloten bij de benadering die in
paragraaf 2.4 is uiteengezet. Dat betekent dat certificaten worden verstrekt
voor elektriciteit die wordt opgewekt met duurzame bronnen volgens de definitie
van de REB. Voorwaarde is dan wel dat genoegzaam is vastgesteld dat de te
leveren stroom met een duurzame bron wordt opgewekt. Daarvan kan sprake zijn
indien voor die vaststelling waarborgen aanwezig zijn die vergelijkbaar zijn
met de Nederlandse systematiek.In het licht van de huidige verwachtingen over de kostprijs-ontwikkeling
van duurzame en fossiele energie, is het duidelijk dat het vereiste aandeel
duurzame energie leidt tot opwaartse druk op de elektriciteitsprijs naar mate
een groter deel van de elektriciteit en warmte wordt opgewekt met duurzame
bronnen. In hoeverre prijzen ook daadwerkelijk gaan stijgen is moeilijk te
zeggen, met name omdat dit afhangt van actuele marktverhoudingen.Om niettemin een indruk te krijgen van de bedragen waar het om zou kunnen
gaan, zijn op verzoek van EZ door ECN berekeningen uitgevoerd. Het gaat hierbij
om tussenresultaten. In de loop van 1997 zullen CPB/ECN met een publicatie
komen over nieuwe scenario's, waarin onder meer nader zal worden ingegaan
op de verwachte ontwikkeling van duurzame energie.Door ECN is in de eerste plaats berekend wat de penetratie van duurzame
energie in het jaar 2020 zal zijn, uitgaande van de in dit Actieprogramma
opgenomen instrumenten exclusief de verplichtstelling. In het zogenaamde European
Coördination-scenario (dat een economische groei kent van 2,75% en substantieel
lagere energieprijzen dan is verondersteld in de Derde Energienota) komt ECN
op een omvang van 156 PJ duurzame energie in 2020.Afhankelijk van onder andere de veronderstelde kostenschattingen voor
de diverse duurzame opties, bedragen de maatschappelijke kosten van het overbruggen
van het gat tussen die 156 PJ duurzame energie en de doelstelling van rond
de 300 PJ duurzame energie in 2020 f 950 mln. tot f 1750 mln.. De
bijzondere regeling voor duurzame energie in het kader van de REB (zie paragraaf
4.2) zorgt ervoor dat een deel van die kosten worden gedekt. Volgens het ECN
gaat het daarbij om een bedrag van circa f 350 mln., zodat er f 600
mln. tot f 1400 mln. aan directe kosten uit hoofde van de extra duurzame
energie resteert. Aan deze bedragen kleven vele onzekerheden, met name de
prijsontwikkeling van fossiele energie respectievelijk duurzame energie, mede
onder invloed van de technische ontwikkeling.Daarbij zij nog eens gememoreerd dat in dit scenario flinke kostprijs-ontwikkelingen
van de genoemde opties verondersteld worden, die mede door een forse inspanning
van de kant van de overheid nog gerealiseerd moeten worden.Gelet op het bovenstaande, zal het hanteren van het instrument «verplicht
minimum aandeel duurzaam» geen automatisme kunnen zijn. Op het moment
dat besloten moet worden over de eventuele inzet van dit instrument, zal in
ogenschouw genomen moeten worden wat – naar verwachting – het
aandeel duurzaam zal zijn zonder verplichtstelling, het gewenste groeipad
naar de 300 PJ, het daaruit resulterend tekort voor enig jaar en de kosten
indien dit tekort gedicht zou worden met een verplichtstelling. Ook is dan
de vraag aan de orde op welke energie-verbruikers dit instrument betrekking
zou kunnen hebben bij een nationale inzet van het instrument respectievelijk
bij een internationale (Europese) inzet, mede met het oog op de concurrentiepositie
van de energie-intensieve industrieën. Tevens zal bezien
moeten worden of compenserende lastenverlichtingen wenselijk en mogelijk zijn.Eén en ander illustreert dat de keuze voor duurzame energie op
het door het Kabinet ingezette ambitieniveau geen vrijblijvende zaak is, maar
het nodige vergt van overheid, bedrijfsleven en burgers. Actiepunten• EZ zal in 1997 in de nieuwe Elektriciteitswet bepalingen opnemen
over het verplicht minimum aandeel duurzame energie vanaf 2001.• EZ zal in de eerste helft van 1999 het eerste Energiebericht publiceren
met vermelding van de percentages over het verplicht minimum aandeel duurzame
energie voor de periode 2001–2005.• EZ zal in 1997 een onderzoek starten naar de mogelijkheid om ook
voor duurzame niet-elektriciteitsopties een systeem van een verplicht minimum
aandeel op te zetten. 5. AANPAK VAN BESTUURLIJKE KNELPUNTEN 5.1. AlgemeenAlle duurzame energie-opties zijn op weg van onderzoek en ontwikkeling
naar marktintroductie. Naar mate een optie qua economie meer marktrijp wordt,
zal ook meer aandacht besteed moeten worden aan knelpunten die zich (kunnen)
voordoen bij de feitelijke realisatie van duurzame energie-opties. Deze knelpunten
zijn meestal heel specifiek en verbonden aan een bepaalde optie: vogels vliegen
tegen windturbines aan, niet tegen zonneboilers, een zonnecel kent geen emissie,
een biomassa-installatie wel.In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de knelpunten rond windenergie, biomassa
en duurzame energie in de gebouwde omgeving èn op wat het kabinet doet
om die knelpunten op te lossen. Om te voorkomen dat zulke knelpunten bij andere
opties te laat worden onderkend, worden in de verschillende onderzoeksprogramma's
studies naar mogelijke inpassingsproblemen verricht. 5.2. Ruimtelijke inpassing van windenergie Stand van zakenDe ruimtelijke inpassing vormt voor windenergie een belangrijk knelpunt.
Dit knelpunt uit zich op een tweetal manieren:1. De ruimtelijke inpassing van windturbines concurreert met andere functies.
Vaak is er nog onduidelijkheid over de combineerbaarheid van functies. Dit
legt (soms nodeloos) beperkingen op aan de plaatsing van windturbines.2. Bestuurlijke besluiten over de plaatsing van windturbines (bestemmingsplannen,
bouw- en milieuvergunningen) worden vaak geconfronteerd met tal van bezwaarschriften
van omwonenden en natuur- en milieu-organisaties. Mede met het oog daarop,
nemen gemeenten en provincies de uiterste zorgvuldigheid in acht bij de voorbereiding
van streekbestemmingsplannen. Ruimtelijke procedures vereisen mede daardoor
een fors tijdsbeslag.Deze situatie doet zich al geruime tijd voor. In het gevoerde beleid zijn
daarom een aantal initiatieven genomen om deze knelpunten op te lossen. Daarbij
is er tot nu toe van uitgegaan dat de doelstelling van 1000 MW (te realiseren
in het jaar 2000) kan worden ingevuld met de realisering van relatief kleinschalige
projecten (tot ca. 20 MW). Het gaat om de volgende initiatieven:* In 1991 werd de Bestuursovereenkomst Plaatsingsproblematiek Windenergie
(BPW) gesloten tussen het rijk en de zeven windrijke provincies. De zeven
provincies hebben daarbij ieder een taakstelling op zich genomen voor de ruimtelijke
reservering van windturbines gericht op de 1000 MW-doelstelling. De rijksoverheid
heeft zich verplicht tot het faciliteren van het plaatsingsbeleid door het
scheppen van randvoorwaarden en door interdepartementaal overleg over optredende
knelpunten die voortkomen uit het rijksbeleid.* draagvlakverbreding door het laten verrichten van studies naar tal van
onderwerpen, zoals hinder voor vogels, geluid en verkeersveiligheid. Ook werd
het Landelijk Bureau Windenergie opgericht, een onafhankelijk informatiepunt.
De afgelopen jaren werd in de meeste provincies een Regionaal Windenergie
Overleg (RWO) opgericht om overleg tussen provincies, gemeenten, particuliere
exploitanten, energiebedrijven, milieu-organisaties en rijksvertegenwoordigers
te bevorderen.* Novem ondersteunt veel provincies en gemeenten bij de planontwikkeling
voor de plaatsing van windturbines.Al deze initiatieven dragen zeker bij aan het verminderen van de genoemde
knelpunten, maar niet genoeg. Aanvullende maatregelen zijn vereist om bij
de realisatie van de 1000 MW-doelstelling niet nog meer vertraging op te lopen.
Realisatie van de doelstelling uit de Derde Energienota, te weten een bijdrage
van 45 PJ door windenergie in 2020 wat een opgesteld vermogen vergt van ca.
2750 MW, noopt evenzeer daartoe. Evaluatie en onderzoekEen evaluatie van de BPW is recent afgerond. Bij de evaluatie zijn behalve
de partijen van de BPW ook andere relevante organisaties om hun mening gevraagd.
In de conclusies komt naar voren dat op basis van de BPW door provincies en
gemeenten veel inspanningen zijn geleverd die een belangrijke bijdrage leveren
aan het reserveren van plaatsingsruimte voor 1000 MW windenergie. De doelstelling
van de BPW, die zich richt op 1000 MW plaatsingsruimte in 2000 in streekplannen,
is nog steeds haalbaar. Het tussendoel van 400 MW gereserveerde ruimte in
1995 is gehaald, hoewel het beeld per provincie sterk wisselt. De vertaling
van provinciale streekplannen naar gemeentelijke bestemmingsplannen is echter
onvoldoende geweest. Gemeenten, die geen partijen zijn bij de BPW, en andere
relevante partijen zoals energiebedrijven en natuur- en milieu-organisaties
voelen zich onvoldoende bij de BPW betrokken. De afstemming op rijksniveau
van het beleid van de verschillende departementen laat te wensen over.Naast de evaluatie van de BPW, is recent een onderzoek afgerond naar de
mogelijkheden voor een meer grootschalige plaatsing van windturbines (lokaties
van 50 MW of meer). Dit onderzoek is verricht ter uitvoering van een door
de Tweede Kamer aangenomen motie bij de behandeling van het Tweede Structuurschema
Elektriciteitsvoorziening (de motie Boers, TK 1992–1993, 22 606,
nr. 9), waarin gevraagd is om maatregelen te treffen voor ruimtelijke reservering
voor grotere windturbineparken.Binnen het huidige beleid liggen er vooral mogelijkheden in de provincies
Friesland, Noord-Holland en Flevoland en op grote haventerreinen. Kansen op
dijken/dammen en langs de kust worden vanwege vigerend beleid gemist. In principe
is er ruimte voor ca. 800 MW aan grootschalige lokaties. Nadere studie wijst
echter uit dat de ruimte in deze gebieden maar gedeeltelijk kan worden benut
door lokale belemmeringen (lokale bebouwing en geluidhinderzones). Overigens
overlappen de grootschalige lokaties deels met de lokaties die
binnen de BPW door de provincies al in streekplannen zijn opgenomen.Extra mogelijkheden voor grootschalige lokaties ontstaan volgens de onderzoekers
wanneer restrictief overheidsbeleid (ondermeer ten aanzien van natuur- en
landschapsbeleid) op onderdelen wordt aangepast. Studies rechtvaardigen zon
aanpassing op onderdelen omdat de feitelijke impact van windturbines op onder
meer stiltegebieden en vogels geringer blijkt dan vooraf werd verondersteld.
Ook ontstaan hierdoor kwalitatief betere lokaties wegens het grotere windaanbod
door verschuiving naar de kust.Tenslotte geven de onderzoekers aan dat de keuze van een aantal toplokaties
met een zeer gunstig windaanbod ook nog extra plaatsingsruimte kan bieden.
Hierbij moeten met name concessies worden gedaan bij het huidige Wadden-,
landschaps- en waterschaps-beleid. Ook het inspelen op gewenste veranderingen
in het agrarisch grondgebruik en een genuanceerd vergunningenbeleid ten aanzien
van windturbines op dammen en dijken kan extra ruimte bieden voor grootschalige
toepassing van windturbines. BeleidsconclusiesHet doel voor 2000 blijft om op landlokaties 1000 MW windenergievermogen
te realiseren. Dit betekent dat hiervoor uiterlijk in het jaar 2000 voldoende
ruimte in plannen moet zijn gereserveerd. Ondanks de wat moeizame start, wordt
de BPW door alle partijen als een goed instrument gezien om hiertoe te komen.
Realisatie van de in de BPW neergelegde taakstellingen lijkt in bijna alle
deelnemende provincies haalbaar. Uitgangspunt hierbij blijft dat elke provincie
naar haar mogelijkheden en op een actieve wijze dient bij te dragen aan het
reserveren van plaatsingsruimte.De vertaling van provinciale taakstellingen naar het gemeentelijke niveau
(bestemmingsplannen) en naar meer draagvlak bij betrokkenen zal meer aandacht
krijgen. De regionale windenergie-overleggen zijn daarvoor een goede start.De afstemming van het voor windenergie relevante rijksbeleid tussen de
departementen zal worden geïntensiveerd en verbeterd. Meer communicatie
hierover met de provincies is van groot belang.Uit de studie naar grootschalige plaatsing kan een tweetal conclusies
worden getrokken die al voor de korte termijn relevant zijn. De studie stelt
dat aanpassing op onderdelen van restrictief overheidsbeleid ten gunste van
windenergie extra plaatsingsruimte voor windturbines oplevert. In het BPW-overleg
is geconstateerd dat deze stelling nuancering behoeft. Het vigerende beleid
inzake natuur, landschap en waterschapswerken legt enerzijds beperkingen op
aan het plaatsen van windturbines, maar biedt daarnaast ook nog veel mogelijkheden
voor interpretatie. Tegen de achtergrond van de schaarse ruimte in ons land,
wordt de integratie en afstemming binnen het rijksbeleid c.q. de regionale
uitwerking daarvan nog onvoldoende geoptimaliseerd om aanwezige kansen voor
de plaatsing van windenergie te benutten. Van de marges binnen het beleid
wordt nog onvoldoende en heel verschillend gebruik gemaakt.Ten tweede moet er meer aandacht komen voor combineerbaarheid van grondgebruik
onder de windturbines. Met name harde infrastructuur en vormen van landbouw
lijken dan kansrijk.Beide conclusies zullen belangrijke aandachtspunten worden binnen het
inter-departementale overleg en het overleg met de provincies.Om de doelstelling uit de Derde Energienota te kunnen realiseren, zal
de ruimtelijke plaatsingsstrategie aanvulling en aanpassing behoeven. Drie
hoofdlijnen zijn denkbaar en zullen worden onderzocht.In de eerste plaats meer concentratie op een aantal grote toplokaties,
waarbij windenergie de primaire functie wordt danwel waar optimaal wordt gecombineerd
met bestaande functies (zoals waterkeringen). Het ontwikkelen
van zulke megalokaties brengt met zich mee dat de afwegingen op het lokale
bestuursniveau nog een stuk ingewikkelder worden. De rijksoverheid zal zich
bezinnen op de wijze waarop zij bij dergelijke lokaties aan haar faciliterende
rol inhoud kan geven. Het voornemen is om hierover met de provincies overleg
te plegen, waarbij het voorstelbaar is dat provincies het opnemen van megalokaties
in het Structuurschema Elektriciteitsvoorziening als een steun in de rug ervaren.
In dat geval is ook het instrumentarium van de Wet op de Ruimtelijke Ordening
van toepassing om e.e.a. te realiseren. Ook met de waterschappen zal overlegd
worden gezien hun verantwoordelijkheid voor waterkeringen.Hoewel megalokaties zeker tot de mogelijkheden behoren, zal het zeker
onvoldoende zijn. Nieuwe lokaties kunnen dan in twee richtingen worden gezocht:
landinwaarts of buitengaats.Landinwaarts is de windsnelheid aanmerkelijk lager, zodat voor redelijke
opwekkingsrendementen hogere turbines nodig zijn (niet alleen hoge bomen maar
ook hoge turbines vangen veel wind). Bij een verdere rendementsverbetering
is dat geen belemmering. De combinatie met (water)wegen, industrieterreinen
en landbouw biedt mogelijkheden waar hogere turbines goed inpasbaar zijn.Tenslotte vormt de plaatsing van windturbines buitengaats onderdeel van
het pakket dat nodig is om de doelstelling voor het jaar 2020 te kunnen realiseren.Het windaanbod van zulke lokaties is een groot voordeel, maar de kosten
zullen hoog zijn (netinfrastructuur, extra eisen aan de turbines wegens de
specifieke omstandigheden). Massale plaatsing op zee wordt pas ruim na het
jaar 2000 voorzien. Op basis van studies die verricht zullen worden naar de
juridische implicaties van plaatsing op zee, kan in 1998 een Plaatsingsplan
Buitengaats worden opgesteld, waarbij intensief overleg gepleegd zal worden
met alle betrokken overheden en met natuur- en milieu-organisaties.De ervaringen met de BPW als instrument zijn aanleiding om het instrument
ook na 2000 te blijven benutten. Omdat dan ook de meer landinwaarts gelegen
lokaties van belang worden, zal aan meer provincies worden gevraagd tot de
BPW toe te treden. Acties• In de periode 1997–2000 bevordering door rijk en provincies
gezamenlijk van regionale optimalisatie van de ruimte voor natuur en landschap
enerzijds en windenergie anderzijds.• In de periode 1997–2000 bevordering door rijk en provincies
van gecombineerd ruimtegebruik van landbouw, infrastructuur e.d. met windenergie.• In 1997 het vaststellen van een gezamenlijk standpunt van rijk
en provincies over het opnemen van megalokaties in het Structuurschema Elektriciteits-voorziening.• In 1998 zal in opdracht van EZ een plaatsingsplan buitengaats worden
opgesteld.• Het in 2000 verlengen en verbreden door rijk en provincies van
de Bestuursovereenkomst Plaatsingsproblematiek Windenergie voor de periode
na het jaar 2000. 5.3. Milieu-inpassing van biomassaIn de praktijk blijkt dat bij energiewinning uit afval en biomassa zich
twee milieu-knelpunten voordoen:– relatie met het afvalstoffenbeleid;– emissies naar de lucht. Relatie met het afvalstoffenbeleidVeel biomassastromen komen vrij als reststromen. In vergelijking met geteelde
biomassa pakt de economische haalbaarheid van het gebruik van reststoffen
veelal gunstiger uit.Sommige biomassastromen zijn aan te merken als afval. Voor afvalstoffen
kent de Wet Milieubeheer een apart regime. Met dit regime wordt de inzameling,
de opslag en been verwerkingshandelingen van afvalstoffen door de overheid
gestuurd met als doel een doelmatige verwijdering van afvalstoffen. Met het
oog hierop gelden voor de inzet van afvalstoffen in de energievoorziening
bepaalde beperkingen en zwaardere procedurele eisen in vergelijking met de
inzet van primaire brandstoffen. Zo dient altijd een milieu-effect-rapportage
te worden opgesteld, is er in een enkel geval sprake van een meldingsplicht
voor de ontvangst van de afvalstoffen en is de duur van de vergunning beperkt
tot 10 jaar. Dit zwaardere regime heeft voor- en nadelen. De nadelen zijn
gelegen in extra kosten, inspanningen en proceduretijd. De voordelen zijn
onder andere gelegen in de mogelijkheid om biomassastromen te sturen in de
richting van inzet voor de energievoorziening.De vraag of bepaalde soorten reststoffen bestaande uit biomassa die kunnen
worden toegepast voor energiewinning in een speciaal daartoe bestemde installatie
al dan niet worden aangemerkt als afvalstof, is een kwestie van interpretatie
door het bevoegd gezag, in het algemeen de provincie. Centraal staat hierbij
de definitie van afvalstof in de Wet Milieubeheer: (kortweg: stoffen waarvan
de houder zich met het oog op de verwijdering ervan ontdoet, moet ontdoen
of van plan is zich ervan te ontdoen). Aan de hand van objectieve en subjectieve
factoren bepaalt het bevoegd gezag of sprake is van het zich ontdoen van een
stof als afvalstof. Aard of samenstelling, herkomst en toepassing van de stof
spelen hierbij een rol.Als het gaat om niet-verontreinigde biomassastromen met een relevante
calorische inhoud, dan is het de vraag of deze stromen voor deze toepassing
nog wel als afval moeten worden aangemerkt. Immers, de toepassing van de afvalstoffenregelgeving
leidt dan niet tot een meer doelmatige verwijdering, terwijl toch het zwaardere
regime wordt opgelegd. Dit kan een belemmering vormen voor de toepassing van
deze biomassastromen voor energietoepassingen. Het bepalen van een eenduidig
onderscheid tussen biomassastromen voor energieopwekking die wel en die niet
als afval moeten worden aangemerkt, is daarom gewenst met het oog op de beoogde
bevordering van de toepassing van biomassa voor energietoepassingen. In het
kader van de AMvB op grond van art 1.1 lid 11 van de Wet Milieubeheer, die
thans wordt voorbereid, zal dit onderscheid worden verduidelijkt. Dit moet
resulteren in eenduidige, landelijk werkende regels die zullen worden toegepast
bij de beantwoording van de vraag of al dan niet sprake is van afvalstoffen.
Voor de periode totdat dergelijke regels operationeel zijn, zullen vooruitlopende
op de werking van deze AMvB afspraken worden gemaakt over stoffen waarop het
afvalregime niet van toepassing is. De te maken afspraken zullen alsdan bekend
worden gemaakt zodat het bevoegde gezag en potentiële investeerders daarmee
rekening kunnen houden. Emissie-eisenVoor de toepassing van brandstoffen geldt het BEES (Besluit Emissie Eisen
Stook-installaties), voor het verbranden van afvalstoffen geldt het BLA (Besluit
Luchtemissies Afvalstoffen). Indien het BEES van toepassing is, zal het van
de aard en samenstelling van de biomassa afhangen of daarnaast ook eisen aan
de orde kunnen zijn betreffende rookgascomponenten die niet in het BEES zijn
opgenomen. Voor deze componenten dient het bevoegd gezag zelf
eisen te stellen, waarbij het BLA als referentiekader kan dienen.In de praktijk kan dit leiden tot lokale verschillen in de benadering
van toepassing van biomassa in de energievoorziening, met als gevolg scheve
concurrentieverhoudingen. Voor de bevordering van een optimale inzet van de
verschillende stromen biomassa is het van belang om ongewenste concurrentieverschillen
te beperken en onzekerheden en onduidelijkheden weg te nemen.Met het oog daarop en de wens om emissies bij toepassing van biomassastromen
in speciaal daartoe gebouwde installaties niet te laten toenemen, zal voor
het einde van 1997 een onderzoek worden uitgevoerd naar de relatie tussen
samenstelling van biomassa en emissies en reststromen die bij thermische omzetting
ontstaan. Op basis daarvan kunnen de milieuhygiënische randvoorwaarden
meer nauwkeurig worden bepaald. Van rijkswege zullen op basis daarvan landelijk
toe te passen emissie-eisen bij verbranding of vergassing van biomassa ten
behoeve van energieopwekking worden vastgesteld. Daarover zal overleg worden
gevoerd met regionale en lokale overheden. Actiepunten milieu-inpassing biomassa• Voor het einde van 1998 zal een AMvB van kracht worden op grond
van art 1.1 lid 11 van de Wet Milieubeheer, waarin eenduidige, landelijk werkende
regels zullen worden vastgelegd voor het onderscheid tussen afval en andere
stoffen, en zal voorlichting daarover worden gegeven. Voor de periode totdat
regels zoals hierboven bedoeld operationeel zijn, zullen betrokken overheden
vooruitlopend op de inwerkingtreding van deze AMvB in het eerste kwartaal
van 1997 afspraken maken en publiceren over stoffen waarop het afvalregime
niet van toepassing is.• In 1997 zullen van rijkswege landelijk toe te passen emissie-eisen
bij verbranding of vergassing van biomassa t.b.v. energieopwekking worden
vastgesteld. 5.4. Duurzame energie-inpassing in de gebouwde omgevingBesluiten die we vandaag nemen over de inrichting van de energie-infrastructuur
op nieuwbouwlocaties beïnvloeden voor tientallen jaren het primaire energiegebruik
in die gebieden. Dat geldt niet alleen voor woningen, maar ook voor utiliteitsgebouwen,
industrie en glastuinbouw.Om energiebesparing en duurzame energie in die gebieden een kans te geven,
moet bij de ruimtelijke inrichting de energieaanbodstructuur al optimaal aansluiten
bij de vraag. Dat is veel breder dan de EPN, behandeld in paragraaf 4.7, die
zich immers richt op de energiehuishouding van een individueel gebouw.Gemeenten hebben vaak niet de kennis die nodig is om een optimale energieinfrastructuur
aan te leggen. Die kennis is natuurlijk ook maar tijdelijk nodig, bijvoorbeeld
alleen bij uitbreidingsplannen en VINEX-locaties. De financiële belangen
zijn wel groot, zeker als het gaat om besluiten over investeringen in distributienetten
voor gas, warmte of CO2. Bij gebrek aan voldoende kennis kan dan
al snel de neiging ontstaan om grote risico's te vermijden. Men besluit dan
voor een conventionele energie-infrastructuur. Daardoor wordt het optimum
niet bereikt.De rijksoverheid kan en wil niet uniform bepalen welke technische oplossing
voor een optimale energievoorziening moet worden gekozen. Lokale omstandigheden
geven de doorslag bij de vraag welk alternatief als optimaal moet worden geclassificeerd.
De besluiten daarover moeten dus op lokaal niveau worden genomen.Aan de Algemene Energieraad (AER) is een advies gevraagd over criteria
die een rol zouden moeten spelen bij de aanleg van nieuwe energie-infrastructuur. Om het knelpunt van onvoldoende kennis op te lossen, zijn EZ en VROM kortgeleden
het programma Optimalisering van de Energie-Infrastructuur (OEI) gestart.
Het streven is op een bepaalde locatie een betere energieprestatie te bereiken.
Dit wordt uitgedrukt in vermeden fossiel energiegebruik. Het kan onder andere
worden bereikt door toepassing van duurzame opties als zonneboilers, warmtepompen,
aardwarmte en warmte/koude-opslag.In een aantal OEI-activiteiten heeft duurzame energie een centrale plaats:• het creëren van draagvlak bij alle betrokkenen: gemeenten,
energiebedrijven, bewoners, projectontwikkelaars, woningbouwcorporaties, architecten,
installateurs;• het verkennen van wettelijke sturingsmaatregelen: aanscherping
EPN, EPN op locatie, energie- en milieuwetgeving;• het zoeken van oplossingen voor financiële knelpunten: investering,
exploitatie en kostenverdeling.Afgewogen besluitvorming is alleen mogelijk als er voldoende praktijkervaring
is met in het integreren van duurzame energie in de gebouwde omgeving. Er
is in de afgelopen jaren een aantal praktijkexperimenten uitgevoerd. Maar
de schaalgrootte daarvan blijft erg beperkt. In de projecten van het OEI-programma
zullen duurzame energie-opties een belangrijke rol spelen. Daarbij wordt gestreefd
naar een optimale mix met besparingsopties. Het is de bedoeling dat echte
«OEI-wijken» ontstaan. Die zullen laten zien dat het goed mogelijk
is duurzame energie op grotere schaal dan nu het geval is toe te passen. Daarnaast
bieden deze projecten goede mogelijkheden om meer ervaring op te doen met
de toepassing van verschillende duurzame opties in relatie tot elkaar.Behalve bij de infrastructuur, moet ook bij de verkaveling van nieuwbouwlokaties
rekening worden gehouden met de inpassing van duurzame energie. Deze heeft
immers invloed op de mogelijkheid om passieve- en actieve zonne-energie toe
te passen.Novem stimuleert in opdracht van EZ het zongericht verkavelen door gemeenten
in het kader van het programma Energie-efficiency en Ruimtelijke Ordening
(ERO). Acties• In opdracht van EZ en VROM in de periode 1997–2000 uitvoering
van het OEI-programma, gericht op een energie-infrastructuur op lokaal niveau
waarin duurzame energie een optimale plaats heeft.• In opdracht van EZ in de periode 1997–2000 uitvoering van
het ERO-programma, ondermeer gericht op zongericht verkavelen. 6. DUURZAME ENERGIE-OPTIES 6.1. AlgemeenNadat in de vorige hoofdstukken vooral in generieke zin aandacht besteed
is aan doelen en middelen van het duurzame energiebeleid, zal in dit hoofdstuk
meer specifiek per optie worden beschreven wat de huidige stand van zaken
is, welke groei verwacht wordt en welke knelpunten opgelost moeten worden
om die groei daadwerkelijk te realiseren.Allereerst komen de opties aan bod die elektriciteit opwekken: windenergie,
fotovoltaïsche zonne-energie, waterkracht en biomassa. In de paragraaf
over biomassa wordt ook ingegaan op de inzet van biobrandstoffen in het wegverkeer.
Tenslotte wordt ingegaan op de opties die gebruikt kunnen worden
om warmte (en koude) te produceren: thermische zonne-energie, aardwarmte,
warmtepompen en energie-opslag.Op al deze terreinen worden programma's ten uitvoer gebracht die –
in wisselende verhouding – stimulansen geven aan onderzoek, ontwikkeling,
demonstratie en toepassing. Deze programma's worden meestal beheerd door de
Nederlandse Onderneming voor Energie en Milieu (Novem). 6.2. Windenergie Stand van zaken en perspectiefWindenergie is de omzetting van de door wind uitgeoefende krachten in
elektriciteit. Toepassing vindt doorgaans plaats in open gebieden (bijvoorbeeld
kustlokaties) en de opgewekte elektriciteit wordt geleverd aan het net. In
landen met een elektriciteitsnet dat zich niet uitstrekt tot alle gebieden,
worden ook regelmatig op zich zelf staande («stand alone») of
hybride (bijvoorbeeld wind/diesel) toepassingen gerealiseerd.In Nederland wordt het gros van het opgesteld windvermogen geëxploiteerd
door (in volgorde van afnemend aandeel) energiedistributiebedrijven, particuliere
projectontwikkelaars, agrariërs en coöperaties.Per ultimo 1995 stonden in Nederland ongeveer 1000 windturbines opgesteld
met een gezamenlijk vermogen van 250 MW. Daarmee wordt een besparing van 4
PJ op primaire brandstof gerealiseerd, ofwel de elektriciteitsbehoefte van
zo'n 150 000 gezinnen. Vooral in 1995 is de ontwikkeling hard gegaan:
er zijn toen ruim 300 turbines met een gezamenlijk vermogen van 100 MW geplaatst.De gerealiseerde en verwachte ontwikkeling van windenergie vanaf 1990
is opgenomen in tabel 8. Tabel 8: ontwikkeling windenergie JaarOpgesteld/verwacht
vermogen (MW)Besparing Primaire brandstof (PJ) 1990500,619952504 200075012 20072000332020275045De kostprijs van met wind opgewekte elektriciteit is sterk dalende: tussen
1990 en 1995 is de kostprijs op een kustlokatie gedaald van 25 ct/kWh naar
18 ct/kWh. Ook tussen 1995 en 2000 wordt een verbetering van de prijs–prestatieverhouding
met zo'n 30% mogelijk geacht.Het in paragraaf 3.2 vermelde onderzoek naar de positie van energie-onderzoek
in Nederland concludeert dat het windenergie-onderzoek van een goed niveau
is. Het onderzoek vindt plaats bij ECN, TU-Delft en TU-Eindhoven. Samenwerking
en afstemming tussen deze instellingen kan verbeterd worden. Knelpunten en oplossingenOm te bewerkstelligen dat windenergie kan concurreren met fossiele energie,
is verdere verbetering van de prijs–prestatieverhouding nodig. Teneinde
die te realiseren, moet nog veel kennis ontwikkeld worden. Novem, ECN en de
Technische Universiteit Delft hebben daarvoor gezamenlijk een lange termijn
ontwikkelingsstrategie opgesteld, het Nationaal O&O-plan Windenergie.
De activiteiten en prioriteiten in dit plan zijn afgestemd met de Nederlandse
windindustrie, waardoor een sterke technologiecluster ontstaat.
De hiervoor genoemde verbetering van de prijs–prestatieverhouding met
30% moet vooral gestalte krijgen door de ondersteuning van de technologische
ontwikkelingen binnen die industrie. Hierdoor kan de industrie haar marktpositie
versterken en wordt de behoefte aan fiscale stimulansen geleidelijk aan minder.De noodzakelijke kostprijsdaling krijgt voor een deel gestalte door schaalvergroting
en serieproductie bij de Nederlandse turbinebouwers.Afzetvergroting is mogelijk dankzij een sterk groeiende wereldmarkt.Bedroeg de wereldomzet in 1993 nog maar 400 MW, via een stijging tot 600
MW in 1994 was de wereldomzet in 1995 1000 MW. Sterke regionale fluctuaties
vereisen daarbij wel een grote flexibiliteit van de industrie. De Nederlandse
industrie heeft momenteel op die wereldmarkt een aandeel van 5 à 10%.
Technologisch en qua kostprijs kan de Nederlandse turbine op de wereldmarkt
concurreren met de buitenlandse concurrentie. Om het exportinstrumentarium
van de belangrijkste concurrerende exportlanden (Denemarken en Duitsland)
te kunnen pareren, zal in de loop van 1997 een financiële ondersteuning
worden gecreëerd waardoor de Nederlandse windmolen-fabrikanten een betere
toegang tot de wereldmarkt verkrijgen.In paragraaf 5.2. is al ingegaan op de bestuurlijke knelpunten rond de
ruimtelijke inpassing van windenergie. Vanuit een technische benadering kan
daaraan het volgende worden toegevoegd.Tot op heden worden in Nederland windparken vooral op die plaatsen gerealiseerd
waar een zo hoog mogelijk gemiddelde windsnelheid gepaard gaat met goede aansluitingsmogelijkheden
op het bestaande elektriciteitsnet. Dergelijke lokaties zijn echter schaars
en zullen bij het verwachte plaatsingstempo kort na de eeuwwisseling grotendeels
benut zijn, terwijl ook vóór die tijd al windrijke lokaties
benut moeten worden waarbij dure versterkingen in de netinfrastructuur nodig
zullen zijn. Nieuwe locaties kunnen dan in twee richtingen gezocht worden:
landinwaarts of buitengaats.Landinwaarts is de windsnelheid aanmerkelijk lager, zodat voor redelijke
opwekkingsrendementen hogere turbines gebouwd moeten worden: niet alleen hoge
bomen, maar ook hoge turbines vangen veel wind. Bij een verdere rendementsverbetering
is dat geen belemmering. De combinatie met (water)wegen, industrieterreinen
en landbouw biedt mogelijkheden waar de hogere turbines goed inpasbaar zijn.Buitengaatse locaties kennen een hogere windsnelheid dan op land, maar
stellen ook extra eisen aan de turbines: lage onderhoudsgevoeligheid en bestand
tegen corrosie. Bovendien vereisen dergelijke locaties de aanleg van een geheel
nieuwe netinfrastructuur. Om die reden zal er – ondanks het grote potentieel –
geen sprake zijn van een geleidelijke ontwikkeling: met name de hoge noodzakelijke
investeringen in netinfrastructuur betekenen dat zelfs dicht bij de kust projecten
een forse omvang moeten hebben om aantrekkelijk te zijn. Het in paragraaf
5.2. genoemde Plaatsingsplan Wind Buitengaats, dat in 1998 opgesteld zal worden,
moet duidelijk maken aan welke voorwaarden voldaan moet zijn voor een succesvolle
stap op zee.In de afgelopen jaren zijn de activiteiten ter stimulering van zowel het
O,O & D-werk als de daadwerkelijke plaatsing van windturbines uitgevoerd
in het kader van het door Novem beheerde programma Toepassing Windenergie
in Nederland (TWIN). Mede op basis van een evaluatie van dit programma, is
in 1996 door Novem een nieuw meerjarenprogramma TWIN 1996–2000 geformuleerd
en door EZ goedgekeurd. Op basis hiervan zal Novem in opdracht van EZ de nodige initiatieven ontplooien
om de beoogde prijs–prestatieverhouding te verbeteren, en planologische
knelpunten op lokaal niveau helpen op te lossen. Dit laatste zal in goed overleg
met het op te richten Projectbureau Duurzame Energie (zie paragraaf 4.5.)
geschieden. Het beschikbare budget voor dit programma is met
ingang van 1997 verhoogd van f 8,6 mln. naar f 16,6 mln. per jaar. Actiepunten• In opdracht van EZ uitvoering van het Meerjarenprogramma Toepassing
Windenergie in Nederland, 1996-2000 met als doelen:– verbetering prijs–prestatieverhouding met 30% in het jaar
2000– oplossen lokale planologische knelpunten. 6.3. Fotovoltaïsche zonne-energie Stand van zaken en perspectiefFotovoltaïsche zonne-energie (in de internationale, Engelstalige
literatuur aangeduid met pv) staat voor de directe omzetting van zonlicht
in elektriciteit. Zon-pv kent vele toepassingsmogelijkheden:* netgekoppelde systemen in de gebouwde omgeving (zowel woning- als utiliteitsbouw);* autonome systemen voor toepassing op plaatsen waar een elektriciteitsnet
ontbreekt, zoals op schepen en boeien, langs wegen en in weilanden;* rurale gebieden in ontwikkelingslanden waar geen elektriciteitsnet aanwezig
is;Net zoals windenergie, kan zon-pv niet los gezien worden van de toepassing
van andere (duurzame) bronnen. Het leveringspatroon wordt gestuurd door het
fluctuerend aanbod van zonlicht. Bij onvoldoende licht zullen andere bronnen
moeten bijspringen of zal gebruik gemaakt moeten worden van opslag.Momenteel is in Nederland circa 3,3 MWp1
aan vermogen opgesteld, overeenkomend met de energiebehoefte van 1100 woningen.
Het totale technisch potentieel in Nederland bedraagt minimaal 110 000
MWp, meer dan voldoende om de totale Nederlandse elektriciteitsbehoefte te
dekken. Daarvoor is 800 km2 aan oppervlakte nodig, wat beschikbaar
is als dakoppervlakte van woningen en gebouwen.De verwachte ontwikkeling van zon-pv in Nederland is opgenomen in tabel
9. Tabel 9: ontwikkeling zon-pv JaarVermogenBesparing
primaire brandstof in PJ 19952,5 MW<1 19963,3
MW<1 200012,5 MW<1 2007119 MW120201450 MW10De cijfers zijn ontleend aan het Meerjarenprogramma NOZ-pv 1996–2000.
Voor de jaren 2000 en 2007 liggen deze wat lager dan is vermeld in tabel 2,
maar voor het jaar 2020 komt het overeen.Op de wereldmarkt is de omzet van pv-cellen toegenomen van 12 MWp in 1985
tot 84 MWp in 1995. Op basis van beschikbare scenario's mag verwacht worden
dat de wereldmarkt voor pv sterk zal blijven groeien. Tabel 10 geeft daarvan
een indruk. Tabel 10: ontwikkeling wereld- en Nederlandse markt Jaarwereldmarkt
(MWp/jr.Nederlandse markt (MWp/jr. 1995840,45 1996970,7520001693,8 20071 00030 202018 000180De kosten van elektriciteit uit zon-pv bedragen thans circa f 1,50
per kWh. In de periode 1978–1993 is de verkoopprijs van pv-modules met
een factor 6 gedaald.Als gevolg van onderzoek- en ontwikkelingswerk en opschaling van de productie
van pv-modules, wordt verwacht dat de kWh-prijs kan dalen naar circa f 0,15
in 2020, een tiende van de huidige prijs.Zon-pv kan beschouwd worden als de belangrijkste duurzame elektriciteitoptie
voor de verre toekomst. Gelet op de verwachte prijsontwikkeling tot 2020,
waarin zowel een forse ontwikkeling van de technologie als het geproduceerde
volume van pv-cellen verondersteld is, zal pv pas daarna echt doorbreken.Het beleid is er derhalve opgericht om die doorbraak mogelijk te maken. Het eerder genoemde onderzoek naar de kwaliteit van het energie-onderzoek
in Nederland laat zien dat het onderzoek naar zon-pv van een goed tot zeer
goed niveau is. Het onderzoek is geconcentreerd bij ECN en enkele universiteiten.
Samenwerking en afstemming is goed en er zijn vrijwel geen overlappende activiteiten. Knelpunten en oplossingenWil zon-pv een substantiële bijdrage aan de Nederlandse energievoorziening
kunnen leveren, zal allereerst de kWh-prijs flink verder moeten dalen. In
aansluiting op hetgeen daartoe de afgelopen jaren in het kader van het door
Novem beheerde zon-pv-programma is bewerkstelligd, is door Novem, ECN en bedrijfsleven
een introductieplan PV in de Nederlandse Energievoorziening opgesteld. In
de eerste fase daarvan ligt de nadruk op onderzoek en ontwikkeling, later
verschuift het accent naar marktintroductie, maar dan zitten we al ruim in
de volgende eeuw. Om de verschillende activiteiten op zon-pv-gebied in Nederland
te bundelen, zal binnenkort een meerjarig convenant gesloten worden, waarbij
ook de energiedistributie- en productiesector en de bouwwereld betrokken zijn.
In dit convenant spreken partijen doelstellingen en inspanningen met elkaar
af die het streven naar een verdere groei van zon-pv ondersteunen.Het beschikbare budget voor dit programma is met ingang van 1997 verhoogd
van f 12,3 mln. naar ruim f 33 mln. per jaar.Ook de opschaling van de productie van pv-modules levert een bijdrage
aan de beoogde kostprijsdaling. Een dergelijke opschaling kan verantwoord
zijn indien er markten bestaan waarop zon-pv nu reeds kan concurreren met
fossiele energie. Zoals hiervoor gesteld, komen regio's in snel groeiende
economieën en ontwikkelingslanden in aanmerking voor zon-pv. Toepassing
van zon-pv is juist in die landen belangrijk omdat de komst van elektriciteit
de levensomstandigheden van mensen sterk kan verbeteren, en dat zonder milieu-effecten.
In gebieden waar geen elektriciteitsnet aanwezig is, is pv ook vanuit kostenperspectief
aantrekkelijk. Het is dan ook van belang dat op initiatief van de Stichting
Natuur en Milieu een Strategiegroep Zon-pv is opgericht, waarin onder andere
Novem, ECN en bedrijfsleven zitting hebben. Deze groep richt zich vooral op
kansrijke mogelijkheden voor zon-pv in ontwikkelingslanden. In de eerste
helft van 1997 zal de groep een strategie voor de bevordering van export van
zon-pv publiceren. Actiepunten• In opdracht van EZ uitvoering van het Meerjarenprogramma NOZ-PV
1996–2000 met als doelen:– verbetering prijs/prestatieverhouding met 30% in het jaar 2000;– een solide industrieel draagvlak en opschaling van de pv-technologie;– een gezonde markt voor autonome pv-systemen;– kennis van pv-toepassing in de gebouwde omgeving;– een verbreed maatschappelijk draagvlak.Op instigatie van EZ totstandkoming in 1997 en vervolgens uitvoering in
1997–2000 van het Convenant PV. 6.4. Afval en biomassa Stand van zaken en perspectiefBiomassa is hernieuwbare brandstof van organische oorsprong. Het grote
voordeel ervan is, dat biomassa in tegenstelling tot fossiele brandstoffen
bij gebruik als brandstof voor de energievoorziening vrijwel geen bijdrage
levert aan de stijgende concentratie CO2 in de atmosfeer. Dat komt
omdat hierbij sprake is van een gesloten kringloop: bomen en planten nemen
CO2 op uit de atmosfeer, en zetten die met behulp van zonlicht
om in biomassa en zuurstof. Als deze biomassa wordt verbrand of vergast komt
dezelfde hoeveelheid biomassa die eerst aan de atmosfeer werd onttrokken,
weer vrij in de atmosfeer.Grosso modo zijn er twee hoofdstromen van biomassa: organische reststromen
en specifiek voor energiedoelen geteelde of geoogste biomassa. Bij deze laatste
categorie kan het gaan om inlandse productie of om import. Voorbeelden uit
de eerste categorie: dunningshout uit de bossen, snoeihout, sloophout, afval-
en resthout van industriële oorsprong, cacaodoppen, bollenporrie, zuiveringsslib,
papierafval, e.d. Bij zgn. energieteelten gaat het in het algemeen om snelgroeiende
houtachtige gewassen zoals miscanthus (olifantengras), populier, wilg e.d.Sommige reststromen vallen in de categorie afval. Hierbij is van belang
dat de eerste prioriteit van het afvalbeleid is, het tegengaan van het ontstaan
van afval. Daarbij moet gedacht worden aan maatregelen in de sfeer van preventie,
hergebruik, recycling en integraal ketenbeheer. Toch zal er ook na toepassing
van deze maatregelen nog een behoorlijke hoeveelheid afval resteren. Uit het
brandbare deel daarvan, dat in belangrijke mate uit biomassa bestaat, kan
via diverse conversietechnieken energie worden gewonnen. Ook energiewinning
uit waterzuiveringsinstallaties is een vorm van afvalbenutting voor energie.Daarnaast is het ook mogelijk om energie te winnen uit specifiek daarvoor
geteelde of geïmporteerde biomassa. Dat kan op diverse manieren, variërend
van kleinschalige verbranding in open haarden en houtkachels in de particuliere
sfeer tot grootschalige toepassingen, zoals bijstook in kolencentrales of
geavanceerde vergassing in speciaal daarvoor gebouwde installaties. Het gaat
dus zowel om warmte-, gas- als om elektriciteits-producerende toepassingen;
de laatste categorie levert echter veruit de grootste bijdrage. Daarnaast
kunnen biobrandstoffen ingezet worden in het wegverkeer.De doelstelling is dat de bijdrage van afval en biomassa groeit van bijna
33 PJ in 1995 tot 120 PJ in 2020. In 1995 is het Plan van Aanpak «Energiewinning uit Biomassa»
opgesteld door de gelijknamige taakgroep, waarin vertegenwoordigd waren ministeries,
energiesector, industrie en ECN. Aan de hand van een systematische analyse
zijn de perspectieven en knelpunten in kaart gebracht. In dit Plan worden
ondermeer de volgende cijfers gegeven voor de (potentieel) beschikbare hoeveelheden
biomassa in ons land:Reststromen: tussen 30 en 80 PJ per jaarTeelt van energiegewassen: tussen 12 en 70 PJ per jaarVoor de import van duurzaam geëxploiteerd hout voorziet het Plan
vooralsnog geen beperkingen.Uiteraard geldt voor alle categorieën biomassa dat de uiteindelijke
kosten van de daarmee te produceren energiedrager, bijvoorbeeld elektriciteit,
in vergelijking met het fossiele alternatief van doorslaggevend belang is
voor de feitelijke toepassingsmogelijkheden. Deze kosten lopen voor de belangrijkste
toepassingen van biomassa nogal uiteen, afhankelijk van de kostprijs van de
biomassabrandstof en de toe te passen technieken. Onderstaand overzicht is
ontleend aan genoemd Plan van Aanpak.* bijstook in elektriciteitscentrale van biomassa-afval: 10–12 ct/kWh* bijstook in elektriciteitscentrale van dunningshout: ca. 20 ct/kWh* bijstook in elektriciteitscentrale van importmateriaal: 10–20
ct/kWh* vergassing in speciale installatie van biomassa-afval en/of importmateriaal:
12–25 ct/kWhIn deze kostprijzen is rekening gehouden met de kosten van brandstof,
transport, voorbewerking en conversie. Het eindresultaat is zeer gevoelig
voor de brandstofkosten. Dit is in de praktijk een zeer onzekere factor gebleken,
die bovendien moeilijk te beïnvloeden is door de overheid. De overige
kostencomponenten zullen als gevolg van technische ontwikkelingen kunnen dalen,
waarbij die ontwikkelingen uiteraard niet spontaan zullen plaatsvinden, maar
afhankelijk zijn van de ontwikkelingsinspanningen van bedrijfsleven en overheid.Op lange termijn is te verwachten dat voor de meeste biomassa-opties een
kostprijs van 10–12 ct/kWh bereikbaar is. Rekening houdend met de verschillende
fiscale maatregelen (zie paragraaf 4.2), is energie uit biomassa dan concurrerend
met fossiele energie.Biobrandstoffen die inzetbaar zijn in het wegverkeer (biotransportbrandstoffen)
als substituut voor olieproducten als benzine en diesel, worden gevonden in
bio-ethanol en biodiesel. Biodiesel wordt als vervanger van of toevoeging
aan fossiele dieselbrandstof geproduceerd uit plantaardige oliën en vetten.
Ook in benzine kunnen op biologisch materiaal gebaseerde bestanddelen worden
toegepast. Het gaat dan bijvoorbeeld om bio-ETBE als toevoeging in de benzine
in plaats van het thans toegepaste, uit fossiele energie geproduceerde alternatief
MTBE. Bio-ETBE kan worden geproduceerd uit bio-ethanol, gefabriceerd uit bieten
of ander organisch materiaal. Biobrandstoffen zijn uit technisch oogpunt betrekkelijk
eenvoudig in te zetten in de transportsector. Naast de kosteneffectiviteit
spelen ook het octaangetal, de beschikbaarheid en de distributie een belangrijke
rol bij het veroveren van een marktaandeel. Het produceren van biobrandstoffen
vergt echter ook energie. Zo bedraagt het energetisch overall rendement van
de productie van biodiesel thans ca. 60%: om 1 liter diesel te kunnen vervangen
door biodiesel, is 0,4 liter diesel nodig. Bij de omzetting van biomassa in
elektriciteit zijn deze verliezen in het algemeen aanzienlijk geringer.Het Nederlandse onderzoek naar het gebruik van biomassa voor elektriciteitsopwekking
vindt onder andere plaats bij KEMA, ECN, TNO, TU-Delft en de Universiteit
Twente. De in paragraaf 3.2 genoemde evaluerende studie betreffende het Nederlandse
Energie-onderzoek concludeert dat de kwaliteit van dit onderzoek varieert
van zeer matig tot zeer goed. Onder andere is gebleken dat enkele instellingen
zich concentreren op verouderde technologieën. Er zijn overlappende activiteiten
binnen dit thema. Afstemming tussen de verschillende instituten is gewenst
om synergie te bevorderen. Als reactie op deze conclusie uit het onderzoek,
hebben de instituten KEMA, ECN en TNO inmiddels besloten om binnenkort met
een gezamenlijk business plan te komen voor het biomassa-onderzoek. Knelpunten en oplossingenOok bij de optie energiewinning uit biomassa en afval is de huidige kostprijs
een knelpunt voor een verdere doorgroei. Het stimuleren van techniekontwikkeling
via onderzoek, haalbaarheidsstudies en demonstratieprojecten gericht op kostprijsverlaging
is dan ook een belangrijk onderdeel van het beleid. Het programma Energiewinning
uit afval en biomassa (EWAB) biedt daartoe het kader. Het beschikbare budget
voor dit programma is met ingang van 1997 verhoogd van f 7,5 mln. naar
f 15,5 mln. per jaar.Het ontbreken van een specifieke markt van biomassabrandstoffen, waardoor
onzekerheden bestaan ten aanzien van prijs, kwaliteit en voorzieningszekerheid,
is eveneens een knelpunt. In het kader van het programma EWAB zal in overleg
met zowel de potentieel vragende als potentieel aanbiedende partijen bezien
worden hoe dit knelpunt weggenomen kan worden. Daarbij wordt in eerste instantie
import van biomassa bezien, maar ook de mogelijkheden van bioteelt in Nederland
zullen worden onderzocht.De inzet van biomassa, waaronder dunningshout in de energieopwekking wordt
ook gestimuleerd door het fiscaal instrumentarium.In paragraaf 5.3. is reeds aandacht besteed aan de bestuurlijke knelpunten
rond biomassa, en daarvoor aangewezen oplossingen.Ook wat betreft biotransportbrandstoffen is de hoge kostprijs nog een
belemmering voor een brede toepassing. Voor proefprojecten die het inzicht
in de effecten van het gebruik van bepaalde biobrandstoffen vergroten, kan
een tijdelijke al dan niet gedeeltelijke accijnsvrijstelling worden verkregen.
Zoals de Minister van LNV in zijn brief van 26 november 1996 aan de Tweede
Kamer over agrificatie heeft vermeld, is deze vrijstelling inmiddels voor
een zestal projecten verleend. Regelmatig kondigen marktpartijen nieuwe initiatieven
aan. Dit beleid zal worden voortgezet. Onderzocht zal worden of het wenselijk
is om tot een generieke stimulering van toepassing dan wel productie van biobrandstoffen
te komen, en op welke wijze dat dan effectief zou kunnen. Daarbij zullen biotransportbrandstoffen –
ook voor andere aspecten dan energiegebruik – in perspectief worden
geplaatst ten opzichte van andere duurzame energietoepassingen, zoals verbranding
van biomaterialen ten behoeve van elektriciteitsopwekking en de toepassing
van duurzame elektriciteit in met name personenautos. Wat betreft de methodiek
kan voor een generieke stimulering van de productie van biobrandstoffen in
beginsel gebruik worden gemaakt van de fiscale instrumenten genoemd in paragraaf
4.2. Actiepunten• Uitvoering in opdracht van EZ van het programma Energiewinning
uit Afval en Biomassa in de periode 1997–2000, waarin de volgende acties
zijn opgenomen:– Verbeteren van de prijs–prestatieverhouding door uitvoering
van het O&O-programma biomassa-conversietechnologie, en informatie-uitwisseling
met het buitenland.– Demonstratie van kansrijke conversietechnieken met toepassing
van verschillende soorten biomassa.– Vergroten van marktwerking en doorzichtigheid van de markt voor
biomassa, o.a. door vraag en aanbod van biomassa in kaart te brengen, zowel
wat betreft kwantiteit als kwaliteiten.– Nader onderzoek naar de mogelijkheden van import en teelt van
biomassa voor energiedoeleinden.• In 1998 zal in opdracht van EZ onderzoek plaatsvinden naar de wenselijkheid
en mogelijkheid om de toepassing van biotransportbrandstoffen te stimuleren. 6.5. Waterkracht Stand van zaken en perspectiefHet totale technische potentieel aan met waterkracht op te wekken elektriciteit
in Nederland wordt geschat op hooguit 100 MW, waarbij het potentieel in kleine
rivieren en beken is begrepen.Momenteel is 37,6 MW gerealiseerd, met een gemiddelde productie van in
totaal circa 100 GWh per jaar. Tabel 11 geeft een overzicht van de opstelde
centrales. Het gaat daarbij om de volgende installaties: Tabel 11: Gerealiseerde waterkrachtcentrales InstallatieOpgesteld
vermogen (MW)Gemiddelde productie (GWh/jaar)Jaar in bedrijf Hagestein1,80* 1984Maurik10241988 Alphen/Lith14441990Linne 11,5321988 Haandrik0,20,31988Particulieren0,10,2 TOTAAL37,6100,5 * buiten bedrijfIn het kader van een meerjarig programma is door Novem onderzocht, welke
locaties wellicht in aanmerking komen voor realisatie; daarbij is een berekening
gemaakt van de financiële haalbaarheid zònder, en mèt REB;
de resultaten daarvan zijn te vinden in tabel 12. Tabel 12: Potentiële waterkrachtlocaties LocatieVermogen,
MWeJaaropbrengst, GWhProjectresultaat zonder REB, MflProjectresultaat
met REB, Mfl Borgharen730-/- 7,910,3 Born42820,537,6Maasbracht42922,340,2 Roermond421-/-
12,10,9 Belfeld419-/- 20,9-/- 9,4 Sambeek522-/-
17,9-/- 4,6 Grave420-/- 16,4-/- 4,0Op grond hiervan kan gesteld worden dat het nog te realiseren technisch-economisch
potentieel 15 MWe bedraagt. Samen met hetgeen al gerealiseerd
is, bedraagt het maximaal te verwachten waterkrachtvermogen in Nederland circa
53 MWe, goed voor circa 3 PJ uitgespaarde fossiele brandstof.Het energieproductiebedrijf MEGA-Limburg heeft zich inmiddels sterk gemaakt
voor realisatie van de projecten Borgharen, Born en Maasbracht. Knelpunten en oplossingenThans zijn geen knelpunten aanwezig die verhinderen dat de bovengenoemde
projecten gerealiseerd worden. 6.6. Thermische zonne-energie Stand van zaken en perspectiefBij zon-thermische energie (zon-th) wordt een medium – water, lucht –
door zonlicht verwarmd, waarbij dit medium nuttig wordt ingezet voor tapwater,
ruimteverwarming of bedrijfsmatige processen.Een onderscheid wordt gemaakt tussen actieve en passieve zon-th: bij actieve
zon-th wordt een toestel gebruikt om de omzetting te bewerkstelligen, bij
passieve zon-th wordt de lucht in een gebouw door het binnenvallende zonlicht
verwarmd. Door een goede oriëntatie en gebouwontwerp kan de hoeveelheid
passieve zonne-energie verhoogd worden. In feite maken alle bestaande gebouwen
gebruik van passieve zonne-energie.In beide gevallen wordt de techniek op gebouwniveau toegepast.In principe kan zon-th ook buiten gebouwen toegepast worden, in een soort
centrale die via warmtedistributie warm water aan gebouwen levert, maar dit
wordt in Nederland (nog) niet toegepast.Op dit moment speelt de zonneboiler voor huishoudelijk gebruik de hoofdrol.
Hiermee wordt water verwarmd waarmee vervolgens tapwater opgewarmd wordt.
Dat levert per zonneboiler een jaarlijkse besparing op van ongeveer 200 m3 aardgas. Sinds kort is er ook een systeem op de markt waarbij de zonneboiler
en de CV-ketel in een toestel zijn geïntegreerd, waardoor de zonne-energie
ook bijdraagt aan de ruimteverwarming.Daarnaast zijn er actieve systemen die in feite ook zonneboilers zijn,
maar die veel groter zijn en toegepast worden in de utiliteitsbouw met een
hoog warm tapwater verbruik, zoals bijvoorbeeld bejaardentehuizen, horeca
en zwembaden. Met betrekking tot luchtverwarming kan gedacht worden aan de
toepassing bij het drogen van bloembollen.In tabel 13 is vermeld wat tot nog toe is gerealiseerd met zon-th in Nederland. Tabel 13: Stand van zaken per 1-10-1996 SysteemSub systeemAantalSub
aantalCollector-oppervlak (m2)Besparing (PJ/jaar)Zonneboiler 15 100 46 8000,095Overige act.sys. 2795    Utiliteitsbouw 227596 9201,05 Ruimteverwarming 5208 6700,01 Passief *  43*** In feite maken alle bestaande gebouwen gebruik van passieve zonne-energie** Dit is een schatting van de totale bijdrage van passieve zonne-energie
in woningen, maar dat is grotendeels zonder beleid tot stand gekomen (zie
opmerking*). Een goede monitoringssystematiek moet nog worden opgezet. In het door Novem ontwikkelde Meerjarenprogramma Zonne-energie thermische
conversie 1996–2000 is een groei van de bijdrage voorzien zoals vermeld
in tabel 14. Tabel 14: Doelstelling van thermische zonne-energie  1995
(PJ)2000 (PJ)2007 (PJ)2010 (PJ)2020 (PJ) Zonneboilers
(PJ)0,10,61,72,76,7 Aantallen14 00080 000250 000400 0001 000 000Overig actief0,120,40,91,33,3 Passief–*1,02,02,02,0Totaal0,2225612* Voor passieve zonne-energie is voor 1995 nog geen goede bepalingsmethode
beschikbaarUit tabel 14 blijkt dat verwacht wordt dat de doelstelling voor 2020 gehaald
kan worden. Echter, ook hier geldt dat dit allemaal niet vanzelf zal gaan,
er zullen de nodige inspanningen verricht moeten worden wil die doelstelling
werkelijkheid worden. Knelpunten en oplossingenVoor de verdere penetratie van de zonneboiler is het nodig dat de kostprijs
binnen enkele jaren op een commercieel haalbaar niveau moet zitten. Ten behoeve
daarvan zal ondersteuning worden gegeven aan technologie-, product- en productieontwikkeling
bij de industrie. Dit gebeurt in het kader van het Meerjarenprogramma thermische
zonne-energie; met ingang van 1997 is het hiervoor beschikbare budget verhoogd
van f 6,0 mln. naar f 8,6 mln. per jaar. Verder zal er aandacht
worden besteed aan nieuwe componenten en materialen. Ter ondersteuning hiervan
is in 1994 tussen EZ, Novem, zonneboilerfabrikanten, Holland Solar –
branche-organisatie van zonneboilerproducenten en -groothandel –, de
Vereniging van Nederlandse Installateurs (VNI), EnergieNed en een aantal energiedistributiebedrijven
een meerjarenafspraak (MJA) gemaakt. Daarin zijn bepalingen opgenomen over
het streven naar prijsreductie, financiële ondersteuning en marktstimulering
van zonneboilers. De gemiddelde prijs van een zonneboiler ligt nu iets onder
het streefbedrag van f 2 950,- per ultimo 1996. Deze MJA loopt eind
1997 af. EZ streeft ernaar om in 1997 tot een MJA te komen die met name gericht
is op het uitbreiden van de markt, waarbij meer dan tot nu toe ook de bestaande
bouw betrokken wordt.Om het gat te dichten tussen de huidige prijs van de zonneboiler en de
prijs die de markt wil betalen, zijn er diverse financiële instrumenten.
Allereerst is er nog tot ultimo 1997 de EZ-subsidieregeling Actieve zon-thermische
systemen, terwijl tal van energiedistributiebedrijven in het kader van het
MAP aanvullende subsidie verlenen.Zoals vermeld in paragraaf 4.2., kan bij de aanschaf van zonneboilers
door bedrijven gebruik worden gemaakt van een aantal fiscale faciliteiten.
Deze faciliteiten gelden echter niet voor de particuliere markt. De invoering
van een verlaagd BTW-percentage zou hier soelaas kunnen bieden. In het overzicht
van actiepunten in die paragraaf is dan ook overleg met de Europese Commissie
hierover opgenomen. Een dergelijke verlaging mag immers niet in strijd zijn
met EU-richtlijnen terzake.De verhoging van de gasprijs als gevolg van de invoering van de Regulerende
Energie Belasting (oplopend tot 11,2 ct/m3 in 1998) betekent eveneens
een stimulans voor de zonneboiler en ook de overige actieve systemen.De reeds in paragraaf 4.7. behandelde Energie Prestatie Norm (EPN) zal
de verdere marktintroductie van zon-th bevorderen. Met name na aanscherping
van de norm voor woningen in 1998 zal de zonneboiler meer standaard worden
in de nieuwbouw om aan de EPN te kunnen voldoen. Naar verwachting zal bij
de aanscherping naar 1,0 in 2000 de zonneboiler tot het standaardpakket gaan
behoren. In de utiliteitsbouw, waar de EPN ook aangescherpt zal worden, zal
naar verwachting hetzelfde effect zich voordoen.De bijdrage die passieve zonne-energie nu al levert is niet zichtbaar
in de Nederlandse energiebalans, maar wordt voor 1995 ingeschat op 43 PJ alleen
al in de woningbouw. Daar komt nog bij de bijdrage van passieve zonne-energie
in de utiliteitsbouw en de bijdrage die de zon levert als daglichttoepassing.
Een analyse heeft uitgewezen dat deze bijdrage nog kan toenemen, maar wel
begrensd wordt door de afnemende warmtevraag voor ruimteverwarming als gevolg
van betere isolatie van gebouwen.Nieuwbouw biedt de meeste mogelijkheden voor toepassing van passieve zonne-energie.
Dit begint al met het ontwerp van nieuwe wijken: bij de verkaveling wordt
al vastgelegd hoe de oriëntatie van de woningen ten opzicht van de zon
wordt. Bij het woningontwerp is vooral de hoeveelheid en kwaliteit van het
glas van belang. Een probleem is dat er bij teveel glas een risico voor oververhitting
in de zomer bestaat. Actiepunten• In opdracht van EZ uitvoering van het Meerjarenprogramma zonne-energie
thermische conversie 1996–2000, met als doelen:– het realiseren van een toename van het aantal geplaatste zonneboilers
tot minimaal 80.000 in het jaar 2000;– het marktrijp maken van andere toepassingen van actieve thermische
zonne-energie;– het bevorderen dat een optimale benutting van passieve zonne-energie
ruime toepassing vindt bij nieuwbouw en renovatie van woningen en gebouwen.• In 1997 door EZ met betrokken partijen overeenstemming bereiken
over een nieuwe meerjarenafspraak inzake marktstimulering, financiële
ondersteuning en prijsreductie van zonneboilers 6.7. Omgevingswarmte Stand van zaken en perspectiefMet behulp van een warmtepomp kan «onbruikbare» omgevingswarmte
naar een bruikbaar niveau worden gebracht met behulp van een relatief klein
deel primaire energie. Warmtepompen kunnen worden ingezet in zowel de woning-
en utiliteitsbouw, land- en tuinbouw als de industrie. In de eerst genoemde
sector wordt een warmtepomp vooral voor ruimteverwarming ingezet. Bij toepassing
in de land- en tuinbouw kan de warmtepomp zowel dienen als ruimteverwarmingstechniek,
als procestechniek, bijvoorbeeld bij het indampen van mest. Bij industriële
toepassingen is de warmtepomp vooral in gebruik voor terugwinning van rest-
of afvalwarmte uit het proces.De doelstelling van het beleid is dat de bijdrage aan de energievoorziening
van ongeveer 2 PJ in 1995 groeit tot 7 in 2000, en daarna doorgroeit tot 65
PJ in 2020.Tabel 15 geeft de verwachte verdeling daarvan over de genoemde sectoren. Tabel 15: Realisatie (1995) en verwacht potentieel van
warmtepompen (PJ)  1995200020072020Woningbouw00,21216 Utiliteitsbouw00,3812Land-en tuinbouw0,10,524 Industrie26,22833Totaal2,17,25065Voor de periode tot en met 2000 zit de groei vooral in de industrie; daarna
is ook in de gebouwde omgeving veel te verwachten van warmtepompen voor ruimteverwarming.Warmtepompen kunnen goed gecombineerd worden met andere technieken, zoals
warmte/kracht-installaties, warmte-opslag en koelinstallaties.De kwaliteit van het onderzoek naar warmtepompen is over het algemeen
goed tot zeer goed. Het gaat om technologieën die zich in een vroeg stadium
van ontwikkeling bevinden. Onderzoek vindt plaats bij de technische universiteiten,
LU-Wageningen, ECN, Gasunieresearch, Gastec, KEMA en TNO. Op het gebied van
warmtepompen voor industrieel eindgebruik werken de instituten KEMA, ECN en
TNO ieder op een eigen gebied. Er is wel enige concurrentie op de markt. Deze
conclusie uit het onderzoek is reden voor de drie instituten om te starten
met intensiever overleg om synergie tussen de activiteiten te vergroten. Knelpunten en oplossingenEconomisch gezien is, met name in de woningbouw, de warmtepomp nog niet
altijd rendabel. Dit heeft vooral te maken met de hoge investeringskosten
ten opzichte reguliere verwarmingsopties. In de utiliteitsbouw ligt het economisch
rendement iets gunstiger in verband met de gecombineerde toepassing met koeling.
In de industrie is de warmtepomp in een aantal sectoren (bijvoorbeeld zuivel)
al rendabel. In sectoren als de chemie zal de warmtepomptechnologie nog meer
richting hoog-temperatuurtoepassingen moeten worden uitgebreid.Verdere verhoging van het rendement van de warmtepomp door techniek- en
systeemontwikkeling zal de kostprijs moeten verlagen. Tevens zullen hoge temperatuursystemen
voor de industrie en lage temperatuursystemen voor de gebouwde omgeving ontwikkeld
moeten worden. In het kader van een aantal Novem-programma's zal e.e.a. gestimuleerd
worden. Het hiervoor beschikbare budget is met ingang van 1997 verhoogd van
f 5,3 mln. naar f 8,3 mln. per jaar.Per ultimo 1996 is de subsidiefaciliteit voor warmtepompen beëindigd,
maar via de in paragraaf 4.2 vermelde fiscale maatregelen krijgt de toepassing
een stimulans.In 1997 wordt een wijziging van de REB voorbereid waardoor in die gevallen
waarin geen sprake is van gasaansluiting, een overheveling van de belastingvrije
voet van gas naar elektriciteit mogelijk wordt. Dit betekent een stimulans
voor de elektrische warmtepomp.Daarnaast is de warmtepomp nog geen algemeen bekende techniek, en hebben
installateurs en adviseurs onvoldoende kennis van en ervaring met warmtepompen.
Door middel van een aantal demonstratieprojecten en opleiding van installateurs,
zal meer bekendheid worden gegeven aan de warmtepomptechnologie. Actiepunten• In opdracht van EZ uitvoering van warmtepompprogramma's in de periode
1997–2000 met als doel:– verbetering rendement door techniekontwikkeling– verhoging bekendheid door demonstratieprojecten en opleidingen.• Wijziging van de REB met ingang van 1998 opdat overheveling van
de belastingvrije voet van gas naar elektriciteit mogelijk wordt in die gevallen
waarin geen sprake is van een gasaansluiting. 6.8. Energie-opslag Stand van zaken en perspectiefThermische energie kan ondergronds worden opgeslagen. In het kader van
het daarop gerichte onderzoeksprogramma, is een ondergronds energie-opslagconcept
ontwikkeld waarmee op rendabele wijze in de winter kou kan worden opgeslagen
ten behoeve van koelprocessen in de zomer, terwijl in de zomer warmte kan
worden opgeslagen voor ruimteverwarming. De opgeslagen warmte kan ook benut
worden als warmtebron voor een warmtepomp. Een ondergronds opslagsysteem is
tevens geschikt om restwarmte of zonne-energie in de zomer op te slaan om
in de winter voor verwarming te gebruiken.De markt bestaat uit koeling en verwarming van kantoorgebouwen, proceskoeling
in de industrie, koeling in land- en tuinbouw en verwarming in de woningbouw.Ondergrondse watervoerende zandafzettingen (aquifers), die in vrijwel
ons hele land voorkomen, zijn geschikt om er energie in de vorm van warmte
of koude in op te slaan. Daartoe worden in zo'n aquifer putten geslagen op
onderlinge afstand van 40 tot 100 meter. Uit een put wordt water opgepompt,
via een warmtewisselaar gekoeld of verwarmd en vervolgens via de tweede put
weer in de aquifer terug gepompt. Als er vraag naar energie is, wordt het
verwarmde of gekoelde water uit de tweede put opgepompt, door de warmtewisselaar
geleid waar energie aan het water wordt onttrokken, en vervolgens via de eerste
put weer in de aquifer teruggebracht.Het potentieel is groot. Een kantoorgebouw waarbij de energie-opslag gekoppeld
aan een warmtepomp voor koeling en verwarming zorgt, bespaart meer dan 50%
op fossiele energie vergeleken met de huidige standaard. Met energie-opslag
is zowel op elektriciteit (voor koeling) als op gas (voor verwarming) te besparen.
Het technisch potentieel wordt geraamd op 21 PJ in 2010 en 29 PJ in 2020.
Van dit potentieel is de helft te realiseren met een terugverdientijd van
minder dan 10 jaar bij de huidige energieprijzen.Voor de Nederlandse adviesbureaus die ervaring met energie-opslag hebben,
zijn er exportkansen. Zo is er een samenwerkingsverband tussen de Vlaamse
Instelling voor Technologisch Onderzoek en een Nederlands adviesbureau ter
introductie van energie-opslag in België. Dit heeft reeds tot enkele
projecten geleid. Tevens ontwerpt een Nederlands adviesbureau een energie-opslagsysteem
voor de nieuwe aankomst-/vertrekhal van de luchthaven van Oslo. Knelpunten en oplossingenIn tegenstelling tot professionele opdrachtgevers/gebruikers, wreekt zich
bij projectontwikkelaars/opdrachtgevers het feit dat degene die de investeringsbeslissing
neemt, niet dezelfde is als degene die gedurende de exploitatie van de economische
voordelen van energie-opslag profiteert.Ook bij het vaststellen van bestemmingplannen en de uitgifte van grond wordt nog onvoldoende rekening gehouden met de benodigde energie-infrastructuur
in het algemeen (zie paragraaf 5.4) en de mogelijkheid van energie-opslag
in het bijzonder.Een ander probleem is dat in de praktijk blijkt dat provincies, die vergunning
moeten verlenen voor het gebruik van grondwater voor energie-opslag, huiverig
staan tegenover dit gebruik.Tenslotte is gebleken dat de meeste adviesbureaus geen praktijkervaring
met energieopslag hebben, en daardoor terughoudend zijn bij het promoten hiervan.Eindverbruikers zijn vaak nog niet overtuigd van de bedrijfszekerheid
van energie-opslaginstallaties.Het vierjarig Marktintroductieprogramma Energieopslag in Aquifers (MEA),
dat in 1995 is gestart, beoogt een aantal van deze knelpunten op te lossen.
Door de realisatie van een aantal demonstratieprojecten, zowel in de gebouwde
omgeving als in de industrie, worden betrokken partijen bekend gemaakt met
de voordelen van energie-opslag. Actiepunten• In opdracht van EZ uitvoering van het Marktintroductieprogramma
Energieopslag in Aquifers in de periode 1997–1998 met als doel verhoging
van de bekendheid door demonstratie-projecten. 6.9. Aardwarmte Stand van zaken en perspectiefIn Nederland bestaat nagenoeg geen praktijkervaring met aardwarmte. Pogingen
om te komen tot de realisatie van proefprojecten zijn in het verleden niet
van de grond gekomen voornamelijk om financiële redenen. Productietesten
in een proefboring in Asten (Noord-Brabant) leverde negatieve resultaten op.De in het verleden ontwikkelde kennis wordt momenteel geconsolideerd in
een programma waarin TNO, RGD (binnenkort gefuseerd tot NITG) alsmede TU-Delft
participeren.Denkbaar is dat in de komende jaren dit programma als uitvalsbasis kan
dienen voor kennisinbreng bij toekomstige initiatieven voor proefprojecten
uit de energiesector. Dergelijke initiatieven hebben wellicht betere perspectieven
dan in het verleden het geval was wegens de positieve doorwerking van enkele
in hoofdstuk 4 genoemde fiscale instrumenten op de rentabiliteit. Naast toepassingen
voor de glastuinbouw, waar met name in het verleden naar gekeken is, kunnen
hierbij ook projecten in de gebouwde omgeving in beeld komen.Voor grootschaliger toepassingen van deze duurzame energiebron wordt de
interferentie met andere (van origine) fossiele warmtebronnen in een warmtedistributie-infrastructuur
een belangrijk aandachtspunt.Aardwarmte is derhalve één van de (duurzame) alternatieven
die in het kader in van de in paragraaf 5.4 genoemde activiteiten gericht
op het aanleggen van een optimale energie-infrastructuur in de komende jaren
nader geanalyseerd zullen worden.Behalve voor genoemd onderzoeksprogramma, zijn in de huidige EZ-budgetten
geen middelen gereserveerd voor de bevordering van deze optie. BIJLAGE 1Financieel overzichtHet actieprogramma «Duurzame energie in opmars» schetst een
breed palet van noodzakelijke acties om het aandeel van duurzame energie in
de Nederlandse energievoorziening te vergroten. Financiële stimulansen
zijn een onderdeel van dat palet. Naast fiscale maatregelen, genoemd in paragraaf
4.2, en de bijdragen die andere departementen besteden aan de stimulering
van duurzame energie worden ten laste van de EZ-begroting bijdrages gegeven
ten behoeve van onderzoek, ontwikkeling, demonstratie en toepassing van duurzame
energie.Onderstaand overzicht laat een stijging zien van f 70,8 mln. in 1996
naar f 109,8 mln. in 1999/2000. Deze stijging met f 39 mln. is het
saldo van:– een daling met f 9 mln. in verband met de voorgenomen beëindigen
van de subsidiefaciliteiten voor warmtepompen en zonneboiler ultimo 1996 respectievelijk
1997;– een stijging met f 3 mln. voor het programma fotovoltaïsche
zonne-energie die reeds besloten lag in de oude meerjarencijfers;– een stijging met f 45 mln. als onderdeel van de in de Derde
Energienota aangekondigde intensiveringen. De totale stijging uit dien hoofde
bedraagt f 55 mln., aangezien het programma Economie-Ecologie-Technologie
(geraamd aandeel duurzame energie: f 10 mln.) reeds in 1996 van start
is gegaan.Van die f 55 mln. zal f 50 mln. worden aangewend ter verhoging
van de inspanningen van onderzoek, ontwikkeling en demonstratie. De f 5
mln. die uitgetrokken is voor het Projectbureau Duurzame Energie heeft betrekking
op de bevordering van daadwerkelijke toepassing van duurzame energie. Budget Duurzame energie op EZ-begroting (mln.
gld. op verplichtingen-basis)19961997199819992000Meerjarenprogramma windenergie1)8,616,616,616,616,6Meerjarenprogramma fotovoltaïsche zonne-energie1)12,333,134,134,334,3Meerjarenprogramma energiewinning uit afval en biomassa1)7,515,515,515,515,5Meerjarenprogramma thermische zonne-energie1)6,68,68,68,68,6Subsidieregeling zonneboilers1)6,06,0–––Subsidieregeling warmtepompen1)3,0––––Programma warmtepompen1)5,38,38,38,38,3Projectbureau Duurzame Energie1)–5,05,05,05,0Basis-, missie- en samenwerkingsfinanciering ECN2)10,010,010,010,010,0Doelfinanciering TNO3)1,51,51,51,51,5Programma Economie-Ecologie-Technologie4)10,010,010,010,010,0 Totaal70,8114,6109,6109,8109,81 Art.09.02, Duurzame energie.2 Art.09.05, Energie-onderzoek Centrum Nederland; het betreft
het geraamde aandeel van het duurzame energie-onderzoek in de subsidie aan
ECN.3 Art.02.06, Subsidies in het belang van de industriële
ontwikkeling; het betreft het geraamde aandeel van het duurzame energie-onderzoek
in de subsidie aan TNO.4 Art.02.02, Specifieke bedrijfsgerichte technologiestimulering;
het betreft het geraamde aandeel van het duurzame energie-onderzoek in het
programma EET. BIJLAGE 2Afkortingenlijst AVIAfvalverbrandingsinstallatieBEESBesluit Emissie Eisen Stookinstallaties BLABesluit
Luchtemissies Afvalstoffen BPWBestuursovereenkomst Plaatsingsproblematiek
Windenergie CO2KooldioxideCPBCentraal
Planbureau ECEuropese Commissie ECNEnergieonderzoek
Centrum Nederland EETProgramma Economie-Ecologie-Technologie EIAenergie-investeringsaftrekEPNEnergie Prestatie Norm EROProgramma Energie-efficiency
en Ruimtelijke Ordening EUEuropese Unie EWABProgramma
Energiewinning uit Afval en BiomassaEZMinisterie van Economische
Zaken GJGiga Joule kWhkiloWattuur LNVMinisterie
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij MAPMilieu Actie Plan MEAMarktintroductieprogramma
Energieopslag in Aquifers MERMilieu Effect Rapportage MILIEVProgramma
Milieu en Economische VerzelfstandigingMJAMeerjarenafspraak MWMegaWattMWeMegaWatt-elektrischMWpMegaWatt-piekNovemNederlandse onderneming voor energie en milieu NOxStikstofoxideNOZNationaal Onderzoekprogramma Zonne-energie O,O &
DOnderzoek, ontwikkeling en demonstratieOEIProgramma Optimalisering
van de Energie-Infrastructuur OESOOrganisatie voor Economische
Samenwerking en OntwikkelingORETOntwikkelingsrelevante ExporttransactiesOSOntwikkelingssamenwerking PESPProgramma Economische
Samenwerking Projecten PJPeta Joule PWKProjectbureau
Warmte-Kracht REBRegulerende Energiebelasting RWORegionaal
Windenergie Overleg SepN.V. Samenwerkende ElektriciteitsproduktiebedrijvenSEVStructuurschema Elektriciteitsvoorziening SO2ZwaveldioxideTNONederlandse organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk
onderzoek TTITechnologische Topinstituten TWINProgramma
Toepassing Windenergie in Nederland V&WMinisterie van Verkeer
en Waterstaat VAMILVrije Afschrijving Milieu-investeringenVINEXVierde
Nota Ruimtelijke Ordening Extra VITOVlaamse Instelling voor Technologisch
Onderzoek VNIVereniging van Nederlandse Installatiebedrijven VROMMinisterie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer VSVerenigde
Staten WKKWarmte/kracht-koppeling WPWarmtepompen Zon-pvFotovoltaïsche
omzetting van zonne-energieXNoot1Na het van kracht worden van de nieuwe Elektriciteitswet (streven: 1-1-1998)
zal de standaard-terugleververgoeding alleen gelden voor de «gebonden
producenten», dat wil zeggen afnemers die minder dan 10 miljoen kWh
afnemen of produceren, en die tot 2002 respectievelijk 2007 voor de levering
van elektriciteit gebonden zijn aan de vergunninghouder in hun gebied van
vestiging.XNoot1Het elektrisch vermogen van zon-pv wordt uitgedrukt in Watt-piek (Wp).
Hiermee wordt het geproduceerde vermogen bij maximale lichtinstraling bedoeld. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25276-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl