Integriteit Financiële sector en terrorismebestrijding; Brief minister over de bestrijding van ondergronds bankieren
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28106, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

01-08-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

28106 nr. 6

19-07-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Begripsbepaling en ontstaansgeschiedenis2. Bestaansredenen3. Wet inzake de geldtransactiekantoren (Wgt)4. Ondergronds bankieren in Nederland5. Handhaving, opsporing en vervolging in algemene zin6. Acties in beleid en uitvoeringOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28106Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 115 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 106Integriteit Financiële sector en terrorismebestrijdingnr. 6BRIEF VAN DE MINISTERS VAN FINANCIËN EN VAN JUSTITIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 19 juli 2005Ondergronds bankieren staat in het kader van de strijd tegen het witwassen
en financiering van terrorisme op dit moment hoog op de internationale politieke
agenda. Bij de schriftelijke behandeling van vragen over de begroting voor
2005 heeft de Minister van Justitie aangegeven u nader over dit onderwerp
te zullen informeren. De ministeries van Financiën en Justitie hebben
in dit kader het Financieel Expertise Centrum (FEC) gevraagd aan te geven
wat er bij de financiële toezicht-, opsporing- en vervolgingsinstanties
in Nederland over het ondergronds bankieren bekend is en hoe het staat met
de bestrijding van deze illegale vorm van financiële dienstverlening.
De bevindingen hiervan zijn verwerkt in deze brief.Een andere aanleiding voor deze brief is de publicatie van een wetenschappelijk
rapport over ondergronds bankieren dat in opdracht van het Wetenschappelijk
Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van Justitie.
Dit rapport is opgesteld door de Amerikaanse onderzoeker Nikos Passas, hoogleraar
aan het Northeastern University College of Criminal Justice in Boston en internationaal
erkend specialist op het terrein van het ondergronds bankieren1. De studie is een vervolg op een onderzoek dat Passas in 1999 voor
het WODC heeft uitgevoerd.2Voorts is het ministerie van Financiën gestart met een evaluatie
van de Wet inzake de geldtransactiekantoren (Wgt) die in juli 2002 in werking
is getreden en ten doel heeft om de markt voor geldtransacties (wisseltransacties
en zogenaamde «geldtransfers») te reguleren. Ondergrondse bankiers
onttrekken zich aan deze wet en plegen derhalve strafbare feiten. Door gebrek
aan regulering en toezicht zijn zij extra kwetsbaar voor misbruik door criminelen,
bijvoorbeeld voor het witwassen van geld of het financieren van terrorisme.
Vooruitlopend op de uitkomsten van deze evaluatie willen wij u over het verschijnsel
ondergronds bankieren informeren en aangeven waarom en op welke wijze het
ondergronds bankieren in Nederland wordt bestreden. In de onderstaande brief
wordt ingegaan op de inhoud van het begrip, de bestaansredenen ervan, de Nederlandse regelgeving, het fenomeen in Nederland en onze toekomstige
acties in beleid en uitvoering.1. Begripsbepaling en ontstaansgeschiedenis«Ondergronds bankieren» is een populaire aanduiding voor een
specifieke vorm van financiële dienstverlening die buiten de formele
financiële sector wordt aangeboden.1 Het
gaat hierbij om het verrichten van zogenoemde«geldtransfers»,
directe overmakingen van geld buiten het reguliere bancaire systeem en buiten
de geregistreerde geldtransactiekantoren om. In praktijk is een van de kenmerken
van een geldtransfer dat het over te maken bedrag meestal in contanten wordt
gestort en aan de ontvangende partij ook in contanten betaalbaar wordt gesteld.
Geldtransfers kunnen worden verricht door de bij De Nederlandsche Bank (DNB)
geregistreerde geldtransactiekantoren (deze fungeren veelal als agent voor
de twee belangrijkste wereldwijd opererende providers voor geldtransfers,
Western Union en Money Gram), maar er zijn ook dienstverleners die zich aan
het publiekrechtelijke toezicht onttrekken. Ook wat de betreft de verevening
bestaat het onderscheid tussen een verevening van de geldtransfer via het
bancaire kanaal of anderszins via een informeel kanaal (contant, commercieel
etc.). Wanneer het gaat om dienstverleners die zich aan het overheidstoezicht
onttrekken en of de tegoeden informeel worden verevend wordt over het algemeen
gesproken van ondergronds bankieren.2 Ondergrondse
banken worden vaak gebruikt voor geldtransfers naar het buitenland, maar verrichten
soms ook binnenlandse geldtransfers.De schaal waarop ondergrondse bankiers opereren kan sterk variëren.
Het kan gaan om dienstverlening aan directe familieleden of bekenden –
waarbij nauwelijks nog van «bankieren» kan worden gesproken –
tot meer grootschalige vormen van financiële dienstverlening binnen wereldwijd
georganiseerde financiële netwerken. Voor het ondergronds bankieren wordt
internationaal ook wel de aanduiding Hawala gebruikt, een uit India afkomstig
begrip voor «bewijsstuk». Andere voorkomende aanduidingen zijn
onder andere Hundi (Pakistaans voor «vertrouwen») en Fei-chien
(Chinees voor «vliegend geld»). Deze termen wijzen op een lange
traditie van ondergronds bankieren in met name Azië en het Midden-Oosten.De term «ondergronds bankieren» heeft een geheimzinnige klank
en roept associaties op met criminaliteit. Dit is lang niet altijd terecht.
De werkwijze van ondergrondse bankiers is eeuwenoud, onder andere ontstaan
langs de grote internationale handelsroutes, zoals de zijderoute tussen Azië
en Europa. Door handelstransacties onderling te verrekenen, kon het fysieke
en dus riskante transport van geld worden beperkt. Op deze manier ontstond
een vorm van financiële dienstverlening die in landen als India, Pakistan,
Vietnam en China de ontwikkeling van een formeel bancair systeem overleefde.
Ondergrondse bankiers staan in deze landen vaak in hoog sociaal aanzien. Financiële
transacties vinden plaats op basis van vertrouwen. Zuid-Amerika kent eigen
varianten van het ondergronds bankieren, zoals het Colombiaanse Black Market
Peso Exchange System, dat is ontstaan als vorm van financiële dienstverlening
aan handelaren in verdovende middelen. Ook in andere delen van de wereld is
het op informele wijze verzenden van geld een verschijnsel dat in allerlei
verschijningsvormen soms een lange historie kent.Ondergrondse banken worden primair gebruikt door migranten die op deze
manier geld naar hun familie en relaties in het land van herkomst versturen.
Met de grote migratiestromen van de laatste decennia heeft het ondergronds
bankieren zich verder over de wereld verspreid. Er lopen grote ondergrondse
geldstromen tussen de Arabische oliestaten en de traditionele hawala-landen
in Azië. Er zijn daarnaast ondergrondse geldstromen vanuit
Europa en Noord-Amerika in de richting van Azië, Afrika en Zuid-Amerika.
Ook tussen ontwikkelingslanden onderling en binnen die landen vinden geldzendingen
via ondergrondse banken plaats.In de kern functioneert het systeem als volgt. Iemand die geld wil overmaken,
kan zich tot een ondergrondse bankier wenden. Omdat het in westerse landen
over het algemeen verboden is om zonder registratie of vergunning financiële
diensten te verrichten, opereren ondergrondse bankiers veelal vanuit de huiselijke
kring of naast een hoofdactiviteit van bijvoorbeeld een reisbureau, levensmiddelenwinkel,
belhuis, videotheek, eethuis of juwelierszaak. In ruil voor het over te maken
bedrag, dat meestal in contanten wordt aangeboden, ontvangt de klant een bewijsstuk.
Dat kan een fysiek bewijsstuk zijn, zoals een doormidden gescheurde foto,
bankbiljet of tramkaartje of de helft van een paar oorbellen, of – wat
tegenwoordig het meest gebruikelijk is – een code waarmee de ontvangende
partij in het buitenland het geld kan ophalen. De bankier brengt de klant
provisie in rekening die vaak in enkele procenten van het verstuurde bedrag
wordt berekend. Daarnaast krijgt de bankier inkomsten uit omwisseling in andere
valuta.In tegenstelling tot het beeld dat vaak nog over het ondergronds bankieren
wordt geschetst, is de werkwijze van ondergrondse bankiers niet per definitie
primitief of kleinschalig. Ondergrondse bankiers maken, zo blijkt ook uit
onderzoek van het WODC en Passas, van moderne communicatiemiddelen gebruik
en blijken wel degelijk in staat om grote sommen geld in één
keer naar het buitenland te over te maken.1Een belangrijk element in het geldtransferproces is de manier waarop ondergrondse
bankiers hun posities verevenen. Vaak gebeurt dit door overboekingen via het
officiële financiële stelsel, zoals door het aanhouden van bankrekeningen
(soms onder valse naam), het versturen van cheques, of het overmaken van geld
via legale geldtransactiekantoren. Verevening kan ook langs illegale weg plaatsvinden
zoals het over de grens meenemen van contant geld, smokkel van waardevolle
goederen als goud of edelstenen, handel in gestolen artikelen, of onder- en
overfacturering bij de in- en uitvoer van goederen. Ondergrondse bankiers
kunnen ook aangesloten zijn op internationaal wijd vertakte ondergrondse clearing-
en settlement-netwerken. De knooppunten van dergelijke netwerken zijn onder
andere gevestigd in landen als Pakistan en de financiële centra in het
Midden-Oosten. Combinaties van verevening door middel van informele én
officiële kanalen gebeurt ook.2. BestaansredenenHoe groot deze wereldwijde ondergrondse geldstromen zijn is niet precies
bekend. Volgens recente schattingen van het IMF zouden migranten jaarlijks
voor 100 miljard dollar via het formele financiële stelsel (banken en
geldtransactiekantoren) naar hun familie en relaties in het land van herkomst
verzenden.2 Daarnaast zouden zij voor nog eens
een vergelijkbaar bedrag in de vorm van goederen, contant geld en door overboekingen
via ondergrondse banken naar het buitenland overmaken. Welk deel daarvan via
ondergrondse banken wordt overgemaakt is niet bekend. Daarnaast worden ondergrondse
banken gebruikt voor geldtransfers door criminelen. Over de omvang van deze
ondergrondse geldstromen bestaan geen onderbouwde schattingen.Er zijn uiteenlopende redenen voor het bestaan van ondergrondse banken.– Ondergrondse banken voorzien om te beginnen soms in behoeften van migranten waarin formele financiële instellingen niet of onvoldoende
voorzien. Voor bestemmingslanden waar het financiële systeem slecht ontwikkeld
is, weinig fijnmazig is of slecht functioneert door oorlog, politieke chaos
of economische crisis, bieden ondergrondse banken migranten vaak de enige
of meest efficiënte manier om geld naar familie of relaties in het buitenland
te kunnen overmaken.– Ondergrondse banken zijn bovendien relatief goedkoop en daarom
populair bij mensen die om economische redenen geen toegang hebben tot het
formele financiële systeem. De tarieven liggen niet hoger dan enkele
procenten van het te verzenden bedrag terwijl de officiële aanbieders
van geldtransfers zo'n vier tot twintig procent provisie in rekening brengen.1 Internationale overboekingen via het bancaire systeem
kunnen ook kostbaar en minder snel zijn. Hierbij moet worden opgemerkt dat
in Nederland de bancaire diensten relatief goedkoop zijn.– Ondergrondse banken zijn in sommige gevallen laagdrempeliger dan
officiële financiële instellingen. Voor zover het gaat om ondergrondse
banken die zich primair richten op migranten, worden de diensten vaak aangeboden
binnen de eigen bevolkingsgroep. Ze kunnen om die reden meer vertrouwen genieten
dan de financiële instellingen, bij wie een migrant soms ook een taalprobleem
moet overbruggen. Overigens wijst Passas erop dat ondergrondse bankiers steeds
vaker hun diensten aanbieden aan migranten die uit andere landen afkomstig
zijn.– Migranten die illegaal in een land verblijven, hoeven zich doorgaans
bij een ondergrondse bank niet te identificeren. Zonder geldig identiteitsbewijs
kunnen zij niet van het reguliere bankenverkeer, noch van de geregistreerde
geldtransactiekantoren gebruik maken en zijn daarom min of meer gedwongen
zich tot een ondergrondse bankier te wenden. Illegalen die wel over identiteitspapieren
beschikken zijn vaak bang dat ze zich, door aan te kloppen bij een bank of
een officieel geldtransactiekantoor, bij de autoriteiten kenbaar maken en
kunnen zich om die reden tot een ondergrondse bankier wenden.– Het ontbreken van identificatieverplichtingen is ook de voornaamste
reden voor de aantrekkingskracht die ondergrondse banken op criminelen uitoefenen.
Door gebruik te maken van ondergrondse kanalen vermijden criminelen bovendien
dat hun transacties als ongebruikelijk of verdacht worden gemeld bij de overheid
en kan ook administratieve vastlegging van de transacties worden omzeild,
waarmee financiële transacties zonder achterlating van een papieren spoor
kunnen worden afgehandeld. Ondergronds bankieren biedt dus een aantrekkelijke
mogelijkheid om crimineel geld te verplaatsen of wit te wassen. Hierbij gaat
het veelal om geld uit de drugs- en wapenhandel. Daarnaast blijken ondergrondse
banken populair voor betalingen die verband houden met mensensmokkel. Het
ontbreken van identificatieverplichtingen kan ondergrondse banken ten slotte
ook aantrekkelijk maken voor personen of organisaties die van terroristische
activiteiten worden verdacht en voorkomen op de sanctielijsten tegen terroristen.– Het vermijden van bepaalde kapitaalexport en valuta-controles.3. Wet inzake de geldtransactiekantoren (Wgt)Geldtransfers vallen in Nederland onder de Wet inzake de geldtransactiekantoren
(Wgt), welke wet in werking is getreden op 19 juli 2002. De Wgt is in
de plaats gekomen van de Wet inzake de wisselkantoren (Wwk) die sinds
1 januari 1995 van kracht was en het ontheffingenstelsel van artikel
82 Wet toezicht kredietwezen 1992 (Wtk 1992). De Wwk kende geen regels voor
geldtransfers. Aangezien het aanbieden van een geldtransfer valt onder de
reikwijdte van de Wtk 1992 was het voor niet-Wtk instellingen alleen mogelijk
deze dienst aan te bieden, indien er een ontheffing van artikel 82 Wtk werd
verstrekt.Het hoofddoel van de Wgt is om misbruik van geldtransacties (geldtransfers
én wisseltransacties) voor het witwassen van criminele gelden en financiering
van terrorisme tegen te gaan naast het waarborgen van de integriteit van het
financiële stelsel. Voorts is de Wgt bedoeld om klanten van geldtransactiekantoren
te beschermen. Aanbieders van geldtransactiediensten (wisseltransacties en
geldtransfers) moeten in Nederland op grond van de Wgt geregistreerd zijn
in het Wgt-register van De Nederlandsche Bank (DNB). Deze zijn vrijgesteld
van het verbod van artikel 82 Wtk op grond van de Vrijstellingsregeling. Vergunninghoudende
kredietinstellingen zijn op grond van artikel 3 lid 2 onder c Wgt vrijgesteld
van het algemeen geldende verbod voor het uitvoeren van geldtransfers en kunnen
daarmee zonder aparte Wgt-registratie deze dienst aanbieden. DNB is verantwoordelijk
voor het toezicht op de geldtransactiekantoren.Om als geldtransactiekantoor in Nederland actief te mogen zijn, moet aan
een aantal voorwaarden worden voldaan. Geldtransactiekantoren moeten beschikken
over een bankgarantie voor uitgaande («gegarandeerde») geldtransfers.
De hoogte hiervan is gerelateerd aan de waarde van de ter beschikking gestelde
en nog niet uitbetaalde of betaalbaar gestelde gelden. Dit bedrag kan aanzienlijk
oplopen. Aanbieders van geldtransactiediensten moeten voldoen aan regels met
betrekking tot administratie en interne controle (AO/IC-regels), ze staan
onder lopend toezicht van DNB, waaraan ze onder andere maandelijks moeten
rapporteren. De bestuurders en dagelijkse beleidsbepalers van de geldtransactiekantoren
worden onderworpen aan een betrouwbaarheidstoets. In het kader van de bestrijding
van witwassen en van de financiering van terrorisme zijn de aanbieders van
geldtransactiediensten op grond van de Wet identificatie bij dienstverlening
(Wid) verplicht om opdrachtgevers en begunstigden bij elke geldtransfer om
identificatie te vragen. Ook wat betreft de naleving van internationale sancties
op het gebied van het financieel verkeer ter bestrijding van terrorisme-financiering
op grond van de Sanctiewet 1977 staan de geldtransactiekantoren sinds 2002
onder toezicht van DNB. Transacties met een waarde van meer dan 2.000 euro
of transacties waarbij het vermoeden bestaat dat ze verband houden met witwassen
moeten op grond van de Wet MOT aan het Meldpunt Ongebruikelijke Transacties
worden doorgegeven. Verder moeten transactiegegevens vijf jaar worden bewaard.De Wgt is naar internationale maatstaven relatief streng. De Verenigde
Staten en het Verenigd Koninkrijk kennen een registratiestelsel, waarbij aanbieders
van geldtransfers slechts aan een aantal basisvereisten moeten voldoen, zoals
inschrijving in een register, meldplicht voor ongebruikelijke transacties
en het administreren van de transacties. De achterliggende gedachte hierbij
is dat de overheid op deze manier de aanbieders van geldtransfers uit de migrantengemeenschap
niet wil ontmoedigen om zich te laten registeren en niet op te zadelen met
onnodig complexe regels en hoge nalevingskosten.1
Een regulering die verder gaat dan de meest basale regels voor bestrijding
van witwassen en terrorisme financiering zou in deze Angelsaksische visie
kunnen resulteren in een massale vlucht in de ondergrondse sector. In de Angelsaksische
praktijk ligt de nadruk op registratie, controle blijft daarbij achter. De
meeste continentaal Europese landen kennen net als Nederland een meer uitgebreid
vergunningstelsel. Binnen Europa is Nederland één van de weinige landen die geldtransactiekantoren vanuit het oogpunt van consumentenbescherming
een bankgarantie vraagt en uitgebreide AO/IC-regels kent.1Er zijn op dit moment 27 geldtransactiekantoren in het register van de
Nederlandsche Bank ingeschreven. In 2004 hadden de uitgaande transfers vanuit
Nederland via geldtransactiekantoren met een Wgt-registratie een gezamenlijke
waarde van 241 miljoen euro.2 De binnenkomende
transfers hadden een waarde van 84 miljoen euro. Uit MOT-gegevens blijkt dat
veelvoorkomende bestemmingslanden voor geldtransfers vanuit Nederland zijn
de Nederlandse Antillen, Turkije, Colombia, China en Suriname. De binnenkomende
geldtransfers waren hoofdzakelijk afkomstig uit Noord-Amerika en andere Europese
landen.4. Ondergronds bankieren in NederlandNaast de geregistreerde geldtransactiekantoren is er in Nederland een
onbekend aantal aanbieders van geldtransfers actief die hun diensten zonder
de vereiste registratie aanbieden. Het is echter niet bekend hoeveel ondergrondse
bankiers er in Nederland actief zijn en hoeveel geld er langs dit kanaal jaarlijks
Nederland in- en uitgaat, maar uit de beschikbare kennis bij handhavinginstanties
en aanvullend empirisch onderzoek, kan het volgende algemene beeld worden
gedestilleerd.De indruk bestaat dat het fenomeen ondergronds bankieren, net als de geldtransfer
via bancaire en geregistreerde kanalen, de laatste jaren ook in Nederland
is gegroeid. Hiervoor kan een aantal redenen worden aangegeven. In de eerste
plaats is de migrantengemeenschap in Nederland ten opzichte van tien jaar
geleden in omvang verdubbeld. Op dit moment telt Nederland 1,7 miljoen niet-westerse
allochtonen (eerste en tweede generatie). In lijn met deze toename zijn de
inkomensoverdrachten door buitenlandse werknemers in Nederland de laatste
tien jaar eveneens verdubbeld naar ongeveer 600 miljoen euro per jaar.3 Naast geregistreerde geldzendingen via banken en geldtransactiekantoren,
sturen migranten vanuit Nederland ook via informele kanalen geld naar huis:
in de vorm van contant geld, goederen en door overboekingen via ondergrondse
banken.4 Uit steekproeven onder migranten blijkt
dat eerste generatie migranten gemiddeld genomen per persoon voor enkele honderden
euro's per jaar geld overmaken naar familie en relaties in het land van herkomst.5Naast de toename van het aantal migranten is ook de diversiteit van de
Nederlandse migrantengemeenschap groter geworden (grafiek a). Onder de nieuwkomers
van de laatste jaren bevinden zich relatief veel migranten uit landen waar
het hawala-systeem sterk ontwikkeld is (zoals Suriname, Somalië, Pakistan,
India, China, Ghana). Ook is het aantal illegaal in Nederland verblijvende
migranten sterk gegroeid, wat eveneens de vraag naar ondergrondse bankdiensten
heeft gestimuleerd.6De indruk bestaat verder dat de uitbouw van de financiële toezichtwetgeving,
die in de jaren negentig heeft plaatsgevonden, het ondergronds bankieren in
Nederland een impuls heeft gegeven. Door gebruik te maken van de diensten
van een ondergrondse bankier kunnen criminelen of illegaal verblijvende werknemers
de, op grond van de Wid verplichte, identificatie bij geldtransfers omzeilen.
De opsporingsinstanties constateren dat criminelen voor hun witwaspraktijken
uitwijken naar ondergrondse banken om zo identificatie te omzeilen en een
melding op grond van de Wet MOT te voorkomen en daarmee buiten het zicht van
de opsporingsinstanties te blijven.1 DNB constateert
verder dat de invoering van de Wgt in 2002 een sanerende werking heeft gehad
op de markt voor geldtransferdiensten.2 Hoewel
DNB na afwijzing van een vergunningaanvraag of doorhaling van een registratie
actief optreedt door middel van nacontroles kan niet worden uitgesloten dat
na inwerkingtreding van de Wgt er toch illegale geldtransactiekantoren bestaan,
die ondergronds doorgaan met hun activiteiten. Ook is het mogelijk dat sommige
ondergrondse bankiers in Nederland, gezien de relatief kleine niches waarin
zij opereren en de soms grote verschillen in taal en culturele achtergrond,
niet bekend zijn met de wetten en regels op dit terrein.Wat betreft de structuur van de markt voor het ondergronds bankieren in
Nederland kan het volgende worden vastgesteld. Het blijkt dat het ondergronds
bankieren vooral voorkomt bij bevolkingsgroepen voor wie deze wijze van bankieren
in het thuisland gebruikelijk is: migranten uit het Verre Oosten, enkele Afrikaanse
landen en Suriname. Daarnaast maken ook leden van de Iraanse, Iraakse, Afghaanse
en Koerdische gemeenschap van ondergrondse kanalen gebruik. Meestal gaat het
om particulieren die langs deze weg hun familie in land van herkomst financieel
ondersteunen. De bedragen die hierbij worden overgemaakt liggen doorgaans
tussen de 100 en 600 euro per transactie. Naast deze familiebetalingen worden
ondergrondse banken ook gebruikt voor zakelijke betalingen, onder andere door
allochtone ondernemers die goederen uit andere landen betrekken. Bekend is
dat verder criminelen soms ook van deze ondergrondse banken gebruik maken.
Deze criminele transacties liften zodoende mee op de «semi-legale»
onderstromen.Daarnaast zijn er volgens de politie in Nederland ondergrondse banken
actief die zich exclusief richten op dienstverlening aan criminele organisaties.
De transacties die via dergelijke ondergrondse banken verlopen zijn vele
malen groter dan de transacties van ondergrondse banken die zich primair richten
op familiebetalingen (enkele tien- tot honderden duizenden euro per transactie
zijn bij deze banken geen uitzondering). Bij de politie Amsterdam-Amstelland
zijn voorbeelden bekend van ondergrondse banken die op deze manier meer dan
10 miljoen euro Nederland in- en uitvoeren. De bankiers zijn, voor zover bekend,
afkomstig uit traditionele hawala-landen als Pakistan, India, Suriname en
Irak en maken veelal deel uit van een internationaal netwerk van hawala-banken.
Ze betrekken hun klanten veelal met behulp van zogenaamde intermediairs die
in de onderwereld actief zijn en optreden als tussenpersoon (accountmanager)
tussen de crimineel en een informele bankier.1De markt voor het ondergronds bankieren lijkt dus – net als het
officiële bancaire stelsel – in «marktsegmenten» te
zijn onderverdeeld. Aan de ene kant van het spectrum bevinden zich kleinschalige
banken die zich exclusief richten op dienstverlening aan, een soms zeer beperkte
groep, migranten. Aan de andere kant van het spectrum zijn enkele ondergrondse
criminele grootbanken. Tussen de verschillende segmenten bestaat geen strikte
scheiding. In dit verband moet overigens worden opgemerkt dat ook geldtransactiekantoren
die op grond van de Wgt of de Wtk 1992 gerechtigd zijn wisseltransacties en
geldtransfers te verrichten als witwaskanaal worden gebruikt. Dit blijkt onder
meer uit de het grote aantal verdachte MOT-meldingen. Het aantal verdachte
money transfers bedroeg in 2004 31 008 – 67 procent van het totaal
aantal verdachte MOT-meldingen in dat jaar.25. Handhaving, opsporing en vervolging in algemene zinOndergrondse banken in Nederland maken zich in principe schuldig aan overtreding
van artikel 3, eerste lid van de Wgt, artikel 82 Wtk 1992, de Wet MOT, de
WID en de Sanctiewet 1977. Ze bieden daarnaast criminelen en terroristen de
gelegenheid om, buiten het zicht van de autoriteiten en zonder nalating van
een papieren spoor, geld naar het buitenland over te maken. Het is daarom
van belang om ondergronds bankieren te voorkomen en bestrijden. De ministeries
van Financiën en Justitie dragen samen met de financiële opsporing-
en handhavinginstanties in internationaal verband (waaronder de FATF, het
IMF en de EU) bij aan het uitwerken van strategieën om het ondergronds
bankieren en de daaruit voorvloeiende risico's van misbruik van geldtransactiekantoren
voor witwassen van crimineel verkregen gelden en terrorismefinanciering, tegen
te gaan. De FATF (Financial Action Task Force, het internationale samenwerkingsverband
dat als doel heeft maatregelen tegen witwassen en terrorismefinanciering te
ontwikkelen en internationaal te coördineren) heeft dit jaar een apart
hoofdstuk in haar jaarlijkse typologie-rapport gewijd aan de kwetsbaarheden
van Alternative Remittance Systems voor witwassen en terrorisme-financiering.
Hoewel deze studie ook kijkt naar de gereguleerde geldtransactiekantoren bevestigt
de FATF het relatief grote risico verbonden aan ondergronds bankieren. Volgens
de FATF is de aanpak hiervan zelfs één van de kernpunten in
het bestrijden van financiering van terroristische activiteiten.3 Daarbij benadrukt de FATF het belang van het signaleren van mogelijke
vereveningsstromen (door bijvoorbeeld banken en douane) als aanknopingspunt
voor het detecteren van ondergronds bankieren. Tevens wijst de FATF op het
belang van handelsfraude (onder- en overfacturering) als vehikel voor ondergrondse
geldtransfers en verevening tussen ondergrondse banken. Naar dit fenomeen
zal de FATF dit jaar dan ook een nadere studie ondernemen, evenals naar de
aard en risico's van nieuwe betalingstechnologieën (bijvoorbeeld via
internet). Als voorzitter van de typologie-werkgroep in de FATF ondersteunt
Nederland deze studies van harte. Binnen de EU worden in het kader van het
New Legal Framework for Payments in the Internal Market gewerkt
aan richtlijnen voor het creëren en reguleren van één markt
voor betalingsverkeer. Hieronder vallen ook de geldtransfers.Bij concentratie op overtreding van de Wgt blijkt dat deze overtreding,
mits opzettelijk begaan, een misdrijf is op grond van artikel 2, eerste lid
van de Wet Economische Delicten (WED). Op dit misdrijf staat een maximale
gevangenisstraf van 2 jaren en een geldboete van de vierde categorie (11 500
euro). Daarnaast is bestuursrechtelijke afdoening van overtreding van de Wgt
mogelijk. Ingeval een ondergrondse bankier financiële handelingen verricht
met geld waarvan hij weet of had moeten vermoeden, dat het afkomstig is van
enig misdrijf, maakt hij zich tevens schuldig aan witwassen in de zin van
art. 420bis e.v. van het Wetboek van Strafrecht. Zouden de overboekingen betrekking
hebben op de financiering van terrorisme dan is sprake van een misdrijf op
grond van artikel 46 of artikel 140a van het Wetboek van Strafrecht.Bij de handhaving van de Wgt en de opsporing van illegale geldtransactiekantoren
in Nederland zijn verschillende diensten betrokken. De Nederlandsche Bank
(DNB) oefent toezicht uit op de geregistreerde geldtransactiekantoren en niet-geregistreerde
kantoren in Nederland. Indien DNB niet-geregistreerde geldtransactiekantoren
op het spoor komt, kan DNB besluiten bestuursrechtelijk hiertegen op te treden
dan wel om aangifte te doen bij het Openbaar Ministerie. De Fiscale Inlichtingen
en Opsporingsdienst – Economische Controledienst (FIOD-ECD) is belast
met de opsporing van economische delicten waaronder overtredingen van financiële
toezichtwetten en houdt zich in dat kader ook bezig met illegale geldtransactiekantoren.
Ook de politie heeft de afgelopen jaren onderzoeken verricht naar ondergrondse
banken. Zo werkt het Bureau Financieel Economische Recherche van de Regiopolitie
Amsterdam-Amstelland actief aan de bestrijding van ondergrondse bankiers die
hun diensten aanbieden aan criminele netwerken. De Nationale Recherche onderzoekt
ondergrondse banken voor zover deze onderdeel uitmaken van opsporingsonderzoeken
die vallen binnen het aandachtsgebied van de Nationale Recherche, te weten
de zware en georganiseerde criminaliteit op nationaal en internationaal niveau.
Het Openbaar Ministerie ten slotte oefent gezag uit over de opsporingstaken
van de FIOD-ECD en de politie en kan besluiten over te gaan tot opsporing
en vervolging van ondergrondse bankiers.De coördinatie tussen de handhaving- en opsporingsinstanties die
zich in Nederland bezig houden met financieel-economische criminaliteit is
op verschillende manieren geregeld. In het tripartiete overleg (TPO) tussen
de financiële toezichthouders (DNB en Autoriteit Financiële Markten),
het Functioneel Parket van het Openbaar Ministerie en FIOD-ECD worden signalen
die kunnen wijzen op overtredingen van de Wgt en andere financiële toezichtwetten
zoals omschreven in het Convenant, ingebracht en wordt besloten hoe over te
gaan tot een punitieve sanctie (hetzij bestuursrechtelijk, hetzij strafrechtelijk).
Afstemmingsoverleg bestaat op arrondissementsniveau tussen de regiokorpsen
en het OM, en op landelijk niveau tussen de Nationale recherche en het Landelijk
Parket. Daarnaast vindt afstemming plaats binnen het Financieel Expertise
Centrum (FEC), het samenwerkingsverband tussen verschillende financiële
opsporing- en handhavinginstanties. Overtredingen van de Wgt en andere economische
delicten worden door de deelnemende organisaties in het FEC ingebracht, behandeld
en met een gecoördineerde aanpak opgevolgd. Binnen het FEC Selectieoverleg
(SO) worden concrete casus behandeld en afspraken gemaakt over eventuele opsporing
en vervolging. In de periode april 2003 tot november 2004 heeft het SO een
project Geldtransactiekantoren uitgevoerd dat als doel had te komen tot een
effectieve handhaving van (onder meer) de illegale geldtransactiekantoren
door middel van alle mogelijke straf-, bestuurs- en fiscaalrechtelijke
maatregelen.1 Aanleiding voor dit project waren
de aanwijzingen dat sinds invoering van de Wgt in Nederland verschillende
illegale geldtransactiekantoren actief zijn. Het fenomeen ondergronds bankieren
is door de FEC-participanten tevens beschreven in de openbare rapportages«Terrorismefinanciering
en terrorismebestrijding» (juni 2003) en«Non-profit organisaties
en terrorismefinanciering» (januari 2004).De inspanningen om ondergrondse banken op te sporen en te veroordelen
hebben tot op heden slechts tot een gering aantal veroordelingen van ondergrondse
bankiers geleid. In de praktijk blijkt het opsporen en vervolgen van ondergrondse
bankiers geen eenvoudige opgave. In de eerste plaats door de beperkte fysieke
zichtbaarheid van de transacties en de taal- en cultuurbarrières die
de opsporing- en vervolgingsinstanties te overwinnen hebben. Niet-geregistreerde
geldtransactiekantoren zijn eenvoudig te verplaatsen. De grote (criminele)
ondergrondse banken opereren veelal binnen internationale netwerken. Een gevolg
hiervan is dat bij het strafrechtelijk aanpakken van een ondergrondse bank,
de «vacante plek» in het netwerk snel door een nieuwe «vestiging»
wordt opgevuld.Een ander probleem wordt gevormd door de beperkte mogelijkheden die er
zijn om een signaal van ondergronds bankieren «op te werken» tot
een strafrechtelijk onderzoek. De Wet Economische Delicten geeft ter handhaving
van de Wgt de mogelijkheid om bij het vermoeden van ondergronds bankieren
gegevens en bescheiden te vorderen (art.19 WED). Bij weigering of onvolledige
informatieverstrekking staat de mogelijkheid open dat de rechter-commissaris
een huiszoeking uitvoert (art. 110 Sv). Het probleem is echter dat de herkomst
en bestemming van de gelden vaak niet uit de in beslaggenomen administratie
kan worden afgeleid, hetgeen voorwaarde is om overtreding van artikel 3 van
de Wgt te kunnen aantonen. Zoals eerder is vermeld is de strafmaat voor overtreding
van de Wgt twee jaar. Deze twee jaar is echter te weinig om bijzondere opsporingsbevoegdheden
als een telefoontap te mogen gebruiken. Alleen als er sprake is van verwevenheid
met andere delicten, zoals een vermoeden van witwassen of de financiering
van terrorisme, kunnen wel bijzondere opsporingsbevoegdheden ingezet worden.In het verlengde hiervan moet worden geconstateerd dat de aanpak van ondergronds
bankieren een hogere prioriteit zou moeten hebben. Bestrijding van het ondergronds
bankieren vereist een zeer goed gecoördineerde aanpak, waarbij de informatie
tussen de verschillende toezicht- en opsporingsinstanties maximaal wordt uitgewisseld
en lacunes in de kennis over het ondergronds bankieren actief worden opgevuld.
Ook de samenwerking met de particuliere sector meer in het bijzonder het bankwezen
en de gereguleerde geldtransactiesector is van belang om signalen van mogelijke
vereveningstromen van ondergrondse banken te kunnen traceren.6. Acties in beleid en uitvoeringSamenvattend kan gesteld worden dat het ondergronds bankieren een beleidsterrein
is dat om uiteenlopende redenen aandacht verdient.In de eerste plaats overtreden ondergrondse banken de Wgt. Ondergrondse
banken onttrekken zich aan toezicht op grond van de Wgt en de Wtk. Ondergronds
bankieren is een economisch delict en derhalve strafbaar. Vanuit het oogpunt
van rechtshandhaving is het van belang dat het ondergronds bankieren wordt
bestreden.In de tweede plaats onttrekken ondergrondse banken zich aan de identificatie-
en meldplicht die de overheid in veel landen aan geregistreerde financiële
instellingen oplegt. Dit maakt ondergrondse banken aantrekkelijk voor criminelen
en terroristen die op deze manier buiten het toezicht van autoriteiten en
zonder achterlating van een papieren spoor financiële transacties kunnen
verrichten. Bestrijding van het ondergronds bankieren is dus in van belang
in het kader van de bestrijding van witwassen en terrorismefinanciering.In de derde plaats vraagt het onderwerp aandacht in verband met de wassende
stroom inkomensoverdrachten door migranten naar ontwikkelingslanden. Ondergrondse
banken worden gebruikt door migranten die geen toegang hebben tot het formele
financiële systeem.1 Het centrale punt van
discussie hierbij is de wijze waarop de markt voor geldtransfers het beste
kan worden gereguleerd. Ondoelmatige financiële wetten en regels kunnen
het gebruik van ondergrondse banken door migranten bevorderen en daarmee een
averechts effect hebben.De komende periode kunt u op het terrein van ondergronds bankieren de
volgende beleidsmaatregelen verwachten.– Geconstateerd is dat de beschikbare kennis over het fenomeen in
Nederland nog geen volledig beeld geeft van de aard en omvang van het ondergronds
bankieren in Nederland. Wat betreft de omvang van de markt van het ondergronds
bankieren in Nederland wil DNB reële schattingen hiervan gaan maken.
Het ministerie van Financiën zal op korte termijn participeren in een
internationaal onderzoek naar zogenaamde «remittance corridors» –
bilaterale geldstromen die het gevolg zijn van inkomensoverdrachten door migranten
naar hun land van herkomst. Het onderzoek wordt geleid door de Wereldbank
en heeft als doel om in kaart te brengen hoe groot deze geldstromen zijn en
langs welke kanalen deze zich bewegen.2– In overleg met de financiële sector en vertegenwoordigers
van migrantenorganisaties zal worden onderzocht hoe het aanbod van financiële
diensten door legale financiële instellingen is afgestemd op de vraag
door en de mogelijkheden van migranten. Hierbij zal ook worden gekeken of
illegale vormen van financiële dienstverlening door andere, laagdrempelige
legale producten zou kunnen worden vervangen, of op termijn gereguleerd zouden
kunnen worden.– Het ministerie van Financiën is gestart met een evaluatie
van de Wgt. Doel van deze evaluatie is om de doeltreffendheid van de Wgt te
onderzoeken. Hierbij zal onder andere worden onderzocht welke gevolgen de
toetredingseisen hebben gehad op het aanbod van geldtransactiekantoren in
Nederland en naar de vraag of de wet voldoende aanknopingspunten biedt voor
een adequate handhaving.– Er worden maatregelen genomen van de effectiviteit van handhaving,
opsporing en vervolging van ondergrondse banken in Nederland te verbeteren.
DNB, FIOD-ECD en de politie spelen hierin een centrale rol. Het FEC heeft
inmiddels besloten om een nieuw project te starten gericht op ondergronds
bankieren. Dit project, dat onder leiding staat van het Regiokorps Amsterdam-Amstelland,
zal een operationeel onderzoek omvatten en zal mede een kennisbank opleveren
die behulpzaam zal zijn bij toekomstige operationele werkzaamheden van FEC-participanten.
DNB zal deze kennisbank beheren. Wat betreft de opsporing en vervolging is
het Regiokorps Amsterdam-Amstelland gestart met een aantal operationele projecten
waarin alle relevante instanties intensief samenwerken. Hierbij worden op
basis van concrete door de politie aangedragen feitendossiers
maatregelen genomen waaraan alle instanties hun medewerking verlenen.De Minister van Financiën,G. ZalmDe Minister van Justitie,J. P. H. DonnerXNoot1N. Passas, Informal Value Transfer Systems and Criminal Activities,Cahier
2005–1, Den Haag: WODC (het volledige rapport is te downloaden: www.wodc.nl).XNoot2N. Passas, Informal Value Transfer Systems and Criminal Organizations;
a study into so called underground banking networks Den Haag, ministerie van
Justitie, WODC, 1999 Onderzoeksnotities 1999/4.XNoot1Onder het «formele financiële stelsel» wordt verstaan
het geheel van financiële ondernemingen en dienstverleners die onder
publiekrechtelijk toezicht staan dan wel vallen onder een vrijstelling of
een ontheffing van dit publiekrechtelijke toezicht en daarmee moeten voldoen
aan de wetten en regels die de overheid stelt om financiële diensten
te mogen aanbieden.XNoot2Voor de volledigheid wordt opgemerkt dat in dit geval «bankieren»
moet worden opgevat als een verzamelbegrip en niet zozeer zoals bedoeld in
de Wet toezicht kredietwezen (Wtk). Een andere aanduiding voor ondergronds
bankieren is: «Informal Value Transfer System» (IVTS). Het begrip
«Alternative Remittance System» (ARS) wordt onder andere door
de Financial Action Task Force on Money Laundering (FATF) gebruikt om zowel
de niet-formele als formele aanbieders van geldtransactiediensten aan te duiden.
«Alternative» staat hier voor «anders dan via het bancaire
systeem».XNoot1Zie paragraaf 4.4 «Ondergronds bankieren» in: Kleemans,
E. R., M. E. I. Brienen en H. G. van der Bunt, Georganiseerde
criminaliteit in Nederland, WODC 198, Den Haag, 2002, pp. 113–124.XNoot2Uit een recent verschenen rapport van het IMF bleek dat de stroom van
wereldwijde workers remittances (particuliere inkomensoverdrachten door migranten)
tussen 1980 en 2003 is vervijfvoudigd. De officiële schatting van het
IMF is 91 miljard dollar. Dit is een onderschatting van het werkelijke bedrag
omdat er daarnaast ook geld contant wordt meegenomen en via ondergrondse kanalen
(Hawala-banken) wordt verstuurd. Inclusief niet-geregistreerde geldzendingen
langs informele of ondergrondse kanalen zou het totaal uitkomen op naar schatting
200 miljard dollar per jaar. Daarmee zijn de geldzendingen door migranten
omvangrijker dan de directe buitenlandse investeringen in ontwikkelingslanden
en een veelvoud van het bedrag aan ontwikkelingshulp. IMF, World Economic
Outlook, Globalization and External Imbalances, World Economic and Financial
Survey, April 2005, pp. 69–84.XNoot1Volgens eerder onderzoek van het FEC liggen tarieven voor geldtransacties
via ondergrondse banken rond de 4 procent van het te versturen bedrag. De
tarieven die Western Union in Nederland via de Postbank in rekening brengt
liggen tussen de 19 procent (voor bedragen tot 50 euro) en 3,5 procent (voor
bedragen vanaf 2 270 euro).XNoot1David Faulkner, «UK regulation of Money Service Businesses»,
in: IMF, Regulatory Frameworks For Hawala and Other Remittance Systems, Washington,
2005, pp. 43–44.XNoot1Voor een overzicht van de visies op en internationale verschillen in regulering
van de markt voor geldtransfers zie: IMF, Approaches to a Regulatory Framework
for Formal and Informal Remittance Systems: Experiences and Lessons, 17 February
2005, (www.imf.org).XNoot2De Nederlandsche Bank, «Omzet geldtransfers gestegen», in:
Statistisch Bulletin Maart 2005, pp. 17–22. Hierbij zijn niet meegerekend
de money transfers via financiële instellingen met een Wtk-vergunning.XNoot3www.dnb.nlXNoot4Zie bijvoorbeeld: «Veel geld gaat gewoon mee in het vliegtuig»,
De Volkskrant, 8 april 2005.XNoot5Uit een onderzoek uit 1999 blijken in Nederland verblijvende migranten
uit landen rondom de Middellandse Zee (Spanje, Griekenland, Marokko, Turkije,
Portugal en voormalig Joegoslavië) gemiddeld 750 euro per jaar naar huis
over te maken. Dit getal moet worden gezien als een ondergrens omdat daarnaast
buiten de officiële kanalen geld en goederen worden gestuurd of overgemaakt.
WRR, Nederland als immigratiesamenleving, Den Haag, 2001, pp. 106–109.
Uit een steekproef van bureau Foquz Etnomarketing in 2003 in opdracht van
de IKON-televisie onder Turken, Marokkanen, Ghanezen en Somaliers, blijkt
dat 60 tot 80 procent van de migranten uit deze groepen onregelmatig of regelmatig
geld stuurt. De gemiddelde uitgaven per jaar liggen voor deze vier groepen
tussen de 783 euro (Turken) tot EUR 1 345 (Marokkanen).XNoot6Uit onderzoek van de Erasmus Universiteit kwam naar voren dat op dit moment
125 tot 225 duizend illegalen in Nederland verblijven. Minder dan de helft
hiervan is afkomstig uit West- en Oost-Europa en meer dan de helft uit andere
delen van de wereld. A. Leerkens, M. van San, G. Engbersen, M. Cruijff en
P. van der Heijeden, Wijken voor illegalen. Over ruimtelijke spreiding, huisvesting
en leefbaarheid, Den Haag, SDU uitgevers, 2004.XNoot1De Wet MOT is in 1998 uitgebreid met een meldplicht voor aanbieders van
geldtransfers.XNoot2De Nederlandsche Bank, «Wisseltransacties en rentecouponbetalingen
overheersen bij geldtransactiekantoren», in: Statistisch Bulletin September
2003, pp. 13–18.XNoot1MOT, Jaaroverzicht Melding Ongebruikelijke Transacties 2004 en vooruitblik
2005, paragraaf 1.2 «Ondergronds bankieren».XNoot2MOT, Jaaroverzicht Melding Ongebruikelijke Transacties 2005.XNoot3Dit is onder andere vastgelegd in Speciale Aanbeveling VI van de FATF
volgens welke landen ervoor moeten zorgen dat aanbieders van geldtransactiediensten
een vergunning dienen te hebben of moet zijn geregistreerd (www.fatf-gafi.org).XNoot1Bij het project waren betrokken: Belastingdienst/Amsterdam, De Nederlandsche
Bank (DNB), Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst– Economische Controledienst
(FIOD-ECD), Korps Landelijke Politiediensten/Bureau ter politiële ondersteuning
van de Landelijk officier van justitie inzake de Wet MOT (KLPD/BLOM), Meldpunt
Ongebruikelijke Transacties (MOT), Openbaar Ministerie (OM) en Politie Amsterdam-Amstelland.XNoot1Zie onder andere: Verbanden tussen ontwikkeling en migratie, Tweede Kamer,
vergaderjaar 2003–2004, 29 693, nr. 1., p. 20. Davesh
Kapur, Remittances: the new development mantra?, Harvard University and Center
for Global Development, August 2003, pp. 12–13.XNoot2R. Hernandez-Coss, The US-Mexico Remittance Corridor. Lessons from Shifting
from Informal to Formal Transfer Systems, World Bank Working Paper No. 47,
Washington 2004; R. Hernandez-Coss, The Canada-Vietnam Remittance Corridor.
Lessons from Shifting from Informal to Formal Transfer Systems, World Bank
Working Paper No. 48, Washington 2004. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28106-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl