Sociale Nota 2001; Nota
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27402, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

19-09-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27402 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamINHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1 INVESTEREN IN EEN EVENWICHTIGE TOEKOMST1.1 Inleiding1.2 WerkVerantwoorde loonkosten ontwikkelingICT -ontwikkelingenKansen op de arbeidsmarktKnelpunten op de arbeidsmarktVersterking arbeidsaanbodActiverend beleid oudere werknemersInvesteren in goede arbeidsomstandighedenMeer maatwerk in arbeidsvoorwaardenInternationaal1.3 Tussen werk en niet-werkenUitvoering van beleid1.4 Sociale zekerheid, maatschappelijke participatie en
inkomenszekerheidSolidariteit met kwetsbaren (sociale insluiting)Solidariteit tussen generaties (oudedagsvoorziening)Koopkrachtontwikkeling1.5 Financieel beleidTabel 1.1 Uitgaven en ijklijn sociale zekerheid en arbeidsmarkt*,
in miljarden guldens Kerntabel HOOFDSTUK 2 WERKGELEGENHEID EN ARBEIDSMARKT2.1 Inleiding2.2 Sociaal-economische en arbeidsmarktontwikkelingenWerkgelegenheidKnelpuntenVerwachtingen en wenselijkheid telewerken2.3 Onbenut potentieel en vacaturesVraag en aanbod naar opleidingOnderkant van de arbeidsmarkt: aanbodoverschot, maar ook
vacatures2.4 De beleidsopgaveTabel 2.1 Groepen op de arbeidsmarkt, situatie in 1999
en de beleidsdoelstelling12.5 Investeren in de economie2.6 ScholingScholing van werkenden en werkzoekenden zonder startkwalificatieScholingsmogelijkheden werkzoekendenInzet multimedia bij scholingScholing van minderheden en vluchtelingen2.7 Reïntegratie -inspanningenStimuleren van arbeidsaanbod en arbeidsvraag aan de onderkantSluitende aanpakTabel 2.2 Overzicht Sluitende aanpak Gesubsidieerde arbeidTabel 2.3 Bezetting gesubsidieerde arbeid en uitstroom
naar arbeid, 1999 2.8 OuderenbeleidLeeftijdsbewust personeelsbeleidPrikkels voor ouderenPrikkels voor werkgevers2.9 Minderhedenbeleid2.10. Europese werkgelegenheidsstrategieHOOFDSTUK 3 ARBEIDSVERHOUDINGEN3.1 Inleiding3.2 Investeren in de agenda van de toekomstDe internationale context3.3 ArbeidsvoorwaardenvormingTabel 3.1 0ntwikkeling aantallen CAO's en werknemers,
1985–2000 Tabel 3.2 Ontwikkeling gemiddelde contractloonmutatie 3.4 Werk en privéTabel 3.3 Ontwikkeling arbeid en zorg bepalingen in CAO's,
vanaf 1990 Uitkomst evaluatie-onderzoeken wettelijke regelingenDe inzet van het kabinetKinderopvang3.5 Gelijke behandelingBeloningsverschillenNieuwe wetgeving tegen discriminatie op grond van leeftijd
en handicapInternationale ontwikkelingenSlotconferentie ILO -project3.6 Arbeidstijden3.7 Corporate governance en medezeggenschap van werknemersToekomst structuurregimeCorporate governance in EU -verbandFinanciële participatieHOOFDSTUK 4 ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN4.1 Inleiding: arbeidsomstandigheden van brede betekenis4.2 De werkvloer: arbeidsbelasting en maatregelen4.2.1 Werkdruk hoog, gevolgen als aanzienlijk in te schatten4.2.2 Arbeidsongevallen: informatievoorziening verbetert4.2.3 Aantal maatregelen in bedrijfstakken en bedrijven
neemt gestaag toeTabel 4.1 Bedrijven en arbeidsrisico's 4.2.4 De Nederlandse situatie in EU -perspectief4.3 Ontwikkelingen overheidsinzet voor arbeidsomstandighedenbeleidTabel 4.2 Werknemers en arbeidsrisico's; reductiestreven 4.3.1 Arbo convenanten; de nieuwe «deal» tussen
overheid en partnersTabel 4.3 Intentieverklaringen en arboconvenanten naar
onderwerp, aantallen per 1 september 2000 4.3.2 Regelgeving in vernieuwing4.3.3 Fiscale faciliëring voor effect op termijnTabel 4.4 FARBO-regeling 4.3.4 Nieuwe samenwerking voor versterken vraag en aanbod
kennis4.3.5 Handhaving: invoering lik-op-stuk beleidTabel 4.5 Inzet en afloop bij arbozaken Arbeidsinspectie 4.4 Arbodiensten: ondersteuning werkgevers op een markt
in ontwikkeling4.4.1 Aansluiting van bedrijven bij arbodiensten grotendeels
voltooid4.4.2 Snelle kwantitatieve ontwikkelingTabel 4.6 Vergelijking capaciteitsinzet arbodiensten 4.4.3 Contractvormen arbodienstverlening4.4.4 Kleine bedrijven en arbodiensten4.4.5 Kwalitatieve ontwikkeling: knelpunten en initiatieven4.4.6 Kosten en baten, afhankelijk van keuzen4.5 Arbeidsomstandigheden, verzuim en arbeidsongeschiktheid:
inzet van anderen4.5.1 Verbetering expertise en versterking onderlinge
samenwerking4.5.2 Commissie Psychische Arbeidsongeschiktheid: nieuwe
afspraken nodig4.5.3 Initiatieven arbeidsomstandighedenbeleid specifiek
voor (re)integratieHOOFDSTUK 5 SOCIALE ZEKERHEID5.1 InleidingTabel 5.1 De bij Regeerakkoord verwachte volumeontwikkeling
vergeleken met de thans verwachte volumeontwikkeling aantal personen x 1000,
jaargemiddelden 5.2 Sociale Verzekeringen5.2.1 Pensioenen5.2.2 WWVan fictief naar feitelijk arbeidsverledenExperimenten5.2.3 WAO5.2.3.1 Inleiding5.2.3.2 De cijfermatige ontwikkeling van de instroomTabel 5.2 Aanvragen voor een arbeidsongeschiktheidskeuring
en de uitkomsten van de keuringen Tabel 5.3 Nieuwe uitkeringen, beëindigingen en lopende
uitkeringen (x 1000) Ontwikkeling in termen van % van de beroepsbevolking5.2.3.3 De instroom van vrouwen5.2.3.4 De sectoren5.2.3.5 Werkende en bemiddelbare arbeidsongeschikten5.2.3.6 Bovenwettelijk circuitTabel 5.4 Bovenwettelijke regelingen (in miljarden guldens) 5.2.3.7 Verdere beleidsvoornemens WAO5.2.3.8 Het nieuwe poortwachtersmodel en SUWI 5.2.3.9 Kwaliteitsborging in de claimbeoordeling5.2.3.10 Sectorgewijze aanpak5.3 BijstandMeer rendement halen uit de uitvoering van de Algemene
bijstand swetBelangrijkste beleidsdoelstellingenBestuurlijke afspraken tussen Rijk en gemeentenVersterking financiële zelfsturing gemeenten: Fonds
Werk en Inkomen (FWI)Versterking van de beleidsinformatieInstrumenten voor een effectieve uitvoeringAandacht voor specifieke groepen5.4 SUWI5.5 Internationale aspecten sociale zekerheid5.6 Wet voorzieningen gehandicapten (Wvg) Interdepartementaal
beleidsonderzoekHOOFDSTUK 6 INKOMENSBELEID6.1 Inleiding6.2 Armoedeval6.3 Een internationale vergelijking van de armoedeval6.3.1 Hoogte uitkering en armoedeval6.3.2 Armoedeval en lage inkomensTabel 6.1 Invloed sociale uitkeringen en belastingen op
de laagste inkomens1 voor volwassen huishoudens 6.3.3 De armoedeval als gevolg van inkomensondersteunende
voorzieningenTabel 6.2 Maximale marginale druk van combinaties van
inkomstenbelasting, sociale uitkeringen en inkomensafhankelijke voorzieningen;
alleenverdieners 6.3.5 De marginale wigTabel 6.3 Marginale wig per inkomensniveau naar gezinssituatie,
1997 6.4 Inkomenspositie ouderen in 20156.4.1 Inleiding6.4.2 Ontwikkelingen in de jaren 1985–2000Oorzaken verhoging aanvullende pensioenenGevolgen verhoging aanvullende pensioenenTabel 6.4 Aandeel AOW in totale inkomen uit AOW en aanvullend
pensioen 6.4.3 Toekomstige ontwikkelingenTabel 6.5 Aandeel AOW in totale inkomen uit Aow en aanvullend 6.4.4 Veranderingen in aanvullende pensioenregelingenVerlaging pensioenopbouw in uitkeringVan eindloon naar middelloonVerlaging franchise6.5 KoopkrachtontwikkelingInkomensontwikkeling in 2000Tabel 6.6 Statische Koopkrachtontwikkeling 2000 (in procenten) 6.5.2 Inkomensontwikkeling in 2001Tabel 6.7 Statische koopkrachtontwikkeling 2001 (in procenten
inclusief niet-standaard effecten) 6.5.3 Toekomstige ontwikkelingenHOOFDSTUK 7 SPECIFIEKE ONDERWERPENDEEL 1 INTERNATIONALE VERGELIJKING ARBEIDSONGESCHIKTHEIDSREGELINGEN7.1.1 Inleiding7.1.2 Omvang Nederlandse WAO in internationaal perspectiefTabel 7.1 Aantal volledig arbeidsongeschikten als % van
de (beroeps)bevolking Stelselverschillen en verschillen in de inhoud van regelingenI Onderscheid naar oorzakenII Integreren met prepensioenIII Verzekerde populatie in publieke regelingenIV Referte-eisV Mate van arbeidsongeschiktheidVI Leeftijds-bovengrensTabel 7.2 Risque social-regelingen; enkele kenmerkende
verschillen Arbeidsongeschiktheid in andersoortige regelingen?Tabel 7.3 i/a-ratio 's tot aan 65 jaar: enkele hoofdgroepen
van uitkeringen; 1998 Ontwikkeling relatieve aantallen arbeidsongeschikten na
1990Tabel 7.4 i/a-ratio 's tot aan 65 jaar; 1990 en 1998 Middenpositie in uitgaven aan uitkeringenPsychische aandoeningenTabel 7.5 Psychische aandoeningen als procent van totale
instroom in arbeidsongeschiktheidsregelingen 7.1.3 Argumentatie beroepsrisico- of risque professionnel-
regelingen«Arbeidsgebonden» versus « risque professionnel
»Tabel 7.6 Bruto-uitkeringspercentages bij volledige arbeidsongeschiktheid
(basisuitkering alleenstaande met een voorheen modaal inkomen) Argumenten, aangevoerd door voorstanders van een afzonderlijke
risque professionnel -regeling1. Dempt volume-risico's2. Brede oordeelsvorming over begrip « beroepsziekte
»3. Sociale vrede in de onderneming4. Correcte schadeloosstelling van slachtoffers5. Instemming werkgevers met exclusieve financiering6. Rem op ongebreidelde claimcultuur7. Calculeerbaarheid van risico's8. Geïntegreerde uitvoeringArgumenten, aangevoerd door tegenstanders van een afzonderlijke
risque professionnel -regeling1. Afbakening van arbeidsgebonden versus overige oorzaken
is lastig probleem.2. Te beperkte lijst van erkende beroepsziekte n, en een
te zware bewijslast voor slachtoffers.3. Er is geen behoefte aan een afzonderlijke verzekering;
algemene arbeidsongeschiktheid sverzekeringen kunnen reïntegratie, naast
uitkeringen, net zo goed verzorgen.4. Relatief hoge uitkeringen bij arbeidsongevallen en
beroepsziekte n verzwakken de animo om weer (snel) aan het werk te gaan.5. Het is onrechtvaardig om mensen met eenzelfde aandoening
of handicap – vanwege verschillende oorzaken – verschillend financieel
te compenseren.6. Labeling van arbeidsongeschikten7. Dit type verzekeringen leidt door complexe regelgeving
en bezwaarschriftenprocedures tot onnodig veel bezwaar- en beroepsschriften,
en hoge administratieve lasten.8. Groei van administratieve lastenDEEL 2 VROUWEN OP DE ARBEIDSMARKT7.2.1 Inleiding7.2.2 Ontwikkelingen en knelpuntenArbeidsparticipatieTabel 7.7 Netto-participatie in Nederland en in de Europese
Unie in personen, 1990–1999 Economische zelfstandigheidKansenBeleid7.2.3 ArbeidsvoorwaardenOntwikkelingenTabel 7.8 Sectorale verschillen arbeid-en- zorgregelingen KnelpuntenTabel 7.9 Aspecten van afspraken arbeid-en-zorgregelingen Kansen en beleid7.2.4 Positie van vrouwen in de arbeidsorganisatieOntwikkelingen en knelpuntenKansen en beleid7.2.5 Arbeidsdeelname van allochtone vrouwenOntwikkelingen en knelpuntenTabel 7.10 Netto-participatie en werkloosheid naar sekse
en etniciteit a), 1998 Kansen en beleidTrefwoordenregisterLijst van tabellen en figurenTabellenFigurenInhoudsopgave bijlagen blzBIJLAGE 1 FINANCIEEL BELEID BUDGETDISCIPLINESECTOR SOCIALE ZEKERHEID
EN ARBEIDSMARKTA. InleidingB. Uitgangspunten en ontwikkelingenC. Uitgavenontwikkeling per wetD. FinancieringsaspectenTabel 1. Ontvangsten sociale verzekeringen per categorie
1998-2002; in miljarden guldens Tabel 2. De rijksbijdragen aan en het vermogen van het
AOW-spaarfonds; in miljarden guldens E. Exploitatie- en vermogenspositie van de sociale fondsenTabel 3. De exploitatiesaldi, vermogensposities en vermogensnormen
van de sociale verzekeringsfondsen (in miljarden guldens) F. Uitvoeringskosten sociale zekerheid (Lisv en SVB)Tabel 4. De ontwikkeling van de uitvoeringskosten naar
organisatie en wet voor de periode 1996-2002; in miljoenen guldens. Tabel 5. Ontwikkelingen in de uitvoeringskosten die buiten
de directe beïnvloedingssfeer van de uitvoeringsorganen liggen in de
periode 1997-2000 (effecten in miljoenen guldens, 2000 ten opzichte van 1997). Tabel 6. De ontwikkelingen in uitvoeringskosten sociale
zekerheid in de periode 1997-2000 gecorrigeerd voor niet door uitvoeringsorganen
te beïnvloeden kosten; in miljoen guldens en procenten. BIJLAGE 2 TOETSING UITGAVEN AAN KADERS EN TOELICHTING OP UITGAVENBIJSTELLINGEN2.1 Inleiding2.2 Uitkomsten uitgaventoetsing SZATabel 1. De onderschrijding van het uitgavenkader sociale
zekerheid en arbeidsmarkt voor de periode 1999–2002 in miljarden guldens Tabel 2. De onderschrijding SZA naar oorzaak in miljarden
guldens Tabel 3. Ontwikkeling van enkele macro-economische variabelen 2.3 Bijstellingen in de uitgavenraming SZA ten opzichte
van de Sociale Nota 2000Tabel 4. De toename onderschrijding ten opzichte van de
Sociale Nota 2000; in miljarden guldens De premiegefinancierde sociale zekerheid en arbeidsmarktTabel 5. Verticale toelichting van de premiegefinancierde
uitgaven sociale zekerheid en arbeidsmarkt (+ is meeruitgaven; - is minderuitgaven;
in miljoenen guldens) ToelichtingA. BeleidsmutatiesB. Mee- en tegenvallersC. OverboekingenD. Niet tot ijklijn behorendDe begrotingsgefinancierde sociale zekerheid en arbeidsmarktTabel 6. Verticale toelichting van de begrotingsgefinancierde
uitgaven sociale zekerheid en arbeidsmarkt (inclusief ontvangsten; exclusief
aanvullende posten; + is meeruitgaven; - is minderuitgaven; in miljoenen guldens) ToelichtingA. BeleidsmutatiesB. Mee- en tegenvallersC. OverboekingenD. Niet tot ijklijn behorendDe aanvullende posten behorende tot de sector sociale
zekerheid en arbeidsmarktTabel 7. Verticale toelichting van de aanvullende posten
behorende tot de sector sociale zekerheid en arbeidsmarkt (+ is meeruitgaven; –
is minderuitgaven; in miljoenen guldens) ToelichtingA. Beleidsmatige mutatiesB. Mee- en tegenvallersC. OverboekingenD. Niet tot ijklijn behorendAanpassingen van de ijklijn van de sector sociale zekerheid
en arbeidsmarktTabel 8. De aanpassingen van de ijklijn sociale zekerheid
en arbeidsmarkt sinds de Sociale Nota 2000 (in miljarden guldens) BIJLAGE 3 VERGELIJKING VOLUMINA REGEERAKKOORD EN SOCIALE NOTA 2001BIJLAGE 4 INTERNATIONALE KERNGEGEVENS4.1 BBP per hoofd van de bevolkingTabel 4.1 BBP per hoofd van de bevolking in de EU-landen,
USA en Japan gecorrigeerd voor prijsverschillen 4.2 ArbeidsparticipatieParticipatiegraad in de OESO-landenTabel 4.2 Bruto participatiegraad* in OESO-landen Tabel 4.3 Netto participatiegraad* in OESO-landen Tabel 4.4 Netto participatiegraad in voltijdeenheden Gemiddelde werktijdTabel 4.5 Gemiddelde werktijd* per week in 1999 (werknemers) Tabel 4.6 Gemiddelde werktijd per jaar (werknemers, inclusief
deeltijd) 4.3 Inactiviteit en uitgaven sociale beschermingI/A-ratio'sTabel 4.7 I/A-ratio's (uitkeringsgerechtigden/werkenden),
1990 en 1998 Tabel 4.8 Aandeel 65+ op de totale bevolking in de EU-landen
(prognose) Uitgaven sociale beschermingTabel 4.9 Bruto en netto uitgaven sociale bescherming,
in procenten van het BBP tegen factorkosten, 1995 4.4 ArbeidskostenDe werknemerswigTabel 4.10 Werknemerswig: belasting- en premiedruk als
% van het bruto loon, 1998 4.5 Arbeidsmarkt en werkloosheidWerkgelegenheidsgroeiTabel 4.11 Groei van de werkgelegenheid in OESO-landen Tabel 4.12 Groei van de beroepsbevolking in OESO-landen WerkloosheidTabel 4.13 Gestandaardiseerde werkloosheid in OESO-landen Uitgaven arbeidsmarktbeleidTabel 4.14 Uitgaven voor actief en passief arbeidsmarktbeleid
in EU-landen, 1997/1998 (in procenten van het BBP) BIJLAGE 5 WERKGELEGENHEID EN ARBEIDSMARKT5.1 Beschikbaar budget activerend arbeidsmarktbeleidTabel 5.1 Beschikbare gelden voor activerend arbeidsmarktbeleid
(miljoenen guldens) 5.2 Beroepsbevolking en Werkgelegenheid 1990–1999Tabel 5.2 Participatie 15–64 jaar naar geslacht,
leeftijd, etniciteit/herkomst en onderwijsniveau, 1990, 1995 en 1999 (jaargemiddelden) 5.3 Werkloosheid 1990–1999Tabel 5.3 Werkloosheid naar geslacht, leeftijd, etniciteit/herkomst
en onderwijsniveau, 1990, 1995 en 1999 (jaargemiddelden) 5.4 Vacatures 1990–1999Tabel 5.4 Vacatures en moeilijk vervulbare vacaturesa naar bedrijfstak, beroepstak, gevraagd opleidingsniveau en bedrijfsgrootte,
1990–1999 5.5 Doelgroepen Arbeidsmarkt 1998Tabel 5.5 Overlap tussen doelgroepen arbeidsmarkt, 1998 5.6 Werk(loosheid) tellen5.6.1 Het stroomlijnen van werkloosheidscijfersa. Indicator voor het direct beschikbare arbeidsaanbodTabel 5.6: Drie werkloosheidscijfers (1999 in personen
en % van de beroepsbevolking) b. Indicator reïntegratie doelstellingc. Indicator onbenutte arbeidsreserves5.6.2 Analyse verschil huidige en internationale definitieTabel 5.7: Arbeidsmarktpositie volgens nationale en internationale
definitie, 1999 Tabel 5.8: Netto Arbeidsparticipatie en werkloosheid conform
huidige Nederlandse definitie en conform de internationale (ILO) definitie
voor 1990–1999 5.6.3 Naar een «palet» van indicatorenTabel 5.9 Samenhang tussen indicatoren BIJLAGE 6 ARBEIDSVERHOUDINGEN6.1 Analyse van CAO-patronenTabel 6.1 Patronen van looptijden, ingangsdata en expiratiedata
van de CAO's Tabel 6.2 Patronen van ingangsdata van de 1e loonstijging
in de CAO Tabel 6.3 Aantal contractloonmutaties in CAO's in de aangegeven
jaren*) BIJLAGE 7 ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN7.1 Uitkomsten arbomonitoringHet gebruik van krachtTabel 7.1. Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar
naar geslacht, arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten (Bron:
CBS, EBB) Blootstaan aan lawaaiTabel 7.2. Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar
naar geslacht, arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten (Bron:
CBS, EBB) Blootstaan aan trillingenTabel 7.3. Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar
naar geslacht, arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten (Bron:
CBS, EBB) Blootstelling aan trillingen van voertuigenTabel 7.4. Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar
naar geslacht, arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten (Bron:
CBS, EBB) Werken onder hoge tijdsdrukTabel 7.5. Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar
naar geslacht, arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten (Bron:
CBS, EBB) BIJLAGE 8 SOCIALE ZEKERHEID8.1. VOLUME SOCIALE ZEKERHEID EN -VOORZIENINGEN, 1990–2002
(x 1000 uitkeringsjaren) BIJLAGE 8.2. EXPLOITATIE-OVERZICHTEN SOCIALE VERZEKERINGEN 1998–2002Tabel 8.2.A. Overzicht sociale verzekeringen 1998 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 8.2.B. Overzicht sociale verzekeringen 1999 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 8.2.C. Overzicht sociale verzekeringen 2000 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 8.2.D. Overzicht sociale verzekeringen 2001 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 8.2.E. Overzicht sociale verzekeringen 2002 (bedragen
in miljoenen guldens) BIJLAGE 8.3. VERMOGENS SOCIALE FONDSEN, ULTIMO 1999–2001bedragen in miljoenen guldens BIJLAGE 8.4. EXPLOITATIE-OVERZICHTEN SOCIALE VOORZIENINGEN 1998–2002Tabel 8.4.A. Overzicht sociale voorzieningen 1998 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 8.4.B. Overzicht sociale voorzieningen 1999 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 8.4.C. Overzicht sociale voorzieningen 2000 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 8.4.D. Overzicht sociale voorzieningen 2001 (bedragen
in miljoenen guldens) Tabel 8.4.E. Overzicht sociale voorzieningen 2002 (bedragen
in miljoenen guldens) BIJLAGE 9 INKOMENSBELEID9.1 Cumulatie van beleidsmaatregelen met inkomensgevolgen1. Inleiding2. De belastingherziening 20012.1. Inleiding2.2. Inkomenseffecten voor specifieke groepenTabel 9.1 Koopkrachtontwikkeling 2001 voor AOW-gerechtigden
(in %) Tabel 9.2 Hoogte voordeel belastingvrije som/heffingskorting
voor en na stelselherziening (AOW zonder aanvullend pensioen) – Grensarbeiders– Partners van buitenlandse belastingplichtigen2.3. Niet-generieke maatregelen– Forfaitaire rendementsheffing– Lijfrente– Rente over consumptief krediet– Reiskosten woon-werkverkeer– Aftrek buitengewone lasten– Aftrek werkelijke kosten uit arbeid– Belastingplichtigen met aftrekposten2.4. Inkomenseffecten van niet-generieke maatregelen2.4.1. Samenvatting gemiddelde niet-standaard-effectenTabel 9.3 Uitsplitsing gemiddelde niet-standaardeffecten
van de belastingherziening 2.4.2. Cumulatie3. De overige beleidsmaatregelen met inkomenseffecten
nader beschouwdFinanciën– Ondernemerspakket– Indexering huurwaardeforfaitTabel 9.4 Effect van aanpassing huurwaardeforfait aan
huurontwikkeling (van 1 jaar) en WOZ-waardeontwikkeling op de te betalen belasting
bij een huurwaardeforfait (HWF) van 0,80%. – Buitengewone lasten kinderopvangVolkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer– HuursubsidieOnderwijs, Cultuur en WetenschappenVolksgezondheid, Welzijn en Sport– Hoge eigenbijdrageregeling intramurale AWBZ– Indexatie loongrens ZFW– Afschaffing nominale ziekenfondspremie voor hoofdverzekerden
van 17 jaar of jonger– Alfahulpen– Ouderbijdragen kinderopvang4. Cumulatie9.2 Lonen, loonkosten, prijzen en koopkrachtTabel 9.5 Lonen, loonkosten, prijzen en koopkracht (mutaties
in procenten) 9.3 Inkomenspositie ouderen in 20151. Het aanvullend pensioen2. Ontwikkeling aanvullende pensioenen 1985–2000Tabel 9.6 Huishoudens zonder aanvullend pensioen Tabel 9.7 Huishoudens zonder aanvullend pensioen naar
leeftijd hoofd huishouden Tabel 9.8 Hoogte aanvullend pensioen (prijzen 2000) Oorzaken van de verbetering van aanvullend pensioenTabel 9.9 Toename bruto aanvullend pensioen naar leeftijd
van hoofd van huishouden en jaar 3. De betekenis van de AOW in het pensioeninkomenTabel 9.10 Aandeel AOW in totale inkomen uit AOW en aanvullend
pensioen 4. Vergelijking netto inkomenspositie 65+/65- in de jaren
1985–2000Tabel 9.11 Vergelijking netto inkomen (exclusief inkomen
uit vermogen) 65+ met 65– 5. PensioenresultatenTabel 9.12 Het quasi pensioenresultaat inclusief AOW 6. Overige inkomensbestanddelenTabel 9.13 Gemiddeld bruto inkomen 65 plussers, 1998 7. Toekomstige ontwikkelingen8. Resultaten van het basispad; een vooruitblik naar 2015Tabel 9.14 Percentage huishoudens zonder aanvullend pensioen
2005–2015 Tabel 9.15 Hoogte aanvullend pensioen (prijzen 2000) Tabel 9.16 Aandeel AOW in totale inkomen uit Aow en aanvullend
pensioen Tabel 9.17 Vergelijking netto inkomen (excl inkomen uit
vermogen) 65+ met 65– 9. Een aantal scenario's onderzocht9.1 Verlaging pensioenopbouw bij inactiviteit9.2 Verdubbeling aantal verzekerden met een middelloonpensioenTabel 9.18 Extra groei aanvullend pensioen in middelloonscenario
t.o.v. basispad 9.3 Verlaging van de franchise naar het minimumloon niveau
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27402Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 893 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 402Sociale Nota 2001nr. 2NOTAINHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1Investeren in een evenwichtige toekomst4   1.1Inleiding4 1.2Werk5 1.3Tussen werk en niet-werken13 1.4Sociale zekerheid,
 maatschappelijke participatie en inkomenszekerheid151.5Financieel beleid17    Hoofdstuk 2Werkgelegenheid en arbeidsmarkt19   2.1Inleiding19 2.2Sociaal-economische
en arbeidsmarktontwikkelingen19 2.3Onbenut potentieel en vacatures 24 2.4De beleidsopgave262.5Investeren in de economie27 2.6Scholing282.7Reïntegratie-inspanningen302.8Ouderenbeleid36 2.9Minderhedenbeleid372.10 Europese werkgelegenheidsstrategie 39   Hoofdstuk 3Arbeidsverhoudingen42   3.1Inleiding42 3.2Investeren in
de agenda van de toekomst42 3.3Arbeidsvoorwaardenvorming463.4Werk en privé49 3.5Gelijke behandeling533.6Arbeidstijden55 3.7Corporate governance en medezeggenschap van werknemers58    Hoofdstuk
4Arbeidsomstandigheden61   4.1Inleiding: arbeidsomstandigheden van brede betekenis61 4.2De werkvloer: arbeidsbelasting en maatregelen624.3Ontwikkelingen
overheidsinzet voor arbeidsomstandighedenbeleid 63 4.4Arbodiensten:
ondersteuning werkgevers op een markt in ontwikkeling704.5Arbeidsomstandigheden,
verzuim en arbeidsongeschiktheid: inzet van anderen75   Hoofdstuk 5Sociale Zekerheid78   5.1Inleiding78 5.2Sociale Verzekeringen795.3Bijstand93 5.4 SUWI 995.5Internationale aspecten sociale zekerheid1005.6Wet voorzieningen
gehandicapten (Wvg) Interdepartementaal beleidsonderzoek101    Hoofdstuk 6Inkomensbeleid102   6.1Inleiding1026.2Armoedeval102 6.3Een internationale vergelijking van
de armoedeval 105 6.4Inkomenspositie ouderen in 20151126.5Koopkrachtontwikkeling120    Hoofdstuk 7Specifieke onderwerpen124   Deel 1Internationale
vergelijking arbeidsonge-schiktheidsregelingen124 Deel 2Vrouwen op
de arbeidsmarkt134   Trefwoordenregister150   Lijst van tabellen en figuren156   Bijlagen161HOOFDSTUK 1 INVESTEREN IN EEN EVENWICHTIGE TOEKOMST1.1 InleidingDe Nederlandse economie draait goed. De laatste vijf jaar ligt de economische
groei gemiddeld op 3½ tot 4 procent, bij een jaarlijkse groei van de
werkgelegenheid met zo'n 170 000 personen en een meer dan gehalveerde
werkloosheid naar 3½ procent in 2000. In 1995 waren er 78 uitkeringsgerechtigden
op elke 100 werkenden; in 2000 zijn dat er 66 op 100.1 Het inflatietempo was in de afgelopen vijf jaar betrekkelijk bescheiden,
2 à 2¼ procent per jaar. Het tempo loopt echter in 2000 licht
op, tot 2½ procent. Mede gelet op het risico van versnelling is het
op dit punt wel nodig de vinger aan de pols te houden. Ook de overheidsfinanciën
laten een gunstig verloop zien.Ondanks deze positieve ontwikkelingen zijn er echter ook schaduwzijden.
Het aantal uitkeringsgerechtigden is weliswaar sterk gedaald, maar er resteren
nog structurele kwetsbaarheden. Nederland kampt met een hoge inactiviteit
van ouderen en allochtonen, terwijl door een hoge instroom van werknemers
het aantal WAO -ers de afgelopen jaren weer is toegenomen. Voor veel personen
met een uitkering is de armoedeval een negatieve prikkel om (weer) te gaan
werken.Door de gunstige conjunctuur nemen de knelpunten op de arbeidsmarkt toe,
kwantitatief, maar zeker ook kwalitatief. De aansluitingsproblemen tussen
vraag en aanbod op de arbeidsmarkt leiden tot een opwaartse druk op de lonen,
met alle schadelijke gevolgen van dien voor de economie en de concurrentiepositie
van Nederland.Het is van groot belang dat deze structurele kwetsbaarheden worden aangepakt
en dat tijdig wordt ingespeeld op nieuwe economische en maatschappelijke ontwikkelingen.
Juist deze tijd van hoogconjunctuur die voor de overheid gepaard gaat met
meer financiële ruimte, moet worden benut om via adequaat beleid structurele
knelpunten weg te nemen. Dit betekent dat fors moet worden geïnvesteerd
in het vergroten en benutten van kansen op werk, het verkleinen van risico's
op uitval uit het arbeidsproces en – mede door het bieden van inkomenszekerheid –
het bevorderen van mogelijkheden voor maatschappelijke participatie, ook voor
degenen die niet of niet meer kunnen werken.In het sociaal-economische beleid zal het accent naast het terugdringen
van de uitkeringsafhankelijkheid, ook komen te liggen op kwaliteit, flexibiliteit
en maatwerk. Het kabinet wil met de sociale partners werken aan een nieuwe
agenda voor de toekomst met als hoofdthema's:• Het investeren in de kwaliteit van arbeid: in scholing, in een
goed personeels- en wervingsbeleid, en in goede arbeidsomstandigheden.
Hierdoor kunnen meer mensen aan werk worden geholpen en ook langer aan het
werk blijven.• Het flexibeler omgaan met de factor arbeid: meer maatwerk in arbeidspatronen,
arbeidsduur en werktijden. Zo kunnen belangen van werkgevers (zoals ten aanzien
van de bedrijfstijd) en van werknemers (combinatie van betaalde arbeid en
zorg taken) beter op elkaar worden afgestemd.• Het zoeken naar meer flexibele beloningsvormen die passen in een
veranderende economie, en bijdragen aan het beheersen van de loonkosten. Belangrijke aandachtspunten daarbij zijn de gevolgen voor onze economie
van ontwikkelingen in de informatie- en communicatietechnologie (ICT) en van
ontwikkelingen op het internationale vlak, waaronder de verdergaande Europese
eenwording.De beleidsinspanningen op het gebied van sociale zekerheid, reïntegratie
en arbeidsbemiddeling gaan samen met een integrale reorganisatie van de uitvoeringsstructuur:
de zogenoemde SUWI -operatie (Structuur Uitvoering Werk en Inkomen). Met deze
grootscheepse in gang gezette operatie, die de komende jaren haar beslag krijgt,
wordt beoogd de uitvoering van de sociale zekerheid en van de arbeidsvoorziening
activerender, efficiënter en klantvriendelijker te maken.1.2 WerkVerantwoorde loonkosten ontwikkelingEen belangrijke verklaring voor de aanhoudende werkgelegenheidsgroei kan
worden gevonden in de gematigde loonkosten ontwikkeling in ons land. Die heeft
bedrijven kansen en stimulansen gegeven voor expansie en verbetering van de
concurrentiepositie ten opzichte van concurrenten uit andere landen.De arbeidsinkomensquote schommelt sinds 1995 tussen 82 en 83 procent.
Dat wijst op een aanhoudend beheerste ontwikkeling. Dit neemt niet weg dat
onze concurrentiepositie, gemeten in termen van loonkosten per eenheid product,
ten opzichte van andere landen sinds enkele jaren weer verslechtert. De druk
op loonsverhoging neemt toe. Zo zijn de contractlonen in de marktsector de
afgelopen vijf jaar gestegen van gemiddeld minder dan 2 procent per jaar naar
2½ à 3 procent per jaar. In 2000 komt de loonstijging uit op
zo'n 3½ procent. Het blijven nastreven van een beheerste loon(kosten)ontwikkeling
is een belangrijke – gezamenlijke – opgave voor kabinet en sociale
partners. In dat verband kunnen flexibele beloningsvormen behulpzaam zijn.
Deze kunnen voorkomen dat een loonontwikkeling ontstaat die weliswaar tijdelijk
kan worden opgebracht, maar structureel de kracht van de economie te boven
gaat.ICT -ontwikkelingenDe snelle ontwikkelingen in de informatie- en communicatietechnologie
vormen een andere factor die bijdraagt aan het gunstige verloop van de economie.
Deze ontwikkelingen zullen naar verwachting de komende jaren in hoog tempo
doorgaan. De effecten daarvan op de economie op wat langere termijn laten
zich vooralsnog moeilijk voorspellen. Wel is duidelijk dat ICT als een nieuw
soort smeerolie diverse processen in de economie efficiënter kan doen
verlopen. Informatie wordt toegankelijker. Markten worden transparanter. Productie
en afzet zijn steeds beter op elkaar af te stemmen, zonder ongewenste fluctuaties
in voorraden. Dat hiervan een belangrijke impuls uitgaat op de economische
groei, staat buiten kijf.ICT -ontwikkelingen brengen verschuivingen in de werkgelegenheidsstructuur
teweeg en veranderingen in de vraag naar arbeid, zowel kwalitatief als kwantitatief.
De dynamiek en transparantie van de arbeidsmarkt worden door ICT -ontwikkelingen
vergroot. Voorkomen moet echter worden dat mensen door «digitale achterstanden»
achterop raken en uiteindelijk langs de kant komen te staan. Kennis en vaardigheden
ver ouderen in de veranderende economie steeds sneller. Zeker voor degenen
die niet deelnemen aan het arbeidsproces, is het verre van eenvoudig om de
snelle ICT -ontwikkelingen, waarvan de gevolgen zich ook uitstrekken tot de
privé-sfeer, bij te benen. Voor grote categorieën laagopgeleiden
en ouderen zijn dan ook extra inspanningen nodig om ze te kunnen laten delen
in de nieuwe verworvenheden van de digitale samenleving.ICT -ontwikkelingen zullen ook gevolgen hebben voor arbeidsverhoudingen,
arbeidsomstandigheden en arbeidspatronen. ICT maakt het mogelijk dat arbeid
minder tijd- en plaatsgebonden wordt. Traditionele arbeidsbetrekkingen maken
plaats voor nieuwe werkrelaties. Toenemende mogelijkheden van bijvoorbeeld
telewerken vergroten de eigen keuzen voor flexibele werktijden, mede tegen
de achtergrond van de individuele afweging tussen arbeid, zorg en vrije tijd.
De markt voor dienstverlenende activiteiten wordt in toenemende mate een mondiale
markt, waar landsgrenzen geen betekenis meer hebben. Dit alles heeft gevolgen
voor ons stelsel van sociale zekerheid, arbeidsmarktregelingen en arbeidsomstandighedenbeleid.
Zowel voor het beleid en de regelgeving zelf als voor de uitvoerbaarheid,
toezichtbaarheid en handhaafbaarheid. Deze ontwikkelingen beïnvloeden
ook de bestuurlijke verhoudingen tussen rijk en gemeenten, evenals de arbeidsverhoudingen
in Nederland, waaronder CAO's en andere regelgeving van sociale partners zelf.Om de gevolgen van ICT voor het sociaal-economische beleid in kaart te
kunnen brengen, is binnen het ministerie van S ZW een onderzoeksproject gestart.
De uitkomsten hiervan zullen naar verwachting vóór de zomer
van 2001 aan de Tweede Kamer worden aangeboden.Kansen op de arbeidsmarktDe vitaliteit van de economie uit zich niet alleen in een groeiende werkgelegenheid,
maar ook in een duidelijk toenemende dynamiek op de arbeidsmarkt. Ten opzichte
van 1994 is het aantal personen dat jaarlijks een nieuwe of een andere baan
vindt met 40 procent gestegen tot boven de 1 miljoen. De kansen van werkzoekenden
op het vinden van een baan zijn dan ook sterk toegenomen. Dit heeft geresulteerd
in een forse daling van de werkloosheid in de afgelopen jaren, waarbij het
aantal langdurig werklozen (langer dan 1 jaar werkloos) zelfs sterker is afgenomen
dan het aantal werklozen voor korte duur.De arbeidsparticipatie is, gemeten in personen, toegenomen van 57 procent
in 1994 naar 64 procent in 1999. De arbeidsdeelname van mannen steeg van 70
naar 76 procent en de arbeidsdeelname van vrouwen van 42 naar 51 procent.
Daarmee ligt voor mannen en inmiddels ook voor vrouwen de arbeidsparticipatie
in personen in ons land hoger dan gemiddeld in de Europese Unie. Nederland
onderscheidt zich wel van andere landen door het feit dat vooral vrouwen,
maar ook steeds meer mannen, vaker kiezen voor een deeltijdbaan. Gemeten in
arbeidsjaren (EU -definitie) lag in 1998 de participatie van vrouwen in Nederland
met 35 procent nog beneden het gemiddelde van 41 procent in de Europese Unie
(voor mannen was dat 73 procent in Nederland tegen 71 procent gemiddeld in
de Europese Unie).Knelpunten op de arbeidsmarktDe knelpunten op de arbeidsmarkt nemen toe. Het wordt voor werkgevers
steeds moeilijker om vacatures te bezetten, ondanks een groot onbenut arbeidspotentieel. Dit potentieel bestaat vooral uit (geregistreerde)
werklozen, niet-werkende ouderen, vrouwen en bepaalde categorieën uitkeringsgerechtigden.
Hiervan maken naar verhouding veel allochtonen en laagopgeleiden deel uit.
In veel gevallen zijn hun kansen op werk betrekkelijk gering vanwege (vermeende)
onvoldoende kwalificaties. Het is echter juist bij de huidige gunstige conjunctuur
noodzakelijk om ook hen te stimuleren en te motiveren de weg naar de arbeidsmarkt
te vinden.Het kabinet acht een verhoogde inzet nodig om de fricties tussen vraag
en aanbod op de arbeidsmarkt te overbruggen. Dit is niet alleen nodig om de
risico's van sociale tweedeling en langdurige uitkeringsafhankelijkheid tegen
te gaan. Het oplossen van knelpunten op de arbeidsmarkt is ook noodzakelijk
om de loon(kosten)ontwikkeling in de hand te houden. Loonkostenbeheersing
is een belangrijke pijler van een stabiele sociaal-economische ontwikkeling
in ons land en moet dat ook blijven.Voor het terugdringen van knelpunten op de arbeidsmarkt en het duurzaam
versterken van de economie dragen overheid en sociale partners elk een eigen
verantwoordelijkheid. Gezamenlijk zal een nieuwe agenda voor de toekomst moeten
worden ingevuld. Het Nederlandse overlegmodel met zijn nadruk op het zoeken
naar een evenwichtige balans tussen wetgeving, zelfregulering door de sociale
partners en (fiscale) stimulering door de overheid biedt hiervoor een goed
kader. Naast de kwaliteit van de economische structuur moet naar het oordeel
van het kabinet de kwaliteit van de arbeid hoog op de agenda staan. Meer investeren
in de kwaliteit van arbeidsaanbod, arbeidsomstandigheden en arbeidsverhoudingen
is nodig om de uitdagingen van hoogconjunctuur en snel veranderende sociaal-economische
omstandigheden aan te kunnen. Dat geldt eveneens voor investeren in maatwerk
in arbeidsvoorwaarden en (leeftijdsbewust) personeelsbeleid. Naast het voeren
van specifiek beleid, ondersteunt het kabinet door regelgeving en andere (waaronder
fiscale) voorzieningen dat werkgevers en werknemers afspraken maken over investeringen
in bijvoorbeeld scholing, arbeidsomstandigheden, kinderopvang voorzieningen
en verlofregelingen. CAO-partijen en individuele ondernemingen moeten hier
vervolgens concreet inhoud aan geven.Versterking arbeidsaanbodBij de huidige gespannen situatie op de arbeidsmarkt zal het beleid zich
nog meer dan in de afgelopen jaren richten op de versterking van het arbeidsaanbod.
Er moet meer worden geïnvesteerd in scholing voor werkenden en niet-werkenden.
Met het opdoen van nieuwe kennis en vaardigheden wordt voorkomen dat werkenden
de aansluiting met de veranderingen in functie-eisen en werkomstandigheden
verliezen en voortijdig afhaken van de arbeidsmarkt.Voor de niet-werkenden die behoren tot het onbenutte arbeidspotentieel,
maar moeilijk aan de slag komen of daartoe weinig of geen initiatieven ontplooien,
zijn meer – specifieke – inspanningen nodig. Juist in een periode
van krapte op de arbeidsmarkt moet het mogelijk zijn om meer mensen met een
relatief slechte arbeidsmarktpositie aan het werk te helpen.De overheid stimuleert een actiever aanname- en wervingsbeleid van werkgevers
onder groepen zoals langdurig werklozen, gedeeltelijk arbeidsgehandicapten,
ouderen en allochtonen. Onlangs zijn met MKB -Nederland en met een aantal
grote bedrijven convenanten gesloten, waarin concrete afspraken zijn vastgelegd
over de bevordering van de werkgelegenheid en integratie van allochtonen.
Daarmee is een extra stap gezet om de relatief hoge werkloosheid onder etnische
minderheden terug te dringen.Reïntegratie-inspanningen verhogen de arbeidsmarktkansen van mensen
die moeilijk aan de slag kunnen komen. Het doel van de arbeidsbemiddeling
en reïntegratie is het bevorderen van de instroom in een reguliere baan
en – indien dat niet mogelijk is – het bieden van beschermde werkgelegenheid.
Zo wordt, overeenkomstig het streven naar sociale insluiting, bereikt dat
betrokkenen bijdragen aan economisch en/of maatschappelijk relevante activiteiten.De overheid voert al jarenlang beleid om de arbeidsmarktkansen te vergroten
van mensen die moeilijk aan de slag kunnen komen. De gehanteerde instrumenten
(gesubsidieerde arbeid, arbeidsbemiddeling, scholing sfaciliteiten) zijn weliswaar
niet nieuw, maar zullen met meer energie worden ingezet om alle personen te
bereiken waarvoor de afstand tot de arbeidsmarkt te groot is om deze zonder
hulp te kunnen betreden. Een dergelijke sluitende aanpak bestaat al voor jongeren
tot 23 jaar en arbeidsgehandicapten en zal uiterlijk in 2002 ook worden gerealiseerd
voor nieuwe werklozen van 23 jaar en ouder. Het voornemen is te komen tot
een volledig sluitende aanpak voor het zittende bestand.• Jongeren tot 23 jaar die langer dan een jaar werkloos zijn komen
in aanmerking voor gesubsidieerde arbeid krachtens de Wet inschakeling werkzoekenden (WIW).• Werklozen van 23 jaar en ouder die langer dan een jaar werkloos
zijn komen in aanmerking voor gesubsidieerde arbeid in het kader van de Regeling in- en doorstroombanen (ID-banen).• Arbeidsgehandicapten die aangepaste arbeid nodig hebben komen in
aanmerking voor gesubsidieerde arbeid in het kader van de Wet sociale werkvoorziening (WSW).• Nieuwe werklozen die dat nodig hebben, krijgen binnen 12 maanden
een reïntegratietraject aangeboden, gericht op werk of sociale activering.• Voor de werkgevers wordt de regeling afdrachtsvermindering langdurig
werklozen (VLW) verruimd voor ouderen. Het salarisniveau wordt verhoogd (van
130 naar 150 procent van het WML) en de voorwaarde van een minimale werkloosheid
sduur zal vervallen. Voorts kunnen werkgevers gebruik blijven maken van de
SPAK -regeling.Voor sommigen gaat het daarbij om een tussenstap naar ander werk, voor
anderen is doorstroom naar ander werk geen (onmiddellijke) optie. Waar het
gaat om de doelgroep waarvoor doorstroom voorop staat, is – zeker met
de huidige economische rugwind – een kritische en anticiperende beleidsbenadering
geboden. Ook langdurig werklozen hebben de afgelopen jaren profijt gehad van
de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Naast de daling van het aantal langdurig
werklozen neemt de instroom in de WIW af en de uitstroom uit de WIW toe. De
krappe arbeidsmarkt vraagt om een goede selectie aan de poort van gesubsidieerde
arbeid, en maakt uitstroom naar reguliere arbeid voor wie dat mogelijk is
des te noodzakelijker.Tegen deze achtergrond heeft het kabinet dan ook besloten om het arbeidsmarktbeleid
via een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) door te lichten. Het onderzoek
richt zich op de doelmatigheid en doeltreffendheid van alle maatregelen gericht
op reïntegratie in hun onderlinge samenhang. Daarbij gaat het bijvoorbeeld
om een adequate verhouding tussen het stimuleren van vraag en
aanbod, om een betere benutting van mogelijkheden voor mensen met een zeer
grote afstand tot de arbeidsmarkt, en om het bieden van stimulansen voor een
zo hoog mogelijke doorstroming naar regulier werk. Het resultaat van deze
studie zal naar verwachting in de loop van 2001 aan de Tweede Kamer worden
aangeboden. Tot het arbeidsmarktbeleid behoort ook een effectieve inzet van
het sanctie-instrumentarium.Een belangrijke belemmering voor het vergroten van de arbeidsdeelname
van mensen met een lage opleiding is de zogenoemde « armoedeval ».
Als men vanuit een uitkeringssituatie een betaalde baan accepteert, of vanuit
gesubsidieerde arbeid doorstroomt naar ander werk, zal dat doorgaans gepaard
gaan met een bruto inkomensverbetering. Er is sprake van een armoedeval als
deze verbetering grotendeels of geheel – of soms zelfs meer dan geheel –
teniet wordt gedaan omdat inkomensafhankelijke tegemoetkomingen als gevolg
van die bruto inkomensverbetering verminderen of vervallen.Ook andere groepen, zoals herintredende vrouwen die een partner met een
laagbetaalde baan hebben, krijgen met de armoedeval te maken. Door de inrichting
van rijksregelingen (zoals huursubsidie) en van lokale regelingen (zoals kwijtschelding
van lokale lasten) is de armoedeval in ons land een serieus probleem. Voor
bepaalde groepen (vooral kostwinners en alleenverdieners) is ook het beperkte
verschil tussen het netto minimumloon en de netto minimumuitkeringen een oorzaak
van dit probleem. Daardoor is het voor velen financieel niet (onmiddellijk)
lonend om werk te aanvaarden.Activerend beleid oudere werknemersEen belangrijk deel van het onbenutte arbeidspotentieel in ons land bevindt
zich in de leeftijdscategorie van 55 tot 65 jaar. In het licht van de krapte
op de arbeidsmarkt is het van belang te bevorderen dat oudere werknemers langer
aan het werk blijven. Dat is ook van betekenis met het oog op behoud van het
draagvlak voor de financiering van onze oudedagsvoorzieningen op langere termijn.
De komende decennia zal het aantal ouderen sterk toenemen, zowel absoluut
als gerelateerd aan het aantal jongeren. De afgelopen decennia zijn mensen
evenwel gedurende hun actieve levensperiode steeds korter gaan werken, door
later toe te treden tot de arbeidsmarkt en eerder uit te treden. Momenteel
werkt van de bevolking tussen 55 en 65 jaar nog slechts één
op de drie personen.Het bevorderen van de arbeidsdeelname  in deze leeftijdscategorie
vergt een actief ouderenbeleid. Er wordt onvoldoende gebruik gemaakt van de
kennis en ervaring van oudere werknemers. Leeftijdsbewust personeelsbeleid
(inclusief het op peil houden van kennis en vaardigheden en inclusief de zorg
voor goede – zo nodig aangepaste – arbeidsomstandigheden) is een
belangrijk middel om te voorkomen dat (ouder wordende) werknemers voortijdig
het arbeidsproces moeten verlaten. Het vormgeven ervan is in de eerste plaats
een verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers.Ook de overheid heeft een belangrijke rol bij het vergroten van de arbeidsdeelname
van ouderen. Inkomensregelingen mogen langer doorwerken niet meer ontmoedigen
maar horen dat veeleer te stimuleren. Zo kan het voor oudere werknemers aantrekkelijker
worden om in plaats van volledige uittreding over te stappen op minder arbeidsuren
of op een minder zware functie, zonder dat dit bij pensioenregelingen die
zijn gebaseerd op eindloon leidt tot onevenredig sterke aantasting van de pensioengrondslag. Ook stimuleert het kabinet de omzetting van VUT
-regelingen in flexibele en prepensioen regelingen door het afschaffen op
termijn van de fiscale ondersteuning van VUT -regelingen. Verder wil het kabinet
het voor werkgevers financieel aantrekkelijker maken oudere werklozen in dienst
te nemen door hen een korting te geven op de afdracht van loonbelasting en
premies. Om het ontslag van oudere werknemers te ontmoedigen wil het kabinet
in de WW een gedeeltelijk eigen risico invoeren voor werkgevers die werknemers
van 57,5 jaar en ouder ontslaan. Dit risico is niet van toepassing op werknemers
die na hun 50ste verjaardag in dienst zijn genomen. Tenslotte overweegt het
kabinet voor de huidige 55-jarigen vanaf 1 juli 2002 geen vrijstelling
van de sollicitatieplicht meer te verlenen op het moment dat zij werkloos
worden. Alvorens definitief te beslissen zal het kabinet de kansen van werklozen
van 57,5 jaar en ouder op de arbeidsmarkt laten onderzoeken.Investeren in goede arbeidsomstandighedenGoede arbeidsomstandigheden zijn essentieel om mensen langer in het arbeidsproces
te houden. Investeren in goede arbeidsomstandigheden is allereerst een zaak
van de werkgever en van overleg tussen werkgever en werknemer. Een goed ondernemingsbeleid
op dit vlak vertaalt zich in minder ziekteverzuim, minder uitval van werknemers
richting WAO, een hogere productiviteit, behoud van personeel en een aantrekkelijker
positie als werkgever voor het aantrekken van nieuw personeel. Steeds meer
bedrijven maken hier serieus werk van. Dit is het afgelopen decennium ook
via wetgeving bevorderd doordat de werkgever steeds meer medeverantwoordelijk
is gemaakt voor de financiële gevolgen van ziekteverzuim en instroom
in de WAO. Verder stimuleert de overheid een goed arbo- en personeelsbeleid,
onder meer door het afsluiten van arboconvenanten met sectoren waar de risico's
op arbeidsuitval door ziekte en arbeidsongeschiktheid hoog zijn. Het kabinet
heeft voor deze kabinetsperiode 160 miljoen gulden uitgetrokken voor het afsluiten
van 20 arboconvenanten. Inmiddels zijn er zes convenanten gesloten –
één met de thuiszorg, de kinderopvang, de bouw, de horeca en
twee deel convenanten met het onderwijs – waarin concrete afspraken
staan over het bestrijden van risico's als tillen, werkdruk en lichamelijke
belasting. Gezien de noodzakelijke aanloop, zijn de meeste convenanten in
2001 en 2002 te verwachten.De overheid ondersteunt ook een goed arbeidsomstandighedenbeleid in bedrijven
via een fiscale regeling voor vervroegde aftrek van arbo-investeringen, welke
regeling boven verwachting wordt benut.Meer maatwerk in arbeidsvoorwaardenHet kabinet acht flexibilisering en maatwerk in arbeidsvoorwaarden van
groot belang, mede om de combinatie van werk en zorg beter mogelijk te maken.
Onder meer met regelgeving en financiële stimulansen wil de overheid
sociale partners ertoe bewegen meer te investeren in voorzieningen die het
voor werknemers gemakkelijker maken naast hun werk voldoende zorg te kunnen
besteden aan hun privé-leven. Dit bevordert de arbeidsdeelname en economische
zelfstandigheid van vrouwen, alsmede een betere verdeling van betaalde arbeid
en zorg taken tussen mannen en vrouwen. Op dit vlak is de laatste jaren overigens
al veel bereikt. De arbeidsparticipatie van vrouwen is fors gestegen. Steeds
meer vrouwen – trouwens ook mannen – combineren betaalde arbeid
en zorg taken door te kiezen voor deeltijdbanen. Met de Wet aanpassing arbeidsduur hebben
werknemers recht gekregen om meer of minder uren te gaan werken, tenzij zwaarwegende
bedrijfsbelangen dit niet toelaten. Met de Wet financiering
loopbaanonderbreking wordt beoogd het opnemen van verlof voor educatie
of zorg te vergemakkelijken. Het kabinet heeft onlangs een Wetsvoorstel arbeid en zorg ingediend, waarin naast al bestaande
rechten zoals het recht op ouderschapsverlof en calamiteitenverlof, nieuwe
verlofregelingen worden vastgelegd zoals het recht op kortdurend betaald zorgverlof
en betaald adoptieverlof. Verder stelt het kabinet een fiscale stimuleringsregeling
voor betaald ouderschapsverlof voor. Voor het combineren van arbeid en zorg
zijn bovendien voldoende en toegankelijke kinderopvang voorzieningen onmisbaar.
Naast uitbreiding van het aantal kinderopvang plaatsen op korte termijn, wordt
voor de langere termijn gewerkt aan een wettelijk kader waarbinnen de kinderopvang
zich verder kan ontwikkelen.InternationaalEen gunstig economisch tij, mede beïnvloed door ICT -ontwikkelingen
en verdergaande internationalisering van de economie, doet zich niet alleen
in Nederland voor maar is in de gehele geïndustrialiseerde wereld waarneembaar.
Internationaal bezien staat onze economie er overigens verhoudingsgewijs goed
voor. BOX DE NEDERLANDSE VERZORGINGSSTAAT. SOCIAAL BELEID
EN ECONOMISCHE PRESTATIES IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEFS ZW heeft de studie De Nederlandse verzorgingsstaat.
Sociaal beleid en economische prestaties in internationaal perspectief
verricht. De studie biedt inzicht in de sterke en zwakke punten van het Nederlandse
sociaal-economische beleid. Daarnaast toont deze een aantal samenhangen tussen
sociaal beleid en economische prestaties.In vergelijking met België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Italië,
het Verenigd Koninkrijk, de VS en Zweden, presteert Nederland goed op sociaal-economisch
terrein. Op alle negen onderzochte beleidsvelden behoort Nederland tot de
drie best presterende landen. Deze gunstige economische prestaties zijn in
lijn met de algemene internationale waardering voor de Nederlandse economie.
Recente voorbeelden zijn bench-mark studies van de Economist Intelligence
Unit en het International Institute for Management Development.De studie geeft aan dat een hoog ontwikkelde welvaartsstaat gecombineerd
kan worden met uitstekende economische prestaties. Sociale zekerheid is niet
alleen een kostenpost, maar kan ook dienstbaar zijn aan economische groei.
Daarvoor is het wel nodig dat activerende elementen in het socialezekerheidsstelsel
zijn ingebouwd. Illustratief hiervoor zijn de Scandinavische landen. Zij hebben
relatief hoge uitkeringen, maar kunnen zich dit permitteren, omdat relatief
veel geïnvesteerd wordt in voorzieningen gericht op reïntegratie
van werklozen, kinderopvang en arbeidsmarkttoeleiding. Indien met dit soort
kostenposten rekening wordt gehouden, zijn de internationale verschillen tussen
sociale zekerheidsuitgaven veel kleiner dan men op basis van de publieke sociale
zekerheidsuitgaven zou verwachten. Ook laten cijfers over de publieke sociale
zekerheidsuitgaven vaak niet het totale kostenplaatje zien, omdat werknemers
een sobere publieke sociale zekerheid vaak compenseren met aanvullende particuliere
arrangementen. De publieke uitgaven zijn dan misschien
laag, maar dat geldt dan in mindere mate voor de totale uitgaven.Minder sociale zekerheid kan ook gecompenseerd worden door grotere baanzekerheden
en daarmee samenhangende rechtsbescherming. Dit blijkt uit onderstaande figuur
waarin de samenhang tussen sociale zekerheid en rechtsbescherming is weergegeven.1 De figuur toont twee groepen landen; de landen met het
zogenaamde Angelsaksische model(waarin de markt prevaleert) en de EU-landen. De Angelsaksische landen
kennen een beperkt niveau van bescherming; zowel op het punt van de sociale
voorzieningen (verticale as) als op het punt van rechtsbescherming via regelgeving
(horizontale as) blijven zij duidelijk achter bij de EU-landen. Ook binnen
beide groepen landen zijn er grote verschillen. Zo biedt Denemarken vooral
via sociale zekerheidsvoorzieningen bescherming terwijl in Portugal het accent
ligt op regelgeving. Wat de meest optimale combinatie is, valt niet altijd
zo makkelijk vast te stellen. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat als men minder
sociale zekerheid inruilt voor meer regelgeving op de arbeidsmarkt, dit economisch
nadelig kan uitpakken. De inrichting is bepalend voor de optimale combinatie.
Afhankelijk daarvan kan een hoog beschermingsniveau het aanpassingsproces in de economie juist ook bevorderen. Wie zekerheden
kent van overheidswege hoeft zich niet vast te klampen aan de zekerheid van
de baan die men heeft, maar kan zich gemakkelijker oriënteren op andere
banen. Dit is gunstig voor de flexibiliteit op de arbeidsmarkt. Hoe het ook
zij; wat opvalt is dat Nederland in dit soort uitruil-situaties nergens een
extreme positie inneemt, maar tot het middenveld behoort. Een ander punt dat in de studie aandacht heeft gekregen is de relatie
tussen de groei van de arbeidsparticipatie en arbeidsproductiviteit in de
EU ten opzichte van die in de Verenigde Staten. In de afgelopen 15 jaar zijn
de EU-landen erin geslaagd om de achterstand op de Verenigde Staten op het
punt van de productiviteit te verminderen, doordat de EU-landen gemiddeld
een hogere productiviteitsgroei kenden. Doordat echter de arbeidsparticipatie
graad in de EU-landen minder snel is gegroeid dan in de VS, is het verschil
in participatiegraad tussen de EU-landen en de VS verder toegenomen. Aan deze
ontwikkeling liggen uiteenlopende factoren ten grondslag, zoals de technologische
ontwikkeling, de samenstelling van de beroepsbevolking, de ontwikkeling van
het opleidingsniveau, culturele ontwikkelingen, etc.Uit de studie blijkt dat ondanks de gunstige scores de Nederlandse economie
nog tekortkomingen kent. De belangrijkste zijn: het grote aandeel langdurig
werklozen, de in gewerkte uren gemeten lage participatie, de hoge inactiviteit
als gevolg van (gedeeltelijke) arbeidsongeschiktheid en de zwakke financiële
prikkels die resulteren in een te lage uitstroom van inactieven naar de arbeidsmarkt.
Een belangrijke uitdaging voor de komende jaren is dan ook verhoging van de
arbeidsparticipatie; met name door grotere arbeidsdeelname van vrouwen en
verdere terugdringing van de uitkeringsafhankelijkheid.De vraagstukken waarmee ons land op sociaal-economisch terrein heeft te
kampen, zijn evenmin specifiek Nederlands. Ook andere landen hebben te maken
met een groot onbenut arbeidspotentieel. Wat dat betreft staan de Europese
lidstaten, zij het in uiteenlopende mate, voor dezelfde beleidsopgave. Tegen
deze achtergrond heeft de Europese Raad van 23 en 24 maart 2000 in Lissabon
de ambities voor de komende jaren geformuleerd. Doelstelling is, de meest
concurrerende en dynamische kenniseconomie van de wereld te worden, die in
staat is tot duurzame economische groei met meer en betere banen en een hechtere
sociale samenhang. Inzet is de overgang naar een digitale kenniseconomie door
middel van verdere ontwikkeling van de dienstensector, het scheppen van een
klimaat dat elektronische handel en het gebruik van Internet stimuleert en
het toegankelijk maken van een goede en goedkope communicatie-infrastructuur
voor het bedrijfsleven en de burgers. Dit ambitieniveau is uitgewerkt in het
in juni 2000 aan de Europese Raad aangeboden actieplan e-Europa. Om de overgang naar de nieuwe economie te bevorderen heeft
de Top van Lissabon een aantal voorwaarden aangegeven. Deze betreffen met
name:• De noodzaak van investeringen in innovatie van onderwijs en verhoging
van het opleidingsniveau.• Modernisering van de sociale bescherming, waardoor de stelsels
van sociale bescherming beter worden toegerust op de uitdagingen van de kenniseconomie
en de demografische en maatschappelijke veranderingen, waarbij versterking
van de activerende werking centraal staat.• Bevordering van de sociale insluiting en bestrijding van armoede,
waardoor wordt voorkomen dat mensen blijvend aan de rand van de samenleving
komen te staan.• Met als strategische doelstelling de gemiddelde arbeidsparticipatie
in de Europese Unie te verhogen van 61 naar 70 procent.Deze afspraken worden verder uitgewerkt ten behoeve van een nieuwe sociale
agenda voor de Europese Unie tot 2005, die in december 2000 door de Europese
regeringsleiders moet worden vastgesteld.1.3 Tussen werk en niet-werkenDoor de gunstige economische ontwikkeling van de afgelopen jaren is de
werkgelegenheid sinds 1995 spectaculair gegroeid en de werkloosheid meer dan
gehalveerd. Hierdoor is niet alleen het beroep op de WW de helft minder, maar
is ook het aantal personen met een bijstand suitkering met 27½ procent
gedaald. Ook mensen die langdurig op een uitkering waren aangewezen, slaagden
er steeds beter in om werk te vinden. De stijging van de beroepsbevolking
heeft bovendien geleid tot meer premie-opbrengsten.De economische voorspoed heeft echter niet geleid tot een verminderd beroep
op de arbeidsongeschiktheidsregelingen. Het aantal personen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering
is sinds 1996 met 40 000 opgelopen naar ruim 900 000 in 1999. Ten
opzichte van 1998 bedraagt de groei 2½ procent, terwijl de voorlopige
cijfers over 2000 opnieuw ongunstig zijn. Als percentage van de beroepsbevolking
is het beeld echter stabieler. Na een periode waarin het aantal arbeidsongeschikten
als percentage van de beroepsbevolking is gedaald van 14,7 procent in 1993
naar 12,2 procent in 1996, wordt voor 2000 een overeenkomstig percentage voorzien.Hierbij dient te worden bedacht dat meer dan 200 000 personen ondanks
hun arbeidshandicap (gedeeltelijk) werk hebben. Wel blijft de instroom in de WAO Nederland parten spelen. De stijging
van het aantal arbeidsongeschikten hangt gedeeltelijk samen met het toenemen
van het arbeidsaanbod en de vergrijzing van de beroepsbevolking. Maar daarnaast
neemt het risico dat mensen in de WAO terechtkomen de laatste tijd weer toe,
vooral voor vrouwen. Zij lopen momenteel ruim twee maal zoveel risico om in
de WAO te belanden als mannen. Ook daalt de gemiddelde leeftijd waarop mensen
arbeidsongeschikt worden.Om het beroep op de WAO terug te dringen, is een voortvarende aanpak hard
nodig. Naast het reïntegratiebeleid dat is gericht op het weer aan het
werk helpen van mensen die al arbeidsongeschikt zijn, wordt het beleid in
toenemende mate gericht op beperking van de instroom in de WAO. Hiervoor is
snel ingrijpen in het eerste ziektejaar een absoluut vereiste. In het Plan
van aanpak WAO en de Voortgangsnota arbeidsongeschiktheidsregelingen heeft
het kabinet een reeks maatregelen aangekondigd om ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid
direct en effectief te kunnen aanpakken. Daarbij gaat het onder meer om het
vervroegen van de ziekmelding bij de uitvoeringsinstelling van 13 naar 6 weken
en het verbeteren van de kwaliteit van de WAO -keuringen, alsmede het bevorderen
dat die keuringen op tijd worden gehouden. Werkgevers en arbodiensten worden
aangespoord om meer reïntegratie-inspanningen te leveren gedurende de
eerste drie maanden van verzuim. Als blijkt dat de werkgever zich onvoldoende
inspant om een zieke werknemer weer aan de slag te krijgen, kan de werkgever
een boete worden opgelegd. De werkgever kan de loondoorbetaling bij ziekte
weigeren als de werknemer weigert mee te werken aan zijn terugkeer naar werk.Ter verhoging van de effectiviteit van het beleid gericht op beperking
van de instroom wordt daarnaast via onderzoeken en analyses getracht meer
zicht te krijgen op de achtergronden van de toenemende instroom in de WAO
en op de vraag voor welke groepen en sectoren het risico op WAO -instroom
het hoogst is. In dit verband is begin 2000 de Commissie Psychische Arbeidsongeschiktheid
(Commissie Donner I) ingesteld, met als taak de knelpunten in de preventie,
zorg, begeleiding en reïntegratie bij uitval uit arbeid om psychische
redenen te analyseren en concrete afspraken ter verbetering tussen betrokken
partijen te bewerkstelligen. Met deze activiteiten is een periode van drie
jaar gemoeid. Daarnaast is medio 2000 de Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid
(Commissie Donner II) ingesteld, met als taak het analyseren van aard, omvang
en oorzaken van arbeidsuitval door ziekte of arbeidsongeschiktheid; ze zal
op basis daarvan in het voorjaar van 2001 advies uitbrengen.Uitvoering van beleidMet een integrale reorganisatie van de uitvoeringsstructuur, de zogenaamde
SUWI -operatie (Structuur Uitvoering Werk en Inkomen), worden de beleidsinspanningen
op het gebied van sociale zekerheid, reïntegratie en arbeidsbemiddeling
hechter met elkaar verbonden. Het oogmerk is om deze veranderingen per 1 januari
2002 te doen ingaan. Met deze complexe operatie, waarvan de implementatie
verscheidene jaren in beslag zal nemen, komt een eind aan de jarenlange onzekerheid
over de richting van de toekomstige uitvoeringsstructuur.De arbeidsvoorziening wordt geherstructureerd. Het (weer) aan werk helpen
van moeilijk plaatsbare arbeidsgehandicapten en werklozen zal voortaan worden
verricht door private reïntegratiebedrijven. De basisdienstverlening
voor werkzoekenden wordt onderdeel van de centra voor werk en inkomen (CWI
's).Op het terrein van de sociale verzekeringen wordt een nieuw uitvoeringsinstituut
werknemersverzekeringen (UWV) opgericht. Dit instituut zal worden gevormd
vanuit de huidige vijf uitvoeringsinstellingen en een deel van het Landelijk
instituut sociale verzekeringen (Lisv).Een belangrijk speerpunt wordt verder de uitvoering van het reïntegratiebeleid.
Naast de beoogde concurrentie op de private reïntegratiemarkt, zal een
meer efficiënte verdeling van de reïntegratiemiddelen tussen het
UWV en de gemeenten tot stand worden gebracht. Een nieuw te vormen Raad voor
Werk en Inkomen zal binnen een jaarlijks op te stellen beleidskader adviseren
over de verdeling van de middelen en criteria ontwikkelen op basis waarvan
sectorale/regionale reïntegratie projecten kunnen worden gefinancierd.Door deze wijzigingen wordt een drietal doelstellingen beoogd. Voorop
staat een verbetering van de dienstverlening aan de cliënten, door meer
gestroomlijnde procedures en een meer integraal dienstenpakket vanuit het
CWI. Verder is de verwachting dat de uitvoering activerender en effectiever
wordt. Door verbetering van processen in de uitvoering, snellere en meer duurzame
plaatsingen op de arbeidsmarkt, kan het beroep op uitkeringsregelingen worden
beperkt. Met SUWI moet ook de efficiency worden verhoogd. Door een betere
allocatie van personeel en huisvesting, en modernisering en onderlinge afstemming
van de automatiseringssystemen, kunnen de uitvoeringskosten worden beperkt.De SUWI -voorstellen hebben ook gevolgen voor de uitvoering van gemeentelijke
regelingen. Deze liggen vooral op het terrein van reïntegratie. De inzet
van het kabinet is ook bij het bijstand sbeleid gericht op het realiseren
van maximaal rendement uit en transparantie van de uitvoering. Het afsluiten
van een convenant met daarin concrete bestuurlijke afspraken tussen kabinet
en VNG is daarin het scharnierpunt.Op de verzuimbestrijdings- en reïntegratie markt neemt de rol van
arbodiensten toe. Het netwerk van arbodiensten groeit snel in omzet en in
allianties, zoals met uitzend- en detacheringsbureaus en reïntegratiebedrijven.
Er blijkt nu al op relevante punten meer samenwerking mogelijk tussen deze
diensten, waardoor de kwaliteit van de dienstverlening aan de cliënten
verder kan toenemen.1.4 Sociale zekerheid, maatschappelijke participatie en
inkomenszekerheidDe overheid creëert voorwaarden en mogelijkheden voor personen om
zelf inkomen te verwerven. Het beleid is (mede) gericht op het bevorderen
van maatschappelijke participatie. De overheid garandeert tevens inkomenszekerheid
voor hen die niet of onvoldoende in staat zijn zelf inkomen te verwerven.
Hierbij spelen aspecten als solidariteit, inkomens- en koopkrachtgarantie
een rol.Solidariteit met kwetsbaren (sociale insluiting)Voor mensen voor wie participatie op de arbeidsmarkt niet of niet meer
binnen het bereik der mogelijkheden ligt, wordt langs andere wegen veilig
gesteld dat ze in onze samenleving niet aan de kant komen te staan. Aan maatschappelijke
participatie ligt ook inkomenszekerheid ten grondslag. Als in een eigen inkomen
niet kan worden voorzien door het verrichten van arbeid, wordt
daarin, afhankelijk van leeftijd en individuele omstandigheden, voorzien door
de verschillende socialezekerheidsregelingen. Daarbij fungeert het sociale
minimum als vloer in ons stelsel van sociale zekerheid. Voor wie alleen op
een minimumuitkering is aangewezen, bestaan vaak mogelijkheden voor aanvullende
tegemoetkomingen, zoals bijzondere bijstand, kwijtschelding van lokale lasten,
individuele huursubsidie, en dergelijke.Inkomensafhankelijke ondersteuning draagt onmiskenbaar bij aan de inkomensbescherming
van mensen die op een laag inkomen zijn aangewezen. Maar, zoals reeds eerder
in dit hoofdstuk ter sprake kwam, er is ook een belangrijke schaduwkant aan
verbonden: de armoedeval. Arbeidsparticipatie is voor mensen onder de 65 jaar
in de regel de meest aangewezen weg om permanente afhankelijkheid en sociale
uitsluiting te voorkomen. Het kabinet wil daarom de gevolgen van de armoedeval
beperken. In 2001 wordt in het nieuwe fiscale stelsel een arbeidskorting geïntroduceerd.
In het kader van het Belastingplan 2001 is besloten de arbeidskorting extra
te verhogen. Ook zullen de koopkrachttoeslagen in de huursubsidie worden afgeschaft
en zal er een landelijke regeling komen die gemeenten de mogelijkheid biedt
om een fiscaal onbelast uniform premiebeleid te gaan voeren bij uitstroom
uit de ABW en WIW. Al deze maatregelen leiden ertoe dat het gaan werken gepaard
gaat met een sterkere inkomensverbetering, zodat de stimulans om te gaan werken
wordt vergroot.Solidariteit tussen generaties (oudedagsvoorziening)De vergrijzing in Nederland leidt regelmatig tot discussies over de houdbaarheid
van onze oudedagsvoorzieningen op langere termijn en over de vraag of de inkomenspositie
van 65-plussers daardoor niet in het gedrang komt. Voor de periode tot 2015
ligt evenwel een verdere verbetering van de inkomenssituatie voor ouderen
in de lijn der verwachting. Dit komt vooral doordat de nieuwe generatie 65-jarigen
gemiddeld hoger is opgeleid en daardoor ook een hoger loon verdient. Echter
ook de hogere arbeidsparticipatie van vrouwen maakt dat in de toekomst steeds
minder ouderen uitsluitend afhankelijk zullen zijn van een AOW -uitkering.Toch blijft de AOW voor veel ouderen veruit de belangrijkste inkomensbron.
Dat geldt te meer voor een grote groep ouderen die te maken heeft met onvolledige
pensioenopbouw als gevolg van migratie of inactiviteit; zij blijven grotendeels
of geheel aangewezen op de AOW als basisvoorziening. De financiering van deze
basisvoorziening voor 65-plussers is verankerd in de solidariteit tussen generaties.
Met de vergrijzing sgolf in zicht, wordt die solidariteit extra ondersteund
door het spaarfonds-AOW, waardoor nu al financiële ruimte wordt gecreëerd
voor AOW -lasten gedurende de decennia waarin de vergrijzing haar piek zal
bereiken. Tevens zullen uit de schuldreductie voortvloeiende lagere rentelasten
voor de overheid ruimte creëren voor het kunnen opvangen van toekomstige
vergrijzingskosten. Daarnaast wordt het draagvlak van de AOW gediend met het
bevorderen van de werkgelegenheid en arbeidsparticipatie. Daarbij snijdt het
mes aan twee kanten: enerzijds worden de AOW -lasten gespreid over meer premiebetalers,
anderzijds leidt dit tot minder beroep op sociale zekerheidsregelingen. Bovendien
betekent een hogere arbeidsparticipatie gedurende de actieve levensperiode
ook in de regel een hoger inkomen voor de latere levensjaren doordat er meer
aanvullend pensioen wordt opgebouwd. KoopkrachtontwikkelingVoor 2000 is volgens de huidige inzichten naar verwachting sprake van
een gemiddelde koopkrachtontwikkeling die voor de gebruikelijke groepen varieert
tussen 1 en 1¾ procent. Het gemiddelde beeld voor 2001 ziet er met
name als gevolg van de belastingherziening in 2001 gunstig uit. Vooral werknemers
op het niveau van het minimumloon gaan er door de introductie van de arbeidskorting
naar verwachting fors op vooruit. In 2001 kan echter sprake zijn van grote
individuele verschillen. Dit hangt met name samen met het feit dat de belastingherziening
gepaard gaat met de beperking van enkele aftrekposten. De negatieve effecten
hiervan kunnen op individueel niveau, vanwege bovengenoemde spreiding, veel
groter zijn dan waar in het generieke beeld mee rekening is gehouden.1.5 Financieel beleidDe aanhoudend gunstige economische ontwikkeling laat het financiële
beeld voor de overheid niet onberoerd. Het jaar 1999 is voor het eerst sinds
1974 afgesloten met een begrotingsoverschot. Voor 2001 wordt een overschot
verwacht van 1.0 procent Bruto Binnenlands Product (BBP). Dit ondanks een
lastenverlichting van 6 miljard voornamelijk uit hoofde van het nieuwe fiscale
stelsel. Bij de doorrekening van het Regeerakkoord werd voor het einde van
de kabinetsperiode nog een tekort van 1.3 procent BBP voorzien. De totale
schuld van de overheid ontwikkelt zich eveneens zeer gunstig. Naar verwachting
zal de schuld eind 2001 op circa 53 procent van het BBP uitkomen. In 1995
bedroeg de schuld nog ruim 77 procent BBP. Daarmee voldoet Nederland inmiddels
aan de EMU -streefwaarde van een maximale schuld van 60 procent BBP.Het meevallende tekort wordt voor het grootste deel veroorzaakt door meevallers
aan de inkomstenkant van de begroting. Zowel belasting- als premieontvangsten
komen fors hoger uit dan bij het Regeerakkoord werd verwacht. Echter ook aan
de uitgavenzijde is sprake van meevallers, die vooral bij de budgetsector
sociale zekerheid en arbeidsmarkt (SZA) omvangrijk zijn. Met name door het
gestaag afnemende beroep op de werkloosheid sregelingen komen de uitgaven
lager uit dan in het behoedzame Regeerakkoord-scenario was voorzien.Tabel 1.1 Uitgaven en ijklijn sociale zekerheid en arbeidsmarkt*,
in miljarden guldens  19951996199719981999200020012002IJklijn SZA98,7102,9103,0102,6103,8108,0114,1116,5Uitgaven SZA97,0100,9100,5101,0101,4104,9111,2114,6Onderschrijding (-)– 1,7– 2,0– 2,5– 1,6– 2,4– 3,1– 2,9– 1,9* De afbakening van de budgetsector wijkt voor de periode 1999–2002
af van die voor de periode 1995–1998 (zie Sociale Nota 1999, blz. 120)Evenals dat tijdens de vorige kabinetsperiode het geval was, blijven de
uitgaven voor de sector SZA dus ruimschoots binnen het bij Regeerakkoord vastgestelde
budgettaire kader. Deze meevallers bieden ruimte voor enkele noodzakelijke
intensiveringen in de sector SZA, waaronder middelen voor de reorganisatie
van de uitvoering van het socialezekerheidsbeleid. Ook na verwerking van deze
intensiveringen blijven de uitgaven ver achter bij de voor de sector SZA geldende
ijklijn uit het Regeerakkoord (zie tabel 1.1). Het grootste deel van de ruimte
wordt echter gebruikt ter dekking van extra uitgaven in de sectoren zorg en
Rijksbegroting in enge zin. Per saldo is sprake van een sluitend beeld. Kerntabel   198019851990199519992000#2001#Welvaart1BBP per inwoner (guldens, prijzen 1995)34 32335 63140 29943 08448 71750 58352 2742feitelijke arbeidsduur
per werkende (uren per jaar)1 6121 5101 4571 403...         Werk3 arbeidsaanbod in personen (x 1000) a5 4885 5706 0136 7947 3687 4957 6194werkgelegenheid in personen
(x 1000) a5 2735 0885 5946 2617 0767 2407 3895arbeidsvolume in arbeidsjaren (x 1000) a4 9504 7305 2035 6636 3526 5126 6546werkloze beroepsbevolking
in personen (x 1000) a2154824195332922552307geregistreerde werkloosheid (x
1000)217511358464221.. w.v. < 1 jaar..161217110.. >=
1 jaar..197247111..8 vacatures (x 1000)705811555158   9netto participatiegraad 15–64
jaar (in %) *..555864..w.v.mannen..717276.. vrouwen..394451..         Inkomen       10mutatie contractlonen (per
jaar in %) a2,11,12,91,42,63,53,5 11wig, gemiddeld **444541433940 3712index koopkracht minima (1973=100)12410911411011211411813index koopkracht modaal (1973=100)10797107109111112118         Sociale zekerheid       14 ziekteverzuim percentage (excl. zwangerschap)..6,84,95,4..15 arbeidsongeschiktheid spercentage***11,613,614,312,912,212,212,216 uitkeringsgerechtigden < 65 jaar (x 1000 uitk.
jr.) ****1 4341 9512 0272 1101 8821 8581 858 w.v. WW /VV160264165345197178168 AAW/ WAO /WAZ/Wajong608698778752772789806  ABW (incl R WW)/IOAW/IOAZ19257455151640637836517SZQ (sociale zekerheidsquote) *****16,417,816,614,512,812,312,018SZQ, exclusief
uitgaven AOW 10,712,410,99,47,87,57,219I/A-verhouding (uitkeringsgerechtigden
/werkenden) a65,783,282,178,167,665,964,820I/A-verhouding beneden-65-jarigen
a30,943,541,839,331,430,229,5         Arbeidsmarktmaatregelen (jaargemiddelden)       21 WIW (x 1000 fte's): dienstbetrekkingen..1145374248 werkervaringsplaatsen   066622 WSW (x 1000 banen)71777781858789 23I/D- banen (x 1000 personen; jaarultimo's)...6415055#=raming/.= niet beschikbaar/onbekend* Exclusief banen van minder dan 12 uur; Bron: CBS (Enquete Beroepsbevolking).** Verschil tussen loonkosten en netto loon van een alleenverdiener met
een modaal inkomen, als percentage van de loonkosten.*** Gedefinieerd als personen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering
(exclusief dubbeltellingen en nuluitkeringen) gedeeld door het arbeidsaanbod.**** In 2001 gaat het om 199 000 personen in de WW, 932 000
personen in de AAW/ WAO /WAZ/Wajong en om 514 000 personen in de ABW
/IOAW/IOAZ (zie ook hoofdstuk 5).***** De sociale zekerheidsuitgaven gedeeld door het Bruto Binnenlands
Produkt (conform de Nationale Rekeningen van CBS exclusief de zorgsector).a Oude cijfers tot 1995 worden niet aangepast aan nieuwe definitie.HOOFDSTUK 2 WERKGELEGENHEID EN ARBEIDSMARKT2.1 InleidingDe Nederlandse economie bevindt zich in een stroomversnelling. De economie
vernieuwt zich. In de afgelopen vijf jaar werd een ruime arbeidsmarkt krap.
Veel mensen veranderen van baan, het aantal (langdurig) werklozen daalt sterk
en het aantal vacatures loopt op. Toch gaat deze dynamiek aan delen van de
arbeidsmarkt voorbij. Grote groepen verrichten geen betaalde arbeid. De krappe
arbeidsmarkt moet nu volop gebruikt worden voor reïntegratie van uitkeringsgerechtigden.
Het onbenutte potentieel op de arbeidsmarkt bestaat naast uitkeringsgerechtigden
uit niet-werkende ouderen en vrouwen. Laagopgeleiden en allochtonen vormen
een specifieke aandachtsgroep vanwege hun relatief slechte positie op de arbeidsmarkt.Aan de onderkant van de arbeidsmarkt doet zich een specifiek probleem
voor. Er zijn relatief meer werkloze laagopgeleiden dan vacatures, maar toch
is ook een deel van die vacatures moeilijk vervulbaar. Een actief arbeidsmarktbeleid
met een evenwichtig samenspel van vraag- en aanbodstimulering is daarom noodzakelijk.
Het gaat daarbij onder meer om scholing, activering en het bevorderen van
de vraag in het onderste segment van de arbeidsmarkt. Daarbij hoort ook het
bestrijden van de armoedeval om de overstap van een uitkering naar een baan
lonend te maken. Mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt kunnen aan
de slag komen via gesubsidieerde arbeid. Het bevorderen van de doorstroming
naar andere banen heeft daarbij prioriteit.2.2 Sociaal-economische en arbeidsmarktontwikkelingenNederland kent een aanhoudend hoge economische groei. De laatste jaren
lag deze ruim boven de drie procent. Uit figuur 2.1 blijkt dat de groei in
Nederland al sinds 1989 hoger is dan gemiddeld in de Europese Unie. Sinds
kort trekt ook voor de EU als geheel de groei bij. Voor 2000 en 2001 wordt
voor Nederland een groei van het bruto binnenlands product verwacht van 4½
respectievelijk 4 procent.In de afgelopen jaren werd de economische groei in Nederland vooral veroorzaakt
door een stijging van de consumptieve bestedingen. Het herstel van de groei
in Europa leidt volgens de ramingen van het Centraal Planbureau (CPB) tot
een krachtige stijging van de Nederlandse uitvoer. Samen met de verwachte
stijging van de wereldhandel fungeert dit als motor voor de economische groei.
Naast Nederland kennen andere landen zoals Ierland, Luxemburg, Finland, Spanje,
Griekenland en Portugal een vergelijkbare of zelfs hogere economische groei.
Het achterblijven van de groei in Europa als geheel hing samen met de lage
groei in grote landen als Duitsland, Italië en Frankrijk.De verbreding van het groeiherstel binnen Europa, waarbij de verschillen
in groei minder lijken te worden, biedt perspectief op voortzetting van de
aanhoudend hoge groei in Nederland. Volgens de ramingen van het CPB zal het
aandeel van de loonsom in de toegevoegde waarde, de arbeidsinkomensquote (AIQ),
in 2001 licht dalen tot 83 procent. Dit is echter nog ruim 1 procent hoger
dan in 1998. De door het CPB verwachte stijging van de arbeidsproductiviteit
maakt een beheerste loonkosten ontwikkeling mogelijk. De investeringen nemen
met gemiddeld ongeveer 6 procent in 2000 en 2001 aanzienlijk sterker toe dan
eerder werd verwacht.De werkgelegenheidsgroei in het verleden is mogelijk geweest door een
beheerste loonkosten ontwikkeling. Voorkomen moet worden dat een te sterke
stijging van de loonkosten een rem zet op deze gunstige ontwikkeling. Het
risico van te grote loonstijging kan zich voordoen. Ten eerste is het van
belang dat sociale partners, gezien de lastenverschuiving van arbeid naar
consumptie, bij de loononderhandelingen uitgaan van het voor de BTW geschoonde
prijsindexcijfer. Dit cijfer bedraagt 2½ procent en komt daarmee een
procent lager uit dan de geraamde contract loonontwikkeling van 3½
procent.1 Ook voor dit jaar wordt een contractloonstijging van 3½ procent verwacht, terwijl de ontwikkeling
van de AIQ verslechtert ten opzichte van 1999.Ten tweede geeft de concurrentiepositie in termen van loonkosten per eenheid
product in het eurogebied aan dat gewaakt moet worden voor een bovenmatige
loonontwikkeling. Mede dankzij de sterk gestegen dollarkoers is de concurrentiepositie
van de Nederlandse industrie sinds 1998 nauwelijks verslechterd ten opzichte
van de concurrenten buiten het eurogebied. Daarentegen is vanaf 1996
wel sprake van een verslechtering ten opzichte van de concurrenten binnen
het eurogebied (figuur 2.2). In de periode 1996 – 2001 verslechtert
de concurrentiepositie van Nederland ten opzichte van Duitsland sterk. Volgens
de Europese Commissie stijgen in deze periode de loonkosten per eenheid product
in Nederland 11 procent sterker dan in Duitsland. WerkgelegenheidDe werkgelegenheid is de laatste jaren flink gegroeid. Tussen 1997 en
1999 bedroeg de groei jaarlijks gemiddeld ruim 3 procent. Dat is ruim twee
procentpunt hoger dan in de periode 1993–1995. Voor 2000 en 2001 wordt
een groei van de werkgelegenheid verwacht van 165 000 respectievelijk
150 000 personen (2¼ respectievelijk 2 procent).De sterke werkgelegenheidsgroei ging gepaard met een groei van de arbeidsdeelname
en een daling van de werkloosheid. De arbeidsdeelname (mensen met een baan
van minimaal 12 uur als percentage van de bevolking van 15–64 jaar)
steeg van 55 procent in 1990 tot 64 procent in 1999. Ook gemeten in arbeidsjaren
steeg de arbeidsdeelname in deze periode duidelijk, namelijk met 6 procentpunt
tot 56,3 in 1999.1 Mede dankzij de sterk gegroeide
arbeidsdeelname, terwijl gelijktijdig het aantal uitkeringsgerechtigden afnam,
is in de periode 1990 – 1999 de i/a-ratio gedaald van 82 tot 67½.
Voor 2001 verwacht het CPB een verdere daling tot 64¾.De werkloosheid (werkloze beroepsbevolking)2
is gedaald van meer dan 8 procent midden jaren negentig tot 4 procent (292 000)
in 1999. Het CPB voorziet een verdere daling tot 3 procent (230 000 mensen)
in 2001. Ook de langdurige werkloosheid is flink gedaald. In
de periode 1998–2000 daalde de langdurige werkloosheid gemiddeld zelfs
sterker dan de kortdurende werkloosheid. In twee jaar tijd is de langdurige
werkloosheid gedaald van 179 000 tot 87 000 mensen, een daling van
meer dan 50 procent. De kortdurende werkloosheid daalde tussen 1998 en maart
2000 met 53 000 mensen, een daling van 30 procent. BOX ICT EN WERKGELEGENHEIDDoor de ontwikkelingen in de informatie- en communicatietechnologie (ICT)
verandert de structuur van de economie. Het aandeel van de dienstensector
in de economie neemt toe, vooral dat van de ICT -dienstensector. In de afgelopen
10 jaar is het aandeel van de dienstensector in de totale werkgelegenheid
gegroeid van 67 procent tot 74 procent. Binnen de dienstensector draagt de
zakelijke dienstverlening – en de ICT -branche in het bijzonder –
sterk bij aan de werkgelegenheidsgroei. Tegenover een gemiddelde groei van
de totale werkgelegenheid in arbeidsjaren van 2,4 procent per jaar tussen
1995 en 1998 groeide deze in de zakelijke dienstverlening jaarlijks met bijna
5 procent. In de ICT -sector (telecommunicatie en computerservices1 ) nam het arbeidsvolume met gemiddeld 15 procent per
jaar toe.>Momenteel is er in toenemende mate sprake van een krappe arbeidsmarkt
voor ICT -personeel. Niet voor alle vacatures is er een passend aanbod beschikbaar
binnen Nederland of de EU, zodat werkgevers buiten de EU mogen werven. Dit
uit zich in een toenemend aantal tewerkstellingsvergunningen voor ICT -ers:
in 1998 zijn 1385 tewerkstellingsvergunningen afgegeven en in 1999 is dit
aantal gestegen tot 1725. Naar verwachting zullen dit jaar meer dan 2000 vergunningen
afgegeven worden.KnelpuntenAl enige jaren groeit de werkgelegenheid sneller dan het arbeidsaanbod.
De arbeidsmarkt wordt krapper. Op dit moment zijn er openstaande vacatures
in alle segmenten van de arbeidsmarkt. Van deze vacatures is ongeveer 50 procent
moeilijk vervulbaar. In 1999 stonden gemiddeld bijna 170 000 vacatures open. Dat is meer
dan tijdens de vorige conjuncturele top in 1990, ook gemeten als percentage
van de werkgelegenheid is sprake van een lichte stijging ten opzichte van
1990 (figuur 2.3).De openstaande vacatures zijn niet gelijk verdeeld over de arbeidsmarkt.
In de sectoren horeca, bouw en zakelijke dienstverlening en in de collectieve
sectoren zorg en onderwijs zijn de knelpunten het grootst. In deze sectoren
is de verwachte vraag naar middel- en hoger geschoolde mensen zo groot, dat
het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) grote knelpunten
voorziet.1De exacte omvang van de toekomstige knelpunten op de arbeidsmarkt is echter
lastig te voorspellen, omdat deze afhangt van verschillende factoren. In de
ROA-prognose is geen rekening gehouden met mogelijke gedragsveranderingen
van werkgevers en werknemers. Onduidelijk is echter in welke mate werkgevers
hoge kwalitatieve opleidingseisen blijven stellen bij toenemende personeelstekorten
in hun bedrijfstak. CPB -berekeningen2 laten
zien dat als werkgevers hun eisen bijstellen, de tekorten op HBO- en WO-niveau
veel lager kunnen uitvallen. Verder werken werknemers door de krappere arbeidsmarkt
gemiddeld in grotere banen dan enkele jaren geleden. Er is een eind gekomen
aan de relatievetoename van het aantal werkzame personen ten opzichte van het aantal gewerkte
arbeidsjaren. Het CPB verwacht voor 2001 een daling van deze verhouding. Tot
slot vormt de economische groei een bepalende factor voor de omvang van de
toekomstige knelpunten. De ROA-ramingen zijn gebaseerd op het behoedzame scenario
van het CPB voor de economische groei en de arbeidsvraag. Indien deze hoger
of lager uitvallen, vallen ook de voorspelde personeelstekorten hoger of lager
uit.Verwachtingen en wenselijkheid telewerken93 procent van de mensen verwacht de komende vijfentwintig jaar dat de
hoeveelheid werk waarvoor mensen niet naar het werk zelf hoeven, maar wat
ze thuis kunnen doen (telewerken) zal toenemen. Van deze mensen vindt 65 procent
dit een wenselijke ontwikkeling, 21 procent staat hier neutraal tegenover
en 15 procent is van oordeel dat deze ontwikkeling ongewenst is (zie figuur). 2.3 Onbenut potentieel en vacaturesVraag en aanbod naar opleidingDe situatie op de arbeidsmarkt verschilt sterk naar opleidingsniveau.
Voor hoogopgeleiden zijn er veel vacatures, bij de lageropgeleiden bestaat
een groot onbenut potentieel. Een groot deel van de werklozen is lager gekwalificeerd
dan de werkende bevolking (figuur 2.4). Er is een bredere groep onbenut potentieel. Dit zijn niet-werkenden die
niet actief op zoek zijn naar een baan of werkenden die langer zouden kunnen
gaan werken: ouderen, vrouwen en bepaalde groepen uitkeringsgerechtigden.
Er zijn verschillende redenen voor een gebrekkige aansluiting tussen vraag
en aanbod. Naast tekortschietende kwalificaties van het aanbod speelt ook
zoekgedrag van werklozen en de manier van werven en de bereidheid tot investeren
in menselijk kapitaal bij werkgevers een rol. Door de snelle daling van de
werkloosheid bestaat een aanzienlijk deel van de werkloze werkzoekenden uit
een «harde kern» van werklozen. Het inzetten van deze groep vergt
een extra inspanning. Werkgevers hebben daar vaak niet de tijd voor en oriënteren
zich bij een lage werkloosheid vooral op de doelgroepen die eerder niet in
beeld waren.1Onderkant van de arbeidsmarkt: aanbodoverschot, maar ook
vacaturesAan de onderkant van de arbeidsmarkt zijn er meer werklozen dan vacatures
(figuur 2.5). Wanneer niet alleen de werklozen, maar ook de bredere groep
niet-werkenden in de analyse wordt betrokken, wordt dit beeld versterkt.Prognoses tot 2007 laten zien dat het overschot aan lageropgeleiden kan
oplopen tot enige honderdduizenden.2 Volgens
het CPB 3 zullen er ook als werkgevers hun opleidingseisen
naar beneden bijstellen, structureel aanbodoverschot ten zijn op het niveau
van het basisonderwijs. Dit impliceert dat er in de toekomst sprake zou kunnen
zijn van een ruime arbeidsmarkt voor lager opgeleiden. Dit kan problematisch
worden. De ontwikkeling naar een kenniseconomie brengt een verslechtering
met zich mee van de positie van laagopgeleiden ten opzichte van hoogopgeleide
arbeidskrachten. Lage algemene opleidingsniveaus worden op zichzelf steeds
meer een belemmerende factor voor arbeidsdeelname. Daarnaast wegen voor de
werkgevers de loonkosten van een laagopgeleide niet altijd op tegen de relatief
lage productiviteit. Toch zijn er, ondanks het grote aanbodoverschot, óók aan
de onderkant spanningen op de arbeidsmarkt:• In 1999 was ongeveer 50 procent van de vacatures voor mensen met
een lagere opleiding moeilijk vervulbaar. Dit ondanks het grote aantal werkloze
laagopgeleiden;• Het aantal vacatures voor mensen met een vbo-opleiding is in procenten
van de werkgelegenheid hoog (zie figuur 2.6).• In Limburg stonden in 1999 bij de lagere functies per 100 werkenden
meer dan 6 vacatures open. Dit beeld wordt versterkt bij de lagere verzorgende
beroepen: 15 vacatures per 100 werkenden.1 Het
landelijk gemiddelde ligt op 2,3 vacatures per 100 werkenden.Het openstaan van vacatures voor lageropgeleiden bij de relatief grote
werkloosheid binnen die groep geeft aan dat het potentiële arbeidsaanbod
voor een groot deel niet effectief is. 2.4 De beleidsopgaveNederland kent een lage werkloze beroepsbevolking, maar gelijktijdig een
gemiddelde verhouding uitkeringsgerechtigden /actieven onder de 65 jaar. De
arbeidsmarkt en de economie zijn gebaat bij een verdere vergroting van het
arbeidsaanbod. Dit is nodig met het oog op de toekomstige vergrijzing, ter
vermindering van personeelstekorten en om een onbeheerste loonontwikkeling
te voorkomen. De hoge groei van de werkgelegenheid biedt juist nu kansen om
te investeren in de omvang en kwaliteit van het arbeidsaanbod en om mensen
te reïntegreren in het arbeidsproces. Daartoe is een gezamenlijke inspanning
van overheid en sociale partners noodzakelijk (zie box «De arbeidsmarkt
in goede banen»).Tabel 2.1 toont de groepen waarvoor volgens het kabinet een vergroting
van de arbeidsdeelname prioriteit heeft.Tabel 2.1 Groepen op de arbeidsmarkt, situatie in 1999
en de beleidsdoelstelling1UitkeringsgerechtigdenArbeidsongeschiktenAllochtonenOuderen 55–64
jaarVrouwen – 235 000 WW 'ers –
489 000 Bijstands uitkeringen2– 899 000 WAO -ers waarvan 198 000 gedeeltelijk werken –
Stijging verwacht– Arbeidsdeelname 45% –
Werkloosheid 3,5x hoger dan autochtonen–
Arbeidsdeelname 30%– Arbeidsdeelname 51%      – sluitende
aanpak geïmplementeerd–
reïntegratie van WAO -ers, sluitende aanpak via REA voor nieuwe instroom – werkloosheid sverschil halveren in 2002– vergroten arbeidsdeelname met ¾%
per jaar tot 2030 – vergroten arbeidsdeelname
tot 65% in 20101 In deze tabel is, conform de gebruikelijke Nederlandse systematiek,
de arbeidsdeelname berekend exclusief 1–12 uursbanen.2 Inclusief IOAZ en IOAW.Om dit te realiseren zijn allereerst een gezonde economische structuur
en een goed opleidingsniveau van de beroepsbevolking noodzakelijk. Aansluitend
zijn extra arbeidsmarktmaatregelen nodig voor de reïntegratie van specifieke
doelgroepen. Eerst moet de vraag naar, en aanbod van (laagbetaalde) arbeid
versterkt worden. Als desondanks mensen werkloos raken, wordt via de sluitende
aanpak langdurige werkloosheid bestreden. Gesubsideerde arbeid
is voor personen die langdurig werkloos raken of aangepaste arbeid nodig hebben.
Dit hoofdstuk gaat in op het beleid gericht op uitkeringsgerechtigden, ouderen
en allochtonen. Arbeidsongeschikten en vrouwen komen aan de orde in hoofdstukken
5 en 7. BOX DE ARBEIDSMARKT IN GOEDE BANENVoor het verminderen van knelpunten op de arbeidsmarkt moeten overheid
en sociale partners samen aan de slag. De in maart 2000 aan de Tweede Kamer
aangeboden nota In goede banen, een aanpak van
de knelpunten op de arbeidsmarkt (Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000,
27 060, nr 1) analyseert de arbeidsmarktsituatie, geeft de oplossingsrichtingen
aan en gaat eveneens in op de mogelijke inzet van sociale partners. De oplossingsrichtingen
zijn: ouderen langer aan het werk, investeren in scholing, preventie van arbeidsuitval,
maatwerk in arbeidsvoorwaarden en nieuwe wervingsmethoden voor nieuwe wervingscategorieën,
waaronder het wegnemen van belemmeringen voor arbeidsdeelname eveneens valt.Een verdere concretisering van maatregelen en doelstellingen van de nota In goede banen is na het voorjaarsoverleg aan de Tweede
Kamer aangeboden (kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 26 800,
nr. 82). Het actieplan is een verantwoordelijkheid van het kabinet. In het
voorjaarsoverleg heeft het kabinet benadrukt dat het van groot belang is dat
sociale partners daaraan concrete bijdragen leveren. De rol van de sociale
partners bestaat uit het voeren van een adequaat arbeidsvoorwaarden-, scholing
s-, en personeelsbeleid. Meer aandacht voor het werven van minder traditionele
groepen (zoals allochtonen, ouder personeel en gedeeltelijk arbeidsgehandicapten)
en het bieden van maatwerk in arbeidsvoorwaarden vergt in sommige sectoren
een forse cultuuromslag. Ook de overheid levert een bijdrage aan de oplossingsrichtingen.
De uitvoering van het actieplan wordt gevolgd. De Sociale Nota 2002 zal verslag
doen van de voortgang.2.5 Investeren in de economieVerdere werkgelegenheidsgroei blijft een voorwaarde voor terugdringing
van de inactiviteit. Het is noodzakelijk dat de economische structuur toegesneden
is op groei van werkgelegenheid en productie. Het kabinet zal de komende jaren
jaarlijks ongeveer 1,4 miljard gulden extra investeren in onderwijs en kennis.
Het moderniseren van onderwijs, opvangen van arbeidsknelpunten en integreren
van kwetsbare groepen in de samenleving door voor- en vroegschoolse educatie
van allochtone kinderen zijn hierbij speerpunten.Om in te spelen op de groeiende mobiliteit, en om te voorkomen dat Nederland
dichtslibt zal het kabinet tot 2012 8 miljard meer investeren in bereikbaarheidsmaatregelen
dan al in het Regeerakkoord was aangekondigd.Per 1 januari 2001 treedt het nieuwe belastingplan in werking. Een forse
herziening gericht op het werkgelegenheidsvriendelijker maken van de fiscale
structuur is hiermee een feit. Per saldo gaat hiermee een lastenverlichting
gepaard van 7 miljard gulden. Als gevolg van lastenverschuivingen naar BTW
en milieubelastende activiteiten bedraagt de totale lastenverlichting op arbeid
14 miljard gulden.Het kabinet richt zich verder op het verminderen van de administratieve
lasten. Kernpunten van het actieplan dat in mei van dit jaar aan de Tweede
Kamer is gestuurd1, zijn het transparanter maken
en het verminderen van de huidige lasten. Ook het ministerie van S ZW draagt
hieraan bij. Uit de publicatie Monitoring administratieve
lasten 19992. blijkt dat de lastenreductie
in 1999 met name is te danken aan het verminderen van de rapportageverplichtingen
rond de Arbeidsomstandighedenwet. De komende jaren worden vooral de socialezekerheidsregelingen
vereenvoudigd. Dit geldt voor de dagloon- en premieheffingssystematiek en
de polisadministratie van de werknemersverzekeringen. Voor zowel de uitkeringsverstrekking
als de premieheffing wordt het uitkeringsloon het centrale begrip. De fiscus
zal zoveel mogelijk bij dit loonbegrip aansluiten.2.6 ScholingIn verband met de elkaar snel opvolgende technologische ontwikkelingen
moet iedereen steeds weer bijleren om inzetbaar te blijven (« employability
»). Nederland heeft zich op Europees niveau tot doel gesteld om het
aantal werknemers dat deelneemt aan beroeps- of werkgerelateerde trainingen
(nu 14,9 procent van de beroepsbevolking, zie figuur 2.7) op het niveau te
brengen van de twee best presterende lidstaten op dit moment, Denemarken (18,4
procent) en Zweden (18,3 procent). Extra investeren in scholing voor werkenden en werkzoekenden biedt mogelijkheden
om personeelsknelpunten op te lossen. Om hier invulling aan te geven, werken
overheid en sociale partners samen aan de uitvoering van de « employability
-agenda». Daarnaast heeft het kabinet in het actieplan «In goede
banen» nieuwe maatregelen voorgesteld. De inzet van het ministerie van
S ZW op dit gebied richt zich in het bijzonder op het behalen van een startkwalificatie
door zowel werkenden als werkzoekenden, het verruimen van de mogelijkheden
van scholing met behoud van uitkering, een betere benutting van ICT bij scholing
en het beter toespitsen van het scholing sbeleid op minderheden en vluchtelingen.Scholing van werkenden en werkzoekenden zonder startkwalificatieIn het najaarsoverleg 1999 is in het kader van de bevordering van employability
aandacht gevraagd voor werkenden en werkzoekenden zonder startkwalificatie
(dat wil zeggen een opleiding die gelijk staat aan MBO-niveau
2), en wel specifiek voor voortijdige schoolverlaters die al gaan werken voordat
hun opleiding volledig is afgerond. Indien deze groepen de arbeidsmarkt betreden
zonder startkwalificatie, lopen zij bij verslechtering van de arbeidsmarktsituatie
een groot risico als eerste te worden ontslagen. Daarom is in het voorjaarsoverleg
2000 afgesproken dat prioriteit moet worden gegeven aan het behalen van een
startkwalificatie door zowel werkenden als werkzoekenden. Het percentage van
de schoolverlaters dat zonder startkwalificatie het onderwijs verlaat is gedaald,
maar bedraagt nog altijd ongeveer 26 procent.1Sociale partners zullen zich inzetten om te vroegtijdige instroom op de
arbeidsmarkt tegen te gaan. De komende tijd zullen zij samen met het kabinet
nieuwe initiatieven ontwikkelen. Het kabinet overweegt bijvoorbeeld om werkenden
zonder startkwalificatie een «individuele leerrekening » te geven
(bekostigd door sociale partners en overheid), in navolging van het Verenigd
Koninkrijk. Een individuele leerrekening is een spaarrekening voor werknemers
waarmee zij scholing kunnen kopen.Scholingsmogelijkheden werkzoekendenOm te bevorderen dat werkzoekenden een baan vinden, moet hun afstand tot
de arbeidsmarkt zo klein mogelijk worden. Werkzoekenden die de kwalificaties
missen om tot de arbeidsmarkt toe te treden, moeten worden ondersteund om
deze alsnog te verkrijgen. Hiertoe verruimt het kabinet de mogelijkheden voor
scholing met behoud van uitkering. Voor WW -gerechtigden gebeurt dit in eerste
instantie op experimentele basis. Ook voor bijstand sgerechtigden komen er
ruimere mogelijkheden voor scholing op HBO- en WO-niveau.Inzet multimedia bij scholingMet behulp van ICT kunnen mensen op afstand onderwijs volgen, bijvoorbeeld
thuis of vanaf de werkplek. Het kabinet zal samen met sociale partners een
extra impuls geven aan de ontwikkeling van digitaal onderwijsmateriaal, in
aansluiting op de huidige investeringen in ICT in het onderwijs.Ook werkzoekenden kunnen baat hebben bij de mogelijkheden die ICT biedt
om onderwijs op maat te volgen en om een betere aansluiting met de arbeidsmarkt
te krijgen. Het kabinet beraadt zich daarom op het vergroten van de toegankelijkheid
van ICT voor uitkeringsgerechtigden. Complementair daaraan is het ontwikkelen
van digitale informatie en leermogelijkheden voor werkzoekenden. In het najaar
2000 start het proefproject «Digitale vakschool» met digitaal
onderwijs voor lager opgeleiden. Zoveel mogelijk zal toeleiding naar werk
worden nagestreefd. De activiteiten van de Stichting Nedwerk (een initiatief
van sociale diensten, arbeidsvoorziening en ICT -bedrijven) die trajecten
met computer- en internetaansluitingen verzorgt voor werklozen, zullen aan
dit proefproject worden gekoppeld.Scholing van minderheden en vluchtelingenOm de achterstand van etnische minderheden op de arbeidsmarkt te bestrijden
is scholing een noodzaak. De Sociaal-Economische Raad (SER) wijst in zijn
advies Kansen geven, kansen nemen2 op het belang hiervan. Het kabinet sluit zich hierbij aan.
Bijzondere aandacht verdienen werkzoekenden die gemotiveerd zijn om een startkwalificatie
te halen, maar bij wie dit niet via het reguliere secundair beroepsonderwijs
lukt. Aan de FNV is inmiddels een subsidie toegekend voor het opzetten van
leertrajecten in een aantal branches. In het voorjaarsoverleg is het belang
van dergelijke nieuwe initiatieven gericht op het uitbreiden van werkend leren
voor werkzoekende minderheden onderschreven, alsmede het belang van het creëren
van meer mogelijkheden om werk en inburgering te combineren en van het verbeteren
van de toeleiding naar werk vanuit inburgeringsprogramma's.Extra aandacht zal ook uitgaan naar het bestrijden van het voortijdig
schoolverlaten door etnische jongeren. Hierbij zal worden gekeken naar goede
voorbeelden die op andere plaatsen navolging verdienen. De SER stelt in bovengenoemd
advies voor om bij de scholing sfaciliteit ook voor de scholing tot het reguliere
basisberoepsniveau een extra aftrek in te voeren. Het kabinet zal binnen de
huidige scholingsaftrek in de profit sector en afdrachtsvermindering voor
scholing in de non-profit sector een extra aftrek van 20 procent inbouwen,
onder meer voor beroepsgerichte taalcursussen. Deze extra aftrek stimuleert
scholing van laagopgeleiden, waaronder veel etnische minderheden, tot startkwalificatie-niveau.2.7 Reïntegratie -inspanningenEr zijn grote groepen inactieven die niet tot de werkloze beroepsbevolking
en het effectieve arbeidsaanbod worden gerekend, omdat zij niet direct beschikbaar
zijn of bijvoorbeeld op dit moment niet actief zoeken. Een gedeelte heeft
een grote afstand tot de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld als gevolg van verouderde
kennis. Voor deze mensen is het zelfs in de huidige krappe arbeidsmarkt zonder
ondersteunend beleid niet haalbaar om passend werk te vinden.Om de arbeidsvraag aan de onderkant te stimuleren en het arbeidsaanbod
te activeren is een evenwichtige mix van reïntegratie -inspanningen nodig.
Allereerst gaat het daarbij om het bevorderen van werkgelegenheid en het stimuleren
van arbeidsaanbod aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Voor mensen die er
zonder begeleiding niet in slagen werk te vinden, biedt de sluitende aanpak
een traject op weg naar werk. Pas wanneer mensen langer dan een jaar werkloos
zijn of passende arbeid nodig hebben, komen zij in aanmerking voor gesubsidieerde
arbeid. De gunstige situatie op de arbeidsmarkt vergroot ook de kansen voor
werklozen om weer aan de slag te gaan. Dit vergroot de mogelijkheden voor
activering via toepassing van het sanctie-instrumentarium.Sinds de jaren '80 heeft er een accentverschuiving plaatsgevonden van
algemeen werkgelegenheidsbevorderend beleid (via het matigen van loon en hoogte
van de uitkering) naar specifiek beleid gericht op het scheppen van banen
in de jaren '90 (via loonkosten subsidies voor laagbetaalden en langdurig
werklozen en gesubsidieerde arbeid). In aanvulling hierop ontstaat nu meer
nadruk op de versterking van het arbeidsaanbod. Nieuwe werklozen krijgen via
de sluitende aanpak zo snel mogelijk een reïntegratietraject aangeboden
dat hun aansluiting met de arbeidsmarkt verbetert. Het kabinet overweegt om
deze aanpak uit te breiden tot alle werklozen. Het bevorderen van uitstroom
uit gesubsidieerde arbeid krijgt meer nadruk. Bovendien zal het kabinet de
armoedeval bestrijden om zo het werken aan de onderkant financieel aantrekkelijker
te maken.Een actief arbeidsmarktbeleid met evenwicht in vraag- en aanbodversterking
is ook in de toekomst noodzakelijk. Gelet op de veranderde arbeidsmarktsituatie
is nu het moment om het arbeidsmarktbeleid door te lichten. Deze doorlichting
is in het algemeen overleg over de Financiële Verantwoording 1999 aangekondigd
en zal in de loop van 2001 worden afgerond. Inmiddels heeft het kabinet gekozen
voor een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO), met de secretaris-generaal
van het ministerie van SZW als voorzitter, om dit traject vorm te geven. Het
IBO «Toekomst van het arbeidsmarktbeleid» richt zich op de doeltreffendheid
en doelmatigheid van alle maatregelen gericht op reïntegratie in hun
onderlinge samenhang. Dit betreft het hele traject van inactiviteit naar werk,
inclusief relevante aspecten van het algemene beleid. Via een brief van het
ministerie van Financiën over de IBO's zal de Tweede Kamer in september
nader worden geïnformeerd over de vraagstelling en de toetsingscriteria
die in het IBO gehanteerd zullen worden.Stimuleren van arbeidsaanbod en arbeidsvraag aan de onderkantVoor het activeren van het laagopgeleide arbeidsaanbod is het noodzakelijk
dat de overstap van een uitkering naar een baan ook in financieel opzicht
lonend is. Laagopgeleide uitkeringsgerechtigden gaan er nu in sommige gevallen
financieel niet op vooruit als zij een baan aanvaarden (de armoedeval). Het
nieuwe fiscaal stelsel, dat naar verwachting per 1 januari 2001 van kracht
zal worden, vergroot het verschil tussen loon en uitkering door de introductie
van de arbeidskorting en verkleint daarmee de armoedeval. In aanvulling op
deze eerste stap heeft het kabinet ingestemd met een meerjarige aanpak van
de armoedeval, zonder dat dit gevolgen heeft voor de inkomenspositie van mensen
met een uitkering (zie hoofdstuk 6). Gelijktijdig dient het sanctie-instrumentarium
effectief ingezet te worden.Gezien het overschot aan laagopgeleiden stimuleert de overheid werkgevers
om laagopgeleiden in dienst te nemen, wiens productiviteit zonder deze stimulans
niet opweegt tegen de extra loonkosten (de productiviteitsval). Het huidige
beleid ter bestrijding van de productiviteitsval blijkt de werkgelegenheid
aan de onderkant te bevorderen.1 De vermindering
van de productiviteitsval geschiedt voornamelijk door werkgevers een korting
te geven op de belasting- en premieafdracht, via de specifieke afdrachtkorting
voor werkgevers die laagbetaalde arbeidskrachten in dienst hebben (SPAK) en
de afdrachtsvermindering voor het in dienst nemen van langdurig werklozen
(VLW). Vanaf 2000 kan de VLW met de afdrachtsvermindering onderwijs worden
gecombineerd, als stimulans voor werkgevers om werklozen voor leerlingplaatsen
in aanmerking te laten komen.Sluitende aanpakIn de huidige krappe arbeidsmarkt is het essentieel dat mensen die er
naar verwachting niet in zullen slagen op eigen kracht een baan te verkrijgen,
zo snel mogelijk een traject aangeboden krijgen dat hen helpt om regulier
werk te vinden. De sluitende aanpak voorziet in die behoefte. Binnen 12 maanden
krijgen nieuwe werkzoekenden die dat nodig hebben een traject aangeboden.
Met deze preventieve aanpak wordt langdurige werkloosheid zoveel mogelijk
voorkomen. De sluitende aanpak is de Nederlandse invulling van de Europese
werkgelegenheidsstrategie, die tijdens de Europese top in 1997 is vastgesteld.
Naast Rijksmiddelen worden middelen uit het Europees Sociaal Fonds ingezet
om de sluitende aanpak te realiseren. De mate van ondersteuning hangt af van de afstand die iemand heeft tot
de arbeidsmarkt. Sinds enkele jaren worden cliënten bij het arbeidsbureau
met behulp van een « kansmeter » ingedeeld in vier fasen, met
een oplopende afstand tot de arbeidsmarkt. De meerderheid van de nieuwe instroom
heeft geen ondersteuning van de overheid nodig (fase 1, zie figuur 2.8). Mensen
in fase 2 of 3 en 4 krijgen een traject aangeboden.1 In fase 4 bevindt zich de harde kern van de werkloosheid. Voor deze
mensen kan het reïntegratie-aanbod in eerste instantie bestaan uit zorg
of sociale activering, zoals vrijwilligerswerk.De vormgeving en bereikte resultaten van de sluitende aanpak verschillen
tussen jongeren en volwassenen (zie tabel 2.2). Nederland kent al sinds 1
januari 1998 een sluitende aanpak voor werkloze jongeren tot 23 jaar, binnen
het kader van de WIW. Voor arbeidsgehandicapten krijgt de sluitende aanpak
vorm via de Wet op de (re)integratie arbeidsgehandicapten (Wet REA). De sluitende aanpak voor volwassen werklozen zal uiterlijk
in 2002 volledig gerealiseerd zijn. Als gevolg van de economische voorspoed
is het echter waarschijnlijk dat de sluitende aanpak voor alle nieuwe werklozen
al in 2001 nagenoeg volledig zal zijn geïmplementeerd.Een sluitende aanpak voor het zittend bestand zal de deelname aan actief
arbeidsmarktbeleid in de toekomst verhogen. Het derde Europese richtsnoer
bepaalt dat twintig procent van de werklozen (zowel nieuwe als bestaande)
deel moet nemen aan een activerende maatregel, zoals een reïntegratietraject
of gesubsidieerde arbeid. In 1999 heeft 34 procent van de Nederlandse werklozen
op enig moment deelgenomen aan een dergelijke maatregel. Aan het derde richtsnoer
wordt daarmee voldaan. Op basis van nader onderzoek zal het kabinet samen
met uitvoerders nagaan hoe de sluitende aanpak kan worden uitgebreid naar
het zittende bestand. Tabel 2.2 Overzicht Sluitende aanpak DoelgroepInstrumentDoelResultaatNieuwe instroom
jongeren WIW - scholing en activering sluitende aanpak geïmplementeerd     Nieuwe instroom volwassenen1 WIW - scholing en activering, AWF, prestatiebudget
Arbvo, Wet REA 2 sluitende aanpak
in 200284%31 Werklozen vanaf 23 jaar die ondersteuning nodig hebben
(fase 2,3, of 4) en minimaal 12 uur beschikbaar zijn, inclusief personen
die geïndiceerd zijn in fase 1, maar binnen een jaar geen werk hebben
gevonden. Eveneens inclusief werkzoekenden met een arbeidshandicap, die via
de Wet REA een reïntegratie traject kunnen volgen. De reïntegratie
van arbeidsgehandicapten komt in deze Sociale Nota aan de orde in hoofdstuk
5.2 WIW-scholing en activering voor werklozen met bijstand suitkering
(of Ioaw of Ioaz-uitkering), Algemeen Werkloosheidsfonds voor werklozen met
WW-uitkering, Prestatiebudget arbeidsvoorziening voor werklozen zonder uitkering
(of met Anw-uitkering of wachtgelduitkering), Wet REA voor arbeidsgehandicapten.3 84 procent van het cohort van januari/februari 1999 is na
een jaar aan het werk (74 procent) of volgt een intensief traject (10 procent).Gesubsidieerde arbeidWanneer mensen langdurig (langer dan een jaar) werkloos zijn of aangepaste
arbeid nodig hebben, kunnen zij in aanmerking komen voor een gesubsidieerde
arbeid splaats. Daarbij gaat het zowel om het bevorderen van hun geschiktheid
voor werk en het bieden van een beschermde werkplek als om het voorzien in
maatschappelijk relevante extra werkgelegenheid. Voor sommige mensen is gesubsidieerde
arbeid een tussenstap op weg naar regulier werk, maar voor anderen is doorstroom
naar de reguliere arbeidsmarkt geen optie. De gemeenten beschikken met de
WIW, de Wsw en de in- en doorstroombanen (ID-banen) over een instrumentarium
om uitkeringsgerechtigden, langdurig werklozen, werkloze jongeren en personen
met een arbeidshandicap te activeren.Langdurig werklozen hebben kunnen profiteren van de krappe arbeidsmarkt.
Toch is de uitstroom naar regulier werk nog beperkt (zie tabel 2.3). Hierbij
zij opgemerkt dat de doelstellingen van WIW -dienstbetrekkingen, ID-banen
en Wsw verschillen (zie box). De krappe arbeidsmarkt maakt het extra noodzakelijk
goed te selecteren aan de poort en uitstroom naar reguliere arbeid zoveel
mogelijk te bevorderen. Tabel 2.3 Bezetting gesubsidieerde arbeid en uitstroom
naar arbeid, 1999   WIW Dienstbetrekkingen ID-banen (alleen via
 gemeenten)Wsw Gemiddelde bezetting
(in fte)38 60026 90084 6001Uitstroom (in
% gemiddelde bezetting)49175 Aandeel uitstroom naar reguliere,
niet gesubsidieerde arbeid (in % totale uitstroom) 4323113 Uitstroom naar reguliere, niet gesubsidieerde arbeid (in % gemiddelde bezetting21250,61 In standaardeenheden: Dit is de eenheid die overeenkomt met
een arbeidsplaats van 36 uur voor een werknemer die op grond van (her-)indicatie
is ingedeeld in de arbeidsgehandicapten categorie «matig».2 Uitstroom naar werk buiten de WIW.Bron: Kwartaalgegevens gemeenten en WIW -monitorDe eerste stappen tot een grotere nadruk op uitstroom zijn al gezet. Met
de invoering van de WIW en de nieuwe Wsw per 1998 en het Besluit ID-banen
per 2000 is sterker de nadruk komen te liggen op uitstroom naar de reguliere
arbeidsmarkt. De gemeenten krijgen door de totstandkoming van één
gemeentelijk fonds voor Werk en Inkomen per 2001 een financieel belang bij
uitstroom uit de bijstand alsmede meer bestedingsvrijheid bij het inzetten
van de WIW -middelen. Per 2001 wordt een monitor scholing en activering (waaronder
sluitende aanpak) opgezet met gegevens op het niveau van individuele personen.
Vanaf 2001 zal eveneens een monitor ID-banen beschikbaar zijn, in navolging
van de bestaande statistiek Wsw (vanaf 2000) en WIW -dienstbetrekkingen
(vanaf 1998). Deze monitors vormen bouwstenen voor de plannen van de
taskforce beleidsinformatie om centraal informatie te verzamelen over de arbeidsmarktpositie
van uitkeringsgerechtigden in relatie tot de trajecten die zij doorlopen.
In het najaar zal de overheid met de VNG concrete afspraken maken over uitstroom
uit de WIW en de ID-banen en instroom van arbeidsgehandicapten in de ID-banen.
Verder zal het kabinet in het voorjaar van 2001 een evaluatie van de WIW en
de Wsw aan de Tweede Kamer toezenden. Deze evaluatie gaat in op de doeltreffendheid
en doelmatigheid van beide regelingen. BOX INSTRUMENTEN VAN GESUBSIDIEERDE ARBEIDDe Wet inschakeling werkzoekenden (WIW) is
het gemeentelijk instrument voor de reïntegratie van langdurig werklozen,
werkloze jongeren (in het kader van de sluitende aanpak voor jongeren) en
uitkeringsgerechtigden. De WIW bestaat uit:• gesubsidieerde arbeid: werkervaringsplaatsen bij een reguliere
werkgever en dienstbetrekkingen bij de gemeente voor jonge werklozen tot 23
jaar en langdurige werklozen vanaf 23 jaar;• budgetten voor scholing en activering (bijvoorbeeld scholing, kinderopvang
of sociale activering);• middelen voor reïntegratie van arbeidsgehandicapten uit hoofde
van de Wet op de (re)integratie arbeidsgehandicapten;• extra middelen voor de vier grootste gemeenten om de toeleiding
van bijstand sgerechtigden naar WIW -dienstbetrekkingen en de uitstroom uit
de WIW -dienstbetrekkingen naar reguliere arbeid te bevorderen.ID-banen bieden extra werkgelegenheid via
de gemeenten (in de collectieve en de non-profit sector), gericht op instroom
in het arbeidsproces en op doorstroom. De regeling is primair bedoeld voor
langdurig werklozen met een bijstand suitkering. Het aantal beschikbare arbeidsplaatsen
is conform het Regeerakkoord uitgebreid van 40 000 tot 60 000 arbeidsplaatsen
in 2002. Op basis van deze afspraak heeft het kabinet aan de gemeenten gevraagd
om 10 procent van de instroom op alle ID-banen te laten bestaan uit arbeidsgehandicapten.
Met het Besluit ID-banen, dat per 1 januari 2000 in werking is getreden, is
meer nadruk gelegd op doorstroom. Dit betreft zowel doorstroom binnen de regeling,
van instroombanen naar hoger gekwalificeerde doorstroombanen, als doorstroom
naar reguliere, niet-gesubsidieerde arbeid. Met de uitstroompremie voor werknemer
en gemeente bij duurzame uitstroom wordt beoogd de uitstroom naar reguliere
niet-gesubsidieerde arbeid te bevorderen.Tabel 2.4 Overzicht gesubsidieerde arbeid DoelgroepInstrumentBegroot aantal plaatsenGerealiseerd Langdurig werklozen WIW dienstbetrekking/ 1999: 55 000/6 00035 700/6 200 eindstand 1999 werkervaringsplaats2000: 42 000/6 500   2001: 48 000/6 500   2002: 49 000/6 500       ID-banen 45 000 eind
1999, oplopend tot 60 000 eind 200241 400
eind 1999      10% instroom arbeidsgehandicapten (streefcijfer)2,4 % in 1999     Arbeidsgehandicapte werkzoekenden, uitsluitend in staat tot aangepaste arbeidWsw86 000 in
1999, oplopend tot 90 000 in 2002 (in standaardeenheden)85 000 in 1999      Wachtlijstverminderingdaling in 1999 van 16 000 naar 9 000De Wet sociale werkvoorziening (Wsw) biedt
werkgelegenheid aan personen die door lichamelijke, verstandelijke of psychische
beperkingen uitsluitend onder aangepaste omstandigheden tot regelmatige arbeid
in staat zijn. Zij werken veelal in een sociaal werkvoorzieningsbedrijf, maar
kunnen ook vanuit de gemeente worden gedetacheerd bij een reguliere werkgever.
Gemeenten ontvangen een subsidie per gerealiseerde arbeidsplaats. Als gevolg
van de nieuwe indicatiestelling voor de Wsw en de periodieke herbeoordeling
van de personen op de wachtlijst die na 01-01-1998 zijn ingestroomd, is de
omvang van de wachtlijst afgenomen van 16 100 personen begin 1999 tot
9000 eind 1999. Met het instrument «begeleid werken» wordt beoogd
de uitstroom naar reguliere, niet-gesubsidieerde arbeid te bevorderen.2.8 OuderenbeleidDe participatie van ouderen in het arbeidsproces is in Nederland relatief
laag (figuur 2.9). In 1993 bereikte de arbeidsdeelname van de bevolking van
55 tot en met 64 jaar een dieptepunt van 28 procent. Sindsdien is de dalende
tendens omgezet in een stijgende. In 1999 bereikte de arbeidsdeelname van
ouderen een niveau van 35 procent (inclusief werkenden met een baan van minder
dan 12 uur per week, en 31 procent exclusief werkenden met een baan van minder
dan 12 uur per week). Dat is nog altijd onder het Europees gemiddelde, en
flink lager dan de arbeidsdeelname van ouderen in de Verenigde Staten en Japan.
De lage arbeidsdeelname van ouderen in Nederland is mede het gevolg van beleid
dat bewust gericht was op het creëren van ruimte voor nieuwkomers op
de arbeidsmarkt.Vanwege de knelpunten op de arbeidsmarkt en het bereiken van voldoende
draagvlak voor het sociale stelsel streeft het kabinet naar een hogere arbeidsdeelname
van ouderen. Het doel is dat de helft van het aantal 55- tot 65-jarigen in
2030 actief is in betaald werk (exclusief mensen met een baan van minder dan
12 uur per week). In mei 1999 heeft het kabinet de SER advies gevraagd over het beleid ter
bevordering van de arbeidsdeelname van ouderen.1
De SER heeft twee beleidssporen aanbevolen. Ten eerste een leeftijdsbewust
personeelsbeleid binnen ondernemingen gericht op ouder personeel en ten tweede
een verbetering van de prikkels die uitgaan van arbeidsvoorwaardelijke- en
uittredingsregelingen. Beide sporen zijn een verantwoordelijkheid van sociale
partners en de overheid samen. Het SER -advies ondersteunt de beleidsvoornemens
van het kabinet.2Leeftijdsbewust personeelsbeleidLeeftijdsbewust personeelsbeleid gericht op ouder personeel vergt in veel
gevallen een cultuuromslag van werkgevers. De overheid kan daarbij ondersteuning
bieden, bijvoorbeeld via de invoering van het Wetsvoorstel leeftijdsdiscriminatie
en het arbeidsomstandighedenbeleid. Prikkels voor ouderenDe keuze tussen werken of niet werken moet worden omgebogen naar een keuze
voor een meer geleidelijke afbouw van het werk en een definitieve uittrede
op latere leeftijd. Dit gebeurt op verschillende manieren:• VUT -regelingen worden omgezet in flexibele pensioenregelingen.
Deze omzetting zal ervoor zorgen dat de lasten voor de «jongere generaties»
(de toekomstige werkenden) niet te zeer op zullen lopen.• Daarnaast wordt het mogelijk gemaakt om naast de VUT ook in deeltijd
te blijven werken. Vrijwillig uittreden blijft mogelijk, maar daar moeten
mensen individueel voor betalen.• Op termijn wordt de fiscale faciliëring van de VUT -regelingen
afgeschaft. Vóór 1 juli 2002 moet de wetgeving hiervoor zijn
afgerond. De uitkomsten van de evaluatie van het pensioenconvenant en de evaluatie
van de Wet fiscale behandeling van pensioenen zullen
bij deze wetgeving worden betrokken.• Het moet voor werknemers mogelijk worden om een stap terug te doen
in hun loopbaan zonder dat de pensioenrechten over de verstreken periode verloren
gaan.Daarnaast overweegt het kabinet om een sollicitatieplicht in te voeren
voor ouderen, vanaf 1 juli 2002. Voordat hierover definitief beslist
wordt, zal het kabinet de kansen van werklozen van 57,5 jaar en ouder op de
arbeidsmarkt laten onderzoeken.Prikkels voor werkgevers Reïntegratie van ouderen kan worden bevorderd door verruiming van
de regeling afdrachtsvermindering langdurig werklozen (VLW) voor ouderen.
Dit gebeurt door per 1 januari 2001 de leeftijdsgrens in de VLW waarvoor geen
minimale werkloosheidsduur geldt, te verlagen van 57,5 jaar naar 50 jaar.
Daarbij wordt de VLW van toepassing op werknemers van 50 jaar en ouder die
tot 150% van het wettelijk minimumloon verdienen. In de huidige situatie is
dat nog tot 130% van het minimumloon. Behalve dit voorstel heeft het kabinet
voorstellen gedaan voor premiedifferentiatie in de WW. Deze houden onder meer
in dat werkgevers die werknemers van 57,5 jaar of ouder ontslaan een gedeeltelijk
eigen risico gaan dragen voor de WW -lasten.2.9 MinderhedenbeleidDe arbeidsmarktpositie van etnische minderheden is de laatste jaren verbeterd.
De werkloosheid onder etnische minderheden is in de periode tussen 1994 en
1998 gedaald van 26 procent naar 16 procent. In 1999 heeft die trend zich
doorgezet in een verdere daling naar 14 procent. Relatief is de werkloosheid
onder etnische minderheden daarmee nog steeds aanzienlijk hoger dan onder
autochtonen. De doelstelling van het kabinet is om een halvering te bereiken
van het verschil in de werkloosheid tussen autochtonen en etnische minderheden,
gedurende de huidige kabinetsperiode.1 Dit betekent
dat de werkloosheid onder minderheden eind 2002 tot 10 procent moet zijn gedaald.
Het kabinet zal de grotere gemeenten, de uitvoeringsinstellingen en de arbeidsbureaus
vragen de halveringsdoelstelling over te nemen.Om de werkloosheid onder etnische minderheden te bestrijden en hun arbeidsdeelname
te verhogen worden algemene en specifieke instrumenten ingezet. In het algemene
arbeidsmarktbeleid, zoals hiervoor beschreven, streeft het kabinet
ernaar dat minderheden evenredig worden bereikt. Specifieke maatregelen ten
behoeve van minderheden zijn de Wet stimulering arbeidsdeelname
minderheden (Wet SAMEN), de activiteiten van de Taskforce minderheden
en arbeidsmarkt (1998 tot begin 2000) en het beleid gericht op gelijke behandeling
en bestrijding van discriminatie. Voor specifieke groepen, zoals vluchtelingen,
inburgeraars, vrouwen en jongeren, wordt daarnaast aanvullend beleid gevoerd.De activiteiten in de huidige kabinetsperiode die uit het arbeidsmarktbeleid
voor etnische minderheden voortvloeien, staan beschreven in de nota Arbeidsmarktbeleid
etnische minderheden.1 In de nota wordt het arbeidsmarktbeleid
voor etnische minderheden geëvalueerd en worden maatregelen aangekondigd
voor het oplossen van de knelpunten. De belangrijkste zijn het verbeteren
van de samenwerking tussen betrokken organisaties zoals gemeenten, Arbeidsvoorziening
en sociale partners, het verbeteren van de informatievoorziening over de effectiviteit
van het beleid, maatregelen ten behoeve van specifieke groepen en maatregelen
gericht op scholing.Om de kabinetsdoelstelling te bereiken worden de volgende activiteiten
verricht:• De ministers van S ZW en van Grote Steden- en Integratiebeleid
hebben dit voorjaar afspraken gemaakt met het midden- en kleinbedrijf en met
de arbeidsbureaus om 20 000 etnische minderheden aan een baan te helpen.
De eerste resultaten hebben aanleiding gegeven tot extra inspanningen van
de convenantspartijen om dit doel te behalen. Ook hebben beide bewindslieden
dit voorjaar afspraken gemaakt met veertien grote ondernemingen over banen
voor en de integratie van etnische minderheden. Tijdens het voorjaarsoverleg
heeft het kabinet met de sociale partners afgesproken deze afspraken uit te
breiden naar 100 grote bedrijven.• Bureaucratische drempels die worden ervaren door uitvoerders van
projecten voor etnische minderheden zullen worden geslecht. Hiervoor wordt
bij het ministerie van S ZW de projectorganisatie «Ruim baan voor minderheden»
in het leven geroepen. Daarnaast zal op korte termijn een servicepunt arbeidsmarkt
worden ingesteld, met name gericht op werkgevers in het midden- en kleinbedrijf.
Dit servicepunt zal fungeren als expertisecentrum en zal werkgevers adviseren
en ondersteunen op het gebied van de inrichting van het personeelsbeleid,
waaronder het bereiken van specifieke groepen op de arbeidsmarkt, zoals etnische
minderheden.• Het kabinet heeft tijdens het voorjaarsoverleg met de organisaties
van werkgevers en werknemers afgesproken dat de naleving van de Wet SAMEN
zal worden verbeterd. De minister van GSI heeft daarnaast extra initiatieven
genomen om de naleving van de Wet SAMEN binnen de overheidssector te verbeteren.
Ook zal meer aandacht worden besteed aan het intercultureel personeelsbeleid.
Werkgeversorganisaties zullen hun voorlichtingscampagne, gericht op bedrijven
die hun jaarverslag moeten deponeren bij Arbeidsvoorziening, intensiveren.
De Wet SAMEN die tot eind 2001 van kracht zou zijn, wordt met twee jaar verlengd
tot eind 2003. In het komende najaarsoverleg zal nader worden gesproken over
de arbeidsmarktpositie van etnische minderheden, mede op basis van de evaluatie
van het Stichtingsakkoord Met minderheden meer mogelijkheden.• Het beleid voor doelgroepen binnen de etnische minderheden zal
worden versterkt. Het gaat hierbij om onder meer vluchtelingen, nieuwkomers,
vrouwen en jongeren. De stimuleringsprojecten voor Arubaanse, Antilliaanse,
Turkse en Marokkaanse jongeren die goed lopen, zullen worden voortgezet. Bekeken
wordt of deze succesvolle aanpak ook kan worden gebruikt voor andere groepen,
zoals Joegoslavische jongeren. Voor acties voor allochtone vrouwen wordt verwezen
naar het hoofdstuk Vrouwen op de arbeidsmarkt.• De overheidssector Rijk zal als grote werkgever haar voorbeeldfunctie
versterken. Zo zullen de ministeries er naar streven meer etnische minderheden
in dienst te nemen dan het percentage dat voortvloeit uit de Wet SAMEN.2.10. Europese werkgelegenheidsstrategieNederland is niet het enige land in Europa dat kampt met een groot onbenut
arbeidspotentieel bij een sterk veranderende economie. Alle Europese lidstaten
staan in verschillende mate voor dezelfde beleidsopgave. De Europese Unie
heeft zich op de Europese Raad in Lissabon (maart 2000) ten doel gesteld Europa
in de komende 10 jaar tot de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie
ter wereld te maken. Om dit te bereiken moet worden geïnvesteerd in mensen
en in een actieve en dynamische welvaartsstaat. Hiertoe is een brede strategie
overeengekomen gericht op het wegnemen van (scholings)achterstanden, vooral
op het gebied van toepassing van informatietechnologie. Ook in Europees verband
wordt het gevaar onderkend dat verschillende groepen in de samenleving achterblijven
door de snelle technologische ontwikkelingen.In Lissabon zijn – als onderdeel van een brede strategie gericht
op groei, werkgelegenheid, innovatie, overgang naar een kenniseconomie en
sociale cohesie – onder meer acties en doelstellingen geformuleerd op
het terrein van werkgelegenheid en sociaal beleid. De meest in het oog springende
doelstelling is het vergroten van de gemiddelde arbeidsparticipatie in de
EU van 61 procent naar 70 procent in 2010. De participatie van vrouwen moet
van gemiddeld 51 naar meer dan 60 procent worden verhoogd.1 Daarnaast is afgesproken dat iedereen toegang moet krijgen tot ICT
en de daartoe vereiste vaardigheden moet kunnen verwerven. De lidstaten dienen
een sterke jaarlijkse groei van de investeringen per hoofd van de bevolking
in menselijke hulpbronnen te bewerkstelligen. Voorts is afgesproken het sociale
beleid te moderniseren om de overgang naar de kenniseconomie te ondersteunen.
Het sociale beleid moet mensen activeren, ervoor zorgen dat arbeid lonend
is, maatschappelijke deelname en gelijke behandeling bevorderen en toegerust
zijn op de gevolgen van de vergrijzing. Armoede moet definitief uitgeroeid
worden. Het hiervoor beschreven Nederlandse beleid geeft vorm aan deze Europese
doelstellingen.BOX NATIONALE EN EU ROPESE FOLLOW-UP LISSABON TOP:
SOCIAAL EN WERKGELEGENHEIDSBELEIDCONCLUSIE EUROPESE
RAADACTIE OP EUROPEES EN NATIONAAL
NIVEAU Algemene doelstellingen Een verhoging van de arbeidsparticipatie voor
2010 tot 70% en de arbeidsparticipatie van vrouwen voor 2010 tot méér
dan 60%. Europees:
Doelstelling opnemen in de werkgelegenheidsrichtsnoeren 2001. Nationaal:Belangrijkste beleidsopgaven voor komende jaren zijn het
structureel terugbrengen van (langdurige) uitkeringsafhankelijkheid, het bevorderen
van arbeidsdeelname van ouderen, vrouwen, arbeidsgehandicapten en allochtonen.  CONCLUSIE EUROPESE
RAADACTIE OP EUROPEES EN NATIONAAL
NIVEAU Een structurele verhoging van investering in menselijk kapitaal. Europees:Doelstelling opgenomen
in de globale richtsnoeren voor economisch beleid. Nationaal: Het kabinet heeft besloten extra geld uit te trekken om te investeren
in onder meer de kwaliteit van het onderwijs en voor het terugdringen van
ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid.   Een halvering van
het aantal 18-24 jarigen zonder startkwalificatie s voor 2010Europees: Doelstelling opnemen in
de werkgelegenheidsrichtsnoeren 2001. Nationaal:
Uitvoering van de « employability -agenda». Prioriteit wordt gegeven
aan het verkrijgen van startkwalificatie s van jongeren en volwassenen via
het Plan van aanpak voortijdig schoolverlaten en bij scholing sinitiatieven
in diverse branches.   Concrete activiteiten De ontwikkeling
van Europees kader voor basisvaardigheden en een Europees format voor curricula
vitae. Europees: Een Commissievoorstel voor een methode van basisvaardigheden is in
voorbereiding: de ontwikkeling van een format voor een Europese cv loopt mee
in de discussie over al bestaande initiatieven. Nationaal: Nederland ondersteunt communautaire initiatieven op dit onderdeel.   Mid term review Luxemburgproces: nieuwe impuls aan het
coördinatieproces voor werkgelegenheid en arbeidsmarktEuropees: Een tussentijdse evaluatie
van het Luxemburgproces wordt momenteel uitgevoerd door het werkgelegenheidscomité.
De evaluatie en voorstellen tot verbetering van de procedures worden begin
oktober in de Sociale Raad besproken. Nationaal:
Nederland wil de werkgelegenheidsrichtsnoeren meer focussen op hoofdlijnen.
De 4-pijler-structuur zal overeind moeten blijven: daarbinnen moeten lidstaten
afhankelijk van hun arbeidsmarktprestaties zelf prioriteiten kunnen stellen
aan de uitvoering van richtsnoeren.   De lidstaten zullen de inzetbaarheid
van langdurig werklozen moeten vergroten en specifiek aandacht schenken aan
het verbeteren van de kwaliteit van de beroepsbevolking, door te investeren
in scholing en Life Long Learning. Europees: Doelstellingen zijn opgenomen als onderdeel van de globale
richtsnoeren voor economisch beleid en worden naar verwachting aangescherpt
in de werkgelegenheidsrichtsnoeren 2001. Nationaal:
Implementatie van de sluitende aanpak voor werklozen: komende jaren ook extra
inspanningen voor het bestand van langdurig werklozen. Diverse acties op het
terrein van het vergroten van de kwaliteit van het arbeidsaanbod opgenomen
in actieplan «In goede banen», o.a. erkenning van elders verworven
competenties (EVC), individuele leerrekening en digitale scholing en verruiming
van scholing smogelijkheden voor werkzoekenden en uitkeringsgerechtigden.
Nederland wil het aantal mensen dat deelneemt aan beroepsgerelateerde trainingen
verhogen en daarmee het niveau van de twee best presterende EU-lidstaten behalen.  Méér werkgelegenheid creëren in de
dienstensectoren, in het bijzonder in de persoonlijke dienstverlening.Europees: Doelstelling aanscherpen
in de werkgelegenheidsrichtsnoeren 2001. Nationaal:
Het aandeel van de werkgelegenheid in de dienstensector behoort tot een van
de hoogste in de EU. Het kabinet poogt de werking van de markt voor persoonlijke
dienstverlening te verbeteren, onder meer met de Regeling schoonmaakdiensten
particulieren.   Bevordering gelijke kansenEuropees: Doelstelling aanscherpen in de werkgelegenheidsrichtsnoeren
2001. Nationaal: Implementatie Wet arbeid en zorg.
Uitvoering Meerjarennota emancipatiebeleid: sectoroverstijgende aanpak en
emancipatie-monitor.  CONCLUSIE EUROPESE
RAADACTIE OP EUROPEES EN NATIONAAL
NIVEAU Opzetten van een methode voor de coördinatie van het beleid in de lidstaten
ter bevordering van de maatschappelijke deelname. Europees: De uitwerking van een methode om beleid te vergelijken
ter bestrijding van sociale uitsluiting vindt plaats in een Comité
voor de Sociale Bescherming. De Europese Raad bespreekt een voortgangsverslag
tijdens een bijeenkomst in Nice in december 2000. Nationaal: Ondersteuning van initiatieven om op Europees niveau te werken aan
een methode van benchmarken van sociaal beleid.  Bijzondere aandacht in het nationale
beleid voor de sociale integratie van specifieke doelgroepen (bijvoorbeeld
minderheidsgroepen, kinderen, ouderen en gehandicapten). Europees: Aanscherpen van doelstellingen in werkgelegenheidsrichtsnoeren
2001. De Europese Raad bespreekt dit jaar een voorstel hoe het beleid op
dit terrein te vergelijken. Nationaal: Arbeidsgehandicapten:
intensivering Plan van aanpak WAO; instellen van Commissie Donner II (zie
hoofdstuk 5). Ouderen: uitvoering van het kabinetsbeleid ter bevordering van
de arbeidsdeelname van ouderen. Allochtonen: halveren van het werkloosheid
sverschil tussen minderheden en autochtonen in deze kabinetsperiode.   Ontwikkeling en accordering van een sociale agenda tijdens de ER van Nice
in december 2000.Europees: Op basis van mededeling van de Commissie bespreekt de Raad het opzetten
van een sociale agenda in het najaar. Accordering van de sociale agenda door
de Europese Raad in december. Nationaal: Nederland
levert een actieve bijdrage aan de ontwikkeling van een sociale agenda. Vertrekpunt
is dat modern sociaal beleid burgers dient te activeren tot arbeidsdeelname.HOOFDSTUK 3 ARBEIDSVERHOUDINGEN3.1 InleidingMaatschappelijke en technologische veranderingen vergen voortdurende aanpassingen
van ons arbeidsbestel. Informatie- en communicatietechnologie (ICT), individualisering
en flexibilisering leiden tot andere wensen, behoeften en gedrag van werkgevers
en werknemers. Die ontwikkelingen in combinatie met de toenemende internationalisering
van het bedrijfsleven en de Europese integratie beïnvloeden de organisatie
van de arbeid en het personeelsbeleid binnen bedrijven en instellingen. Dit
geldt ook voor de arbeidsverhoudingen, op ondernemingsniveau, op sectoraal
en centraal niveau.Goed werkende arbeidsverhoudingen zijn een noodzakelijk fundament voor
belangrijke sociaal-economische doelstellingen van het kabinet. De overheid
heeft de taak om een zo effectief mogelijk stelsel van arbeidsverhoudingen
te bevorderen en te bewaken.Nieuwe ontwikkelingen stellen overheid en sociale partners voor de uitdaging
steeds weer te zoeken naar een goede balans tussen economische verandering
en sociale bescherming, tussen risico en zekerheid. ICT, flexibilisering en individualisering brengen zowel kansen als risico's
voor werknemers met zich mee. Kansen waar het gaat om meer maatwerk in arbeidsvoorwaarden
en -tijden en meer mogelijkheden voor persoonlijke ontplooiing en het combineren
van arbeid en zorg. Risico's waar het gaat om stijgende werkdruk en nieuwe
contractvormen met weinig zekerheid. Actief inspelen op de nieuwe ontwikkelingen
en bevorderen dat zoveel mogelijk mensen (hoog- en laagopgeleiden, jongeren
en ouderen, mannen en vrouwen) volwaardig kunnen deelnemen aan werk en andere
maatschappelijke activiteiten blijft een belangrijke, gezamenlijke opgave
voor de overheid, sociale partners en andere betrokkenen.3.2 Investeren in de agenda van de toekomstHet overlegmodel is voor alle partijen – overheid, werkgevers en
werknemers – een belangrijk middel om te werken aan de agenda van de
toekomst en daarin ook te investeren. Partijen erkennen het belang van voortdurende
herijking van het model aan veranderende omstandigheden, en van het doorvoeren
van aanpassingen waar dit nodig en mogelijk is.De overheid heeft de afgelopen jaren zorgvuldig gezocht naar een goede
balans tussen wetgeving en zelfregulering door sociale partners. Dit is inherent
aan ons overlegmodel en leidt in de praktijk tot verschillende mixen van regelgeving
en zelfregulering, waarbij regelgeving van de overheid de (verdere) zelfregulering
zo veel mogelijk ondersteunt.Op het terrein van de arbeidsverhoudingen kent de overheid verschillende
gradaties van wetgeving: dwingend recht, driekwart-dwingend recht en semi-dwingend
recht. Deze vormen hebben de noodzakelijke bescherming van werknemers gemeen,
maar laten (in de genoemde volgorde) aan sociale partners en/of aan de individuele
werkgever en werknemer minder of meer ruimte om die bescherming zelf in te
vullen en daarbij van de wettelijke norm af te wijken. Dwingende regels schrijven
een minimumniveau aan bescherming voor en kunnen een basis zijn voor (verdere)
zelfregulering door sociale partners. Draagvlak is ook voor dwingende regelgeving
van belang. Als draagvlak aanwezig is, worden ook dwingende regels (h)erkend
als een stimulans voor (verdere) zelfregulering. Natuurlijk is
het uiteindelijk de verantwoordelijkheid van de overheid om het noodzakelijk
geachte minimumniveau in de bescherming en de ordening te bepalen.Een belangrijk aspect van de flexibilisering van de organisatie van de
arbeid en van het personeelsbeleid is de flexibilisering
van contractvormen in het arbeidsrecht.De arbeidsrecht elijke definities van cruciale begrippen als «werkgever»,
«gezagsverhouding» en «werknemer» staan onder druk
door de ontwikkelingen binnen bedrijven en op de arbeidsmarkt. Het bestaande
gesloten systeem van rechtsfiguren (arbeidsovereenkomst, overeenkomst van
opdracht en aanneming van werk) houdt onvoldoende rekening met de diverse
vormen van self-employment die zich in de samenleving
ontwikkelen.1 De mogelijkheid én wenselijkheid
om de steeds veelvormiger realiteit arbeidsrecht elijk te vangen, staat ter
discussie. Bestaande wetgeving moet kritisch worden beoordeeld op mogelijke
lacunes of belemmeringen ten aanzien van die nieuwe vormen. Ook in Europees
verband staat deze problematiek op de agenda.2
Ook de ICT -ontwikkeling heeft gevolgen voor het
arbeidsbestel. Nieuwe werkzaamheden ontstaan, zoals het ontwikkelen en onderhouden
van web-sites en telewerk. De scheiding tussen sectoren kan aan betekenis
verliezen door het ontstaan van meer algemene functies. Nieuwe communicatiemogelijkheden
bieden betere mogelijkheden voor levering en afstemming van producten op de
wensen van de individuele klant («massa-individualisering»). Dit
vergroot de behoefte aan dienstverlening voor en na de verkoop via call-centers
en help-desks. Productieve arbeid raakt minder gebonden aan bepaalde plaatsen
en tijden. Ook wordt de scheiding tussen privé en betaalde activiteiten
minder scherp. Dit biedt kansen voor minder mobiele werknemers (ouderen, fysiek
gehandicapten, mensen met zorgtaken) en schept ruimere mogelijkheden voor
zelfstandig ondernemerschap. Reistijden zijn vooral een belasting voor mensen
met kleinere deeltijdbanen; daardoor kan thuiswerk een impuls geven aan deeltijdwerk.
Dit kan tot gevolg hebben dat de fysieke werkplek als aanknopingspunt voor
beleid aan betekenis verliest, en dat vorm en structuur van de CAO een andere
invulling en betekenis zullen krijgen. Zo'n ontwikkeling zal ook gevolgen
hebben voor de positie van sociale partners en voor hun mogelijkheden om invloed
uit te oefenen op arbeidsomstandigheden, -tijden en -verhoudingen.Decentralisering is sinds1982 in het algemeen
een dominante trend in de arbeidsverhoudingen. De kleinere rol van de overheid
heeft geleid tot een versterking van de positie van de centrale organisaties
van werkgevers en werknemers.De overheid is in de loop der jaren zowel in het arbeidsrecht, het arbeidsvoorwaardenbeleid
als het medezeggenschap sbeleid meer ruimte gaan geven aan sociale partners
om op bedrijfstaken/of ondernemingsniveau zaken zelf te regelen of nader in
te vullen. Sociale partners kunnen een grote rol spelen bij de totstandkoming
van regelgeving, zoals bij de Wet flexibiliteit en zekerheid (1999). Daarnaast krijgen CAO-partijen, de individuele werkgever
en/of de ondernemingsraad een grotere rol bij de nadere invulling van regelgeving,
zoals bij de Arbeidstijdenwet (1996), de Wet op de ondernemingsraden (1998), de Arbeidsomstandighedenwet (1999)
en het Wetsvoorstel arbeid en zorg (2000).Er is ook sprake van decentralisering binnen de geledingen van de sociale
partners, van centraal naar sectoraal en ondernemingsniveau. Tussen het sectorale
en het ondernemingsniveau zien we een complex samenstel van processen
van decentralisatie en concentratie, afhankelijk van de specifieke sector
en van het deelterrein (primaire, secundaire, tertiaire arbeidsvoorwaarden).Het ondernemingsniveau wordt steeds belangrijker. In bedrijfstak-CAO 's
komen meer raambepalingen die ruimte laten voor nadere invulling op ondernemingsniveau,
waarbij de ondernemingsraad een belangrijke rol kan spelen. Toch staat het
primaat van de CAO als instrument in de arbeidsverhoudingen niet ter discussie,
zo blijkt ook uit de verantwoordelijkheids- en bevoegdheidsverdeling tussen
CAO-partijen en ondernemingsraad die de wetgever de laatste jaren heeft bevestigd.
Bovendien werken, anders dan bij CAO-afspraken het geval is, afspraken tussen
ondernemingsraad en individuele werkgever niet automatisch door in de individuele
arbeidsovereenkomst.Wat de rol van de ondernemingsraad betreft, is de belasting een aandachtspunt.
Recent onderzoek1 laat zien dat veel ondernemingsraden
zich bevinden in een «spagaat» tussen overbelasting (door fusies,
reorganisaties en een flinke toename van het aantal wettelijke taken in de
afgelopen jaren) en onderbenutting van hun huidige wettelijke bevoegdheden.
Het blijkt verder dat bij die overvolle agenda veel ondernemingsraden geen
voorrang geven aan thema's als arbeid en zorg, positie van allochtonen en
vrouwen in het bedrijf. Daarom vindt het kabinet een verdere belasting van
de ondernemingsraad met nieuwe wettelijke taken vooralsnog niet gewenst. De
evaluatie van de Wet op de ondernemingsraden die
in 2002 zal worden afgerond, zal een breder inzicht bieden in de positie en
het functioneren van de ondernemingsraden.Algemene conclusie anno 2000 is dat het streven naar maatwerk in de arbeidsvoorwaardenvorming
de behoefte van sociale partners aan coördinatie op een niveau dat de
afzonderlijke onderneming overstijgt, niet wegneemt. Dit gegeven relativeert
de gevolgen van de decentralisering in de arbeidsvoorwaardenvorming.2De afstemming op het centrale niveau heeft steeds meer een agenda-bepalend
karakter gekregen: wat zijn de vraagstukken voor de komende periode, welke
doelstellingen kunnen er worden geformuleerd en welk beleid is nodig om die
doelstellingen te bereiken. Deze functie van het tripartiete overleg moet
worden versterkt, waarbij een kritische selectie van thema's de effectiviteit
kan vergroten.Naast de kwaliteit van de economische structuur zal de kwaliteit van de
arbeid naar het oordeel van het kabinet de agenda van dit overleg de komende
jaren moeten domineren. Investeren in de kwaliteit van zowel het arbeidsaanbod,
als van de arbeidsrelatie en van de arbeidsplaats is noodzakelijk. Dit betekent
dat er meer geïnvesteerd moet worden in scholing, in een goed personeelsbeleid
en in goede arbeidsomstandigheden, waardoor meer mensen aan het werk kunnen
worden geholpen en met het ouder worden ook langer aan het werk kunnen blijven.Het kabinet acht verder flexibilisering en maatwerk van arbeidsvoorwaarden
van groot belang. Met meer maatwerk in arbeidspatronen, arbeidsduur en werktijden
kunnen belangen van werkgevers (zoals ten aanzien van de bedrijfstijd) en
van werknemers (combinatie van werk en privé) beter op elkaar worden
afgestemd. CAO-partijen moeten inspelen op de arbeidsmarktknelpunten, maar
ook zoeken naar meer flexibele beloningsvormen die passen in een veranderende
economie en bijdragen aan het binnen verantwoorde grenzen houden van de loonkosten. Het kabinet ondersteunt door regelgeving en andere voorzieningen het maken
van (maatwerk) afspraken over arbeidstijden, (aanpassing van) arbeidsduur,
verlofsparen, scholing en kinderopvang. Het is vervolgens aan CAO-partijen
en aan individuele ondernemingen hier concreet inhoud aan te geven. De economische
omstandigheden en de situatie op de arbeidsmarkt bieden werkgevers en vakbeweging
voldoende ruimte om voortvarend in te spelen op de behoefte aan secundaire
arbeidsvoorwaarden als scholing, kinderopvang en verlofvormen.1De internationale contextMet de Economische en Monetaire Unie (EMU) gaat de Europese integratie
een belangrijke nieuwe fase in. Ook op sociaal terrein staat Europa voor de
uitdaging van een vernieuwingsslag. Daarbij vullen publieke sturing en marktwerking
elkaar aan. De snelle internationalisering van het bedrijfsleven zal de komende
jaren bijdragen aan « Europeanisering » van belangrijke aspecten
van de arbeidsverhoudingen, waaronder ook de loonvorming.2 Belangrijk onderdeel daarvan is het ontwikkelen van nieuwe vormen
van samenwerking met en tussen sociale partners, zowel in de lidstaten als
op Europees niveau.Hoogte en ontwikkeling van de loonkosten worden een belangrijker thema
op de Europese agenda. Binnen ongeveer de helft van de Europese vakbondsfederaties
vinden inmiddels besprekingen plaats over (sectorale) coördinatie van
het arbeidsvoorwaardenbeleid. Ook aan sectoroverstijgende internationale afstemming
wordt gewerkt. De recente aanzetten tot Europese afstemming in het arbeidsvoorwaardenbeleid
zijn er vooral op gericht om gezamenlijke criteria voor de bepaling van de
beschikbare onderhandelingsruimte te formuleren, die vervolgens nationaal
of regionaal kunnen worden ingevuld. Dat verkleint het risico dat die looncoördinatie
leidt tot starre afspraken die flexibele loonaanpassing op regionale of nationale
arbeidsmarkten onmogelijk maken.3De rol van sociale partners in de Europese beleidscoördinatie moet
worden uitgebreid, aldus de Sociaal-Economische Raad (SER) in zijn recente
advies hierover. In zijn reactie hierop4 constateert
het kabinet dat sociale partners in ons land al actief zijn betrokken bij
het Europese werkgelegenheidsbeleid. Daarnaast zullen werkgevers en vakbeweging
de komende jaren ook hun visie kunnen geven op onderdelen van de globale richtsnoeren
voor economisch beleid die voor hen van belang zijn. Het kabinet stemt in
met de door de SER gewenste«vitale adviesfunctie» van het Economisch
en Sociaal Comité (ESC). Daartoe is, zo stelt het kabinet met de SER
vast, verbetering van de effectiviteit en doelmatigheid van dit instituut
echter absoluut noodzakelijk.Tenslotte is er groeiende aandacht voor de internationale aspecten van
maatschappelijk verantwoord ondernemen. Het bevorderen van de naleving door
internationaal opererende ondernemingen van de fundamentele arbeidsnormen
van de International Labour Organisation (ILO) op terreinen als kinderen gedwongen
arbeid, vakbondsrechten en discriminatie, is van groot belang. Een onderzoek
naar de vraag welke rol sociale keurmerken en gedragscodes daarbij kunnen
spelen is voorjaar 2000 aan de Kamer aangeboden.5
Bovendien heeft het kabinet in mei 2000 het voorstel tot goedkeuring van het
nieuwe ILO -Verdrag 182 tegen kinderarbeid naar het parlement gezonden.6 Op 26 en 27 juni 2000 heeft de OESO -ministerraad de
herziene Richtlijnen voor multinationale ondernemingen vastgesteld.
De SER bereidt momenteel een advies voor over «maatschappelijk verantwoord
ondernemen».3.3 ArbeidsvoorwaardenvormingRecente ontwikkelingen lijken het beeld te bevestigen van een voortgaande
trend van decentralisatie en differentiatie. De grootste CAO in de zorgsector,
de CAO-Ziekenhuiswezen, is uiteengevallen. In 1999 is de CAO voor het bankwezen
voor het laatst afgesloten voor alle banken; vanaf 2000 bestaan naast
de overgebleven sector-CAO voor de kleinere banken vijf grote concern-CAO's
(ABN-AMRO, Rabo, ING, Fortis, SNS/Reaal).Toch zou het voorbarig zijn te concluderen dat het nu wel gedaan is met
de bedrijfstak-CAO. De banken-CAO is in zekere zin uitzonderlijk, vanwege
de concentratie van werkgelegenheid in enkele grote concerns. In andere bedrijfstakken
hebben concerns met een dergelijke omvang al geruime tijd een eigen ondernemings-CAO,
terwijl er tevens een bedrijfstak-CAO bestaat (zoals Philips en Hoogovens).
Meer in het algemeen blijkt in de afgelopen 25 jaar weliswaar het aantal ondernemings-CAO
's toe te nemen, maar de relatieve reikwijdte ervan blijft stabiel en is bovendien
veel geringer dan de reikwijdte van de bedrijfstak-CAO 's (zie tabel 3.1).
Deze stabiliteit verhult enigszins de onderliggende dynamiek. Met name het
veld van ondernemings-CAO 's is onderhevig aan veranderingen door toedoen
van nieuwe vestigingen, reorganisaties, fusies, overnames, verplaatsingen
naar het buitenland of faillissementen.Tabel 3.1 0ntwikkeling aantallen CAO's en werknemers,
1985–2000 jaaraantal
Bedrijfstak-CAO'saantal werknemers x 1 000aantal Ondernemings CAO's aantal werknemers x 1 000totaal
aantal CAO'stotaal aantal werknemers
x 1 0001975184(29%)2 011(85%)4503446342 3551980185(25%)2 350(85%)5434127282 7621985192(23%)2 353(85%)6274218192 7721990199(22%)2 742(82%)7046039033 3452000185 (19%)4 910(86%)7677859525 695Bronnen: cijfers 1975–1990: Arbeidsinspectie, «DCA-bevindingen
1993»; cijfers 2000: Arbeidsinspectie, «Voorjaarsrapportage CAO-afspraken
2000» (peildatum mei 2000)1Bij de cijfers van 2000 is de overheid meegeteld.Een opmerkelijke ontwikkeling is de CAO-vorming in de ICT -sector. Tot
enkele jaren geleden werden in de ICT -sector arbeidsvoorwaarden voornamelijk
individueel overeengekomen. Steeds meer ICT -ondernemingen kiezen echter voor
een meer centrale manier van arbeidsvoorwaardenvorming in de vorm van een
eigen ondernemings-CAO. Opvallend daarbij is de nauwe betrokkenheid van de
ondernemingsraad. In een aantal CAO's kiest men voor individuele keuzemogelijkheden
met betrekking tot de samenstelling van het arbeidsvoorwaardenpakket. BOX VOORBEELDEN VAN ICT -CAO'sOrigin NederlandVanaf 1998 kent Origin (7 000 werknemers) een ondernemings-CAO.
Over de CAO is onderhandeld met de vakbonden (FNV Bondgenoten, CNV Bedrijvenbond,
De Unie VHP) samen met de ondernemingsraad.Werknemers kunnen volgens de CAO gedeeltelijk zelf hun arbeidsvoorwaardenpakket
samenstellen. Dit geldt ook voor de pensioenregeling. De CAO is gedurende
de looptijd verder uitgewerkt in samenwerking met de vakbonden en de ondernemingsraad.
Dit heeft geresulteerd in een aantal aanvullende regelingen met betrekking
tot o.a. lease-auto's, kinderopvang, deeltijd werken, telewerken, een beoordelingssysteem,
demotie, ouderschapsverlof.GetronicsDe nieuwe CAO van Getronics (9 000 werknemers) met een looptijd van
1 januari 2000 tot 1 januari 2002 heeft een raamkarakter gekregen. In de CAO
is vastgelegd welke onderwerpen tot de raam-CAO behoren en welke onderwerpen
in de afzonderlijke ondernemingen door ondernemingsraden verder worden behandeld.
De CAO kent verder een beperkt individueel keuzemodel arbeidsvoorwaarden.In de CAO is sinds dit jaar de voormalige CAO Getronics verenigd met de
Raet-CAO. Tevens geldt de CAO voor werknemers van Wang Global, die hiervoor
onder de bedrijfstak-CAO van de ICT (CAO voor de Informatie-, Communicatie-
en Kantoormachinehandel; 45 000 werknemers) vielen.Ook zien we de laatste jaren steeds weer nieuwe bedrijfstak-CAO 's ontstaan.
Deels door opsplitsingen (zoals in de zorgsector), of door afsplitsingen (tankstations
afgesplitst van CAO Metaal en Techniek; CAO Horecagilde afgesplitst van horeca-CAO).
Maar ook ontstaan er geheel nieuwe zelfstandige CAO's in branches waar voorheen
geen CAO gold. Voorbeelden hiervan zijn de CAO voor crematoria, de CAO voor
de uitvaartzorg en de CAO voor profvoetballers.In kwantitieve zin is een gestaag voortschrijdend proces van decentralisatie
niet waarneembaar. Als we onder «decentralisatie» verstaan dat
beslissingsbevoegdheden naar een lager niveau worden verplaatst, dan zijn
er naast de voorbeelden van decentralisatie tevens bewegingen van centralisatie
zichtbaar, bijvoorbeeld daar waar nieuwe ondernemings- of bedrijfstak-CAO
's ontstaan.Wat betreft de kwalitatieve ontwikkeling van de CAO kan evenmin worden
gesteld dat de trend van decentralisatie definitief heeft doorgezet. Alhoewel
er meer raambepalingen in CAO's voorkomen en er een enkele raam-CAO (energie-
en nutsbedrijven), mantel-CAO (grafi-media), of CAO à la carte (Achmea)
bestaat, is daarmee nog geen automatische decentralisatie van beslissingsbevoegdheden
opgetreden.1 Wel kunnen arbeidsvoorwaarden steeds
meer op lagere niveaus worden in- of aangevuld. Dit gebeurt in de regel echter
niet zonder dat er op het centrale niveau (dit kan het bedrijfstak of het
concern/ondernemingsniveau zijn) duidelijke voorwaarden en kaders zijn vastgesteld
en vastgelegd.2 Deze condities kunnen juist nodig
zijn om de voordelen van maatwerk, differentiatie en individualisering mogelijk
te maken, terwijl tegelijkertijd de voordelen van collectieve regelingen kunnen
blijven bestaan.Een goede afstemming tussen centrale en decentrale arbeidsvoorwaardenvorming
bepaalt de mate van succes van coördinatie van arbeidsvoorwaardenbeleid,
gericht op realisering van sociaal-economische doelen. Een voorbeeld
hiervan is de wijze waarop in Nederland het loonbeleid wordt ingevuld door
de vakbeweging.Onder druk van de aangesloten vakbonden verhoogde de vakcentrale FNV in
het najaar van 1999 de looneis voor het CAO-jaar 2000 van 3,75 naar 4 procent.
De vakcentrale FNV beargumenteerde de koerswijziging onder verwijzing naar
de onverwacht aanhoudende economische groei, de krapte op de arbeidsmarkt
en de discussie omtrent de optieregelingen voor het topmanagement.1 Zoals tabel 3.2 laat zien vertoont de gemiddelde jaarlijkse
contractloonmutatie sinds 1998 geen aanzienlijke stijging.Tabel 3.2 Ontwikkeling gemiddelde contractloonmutatie jaarcontractloon mutatie jaarbasis contractloonmutatie
niveaubasis19941,5%0,8% 19951,2%1,3%19961,6%1,8% 19971,8%2,0%19982,8%3,1% 19992,8%2,9% 2000 (juli)3,2%3,4%Bron: ministerie van S ZW / Arbeidsinspectie, Den Haag, 2000Het loonbeleid van de vakbeweging, sinds 1994 vormgegeven via het gecoördineerd
vaststellen van een maximale looneis, heeft een belangrijke invloed op de
loonontwikkeling. Daarnaast biedt het onderhandelingsproces met werkgevers
ook mogelijkheden de lonen verantwoord te laten stijgen. Bij wijze van compromis
kunnen loonstijgingen gefaseerd en gespreid worden toegekend, gebruik makend
van een eveneens variabele looptijd van de CAO. Bovendien staan uiteraard
ook andere onderwerpen dan contractloonstijging op de agenda en vindt tussen
die thema's uitruil plaats tussen werkgevers en werknemers.Een mogelijk nadelig effect van loonstijgingen in fasen is dat relatief
grote overloopeffecten kunnen ontstaan voor het volgende jaar. De looptijd
van de CAO, de ingangsdatum van de CAO en de ingangsdata van de loonstijgingen
(per CAO) zijn onderdeel van het onderhandelingsproces. Een nadere analyse
(zie bijlage 6) laat zien dat de patronen van looptijden en ingangsdata redelijk
stabiel zijn; er is geen trend van loonstijgingen die steeds later ingaan
ten opzichte van het begin van het kalenderjaar of ten opzichte van de ingangsdatum
van de CAO's.Toch is behoedzaamheid op zijn plaats. De contract loonontwikkeling is
slechts één van de factoren die van invloed zijn op de ontwikkeling
van de totale loonkosten. Hoofdstuk 2 besteedt aandacht aan die loonkosten
ontwikkeling en aan de invloed ervan op de Nederlandse concurrentiepositie.Meer dan 15 jaar hebben werkgevers en werknemers zich ingespannen om een
verantwoorde loonkosten ontwikkeling mogelijk te maken. Het kabinet vindt
bewuste voortzetting van dat beleid door sociale partners in de komende jaren
dringend gewenst, juist nu zich op de arbeidsmarkt groeiende tekorten aftekenen.
Essentieel daarbij is dat sociale partners optimaal gebruik maken van flexibilisering
van en maatwerk in arbeidsvoorwaarden. Dit sluit goed aan bij recente maatschappelijke
ontwikkelingen en past ook binnen de lijnen van Een nieuwe
koers (1993) en Agenda 2002 (1997) van
de Stichting van de Arbeid. Ook flexibele beloningsvormen bieden mogelijkheden voor een voortgezette
verantwoorde loonontwikkeling. Kenmerkend voor flexibele beloningsvormen is
de mogelijkheid van aanpassing aan veranderende omstandigheden en/of de mogelijkheid
van differentiatie tussen (groepen van) werknemers. Flexibele beloning kan
op diverse niveaus worden toegekend: voor alle werknemers in een bedrijfstak
(bijvoorbeeld eenmalige uitkeringen), voor de werknemers van een onderneming
(winstdeling), of voor bepaalde groepen werknemers respectievelijk individuele
werknemers (prestatiebeloning). De CAO kan daarbij een geschikt instrument
zijn, ook voor vormen van individuele prestatiebeloning. In CAO's kunnen namelijk
voorwaarden zijn opgenomen die de objectiviteit en de rechtvaardigheid van
beoordelingssystemen voor prestatiebeloning bevorderen. Eenmalige uitkeringen
voor alle werknemers in een bedrijfstak of onderneming komen geregeld voor
in CAO's. Afspraken over winstdelingsregelingen en prestatiebeloning komen
weliswaar vaker voor op de onderhandelingsagenda's, maar lijken vooralsnog
schoorvoetend in CAO's terecht te komen.1 Opvallend
is dat met name de toepassing van winstdelingsregelingen in Nederland (ver)
achterblijft bij andere landen, zoals de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk
en Frankrijk. Ook gelden winstdelingsregelingen in een aantal andere Europese
landen in tegenstelling tot Nederland vaak voor het gehele personeel. Het
kabinet zal nagaan op welke wijze de overheid de ontwikkeling naar meer flexibele
beloningsvormen verder kan ondersteunen.In de arbeidsvoorwaardenvorming coördineren sociale partners niet
slechts op het loonbeleid. In de Stichting van de Arbeid proberen zij ook
op andere onderwerpen tot gezamenlijke aanbevelingen voor de CAO-onderhandelaars
te komen. Zo vormt «Agenda 2002» nog steeds een kader voor de
agenda's van de CAO-onderhandelingen. Uit een analyse2 blijkt dat er in grote mate een sturende werking uitgaat van de centrale
aanbevelingen van de Stichting van de Arbeid. Op sectoraal en ondernemingsniveau
zijn vervolgens de decentraal bepaalde prioriteiten en belangen doorslaggevend
in het onderhandelingsproces over de CAO en voor de uitkomsten die in CAO's
worden vastgelegd. Dit zorgt weer voor een gedifferentieerd patroon van arbeidsvoorwaarden
in de verschillende sectoren en ondernemingen, onder invloed van centraal
geformuleerde beleidsthema's en -kaders.3.4 Werk en privéDeze grafiek geeft een beeld over de opvatting van Nederlanders over de
vraag of het combineren van arbeid en zorg de komende vijfentwintig jaar makkelijker
dan wel moeilijker zal worden.Een belangrijke doelstelling van het beleid om vrouwen en mannen beter
in staat te stellen arbeid en zorg te combineren, is het vergroten van de
arbeidsdeelname van vrouwen en het bevorderen van de deelname van mannen aan
zorg.Voorwaarde voor het kunnen combineren van arbeid en zorg is de beschikbaarheid
van voorzieningen als deeltijdarbeid, verlofvormen en kinderopvang. Het kabinet
stimuleert dat CAO-partijen daarover afspraken maken. Daarnaast stimuleert
het kabinet met een bedrag van 60 miljoen gulden experimenten op het gebied
van dagindeling om het combineren van arbeid- en zorgtaken eenvoudiger te
maken. Het gaat bijvoorbeeld om het bevorderen van werktijden op maat, verruiming
van openingstijden van scholen en het beter afstemmen van arbeidstijden op
de openingstijden van scholen, kinderopvang, publieke dienstverlening en vrijetijdsvoorzieningen.
In hoofdstuk 7.2 wordt nader ingegaan op een aantal aspecten van de rol van
CAO-afspraken, alsook op de experimenten dagindeling. Tabel 3.3 laat de ontwikkelingen
van arbeid en zorg voorzieningen in CAO's vanaf 1990 zien.1Tabel 3.3 Ontwikkeling arbeid en zorg bepalingen in CAO's,
vanaf 1990 Aard bepaling1990199619971998bovenwettelijke afspraken
zwangerschaps- en bevallingsverlof8%7%6%5%kraamverlof95%94%91%91% adoptieverlof 21%42%42%40% ouderschapsverlof 27%53%52%50% calamiteitenverlof   37%23% zorgverlof   14%20% verlofsparen   17%28% concrete afspraken
kinderopvang 21%44% 55%Bron: Arbeidsinspectie, Arbeid en zorg in CAO's 1998, april 2000. Behalve bij zwangerschaps- en bevallingsverlof betreffen
de genoemde percentages alle CAO-afspraken, zowel wettelijke als bovenwettelijke.
De daling van de percentages bij adoptie- en ouderschapsverlof wordt door
onderzoekstechnische factoren veroorzaakt. Bovenwettelijke afspraken over
ouderschapsverlof komen voor in 30 procent van de CAO's.Slechts 5 procent van de CAO's biedt de mogelijkheid tot langdurig zorgverlof
(van meer dan een maand). Bij verlofsparen is slechts in 6 procent van de
CAO's aangegeven dat zorg- of ouderschapsverlof spaardoel kan zijn. Regelingen
over betaling tijdens verlof komen weinig voor. Zo staat in slechts 10 procent
van de CAO's een afspraak over betaald zorgverlof en in 5 procent over betaald
ouderschapsverlof. Bij de percentages calamiteitenverlof en zorgverlof is
deels sprake van een verschuiving: een aantal bepalingen over calamiteitenverlof
is algemener geformuleerd en dekt nu ook (kortdurend) zorgverlof.Na een aanvankelijke groei in het begin van de jaren negentig is er in
de laatste jaren sprake van een stabilisatie in het percentage CAO's met een
verlofbepaling. Anno 1998 gelden verlofregelingen (met uitzondering van het
kraamverlof) in (veel) minder dan de helft van de CAO's. Deze CAO's zijn van
toepassing op circa 20 tot 40 procent van de werknemers. Wat betreft het percentage
CAO's met afspraken over kinderopvang is nog steeds sprake van een voortgaande
groei. Het ontbreken van CAO-afspraken betekent niet dat er onder werknemers
geen behoefte aan dergelijke regelingen bestaat. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld
dat een kwart van alle werknemers met jonge kinderen graag een
kinderopvang regeling zou hebben, maar werkt bij een bedrijf waar zo'n voorziening
(nog) niet bestaat.1Uitkomst evaluatie-onderzoeken wettelijke regelingenVoorjaar 2000 kwamen twee onderzoeksrapporten beschikbaar: de evaluatie
van de Wet op het ouderschapsverlof2 en de evaluatie van de Wet financiering
loopbaanonderbreking3.Van het recht om (onbetaald) ouderschapsverlof op te nemen heeft, vanaf
het moment dat de wettelijke regeling van kracht werd, ongeveer 20 procent
van de rechthebbende ouders gebruik gemaakt. Moeders maken ruim tweemaal zoveel
gebruik van hun recht als vaders. Bij het gebruik door vaders blijkt (gedeeltelijke)
loondoorbetaling tijdens het verlof een cruciale factor: 44 procent neemt
verlof als het betaald is, 7 procent als het onbetaald is.Uit de evaluatie van de Wet financiering loopbaanonderbreking blijkt dat de wet nog niet erg bekend is bij werknemers. Slechts
10 tot 20 procent weet van het bestaan ervan. Dit gegeven lijkt een belangrijke
achtergrond van het tot nu toe zeer beperkte gebruik van de wet. Een andere
belemmering voor het gebruik is de eis dat de verlofganger wordt vervangen:
werkgevers voorzien problemen als zij bij een krappe arbeidsmarkt een tijdelijke
vervanger moeten vinden, die ook nog behoort tot de specifieke groep van uitkeringsgerechtigden.
Als gevolg van één en ander werd in 1999 in totaal slechts aan
205 verlofgangers een financiële bijdrage verstrekt. Ongeveer de helft
van hen nam palliatief verlof (verlof om terminale zorg te verlenen).Om de werking van de bestaande regeling te verbeteren zal bekeken worden
of, en zo ja op welke punten, extra voorlichting kan worden gegeven aan werkgevers,
werknemers en uitvoeringsinstellingen (UVI's). De inzet van het kabinetIn de discussienota Op weg naar een nieuw evenwicht
tussen arbeid en zorg van maart 1999 is aangegeven op welke wijze
het kabinet tot meer en betere voorzieningen wil komen om de combinatie van
arbeid en zorg te vergemakkelijken. De reacties uit het veld en het overleg
met de Tweede Kamer hebben in september 1999 geleid tot een nader kabinetsstandpunt.4 Mede op basis daarvan zijn verdere stappen gezet in
het vormgeven van het arbeid en zorg beleid, dat uit vier pijlers bestaat:
het recht op aanpassing van de arbeidsduur, verlofvoorzieningen, kinderopvang
en dagindeling.Het recht op aanpassing (zowel verkorting als verlenging) van de arbeidsduur
is neergelegd in de Wet aanpassing arbeidsduur .5 Deze is per 1 juli 2000 in werking getreden en zal te
zijner tijd worden opgenomen in de Wet arbeid en zorg. Twee jaar na invoering
zal een voortgangsrapportage aan het parlement worden gezonden.Het Wetsvoorstel arbeid en zorg is, overeenkomstig
het voornemen in het Regeerakkoord, op 27 juni 2000 bij de Tweede Kamer ingediend.6 Daarin worden niet alleen bestaande verlofregelingen
gebundeld en op elkaar afgestemd, ook wordt invoering voorgesteld van diverse
nieuwe wettelijke voorzieningen. Daarbij gaat het onder meer om een recht
op kortdurend betaald zorgverlof (maximaal 10 dagen per jaar), een recht op
zwangerschaps- en bevallingsverlof, een recht op drie weken betaald adoptieverlof
voor elke adoptiefouder inclusief zelfstandigen (waarmee tevens
uitvoering wordt gegeven aan de motie van de leden van de Tweede Kamer Bussemaker
c.s.1 ), en een recht op tweedaags betaald kraamverlof.
Het ouderschapsverlof wordt geflexibiliseerd. De kosten van betaald adoptieverlof
bedragen 4 miljoen gulden. Voor werknemers komen deze kosten ten laste van
het Algemeen Werkloosheidsfonds, voor zelfstandigen ten laste van het Arbeidsongeschiktheidsfonds
zelfstandigen. Voor werknemers bij de overheid zullen de kosten van het zwangerschaps-
en bevallingsverlof en het adoptieverlof vooralsnog worden gefinancierd uit
het per 1 januari 2001 op te richten Uitvoeringsfonds voor de overheid. De
kosten van het kortdurend zorgverlof voor werkgevers, die verplicht worden
70 procent van het loon tijdens dit verlof door te betalen, zijn geraamd op
370 miljoen gulden. De overheid biedt werkgevers vanaf 1 januari 2001
compensatie voor de helft van dat bedrag via verlaging van de overhevelingstoeslag
(mede in reactie op de motie van de Kamerleden Schimmel c.s. en de motie Van
Gent).2Om het tot stand komen van betaald ouderschapsverlof te stimuleren zal
een fiscale stimuleringsregeling worden ontworpen met als uitgangspunt dat
werkgevers en werknemers hier in de eerste plaats verantwoordelijk voor zijn.De in het Regeerakkoord aangekondigde verkenning naar langerdurend betaald
zorgverlof (inclusief de analyse van kosten en baten van betaald ouderschapsverlof)
wordt verricht in samenwerking met het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP)
en het Centraal Plan Bureau (CPB). De resultaten van deze verkenning zullen
eind 2000 beschikbaar komen.Zoals vermeld in de memorie van toelichting bij hetWetsvoorstel arbeid en zorg wordt bij de uitwerking van elke nieuwe
verlofregeling nagegaan en meegewogen wat de budgettaire gevolgen voor de
overheid en wat de administratieve lasten voor het bedrijfsleven zijn. Hiermee
wordt tevens uitvoering gegeven aan de moties van het lid van de Tweede Kamer
Örgü c.s.3Op 2 december 1999 is in het kader van het Belastingplan 2000 ook het
voorstel voor een wettelijke regeling voor verlofsparen bij de Tweede Kamer
ingediend. De verwachting is dat de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel
voor het eind van dit jaar zal zijn afgerond, zodat de wet per 1 januari 2001
in werking kan treden. Het wetsvoorstel gaat uit van gelijke fiscale behandeling
van sparen in tijd en in geld en introduceert een fiscale faciliteit voor
het bevorderen van het sparen van verlof. Maximaal 10 procent van het bruto
loon kan jaarlijks worden gespaard. Over het gespaarde vindt pas belasting-
en premieheffing plaats op het moment dat verlof wordt genoten en een gespaard
bedrag tot uitbetaling komt. Voor zover het sparen in tijd betreft kunnen
werknemers daarnaast, ook als er geen verlofspaarovereenkomst is, maximaal
250 dagen sparen zonder dat daarover belasting- en premieheffing plaatsvindt.Daarnaast zijn bij de Eerste Kamer twee wetsvoorstellen in behandeling,
waarmee de vakantiewetgeving wordt aangepast. Het betreft hier een wetsvoorstel
dat in april 19994 door de Tweede Kamer is aangenomen
en een wijziging van dat wetsvoorstel5 (novelle)
die eind juni 2000 door de Tweede Kamer is aangenomen.In het wetsvoorstel wordt onder andere de termijn voor het verjaren van
vakantiedagen verlengd van twee naar vijf jaar. Hierdoor krijgen werkgevers
en werknemers meer mogelijkheden om afspraken op maat te maken over het gebruik
van vakantiedagen. Daarnaast krijgen werkgevers en werknemers meer vrijheid om aan bovenwettelijke
vakantiedagen een andere bestemming te geven (waardoor deze bijvoorbeeld kunnen
worden ingezet bij verlofsparen). Bovendien wordt voorgesteld ouders van meerlingen
recht op ouderschapsverlof te geven voor alle kinderen (nu is er slechts een
recht voor één kind).Een van de wijzigingen in de novelle, aangebracht naar aanleiding van
het advies van de Sociaal-Economische Raad, houdt in dat ziektedagen mogen
worden aangemerkt als vakantie.Inwerkingtreding van de voorgestelde wetten zal naar verwachting in het
laatste kwartaal van 2000 plaatsvinden.KinderopvangHet kabinet heeft onlangs (voorjaar 2000) een hoofdlijnennotitie voor
de Wet basisvoorziening kinderopvang (WBK) naar
de Tweede Kamer gestuurd.1 In deze notitie wordt
een nieuw financieringsstelsel voor de kinderopvang voorgesteld. Er wordt
gekozen voor een systeem van vraagfinanciering in plaats van aanbodfinanciering.
Het huidige onderscheid tussen subsidieplaatsen, bedrijfsplaatsen en particuliere
plaatsen vervalt. Het huidige systeem van gedeelde financiering van kinderopvang
door ouders, werkgevers en overheid blijft gehandhaafd. Uitgangspunt is een
evenwichtige verdeling van de financiering tussen deze drie partijen. Ouders
betalen een inkomensafhankelijke bijdrage; de overheid vult deze aan tot tweederde
van de totale kosten. Sluitstuk is een vaste bijdrage van werkgevers ter hoogte
van eenderde van de kosten. Ouders die geen werkgeversbijdrage krijgen, ontvangen
van de overheid een gedeeltelijke inkomensafhankelijke compensatie.In de notitie staat ook aangegeven hoe de controle op de kwaliteit van
de kinderopvang in de WBK zal worden geregeld. Gekozen wordt voor landelijke
kwaliteitsnormen die op lokaal niveau worden gecontroleerd. De WBK zal in
de loop van 2001 worden ingediend bij de Tweede Kamer en zal naar verwachting
in 2003 van kracht worden. In het voorjaarsoverleg van juni 2000 hebben werkgevers
en werknemers ingestemd met het kabinetsvoorstel. Overeengekomen is dat sociale
partners en overheid in 2002 gezamenlijk onderzoek zullen doen naar de stand
van zaken met betrekking tot CAO-afspraken over kinderopvang.3.5 Gelijke behandelingOp 30 november 1999 is het evaluatieonderzoek van de Algemene wet gelijke behandeling , aan de Tweede Kamer aangeboden.2 Uit het onderzoek komt naar voren dat het maatschappelijk
draagvlak voor gelijke-behandelingswetgeving groot is. Verschillen van opvatting
ontstaan als het gaat om specificatie van de algemene norm in een bepaalde
branche of situatie. De wet geniet grote bekendheid onder personeelsfunctionarissen,
maar blijkt bij anderen aanmerkelijk minder bekend te zijn. Ook de bekendheid
met de Commissie gelijke behandeling en haar oordelen is over het algemeen
gering.Onderdeel van de evaluatie is een onderzoek naar de mogelijkheden om,
in het licht van inhoud en systematiek van EU -regelgeving, te komen tot stroomlijning
en verduidelijking van de regels voor gelijke behandeling. De Commissie gelijke
behandeling heeft onlangs haar oordeel over de wet gegeven.3 Het kabinetsstandpunt met betrekking tot het evaluatieonderzoek en
het rapport van de Commissie zal in de tweede helft van het jaar 2000 verschijnen. BeloningsverschillenDe beloningsverschillen tussen mannen en vrouwen zijn nog steeds omvangrijk
en blijken slechts langzaam af te nemen. Uit het onderzoek van de Arbeidsinspectie
naar de positie van mannen en vrouwen in het bedrijfsleven blijkt dat vrouwen
gemiddeld 23 procent minder verdienen dan hun mannelijke collega's. Dit beloningsverschil
hangt samen met de verschillen in functie- en persoonskenmerken tussen mannen
en vrouwen. Na correctie daarvoor resteert een verschil van 7 procent. Dit
verschil kan mogelijk worden verklaard door seksediscriminatie, maar het kan
ook een gevolg zijn van andere factoren.Naast het beloningsverschil tussen mannen en vrouwen heeft de Arbeidsinspectie
het beloningsverschil tussen allochtone en autochtone werknemers onderzocht.
Uit dit onderzoek komt naar voren dat allochtone werknemers gemiddeld 22 procent
minder verdienen dan autochtone werknemers. Na correctie voor onder andere
geslacht, leeftijd, functieniveau en functiesoort bedraagt het beloningsverschil
3 procent.In het Plan van aanpak gelijke beloning,1
dat op 8 mei 2000 naar de Kamer is gezonden, kondigt het kabinet een aantal
maatregelen aan. Uitgangspunt is dat werkgevers en werknemers hun verantwoordelijkheid
voor gelijke beloning duidelijker invullen. Er wordt een kwaliteitstoets ontwikkeld
waarmee functiewaarderingssystemen op sekseneutraliteit kunnen worden doorgelicht.
Door periodiek onderzoek zullen de ontwikkelingen ten aanzien van beloningsverschillen
op de voet worden gevolgd.In het minderhedenbeleid wordt mede naar aanleiding van het SER -advies
over arbeidsmarktinstrumenten voor minderheden momenteel een nieuw plan van
aanpak opgesteld. Gelijke behandeling van allochtonen en het voorkomen van
discriminatie zullen daar ook deel van uitmaken. Het onderzoek naar de beloningsverschillen
tussen allochtonen en autochtonen zal worden verbreed.Nieuwe wetgeving tegen discriminatie op grond van leeftijd
en handicapHet Wetsvoorstel verbod op leeftijdsdiscriminatie bij
de arbeid is in november 19992 naar
de Tweede Kamer gezonden. Het wetsvoorstel heeft betrekking op het maken van
onderscheid naar leeftijd bij werving en selectie, aanstelling, arbeidsbemiddeling,
scholing en bevordering. Het wetsvoorstel zal worden afgestemd op de conceptrichtlijn
op grond van artikel 13 EG-Verdrag, waarover naar verwachting aan het einde
van dit jaar een akkoord wordt bereikt in de Sociale Raad.Verder is een wetsvoorstel voor gelijke behandeling van mensen met een
handicap of chronische ziekte in voorbereiding. Het gaat hierbij om een aanbouwwet,
waarbij wordt begonnen met de terreinen werving en selectie en aanstelling
bij de arbeid, het openbaar aanbod van goederen en diensten en het sluiten,
uitvoeren of beëindigen van overeenkomsten op het gebied van de sportbeoefening
en de inrichting en het beheer van openbare ruimtes in gebouwen in gebruik
bij de overheid. Het kabinet wil het wetsvoorstel in het voorjaar van 2001
voor advies aanbieden aan de Raad van State.3Internationale ontwikkelingenDe Europese Commissie heeft op 25 november 1999 een aantal voorstellen
gedaan voor de uitwerking van artikel 13 van het EG-verdrag. Het gaat om twee
richtlijnen. De eerste richtlijn bevat regels om in het werk
discriminatie op grond van ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging,
handicap, leeftijd en seksuele geaardheid tegen te gaan. Doel is het bevorderen
van gelijke behandeling van werknemers bij alle aspecten van de arbeid, zoals
sollicitatie, arbeidsvoorwaarden, beloning en ontslag. De tweede richtlijn
verplicht de lidstaten de naleving van het beginsel van gelijke behandeling
ongeacht ras of etnische afstamming ter hand te nemen. Deze richtlijn heeft
niet alleen betrekking op de werksituatie, maar ook op sociale zekerheid,
bijstand, onderwijs en het aanbieden van goederen en diensten (zoals bijvoorbeeld
verhuur van woonruimte). Deze richtlijn is op 19 juli 2000 in werking getreden.Voor Nederland betekenen deze richtlijnen een aantal wijzigingen ten opzichte
van de huidige wetgeving. Zo kent Nederland op dit moment nog geen omvattende
regelgeving voor gelijke behandeling met betrekking tot handicap en leeftijd.
Voor het tegengaan van discriminatie op andere gronden bestaan er wel regels.
Die zijn onder meer in de Algemene wet gelijke behandeling opgenomen.Ook bevatten beide richtlijnen een bepaling over het tegengaan van intimidatie
(«harassment») van een werknemer bijvoorbeeld omdat deze gehandicapt
of allochtoon is. Dit wordt ook als discriminatie beschouwd.Het Nederlandse bewijsrecht kent nog geen speciale regels voor de beoordeling
van gevallen van discriminatie. De EU -richtlijnen schrijven voor dat de bewijslast
verschuift naar de werkgever. Er ligt inmiddels bij de Tweede Kamer een wetsvoorstel
met dezelfde strekking voor het leveren van bewijs bij discriminatie op grond
van geslacht. De voorgestelde richtlijnen regelen dit echter ook voor discriminatie
op grond van ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, leeftijd,
handicap en seksuele geaardheid.Het kabinet heeft op 1 mei 2000 een notitie met zijn standpunt over de
Europese voorstellen naar de Tweede Kamer gezonden.1 Het kabinet stemt op hoofdlijnen met de voorstellen in. Snelle vaststelling
en uitvoering daarvan is belangrijk met het oog op de komende toetreding van
nieuwe lidstaten tot de Europese Unie.Slotconferentie ILO -projectIn maart 2000 is het ILO -project Tegengaan discriminatie
etnische minderheden in de arbeid afgerond met een slotconferentie.
In de deelnemende landen zijn onderzoeken verricht naar discriminatie van
etnische minderheden bij de toegang tot werk. Tevens is het aanbod van trainingen
voor multicultureel management en het bestaan van wetgeving voor gelijke behandeling
in verschillende landen geïnventariseerd. Naar aanleiding van de slotconferentie
is een notitie aan de Tweede Kamer gepland in de tweede helft van 2000.3.6 ArbeidstijdenDe invoering van de Arbeidstijdenwet (ATW)
op 1 januari 1996 betekende voor veel sectoren aanpassing aan en inspelen
op nieuwe regels voor arbeids- en rusttijden. Flexibeler arbeidstijdpatronen
werden mogelijk met inachtneming van de veiligheid, gezondheid en welzijn
van de werknemer. Bovendien moet deze flexibiliteit niet alleen uit het oogpunt
van de werkgever worden gezien, maar ook uit dat van de werknemer. De afgelopen
decennia is de behoefte onder werknemers toegenomen om betaald werk, zorg
en andere verantwoordelijkheden zoals vrijwilligerswerk, studie en huishoudelijke
werk beter op elkaar te kunnen afstemmen. De ATW heeft dan ook
mede als doel de combineerbaarheid van deze verschillende activiteiten te
vergroten. Verder beoogt de ATW werkgevers en werknemers gezamenlijk meer
verantwoordelijkheid te geven voor de invulling van arbeids- en rusttijden.Door de invoering van de ATW ontstonden in verschillende sectoren vanwege
de aard van het werk of het productieproces zodanige beperkingen dat een goede
bedrijfsvoering niet goed mogelijk was. Reeds in 1996 zijn voor een groot
aantal sectoren deze knelpunten geïnventariseerd en opgelost door middel
van aanpassing van het Arbeidstijdenbesluit. In sectoren waar zich nog reële
knelpunten voordoen wordt getracht deze op te heffen. Zo worden dit jaar onder
andere knelpunten opgelost voor operators in het bioscoopbedrijf en duikers
in de offshore industrie. Uitgangspunt daarbij is dat de aangepaste regeling
op zo veel mogelijk steun kan rekenen van zowel werknemers als werkgevers.
Naar aanleiding van de uitkomsten van een in 1999 aan de Tweede Kamer aangeboden
evaluatieonderzoek1 zal de zogenoemde consignatieregeling
in de ATW op enkele punten worden verruimd. De consignatieregeling houdt in
dat werknemers tijdens rustperiodes en pauzes beschikbaar moeten zijn om na
een oproep weer aan het werk te gaan. Over de aanpassing is uitvoerig gesproken
met werkgevers- en werknemersorganisaties. Daarbij bestond wel overeenstemming
over de noodzaak de regeling op een aantal onderdelen te versoepelen, maar
bleek overeenstemming onhaalbaar over de vraag hoe een aangepaste consignatieregeling
er uit zou moeten zien2.Normeringen voor arbeids- en rusttijden worden in belangrijke mate bepaald
door Europese richtlijnen op dit gebied. Op 3 april 2000 is er overeenstemming
bereikt tussen het Europees Parlement en de Raad van ministers over uitbreiding
van de Europese richtlijn voor arbeidstijden. Met deze aanpassing vallen voortaan
ook artsen in opleiding, werknemers in de offshore, werknemers bij het railvervoer
en de niet-mobiele werknemers in de andere vervoerssectoren onder de richtlijn.
Voor de mobiele werknemers in die andere vervoerssectoren, zoals het wegvervoer,
gelden voortaan ook enkele basisbepalingen zoals een gemiddeld 48-urige werkweek.
In de EU gaat het om totaal zo'n vijf miljoen werknemers. Voor de zeevaart
geldt een afzonderlijke richtlijn die tot stand is gekomen op initiatief van
sociale partners in het kader van de sociale dialoog. Inmiddels hebben ook
de sociale partners in de burgerluchtvaart een akkoord bereikt over de arbeidstijden
in de sector. In juli 2000 zijn de besprekingen begonnen over een voorstel
van de Commissie om het akkoord in de burgerluchtvaart om te zetten in een
richtlijn. Nog in het vooruitzicht staan aanvullende sectorale richtlijnen
voor het wegvervoer en de binnenvaart. De gevolgen voor de regelgeving in
Nederland zullen beperkt zijn, aangezien de meeste sectoren reeds onder de
werking van de ATW zijn gebracht. Wel zullen enkele aanpassingen in het Arbeidstijdenbesluit
Vervoer nodig zijn, afhankelijk van de inhoud van de aanvullende sectorale
richtlijnen.De Arbeidsinspectie ziet toe op de naleving van de ATW. Om de effectiviteit
van het toezicht en de handhaving te vergroten zal ook in de ATW, evenals
in de Arbowet , een systeem van bestuurlijke
boete worden ingevoerd. Een wetsvoorstel hiervoor zal nog dit jaar voor advies
aan de Raad van State worden aangeboden.Eind dit jaar zal een verslag over de effectiviteit en doelmatigheid van
de ATW aan het parlement worden aangeboden. Daarvoor wordt momenteel een extern
evaluatieonderzoek verricht. Hierin wordt uitgebreid aandacht besteed
aan de werking van het overlegmodel dat in de wet is opgenomen. De wet biedt
immers de mogelijkheid om bij collectief overleg en binnen de normen die wet
stelt een regeling voor werk- en rusttijden af te spreken die zo goed mogelijk
is afgestemd op de omstandigheden in de sector of het bedrijf.Ook de doelstelling van de wet om de combinatie van arbeid, zorgtaken
en andere verantwoordelijkheden te vergroten, zal in deze evaluatie aan de
orde komen. BOX ASSISTENT-GENEESKUNDIGENDe werk- en rusttijden van assistent-geneeskundigen in opleiding vormen
nog steeds een groot probleem. Meer dan de helft van de ziekenhuizen en maatschappen
houdt zich niet aan de Arbeidstijdenwet en het
Arbeidstijdenbesluit: veel assistent-geneeskundigen werken aanzienlijk langer
dan de wettelijk toegestane 48 uur per week.Tussen 1998 en mei 2000 zijn door de Arbeidsinspectie onderzoeken uitgevoerd
naar de werk- en rusttijden van assistent-geneeskundigen in 123 ziekenhuizen
en 157 maatschappen. Bij eerdere inspecties in 1995 was al naar voren gekomen
dat deze relatief kleine beroepsgroep (2200 personen) veel te lange diensten
draaide.De basis voor toezicht op naleving van de werk- en rusttijden van assistent-geneeskundigen
vormt een deugdelijke registratie. Bij de start van het inspectieproject bleek
bij nagenoeg alle ziekenhuizen en maatschappen dat er geen of onvoldoende
registratie van werk- en rusttijden beschikbaar was. Verdere inspecties toonden
aan dat de assistent-geneeskundigen vaak nog veel te lange diensten moesten
draaien en onvoldoende rust namen.De meest ernstige tekortkomingen wat betreft dag- en nachtdiensten deden
zich voor bij de afdelingen Chirurgie en Interne Geneeskunde. Zo bleken assistent-geneeskundigen
bij de verloskunde in ziekenhuizen vaak structureel over te werken door aan
een avonddienst een normale dagdienst te koppelen. De ziekenhuizen en maatschappen
hebben de nodige maatregelen moeten nemen. In totaal zijn er 37 processen-verbaal
opgemaakt. Dit aantal zal nog toenemen omdat een deel van de onderzoeken nog
niet is afgerond.Inmiddels voldoet zo'n 45 procent van de geïnspecteerde ziekenhuizen
en maatschappen aan de arbeidstijden wetgeving. Dit is onder meer bereikt
door organisatorische maatregelen en/of een verhoging van de budgetten waardoor
meer assistent-geneeskundigen konden worden aangetrokken en roosters passend
konden worden gemaakt. Dit heeft een gunstig effect op de vermindering van
werkdruk in deze beroepsgroep. Gezien het nog steeds grote aantal gesignaleerde
tekortkomingen zal de Arbeidsinspectie ook in de komende jaren haar handhavingsactiviteiten
voortzetten.De mogelijkheden voor werkgevers en werknemers om afspraken te maken over
afwijkende werktijden zijn met de invoering van de ATW vergroot. De wet erkent
wel de bijzondere positie van de zondag. Het uitgangspunt is dat op zondag
niet wordt gewerkt. Uit de cijfers van de Enquête Beroepsbevolking van
het CBS 1 blijkt dat het percentage werknemers
dat op zondag werkt in de afgelopen jaren niet is toegenomen. Een onderzoek
van het SCP geeft aan dat de Arbeidstijdenwet en ook de Winkeltijdenwet niet
tot een sterke stijging van onregelmatige werktijden hebben geleid. Het Kamerlid
Bakker heeft op 11 april 2000 een initiatiefwetsvoorstel aanhangig gemaakt
met als doel de rechtsbescherming van werknemers die een gewetensbezwaar hebben
tegen het werken op zondag te versterken.2 De
Kamerleden Bussemaker en Van Dijke hebben op 4 juli 2000 een initiatiefwetsvoorstel
aanhangig gemaakt om de zeggenschap van werknemers over arbeidstijden met
name op zondag te versterken.33.7 Corporate governance en medezeggenschap van werknemersInternationalisering van het bedrijfsleven, toename van het aantal grensoverschrijdende
fusies en verharding van de overnamemethoden hebben geleid tot meer aandacht
voor de aandeelhouderswaarde van ondernemingen. De rapporten van de Commissies
Peters I en II 1 zorgden voor een politiek-maatschappelijk
debat over corporate governance , de zeggenschapsverhoudingen
in bedrijven. In zijn reactie op het rapport Peters II (mei 1999)2 kondigt het kabinet wetgeving aan met betrekking tot
herijking van het structuurregime, een transparanter ondernemingsbeleid, de
beloning van topbestuurders, een effectievere vergadering van aandeelhouders
en beschermingsconstructies«in vredestijd».Momenteel wordt wetgeving voorbereid om de beloning van bestuurders en
commissarissen van (beursgenoteerde) bedrijven in het jaarverslag openbaar
te maken.Het kabinet heeft aangegeven dat de «stakeholdersbenadering»,
namelijk evenwicht in zeggenschap van alle bij de onderneming betrokken partijen,
uitgangspunt van beleid blijft.Genoemde ontwikkelingen in het bedrijfsleven raken de positie van de werknemer
en de medezeggenschap van werknemers. Medezeggenschap van werknemers kan op
verschillende manieren vorm krijgen. Eén daarvan is de representatieve
medezeggenschap, zoals geregeld in de Wet op de ondernemingsraden. De wettelijke
rechten van de ondernemingsraad zijn inmiddels behoorlijk verankerd in het
besluitvormingsproces binnen ondernemingen. Via de ondernemingsraad hebben
werknemers ook invloed op de samenstelling van de raad van commissarissen.
Een tweede vorm van medezeggenschap betreft de financiële werknemersparticipatie.
Hierbij krijgen de werknemers de gelegenheid te delen in het resultaat en/of
het vermogen van de onderneming waar ze werkzaam zijn.Toekomst structuurregimeDe wettelijke vertaling van de stakeholdersbenadering in ons land is de
structuurregeling, die sinds 1971 van toepassing is op grote vennootschappen.3 Deze«structuurvennootschappen» zijn verplicht
een raad van commissarissen als toezichthoudend orgaan in te stellen. Aandeelhouders
en werknemers hebben gelijke bevoegdheden bij de samenstelling van die raad,
die door middel van «gecontroleerde coöptatie» wordt samengesteld:
de commissarissen benoemen zichzelf, met dien verstande dat de algemene vergadering
en de ondernemingsraad ieder het recht van aanbeveling en bezwaar hebben.
Daarnaast kunnen de vennootschap (vertegenwoordigd door de raad van commissarissen),
de algemene vergadering van aandeelhouders en de ondernemingsraad ieder bij
de Ondernemingskamer een verzoek tot ontslag van een commissaris indienen.De SER bereidt momenteel een advies voor over het functioneren en de toekomst
van het structuurregime, toegespitst op twee aandachtspunten.4 Die aandachtspunten zijn de criteria voor (verplichte) toepassing
van het (verzwakte) structuurregime en het correctiemechanisme bij slecht
functioneren van commissarissen. De Tweede Kamer heeft op 27 juni 2000
aanvullend advies gevraagd.De leden van de Tweede Kamer Rosenmöller en Schimmel hebben op 17 april
2000 een initiatief-wetsvoorstel gepresenteerd dat een einde maakt aan het
bestaande coöptatiesysteem. Zij stellen een benoemingsmodel voor, waarbij
werknemers en aandeelhouders ieder een derde deel van de commissarissen
benoemen. Het laatste derde deel wordt door de raad van commissarissen zelf
benoemd.Corporate governance in EU -verbandDe evaluatie van de Richtlijn Europese ondernemingsraden door de Europese
Commissie beperkt zich tot een inventarisatie bij de lidstaten van de invoering
van de richtlijn in nationale regelgeving. Dit jaar zal de European Foundation on working and living conditions starten met
een onderzoek naar het praktisch functioneren van Europese ondernemingsraden.
Het debat in de Sociale Raad over de medezeggenschap van werknemers binnen
de Europese Vennootschap is sinds december 1998 opgeschort wegens een blokkade
van één der lidstaten van het voorliggend compromisvoorstel.
In juni 2000 heeft het kabinet een positief standpunt ingenomen over een voorstel1 van de Europese Commissie voor een Richtlijn op het
gebied van informatie en raadpleging van werknemers.Financiële participatieFinanciële werknemersparticipatie wint de laatste tijd aan belangstelling.
Hoewel er geen recente representatieve cijfers over feitelijke ontwikkelingen
in bedrijven beschikbaar zijn, zijn er aanwijzingen dat financiële deelname
van werknemers in Nederland toeneemt. Op dit moment komt financiële participatie
in de vorm van aandelen(opties) met name voor bij beursgenoteerde vennootschappen
in sectoren die zich bezighouden met financiële dienstverlening en automatisering.
Uit cijfers uit 19962 blijkt dat zo'n 4 procent
van de bedrijven in Nederland met meer dan 10 werknemers, zijn medewerkers
op deze manier financieel laat participeren. Nog eens 4 procent heeft de intentie
binnen drie jaar een participatieregeling in te voeren. Winstdeling komt veel
vaker voor. In 1996 kende 27 procent van de bedrijven met meer dan 10 werknemers
een winstdelingsregeling. Een recenter, internationaal vergelijkend onderzoek
van begin 20003 toont aan dat zo'n 8 procent
van de werknemers in Nederland aandelen(opties) ontvangt. Nederland loopt
met dit percentage ver achter bij andere landen. Als het gaat om winstdeling
komt Nederland op de derde plaats na Frankrijk en de Verenigde Staten: in
Nederland deelt 30 procent van alle werknemers in de winst.In de ICT is een duidelijke stijging van financiële werknemersparticipatie
in de vorm van aandelen(opties) waargenomen: van 6 procent in 1997 naar 11
procent in 1998. Ook de hoogte van de deelneming steeg, van gemiddeld 4 694
gulden naar gemiddeld 7 307 gulden.4 Uit
een vergelijking tussen multinationals die opereren in de lidstaten van de
Europese Unie blijkt dat er grote verschillen bestaan in de wijze waarop lidstaten
het introduceren van een aandelenplan stimuleren.5
Multinationals ervaren met name de verschillende nationale belastingstelsels
en juridische vereisten als een grote belemmering om hun aandelen in het hele
concern te introduceren.6De motieven om aandelen aan het personeel te verstrekken zijn verschillend.
Op een krappe arbeidsmarkt zullen concurrentieoverwegingen soms een rol spelen.
Uit het eerder genoemde onderzoek uit 1996 is gebleken dat 86 procent van
de bedrijven die aandelen(optie) regelingen introduceren dit doen om het personeel
meer te betrekken bij de gang van zaken. Bij bedrijven met een winstdelingsregeling
is dit voor 51 procent de belangrijkste reden. Eénderde van de bedrijven
met een aandelen(optie)regeling voor werknemers noemt «het benutten
van aandelen als beloningsstrategie» als motief. Dit geldt
voor ruim 80 procent van de bedrijven met een dergelijke regeling bestemd
voor het management.Financiële participatie van werknemers is niet alleen een instrument
om hen bij het ondernemingsbeleid te betrekken, maar biedt ook mogelijkheden
voor flexibele beloningsvormen (zie par. 2 en 3).HOOFDSTUK 4 ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN4.1 Inleiding: arbeidsomstandigheden van brede betekenisGoede arbeidsomstandigheden dragen bij aan beperking van ziekteverzuim
en arbeidsongeschiktheid. Een goed niveau van arbeidsomstandigheden is daarnaast
voor bedrijven en instellingen een belangrijke factor voor het aantrekken
en het behouden van personeel. Het motiveert de werknemers en het is van belang
voor hun veiligheid en gezondheid. Adequaat arbobeleid in de ondernemingen
en instellingen vormt een vruchtbare basis voor innovaties in de productie
en voor optimale inzet van menselijk kapitaal. In een kenniseconomie is dat
van groot belang.Het netwerk rond arbeidsomstandigheden kent vele betrokkenen en relaties.
De belangrijkste betrokkenen zijn werkgevers en werknemers, die in de eerste
plaats natuurlijk zelf verantwoordelijk zijn voor een goed arbobeleid op de
werkvloer. De rol van de overheid is het bieden van (minimum)bescherming aan
werknemers en het faciliëren en activeren van de verantwoordelijke partners
in sectoren en bedrijven. Daarnaast is de overheid verantwoordelijk voor het
stelsel. Het kabinet heeft intensivering van het arbeidsomstandighedenbeleid hoog
op de agenda staan. Het kabinetsbeleid omvat een breed geheel van activiteiten
en maatregelen, zoals arboconvenanten, fiscale faciliëring van arbovriendelijke
bedrijfsinvesteringen, kwaliteitsimpulsen voor de sociaal-medische begeleiding
en de arbodienstverlening en inzet van innovatieve arbeidsmiddelen. Verder
zijn streefcijfers geformuleerd voor vermindering van een aantal belangrijke
arbeidsrisico's.Achtereenvolgende paragrafen gaan in op (paragraaf 2) de situatie
op de werkvloer op het gebied van arbeidsomstandigheden, (paragraaf 3)
recente ontwikkelingen in het overheidsbeleid, (paragraaf 4) de rol van
de arbodiensten als partners van de ondernemers bij het arbobeleid en de verzuimbegeleiding
en (paragraaf 5) de inzet van andere betrokkenen op het gebied van arbeidsomstandigheden,
ziekteverzuim, arbeidsongeschiktheid en reïntegratie. 4.2 De werkvloer: arbeidsbelasting en maatregelen4.2.1 Werkdruk hoog, gevolgen als aanzienlijk in te schattenDe arbeidsbelasting is de afgelopen decennia veranderd. Er is minder werk
met kenmerken als eentonigheid, lawaai, stank en/of ervaren gevaar. Dit gaat
gelijk op met de vermindering van industriële activiteit. De omvang van
fysiek belastend werk is gelijk gebleven. Het percentage werknemers dat melding
maakt van regelmatig werken onder hoge tijdsdruk is gestegen. De afgelopen
jaren nam dit percentage steeds met 1 procentpunt toe, tot 33 procent in 1998.1 In 1999 was het eveneens 33 procent, oftewel ruim 2
miljoen werknemers. Ook bij zelfstandigen steeg deze indicator voor werkdruk,
tot 29 procent in 1999; en dit zonder wezenlijke daling van overige arbeidsbelasting,
die bij hen veelal hoger is dan bij werknemers.Bijna een kwart van de werkenden zegt als gevolg van werkdruk lichamelijke
of psychische klachten te hebben gehad. Werkdruk speelt ook een rol bij het
ontstaan van de aandoening Repetitive Strain Injury (RSI), oftewel aandoeningen
aan nek, schouders, armen, polsen en/of vingers als gevolg van langdurig repeterende
bewegingen in dezelfde houding en in een hoog tempo. Ongeveer 4 procent van
de instroom in de WAO stond in 1999 in verband met RSI door het werk. Verder
zegt circa 40 procent van de werknemers die met psychische klachten in de
WAO terecht zijn gekomen dat de uitval is veroorzaakt door het werk, door
werkdruk of, vaker nog, door conflicten op het werk. Dit is ongeveer 18 procent
van de totale WAO -instroom.Nederlanders zien werkdruk en werkbelasting als een structureel probleem
dat niet zal verdwijnen, en dat forse gevolgen zal hebben.24.2.2 Arbeidsongevallen: informatievoorziening verbetertOnveiligheid op het werk is eveneens een belastende factor. Een indicatie
daarvoor is het aantal arbeidsongevallen. Een volledig en betrouwbaar beeld
van de arbeidsveiligheid vraagt zorgvuldig gebruik van diverse bronnen. Die
komen steeds meer beschikbaar.Werkgevers zijn wettelijk verplicht ernstige arbeidsongevallen onverwijld
te melden aan de Arbeidsinspectie. Jaarlijks registreert de Arbeidsinspectie
aldus circa 2 500 ernstige arbeidsongevallen, waarbij ongeveer 100 met
dodelijke afloop. Hoewel deze gegevens geen betrouwbare conclusies over trends
toelaten wordt de inzet van inspecties verhoogd waar dat volgens de cijfers
nodig lijkt.Een andere indicatie voor het aantal ongevallen op het werk geven de eerste-hulpposten
van ziekenhuizen, die in 1998 120 000 slachtoffers van een arbeidsongeval
hielpen.3 In de metaalindustrie blijken 1 op
de 11 jongeren slachtoffer te zijn geweest van een ongeval; ze zijn de vaakst
getroffen groep werknemers. In de landbouw komt 1 op de 63 werkenden wegens
een arbeidsongeval op de eerste hulp terecht; zij zijn de minst vaak getroffen
groep, maar in termen van medische kosten per getroffene wel de meest ernstig
getroffen groep.4 Het CBS enquêteert sinds
begin 2000 de beroepsbevolking over alle arbeidsongevallen.5 Dat zal naar verwachting een beter zicht geven op omvang, aard en
achtergronden van arbeidsongevallen. Ook zal duidelijk worden in welke sectoren
meer preventieve actie noodzakelijk is.4.2.3 Aantal maatregelen in bedrijfstakken en bedrijven
neemt gestaag toeDe betekenis van CAO's voor arbeidsomstandigheden groeit. Bij in 1998 gewijzigde CAO's vormden nieuwe afspraken over werkdruk de grootste
categorie.1 Van 1997 op 1998 steeg het aantal
CAO's met werkdruk afspraken van 27 naar 43, waarmee ruim 40 procent van de
werknemers bereikt werd. De aard van de afspraken betreft vooral onderzoek
en inventarisatie van problemen, en in een enkel geval verplicht overleg tussen
management en ondernemingsraad over een aanpak.Uit onderzoek van de Arbeidsinspectie blijkt dat bedrijven zich in toenemende
mate inzetten voor systematische arbozorg. Van de bedrijven met meer dan 100
werknemers beschikt 89 procent over een risico-inventarisatie en -evaluatie
(ri&e). Kleinere bedrijven blijven op dit punt nog achter. In totaal beschikte
42 procent van de bedrijven in 1999 over een risico-inventarisatie en -evaluatie,
een stijging van 4 procentpunt ten opzichte van 1998. De tabel geeft aan hoeveel
procent van de bedrijven maatregelen heeft genomen om specifieke arbeidsrisico's
te beperken. In verband met werkdruk zijn de meest voorkomende maatregelen
het aanbieden van cursussen, voorlichting en individuele taakverlichting.Tabel 4.1 Bedrijven en arbeidsrisico's Percentages bedrijven met arbeidsrisico's, 1999 percentage
daarvan met maatregelen werkdruk 1975 tillen of dragen1471schadelijk geluid1785 beeldschermwerk2762gevaarlijke stoffen1985Bron: Arbeidsinspectie S ZW4.2.4 De Nederlandse situatie in EU -perspectiefOok al zijn er nog veel matig tot slechte arbeidssituaties, het beeld
als geheel van de arbeidsomstandigheden in Nederland is gunstig in verhouding
tot dat van overige noordwestelijke EU-lidstaten. Die prestatie geeft een
goede concurrentiepositie. Het werktempo in Nederland is echter hoger. Ook
scoort Nederland slechter ten aanzien van repeterende arbeid, in het bijzonder
intensief beeldschermwerk.4.3 Ontwikkelingen overheidsinzet voor arbeidsomstandighedenbeleidHet kabinet werkt met zijn arbobeleid aan duurzame inzet van arbeid. Mede
vanwege het hoge niveau van verzuim en arbeidsongeschiktheid zijn streefcijfers
geformuleerd voor de vermindering van een aantal belangrijke arbeidsrisico's.Tabel 4.2 Werknemers en arbeidsrisico's; reductiestreven Percentage werknemers
dat regelmatig te maken heeft met een arbeidsrisico1996199719981999reductiestrevenhoge tijdsdruk/ werkdruk 31323333– 10
%1999 tm 2003 kracht
gebruiken/ tillen24232222– 30 %1999 tm 2005schadelijk geluid101099– 50 %1998 tm 2002 beeldschermwerk met RSI -klachten. .18. – 10 %1998 tm 2001Bron: CBS Bij de opstelling van streefcijfers is ervan uitgegaan dat in eerste instantie
een verdere uitbreiding moet worden afgewend van het aantal werknemers dat
blootstaat aan het betreffende arbeidsrisico. De beschikbare cijfers over
werkdruk wijzen nu op een stabilisatie. Het is overigens nog te vroeg voor
een oordeel. 4.3.1 Arbo convenanten; de nieuwe «deal» tussen
overheid en partnersArbo convenanten 1 zijn een beleidsinstrument,
bedoeld om sociale partners op brancheniveau verder te bewegen tot een preventieve
aanpak van arbeidsrisico's en het bevorderen van reintegratie in het eerste
ziektejaar. De convenantsaanpak is vooral ook bedoeld voor de risico's die
moeilijk met regelgeving te ondervangen zijn, zoals werkdruk.Convenantstrajecten starten met besprekingen van het ministerie van S
ZW en de sociale partners in een bepaalde branche, met als doel de ondertekening
van een intentieverklaring. Daarin leggen partijen zich vast op voorbereidende
werkzaamheden voor het sluiten van een convenant binnen een jaar. De voorbereidende
werkzaamheden zijn onder meer onderzoek naar de blootstelling van werknemers
aan de voornaamste arbeidsrisico's in de sector en onderzoek naar «de
stand der techniek» bij het beheersen daarvan. Ook verplicht de intentieverklaring
tot de ontwikkeling van een plan van aanpak als onderdeel van het convenant.
Dat bevat concrete, waar mogelijk kwantitatieve doelstellingen over de vermindering
van risico's en verzuim, het verbeteren van de stand der techniek, voorlichting,
demonstratieprojecten, de rol van de werknemersvertegenwoordigingen en een
evaluatie. De doelstellingen en maatregelen zijn gebonden aan een realisatietermijn.
De financiering van het convenant geschiedt op 50/50 procentbasis door de
overheid en de georganiseerde partners voor de gezamenlijke branche-activiteiten.
Afzonderlijke ondernemers worden gestimuleerd tot investeringen op bedrijfsniveau.Het streven is om in deze kabinetsperiode 20 arboconvenanten te sluiten.
Gelet op de noodzakelijke aanloopperiode, zijn de meeste convenanten in de
jaren 2001 en 2002 te verwachten.Tabel 4.3 Intentieverklaringen en arboconvenanten naar
onderwerp, aantallen per 1 september 2000 Prioritaire arbeidsrisico'sintentieverklaringenwaarvan hoog risico brancheafgesloten convenanten waarvan hoog risico branche tillen/fysieke
belasting12922 werkdruk 181310 RSI bij beeldschermwerk8400 schadelijk geluid4200 OPS 5400allergene stoffen6500kwarts1100 reïntegratie in
1e ziektejaar141020overige5511 Totaal excl. dubbeling231563De doelstellingen van de inmiddels gesloten convenanten lopen sterk uiteen.
De convenanten in de thuiszorg en de kinderopvang bevatten voor fysieke belasting
sectorspecifieke tilnormen, die vastgelegd gaan worden in beleidsregels. Het
convenant in de horeca heeft vermindering van de werkdruk met tien procent
als kwantitatieve doelstelling, en een daarop toegesneden plan van aanpak
en concrete maatregelen.Het kabinet heeft besloten vroegtijdige reïntegratie prominenter
op de agenda van de onderhandelingen over arboconvenanten te plaatsen. Een
twintigtal sectoren heeft zich in beginsel voor dergelijke afspraken uitgesproken.In het onderwijs bestaan sinds mei 2000 twee deel convenanten over vroegtijdige
reïntegratie. Doelstelling is het ziekteverzuim in het onderwijs binnen
drie jaar met een procentpunt te laten dalen. Het deelconvenant in de subsector
Onderwijs en Wetenschappen heeft als voornaamste doel de communicatie en samenwerking
te verbeteren tussen alle partijen die betrokken zijn bij de begeleiding van
een zieke werknemer met psychische klachten. Het deelconvenant over verzuimbegeleiding
en reïntegratie voor het primair en voortgezet onderwijs bevat verschillende
projecten. Zo zal een subsidieregeling werkgevers financieel ondersteunen
bij de uitvoering van reïntegratietrajecten voor zieke personeelsleden.
Ook worden casemanagers ingezet om de reïntegratie van langdurig zieke
werknemers te bevorderen. Het aantal regioadviseurs wordt uitgebreid van negen
naar achttien.Ook de arboconvenanten die nog gaan volgen zullen door maatwerk worden
gekenmerkt.Er zijn circa 2,2 miljoen werknemers onder het bereik van de gesloten
convenanten en de getekende intentieverklaringen. Er lopen trajecten voor
nog circa 20 van zulke intentieverklaringen, onder meer met het uitzendwezen,
de catering- en schoonmaaksector. Het aandeel midden- en kleinbedrijven in
het totaal is vrijwel gelijk aan hun aandeel in het bedrijfsleven. Er hebben
zich 15 bedrijfstakken zelf gemeld als kandidaat voor een arboconvenant. Met
deze zelfmelders wordt gemiddeld iets sneller een overeenkomst bereikt.De ervaringen met arboconvenanten tot nu toe hebben geleid tot nieuwe
aandachtspunten voor overheid en sociale partners. Zo leiden convenanten op
onderdelen tot concretisering van algemene wettelijke kaders, in de vorm van
branchespecifieke normen. De naleving daarvan vraagt toezicht. Dat is mogelijk
nadat een norm is vertaald in een beleidsregel. Een beleidsregel borgt rechtszekerheid
binnen een sector. Meer in het algemeen vergt de diversiteit aan sectorale
activiteiten aandacht voor afstemming en convergentie. BOX EU ROPA EN SOCIALE PARTNERSMet de inwerkingtreding van het Verdrag van Amsterdam wordt de procedure van de sociale dialoog eveneens toegepast op
het terrein van de arbeidsomstandigheden. De sociale partners worden geraadpleegd
over initiatieven van de Europese Commissie om te komen tot regelgeving. Ze
kunnen aangeven tot een gezamenlijk onderhandelingsresultaat te willen komen
met als denkbaar sluitstuk de overname van hun resultaat door de Europese
Raad. In mei 2000 heeft de Commissie deze procedure voor het eerst gevolgd
met het voorleggen voor eerste consultatie van een wijzigingsrichtlijn inzake
asbest, en vervolgens met een aanbeveling aan de Raad over onafhankelijke werknemers (zelfstandigen zonder personeel).Dit heeft consequenties voor het functioneren van de bestaande adviesstructuur,
in casu het tripartiete Raadgevend Comité. Mede vanwege de komende
uitbreiding van de Unie heeft de Commissie aangekondigd deze structuur efficiënter
te willen inrichten. Concrete voorstellen zijn dit najaar te verwachten. De
regeringsvertegenwoordigers in het Comité hebben gewezen op het belang
van een voortgaande tripartiete consultatie, met name in verband met de uitvoerbaarheid
van vast te stellen regelingen. Het toezicht op de uitvoering van richtlijnen
in de praktijk blijft immers in principe een overheidstaak.4.3.2 Regelgeving in vernieuwingRegelgeving is op tal van onderdelen onmisbaar op arboterrein. Normen
zijn noodzakelijk voor het waarborgen van een beschermingsniveau van de werknemers.
Bedrijven vinden er ook houvast in voor de inrichting van hun werkprocessen.
De overheid zet zich in voor het eenvoudiger en effectiever maken van arboregels,
ook in EU -verband. Zo trad de sterk gesystematiseerde en «opgeschoonde»
nieuwe Arbeidsomstandighedenwet op 1 november 1999 in werking.Desondanks maken organisaties in vooral het midden- en kleinbedrijf soms
gewag van een veelheid aan regels voor de bescherming van werknemers; regels
die naar hun opvatting onduidelijk zijn en gedetailleerd. Kleine werkgevers
vinden deze regelgeving een zware last, onder meer omdat het een ongunstige
positie kan opleveren ten opzichte van eenmansbedrijven zonder personeel.
Bij ondernemers is vaak te horen dat de verplichte aansluiting bij een arbodienst
een hoge uitgave betekent, terwijl men het gevoel heeft dat ziekteverzuim
niet of nauwelijks te beïnvloeden is. Bij arbodiensten bestaat juist
de indruk dat organisaties van ondernemers meer zouden kunnen doen aan het
bevorderen van arbodienstverlening. BOX EU ROPA EN REGELGEVINGNederland blijft zich in Brussel inzetten voor vereenvoudiging van arboregels
en mogelijkheden voor maatwerk zoals door doelbepalingen. De meeste lidstaten
en de Europese vakbeweging zijn echter terughoudend. Europa is wel anderszins
actief op arbogebied, zoals met het tripartiet bestuurde Europese Agentschap.1 Dat heeft inmiddels een belangrijke functie bij het
uitwisselen van ervaringen tussen lidstaten en partners. Het verzorgt onder
meer een website waarvan de Nederlandse homepage zeer druk bezocht wordt.
Het Nederlandse zogeheten Focal Point van het agentschap bestaat uit het ministerie
van S ZW, werkgevers en werknemers en vormt de basis voor onderlinge informatie
over standpunten in Europese gremia.Het huidige Franse EU -voorzitterschap wil verdere voortgang boeken in
lopende trajecten als fysische agentia (trillingen) en bouwsteigers, en daarnaast
wil het aandacht besteden aan het asbest dossier. Het organiseert een seminar
over «nieuwe vormen van preventie van chemische risico's». Vertegenwoordigers
van toetredingslanden worden betrokken bij activiteiten omdat veiligheid en
gezondheid in de arbeid een belangrijk thema is bij de uitbreiding van de
Unie.Bij de implementatie van regelgeving is er extra aandacht voor het midden-
en kleinbedrijf. Speerpunten zijn activering en ondersteuning van intermediaire
organisaties bij verplichtingen als de risico-inventarisatie en -evaluatie,
aansluiting bij een arbodienst en verzuimbeleid. Het ministerie van S ZW stimuleert
onder andere de totstandkoming van model-checklisten die zijn toegesneden
op de specifieke problemen in een bepaalde branche. Daarmee kunnen kleine
ondernemers goedkoop en snel hun risico-inventarisatie en -evaluatie uitvoeren.
Verder wordt bijvoorbeeld door het geven van subsidies aan initiatieven in
het midden- en kleinbedrijf het arbobeleid gestimuleerd.Beroepsmatige blootstelling aan schadelijke stoffen kan leiden tot onder
meer ernstige en chronische long- en huidaandoeningen en kanker. De ervaring
van de Arbeidsinspectie laat zien:– in één op de vijf bedrijven wordt regelmatig met
gevaarlijke stoffen gewerkt;– bij bijna de helft daarvan worden beschermende maatregelen niet
voldoende geacht;– en bij driekwart ontbreekt de nodige risicobeoordeling met een
plan van aanpak.Adequate normering voor bescherming is in principe voorhanden. Maar de
toepassing van normen vergt een vaak ingewikkelde en dure risicobeoordeling
door werkgevers. (Nadere) regulering leidt bovendien tot een veelheid aan
(detail)regels, hetgeen mede aanleiding kan zijn voor problemen bij de naleving.Het meest effectief zijn bronmaatregelen, maar die zijn niet altijd beschikbaar
of haalbaar. Het gaat dan om maatregelen zoals de vervanging of eliminatie
van risicovolle stoffen, de introductie van bewerkingsarme materialen en het
gesloten maken van productiesystemen.In het geval van ernstige risico's worden beschikbare bronmaatregelen
in regelgeving vastgelegd. Voorbeeld is de per 1 januari 2000 ingevoerde wettelijke
vervangingsplicht voor oplosmiddelen rijke producten in de schilders- en wonenbranche,
bedoeld om de beroepsziekte Organisch Psychosyndroom (OPS) tegen te gaan.
De invoering is gepaard gegaan met een voorlichtingscampagne en komt goed
op gang. In het voorjaar van 2000 bleek 77 procent van de geïnspecteerde
bedrijven de regels na te leven. Dit najaar zal de Arbeidsinspectie de naleving
opnieuw nagaan. In 2001 wordt een eerder breed uitgevoerd onderzoek herhaald
over gebruik van en blootstelling aan oplosmiddelen in hoogrisicosectoren.1 Het traject stimuleert ook de innovatie: de verfproducenten
voelen zich geprikkeld om te voldoen aan een nieuwe vraag uit de markt, de
vraag naar minder schadelijke producten.Het blijkt dat regelgeving naast dilemma's, dus ook mogelijkheden biedt.
Er wordt gewerkt aan een verplichte bronaanpak in andere hoogrisicobranches.
Ook wordt de bronaanpak gerealiseerd door het maken van afspraken met branches.
Arbo convenanten zijn hierbij het belangrijkste instrument.De bescherming van werknemers is mede geregeld door eisen aan apparatuur,
zoals in de S ZW -Wet op de gevaarlijke werktuigen.
Andere departementen kennen voor hun terrein eveneens dergelijke productwetten.
Implementatie van Europese productrichtlijnen, die geen onderscheid maken
tussen beroepsmatig of privé-gebruik, vindt dan soms plaats in meerdere
wetten. Daarnaast vinden de voorheen voornamelijk beroepsmatig gebruikte producten
steeds meer aftrek in de privé- of consumentensfeer. Daarom is integratie
voorgenomen van alle mogelijke producteisen in één algemene
product-kaderwet. Gelet op de complexiteit en de hoeveelheid
aan regelingen is besloten tot een gefaseerde aanpak. Een eerste stap is het
samenbrengen van de S ZW -productwetten met de Warenwet van VWS. Deze integratie
van productveiligheidseisen leidt tot minder regels en meer eenduidigheid
in de praktijk. Aanbieding van het wetsontwerp aan de Tweede Kamer is eind
2000 te verwachten.4.3.3 Fiscale faciliëring voor effect op termijnBepaalde arbeidsomstandigheden – zoals lawaai, fysieke belasting
en blootstelling aan schadelijke stoffen – veroorzaken vaak pas op termijn
schadelijke effecten. Bedrijfsinvesteringen daartegen renderen dus ook vaak
pas op termijn. In de marktsector zijn sinds begin 1998 investeringen in zulke
bedrijfsmiddelen willekeurig fiscaal af te schrijven. Het beroep op deze FARBO-regeling
was in 1999 het dubbele van het aanvankelijk verwachte. Kleine bedrijven doen
weliswaar minder vaak een beroep op de regeling, maar omgerekend per werknemer
investeren ze aanzienlijk meer dan grotere bedrijven. De regeling blijkt dus
van groot belang voor kleine bedrijven.Tabel 4.4 FARBO-regeling FARBO-regeling, bedragen x f 1 miljoen19981999 investeringsbedrag
aanvankelijk verwacht maximaal95100 investeringsbedrag aangevraagd85210 na advies Arbeidsinspectie toegekend voor investeringen à70175Voor organisaties in de non-profit sector zal met ingang van 1 januari
2001 een vergelijkbare tegemoetkoming gelden. De huidige Arbolijst van de
FARBO-regeling zal daartoe worden uitgebreid met arbovriendelijke bedrijfsmiddelen
voor de non-profitsector.4.3.4 Nieuwe samenwerking voor versterken vraag en aanbod
kennisIn september 2000 wordt het platform arbokennisinfrastructuur, kortweg
« Arbo Platform » genoemd, geïnstalleerd. De instelling vloeit
voort uit het advies van de Commissie Arbeidsomstandigheden van de SER inzake
de «Tweedelijnsinfrastructuur Arbeidsomstandigheden». Belangrijkste
taken zijn het versterken en bevorderen van de afstemming van de vraag naar
arbokennis op het bestaande aanbod, en het bevorderen van de toegankelijkheid
en verspreiding van arbokennis in Nederland. Het platform bestaat uit vertegenwoordigers
van landelijke werkgevers- en werknemersorganisaties, kennis- en adviesinstellingen,
arbodiensten, de Branche Organisatie Arbodiensten (BOA) en het ministerie
van S ZW.4.3.5 Handhaving: invoering lik-op-stuk beleidHandhaving van regels door de Arbeidsinspectie is het sluitstuk van het
arbobeleid. De dienst richt zich op de aanpak van misstanden, door reguliere
projectmatige inspecties en door onderzoek van klachten en arbeidsongevallen.De Arbeidsinspectie maakt blijkens productiecijfers over de twee afgelopen
jaren gestage vordering in het streven daar op te treden waar dat het hardste
nodig is. Relatief en absoluut groeit het aantal zaken waarin een zwaar handhavingsinstrument
is ingezet, zoals de eis tot naleving, stillegging van het werk,
proces-verbaal en bestuurlijke boete. Het totaal aantal zaken werd minder,
maar de effectieve inzet neemt toe.Tabel 4.5 Inzet en afloop bij arbozaken Arbeidsinspectie  ingezette uren in- specteursaantal afgesloten arbozakengemiddeld x bezoek per zaak% zaken zwaar handh-inst1998214 76426 2032,26,1 %1999246 60724 9632,410,1 %Met de inwerkingtreding van de nieuwe Arbowet op
1 november 1999 geldt een nieuw handhavingsbeleid, dat uitgaat van een «lik-op-stuk»-benadering.
Bij geconstateerde ernstige overtredingen wordt direct een bestuurlijke boete
aangezegd of een proces-verbaal opgemaakt. Ook kan het werk worden stilgelegd.
Bij andere overtredingen kan ook eerst een waarschuwing worden gegeven.De nieuwe Arbowet introduceerde de bestuurlijke
boete als nieuw handhavingsinstrument. In de eerste zes maanden na inwerkingtreding
is dat bij 1 580 overtredingen ingezet. Het nieuwe instrument wordt vaker
gehanteerd dan strafrechtelijke instrumenten die vóór de wetswijziging
gebruikelijk waren, zoals het (aanzeggen van een) proces-verbaal. Er zijn
relatief veel boeten aangezegd in de bouw. Dat hangt samen met de omvang van
de bedrijfstak, de risico's en de extra inspectie-inzet. Het kabinet heeft
een tussenevaluatie toegezegd over de eerste 12 maanden van het instrument
bestuurlijke boete. Die verschijnt begin 2001. Vervolgonderzoek zal andere
aspecten kunnen bestrijken, zoals gedragsreacties naar aanleiding van boeten. BOX VOORBEELDEN PROJECTEN ARBEIDSINSPECTIESamenwerking inspectiediensten: asbest bij het slopen
van schepenDe Arbeidsinspectie werkt vaker en intensiever samen met andere inspectie-
en opsporingsdiensten, gemeenten en brandweerdiensten. Een voorbeeld is de
controle samen met de Inspectie Milieuhygiëne (IMH) van zeven scheepssloperijen –
vooral de grotere – waar in totaal 57 schepen onderhanden waren. De
arboregels over asbest bleken bij de eerste bezoeksronde (vanaf november 1998)
zeer beperkt nageleefd. Er werden, op enkele uitzonderingen na, geen asbest
inventarisaties uitgevoerd door daartoe gecertificeerde bedrijven. Voorzover
er asbest werd aangetroffen, werd dit niet door gecertificeerde bedrijven
verwijderd. Ook de ri&e-verplichting werd in de meeste gevallen niet nagekomen.
De Arbeidsinspectie gaf conform het toenmalig beleid waarschuwingen, de IMH
zette haar handhavingsinstrumenten in. Bij de tweede bezoeksronde, lopend
tot juli 1999, bleek de situatie sterk verbeterd. In één geval
van herhaalde overtreding van arbo- en milieuregelgeving is een proces-verbaal
opgemaakt.Meerjarenaanpak Agrarische sectorDit project startte in 1995 met opstellen van doelstellingen, zoveel mogelijk
gekwantificeerd. De Arbeidsinspectie bezocht tot en met 1999 in totaal 5 132
agrarische bedrijven; dat is 11 procent van die bedrijven met personeel, en
omvat ten minste een kwart van het personeel in de sector. Bij 3 147
bedrijven constateerde de dienst in totaal 11 521 tekortkomingen. De
meeste daarvan hadden te maken met arbozorg. Bij de eerste bezoeksronde bleek
68 procent van de bedrijven géén ri&e te hebben. Overige
veel voorkomende tekortkomingen betroffen machineveiligheid (18 procent),
onveilig omgaan met gevaarlijke stoffen en bestrijdingsmiddelen (beide 13
procent) en fysieke belasting (6 procent). Het ontbreken van normering van
fysieke belasting maakte het lastig daarop handhavend op te treden. Voor het
overige is de handhaving succesvol gebleken. Na de tweede ronde bleek het
aandeel bedrijven zonder ri&e gedaald tot 9 procent, 11procentpunt onder het vooraf opgestelde streefcijfer. 17 procent van de
bedrijven had de geconstateerde tekortkomingen uit het eerste bedrijfsbezoek
niet opgeheven. Bij een nieuwe controle bleken nagenoeg alle tekortkomingen
opgeheven. Uiteindelijk is bij vijf bedrijven proces-verbaal opgemaakt en
bij één bedrijf een boete aangezegd.Werk van jongeren: integrale aanpak voorlichting en
handhavingDe enkele jaren geleden vernieuwde regelgeving geeft jongeren meer mogelijkheden
om te werken. Het ministerie van S ZW verzorgt informatie over veilig en gezond
werken door jongeren.1 De Arbeidsinspectie deed
een eerste onderzoek naar de effecten van de nieuwe regelgeving2 en zal in het najaar van 2000 een tweede meting uitvoeren. De Arbeidsinspectie
volgt tevens al jaren het vakantiewerk door scholieren op de voet. Ze controleert
of werkgevers zich houden aan de regels die voor die leeftijdsgroep gelden
en treedt op tegen excessen.4.4 Arbodiensten: ondersteuning werkgevers op een markt
in ontwikkeling4.4.1 Aansluiting van bedrijven bij arbodiensten grotendeels
voltooidArbodiensten zijn sinds 1994 wettelijk aangewezen om werkgevers deskundige
ondersteuning te bieden bij de vormgeving van arbeidsomstandigheden- en verzuimbeleid.
Inmiddels is het overgrote deel van de bedrijven aangesloten bij een arbodienst.
Het aantal werknemers dat in dienst is van een bedrijf dat is aangesloten
bij een arbodienst benadert het totaal van alle werknemers in Nederland.3 Kleine bedrijven zijn het minst vaak aangesloten bij
een arbodienst. Van de bedrijven met 2 tot en met 9 werknemers was 7 procent
in 1999 nog niet aangesloten.44.4.2 Snelle kwantitatieve ontwikkelingDe sector arbodiensten kende een snelle ontwikkeling. Door fusies en overnames
is het aantal arbodiensten sinds 1995 met een kwart gedaald tot 148 eind 1998,
en tot ruim 100 momenteel, vooral omdat een vereniging van diensten zich tot
één dienst omvormde. Tegelijkertijd is de omzet met de helft
toegenomen tot 1,4 miljard gulden in 1998. Een aantal grotere diensten neemt
het leeuwedeel daarvan voor hun rekening. De sector maakte in 1998 voor het
eerst winst: 3 procent.De omzet van arbodiensten komt neer op circa 200 gulden per verzorgde
werknemer per jaar. De praktijk kent veel variaties rond dat gemiddelde. Bedrijven
met 2 tot en met 9 werknemers melden gemiddeld 179 gulden aan arbodienstverlening
uit te geven, bedrijven met 100 of meer werknemers 255 gulden.5 Noch kostenopgaven van bedrijven noch omzetgegevens van arbodiensten
wijzen op een wezenlijke prijsstijging per werknemer de afgelopen jaren. De
winst van arbodiensten heeft waarschijnlijk te maken met efficiëntieverbetering
in samenhang met omzetgroei en een gestage verbetering van de contracten door
afnemende prijsconcurrentie.De personeelscapaciteit in de sector arbodiensten is met bijna de helft
toegenomen. Het aandeel artsen is iets gedaald terwijl het aandeel van de
drie andere wettelijk voorgeschreven kerndisciplines iets is gestegen. Voor
de sector zelf kan het interessant zijn aandacht te geven aan de aard en inzet
van de overige capaciteit, ook in verband met het door velen verwachte tekort
aan bedrijfsartsen. Tabel 4.6 Vergelijking capaciteitsinzet arbodiensten  bedrijfs- en overige artsenarbeids- hygiënistenveiligheids- deskundigenarbeids- en organi- satiedes-
kundigenoverigeTotaal, fte's199427,4 %3,0 %3,8 %0,0 %62,6 %100 % = 5421 199824,7 %3,3 %3,7 %2,4 %65,9 %100 % = 7905Bron: CBS, bedrijfsgezondheids- en arbodiensten, exclusief oproepkrachten4.4.3 Contractvormen arbodienstverleningRecent is een verkenning bij arbodiensten gedaan naar trends in met name
de aard van afgesloten contracten.1 Drie contractvormen
blijken het meest gangbaar. Abonnementen zijn contracten waarbij vooraf wordt
betaald voor afgesproken diensten, vooral rond ziekteverzuim. Maatwerkcontracten
bevatten op het bedrijf toegespitste werkzaamheden. Deze contracten worden
vooral gesloten met grote werkgevers. Bij verrichtingencontracten tenslotte
ligt het initiatief tot het inkopen van diensten bij de werkgever. Dit laatste
type is in beginsel het goedkoopst. Verrichtingencontracten kwamen in het
verleden veel voor omdat werkgevers hiermee zo goedkoop mogelijk wilden voldoen
aan de wettelijke verplichtingen. Maar volgens arbodiensten is dit een afnemend
verschijnsel. Het verrichtingencontract wordt wel vaker gekozen door bedrijven
met een goed arbobeleid en weinig ziekteverzuim; die kunnen zelf de noodzaak
van extra activiteiten goed inschatten. Verder blijkt voor werkgevers met
veel deeltijdwerkers een verrichtingencontract een goed verzuimbeleid -op-maat
op te leveren.Arbodiensten hebben met verscheidene brancheorganisaties, die samen ongeveer
een derde van de bedrijven bestrijken, circa 100 mantelovereenkomsten gesloten.
Volgens de arbodiensten gaan de onderhandelingen hierover in toenemende mate
over de inhoud en niet zozeer over de prijs. Met name arbodiensten met veel
«kleine» klanten beschouwen deze ontwikkeling als gunstig en zinvol.
Er ontstaan op brancheniveau afspraken die met individuele bedrijven moeilijker
te maken zijn. Veel ondernemers volgen de adviezen van hun brancheorganisatie
op, als ze er weet van hebben. Er zal een verkenning worden gestart naar «best
practices» in doorwerking van mantelcontracten naar het kleinbedrijf.4.4.4 Kleine bedrijven en arbodienstenArbodiensten menen dat ze voor grote bedrijven de diensten kunnen leveren
die vanuit professionele deskundigheid nodig zijn. Bij midden- en kleine bedrijven
is dit niet altijd het geval. Wanneer een werknemer dreigt uit te vallen of
uitvalt wegen ondernemers al snel de extra kosten van arbodienstverlening
af tegen de waardering die ze voor de betrokken werknemer hebben.Wanneer kleinere bedrijven een minder goed arbobeleid hebben, komt dat
volgens ervaringen bij arbodiensten door een samenspel van oorzaken. Kleine
bedrijven, waarvan er vele vrij kort bestaan, zijn vaak pas sinds midden jaren
'90 geconfronteerd met het belang van arbobeleid. Ze hebben minder arboproblemen,
zijn niet zozeer doordrongen van mogelijke besparingen door arbobeleid, en
hebben daar minder geld voor. Het weinig frequente contact met de bedrijfsarts
leidt niet tot opbouw van een vertrouwensrelatie. Ze hebben weinig mogelijkheden
tot herplaatsing van werknemers, en geringere vaardigheid (opgedaan) in omgang met verzekeraars en subsidiënten. Het kleinbedrijf heeft
een beperktere behoefte aan arbobeleid als PR-/wervingsmiddel.Deze gegevens zijn te herleiden tot twee hoofdfactoren:– wetmatigheden in verband met de geringe bedrijfsomvang;– houding en vaardigheid van de ondernemer. Onderzoek wijst op het
belang van de persoon van de kleine ondernemer als cruciale factor bij arbobeleid.1In het kleinbedrijf is de kans op uitval van een werknemer kleiner dan
in het grootbedrijf, maar het effect kan aanzienlijk groter zijn. Ondernemers
in het kleinbedrijf lopen risico's door arbo-activiteiten na te laten. Dit
alles onderstreept de noodzaak van voortzetting van het beleid om kleine ondernemers
te bewegen tot arbo-inspanningen zoals door een branchegerichte aanpak.4.4.5 Kwalitatieve ontwikkeling: knelpunten en initiatievenArbodiensten vinden het voor de kwaliteit van de dienstverlening belangrijk
dat de bedrijfsarts oog heeft voor niet-medische aspecten en andere deskundigheden
en, indien nodig, tijdig doorverwijst. Een aantal arbodiensten is daarom mede-initiatiefnemer
voor of opdrachtgever aan specifieke reïntegratiebedrijven, bijvoorbeeld
rugcentra en bureaus voor psychosociale hulp. Het netwerk daarvan groeit snel
in omzet en in allianties, zoals met uitzend- en detacheringsbureaus. Arbodiensten
onderhouden verder velerlei relaties met andere partijen, zoals fysio- en
psychotherapeuten en arbeidsbemiddelaars. Ondanks de toenemende aandacht hiervoor
zien de arbodiensten nog veel knelpunten bij het inzetten van reïntegratie
-activiteiten. Het netwerk van diensten is niet altijd even toegankelijk en
soms ontbreekt inzicht vooraf in de kwaliteit, evenals in de bereidheid van
verzekeraars en werkgevers om te betalen. Het kost arbodiensten (te) veel
tijd om de inzet en financiering van reïntegratie-instrumenten te regelen
en overleg te voeren met werkgever, uitvoeringsinstelling of verzekeraar.Arbodiensten sturen in toenemende mate aan op een partnership met bedrijven of branches, door een geïntegreerd
en toegesneden aanbod/advisering, in samenwerking met het bedrijf, of in het
geval van kleine bedrijven, met een branche. Sommige arbodiensten investeren
zelf in research om tot mantelcontracten met branches te komen. BOX SAMENWERKING ARBODIENSTENNu de markt grotendeels is uitgekristalliseerd, blijkt een doorbraak mogelijk
in de samenwerking van diensten. Het samenwerkingsverband Stichting Expertisecentrum
Reïntegratie (Stecr) startte per 1 juli 2000. Oogmerk is het vergroten
van de effectiviteit van arboprofessionals bij zo vroeg mogelijke reïntegratie.
Dit door thematische kenniskringen en netwerken van professionals, een website
met een discussie- en consultatieplatform en databases, onderzoek, trainingen
en bijeenkomsten. Het accent ligt op het voorkómen van een escalatie
van problemen bij verzuim, het beperken van gevolgen van chronische aandoeningen
en multidisciplinaire interventie met ook arbeids- en organisatiedeskundigheid.
Het Stecr kwam tot stand na intensief overleg van het ministerie van S ZW
met de Brancheorganisatie Arbodiensten.Ook verzekeraars stellen eisen aan contracten en investeren in de reïntegratiemarkt.
Vele andere organisaties oriënteren zich daarnaast op deze markt, zoals
accountants en administratieconsulenten.2 Zij
noemen zich natuurlijke partners van ondernemers bij de beheersing van financiële risico's, en zijn steeds meer bij de werkgever over
de vloer voor prijs-kwaliteit onderzoek van in te kopen diensten, voor organisatieadvies
en social consultancy. Zeker 400 bedrijven bieden
inmiddels reïntegratie-activiteiten aan. Drie gespecialiseerde reïntegratiebedrijven
hebben het initiatief genomen voor een branchevereniging. BOX BEROEPSZIEKTEN: AANDACHT BIJ ARBODIENSTEN GROEITArbodiensten zijn sinds 1 november 1999 verplicht bij het Nederlands Centrum
voor Beroepsziekten melding te doen van gevallen waarin bij een werknemer
een beroepsziekte is aangetoond. Eerder deed een aantal diensten dat al vrijwillig.
In 1998 zijn 1800 gevallen van beroepsziekte n gemeld, en in 1999 al 4 000
gevallen. Blijkens de stijgende lijn neemt bij arbodiensten de aandacht toe
voor erkenning en herkenning van beroepsziekte n. Verzamelen en verspreiden
van kennis over beroepsziekte n gebeurt in nauwe samenwerking met de kenniscentra
voor arbeidsrelevante aandoeningen. Uit de gegevens kan op termijn worden
afgeleid of sprake is van trends in beroepsziekte n waarop beleidsmatige actie
nodig is. Het jaarlijkse Signaleringsrapport Beroepsziekten gaat daar nader
op in.In kwantitatieve zin hebben de markt voor arbodienstverlening en de sector
arbodiensten zich snel ontwikkeld. Voor kwalitatieve verbeteringen zijn aanzetten
te zien. Activiteiten op brancheniveau zijn voor arbodiensten een sleutel
in de verdere ontwikkeling, evenals de inzet van andere dan medische expertise.
Opdrachtgevers moeten inzicht hebben in kwaliteit en beschikken over objectieve
gegevens over producten, prestaties en prijzen. De voorgenomen reorganisatie
van de uitvoering van de sociale zekerheid (SUWI) moet leiden tot een grotere
transparantie van de markt.Verder stelt het kabinet in de Voortgangsnota Arbeidsongeschiktheidsregelingen maatregelen in het vooruitzicht om de kwaliteit van de dienstverlening
van arbodiensten in het eerste ziektejaar verder te verbeteren. Zo wordt de
werkgever verplicht tijdig verzuiminformatie te geven aan de arbodienst. De
arbodienst moet tijdig concreet advies leveren in geval van langer durend
verzuim, zo nodig niet alleen vanuit de medische invalshoek. De begeleiding
van een (langdurig) zieke wordt meer gestructureerd doordat verantwoording
moet worden afgelegd in een geprotocolleerd reïntegratieverslag.4.4.6 Kosten en baten, afhankelijk van keuzenDe werkgeverskosten voor arbodienstverlening zijn maar een fractie van
de loonsom, en aanzienlijk minder dan die voor verzuimverzekering en loondoorbetaling
bij ziekte. Het kabinet heeft de sociale partners in de Stichting van de Arbeid
gevraagd die verhouding nog eens te bekijken. Verzekeringspremies stegen en
stijgen nog door opwaartse bijstellingen door verzekeraars en een stijgend
verzuim. Dat zou werkgevers een prikkel moeten geven de problemen aan te pakken,
bijvoorbeeld door méér inkoop van arbodienstverlening. In de
nu tot en met 1998 beschikbare cijfers is dat echter nog niet terug te vinden.
CBS -cijfers over de afzet van arbodiensten over 1999 komen najaar 2000 beschikbaar.
Een volgende rapportage van het S ZW -werkgeverspanel verschijnt naar verwachting
begin 2001. Daarin wordt nagegaan wat de gevolgen zijn van herverzekering
van de loondoorbetalingsverplichting bij ziekte en de aansluiting bij arbodiensten
voor het gevoerde arbobeleid en voor de ontwikkeling van het verzuimvolume. BOX ARBOBELEID EN DE PERSONEELSMARKT: KANSEN VOOR ARBODIENSTEN
EN SECTORENBehoud van personeel, vooral oudere werknemers en vrouwen, is gediend
met een goed arbobeleid. Vooral voor sectoren met moeilijk vervulbare vacatures
geldt dat resultaten in verzuimbestrijding verlichting kunnen geven van de
personeelsproblematiek. Eén procentpunt minder verzuim levert een extra
personeelscapaciteit op ter grootte van het volume moeilijk vervulbare vacatures.Passende arbeidsomstandigheden zijn ook van belang bij het aantrekken
van mensen. Die moeten steeds meer geworven worden uit «de onderkant»
van het arbeidsaanbod. Reïntegratie van deze niet-werkenden vereist inzicht
in hun mogelijkheden en beperkingen. Zo blijkt bijvoorbeeld dat mensen die
na langdurige werkloosheid aan de slag zijn gekomen in gesubsidieerde arbeid,
verhoudingsgewijs vaak arbeidsongeschikt worden en verhoudingsgewijs vaak
om psychische redenen. De ervaringen met deze niet duurzaam blijkende inzet
nopen tot aandacht voor de kwaliteit van arbeidsomstandigheden in het werk
dat mensen (kunnen) gaan doen en in reïntegratietrajecten. De achtergrond
van deze problemen wordt bezien, evenals verbetermogelijkheden.Het blijkt dat lageropgeleide werkzoekenden ook zonder inkomenscompensatie
veelal een betaalde baan willen accepteren, maar geen intensief zoekgedrag
tonen. De verwachte lage kwaliteit van het werk heeft daarmee te maken. Ook
beoordelen deze mensen het vroegere werk zeer ongunstig. Nader gericht onderzoek
is daarom van belang, evenals het experimenteren met zinvolle en interessante
werkomstandigheden voor laag opgeleiden, bijvoorbeeld door het werken in teams,
met duidelijke prestatiedoelen en met mogelijkheden voor persoonlijke ontwikkeling.Tabel 4.7 Werkenden niet-werkenden over gezondheidBevolking 15–64 jaar,
1998manvrouwWerkt niet, of 30 uur of meer per weekwerkt
nietwerkt ≥ 30u werkt nietwerkt ≥ 30 u eigen gezondheid als (zeer) goed
beoordeeld63 %90 %69 %89 % contact(en) met huisarts voorgaande
2 weken20 %12 %23 %18 %Bron: CBS, POLSUitkeringsgerechtigden ervaren vaker dan werkenden problemen met hun gezondheid.
CBS -bestanden bevatten meer data over gezondheidsbeleving van niet-werkenden.
Ook bevatten de bestanden informatie over de mate waarin arbeidsongeschikten
aangepaste werkzaamheden of werkomstandigheden willen. In overleg met het
CBS wordt bezien hoe deze data kunnen worden geanalyseerd met het oog op het
verbeteren van werkomstandigheden in bedrijven, zodat die bedrijven met meer
succes mensen kunnen werven en ziekteverzuim kunnen voorkomen.Het niveau van arbeidsomstandigheden is ook een belangrijke overweging
voor vrouwen, vooral laaggeschoolde vrouwen, die erover denken hun betaalde
baan op te geven vanwege de zorg voor kinderen. Werkgevers die hierop gericht
actie ondernemen, maken melding van winst in vele opzichten, aldus het onderzoek Investeren in kwaliteit loont.1
In 2001 wordt een quick scan gemaakt gericht op het verzamelen van aanvullende
«best practices» over de verbetering van de kwaliteit van de arbeid
als stimulans voor de arbeidsdeelname van vooral laaggeschoolde vrouwen. De
resultaten zullen onder de aandacht van de sociale partners worden gebracht.4.5 Arbeidsomstandigheden, verzuim en arbeidsongeschiktheid:
inzet van anderen4.5.1 Verbetering expertise en versterking onderlinge
samenwerkingDe bedrijfsarts is bij verzuim (meestal) de eerste betrokkene maar niet
de enige. Overige betrokkenen kunnen zijn vertegenwoordigers van andere kerndisciplines
in arbodiensten, arboverpleegkundigen, huisartsen, medisch specialisten, fysiotherapeuten,
psychologen, GGZ-ers, (bedrijfs) maatschappelijk werkers en verzekeringsartsen.Alle betrokkenen worden actiever met het versterken van de eigen expertise
en de onderlinge samenwerking rond verzuim. VWS en S ZW stimuleren dit onder
meer met subsidies; beide departementen stellen elk ruim 5 miljoen gulden
per jaar ter beschikking. Veel acties vloeien voort uit het «plan van
aanpak wachttijden in de gezondheidszorg»1,
opgesteld door een groot aantal partijen uit het veld. De hoofddoelstelling
is het bewerkstelligen van een goede zorgketen voor mensen met arbeidsrelevante
aandoeningen, waarbij snelle, doelmatige en adequate zorg en begeleiding worden
gewaarborgd. Dit door een goede onderlinge aansluiting van de achtereenvolgende
medische handelingen en begeleidingsactiviteiten. BOX INITIATIEVEN VERSTERKING EXPERTISE EN SAMENWERKING
ROND VERZUIM EN ARBEIDSONGESCHIKTHEIDInitiatieven vooral gericht op beroepsbeoefenaren,
merendeels recent gestart of versterkt:• vier landelijke kenniscentra voor arbeidsrelevante aandoeningen
in de tweedelijns zorg; daarnaast wordt de ontwikkeling van regionale expertisecentra
en samenwerkingsverbanden gestimuleerd;• het Nederlands centrum voor beroepsziekte n, gericht op zowel de
curatieve als de arbosector;• zes regionale projecten voor samenwerking van huisarts en bedrijfsarts;• een bureau richtlijnontwikkeling voor bedrijfsartsen;• om- en bij scholing smodules voor sociaal-geneeskundigen en medisch
specialisten;• kennisuitwisseling over RSI tussen de arbo-infrastructuur en de
tweedelijns gezondheidszorg; een soortgelijke kennisuitwisseling wordt overwogen
voor het thema werkdruk;• het onderzoeksprogramma van ZorgOnderzoek Nederland voor samenwerking
bij sociaal-medische begeleiding, gericht op alle beroepsbeoefenaren;• het Programma Klachten Bewegingsapparaat werkt aan projecten gericht
op preventie, begeleiding en reïntegratie en effectiviteit van interventies.De markt:• organisatieadviesbureaus startten een bureau2, gespecialiseerd in begeleiding van werknemers die hoge werkdruk of
psychosociale problemen ervaren. Men denkt een klantenkring op te bouwen onder
arbodiensten;• arbodiensten zelf werken aan interne opleidingen waarin aandacht
wordt besteed aan demedicalisering en het kijken naar de verzuimende werknemer
vanuit «mogelijkheden» in plaats van «belemmeringen»;• het bureau richtlijnontwikkeling bedrijfsgezondheidszorg is een
initiatief van met name de beroepsvereniging, met startsubsidie van de ministeries
van VWS en S ZW. Oogmerk is verbetering van het arbeidsgezondheidskundig handelen
en samenwerking met de curatieve sector. Na de richtlijn «lage rugklachten»
is in april 2000 de richtlijn «handelen van de bedrijfsarts bij werknemers
met psychische klachten » uitgebracht. Centraal staat een snelle interventie.
Na het intakegesprek volgt een strak schema van contacten, met voortgangsevaluaties
op concrete criteria, interventies of verwijzingen. Bedrijfsartsen moeten
krachtens hun professioneel statuut de richtlijn volgen; daartoe vindt (na)
scholing plaats.4.5.2 Commissie Psychische Arbeidsongeschiktheid: nieuwe
afspraken nodigDe Commissie Psychische Arbeidsongeschiktheid onder onafhankelijk voorzitterschap
van mr. J.P.H. Donner, bestaat uit vertegenwoordigers van alle betrokken professionals
en instanties. Haar analyse werd op een zitting van de Commissie in juni 2000
met alle partijen besproken. Conclusie was de noodzaak van een nieuwe aanpak
van psychische arbeidsongeschiktheid, vooral door onderlinge afspraken tussen
betrokken instellingen en professionals over afstemming en samenwerking bij
de aanpak van het verzuim en van psychische klachten. Hoewel alle partijen
afzonderlijk veelal doelmatig handelen, functioneert het huidige stelsel als
geheel onvoldoende doeltreffend, onder meer door gebrek aan afstemming en
overleg. De inzet in de drie maanden rond het ontstaan van verzuim moet centraal
staan. De bijeenkomst legt een belangrijke basis om in de periode tot eind
2000 met diverse partijen tot afspraken te komen over nadere concretisering
van een effectievere aanpak op het vlak van preventie, begeleiding, behandeling
en reïntegratie van mensen met psychische- en functioneringsproblemen
in de arbeid. Daarna zal de commissie gedurende twee jaar toezien op de implementatie
van datgene waaraan betrokkenen zich hebben gecommitteerd. De laatste twee
jaar van de looptijd van de commissie zal het accent liggen op monitoring
en het faciliëren van partijen bij de invulling van gemaakte afspraken.4.5.3 Initiatieven arbeidsomstandighedenbeleid specifiek
voor (re)integratieOm meer aandacht te krijgen voor het belang van een goed sociaal beleid
voor (tijdelijk) arbeidsgehandicapten in bedrijven is voor drie jaar, tot
en met 2002, de Commissie Arbeidsgehandicapten en Werk ingesteld, onder voorzitterschap
van voormalig CNV-voorzitter Westerlaken. De commissie stuurt op verzoek van
het ministerie van S ZW het programma «Sterk motief voor werk»
aan. Activiteiten zijn onder meer gericht op het inzetten van «ervaringsdeskundigheid»
van arbeidsgehandicapten met psychische klachten, of van mensen met een arbeidshandicap
die zijn gereïntegreerd. Doel is de mogelijkheden tot aanpassing van
het werk en de werkplek te laten zien en de nadruk te leggen op de positieve
baten hiervan voor ondernemingen en betrokken werknemers. De werkgeversprijs
«Kroon op het werk» wordt mede gedragen door de Stichting van
de Arbeid.De Helpdesk Gezondheid, Werk en Verzekeringen is een initiatief van een
twaalftal cliëntenorganisaties en wordt gedeeltelijk gefinancierd door
de ministeries van S ZW en VWS. Mensen kunnen er terecht voor informatie en
advies en met klachten over het functioneren van arbodiensten. De Helpdesk
analyseert de vragen en signaleert knelpunten.Disability Management is een bedrijfsaanpak om de inzetbaarheid van mensen
met een (dreigende) arbeidshandicap te vergroten of te herstellen. Dit gebeurt
door het werk en de arbeidsomstandigheden op de capaciteiten en beperkingen
van werknemers af te stemmen. In 2000 zijn pilot-projecten gestart in vijf
grote bedrijven. Er worden praktijkgerichte trainingen voor arbo- en reïntegratie-adviseurs
gegeven om Disability Management verder te stimuleren. De eerste pilotfase
loopt tot juni 2001. Na de evaluatie is dan een tweede traject pilots mogelijk
met inzet van anderen zoals adviseurs van arbodiensten. In het midden- en
kleinbedrijf lopen regionale pilots Disability Management in de vorm van leer-werkpools. Hierbij krijgen werknemers die niet bij de eigen werkgever
kunnen worden herplaatst, de gelegenheid via een leer-werktraject elders aan
de slag te gaan. Na evaluatie eind 2001 zal MKB -Nederland beslissen over
de brede invoering van Disability Management.Moderne technologie biedt kansen aan arbeidsgehandicapten of aan hen die
dat dreigen te worden. Een pilot-project «Implementatie ICT / telewerken
ten behoeve van de reïntegratie » is in volle gang. Met de brochure Online weer aan het werk is brede bekendheid gegeven aan
de in 1999 bekroonde methodiek «Passend Telewerken», een specifieke
uitwerking van Disability Management. Dit wordt uitgevoerd in dertien uiteenlopende
bedrijven in samenwerking met hun arbodiensten. Doelgroep zijn zowel werknemers
met lichamelijke als met psychische problemen. Het streven is een olievlekwerking
te bewerkstelligen: brede bekendheid aan het project, gebruiken van een aantal
enthousiaste organisaties/ arbodiensten die als «voorlopers» fungeren
en het blijven informeren van anderen.In het programma Technologie en Samenleving wordt in samenwerking met
het ministerie van EZ de ontwikkeling van moderne technologische werkaanpassingen
voor arbeidsgehandicapten gestimuleerd. Ook wordt gewerkt aan de opzet van
een virtuele wegwijzer met onder andere een database van «good practices»
van materiële werkaanpassingen.HOOFDSTUK 5 SOCIALE ZEKERHEID5.1 InleidingDe gunstige economische ontwikkeling van de afgelopen jaren heeft een
grote invloed gehad op de sociale zekerheid. De sterke daling van de werkloosheid
heeft geleid tot een kleiner beslag op de Werkloosheidswet en de bijstand.
Daarbij slaagden ook degenen die langdurig afhankelijk waren van een uitkering
er steeds beter in om werk te vinden. De toename van de actieve beroepsbevolking
heeft bovendien een stijging van de premieopbrengsten tot gevolg gehad.De gunstige ontwikkelingen hebben niet geleid tot een verminderd beroep
op de arbeidsongeschiktheidsregelingen. Integendeel, de grote spanning op
de arbeidsmarkt heeft een stuwend effect op het ziekteverzuim en daarmee op
de instroom op de WAO. De ten tijde van het Regeerakkoord geraamde volumeontwikkeling,
die destijds nog als behoedzaam gold, moet nu als te optimistisch worden beschouwd.Een en ander wordt weergegeven in onderstaand overzicht.Tabel 5.1 De bij Regeerakkoord verwachte volumeontwikkeling
vergeleken met de thans verwachte volumeontwikkeling aantal personen x 1000,
jaargemiddelden  199920002001 2002 RAhuidigverschilRAhuidigverschilRAhuidigverschilRAhuidigverschil WW 304235– 69302211– 91300199– 101298195– 103 ABW /IOAW/IOAZ*528489– 39517456– 61514442– 72514443– 71 WAO /WAZ/Wajong**896899390791259179321592794720totaal1 7281 623– 1051 7261 579– 1471 7311 573– 1581 7391 585– 154* beneden 65 jaar, thuiswonend** gecorrigeerd voor nul-uitkeringen en samenloop van uitkeringen.Ondanks de voorspoedige ontwikkeling bij WW en bijstand blijft het onveranderd
nodig een zeer actief op uitstroom en activering gericht beleid te voeren.
Nu het bestand in toenemende mate bestaat uit personen met een grote afstand
tot de arbeidsmarkt is het extra nodig èn kansrijk om – met gebruikmaking
van de gunstige economische omstandigheden – juist voor deze groep de
mogelijkheden te vergroten. Dat vraagt niet alleen om inzet van arbeidsmarktinstrumenten
maar ook om stimulansen vanuit de socialezekerheidsregelingen zelf. Bij de
Werkloosheidswet wordt het instrument premiedifferentiatie ingezet en is een
wettelijke basis gelegd voor experimenten. In de bijstand is gekozen voor
een aanpak om de effectiviteit van de uitvoering te vergroten.Voor het benutten van de mogelijkheden van mensen met een arbeidshandicap
is meer nodig dan een gunstige conjunctuur. Nodig is niet alleen een effectieve
beheersing van de instroom in de WAO, maar vooral ook een effectieve aanpak
van het langdurig verzuim gedurende het eerste ziektejaar. Voor beide doelstellingen
geldt dat het noodzakelijk is de mogelijkheden tot reïntegratie maximaal
te benutten.In de WAO -paragraaf van dit hoofdstuk wordt vooral ingegaan op de beheersing
van de instroom: de activiteiten in het eerste ziektejaar en de WAO -keuring
die daarop volgt. Het kabinet heeft in de voorgenomen Structuur Uitvoering Werk en Inkomen
(SUWI) gekozen voor een nieuwe opzet van de uitvoering van de sociale zekerheid
en van de arbeidsvoorziening. Doel is optimale condities te creëren om
mensen met een uitkering, indien mogelijk, zo snel mogelijk weer aan de slag
te helpen. De Tweede Kamer heeft inmiddels ingestemd met deze aanpak. In paragraaf 5.4
wordt ingegaan op de betekenis van SUWI.5.2 Sociale Verzekeringen5.2.1 PensioenenIn 2001 loopt het Convenant inzake arbeidspensioenen af. Het kabinet heeft
dit convenant, gericht op modernisering van pensioenen, kostenbeheersing en
de bestrijding van de zogeheten witte vlekken, eind 1997 afgesloten met de
sociale partners. Uiterlijk 1 maart 2001 is de evaluatie afgerond. Naar aanleiding
van de evaluatie zal het kabinet bezien of maatregelen nodig zijn en of wellicht
nieuwe afspraken met sociale partners gemaakt moeten worden.De afspraken inzake de kostenbeheersing worden geëvalueerd door de
Werkgroep Meetwijzer waarin de overheid en de sociale partners gezamenlijk
zitting hebben. Kostenstijgingen als gevolg van het verlagen van de franchise
en het introduceren van het wettelijk keuzerecht om nabestaandenpensioen om
te zetten in ouderdomspensioen, moeten worden gecompenseerd door kostenbeperkende
maatregelen, zoals een wijziging van het opbouwpercentage, een wijziging van
de systematiek (bijvoorbeeld van eindloon naar middelloon overstappen) of
de herziening van het nabestaandenpensioen. Op macroniveau moeten de wijzigingen
op deze terreinen maximaal kostenneutraal uitpakken. Uit tussenevaluaties
blijkt dat over de eerste twee jaren op macroniveau sprake is geweest van
een lichte kostendaling (0,2 procent van de totale salarissom).Op verzoek van de Tweede Kamer is besloten de inwerkingtreding van artikel
2b van de Pensioen- en spaarfondswet (PSW)1 uit
te stellen tot 2002. Aan de werkgroep Meetwijzer is daarom verzocht om pensioenfondsen
die bij de eindevaluatie in 2001 nog geen keuzemogelijkheid ten aanzien van
het nabestaandenpensioen hebben ingevoerd, voor dat deel buiten de evaluatie
te laten.Wanneer voor deze pensioenfondsen verondersteld wordt dat wel aan artikel
2b PSW wordt voldaan, zou het maximale macrokosteneffect slechts +0,035 procent
van de salarissom zijn. Dat is de reden dat het kabinet met sociale partners
afgesproken heeft alleen daadwerkelijk gerealiseerde kostenstijgingen als
gevolg van de introductie van een keuzemogelijkheid bij de evaluatie mee te
nemen.Daarnaast nemen de sociale partners bij de evaluatie van het Convenant
inzake arbeidspensioenen de meer kwalitatieve afspraken voor hun rekening.De Tweede Kamer heeft dit voorjaar het Wetsvoorstel recht van keuze voor
ouderdomspensioen in plaats van nabestaandenpensioen en gelijke behandeling
van mannen en vrouwen aangenomen. Hierbij is een motie van de kamerleden Schimmel
en Van Zijl aangenomen die de regering verzoekt de mogelijkheden van unisekstarieven
te verkennen en, indien de resultaten daar aanleiding toe geven, de invoering
daarvan te bevorderen.2 Het kabinet zal in 2001
een feitenonderzoek laten uitvoeren naar de mate waarin in de Europese Unie
en in relevante landen buiten de Europese Unie unisekstarieven worden gebruikt.
Daarna zal in een tweede fase een theoretische studie worden
verricht gebruikmakend van dit feitenmateriaal naar de mogelijkheden tot invoering
van sekseneutrale tarieven in Nederland en de effecten hiervan. De uitkomsten
van deze studie dienen te worden afgezet tegen de ervaringen die zijn opgedaan
met de in het wetsvoorstel 2b neergelegde methode van gelijke behandeling.
Een eerste evaluatie daarvan is te verwachten zes jaar na inwerkingtreding
van het voorschrift tot volledige gelijke behandeling.Het kabinet is voornemens in 2001 de Pensioenwet bij de Tweede Kamer in
dienen. Deze Pensioenwet vervangt de huidige PSW. Het kabinet wil onder andere
in de Pensioenwet de reeds aangekondigde maatregelen opnemen gericht op het
bestrijden van de zogeheten witte vlekken. Hiermee wordt voorkomen dat een
groep werknemers uitgezonderd is van deelname aan een pensioenregeling. Het
kabinet wil daarom het beginsel van algemene werking van een pensioenregeling
introduceren.5.2.2 WWHet volume van de WW ontwikkelt zich gunstig. Ten tijde van het Regeerakkoord
werd ervan uitgegaan dat het volume van de WW zich zou ontwikkelen van 304 000
personen in 1999 tot 298 000 personen in 2002.Deze prognoses zijn inmiddels ruimschoots neerwaarts bijgesteld. In 1999
kwam het aantal personen uit op 235 000. De voorspelling voor 2002 luidt
nu 195 000 personen.Ten grondslag aan deze positieve ontwikkeling ligt een sterke groei van
de werkgelegenheid. Gold ten tijde van het Regeerakkoord nog de verwachting
dat de werkloosheid in de periode 1999 – 2002 zou stabiliseren op een
niveau van 400 000, door de uiterst krachtige economische ontwikkeling
is die verwachting inmiddels aanzienlijk neerwaarts bijgesteld en is de prognose
nu dat de werkloosheid in 2002 op 228 000 zal uitkomen; in 2001 komt
de raming uit op 230 000.De sterke werkgelegenheidsgroei heeft zich aanvankelijk vooral aan de
instroomkant van de WW laten gelden. De instroom is gedaald van circa 600 000
midden jaren negentig tot ruim 300 000 in 1999. Daarnaast ziet men ook
een forse daling van het aantal langduriger ingeschreven werklozen. Deels
komt dit doordat nieuwe werklozen sneller werk vinden en deels doordat in
de huidige krappe arbeidsmarkt er ook goede kansen zijn voor wat langduriger
ingeschreven werklozen om weer aan de slag te komen.Van fictief naar feitelijk arbeidsverledenEen nieuw initiatief zowel met betrekking tot WW als WAO is de vervanging
van het fictief door het feitelijk arbeidsverleden als maatstaf voor de toe
te kennen uitkering. Een wetsvoorstel daartoe is thans in voorbereiding en
kan in 2001 tegemoet worden gezien.De maximale duur van de (loongerelateerde) WW -uitkering hangt af van
het arbeidsverleden van de werknemer. Bij een arbeidsverleden van 4 jaar is
deze duur maximaal 6 maanden. De maximale uitkeringsduur loopt stapsgewijs
op tot 5 jaar bij een arbeidsverleden van 40 jaar.De duur van het arbeidsverleden wordt over de laatste vijf kalenderjaren
voorafgaand aan de werkloosheid vastgesteld op basis van feitelijk gewerkte
perioden. Over de daaraan voorafgaande kalenderjaren vanaf het jaar waarin
hij 18 jaar is geworden, wordt de werknemer verondersteld in voldoende mate
arbeid te hebben verricht. Deze periode wordt aangeduid als het fictieve arbeidsverleden. Deze systematiek is bij de inwerkingtreding van de nieuwe WW in 1987 geïntroduceerd.
Reden was dat op dat moment nog geen betrouwbare verzekerdenadministratie
(VZA) bestond, aan de hand waarvan het arbeidsverleden kon worden geverifieerd.
Het toenmalige kabinet was van oordeel dat meer gewicht aan het feitelijk
arbeidsverleden moest worden toegekend zodra het arbeidsverleden van verzekerden
via de VZA goed te onderscheiden zou zijn.De totstandkoming van een voldoende betrouwbare VZA maakt het op dit moment
mogelijk het arbeidsverleden meer aan de hand van feitelijk gewerkte perioden
vast te stellen. De bedoeling is om vanaf volgend jaar bij de vaststelling
van de duur van de loongerelateerde uitkering het arbeidsverleden vanaf het
jaar 1995 feitelijk vast te stellen. Het feitelijk arbeidsverleden wordt daarmee
van jaar tot jaar met één jaar verlengd; het fictieve arbeidsverleden
wordt navenant verkort. De mogelijkheid om jaren waarin een tot het huishouden
van de werknemer behorend kind is verzorgd, geheel of gedeeltelijk gelijk
te stellen (het verzorgingsforfait), wordt eveneens uitgebreid. De verlenging
van het feitelijk arbeidsverleden versterkt het opbouwkarakter van de WW.De verlenging van het feitelijk arbeidsverleden kan ertoe leiden dat de
maximale uitkeringsduur van werknemers die in de kalenderjaren vanaf 1995
geen of onvoldoende arbeid hebben verricht, wordt verkort. Anderzijds kan
de maximale uitkeringsduur worden verlengd van personen die arbeid hebben
verricht vóór het kalenderjaar waarin zij 18 werden. Als gevolg
van de stapsgewijze invoering van de maatregel zullen beide effecten zich
geleidelijk gaan voordoen. Per saldo leidt de maatregel tot een besparing.
Deze loopt op van 0,5 miljoen in 2001 tot 82 miljoen in 2008.Het kabinet is voornemens om ook in de WAO het leeftijdscriterium te vervangen
door een combinatie van feitelijk en fictief arbeidsverleden, overeenkomstig
de regeling in de WW. Ook in de WAO is noodgedwongen, vanwege het ontbreken
van een betrouwbare VZA, voor het leeftijdscriterium gekozen in plaats van
het feitelijk arbeidsverleden. Het toenmalige kabinet was van oordeel dat
voor de WAO, net als voor de WW, de overstap naar feitelijk arbeidsverleden
moest worden gemaakt zodra dit technisch mogelijk was. Nu de VZA voldoende
betrouwbare gegevens kan leveren zal in de WAO het arbeidsverleden vanaf 1995
feitelijk worden vastgesteld. De invoering van het feitelijk arbeidsverleden –
voor nieuwe gevallen – kan ertoe leiden dat werknemers met een korter
dan gemiddeld arbeidsverleden in de toekomst een kortere loondervingsuitkering
en/of een lagere vervolguitkering zullen ontvangen.ExperimentenHet aandeel van langdurig werklozen in het WW -bestand is sinds 1987 gaandeweg
gestegen. Met de in juli 1999 in werking getreden Wet experimenten WW is de
mogelijkheid tot stand gebracht om op experimentele basis aan moeilijk plaatsbare
werklozen reïntegratie-mogelijkheden aan te bieden. Een aantal experimenten
is onlangs van start gegaan. Twee andere experimenten zijn op dit moment nog
in voorbereiding. Het doel van de experimenten is om proefondervindelijk vast
te stellen in welke mate de reïntegratiemogelijkheden bijdragen aan een
duurzame reïntegratie van moeilijk plaatsbare WW -gerechtigden op de
arbeidsmarkt. Het betreft experimenten waarvan per onderdeel 1 000 werkzoekenden
gebruik kunnen maken. In één van de experimenten wordt geprobeerd de drempel voor
werkgevers te verlagen om moeilijk plaatsbare WW -gerechtigden in dienst te
nemen. De werkgever krijgt de mogelijkheid om de werkloze maximaal 3 maanden
op proef, met behoud van uitkering, te laten werken. In een ander experiment
kunnen WW -gerechtigden die een baan aanvaarden met een loonniveau beneden
het uitkeringsniveau, in aanmerking komen voor een loonsuppletie, oftewel
een aanvulling op het loon. Dit experiment moet het voor WW -gerechtigden
aantrekkelijker maken om lager betaald werk te aanvaarden.Daarnaast is een experiment gestart om werknemers die met werkloosheid
worden bedreigd, preventief een reïntegratietraject aan te bieden. Hiermee
wordt beoogd een beroep op de WW te voorkomen. Dit experiment heeft twee aparte
doelgroepen. De eerste doelgroep betreft werknemers die als gevolg van een
voorgenomen collectief ontslag met werkloosheid worden bedreigd. In de tweede
plaats gaat het om personen die regelmatig tijdelijk werk vinden, maar van
wie wordt verwacht dat zij bij het achterwege blijven van een reïntegratietraject
meerdere malen werkloos zullen worden.Verder zijn de mogelijkheden om met behoud van een WW-uitkering scholing
te volgen eveneens op experimentele basis verruimd. Het gaat dan om scholing
in het kader van een traject waarbij leren en werken worden afgewisseld. In
bepaalde gevallen worden ook opleidingen met een duur langer dan 1 jaar toegestaan.
Verder zijn voor WW-gerechtigden bedrijfsgerichte opleidingen met een maximumduur
van 6 maanden mogelijk. Voor moeilijk plaatsbare WW-gerechtigden met een HBO-
of universitaire opleiding, is het mogelijk om een opleiding tot onderwijzer
of leraar te gaan volgen.In voorbereiding zijn nog een tweetal experimentele maatregelen die het
voor WW-gerechtigden gemakkelijker moeten maken te starten als zelfstandige.
Er wordt de mogelijkheid gecreëerd om gedurende een periode van 6 maanden
met behoud van WW als zelfstandige aan de slag te gaan. De met deze arbeid
verworven inkomsten worden op de uitkering in mindering gebracht. In het andere
experiment wordt de periode dat men na beëindiging van de zelfstandige
arbeid op de WW-uitkering kan terugvallen, verlengd van anderhalf naar drie
jaar.5.2.3 WAO5.2.3.1 InleidingNa een periode van positieve ontwikkelingen in het midden van de jaren
negentig is er sinds 1997 weer sprake van een sterke groei van het aantal
personen dat in Nederland een arbeidsongeschiktheid suitkering ontvangt. In
de meerjarenramingen was reeds rekening gehouden met een oploop van het aantal
arbeidsongeschikten in verband met de groei van het aantal verzekerden, de
veroudering van de beroepsbevolking en de toenemende arbeidsparticipatie van
vrouwen. De stijging van het ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid is echter
nog sterker dan verwacht. Deze ontwikkeling hangt in sterke mate samen met
de toenemende krapte op de arbeidsmarkt, die heeft bijgedragen aan een forse
stijging van het ziekteverzuim exclusief zwangerschap van 4,6 procent in 1997
naar 5,4 procent in 1999. Bij krapte op de arbeidsmarkt nemen werkgevers werknemers
met hogere gezondheidsrisico's aan, neemt de werkdruk toe en gaan werknemers
vrijblijvender om met ziekteverzuim. Tezamen met het feit dat het aantal verzekerden
nog sterker is toegenomen dan was geanticipeerd, verklaren deze
factoren de hoge druk op de arbeidsongeschiktheidsregelingen.Tegelijkertijd biedt juist de huidige arbeidsmarkt ruime mogelijkheden
om arbeidsgehandicapten te reïntegreren en van die gelegenheid dient
gebruik te worden gemaakt. Met name de SUWI -plannen zien op dit laatste aspect
van de problematiek. Ook overigens heeft het kabinet beleidsimpulsen ontwikkeld
om de instroom in de WAO te beperken en de uitstroom te vergroten. In dat
kader is in de recente Voortgangsnota arbeidsongeschiktheidsregelingen een
groot aantal maatregelen aangekondigd, die zien op vrijwel alle onderdelen
van het ziekte- en arbeidsongeschiktheid straject. Hoofdlijnen van dit beleid
zijn: eerder ingrijpen in het eerste ziektejaar, verbetering van de WAO-keuringen
en meer aandacht voor preventie.Hieronder wordt – aan de hand van de meest recent beschikbare cijfers –
aangegeven wat de achtergronden en trends zijn in de stijging van het volume.
Daarna wordt een schets gegeven van de grote lijnen van het beleid in de resterende
kabinetsperiode. Daarbij wordt speciale aandacht besteed aan het nieuwe «
poortwachtersmodel » en de relatie daarvan met SUWI, verbetering van
de WAO -keuringen en de rol van de bovenwettelijke regelingen in de arbeidsongeschiktheid
sproblematiek. Tenslotte wordt – in het hoofdstuk «Specifieke
onderwerpen» – de WAO in breder internationaal verband geplaatst.
Daarin wordt – teneinde de ernst van de problematiek in perspectief
te plaatsen – een vergelijking gemaakt tussen de ontwikkelingen in Nederland
en die in het buitenland. Voorts wordt een beschouwing gegeven van de argumenten
voor en tegen het maken van onderscheid tussen het zogeheten risque social
en risque professionel.5.2.3.2 De cijfermatige ontwikkeling van de instroomDe sinds 1997 optredende opwaartse druk in het volume manifesteert zich
vooral in de ontwikkeling van het aantal personen waarvoor een arbeidsongeschiktheidskeuring
wordt aangevraagd. In 1998 waren dat er naar schatting 110 000. In 1999
was dat aantal opgelopen tot bijna 140 000. Op grond van de uitkomsten
van het eerste kwartaal 2000 moet voor geheel 2000 rekening worden gehouden
met ruim 166 000 aanvragen voor een keuring.Tegelijkertijd valt echter waar te nemen dat keuringsaanvragen minder
vaak tot een arbeidsongeschiktheid suitkering leiden:– veel mensen blijken hersteld te zijn voordat de keuring feitelijk
plaatsvindt. In 1998 en 1999 is daarvan sprake bij 18 procent van de personen
waarvoor een keuring is aangevraagd.– daarnaast worden procentueel minder mensen tot de uitkering toegelaten.
In 1998 werd circa 21 procent afgewezen, in 1999 was dit percentage gestegen
naar ruim 23 procent en in het eerste kwartaal van 2000 naar bijna 25 procent.Tevens laten de eerste resultaten in 2000 een tendens zien dat minder
vaak volledige arbeidsongeschiktheid suitkeringen worden toegekend. In 1998
en 1999 werd nog in 67 procent van de gevallen een volledige arbeidsongeschiktheid
suitkering toegekend. In het eerste kwartaal van 2000 kreeg nog maar 62 procent
van de tot de uitkering toegelaten personen een volledige uitkering. Het is
nog niet duidelijk of hier sprake is van een structurele ontwikkeling. Tabel 5.2 Aanvragen voor een arbeidsongeschiktheidskeuring
en de uitkomsten van de keuringen  1998*19992000**aanvragen voor een arbeidsongeschiktheid suitkering110 000140 000166 000    hersteld voor
keuring heeft plaatsgevonden–18%18%     niet tot de
uitkering toegelaten21%23%25%     verdeling toegekende uitkeringen
naar:    volledig arbeidsongeschikt67%67%62% gedeeltelijk
arbeidsongeschikt33%33%38%* op basis van quick scan Plan van Aanpak WAO** op basis van resultaten eerste kwartaalIn 1998 werden 109 0001 nieuwe uitkeringsgerechtigden
geregistreerd. In 1999 waren het er 106 000. In 2000 zullen naar verwachting
110 000 nieuwe uitkeringsgerechtigden geregistreerd worden.2 Uit de oploop die in 2000 wordt verwacht valt op te maken dat de scherpere
keuringsresultaten, die zich voorzichtig aftekenen, niet kunnen verhinderen
dat een grotere toestroom naar de arbeidsongeschiktheidskeuring leidt tot
steeds meer arbeidsongeschikten.Tegenover nieuwe uitkeringsgerechtigden staan tevens uitkeringsgerechtigden
waarvan de uitkering beëindigd wordt. In 1998 was dat voor 93 000
personen het geval. In 1999 voor 84 000 personen en in 2000 voor naar
schatting 94 000. Per saldo is in alle jaren een substantiële groei
van het aantal arbeidsongeschikten waar te nemen. Dat geldt eveneens voor
het aantal uitkeringsjaren.3Tabel 5.3 Nieuwe uitkeringen, beëindigingen en lopende
uitkeringen (x 1000)  199819992000nieuwe uitkeringen109 000106 000110 000beëindigingen93 00084 00094 000 lopend bestand* (ultimo)889 000911 000928 000uitkeringsjaren763 000772 000789 000* exclusief nul-uitkeringenEen nul-uitkering is een uitkering die formeel nog doorloopt, maar waar
geen betalingen op verricht worden: bijvoorbeeld in verband met inkomsten
uit dienstverband.Ontwikkeling in termen van % van de beroepsbevolkingOndanks de waargenomen groei van het aantal arbeidsongeschikten blijft
het aantal arbeidsongeschikten als percentage van de beroepsbevoling stabiel
rond de 12,2 procent. Dat ligt vooral ook aan de gunstiger dan geraamde ontwikkeling
van de beroepsbevolking.Het beeld dat oprijst is dat de druk op de arbeidsongeschiktheidsregelingen
vooral wordt veroorzaakt door de sterke toename van het aantal aanvragen,
dat op zijn beurt weer samenhangt met de stijging van het ziekteverzuim en
de spanning op de arbeidsmarkt. Tegelijkertijd zien we verbeteringen in de
keuringsresultaten. Veel mensen herstellen vlak voor dat men feitelijk wordt
gekeurd, het aantal toekenningen neemt procentueel gezien significant
af, terwijl tenslotte het aantal personen dat volledig arbeidsongeschikt wordt
verklaard ook, procentueel gezien, afneemt. Dit zijn alle indicaties dat zowel
in de aanloop daar naartoe als bij de claimbeoordeling zelf toenemende aandacht
is voor waar de langdurig zieke of (potentieel) arbeidsongeschikte nog toe
in staat is, al is nog niet duidelijk in hoeverre deze resultaten zullen beklijven.Per saldo blijft de situatie buitengewoon zorgelijk. De volumeontwikkeling
zoals die zich recent aftekent wijst erop dat het aantal arbeidsongeschikten
eind 2002, met inachtneming van de beleidseffecten van het Plan van Aanpak
WAO en de intensivering daarvan, zal zijn opgelopen naar circa 950 000.
Een lichtpunt is dat de financiële gevolgen van deze zorgelijke volumeontwikkeling
sterk worden gemitigeerd door veranderingen in samenstelling van de nieuwe
instroom. Het aandeel van gedeeltelijk arbeidsongeschikten in de instroom
neemt toe. Bovendien zijn nieuwe arbeidsongeschikten steeds vaker afkomstig
uit de jongere leeftijds- en lagere inkomenscategorieën. Als gevolg hiervan
daalt de prijs van een uitkeringsjaar WAO. Deze effecten zijn zo aanzienlijk
dat de tegenvallende volumeontwikkeling per saldo niet leidt tot verhoging
van de uitkeringslasten t.o.v. de raming in het Regeerakkoord.5.2.3.3 De instroom van vrouwenZoals hiervoor reeds werd opgemerkt gaat stijging van de instroomkans
gepaard aan een daling van de gemiddelde leeftijd van de instromers. Beide
factoren blijken vooral van toepassing te zijn op vrouwen. Vrouwen hebben
al een aantal jaren een grotere kans om in de WAO terecht te komen dan mannen.
Sinds 1996 is ook in absolute aantallen de instroom van vrouwen groter dan
die van mannen.Vrouwen hebben momenteel een 2,3 maal zo hoge kans op arbeidsongeschiktheid.
Na correctie voor leeftijd en opleiding is de kans op arbeidsongeschiktheid
nog hoger: een factor 2,7.1 De instroom in de
WAO bestaat voor 56 procent uit vrouwen, waarvan 34 procent vrouwen jonger
dan 35 jaar. Dit terwijl vrouwen nog geen 40 procent van de werkzame beroepsbevolking
uitmaken. De participatiegraad2 van vrouwen is
49 procent, tegenover 75 procent bij mannen. Bij een groeiende arbeidsparticipatie
van vrouwen, zal – als er verder niets verandert – het probleem
waarschijnlijk toenemen. De toename van het aantal vrouwen in de WAO (dus
het saldo van in- en uitstroom), is ook beduidend groter dan de groei van
het aantal mannen in de WAO.De lagere gemiddelde leeftijd van vrouwen die instromen in de WAO hangt
daarmee samen. Uit cijfers van het Landelijk instituut sociale verzekeringen
(Lisv) blijkt dat de kans om arbeidsongeschikt te worden bij mannen sterk
leeftijdsgebonden is. Hoe hoger de leeftijd, des te groter de kans. Bij vrouwen
zijn er ook verschillen in instroomkansen tussen de verschillende leeftijdscategorieën,
maar die verschillen zijn kleiner. Dat betekent dat relatief meer jongere
vrouwen een WAO -uitkering ontvangen, waarbij de kans groot is dat zij langdurig
in de uitkering blijven. De uitstroomkans van vrouwen wegens pensionering
moet nog op gang komen. Opvallend is dat de hogere instroomkans van vrouwen
vooral een Nederlands probleem is. In de meeste landen is het verschil tussen
de instroomkansen van mannen en vrouwen minder groot of afwezig.Het moge duidelijk zijn dat er een duidelijke relatie is tussen de instroom
van vrouwen in de WAO en de positie van de vrouw in het arbeidsproces. Verbetering
van de positie van vrouwen in de arbeidsorganisatie kan in belangrijke mate
een bijdrage leveren aan beheersing van de arbeidsongeschiktheid sproblematiek,
en is ook als zodanig een belangrijk beleidsspeerpunt van het ministerie van
S ZW. In het hoofdstuk «Specifieke onderwerpen» wordt hieraan
expliciet aandacht besteed. BOX MOGELIJKE OORZAKEN GROTERE UITVAL VROUWENWaarom hebben vrouwen een grotere kans om in de WAO terecht te komen dan
mannen? Een eerste belangrijke verklaring ligt in het verschil in arbeidsmarktpositie
tussen mannen en vrouwen. Vrouwen werken vaak in sectoren met een relatief
hoog arbeidsongeschiktheid srisico, zoals de zorg, waardoor het niet haarscherp
is te bepalen of de sector of de vrouwen de hogere instroomkans verklaren
(de kans op arbeidsongeschiktheid is in de zorg 1,3 keer zo hoog als het gemiddelde
van andere sectoren1 ). En als vrouwen in dezelfde
sector werken of hetzelfde beroep hebben als mannen, blijken vrouwen gemiddeld
een lagere functie te hebben, tegen een lager salaris te werken, en vaker
te werken op basis van een flexcontract.2Een mogelijke andere verklaring wordt vaak gezocht in de dubbele belasting
van vrouwen die werken en de zorg voor een gezin combineren. Dit is moeilijk
aantoonbaar gebleken. Jonge vrouwen met kinderen hebben wel een verhoogde
WAO -instroomkans, maar dit geldt in vergelijkbare mate voor jonge vaders,
waardoor het geen verklaring geeft voor het verschil in WAO -instroomkans
tussen mannen en vrouwen.3 Hoewel vrouwen vaak
een groter deel van de zorgtaken op zich nemen dan mannen blijkt dit geen
aantoonbare verklaring voor de hogere WAO -instroomkans te zijn. Immers, als
die extra zorg voor kinderen een verhoogd risico met zich zou brengen, zou
dit gevonden moeten worden in extra effect (van het hebben van kinderen) op
vrouwen dan op mannen.Nog een mogelijke verklaring is dat vrouwen en hun omgeving, zoals werkgevers,
arbodiensten en het thuisfront, anders omgaan met ziekteverzuim en WAO -instroom
dan mannen en hun omgeving. Sommige arbeidsomstandigheden, zoals een slechte
werksfeer, geen plezier in het werk en fysiek zwaar werk, komen weliswaar
niet vaker voor bij vrouwen, maar blijken wel een groter WAO -risico voor
vrouwen te zijn dan voor mannen. Het omgaan met ziekteverzuim door vrouwen
en door hun omgeving wordt momenteel onderzocht in opdracht van het ministerie
van S ZW.Tenslotte is een mogelijke verklaring dat er wellicht tussen mannen en
vrouwen verschillen zijn in belastbaarheid die het verhoogde ziekteverzuim
en de verhoogde WAO-instroom van vrouwen zouden kunnen verklaren. Ook hiervoor
is nader onderzoek uitgezet.5.2.3.4 De sectorenDe krappe arbeidsmarkt brengt met zich dat mensen die langdurig werkloos
zijn geweest en voorheen weinig kans hadden op de arbeidsmarkt, nu wel aan
het werk komen. Bij de instroom in de WAO is een duidelijke stijging waarneembaar
van werknemers uit sectoren waar veel gebruik wordt gemaakt van langdurig
werklozen: de gesubsidieerde banen en in toenemende mate de uitzendsector.
In die laatste sector was het arbeidsongeschiktheid srisico in 1999 1,44 keer
zo groot als het gemiddelde van alle andere sectoren.4 Dit opvallende gegeven in de uitzendsector is een van de eerste resultaten
van de brancheprestatievergelijking die op dit moment plaatsvindt, en die
later dit jaar aan de Kamer zal worden toegezonden. Ook overigens komt uit
de eerste resultaten daarvan naar voren dat de WAO -problematiek sterk verschilt
per sector. Uit nadere bestudering van de WAO -cijfers, ingedeeld naar 66
sectoren5, blijkt dat 11 van de 66 sectoren verantwoordelijk
zijn voor 61 procent van de instroom in de WAO in 1999. Om een volledig beeld
te krijgen van de bijdragen van de individuele sectoren aan de volumegroei
van de WAO, moeten per sector de in- en uitstroom met elkaar worden geconfronteerd.
Uit deze confrontatie blijkt dat 10 sectoren goed zijn voor 86 procent van
de groei van het aantal uitkeringen in 1999. Hierbij zijn de zorg en de uitzendsector
samen goed voor maar liefst 51 procent van de toename van het aantal WAO -uitkeringen
in Nederland. Hoeveel een sector bijdraagt aan de totale WAO -instroom hangt af van
de instroomkans en van de grootte van de sector. De instroomkans is de kans
voor een werknemer om in een bepaald jaar arbeidsongeschikt te worden, ofwel
het percentage van de werknemers dat per jaar instroomt in de WAO. De sector
met de grootste instroomkans (meer dan twee keer zo groot als de gemiddelde
kans) is de sector «horeca catering», oftewel de contractcatering
(dus niet de cafés en restaurants). Op de tweede plaats staat de reiniging.
De zorg en de uitzendsector, samen goed voor 51 procent van de volumegroei
in de WAO, staan ook in de top 15 van sectoren met de grootste instroomkans.
Bij de prestatievergelijking tussen sectoren moet namelijk rekening gehouden
worden met factoren als arbeidsomstandigheden en de demografische opbouw van
het personeelsbestand. In de binnenkort te verschijnen brancheprestatievergelijking
zal hierop uitgebreid worden ingegaan.5.2.3.5 Werkende en bemiddelbare arbeidsongeschiktenHet bestand van arbeidsongeschikten bevat – naast de 200 000
arbeidsongeschikten die al arbeid verrichten – veel uitkeringsgerechtigden
die nog wel (gedeeltelijk) aan het werk kunnen of zelfs geheel kunnen reïntegreren.
Het is zaak deze potentiële arbeidsreserve te mobiliseren, zodat (gedeeltelijk)
arbeidsongeschikten via het werk weer kunnen deelnemen aan de maatschappij.
Zoals hiervoor al opgemerkt onderstreept de spanning op de arbeidsmarkt hiervan
de noodzaak en schept ook nieuwe kansen voor reïntegratie. De verwachting
is dat de in ontwikkeling zijnde commerciële reïntegratiemarkt deze
uitkeringsgerechtigden sneller en beter zal helpen bij het vinden van een
nieuwe baan. Immers, het monopolie van arbeidsvoorziening op het gebied van
reïntegratie is losgelaten. Op grote schaal vindt nu openbare aanbesteding
plaats van reïntegratietrajecten voor arbeidsgehandicapten. Private reïntegratiebedrijven
bieden zich aan om de reïntegratie van arbeidsgehandicapten op zich te
nemen. Door onderlinge concurrentie tussen deze bedrijven en de introductie
van prestatiecontracten dient het resultaat van de reïntegratieactiviteiten
te worden verhoogd. Daarnaast zullen de resultaten van de evaluatie van de
Wet REA woorden benut om de effectiviteit van reïntegratietrajecten te
verhogen. Tenslotte zullen de reïntegratieverplichtingen van zieke en
arbeidsongeschikte werknemers worden verhelderd. 5.2.3.6 Bovenwettelijk circuitDe totale omvang van de arbeidsongeschiktheidsregelingen is veel groter
dan de wettelijke regelingen. In de loondoorbetaling bij ziekte gaat jaarlijks
circa 3,2 miljard om aan bovenwettelijke loondoorbetaling bij ziekte. In het
bovenwettelijke circuit van WAO en loondoorbetaling bij ziekte, bij overheid
en bedrijfsleven samen, gaat circa 8,3 miljard gulden per jaar om1. Van de bovenwettelijke regelingen komt zo'n 4,6 miljard
ten laste van de werkgevers en 3,7 miljard ten laste van de werknemers. Overigens
zijn er nog een aantal kleinere regelingen waarvan de optelsom mogelijk ook
nog een aanzienlijk bedrag is.Tabel 5.4 Bovenwettelijke regelingen (in miljarden guldens) regelingt.l.v. werkgeverst.l.v.
werknemerstotaal loondoorbetaling >70%3,203,2 Premievrije pensioenvoortzetting voor WAO -ers1,10,51,6 Aanvulling WAO boven 70% van
laatstverdiende loon0,30,00,3Verzeking
van WAO -hiaat0,03,23,2Totaal4,63,78,3Nederland kent in vergelijking met andere Europese landen een groot aantal
werknemers dat drie maanden of langer ziek is. Ook het kortdurend verzuim
ligt in Nederland hoger dan in de rest van Europa. Blijkbaar meldt men zich
in Nederland relatief snel ziek, en blijft men dit ook langer. Mogelijk speelt
de hoogte van de bovenwettelijke regelingen hierbij een rol. Indien een werknemer
eerst ziek en later arbeidsongeschikt wordt, krijgt hij of zij in het eerste
ziektejaar 70 procent van het loon doorbetaald door de werkgever. Echter,
in CAO's is dit veelal aangevuld tot 100 procent. Ook de WAO -uitkering wordt
vaak bovenwettelijk aangevuld. De aanvulling van het loon bij ziekte tot 100
procent is in andere landen veel minder gebruikelijk, zeker voor zo'n lange
periode als 52 weken.2BOX CAO-ZIEKENHUIZEN EN BOVENWETTELIJKE UITKERINGENStel dat een 35-jarige werknemer in de zorgsector, die valt onder de CAO-ziekenhuizen,
ziek wordt en arbeidsongeschikt raakt. Onderstaand diagram geeft weer hoe
zijn inkomen is verdeeld in een wettelijk deel, een bovenwettelijk aangevuld
deel en een niet-aangevuld deel. Uit bovenstaande figuur blijkt dat door bovenwettelijke aanvullingen de
werknemer pas na twee jaar ziekte en arbeidsongeschiktheid een eerste inkomensachteruitgang
krijgt. Dat betekent dat juist in de periode dat de kans op reïntegratie
nog zeer groot is, de financiële prikkels afwezig zijn.5.2.3.7 Verdere beleidsvoornemens WAODe volumeontwikkeling van de WAO is verontrustend en heeft forse opwaartse
risico's. Als het gaat om de aanpak van de problematiek zijn drie wegen aan
te wijzen. Ten eerste moet het beleid gericht zijn op een algemene verbetering
van de omgang met ziekte en arbeidsongeschiktheid. De nadruk moet daarbij
vooral liggen op vroegtijdig ingrijpen in het eerste ziektejaar, met name
als het psychische klachten betreft. Ten tweede moet worden gewerkt aan verdere
verbetering van de WAO- keuringen om een uniforme toepassing van de wettelijke
criteria te garanderen. Ten derde is een gerichte aanpak in bepaalde sectoren
noodzakelijk, bij die werknemers waar de risico's het grootst zijn. Daarbij
verdient het ook aanbeveling dat de sociale partners in betreffende sectoren
de bovenwettelijke regelingen tegen het licht houden. Bovendien heeft het
kabinet een Commissie Arbeidsongeschiktheid ingesteld met als taak de WAO
-problematiek verder te analyseren en met aanbevelingen te komen.5.2.3.8 Het nieuwe poortwachtersmodel en SUWI Een verbeterde aanpak van het ziekteverzuim is een beleidsonderdeel waarop
winst te boeken valt. Direct, omdat personen waarbij zo snel mogelijk na de
ziekmelding actie wordt ondernomen een kleinere kans maken in de WAO terecht
te komen. Indirect, omdat daardoor minder mensen een WAO -keuring hoeven te
ondergaan en daardoor de keuringspraktijk wordt ontlast. De maatregelen die
worden genomen in het eerste ziektejaar met als doel instroom in de WAO te
voorkomen, worden het poortwachtersmodel genoemd. In de Voortgangsnota arbeidsongeschiktheidsregelingen
is uitgebreid geschetst welke verbeteringen het kabinet in het poortwachtersmodel
wenst door te voeren (zie box Het nieuwe poortwachtersmodel). BOX HET NIEUWE POORTWACHTERSMODEL• De ziekmelding wordt vervroegd van 13 naar 6 weken.• De uitvoeringsinstelling (uvi) brengt «alerteringsbezoeken»
aan bedrijven met een hoog WAO -risico.• De procedure voor het reïntegratieconsult dat werkgevers kunnen
aanvragen bij de uvi, wordt flexibeler.• De werknemer krijgt het recht een deskundigenoordeel aan de uvi
te vragen over de vraag of er nog passende arbeid in het bedrijf van de werkgever
aanwezig is en over de kwaliteit van de door of in opdracht van de werkgever
verrichte reïntegratie-inspanningen.• De werkgever krijgt het recht de loondoorbetaling bij ziekte te
weigeren, indien de werknemer niet mee wil werken aan zijn reïntegratie.• De huidige voorlopige en definitieve reïntegratieplannen worden
afgeschaft. In plaats daarvan moet bij de WAO -aanvraag een goed gedocumenteerd
reïntegratieverslag overlegd worden, met onder andere relevante medische
informatie en een geprotocolleerd verantwoordingsverslag van de reïntegratieactiviteiten.
De werknemer krijgt een zelfstandige rol bij de totstandkoming van het verslag.
De uvi toetst het reïntegratieverslag inhoudelijk. Als blijkt dat er
door de werkgever onvoldoende is gedaan aan reïntegratie wordt de WAO
-uitkering uitgesteld en moet de werkgever het loon langer doorbetalen (maximaal
zes maanden).• De sanctiemogelijkheden voor nalatige werknemers worden versterkt.
Sancties zijn mogelijk als de werknemer niet meewerkt aan maatregelen die
zijn arbeidsgeschiktheid kunnen verbeteren (zoals scholing), niet voldoende
meewerkt aan zijn eigen herstel of verwijtbaar een onvolledige WAO -aanvraag
indient.• Werkgever en werknemer kunnen daarnaast gezamenlijk verzoeken de
WAO -keuring voor maximaal 52 weken uit te stellen, bijvoorbeeld als reïntegratie
al vergevorderd is. Dat kan onnodige stigmatisering van de werknemer voorkomen
en kan voor de werkgever voordeliger zijn.Een belangrijk element van het nieuwe poortwachtersmodel is het scheppen
van betere verhoudingen tussen uvi's en arbodiensten doordat concurrentie-
en competentiegeschillen worden weggenomen. Daardoor krijgen beide partijen
beter de mogelijkheid zich te concentreren op hun kerntaken. Een belangrijke
consequentie daarvan zal zijn dat nu al de voorwaarden worden geschapen voor
het ontstaan van een volwassen markt voor reïntegratiebedrijven. Op die
manier kan toegewerkt worden naar een vlotte overgang van het huidige naar
het SUWI -model.Uiteindelijk betekent dit voor betrokkenen dat zij te maken krijgen met
één integraal begeleidingstraject. Er is geen «knip»
meer in de gevalsbehandeling oftewel geen overdracht meer van arbodienst naar
uvi. Dat schept de mogelijkheid van meer op langere termijn gerichte reïntegratietrajecten.5.2.3.9 Kwaliteitsborging in de claimbeoordelingEen tweede manier om het volume beheersbaar te houden is via verbetering
van de WAO -keuring, ook wel de claimbeoordeling genoemd. Belangrijk is dat
de resterende verdiencapaciteit van de beoordeelde personen goed in kaart
wordt gebracht, zodat hun reïntegratie beter en effectiever kan worden
aangepakt. Essentieel daarbij zijn een uniforme handhaving van de medische
en arbeidskundige standaarden. De belangrijkste standaarden op dit punt zijn
gecodificeerd in het nieuwe Schattingsbesluit, dat in juli 2000 in werking
is getreden. Daarnaast zijn echter ook institutionele verbeteringen noodzakelijk
wil die uniformere toepassing ook door alle uvi's op een goede manier worden
doorgevoerd. Het ministerie van S ZW, Lisv, veranderingsmanagement en uvi's werken
in het kader van SUWI samen om te komen tot een uniformere werkwijze bij de
claimbeoordeling. Bij alle uvi's worden op dit moment kengetallen ontwikkeld
teneinde beter inzicht te verkrijgen in de resultaten van de verschillende
claimbeoordelingsteams. Vooruitlopend op de samenvoeging van de uvi's in één
Uitvoeringsorgaan Werknemersverzekeringen (UWV), zal worden toegewerkt naar
een steeds beter vergelijkbare en beter op elkaar afgestemde keuringspraktijk
( benchmarking ). Daarmee wordt de basis gelegd
voor de wijze waarop het toekomstige UWV de claimbeoordeling gestalte zal
geven.Met name bij de beoordeling van psychische klachten is een kwaliteitsverbetering
noodzakelijk. Het Lisv ontwikkelt een nieuwe systematiek voor de keuring van
mensen met psychische klachten. Hiermee kunnen keuringsartsen gedetailleerder
in kaart brengen wat de psychische beperkingen en vooral ook de mogelijkheden
van iemand zijn. Ook is een betere toetsing mogelijk op het oordeel van de
arts. Het systeem wordt nu getest en zal eind dit jaar in gebruik zijn. Het
voordeel van de nieuwe systematiek is dat deze ook bruikbaar is in het eerste
ziektejaar. De arbodienst zal bij de beoordeling van psychische klachten met
de nieuwe systematiek rekening kunnen houden, en daarin aanknopingspunten
vinden voor gerichtere reïntegratieactiviteiten.5.2.3.10 Sectorgewijze aanpakDe derde weg voor volumebeperking ligt in preventie. De met sectoren afgesloten
arboconvenanten en intentieverklaringen bevatten afspraken over gemiddeld
twee arborisico's.1 Merendeels gaan die afspraken
over het terugdringen van fysieke en psychische belasting in het werk. Tweederde
van de afgesloten convenanten en intentieverklaringen bevat (mede) afspraken
over reïntegratie in het eerste ziektejaar.De gehele zorgsector is al onder convenantsbereik, door convenanten met
twee deelsectoren en intentieverklaringen met de overige vier. Voor alle zorgsector
en wordt gestreefd naar een convenant vóór 2001.In het onderwijs bestaan twee convenanten met deelsectoren, met een zwaar
accent op terugdringen van verzuim en vroegtijdige reïntegratie, en is
er het perspectief van afspraken voor de hele onderwijssector.Met de sectoren Rijk en gemeenten bestaan intentieverklaringen. Met politie,
defensie en sociale werkvoorziening zullen naar verwachting in het najaar
van 2000 ook intentieverklaringen tot stand zijn gekomen. Voor het uitzendwezen
en 19 andere marktsectoren is er nog dit jaar vooruitzicht op schriftelijk
vastgelegde afspraken.Met de Voortgangsnota arbeidsongeschiktheidsregelingen heeft het kabinet
extra middelen beschikbaar gesteld voor de sectoren zorg, overheid en onderwijs
met als doel een intensievere aanpak van preventie, verzuimbegeleiding en
vroegtijdige reïntegratie. De stand van zaken is als volgt.In de zorgsector worden onder andere de mogelijkheden bezien om voor 2001
te komen tot toetsbare criteria in een kadersubsidieregeling voor arbo-, verzuim-
en reïntegratiebeleid. Voor onderwijssectoren lopen gesprekken over een
raamcontract arbodienstverlening met aandacht voor vroege reïntegratie,
de monitoring daarvan en het gebruik van het raamcontract.In de sector Rijk zijn aan de orde het verbeteren van de huidige contracten
met arbodiensten, het verbeteren van het inzicht in de oorzaken van het verzuim,
een stimuleringsbijdrage voor verzuimprojecten en het verbeteren
van de behandeling op individueel niveau en het aanstellen van reïntegratiespecialisten
voor vroegtijdige reïntegratie en reïntegratie van gedeeltelijk
arbeidsongeschikten. Ook voor de sector politie wordt gewerkt aan een plan
van aanpak.Tenslotte zal voor de overheids- en gesubsidieerde sectoren gewerkt worden
aan een grondige analyse, vóór 2001, van de financiële
verantwoordingsstructuur voorzover van belang voor ziekte en arbeidsongeschiktheid.
Dit in verband met de beperkte werking van de financiële prikkels die
voortvloeien uit de wetten WULBZ en PEMBA. Deze prikkels lijken in de overheids-
en gesubsidieerde sector minder invloed te hebben dan in de marktsector, vanwege
de mogelijkheid de financiële consequenties af te wentelen op de subsidiegever.5.3 BijstandMeer rendement halen uit de uitvoering van de Algemene
bijstand swetBij de Algemene bijstand swet (Abw) heeft
zich een vergelijkbare ontwikkeling voorgedaan als bij de WW. De uitbundige
werkgelegenheidsontwikkeling heeft gezorgd voor een fors neerwaarts bijgestelde
raming ten opzichte van het Regeerakkoord. Werd destijds uitgegaan van 475 000
personen in 2001, thans wordt voor 2001 uitgegaan van 398 000 personen.De daling wordt vooral veroorzaakt door een afname van de instroom in
de bijstand. Vooral de instroom van jongeren is vrijwel geheel weggevallen.De nieuwe bijstand swet van 1996 is een krachtige impuls geweest om een
aantal belangrijke doelstellingen te realiseren: versterking van de activerende
werking, een op maat gesneden inkomenswaarborg en een krachtige fraudebestrijding.
De bijstand is verder een belangrijk onderdeel van de voortgang die het kabinet
wil boeken met het Bestuursakkoord Nieuwe Stijl (BANS), bedoeld om de bestuurlijke
samenwerking tussen Rijk en gemeenten verder te versterken. Daarbij zijn vooral
aan de orde de bestrijding van armoede en de sociale activering. Zoals toegezegd
aan de Tweede Kamer,1 zullen daarover in het
najaar 2000 met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het Interprovinciaal
Overlegorgaan (IPO) nadere afspraken worden gemaakt. Aan de hand van deze
afspraken zal de Tweede Kamer in het vervolg jaarlijks in de Sociale Nota
worden geïnformeerd over de stand van zaken en het beleid dat daaruit
voortvloeit.In de evaluatie van de eerste vier jaar van de nieuwe bijstand swet –
die het kabinet op 15 februari 2000 naar het parlement heeft gestuurd –
is vastgesteld dat de nieuwe mogelijkheden van de wet positief hebben uitgepakt.
Gemeenten hebben zich veel meer ingezet voor activering van bijstand sgerechtigden
en er is duidelijke vooruitgang geboekt bij de fraudebestrijding. Daarnaast
hebben gemeenten veel aandacht besteed aan een op maat gesneden lokaal inkomensondersteuningsbeleid.
De positieve ontwikkelingen van de afgelopen jaren maken het mogelijk «de
lat hoger te leggen» en te komen tot meer concrete doelstellingen die
in beleid en uitvoering moeten worden gerealiseerd.Het kabinet heeft bij de evaluatie aangegeven dat in de komende jaren
een effectieve en efficiënte uitvoering centraal moet staan. Daarbij
gaat het niet primair om het creëren van nieuwe regelgeving maar om het
zo goed mogelijk benutten van de mogelijkheden in de uitvoering.
Daarbij behoort ook een effectieve inzet van het sanctieinstrumentarium. Kerndoelstelling
is dus: meer rendement halen uit de uitvoering.Belangrijkste beleidsdoelstellingenVerder is in het kabinetsstandpunt bij de evaluatie van de nieuwe Bijstandswet
op alle onderdelen van het bijstand sbeleid aangegeven wat voor de komende
jaren de beleidsinzet is van het kabinet. De belangrijkste beleidsdoelstellingen
op de terreinen activering en inkomenswaarborg zijn:• De sluitende aanpak voor nieuwe werklozen zal vanaf 2002 in
alle gemeenten zijn gerealiseerd.• Gemeenten zullen de juiste vorm van activering kunnen bepalen aan
de hand van een volledig inzicht in de situatie van bijstand sgerechtigden.• Een meer activerend ondersteuningsbeleid voor alleenstaande ouders.• Het wetsvoorstel waarmee aan gemeenten de mogelijkheid wordt geboden
bijstand sgerechtigden die deelnemen aan sociale-activeringsactiviteiten tijdelijk,
voor maximaal de duur van die activiteiten, te ontheffen van de actieve sollicitatieverplichting,
is begin juli naar de Tweede Kamer gestuurd.• In verband met de armoedeval (dit is het verschijnsel dat iemand
er financieel niet op vooruit gaat als hij de overstap maakt van uitkering
naar werk, omdat zijn aanspraak op inkomensafhankelijke regelingen vermindert.
Meer hierover in hoofdstuk 6) zal het kabinet nadere beleidskeuzen maken om
de samenhang te bevorderen tussen de systematiek van de uitkeringsnormen,
de bijzondere bijstand en het aanvullende gemeentelijk minimabeleid. Uitgangspunt
hierbij zijn de bevindingen van de Werkgroep Harmonisatie Inkomensafhankelijke
Regelingen. Hierbij geldt dat het generieke inkomensbeleid en de inkomensafhankelijke
regelingen met een generiek karakter tot de verantwoordelijkheid van het Rijk
behoren en dat de gemeenten in aanvulling hierop individueel maatwerk leveren.
Gemeenten en Rijk maken nadere afspraken over een optimalisering van het gemeentelijk
minimabeleid waarbij dit beleid beter wordt toegespitst op die groepen die
deze ondersteuning echt nodig hebben. Uitgangspunt hierbij is dat het gemeentelijk
minimabeleid de uitstroom naar werk niet belemmert. De minister zal toezien
op de gemeentelijke uitvoering. Binnen de kaders van de Wiw wordt de mogelijkheid
geopend om de uitstroom uit de bijstand of Wiw-dienstbetrekking te stimuleren
door middel van een landelijk geregelde, fiscaal onbelaste, uitstroompremie.
Gemeenten en Rijk streven ernaar om de uitstroompremie zo veel mogelijk (100%)
toe te passen.Bestuurlijke afspraken tussen Rijk en gemeentenHet kabinet wil met de gemeenten komen tot concrete bestuurlijke afspraken.
Inzet is om nog dit najaar dergelijke afspraken te maken. Belangrijk onderdeel
hiervan is het formuleren van duidelijke inspanningsverplichtingen en prestaties
voor een periode van vier jaar waaraan Rijk én gemeenten zich committeren.
Deze resultaatgerichte afspraken zullen betrekking hebben op alle onderdelen
van het bijstand sbeleid.Deze aanpak betekent een verschuiving van de aandacht voor de wijze van
uitvoering naar de concrete resultaten daarvan bij de mensen om wie het
gaat: de bijstand sgerechtigden. Dit zal nog worden verstrekt door een grotere
aandacht voor cliëntenparticipatie.Succes is bij deze aanpak alleen mogelijk als beleid en uitvoering aansluiten
bij de werkelijke situatie van cliënten. Dit veronderstelt een scherp
inzicht in de samenstelling van het bestand en in de mogelijkheden van cliënten.
Een andere succesfactor is een goede samenwerking tussen de verschillende
instanties die zijn betrokken bij de vaak meervoudige problematiek van bijstand
scliënten.BOX SAMENWERKINGMedische klachten en psychosociale belemmeringen blijken een knelpunt
te zijn bij de bemiddelbaarheid van bijstand scliënten. Een aanzienlijk
deel van de mensen in het bestand van de sociale diensten is arbeidsongeschikt
verklaard door de GGD vanwege medische en/of psychosociale problemen. Zij
krijgen veelal een ontheffing van de arbeidsplicht. Het gaat om mensen die
vaak al langdurig (zes tot tien jaar) een uitkering hebben, een lage opleiding
hebben of nauwelijks kunnen lezen of schrijven en lichamelijke en psychische
klachten hebben. Daarnaast hebben ze soms gezworven of lijden ze aan een verslaving.
Dit blijkt bijvoorbeeld uit dossieronderzoek in de gemeente Den Haag. Vaak
blijkt dat deze mensen juist graag werken en dat ze zich gekwetst voelen als
ze als niet-bemiddelbaar worden bestempeld.Er is regelmatig in de armoedemonitor – opgesteld door CBS en SCP –
een relatie gelegd tussen armoede en gezondheidszorg. Belangrijk is dat uitvoeringsorganisaties
en sociale diensten nauw samenwerken met de GGD en met het algemeen maatschappelijk
werk of het Riagg. Activeringstrajecten en zorgtrajecten kunnen zo beter op
elkaar worden afgestemd.Uit recent onderzoek1 blijkt dat de meeste
bijstand scliënten persoonlijke belemmeringen ondervinden waardoor men
zichzelf niet in staat acht in het eigen onderhoud te voorzien en men genoodzaakt
is een beroep te doen op de bijstand. Het gaat daarbij om problemen in de
medische of sociale sfeer, om zorgtaken of om hogere leeftijd (ouder dan 57,5
jaar).In de tabel hieronder zijn in percentages de belemmeringen weergegeven
die men zelf als zodanig ervaart en vervolgens het percentage formele ontheffingen
binnen de totale bijstand spopulatie.  belemmeringen
volgens bijstand s- cliënten1formele
ontheffing van de arbeidsplicht2medische redenen67%32%sociale redenen82%5% zorgtaken20%19% *ouder dan 57,5 jaar5%23%1 De ondervraagde bijstand scliënten kunnen meerdere
belemmeringen hebben aangegeven, waardoor de percentages in deze kolom optellen
tot meer dan 100.2 Deze percentages zijn vermeld in het onderzoeksrapport van
Research voor Beleid Activeringsinstrumenten in de bijstand
swet: deelrapport arbeidsverplichtingen (tabel 3.3), oktober 1999.* alleenstaande ouders met kinderen < 5jr.Versterking financiële zelfsturing gemeenten: Fonds
Werk en Inkomen (FWI)Het FWI beoogt de effectiviteit van de uitvoering te vergroten door een
vergroting van de financiële verantwoordelijkheid van de gemeenten voor
de uitkeringslasten van de Abw, Wetinkomensvoorziening
oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers (IOAW)
en Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte
gewezen zelfstandigen (IOAZ) en door een grotere mate
van beleidsvrijheid bij de inzet van reïntegratiemiddelen. Het FWI, dat
met ingang van 2001 van start moet gaan, bestaat uit een inkomensdeel, namelijk
de uitkeringslasten Abw, IOAW en IOAZ, en een werkdeel, de middelen die gemeenten
ontvangen in het kader van de WIW. In het inkomensdeel wordt de huidige verhouding
tussen het aandeel van het Rijk en het gemeentelijk aandeel in de financiering
van de kosten gewijzigd van 90/10 naar 75/25. Voor hun aandeel in de kosten
ontvangen gemeenten een budget van het ministerie van S ZW. Een daartoe strekkend
wetsvoorstel is onlangs door de Tweede Kamer aanvaard.In 2001 zal het gemeentelijk budget gebaseerd zijn op het aandeel in de
uitkeringslasten in 1998. Met ingang van 2002 is het de bedoeling dat wordt
overgeschakeld van een historisch model naar verdeling op basis van een objectief
model. Reeds eerder is een objectief model ontwikkeld. Op dit moment vindt
nader onderzoek plaats om te komen tot een verdeelmodel dat per 2002 toepasbaar
is.Ten aanzien van het werkdeel van het budget worden op dit moment voornemens
nader uitgewerkt om te komen tot deregulering en ontschotting bij de inzet
van WIW -middelen. Zo zal de bestaande scheiding in het scholings- en activeringsbudget
WIW verdwijnen met ingang van 2001. Ook worden de mogelijkheden vergroot om
de onderuitputting op het normbudget voor dienstbetrekkingen in te zetten
voor scholing en activering.In het kader van het FWI wordt voorts onderzocht of ook verdere deregulering
en vermindering van de administratieve lasten kan bijdragen aan een effectieve
uitvoering. De Kamer heeft het kabinet bij motie verzocht na te gaan welke
mogelijkheden er voor individuele gemeenten zijn om te experimenteren met
een verdergaande financiële decentralisatie dan in de eerste fase van
het FWI is voorzien.Versterking van de beleidsinformatieMede in het kader van het FWI wordt de beschikbaarheid van adequate informatie
van groter belang voor het Rijk, maar met name ook voor de gemeenten. Dit
om een goed inzicht te verkrijgen in het resultaat van de diverse inspanningen.
Het toenemend belang van de informatievoorziening op lokaal niveau zal tot
een kwaliteitsverbetering leiden die ook doorwerkt naar de informatievoorziening
voor het Rijk. Bij de Taskforce beleidsinformatie zal deze ontwikkeling verder
worden gestimuleerd.Een belangrijk middel om prestaties en effectiviteit van gemeenten te
verhogen is via het van elkaar leren en daardoor elkaar stimuleren in een
efficiënte en effectieve uitvoering, zoals bij benchmarking gebeurt.
Het Rijk onderkent het grote belang hiervan en heeft om die reden een bedrag
van 7 miljoen gulden gedurende 2,5 jaar beschikbaar gesteld om de bouw en
het beheer van een benchmark door de VNG te ondersteunen. De benchmark is
in eerste instantie opgezet om het de gemeenten mogelijk te maken zich op
basis van prestatiegegevens en gegevens over de bedrijfsvoering te vergelijken
met andere gemeenten. Elke gemeente kan voor beheers- en evaluatiedoeleinden
van de benchmark gebruik maken. In het kader van de beleidsinformatie is de
benchmark van belang gezien de mogelijkheid om op basis van de verzamelde
gegevens de ontwikkeling bij de gemeentelijke uitvoering in hun algemeenheid
te volgen. Instrumenten voor een effectieve uitvoeringDe eigen gemeentelijke verantwoordelijkheid voor de effectieve uitvoering
neemt niet weg dat het Rijk initiatieven kan nemen om een effectieve uitvoering
direct te stimuleren. Dit kan op verschillende manieren: door aanvullende
regelgeving, door het ontwikkelen van nieuwe hulpmiddelen voor de uitvoering
en door het bevorderen van standaardisatie.Terughoudendheid met aanvullende regelgeving is voor het Rijk een van
de uitgangspunten bij de invulling van het medebewind. Sommige regelgeving
wordt echter juist ingezet om de decentrale uitvoering te ondersteunen. Voorbeeld
daarvan is het continueren van de in de Abw opgenomen verplichting tot het
opstellen van een beleidsplan en een beleidsverslag. Daarmee wordt beoogd
het proces om gemeenten meer te betrekken bij de uitvoering, dat in 1996 is
ingezet, verder af te ronden. Lag in eerste instantie het accent vooral op
het beleidsplan, de komende jaren zal het beleidsverslag aan betekenis winnen,
ook in het kader van de voorgenomen bestuurlijke afspraken tussen Rijk en
gemeenten.Een belangrijk hulpmiddel voor de uitvoering is het Inlichtingenbureau
dat komend jaar, na afronding van de pilotfase, van start zal gaan (zie box
over Inlichtingenbureau). Verder worden samen met de gemeenten nieuwe concepten
voor bedrijfsvoering ontwikkeld. Daarbij spelen ook tussenorganisaties als
de VNG, Divosa (Vereniging van directeuren van overheidsorganen voor sociale
arbeid) en de Taskforce kwaliteit bijstand (TKB) een belangrijke rol. Voorbeelden
hiervan zijn het project kwaliteitsverbetering fraudebestrijding en de door
de TKB en Divosa geïnitieerde projecten waarbij de modernisering van
de financiële verantwoording («single-audit») wordt geïntegreerd
in de totale bedrijfsvoering.BOX INLICHTINGENBUREAUBij het Inlichtingenbureau is gekozen voor een pragmatische aanpak: «gewoon
beginnen».In 1999 zijn vijf gemeenten gestart met de uitvoering van een proef gedurende
een half jaar.In overleg met deze gemeenten en automatiseringsbedrijven is een eenvoudig
testsysteem gebouwd. Dit werkt als volgt: de gemeente stuurt een bestand met
namen van uitkeringsgerechtigden naar het Inlichtingenbureau. Het Inlichtingenbureau
kijkt vervolgens bij een aantal instanties of daar gegevens bekend zijn die
van invloed kunnen zijn op het recht op een uitkering en stuurt die gegevens
weer door naar de gemeenten. De gemeenten zoeken daarna uit of de gegevens
al bekend waren en of er wellicht sprake zou kunnen zijn van misbruik.Gebleken is dat deze manier van werken aanslaat: het spaart gemeenten
tijd en moeite ten opzichte van de traditionele manier van inlichtingen verzamelen
via brieven, faxen en telefoontjes. Daarnaast zorgt het Inlichtingenbureau
ervoor dat langdurig misbruik in veel gevallen tot het verleden behoort. Hiervan
gaat weer een preventief effect uit.Ook voor de uitkeringsgerechtigde biedt het Inlichtingenbureau voordelen.
Omdat gemeenten een aantal gegevens al via een andere weg krijgen, hoeft de
klant in de toekomst niet meer elke maand een briefje met diezelfde gegevens
in te leveren. En als er bijvoorbeeld sprake is van verzwegen inkomsten, loopt
de vordering door een snelle interventie niet zo hoog op, zodat jarenlang
terugbetalen in zo'n geval tot het verleden behoort.Natuurlijk moeten er een aantal grote stappen worden gezet voordat ruim
500 gemeenten met het Inlichtingenbureau aan de slag kunnen gaan. Hiervoor
dient bijvoorbeeld het systeem robuuster te zijn en is aanvullende regelgeving,
onder meer ten behoeve van privacybescherming, noodzakelijk. Het is de bedoeling
dat in de loop van 2001 het Inlichtingenbureau definitief wordt gerealiseerd.Aandacht voor specifieke groepenNaast de activiteiten van Rijk en gemeenten die zijn gericht op de effectiviteit
van de uitvoering wordt aandacht gegeven aan specifieke groepen zoals bijvoorbeeld
alleenstaande ouders in de bijstand. Om voor zulke groepen resultaatafspraken
te kunnen maken is «beleidsmaatwerk» nodig. Dit kan zich richten
op het wegnemen van onnodige belemmeringen, het intensiveren van flankerend
beleid, het inbouwen van de juiste stimulansen en dergelijke. BOX ALLEENSTAANDE OUDERSBijna de helft van de alleenstaande ouders doet een beroep op de bijstand.
Het ging eind 1998 om 103 700 huishoudens, ongeveer een kwart van de
bijstand spopulatie. Hiervan had 31 000 een jongste kind onder de vijf
jaar.Hoewel de groep alleenstaande ouders in de bijstand in principe een verplichting
heeft om zich, wanneer het jongste kind vijf jaar of ouder is, beschikbaar
te stellen voor de arbeidsmarkt, wordt de combinatie van zorg en arbeid voor
deze groep door velen als een te grote opgave gezien. Gemeenten geven in de
praktijk dan ook vele alleenstaande ouders ontheffing van de arbeidsverplichting.
Hierdoor is een groot deel van de alleenstaande ouders langdurig van de bijstand
afhankelijk en gaat het contact met de arbeidsmarkt verloren. Velen raken
in een sociaal isolement. Terugkeer in het arbeidsproces «als de kinderen
groot zijn» blijkt vervolgens heel moeilijk.Belangrijk is dus dat alleenstaande ouders zoveel mogelijk contact houden
met de arbeidsmarkt of zich voorbereiden op toetreding tot de arbeidsmarkt
met behulp van bijvoorbeeld scholing. Daarbij moet een combinatie met de zorg
voor kinderen mogelijk zijn. Dit kan door bijvoorbeeld tijd en plaats van
het werk of de opleiding aan te passen en/of door goede kinderopvang.Uit onderzoek blijkt dat alleenstaande ouders die naast de zorg voor hun
kind(eren) tijdens de bijstand speriode scholing hebben gevolgd, een deeltijdbaan
hadden of op andere wijze gestimuleerd werden maatschappelijk te participeren,
gemakkelijker op de arbeidsmarkt aan bod kwamen en op termijn uit de bijstand
konden komen. Dit blijkt ook uit resultaten van activerings- en toeleidingsprojecten
gericht op alleenstaande ouders. Daarbij kan gedacht worden aan bijvoorbeeld
WIW -trajecten. Maar ook aan projecten in het kader van de Stimuleringsmaatregel
Dagindeling en bijvoorbeeld opvoedingsondersteuning (bijvoorbeeld buurtmoeders)
die enerzijds gericht zijn op het verbeteren van ontplooiingsmogelijkheden
voor alleenstaande ouders en anderzijds op het inzetten van alleenstaande
ouders in – deels gesubsidieerde – banen met afgestemde werktijden
en dicht bij huis.Alleenstaande ouders in de bijstand blijken, wanneer zij de keuze hebben
gemaakt om terug te willen keren op de arbeidsmarkt, wel degelijk goede kansen
te hebben. Veel alleenstaande ouders zijn, als ze de stap naar bijvoorbeeld
een reïntegratietraject gezet hebben, zeer gemotiveerd om dit tot een
goed einde te brengen: veel deelnemers aan dergelijke projecten blijken tussentijds
al betaald werk te vinden.Daarnaast blijkt het aandeel alleenstaande ouders in de bijstand dat deelneemt
aan een traject groter te zijn dan het totale percentage bijstand sgerechtigden
dat een traject volgt (44, respectievelijk 41 procent). Van de alleenstaande
ouders met een jongste kind tussen de vijf en twaalf jaar volgt zelfs de helft
(51 procent) een traject.Een effectief activeringsbeleid kan ook worden bevorderd door via een
combinatie van werk en uitkering een fasegewijze uitstroom te realiseren.
Onderstaande box geeft aan hoe dat vorm zou kunnen krijgen. Dit beleid wordt
nog verder uitgewerkt. BOX NAAR EEN MEER GEFASEERDE AANPAK VAN MOEILIJK PLAATSBARE
WERKLOZENEen aanzienlijk deel van de huidige uitkeringsgerechtigden lijkt niet
in staat in één keer de stap te maken naar volledige uitkeringsonafhankelijkheid.
Dit komt onder meer door fysieke beperkingen, zorgverplichtingen en bijvoorbeeld
een taalachterstand. Ook voor mensen die vele jaren uit het arbeidsproces
zijn geweest kan de overgang naar volledig werk op zich al groot zijn.De mogelijkheid om vanuit een uitkeringssituatie gefaseerd in te stromen op de arbeidsmarkt is tot op heden onvoldoende onderzocht,
terwijl dat kansen zou kunnen bieden voor mensen die de overstap niet in één
keer kunnen maken. Gedacht kan worden aan mensen uit de volgende doelgroepen:
arbeidsgehandicapten, alleenstaande ouders, langdurig werklozen, ouderen en
etnische minderheden.Deze aanpak vergt een goed «casemanagement», oftewel een sluitende
aanpak van reïntegratie naar werk met daarnaast voldoende individuele
aandacht voor zorg, schuldhulpverlening, én controle op de rechtmatigheid.Scholing en werk zouden binnen deze aanpak meer met elkaar in verband
kunnen worden gebracht. Ook moet aandacht worden geschonken aan de rol van
financiële prikkels, de armoedeval en het voorkómen van uitkeringsafhankelijkheid.5.4 SUWIOp 23 maart jl. is de Tweede Kamer op hoofdlijnen akkoord gegaan met het
nader Kabinetsstandpunt Structuur Uitvoering Werk en Inkomen (SUWI). De kabinetsplannen worden momenteel nader uitgewerkt in
de vorm van een omvangrijk wetgevingstraject. Een apart onderdeel van het
ministerie van S ZW, de Veranderorganisatie SUWI, is verantwoordelijk voor
de implementatie van de voorstellen. De voorstellen van de nieuwe uitvoeringsstructuur
zijn er vooral op gericht een meer effectieve, minder complexe en transparantere
uitvoeringsstructuur te realiseren. In dit verband is onder meer van belang
dat een helder en eenduidig onderscheid wordt gemaakt tussen de delen van
het stelsel die publiek respectievelijk privaat worden uitgevoerd waardoor
de politieke verantwoordelijkheden duidelijker kunnen worden vormgegeven.
De vermindering van het aantal betrokken (uitvoerings)organen leidt, behalve
tot meer transparantie, gelijktijdig zowel kwalitatief (bijvoorbeeld een betere
claimbeoordeling) als kwantitatief (efficiency) tot schaalvoordelen.Het nieuwe stelsel biedt zo de randvoorwaarde om te komen tot een betere
en snellere activering van de uitkeringsgerechtigde en niet-uitkeringsgerechtigde
werkzoekenden. Met een evenwichtig pakket van rechten en plichten (contractgedachte)
zal alles in het werk worden gesteld om iedere werkzoekende weer aan te werk
te krijgen. Een zogenoemde casemanager vervult daarbij een belangrijke rol.
Deze ziet erop toe dat de reïntegratie-, activerings- en zorgtrajecten
daadwerkelijk worden gestart en voortgang hebben. Voor de cliënt zal
de casemanager ook vraagbaak zijn.De nieuwe SUWI -organisaties moeten maximaal bijdragen aan arbeidsparticipatie.
Dat betekent grote aandacht voor preventie en reïntegratie. Voorkomen
moet worden dat mensen niet of niet meer kunnen deelnemen aan het arbeidsproces.
Als dat niet lukt moeten alle inspanningen erop gericht zijn dat mensen die
ziek, arbeidsongeschikt of werkloos zijn geworden, weer zo snel mogelijk kunnen
deelnemen aan het arbeidsproces. Als over een aantal jaren de balans wordt
opgemaakt van de doorgevoerde wijzigingen zal de mate waarin SUWI heeft bijgedragen aan een betere preventie en reïntegratie een van de belangrijkste
toetsstenen zijn.Financiële prikkels zijn al eerder ingebouwd om te stimuleren dat
werkgevers en werknemers preventieve maatregelen nemen om ziekte en arbeidsongeschiktheid
van werknemers te verminderen, de arbeidsomstandigheden te verbeteren en de
uitstroom uit de sociale verzekeringen te bevorderen. Deze financiële
prikkels zitten ingebouwd in de wetten WULBZ, PEMBA, REA en de nieuwe Arbowet.
De SUWI -voorstellen sluiten hierop aan door het opdrachtgeverschap voor de
reïntegratie van zieke en arbeidsgehandicapte werknemers in principe
neer te leggen bij werkgevers en werknemers samen. Daarmee wordt een geïntegreerde
aanpak in de hele keten van ziektepreventie, verzuimbegeleiding en reïntegratie
mogelijk, zowel in het eerste ziektejaar als daarna. De huidige scheiding
tussen de dienstverlening van arbodiensten en uitvoeringsinstellingen komt
hiermee te vervallen.De feitelijke reïntegratie dienen de opdrachtgevers uit te besteden
aan private reïntegratiebedrijven. De overweging bij deze keuze is dat
een goed functionerende markt leidt tot optimale prijs/kwaliteitsverhoudingen.
Ook gemeenten zullen zich moeten gaan profileren als opdrachtgevers voor al
hun cliënten. In beginsel zullen de reïntegratie-activiteiten worden
ingekocht op de private markt. Een belangrijke stap in de richting van een
private reïntegratiemarkt wordt gezet door deze taken af te splitsen
van de publieke arbeidsvoorziening. Het is van belang om op regionaal niveau
met verschillende partijen tot een samenhangend beleid op dit gebied te komen.
Op initiatief van gemeenten zullen daartoe regionale overlegplatforms worden
opgericht.Het feit dat de uitvoering van de reïntegratie-activiteiten geprivatiseerd
wordt, betekent uiteraard niet dat de overheid daardoor geen verantwoordelijkheid
meer draagt voor een adequate aanwending van de publieke middelen.Er zijn een aantal manieren waarop de overheid haar verantwoordelijkheid
waar kan maken ten aanzien van het ontstaan en het functioneren van de reïntegratiemarkt:• eisen aan opdrachtgevers;• kwaliteitseisen aan de opdrachtnemers;• kwaliteitseisen aan de contracten tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers;• het bewerkstelligen van gezonde marktverhoudingen.Effectiviteit van de nieuwe uitvoeringsstructuur staat in dit verband
niet alleen voor de uitvoering van preventie en reïntegratie, maar ook
voor de wijze waarop de waarborgfunctie van de overheid op het gebied van
de inkomensbescherming wordt ingevuld. Gewaarborgd moet zijn dat een ieder
die daar recht op heeft tijdig de juiste uitkering ontvangt. De gemeenten
blijven verantwoordelijk voor de uitvoering van de Algemene
bijstand swet. De beoordeling of iemand recht heeft op een WAO- of
een WW-uitkering blijft ook een publieke taak. Die taak wordt samen met de
premie-inning en uitkeringsverzorging opgedragen aan het Uitvoeringsorgaan
werknemersverzekeringen (UWV).5.5 Internationale aspecten sociale zekerheidMet de Europese Top in Lissabon in het voorjaar 2000 is de internationale
dimensie van de sociale bescherming in een stroomversnelling geraakt. Tijdens
die top is vastgelegd dat de systemen voor sociale bescherming gemoderniseerd
moeten worden om de overgang naar een kenniseconomie te ondersteunen.
Van de systemen moet een activerende werking uitgaan, ze moeten zo zijn ingericht
dat arbeid lonend is, ze moeten sociale uitsluiting en gelijkwaardigheid tussen
mannen en vrouwen bevorderen en ze moeten zijn toegerust om de uit de vergrijzing
voortvloeiende consequenties op te vangen. Met de aandacht voor de modernisering
van de stelsels van sociale bescherming en de hier geformuleerde prioriteiten
complementeert de Europese Unie haar inspanningen op sociaal en werkgelegenheidsterrein.
In het licht van de strategische doelstelling van de Europese Unie om binnen
10 jaar de meest dynamische en concurrerende kenniseconomie te worden, moet
sociaal beleid gezien worden als een productieve factor die deze omschakeling
dient te ondersteunen.De Sociale Raad van 6 juni 2000 heeft een politiek akkoord bereikt over
de instelling van het Comité voor de sociale bescherming. Naar verwachting
wordt het comité eind 2000 geïnstalleerd. Daaraan voorafgaand
worden de werkzaamheden gedaan door een interim-groep ambtenaren op hoog niveau.
De Europese Raad heeft de groep opgedragen om de toekomstige ontwikkelingen
op het terrein van sociale bescherming in kaart te brengen. De groep dient
zich daarbij op twee aspecten te richten: de houdbaarheid en de duurzaamheid
van de pensioenstelsels in het licht van de vergrijzing en de bestrijding
van sociale uitsluiting en bevordering van insluiting (maatschappelijke participatie).
Het gaat daarbij om de coördinatie van nationale beleidsmaatregelen.In juli 2000 hebben alle lidstaten, inclusief Nederland, een rapportage
bij de groep ingediend waarin de stand van zaken op het gebied van de bestrijding
van sociale uitsluiting in hun land is uiteengezet. Het ligt in de verwachting
dat in het najaar van 2000 het Comité gemeenschappelijke doelstellingen
zal formuleren om sociale insluiting van mensen die onder de armoedegrens
vallen te bevorderen.5.6 Wet voorzieningen gehandicapten (Wvg) Interdepartementaal
beleidsonderzoekOnlangs is het eindrapport over het Interdepartementale beleidsonderzoek
«Wet voorzieningen gehandicapten» afgerond.Het onderzoek had tot doel na te gaan in hoeverre een duidelijker afbakening
van beleidsverantwoordelijkheden en voorzieningenpakketten voor ouderen en
gehandicapten kan bijdragen aan een grotere doelmatigheid en doeltreffendheid,
zowel in maatschappelijk als in financieel opzicht. Aanleiding voor dit onderzoek
was mede de constatering dat de onderscheiden voorzieningen voor gehandicapten
elkaar overlappen en wederzijds beïnvloeden.Het eindrapport zal, voorzien van een kabinetsreactie, aan de Tweede Kamer
worden aangeboden. HOOFDSTUK 6 INKOMENSBELEID6.1 InleidingDe inkomensverdeling is een belangrijke indicator voor de welvaartsverdeling.
Op de inkomensverdeling zijn allerlei factoren van invloed, zoals leeftijd,
opleiding, geslacht en vraag- en aanbodverhoudingen op de arbeidsmarkt. Daarnaast
spelen ook andere ontwikkelingen een rol, zoals de flexibilisering van arbeid,
globalisering, een veranderende samenstelling van huishoudens (als gevolg
van de individualisering van de samenleving) en de opmars van de informatie-
en communicatietechnologie (ICT) in het economisch verkeer. De welvaartsontwikkeling
is zodoende het resultaat van een samenspel van ontwikkelingen.Voor het bepalen van de welvaartsverdeling wordt vaak gekeken naar het
secundaire inkomen. Met het secundaire inkomen wordt bedoeld het primaire
jaarinkomen (loon, winst, vermogen) plus sociale uitkeringen, minus belastingen
en sociale premies. Maar ook inkomensafhankelijke regelingen zijn van invloed
op de inkomensverdeling. Deze regelingen maken onderdeel uit van het tertiair
inkomen. Het tertiair inkomen is het secundair inkomen inclusief de inkomensafhankelijke
regelingen. Het tertiair inkomen is van belang, omdat in dit hoofdstuk inkomensafhankelijke
regelingen in relatie tot de armoedeval centrale thema's zijn.Inkomensbeleid heeft raakvlakken met andere terreinen van het overheidsbeleid,
zoals het beleid gericht op bevordering van de arbeidsdeelname. Een actueel
vraagstuk hierbij is de wenselijkheid en de vormgeving van specifiek inkomensbeleid.
Specifiek inkomensbeleid biedt inkomenssteun voor de laagst betaalden, maar
kan gelijktijdig de arbeidsdeelname van laagopgeleiden belemmeren. Deze problematiek –
de armoedeval staat in paragraaf 6.2 centraal en in paragraaf 6.3
wordt de armoedeval in internationaal perspectief geplaatst.De vergrijzing in Nederland leidt regelmatig tot discussies over de houdbaarheid
van pensioenstelsels. Ook andere ontwikkelingen, zoals de toegenomen flexibilisering
van arbeid en de toename van het aantal tweeverdieners, dragen aan deze discussies
bij. De vraag is hoe deze ontwikkelingen uitwerken op de inkomens van ouderen
in de komende jaren. In paragraaf 6.4 en bijlage 9.3 wordt uiteengezet
wat het belang van de AOW zal zijn voor toekomstige 65-plussers. Het hoofdstuk
wordt afgesloten met een korte blik op de inkomensontwikkeling van huishoudens
dit jaar en een vooruitblik naar het komende jaar.6.2 ArmoedevalMensen met een uitkering die een betaalde baan aanvaarden, gaan er doorgaans
bruto in inkomen op vooruit. Er is sprake van een armoedeval als deze inkomensverbetering
teniet wordt gedaan, omdat men bijvoorbeeld minder recht heeft op huursubsidie
of gemeentelijke inkomenssteun. Vermindering van inkomensafhankelijke aanspraken
kunnen, naast belasting- en premieheffing, ertoe leiden dat iemand er bij
een dergelijke overgang netto uiteindelijk weinig tot niets op vooruit gaat.
Iemand die een laagbetaalde baan aanvaardt, zal beloond willen worden voor
de inspanningen die hij zich getroost en dus een inkomensvooruitgang verlangen.
Dit laatste betekent overigens niet noodzakelijkerwijs dat mensen alleen een
betaalde baan accepteren indien zij er financieel op vooruitgaan. Naast materiële
overwegingen zijn er ook immateriële voordelen verbonden aan het hebben
van werk.In figuur 6.1 is de netto-inkomensverandering bij de overgang van een minimum bijstand suitkering naar een baan op minimumloonniveau in
beeld gebracht. Als illustratie is uitgegaan van alleenstaande n, omdat een
substantieel deel van deze groep is aangewezen op een uitkering of een laag
inkomen (gedefinieerd als maximaal 105 procent van het minimumloon).De minimum bijstand suitkering voor een alleenstaande bedraagt 70 procent
van het netto minimumloon voor gehuwden. Indien de alleenstaande een baan
op het niveau van het minimumloon aanvaardt en geen gebruik maakt van inkomensafhankelijke
regelingen, bedraagt de netto inkomensvooruitgang 4 227 gulden per jaar
(de eerste staaf in figuur 6.1).1 Rekening houdend
met een eventuele verminderde aanspraak op huursubsidie als gevolg van de
inkomensstijging, bedraagt de stijging 1 365 gulden. Als verder nog rekening
wordt gehouden met het vervallen van kwijtschelding van lokale lasten, de
bijzondere bijstand en andere gemeentelijke voorzieningen gericht op armoedebestrijding
en bevordering van de maatschappelijke participatie, treedt een inkomensachteruitgang
op van 600 gulden. Kortom, een alleenstaande in de bijstand met een inkomen
per jaar van 23 000 gulden (inclusief inkomensafhankelijke regelingen),
heeft na aanvaarding van een baan op minimumloonniveau een jaarinkomen van
22 400 gulden. Twee kanttekeningen zijn hierbij op zijn plaats. In de
eerste plaats zijn de meest recente toevoegingen aan het gemeentefonds voor
het verlenen van bijzondere bijstand en de recente daling van het aantal uitkeringsgerechtigden
in deze berekeningen nog niet meegenomen. Indicatieve berekeningen geven aan
dat hierdoor de inkomenssteun op lokaal niveau ongeveer 1 000 gulden
per jaar hoger uitvalt.2 Ten tweede is uitgegaan
van een gemiddelde van de gemeentelijke regelingen. Sommige gemeenten zitten
hierboven, terwijl andere gemeenten onder het gemiddelde zitten. De spreiding
rond het gemiddelde is groot, zodat de armoedeval problematiek die het gevolg
is van gemeentelijke regelingen per gemeente verschilt.Ook voor andere groepen kan de overgang van uitkering naar werk ongunstig
zijn. Voor een alleenstaande met kinderen is de bijstand suitkering 90 procent
van het netto minimumloon. Voor deze groep is het mogelijk dat er pas een
verbetering van het besteedbaar inkomen optreedt bij een brutoloon van meer
dan 140 procent van het minimumloon. Ook bij mensen in banen op minimumniveau
of iets daarboven komt het voor dat zij nauwelijks de vruchten
plukken van een loonstijging die het gevolg is van promotie of verandering
van baan. Hetzelfde geldt voor niet-werkende partners van kostwinners met
een laag inkomen.De armoedeval kan zich dus laten gelden tot een inkomensniveau van 140
procent van het minimumloon. Dit betekent dat ongeveer de helft van de groep
van 1,8 miljoen inactieven met de armoedeval geconfronteerd kan worden. In
dit aantal zijn overigens ook volledig arbeidsongeschikten inbegrepen en bijstand
sgerechtigden die wellicht niet meer beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt.
Niettemin geven de cijfers aan dat de armoedeval een groot probleem is.In Nederland, zo is uit hoofdstuk 2 gebleken, is de armoedeval een van
de redenen waarom relatief weinig laag geschoolden deelnemen aan het arbeidsproces.
De arbeidsdeelname van mensen met uitsluitend basisonderwijs is 35 procent,
terwijl deze van hogeropgeleiden ruim tweemaal zo hoog is. Vermindering van
de armoedeval biedt dus mogelijkheden om de arbeidsdeelname van laagopgeleiden
te vergroten. Gegeven de knelpunten op de arbeidsmarkt is dit een belangrijke
uitdaging voor de komende jaren.Het kabinet heeft een meerjarige aanpak van de armoedeval aangekondigd.
Uitgangspunt is een substantiële vermindering van de armoedeval, zonder
nadelige koopkrachtgevolgen. Deze randvoorwaarde is ingegeven vanuit de gedachte
dat inkomensafhankelijke regelingen een middel zijn voor gerichte inkomenssteun
aan lagere inkomensgroepen. Ze hebben een belangrijke functie als verzekering
tegen bijzondere uitgaven en het toegankelijk houden van bepaalde maatschappelijke
voorzieningen voor mensen met een laag inkomen. Het compenseren van de inkomensachteruitgang
die het gevolg is van het verminderen van de inkomensafhankelijke regelingen
kost veel geld. Dit vloeit voort uit het feit dat de inkomenscompensatie niet
alleen betrekking heeft op degenen die gebruik maken van de regelingen, maar
op iedereen in dezelfde inkomenssituatie.De armoedeval wordt veroorzaakt door rijks- en gemeentelijke regelingen.
Daarom is ook de aanpak van de armoedeval tweeledig. Enerzijds wordt onderzocht
hoe van rijkswege de armoedeval kan worden verminderd. In dit kader zijn verschillende
maatregelen relevant. De belastingherziening, zoals die per 1 januari 2001
zijn beslag krijgt, draagt bij aan het aantrekkelijker maken van werk door
de introductie van de arbeidskorting.1 Tevens
heeft het kabinet besloten in het kader van het belastingplan 2001 extra geld
uit te trekken voor een verhoging van deze arbeidskorting. Voorts is besloten
de koopkrachttoeslagen in de huursubsidie af te schaffen. Hiermee wordt tevens
tegemoet gekomen aan het bezwaar van de Tweede Kamer dat de koopkracht- en
kindertoeslagen een vorm van on gelijke behandeling zijn.2 Ook zal er een landelijke regeling komen die gemeenten de mogelijkheid
biedt om een fiscaal onbelast uniform premiebeleid te gaan voeren bij uitstroom
uit de Abw en WIW -dienstbetrekkingen. Deze uitstroompremie zal de inkomensachteruitgang
als gevolg van de verminderde aanspraak op inkomensafhankelijke regelingen
in belangrijke mate compenseren. Hierdoor zal van de premie een stimulans
uitgaan naar de uitstroom naar regulier werk.Anderzijds vindt het kabinet het wenselijk dat ook gemeenten nadrukkelijk
het effect van door hen voorgestelde maatregelen op de armoedeval meewegen.
Het kabinet is daartoe in overleg getreden met de gemeenten om eenduidige
criteria op te stellen waarin de verantwoordelijkheden en bevoegdheden
van de verschillende partijen op het gebied van het inkomensbeleid zijn vastgelegd.6.3 Een internationale vergelijking van de armoedeval6.3.1 Hoogte uitkering en armoedevalVoor de omvang van de armoedeval is de afstand tussen de minimumuitkering
en het laagste loon relevant. Hoe groter deze afstand, hoe kleiner de kans
op een armoedeval. De «netto replacement-rate », de verhouding
tussen netto uitkering en het laagste nettoloon1,
biedt hierin inzicht. Dit verhoudingsgetal (exclusief inkomensafhankelijke
regelingen) is in figuur 6.2 voor drie groepen huishoudens weergegeven. De
netto replacement-rate is een goede maatstaf om de financiële prikkel
te meten voor mensen die langere tijd werkloos zijn. Ook is in figuur 6.2
de verhouding opgenomen tussen het laagste nettoloon en het modale loon (D1/D5-verhouding).
Ongeveer de helft van het totaal aantal werkenden zit in dit inkomenstraject.
De D1/D5-verhouding is relevant voor de financiële doorstroommogelijkheden
van laag betaalde werknemers aan de onderkant van de arbeidsmarkt.Uit een internationale vergelijking van de minimum uitkeringniveaus2 blijkt dat deze in Nederland voor alleenstaande n en
gezinnen met kinderen gemiddeld veel hoger zijn dan in veel andere EU-landen.
Voor alleenstaande n ligt het uitkeringsniveau 45 procent hoger dan het gemiddelde,
en voor gezinnen zonder kinderen 38 procent.In de Angelsaksische landen, vooral in de Verenigde Staten, is de afstand
tussen het laagste loon en de netto uitkering groot. In Nederland is deze
veel kleiner en in Oostenrijk en Denemarken ontbreekt deze zelfs. In de Verenigde
Staten is voor gezinnen met kinderen de netto replacement-rate 63 procent
bij een volledige baan tegen het laagste loon. Dat betekent dat iemand 37
procent van het verschil tussen uitkering en loon overhoudt als hij gaat werken.
In Nederland is de replacement-rate 96 procent. De lage replacement-rate in
de Verenigde Staten wordt veroorzaakt door de « Earned Income Tax Credit
» (EITC), een toeslag op het loon voor huishoudens met een lage verdiencapaciteit.
Zonder EITC zou de netto replacement-rate 97 procent bedragen. Dit betekent
dat zonder EITC een Amerikaanse kostwinner er met een laagbetaalde baan even
weinig op vooruit zou gaan als een Nederlandse kostwinner.Ook de andere Angelsaksische landen kennen toeslagen om laagbetaald werk
lonend te maken. Deze verhogen het loon waardoor de replacement-rate lager
wordt en de armoedeval kleiner. Een groot probleem in deze landen is echter
de ontoereikendheid van de lage lonen om boven de armoedegrens uit te komen. 6.3.2 Armoedeval en lage inkomensNaast de loontoeslagen zijn ook de uitkeringen een reden waarom in de
Angelsaksische landen het armoedeval -probleem (gemeten in netto-replacement
rates) kleiner is dan in de Europese landen. Door de lage uitkeringen is de
afstand tussen het laagste loon en de sociale uitkering groot. Keerzijde hiervan
is dat vaak een groot aantal huishoudens is aangewezen op een laag inkomen.
Dit verband is waarneembaar indien gekeken wordt naar de effecten van belastingheffing
en de sociale zekerheid op de inkomensverdeling (tabel 6.1). Tabel 6.1 Invloed sociale uitkeringen en belastingen op
de laagste inkomens1 voor volwassen huishoudens  % huishoudens
met laag loon vóór belasting en vóór herverdeling
sociale zekerheid% huishoudens
met laag loon ná herverdeling sociale zekerheid en vóór
belastingheffing% huishoudens
met laag inkomen na herverdeling sociale zekerheid en na belastingheffing (1)(2)(3) Australië20.113.614.5België26.14.75.0 Canada21.614.315.4Duitsland23.110.010.4 Finland15.46.27.5Nederland21.15.38.3 Verenigd Koninkrijk 26.016.317.5 Verenigde Staten 23.618.920.2 Zweden26.07.89.51 Gedefinieerd als 66 procent van het gemiddeld verdiend loon.Bron: Marx en Verbist, low paid work and poverty: A cross country perspective,
in Low Wage Employment in Europe, S. Bazen, M.
Gregory en W. Salverda (e.d.), 1998Indien geen rekening wordt gehouden met de herverdelingseffecten van sociale
uitkeringen en belastingen, is in alle landen 20 tot 26 procent van de huishoudens
aangewezen op een loon van maximaal 66 procent van het gemiddelde loon (kolom
1), met uitzondering van Finland. Inclusief de socialezekerheidseffecten (kolom
2), zijn de verschillen per land groot. In België daalt het percentage
huishoudens met een laag loon van 26 tot minder dan 5 procent; in de Verenigde
Staten van 24 tot 19 procent. Ook in Canada, het Verenigd Koninkrijk en Australië
zijn na verwerking van het socialezekerheidseffect nog veel huishoudens aangewezen
op een laag loon.Hoewel de cijfers uit tabel 6.1 betrekking hebben op 1997, is er geen
reden aan te nemen dat dit beeld inmiddels substantieel is gewijzigd. De armoede
in vooral de Angelsaksische landen is nog steeds groot.6.3.3 De armoedeval als gevolg van inkomensondersteunende
voorzieningenOverheden proberen bij de vormgeving van socialezekerheidsstelsels idealiter
drie doelstellingen te realiseren: inkomenssteun aan gezinnen met lage inkomens
(in het bijzonder voor gezinnen met kinderen), stimulering van de arbeidsdeelname
en economische zelfstandigheid en beperking van de collectieve lasten. In
de laatste decennia heeft een verschuiving plaatsgevonden. In
de jaren zestig en zeventig stond bestrijding van armoede centraal. In de
jaren tachtig lag het accent op gezondmaking van de overheidsfinanciën.
De laatste jaren is een grotere nadruk komen te liggen op bevordering van
economische zelfstandigheid en arbeidsparticipatie.1 Inkomensafhankelijke regelingen zorgen ervoor dat armoede en armoedeval
vaak in één adem worden genoemd. Deze regelingen zijn bedoeld
om de armoede te bestrijden en dus specifiek gericht op de laagste inkomensgroepen.
Naarmate het inkomen hoger is, ontvangt iemand minder steun. Op deze wijze
vergroten inkomensafhankelijke regelingen de replacement rate en de marginale
druk (het percentage belasting dat betaald moet worden over elke extra verdiende
gulden) aan de onderkant van de arbeidsmarkt. De marginale druk geeft het
verschil weer tussen een verhoging van het netto loon en de daaruit voortvloeiende
stijging van de totale loonkosten. Hoe hoger de marginale wig, des te minder
blijft er voor de werknemer netto over van een inkomensstijging.In tabel 6.2 is voor een aantal landen aangegeven wat het maximale effect
is van inkomstenbelasting en vermindering van inkomensafhankelijke regelingen
op het verschil tussen bruto loonsverhoging en wat iemand daar netto aan overhoudt.
Een marginale druk van minder dan 100 procent betekent een inkomensvooruitgang,
een marginale druk van meer dan 100 procent houdt een achteruitgang in.Tabel 6.2 Maximale marginale druk van combinaties van
inkomstenbelasting, sociale uitkeringen en inkomensafhankelijke voorzieningen;
alleenverdieners  Marginale drukInkomenstraject waar marginale druk optreedt (in % van gemiddeld loon)Factoren verantwoordelijk voor marginale druk
(cumulatief) Australië90%38–62%Inkomstenbelasting, oudertoeslag. Duitsland89%72–82%Inkomstenbelasting,
vrijstelling premie sociale zekerheid en huursubsidie.Frankrijk78%57–91%Sociaal minimum, sociale
zekerheid, premie sociale zekerheid en huursubsidie.Ierland106%62–76%Sociale uitkering, inkomstenbelasting
en loontoeslag voor gezinnen.Nederland140%50–70%Inkomstenbelasting, sociale uitkering, huursubsidie kwijtschelding
en gemeentelijke regelingen. Verenigd
Koninkrijk 97%46–65%Inkomstenbelasting, sociale zekerheid, Family
Credit, huursubsidie, lokale regelingen.VS72%62–71%Sociale zekerheid, inkomstenbelasting, lokale
belastingregelingen, voedselbonnen en EITC.Zweden72%147–160%Inkomstenbelasting, socialezekerheidsbijdrage,
lokale belastingen en huursubsidie.Bronnen: OECD, Employment Outlook 1996, p. 44
en voor Nederland het rapport van de werkgroep Harmonisatie Inkomensafhankelijke
Regelingen, mei 2000In de meeste EU-landen leidt cumulatie van inkomensafhankelijke regelingen
tot een hoge marginale wig aan de onderkant van het loongebouw. Maar in geen
van de landen is de problematiek van de armoedeval zo groot als in Nederland.
In het inkomenstraject dat loopt van 50 tot 70 procent van het
gemiddeld verdiend loon kan de marginale druk 140 procent bedragen. In Nederland
kan dus een bruto inkomensvooruitgang resulteren in een inkomens-verlies.
Dit is in geen van de andere landen uit de tabel het geval. Alleen in Ierland
kan de marginale druk stijgen tot iets boven de 100 procent. In de overige
landen houdt iemand van een inkomensvooruitgang altijd een deel over en is
dus sprake van een financiële prikkel om een laagbetaalde baan te accepteren.
Deze prikkel is echter niet in alle gevallen even groot.De totale hoogte van de marginale wig hangt af van de mate van samenloop
van inkomensafhankelijke voorzieningen. Zo is de marginale wig in het Verenigd
Koninkrijk lager voor degenen die geen gebruik maken van de « Family
Credit ».1 Dit is bijvoorbeeld het geval
voor alleenstaande n voor wie de Family Credit niet geldt (zie box). BOX ARMOEDEVAL IN HET VERENIGD KONINKRIJKDe figuur toont de marginale wig, dat wil zeggen het percentage belasting
dat betaald wordt over ieder volgend verdiend pond (rechter y-as) en de verhouding
tussen bruto en netto maandinkomen (linker y-as). Op de x-as staan de bruto
inkomsten van een persoon per maand. Het netto inkomen van iemand die niet
werkt, en dus bruto niets verdient, bestaat uit inkomenssteun (income support)
en huursubsidie. Zodra iemand begint te werken is het eerste deel van zijn
bruto loon vrijgesteld, waardoor hij er netto iets op vooruit gaat. Echter,
zodra zijn inkomensvrijstelling bereikt is, wordt elk extra verdiend pond
gekort op zijn income support. Dit laatste komt tot uitdrukking in het horizontaal
lopende deel van het bruto-netto traject (tot £ 3000). Zodra iemand
geen recht meer heeft op income support, nemen ook de huursubsidie en lokale
belastingbijdrage (council tax benefit) af. Hierdoor gaat de persoon er netto
op achteruit. Uit de figuur blijkt dat het marginaal belastingtarief bij dit
bruto inkomen zeer hoog is (bijna 140 procent). Bij een bruto inkomen van
£ 4500 wordt de belastingvrije som overschreden en moet er inkomstenbelasting
betaald gaan worden tegen een tarief van 20 procent. Bij £ 5000 vervalt
bovendien het recht op huursubsidie. De combinatie van de te betalen inkomstenbelasting
en de gederfde huursubsidie zorgt voor de piek in het marginale tarief bij
£ 4500-£ 5000. Na dit punt is het marginaal belastingtarief
van ieder extra verdiend pond redelijk constant, rond 30 procent. Bij een
bruto inkomen van £ 24 000 wordt de maximaal te betalen socialezekerheidspremie
bereikt, dit komt tot uitdrukking in een dalend marginaal tarief.Concluderend geldt dat voor een alleenstaande in het Verenigd Koninkrijk
in het begin van het inkomenstraject een vrij omvangrijke armoedeval aanwezig
is.1 Vooral het feit dat op het moment dat iemand
geen recht meer heeft op income support, tevens een aanvang wordt gemaakt
met het afbouwen van de council tax benefit en de huursubsidie, zijn hier
debet aan.Uit figuur 6.2 is gebleken dat de netto replacement rate voor alleenstaande
n in de Verenigde Staten zeer laag is. Deze is zelfs zo laag dat bij cumulatie
van inkomensafhankelijke regelingen geen armoedeval optreedt voor deze groep
(zie box). BOX ARMOEDEVAL IN DE VERENIGDE STATENBovenstaande figuur toont de marginale wig (rechter y-as) en de hiermee
corresponderende verhouding tussen bruto en netto inkomen (linker y-as) voor
een alleenstaande in de Verenigde Staten. Het netto inkomen is bruto inkomen
plus food stamps en EITC en minus federal tax, state tax, local tax en social
security contributions.2 Iemand die niets verdient,
krijgt alleen food stamps (voedselbonnen). Zodra iemand begint te werken ontvangt
hij ook de EITC. Aangezien het eerste deel van zijn bruto loon vrijgesteld
is van enige belasting, gaat hij er netto op vooruit (marginaal belastingtarief
is 0 tot inkomen van $2 500).Zodra het belastingvrije bedrag bereikt is stijgt het marginale belastingtarief
tot een bruto inkomen van ongeveer $7 500. Vervolgens is het marginaal
tarief vrij constant, zelfs nadat de EITC bij $9 500 volledig is afgebouwd.
Bij $16 000 worden de food stamps afgebouwd, dit verklaart de stijging
van het marginale tarief naar 50 procent. Bij $23 500 zijn de food stamps
volledig afgebouwd en verloopt het marginale tarief weer redelijk constant.
Bij $32 000 vindt de overgang van de 1e naar de 2e schijf van de federale
inkomstenbelasting plaats.In het hele inkomenstraject is de marginale wig minder dan 100 procent.
Dit betekent dat de afbouw van inkomensafhankelijke regelingen er voor Amerikaanse
alleenstaande niet toe leidt dat van een inkomensvooruitgang niets meer overblijft.Geconcludeerd kan worden dat het verschil tussen uitkering en minimumloon
en de inkomensafhankelijke regelingen een rol spelen bij de armoedeval. In
Nederland zijn de uitkeringen relatief hoog, is het verschil
met het minimumloon klein en bestaat een groot aantal inkomensafhankelijke
regelingen. Daardoor is de marginale druk groot en is er nauwelijks een prikkel
om een laagbetaalde baan te accepteren. Tezamen leiden deze factoren in Nederland
tot een ernstige armoedeval problematiek.6.3.5 De marginale wigUit de vorige paragraaf is gebleken dat Nederland in internationaal perspectief
grote belemmeringen kent aan de onderkant van het inkomensgebouw, in tegenstelling
tot bijvoorbeeld de Verenigde Staten. Aan de hand van de marginale wig kan
bekeken worden of ook sprake is van factoren die de financiële doorgroei
van mensen belemmeren als zij eenmaal aan het werk zijn.In tabel 6.3 is de marginale wig (exclusief inkomensafhankelijke regelingen)
weergegeven voor werknemers met een laag inkomen. Hierbij zijn de landen gerangschikt
van een lage naar een hoge marginale wig, waarbij is uitgegaan van een alleenstaande
met een laag loon (kolom 1). Japan, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk
hebben de laagste marginale wig, België en Frankrijk de hoogste. In Nederland
ligt de marginale wig voor de lagere inkomens onder het gemiddelde.Tabel 6.3 Marginale wig per inkomensniveau naar gezinssituatie,
1997  Alleenstaandloon in % gemiddeld loonEenouder 2
kinderen Alleen- verdiener 2 kinderen  67%100% 167%67% gem.100% gem.  (1) (2) (3) (4)(5) Japan22.0 (1)26.8 (1)29.8 (1)22.0 (1)23.4 (1) Verenigde Staten 34.9 (2)34.9 (2)47.0 (3)54.4 (6)54.4 (7) Verenigd
Koninkrijk 39.1 (3)39.1 (3)30.0
(2)39.1 (2)39.1 (2) Nederland51.8 (4)57.4 (7)50.0
(4)49.8 (3)46.5 (4) Denemarken52.2 (5)52.2 (5)63.9
(9)52.2 (4)46.6 (5) Zweden54.0 (6)51.6 (4)67.4 (8)54.0 (5)51.6 (6) Italië55.2 (7)59.5 (8)57.7
(6)55.2 (7)59.5 (9)Duitsland60.2 (8)63.0 (9)63.4
(7)58.4 (8)57.2 (8) België65.6 (9)67.3 (10)70.7 (10)65.6 (10)64.2 (10) Frankrijk74.0 (10)53.9 (6)51.5 (5)59.7 (9)43.9 (3)Tussen haakjes: rangorde van lage (1) naar hoge wig (10).Bron: OESO: The tax/benefit position of employees, tabel 15, 1998Eerder is geconstateerd dat in de Verenigde Staten aan de onderkant van
het inkomensgebouw geen armoedeval bestaat. De lage marginale wig duidt er
vervolgens op dat verder in het inkomensgebouw zich geen grote belemmeringen
voordoen voor een financiële doorstroom van werknemers. Dit laatste is
ook in het Verenigd Koninkrijk het geval. In dit land kan cumulatie van inkomensafhankelijke
regelingen leiden tot een armoedeval. Eenmaal aan het werk echter, wordt de
financiële doorstroom van werknemers niet meer belemmerd.Inactiviteit heeft ook gevolgen voor de inkomenspositie op langere termijn,
omdat de opbouw van pensioen gerelateerd is aan het loon. Mensen die niet
werken bouwen minder pensioen op. De armoedeval leidt dus niet alleen tot
werkloosheid en sociale uitsluiting, maar ook tot een lager inkomen op langere
termijn, doordat mensen dan van een AOW -uitkering en/of klein
aanvullend pensioen moeten rondkomen. In dit kader is het interessant te bezien
hoe de inkomenspositie van ouderen er thans uitziet en hoe deze er over 15
jaren zal uitzien. Uit een enquête blijkt dat, zo toont onderstaande
figuur, veel Nederlanders veel vertrouwen hebben in hun inkomenssituatie op
langere termijn. Het is aannemelijk dat dit grote vertrouwen samenhangt met
de gunstige ontwikkeling van de Nederlandse economie. 6.4 Inkomenspositie ouderen in 20156.4.1 InleidingDe meningen over de toekomstige inkomenspositie van ouderen lopen uiteen.
Dit hangt samen met het feit dat verschillende factoren de inkomens van ouderen
beïnvloeden. Een positieve ontwikkeling is dat, in vergelijking met voorgaande
decennia, veel meer werknemers een aanvullend pensioen opbouwen. Het aandeel
werknemers dat geen pensioen opbouwt, is gedaald van 18 procent in 1985 tot
9 procent in 1996. Deze afname hangt samen met het verbod om vrouwen en deeltijders
uit te sluiten van pensioenregelingen en inspanningen van sociale partners
om deze zogeheten «witte vlek» terug te dringen. Een tweede positieve
ontwikkeling is de toename van het aantal opgebouwde pensioenjaren van de
nieuwe 65-jarigen. Een groot aantal pensioenfondsen is in de jaren vijftig
en zestig tot stand gekomen. De nieuwe 65-plussers zijn langer verzekerd;
dat wil zeggen dat zij langer pensioen kunnen opbouwen en hun uiteindelijke
pensioen hoger is. Daarnaast zal de groeiende arbeidsdeelname van vrouwen
leiden tot een toename van de pensioeninkomsten.Er zijn echter ook ontwikkelingen die tot lagere aanvullende pensioenen
leiden en dus negatief uitwerken op de inkomenspositie van ouderen. Een voorbeeld
hiervan is de nog altijd lage arbeidsdeelname van werknemers van 55 jaar en
ouder. Inactiviteit van deze groep kan gepaard gaan met een achterblijvende
inkomensontwikkeling en derhalve lagere aanvullende pensioenen. Een andere
belangrijke ontwikkeling is dat steeds meer pensioenfondsen overschakelen
op het middelloon stelsel. Het aantal deelnemers aan een middelloon regeling
is gestegen van 23 procent in 1995 tot 32 procent begin 1999. In het middelloon
stelsel is het pensioen van werknemers die carrière maken lager dan
in een eindloon stelsel. Het gevolg hiervan is dat de inkomensverschillen
onder 65-plussers afnemen. Overigens hoeft een middelloon stelsel niet te
leiden tot een gemiddeld lager pensioen, wanneer de opbrengsten van de invoering
van zo'n stelsel worden gebruikt om het opbouwpercentage te verhogen.Met de AOW vormt het aanvullend pensioen het belangrijkste inkomensbestanddeel
van 65-plussers. Daarnaast hebben veel ouderen ook inkomen uit eigen vermogen.
Er zijn aanwijzingen dat de toename van het inkomen uit vermogen van ouderen
achterblijft bij de ontwikkeling van het aanvullend pensioen. De ontwikkeling
van de inkomenspositie van ouderen is daardoor iets minder gunstig dan blijkt
uit de ontwikkeling van de AOW en het aanvullend pensioen, zoals die in deze
paragraaf wordt beschreven.6.4.2 Ontwikkelingen in de jaren 1985–2000Circa 20 procent van de ouderen heeft geen aanvullend pensioen. Hierbij
zijn alleenstaande vrouwen oververtegenwoordigd. Ongeveer een kwart van
de alleenstaande vrouwen ontvangt geen aanvullend pensioen. Naar leeftijd
bezien betreft het vooral de oudere bejaarden, iets meer dan de helft van
alle ouderen zonder pensioen is 76 jaar of ouder (zie bijlage 9.3).Het ontbreken van een aanvullend pensioen betekent niet dat deze huishoudens
alleen zijn aangewezen op de AOW. Vaak hebben zij nog inkomen uit vermogen
en/of een eigen woning waarop geen of lage hypotheeklasten drukken. Indien
met deze inkomensbronnen rekening wordt gehouden, is het bruto inkomen van
ouderen zonder aanvullend pensioen gemiddeld 10 000 gulden lager dan
van huishoudens met aanvullend pensioen.Naast huishoudens zonder aanvullend pensioen zijn er ook huishoudens met
juist een hoog aanvullend pensioen. Het aandeel ouderen met een aanvullend
pensioen van maximaal 5 000 gulden per jaar is in de periode 1985–2000
gedaald van bijna 60 procent naar ongeveer 26 procent. In deze periode is
het aandeel ouderen met hogere aanvullende pensioenen gestegen. Vooral de
stijging van het aandeel AOW -gerechtigden met een aanvullend pensioen van
meer dan 10 000 gulden is groot, bijna 30 procentpunten (figuur 6.5). Oorzaken verhoging aanvullende pensioenenDe groei van de aanvullende pensioenen heeft drie oorzaken: nieuwe gepensioneerden
ontvangen een hoger pensioen, de oudere generatie met vaak nog een laag aanvullend
pensioen stroomt uit en reeds ingegane pensioenen veranderen.Het hogere pensioen van de nieuwe instroom ontstaat onder meer omdat de
nieuwe generaties 65-jarigen meer pensioen hebben opgebouwd dan de oudere
generaties. Vooral rond 1950 nam het aantal pensioenfondsen sterk toe en begonnen
veel werknemers met het opbouwen van pensioenrechten. Daar staat echter tegenover
dat tot 1995 het aantal niet-werkenden onder de 50-plussers is gestegen en
dat het aantal vrouwen met een lage pensioenopbouw sterk is toegenomen. Factoren
die bepalend zijn voor de hoogte van het pensioen van de nieuwe
instroom zijn de hoogte van het loon en de door pensioenfondsen gehanteerde
franchise (het deel van het loon waarover geen pensioen wordt opgebouwd).
De lonen zijn gestegen door loonsverhogingen en door het hogere opleidingsniveau.
Tegelijkertijd is de franchise door een aantal pensioenfondsen verlaagd. Een
lagere franchise betekent dat over een groter deel van het loon pensioen wordt
opgebouwd.Verbetering van de gemiddelde aanvullende pensioenen ontstaat ook door
de uitstroom van oudere generaties met lagere pensioenen. Een groot deel van
de verbetering van de aanvullende pensioenen wordt verklaard door veranderingen
in de reeds ingegane pensioenen (zie bijlage 9.3). Deze veranderingen spelen
een grote rol, doordat een verhoging van de aanvullende pensioenen betrekking
heeft op alle pensioenen en niet alleen op de nieuwe. Doordat veel pensioenen
gekoppeld zijn aan de loonontwikkeling, werkt een stijging van de lonen direct
door in het aanvullende pensioen. Het resultaat van deze ontwikkelingen is
dat alle leeftijdsgroepen er jaarlijks gemiddeld in guldens ongeveer evenveel
op vooruitgaan.Gevolgen verhoging aanvullende pensioenenDe verbetering van de aanvullende pensioenen zorgt voor een verbetering
van het netto inkomen van ouderen ten opzichte van de bevolking beneden de
65 jaar. Figuur 6.6 laat de ontwikkeling zien van het gemiddeld netto inkomen
van mensen van 65 jaar en ouder. Hierbij gaat het om het inkomen uit AOW en
aanvullend pensioen. Als referentiekader is het sociaal minimum en modaal
inkomen genomen voor mensen jonger dan 65 jaar. Dit referentiekader heeft
enerzijds het voordeel dat iedereen een beeld heeft van het ingeburgerde begrip
modaal loon. Anderzijds dient men zich te realiseren dat het inkomen van ouderen
een huishoudensinkomen betreft. Een toename van het aantal tweeverdieners
heeft hier invloed op. Ook andere zgn dynamische effecten zijn hierop van
invloed, zoals de toename van de pensioenopbouw en het hogere opleidingsniveau
van ouderen. Bovendien nemen we als norm het gemiddelde inkomen van ouderen
en gaan we bij werknemers uit van het modale loon dat lager is dan het gemiddeld
gezinsinkomen. Tevens is verondersteld dat het modale loon jaarlijks uitsluitend
wordt aangepast met de gemiddelde stijging van de CAO lonen. Vanwege incidentele
componenten kan de gemiddelde loonstijging afwijken van de contractloonstijging.
Ook hierdoor geldt derhalve dat het (statische) begrip van het modale inkomen
een onderschatting oplevert van het (meer dynamische) begrip van het gemiddelde
gezinsinkomen van niet-gepensioneerden. Duidelijk blijkt dat het inkomen van
ouderen gemiddeld meer is gestegen dan het minimum. In 1985 lag het gemiddeld
inkomen van ouderen uit AOW en aanvullend pensioen gemiddeld 37 procent boven
het sociaal minimum, in 2000 is dit opgelopen tot circa 64 procent. Ook is
het gemiddeld inkomen van ouderen meer gestegen dan het modaal inkomen voor
mensen jonger dan 65 jaar. Hierdoor is in 2000 het gemiddeld inkomen van ouderen
gelijk aan 92 procent van het modale loon, in 1985 was dit nog 84 procent.Deze gunstige ontwikkeling wordt behalve door de stijging van het bruto
pensioen ook veroorzaakt door het feit dat ouderen van een bruto inkomensstijging
netto meer overhouden. Daarnaast spelen beleidsmaatregelen gericht op ondersteuning
van de koopkracht voor ouderen een rol. Een ander gevolg van het hogere aanvullend pensioen is dat het aandeel
van de AOW in het pensioeninkomen van ouderen afneemt. Hoe hoger het aanvullend
pensioen, hoe kleiner het belang van de AOW in het totale pensioeninkomen.
Dit betekent niet dat de AOW geen belangrijke inkomensbron meer is. Wanneer
we de ouderen rangschikken naar hoogte van het inkomen uit AOW en aanvullend
pensioen en deze groep vervolgens opsplitsen in drie gelijke groepen ontstaat
het beeld van tabel 6.4. Voor het derde deel van de 65-plussers zonder aanvullend
pensioen of met een laag aanvullend pensioen, bestaat 97 procent van het inkomen
uit AOW. Voor het derde deel van de ouderen met het hoogste aanvullend pensioen
maakt de AOW nog altijd 48 procent van het totale inkomen uit. De betekenis
van de AOW in het pensioeninkomen van ouderen blijft dus onverminderd groot.Tabel 6.4 Aandeel AOW in totale inkomen uit AOW en aanvullend
pensioen  laagste inkomensgroep (33%)midden inkomensgroep (33%)hoogste inkomensgroep (33%)198598%88%58% 199099%86%52%199598%75%45%200097%76%48%Bron: ministerie van S ZWVoor de hoogte van het pensioen wordt meestal een norm van 70 procent
van het laatst verdiende loon gehanteerd. Om deze norm te bereiken gaan vrijwel
alle pensioenfondsen uit van 40 fulltime dienstjaren. Zelfs dan is deze norm
echter nog niet altijd bereikbaar. Bij 40 procent van de tweeverdieners komt
het maximale pensioen niet boven de 60 procent uit. Dit komt omdat een aantal
pensioenfondsen uitgaat van een franchise die aanzienlijk hoger is dan de
feitelijke AOW.Slechts weinig mensen bereiken nog een pensioenopbouw van 40 jaar. In
de praktijk is het pensioenresultaat daarom lager. In 1995 bedroeg het bruto
pensioenresultaat voor mannen naar schatting gemiddeld 45 procent van het
eindloon. Hiervan komt 24 procent voor rekening van de AOW en 21 procent voor
rekening van het aanvullend pensioen. Voor vrouwen ligt het
bruto pensioenresultaat relatief veel hoger, namelijk op 79 procent van het
eindloon. Dit komt doordat het huidige eindloon van vrouwen veel lager is
dan van mannen terwijl de AOW voor mannen en vrouwen gelijk is. Het pensioenresultaat
voor vrouwen wordt daardoor voor 70 procent bereikt door de AOW en voor slechts
9 procent door het aanvullend pensioen. Overigens ligt het in de rede dat
het eindloon van vrouwen in de toekomst hoger zal worden. Daardoor daalt in
eerste instantie het pensioenresultaat van vrouwen, ten opzichte van hun eindloon.Vanwege de gunstiger verhouding tussen het bruto en netto inkomen bij
bejaarden ten opzichte van de groep beneden de 65 jaar zijn de pensioenresultaten
in netto termen aanzienlijk gunstiger. Het netto pensioenresultaat is de afgelopen
15 jaar substantieel verbeterd, gemiddeld met één procent per
jaar. Vooral in de tweede helft van de jaren negentig was de stijging fors.
Hieraan lagen verschillende belastingmaatregelen gericht op verbetering van
de inkomenspositie van ouderen ten grondslag.6.4.3 Toekomstige ontwikkelingenAan de hand van microsimulatie-berekeningen is bekeken of de pensioenresultaten
in de komende jaren verder zullen verbeteren. Uitgangspunt bij de berekeningen
is dat, afgezien van verwachte demografische ontwikkelingen, geen veranderingen
meer optreden in de kwaliteit van de pensioenregelingen en het niveau van
de arbeidsparticipatie. Daarnaast zijn de effecten van mogelijke veranderingen
in de pensioenen regelingen onderzocht. Voor de hierbij gehanteerde veronderstellingen
wordt verwezen naar bijlage 9.3.Uit onderstaande figuur blijkt dat meer dan de helft van de Nederlanders
verwacht te kunnen stoppen met werken voordat zij 65 jaar zijn. Niettemin
gaat circa 35 procent van de Nederlanders er van uit dat zij ook nog na 65
jaar zullen moeten doorgaan met werken.Het aantal 65-plussers neemt tot 2010 geleidelijk toe. Daarna bereikt
de naoorlogse generatie de 65-jarige leeftijd en zal het aantal 65-plussers
flink toenemen. De toekomstige 65-plussers zullen vaker hoger opgeleid zijn
en dus een hoger loon hebben en daarmee een hoger pensioen. Tegelijkertijd
neemt ook het aantal opgebouwde pensioenjaren van de nieuwe instroom toe.In de berekeningen daalt het aantal huishoudens zonder aanvullend pensioen
van 20 procent in 2000 tot 14 procent in 2015. De nieuwe gepensioneerden hebben
vaker een aanvullend pensioen als gevolg van de toenemende arbeidsdeelname
en de wettelijk geregelde waardeoverdracht bij echtscheiding. Een deel van
de nieuwe instroom (waaronder immigranten) zal overigens ook in de toekomst
geen of weinig pensioen hebben opgebouwd. Niet alleen het aantal ouderen zonder aanvullend pensioen zal afnemen,
maar ook het aantal ouderen met een laag aanvullend pensioen. Het aantal huishoudens
met een hoog aanvullend pensioen zal in de jaren na 2000 fors toenemen (zie
bijlage 9.3). Het gevolg hiervan is dat het aandeel van de AOW in het pensioeninkomen
iets verder daalt.Tabel 6.5 Aandeel AOW in totale inkomen uit Aow en aanvullend  laagste inkomensgroep
(33%)middengroep (33%)hoogste inkomensgroep (33%)200596.3%73.7%46.7%201094.5%69.8%43.5%201592.6%65.5%40.6%Bron: ministerie van S ZWDesondanks blijft de AOW echter voor grote groepen ouderen van groot belang.
Voor eenderde van de ouderen met het laagste inkomen bestaat in 2015 nog altijd
93 procent van het pensioeninkomen uit AOW. Voor het derde deel met het hoogste
inkomen vormt de AOW nog altijd gemiddeld 40 procent van het pensioeninkomen.Eerder is geconstateerd (figuur 6.6) dat het inkomen van ouderen uit AOW
en pensioen thans gemiddeld 64 procent boven het sociaal minimum ligt en 92
procent van het loon van een modale werknemer beneden de 65 jaar bedraagt.
In 2015 zal op basis van de veronderstellingen, (zie bijlage 9.3) dit respectievelijk
85 en 103 procent zijn (figuur 6.8). Voor een juist begrip van deze uitkomst zij nogmaals gewezen op de aard
van de analyse zoals in par. 6.4.2. beschreven. Bezien is hoe de inkomenspositie
van ouderen zich ontwikkelt op grond van belangrijke sociaal-economische veranderingen
zoals opleidingsniveau, volgroeien pensioenaanspraken, voortdurend toenemende
participatie. De hieruit resulterende stijging is vergeleken met die van het
modale inkomen, waarbij dit modale inkomen uitsluitend met de veronderstelde
contractloonstijging wordt aangepast. Anders dan bij de ouderen wordt voor
dit modale inkomen geabstraheerd van andere sociaal-economische ontwikkelingen
die het inkomen zouden kunnen beïnvloeden. De hierboven geformuleerde
uitkomst laat dus zien hoe het inkomen van ouderen in een dynamische context
zich ontwikkelt ten opzichte van een norminkomen dat hiervan niet profiteert.Zou de analyse zich hebben gericht op de vergelijking van het gemiddelde
huishoudinkomen van werkenden ten opzichte van het gemiddelde huishoudinkomen
van ouderen, dan zouden ouderen niet kunnen uitlopen op werkenden. Dit op
grond van het enkele feit dat het verschil in bruto-netto behandeling van
ouderen niet het verschil kan overbruggen dat ontstaat doordat de opbouw van
de oudedagsvoorziening is gericht op 70 procent van het actieve inkomen. Geabstraheerd
is steeds van vermogensinkomsten. Zou men deze wel in de beschouwing betrekken
dan zou op basis van de gegevens van tabel 9.8 het gemiddelde totaalinkomen
van ouderen dat van werkenden weer wel kunnen overtreffen. Naar de huidige
omstandigheden is het immers zo dat voor een alleenstaande oudere met een
inkomen ter hoogte van 70 procent van modaal en een netto vermogensinkomsten
van 10.000 gulden, het netto inkomen dat van een actieve overtreft.6.4.4 Veranderingen in aanvullende pensioenregelingenWijzigingen in de pensioensystemen hebben uiteraard gevolgen voor de aanvullende
pensioenen in de toekomst. In bijlage 9.3 is de invloed van een aantal mogelijke
wijzigingen onderzocht. Verlaging pensioenopbouw in uitkeringIn de adviesaanvraag aan de SER over de nieuwe pensioenwet is de mogelijkheid
geopperd om de pensioenopbouw in de WW / WAO -periode te laten aansluiten
bij het uitkeringsniveau in deze regelingen. Dit komt in een eindloon systeem
neer op een pensioenopbouw van 0,7 jaar voor ieder jaar in een uitkering.
Het gevolg hiervan zou zijn dat instroom in deze regelingen negatieve gevolgen
heeft voor de hoogte van het aanvullend pensioen. Dit kan een stimulans zijn
om te gaan werken. Het gemiddeld aanvullend pensioen voor de groep WW -ers
en WAO -ers zal afnemen met ruim 5 procent. Voor de totale populatie betekent
dit een daling van het gemiddeld aanvullend pensioen met ongeveer een kwart
procent, voor de nieuwe instroom een daling van het inkomen uit aanvullend
pensioen met iets meer dan een half procent.Van eindloon naar middelloonDe overgang van een pensioenregeling gebaseerd op eindloon naar een die
gebaseerd is op middelloon heeft alleen consequenties voor de resterende opbouw
tot aan de pensioenleeftijd. Reeds opgebouwde jaren tot aan het moment van
overgang blijven gebaseerd op het eindloon op dat moment. De structurele effecten
van omzetting van eindloon- naar middelloon systemen zijn dan ook in 2015
nog niet volledig zichtbaar. Daar komt nog bij dat, mede door de hoge inactiviteit,
de carrière-effecten onder de 50-plussers veel geringer zijn dan onder
de jongeren. Hierdoor is het verschil tussen eindloon en middelloon voorlopig
nog beperkt. Wanneer bovendien, ter compensatie van de overgang van eindloon
naar middelloon door pensioenfondsen het opbouwpercentage wordt verhoogd,
kan het zelfs zo zijn dat de pensioenaanspraken de eerste jaren juist toenemen.1 De doorberekening laat in de periode tot 2010 een extra
toename van het gemiddeld aanvullend pensioen zien. In de periode na 2010
daalt het gemiddeld aanvullend pensioen met bijna 0,1 procent per jaar.Verlaging franchiseEen verdere verlaging van de franchise (zoals door de Stichting van de
Arbeid en het kabinet in het Convenant inzake arbeidspensioenen overeengekomen)
bij pensioenfondsen die nu een hoge franchise hanteren, heeft tot gevolg dat
de aanvullende pensioenen zullen toenemen. Tevens ontstaan er in een aantal
gevallen nieuwe (lage) pensioenen omdat 70 procent van het eindloon dan wel
en voorheen niet boven de franchise uit komt. Er ontstaan dus zowel meer hogere
als meer lagere pensioenen. Gemiddeld stijgt het aanvullend pensioen. De stijging
is mede afhankelijk van het aantal opgebouwde pensioenjaren. Hoe hoger de
opbouw, hoe groter het voordeel van de lagere franchise. Het voordeel is niet
afhankelijk van de hoogte van het eindloon. In guldens is het voordeel voor
iedereen even groot.De effecten van een lagere franchise slaan met name neer bij tweeverdieners.
Die profiteren tweemaal van een lagere franchise. Het voordeel in guldens
is daardoor het grootst voor deze groep. In procenten is het voordeel het
grootst voor de huishoudens met een laag pensioen.In het algemeen blijken de hier beschouwde veranderingen in pensioensystemen
een beperkte invloed te hebben op de hoogte van het gemiddelde aanvullend
pensioen. Dit komt omdat de effecten alleen betrekking hebben
op de nieuwe instroom. In geval van het middelloon zijn de structurele effecten
in 2015 nog niet bereikt. Verlaging van de franchise heeft van de onderzochte
varianten de grootste invloed op het aanvullend pensioen. Het geschetste beeld
van de toekomstige ontwikkeling van het inkomen van ouderen tot 2015 verandert
slechts in beperkte mate door deze veranderingen in het pensioenstelsel.6.5 KoopkrachtontwikkelingInkomensontwikkeling in 2000De raming van de statische koopkrachtontwikkeling voor 2000 wijkt af van
de cijfers zoals die waren opgenomen in de Sociale Nota 2000. Dit heeft twee
belangrijke oorzaken. In de eerste plaats heeft het kabinet naar aanleiding
van de Algemene politieke beschouwingen over de begroting 2000 enkele aanvullende
maatregelen genomen om de inkomens voor gezinnen met lage inkomens en gezinnen
met kinderen verder te ondersteunen. Zo is de kinderbijslag met 120 gulden
per kind verhoogd in plaats van met 60 gulden en is het tarief van de eerste
belastingschijf verder verlaagd. In de tweede plaats is bij de raming in de
Sociale Nota 2000 uitgegaan van de toen beschikbare loon- en prijsramingen
van het CPB. Sindsdien hebben de lonen en prijzen zich anders ontwikkeld,
wat een negatief effect heeft gehad op de gemiddelde koopkrachtontwikkeling.
Tabel 6.6 geeft in de laatste kolom de statische koopkrachtontwikkeling 2000
volgens de nieuwste ramingen.Tabel 6.6 Statische Koopkrachtontwikkeling 2000 (in procenten) CategorieSN2000Na APBHuidig inzichtInactieven   Sociale minima alleenstaand1¼21¼ Sociale minima paar zk <6511¾1 Sociale minima paar mk
<6512¼1½ AOW alleenstaand1½1¾1 AOW paar1¼1¾1 AOW + 10 000 paar11¾1     Actieven   Minimumloon paar mk1½2¼1¾Modaal paar mk11½1 2*modaal paar mk11½ tweeverdiener modaal/
½modaal11½1Overigens hebben de gewijzigde loon- en prijsramingen, die het kabinet
niet direct kan beïnvloeden, geen invloed gehad op de toezegging bij
de Algemene politieke beschouwingen dat de laagste inkomens er in 2000 relatief
(ten opzichte van de andere inkomensgroepen) meer op vooruitgaan.6.5.2 Inkomensontwikkeling in 2001Kenmerkend voor de koopkrachtontwikkeling in 2001 is de spreiding. Rond
de koopkrachtramingen die in tabel 6.7 staan gepresenteerd is een grote variatie
aan uitkomsten mogelijk. Dit hangt samen met de belastingherziening die in
januari 2001 haar beslag krijgt. De cijfers zijn dus, anders dan andere jaren,
veel minder indicatief voor individuen omdat onder meer de aanwezigheid van
aftrekposten en de aanwezigheid van vermogensinkomsten – die beide voor
veel mensen uiteenlopen – van het gemiddelde afwijkende
cijfers opleveren. De hier vermelde spreiding komt bovenop de variatie die
zich elk jaar al voordoet als gevolg van veranderingen in de individuele situatie.
De in deze paragraaf gepresenteerde cijfers betreffen gemiddelde effecten
per inkomenscategorie. De veranderingen die zich op individueel niveau voordoen
kunnen hiervan afwijken. In de cijfers zijn de maatregelen die voor iedereen
gelden (prijs- en loonontwikkeling, belasting- en premietarieven) meegenomen.
Specifieke, op het individu toegespitste regelingen zijn niet in de cijfers
verdisconteerd. Daarnaast is van belang op te merken dat de gepresenteerde
cijfers ramingen zijn, die als gevolg van bijvoorbeeld een wijzigend economisch
beeld aan verandering onderhevig kunnen zijn.Tabel 6.7 Statische koopkrachtontwikkeling 2001 (in procenten
inclusief niet-standaard effecten) Categorie2001 gemiddeldInactieven Sociale minima alleenstaand3½ Sociale minima paar zk <653½ Sociale minima paar mk <653½ AOW alleenstaand3¾ AOW paar3¼ AOW + 10 000
paar3  Actieven Minimumloon paar mk7¼Modaal paar mk4½ Modaal alleenstaand42*modaal paar mk3¼ Tweeverdiener modaal/ ½modaal4¾Met inachtneming van de kanttekening dat de werkelijke individuele koopkrachtontwikkeling
kan afwijken van de gepresenteerde cijfers laat tabel 6.7 zien dat de gemiddelde
algemene koopkrachtontwikkeling voor 2001 gunstig is. Dit hangt samen met
de lastenverlichting in het kader van de belastingherziening die in januari
2001 haar beslag krijgt.Opgemerkt zij dat de in tabel 6.7 opgenomen cijfers voor de categorie
modaal dit jaar niet in alle gevallen indicatief zijn voor de koopkrachtontwikkeling
van de groep met een inkomen iets boven modaal. Dit hangt samen met de problematiek
rond de zogenaamde «middeninkomens» waar al uitgebreid met de
Tweede Kamer over van gedachten is gewisseld (bijvoorbeeld bij de plenaire
behandeling van de Wet IB2001 begin dit jaar). Door middel van extra maatregelen,
zoals de verlaging van de AWF-premie, is bereikt dat de inkomensontwikkeling
van deze middeninkomens (met name wat betreft de alleenverdieners) niet te
ver achterblijft bij bijvoorbeeld de sociale minima.De belastingherziening in 2001 heeft verschillende doelen. Een belangrijke
doelstelling is het aantrekkelijker te maken om te (gaan) werken. Daartoe
vindt onder andere een verschuiving plaats van de belastingheffing op arbeid
naar de indirecte belastingen (BTW en energiebelastingen). Verlaging van de
(marginale) tarieven en de invoering van de arbeidskorting dragen bij aan
het financieel aantrekkelijker maken van werk. Een andere doelstelling is
het robuuster maken van het stelsel door verbreding van de belastinggrondslag.De belangrijkste maatregelen in de belastingherziening die het algemene
gemiddelde koopkrachtbeeld beïnvloeden zijn:• Verlaging van de tarieven. Het tarief eerste schijf daalt met 1,65 procentpunt, het tarief tweede schijf daalt met 0,35 procentpunt
en de tarieven in de derde en vierde schijf worden verlaagd met 8 procent.• Omzetting van de belastingvrije sommen in heffingskortingen.• Afschaffing van het arbeidskostenforfait en het inactievenforfait
en invoering van de arbeidskorting van 2027 gulden. Het voordeel van deze
uitruil bedraagt voor iemand die werkt tegen het wettelijk minimumloon ruim
800 gulden per jaar.• Invoering van een kinderkorting en een combinatiekorting. De kinderkorting
bedraagt 84 gulden per jaar voor gezinnen met kinderen tot 12 jaar en een
gezinsinkomen niet hoger dan 120 000 gulden. Gezinnen met een inkomen
lager dan 60 000 gulden hebben recht op een aanvullende kinderkorting
van nog eens 84 gulden. De combinatiekorting wordt toegekend aan iedere werkende
met kinderen jonger dan 12 jaar en bedraagt 229 gulden per jaar. Per gezin
kan de combinatiekorting oplopen tot 456 gulden (indien beide ouders werken
en meer verdienen dan ca 8700 gulden).• Verhoging van het BTW-tarief met 1½ procentpunt en verhoging
van de energiebelastingen. In het generieke koopkrachtbeeld wordt met deze
stijgingen rekening gehouden via het effect op de inflatie (consumentenprijsindex).De maatregelen ter verbreding van de belastinggrondslag hebben ook effect
op het koopkrachtbeeld. Het gaat hier bijvoorbeeld om de afschaffing van de
renteaftrek voor consumptief krediet en de beperkingen in de lijfrente-aftrek
en de werkelijke kostenaftrek. Ter indicatie van deze effecten zijn in de
Memorie van Toelichting bij de Wet inkomstenbelasting 2001 de gemiddelde inkomenseffecten
van deze maatregelen gepresenteerd (inclusief de effecten van de andere behandeling
van vermogensinkomsten). Deze zogenaamde niet-standaard effecten, die over
het algemeen het inkomen van de betrokkenen negatief beïnvloeden, zijn
ook in de cijfers in tabel 6.7 verwerkt. Bijlage 9.1 gaat in meer detail in
op deze maatregelen.De gunstige inkomensontwikkeling als gevolg van de maatregelen gericht
op verlaging van de belastingdruk, vooral op arbeid, zoals die in het algemene
koopkrachtbeeld tot uitdrukking komt, wordt voor individuele belastingplichtigen
dus gematigd door de maatregelen gericht op grondslagverbreding. Hierbij geldt
dat degenen die meer dan gemiddeld profiteren van bestaande aftrekmogelijkheden
een groter nadeel ondervinden van de belastingherziening.Er is sprake van een grote spreiding van de inkomenseffecten die worden
veroorzaakt door deze grondslagverbredende maatregelen (beperking van aftrekposten)
en de andere behandeling van vermogensinkomsten:• In de cijfers in tabel 6.7 zijn gemiddelde niet-standaard-effecten
per inkomensgroep verwerkt. Uit tabel 9.3 in bijlage 9.1 blijkt dat de omvang
van deze niet-standaardeffecten tussen inkomensgroepen sterk uiteen loopt
(van + 1¾ procent tot – 4 procent voor wat betreft het partiële
effect).• Vanwege de grote spreiding in de werkelijk optredende effecten
zijn deze cijfers niet representatief voor een individuele situatie. Binnen
de genoemde inkomensgroepen kan de spreiding groter zijn.Naast de effecten van het vervallen en beperken van aftrekposten en de
andere behandeling van inkomsten uit vermogen, kan op individueel niveau de
werkelijke koopkrachtontwikkeling afwijken van het gepresenteerde beeld voor
mensen met veel of hoge aftrekposten (ook al worden die niet beperkt). Deze
groep profiteert namelijk relatief minder van de verlaging van
de marginale tarieven, omdat aftrekposten het belastbaar inkomen verlagen.Het niet-standaard-inkomenseffect kan dus groter zijn dan de effecten
waar in de cijfers rekening mee is gehouden.Andere factoren die van invloed zijn op de algemene koopkrachtontwikkeling
2001 zijn:• de verlaging van de AWF-premie voor werknemers met 1 procentpunt;• het vervallen van de overhevelingstoeslag per 1 januari 2001. Er
is hierbij voorzien in een wettelijke vangnetregeling die bepaalt dat de brutolonen
zodanig verhoogd worden dat op macroniveau sprake is van budgettaire, loonkosten
en inkomensneutraliteit. Op het algemene koopkrachtbeeld is het effect dan
ook gering;• de stijging van de kosten van de standaardpakketpolis en particuliere
ziektekostenpremies. Voor particulier verzekerden heeft dit een matigend effect
op de koopkrachtontwikkeling.6.5.3 Toekomstige ontwikkelingenBij de behandeling van de belastingherziening voor 2001 in de Tweede Kamer
in januari van dit jaar, is door het kabinet toegezegd een verdere verkenning
naar het belastingstelsel uit te voeren. Er zijn een aantal onderwerpen genoemd
die hierbij aan de orde zullen komen. Het gaat daarbij onder andere om de
zogeheten «vlaktaks», fiscale prikkels gericht op het financieel
aantrekkelijker maken van werk en de inkomensafhankelijke regelingen. HOOFDSTUK 7 SPECIFIEKE ONDERWERPENDEEL 1 INTERNATIONALE VERGELIJKING ARBEIDSONGESCHIKTHEIDSREGELINGEN7.1.1 InleidingDe omvang en ontwikkeling van het aantal arbeidsongeschikten in Nederland
heeft de afgelopen jaren meerdere malen aanleiding gegeven tot vragen omtrent
een vergelijking met het buitenland. Op welke punten wijkt de Nederlandse
wetgeving af van die in andere landen? Wat is in dit verband de betekenis
van het elders gebruikelijke onderscheid naar risque social en risque professionnel in die regelingen?Dit hoofdstuk bevat een beknopte systeemanalyse van de WAO -problematiek
in internationaal perspectief, alsmede een overzicht van argumenten pro en
contra een afzonderlijke risque professionnel -regeling. Hiermede is tevens
invulling gegeven aan een toezegging terzake tijdens de begrotingsbehandeling
op 2 december 1999 in de Tweede Kamer.7.1.2 Omvang Nederlandse WAO in internationaal perspectiefSinds een aantal jaren bestaat het beeld dat de problematiek van de arbeidsongeschiktheid
in Nederland veel omvangrijker is dan die in de omringende landen. Signalen
van begin jaren '90 spreken voor zich. In de periode 1980–1987 bedroeg
het gemiddeld aantal toetredingen tot de arbeidsongeschiktheidsregelingen
gemiddeld 16,6 per 1 000 verzekerden. Daarbij vergeleken was de toetreding
in België en Duitsland beperkt, namelijk 8,8 respectievelijk 9,5.1 Een andere aanwijzing voor de uitzonderlijke positie
van Nederland betreft de uitgaven wegens arbeidsongeschiktheid. Over 1992
bedroegen deze in de toenmalige EU-landen gemiddeld 2,6 procent van het bruto
binnenlands product. Voor Nederland was dit percentage evenwel 7,5.2 Ook cijfers van recente datum wijzen op een koploperspositie
van Nederland. Tabel 7.1 geeft een beeld van de relatieve omvang van de problematiek,
uitsluitend ten aanzien van het aantal volledig
arbeidsongeschikten (80–100 procent a.o.). Terwille van de vergelijkbaarheid
is per land niet de verzekerde populatie, maar de (beroeps)bevolking als maatstaf
genomen. De relatieve omvang lijkt vooral in Duitsland en Denemarken geringer
dan in Nederland.Tabel 7.1 Aantal volledig arbeidsongeschikten als % van
de (beroeps)bevolking  standcijfers; 1998    NLDld.Denem. ZwedenGr.Britt. bevolking 15–64 jaar6,33,64,35,84,7beroepsbevolking8,65,05,47,56,2Bron: Lisv, Eurostat, diverse jaarverslagen m.b.t. verzekeringen buitenland;
bewerking ministerie van S ZW.De vraag is welke factoren een verklaring zouden kunnen bieden voor de
bijzondere positie van Nederland, en in hoeverre mogelijke verschillen kwantificeerbaar
zijn. Verder is belangrijk te weten of de relatieve omvang van het aantal
arbeidsongeschikten in Nederland naar verhouding de afgelopen jaren is toe-
of afgenomen. Stelselverschillen en verschillen in de inhoud van regelingenI Onderscheid naar oorzakenMaakt een land wel of geen onderscheid naar beroepsgerelateerde oorzaken
en andere oorzaken? Kiest men voor het stelsel van een sobere risque social -regeling naast een vaak ruimere vergoedingsregeling
voor beroepsgerelateerde oorzaken ( risque professionnel ), of wil men, zoals in Nederland, in dit opzicht niet discrimineren
ten opzichte van andersoortige oorzaken en heeft men risque professionnel
en risque social in één geheel van regelingen vorm gegeven.De praktijk is dat buiten Nederland elk EU -land afzonderlijke regelingen,
of tenminste afzonderlijke uitkeringsvoorwaarden, kent voor de beide typen
risico's. Risque social-regelingen vormen overal qua uitgaven en aantal uitkeringsgerechtigden
de belangrijkste component.De hieronder genoemde verschillen beperken zich tot risque social -regelingen.II Integreren met prepensioenAcht men het zinvol of niet om arbeidsongeschiktheid op hogere leeftijd
te onderscheiden van de gevolgen van het ouder worden? Sommige landen (Denemarken,
Zweden, Duitsland) hebben arbeidsongeschiktheid ingekaderd in een stelsel
van pensioenverzekeringen, terwijl andere landen (Groot-Brittannië en
Ierland) juist kozen voor een minimum inkomens-bescherming.III Verzekerde populatie in publieke regelingenWelke bevolkingsgroepen brengt men onder in het verzekeringsstelsel voor
arbeidsongeschikten? Laat men binnen een regeling eigenrisicodragers toe?
Treft men afzonderlijke regelingen voor zelfstandigen, voor jonggehandicapten
en mensen zonder arbeidsverleden?In Duitsland, Italië en België vallen ambtenaren buiten de (risque
social -)verzekering, omdat de overheid in het geval van arbeidsongeschiktheid
het loon of de uitkering doorbetaalt. Alleen in Nederland en Groot-Brittannië
gelden afzonderlijke regelingen voor jonggehandicapten, met dien verstande
dat deze groep in de Deense en Zweedse (deels belasting-gefinancierde) algemene
stelsels zijn inbegrepen. Zelfstandigen vallen alleen in Nederland, Groot-Brittannië,
Denemarken en Zweden binnen de publieke arbeidsongeschiktheid sverzekering.Ambtenaren, vroeggehandicapten, zelfstandigen, e.d. hebben uiteenlopende
invalideringskansen. Vormgeving van regelingen beïnvloedt daarmee de
internationale vergelijkbaarheid van aantallen uitkeringsgerechtigden.IV Referte-eisWil men, zoals in Nederland, werkenden vanaf de eerste dag van het arbeidscontract
(in feite na 52 weken ziekte) beschermen, of geldt een referte-eis van premie-opbouw
en accepteert men daarmee ook een aanzienlijk eigen risico voor de startende
werknemer?V Mate van arbeidsongeschiktheidBij welke minimum graad van arbeidsongeschiktheid kan een beroep op een
uitkering worden gedaan? VI Leeftijds-bovengrensWat is de maximale looptijd van de uitkering, dat wil zeggen, op welke
leeftijd wordt de arbeidsongeschiktheid suitkering in elk geval beëindigd.Tabel 7.2 biedt een overzicht van de kenmerken, genoemd onder IV, V en
VI in een tiental EU-landen. Afgezien van Nederland beperkt het overzicht
zich tot verschillen in de risque social -regelingen.Tabel 7.2 Risque social-regelingen; enkele kenmerkende
verschillen  ReferteperiodeMinimumgraad van arbeidsongeschiktheid Leeftijdsgrens beëindiging
van uitkering  maandenpercentagejarenNederlandgeen15 of 2565België666,66m 65, vr 61Frankrijk1266,6660 Duitsland6050 of 10065 (soms 60) Groot-Brittannië12100m 65, vr 60 Denemarken365067 Zwedenvariabel; soms 362565 Oostenrijk6050m 65, vr 60Spanjevariabel3365 Italië60100m 64, vr 59Bron: MISSOC. Social Protection in the Member States
of the European Union; Situation on 1 January and evolution. (1999)Tussen de EU-landen blijken diverse opmerkelijke verschillen te bestaan.
Relatief gezien zijn de Nederlandse WAO-, WAZ- en Wajong-regelingen «laagdrempelig».
Nederland hanteert geen referteperiode, terwijl die in andere landen kan oplopen
tot maximaal 5 jaar. De minimumgraad van arbeidsongeschiktheid voor toetreding
ligt vooral voor de WAO duidelijk lager dan elders. In de meeste landen ligt
de maximum-leeftijdsgrens voor een arbeidsongeschiktheid suitkering lager
dan bij ons.De bovengenoemde kenmerken van de Nederlandse arbeidsongeschiktheidsregelingen
impliceren een gemiddeld hogere kans op instroom in Nederland. Bovendien vindt
in diverse andere landen eerder uitstroom plaats, doordat de uitkering - soms
vrijwillig - eerder wordt omgezet in een ouderdomspensioen.Bij risque professionnel -regelingen (niet
in de tabel vermeld) gelden geen referte-eis en. De minimale mate van arbeidsongeschiktheid
om voor een blijvende arbeidsongeschiktheid suitkering in aanmerking te komen,
ligt in het algemeen laag: in België bedraagt deze 1 procent, in Frankrijk
10 procent, in Duitsland 20 procent, in Groot-Brittannië 14 procent,
in Denemarken 15 procent, in Italië 11 procent, in Oostenrijk 20 procent,
in Spanje 33 procent en in Zweden 25 procent.In feite is de lage risque professionnel -drempel in 1967 geïncorporeerd
in de Nederlandse WAO en geldt deze bij ons dus ook voor het sociale risico.Arbeidsongeschiktheid in andersoortige regelingen?Bovenstaande opsomming is geenszins volledig, omdat zich ook internationale
verschillen voordoen in het «voortraject», namelijk de ziekteverzuim
periode. Niettemin komt de vraag naar voren, of een deel van de werknemers
met verminderde arbeidsgeschiktheid, gezondheidsbeperkingen,
of verminderde gezondheid en productiviteit in andere landen wellicht «verborgen»
zit in andersoortige regelingen.Die vraag is op voorhand zeer lastig te beantwoorden, omdat dan tevens
per land rekening dient te worden gehouden met de organisatie van de uitvoering
van socialezekerheidsregelingen, de oriëntatie op reïntegratie,
en de relatieve aantrekkelijkheid van alternatieve uitkeringsregelingen. Tevens
dienen algemene gezondheidskenmerken van de bevolking, de arbeidsomstandigheden
en de leeftijdsopbouw in beschouwing te worden genomen.Dergelijke analyses zijn thans niet voorhanden. De voorliggende analyse
beperkt zich daarom tot een aanduiding van hoofdlijnen betreffende de vraag,
hoe groot het aandeel inactieven in ieder land is, en onder welke «noemer»
inactieven financieel worden gecompenseerd. Een recente studie van het Nederlands
Economisch Instituut (NEI) naar de omvang van i/a-ratio 's per land, biedt
enig houvast.1 De i/a-ratio geeft de verhouding
aan tussen het aantal uitkeringsjaren (inactieven) en het aantal arbeidsjaren
(actieven). Het NEI heeft zich beperkt tot uitkeringen waarvoor een wettelijke grondslag bestaat en correcties aangebracht
voor internationale verschillen in deeltijdwerk en gedeeltelijke uitkeringen.
Resultaat is een geschatte i/a-ratio voor personen tot aan 65 jaar, onderscheiden
naar de uitkeringscategorieën ouderdom/ VUT, arbeidsongeschikt, werkloos,
bijstand en overig (tabel 7.3). Tabel 7.3 i/a-ratio 's tot aan 65 jaar: enkele hoofdgroepen
van uitkeringen; 1998  ouderdom VUT *arb. ongeschiktwerkloos bijstand overig** i/a-ratio TOTAAL Nederland*** 0****13,2 5,56,58,033,1België7,86,723,54,614,657,3Frankrijk13,310,012,15,09,049,4Duitsland10,67,413,34,514,450,1Groot-Brittannië6,29,40,916,45,338,2Denemarken4,89,56,811,09,441,6Zweden0,811,99,22,213,037,0Oostenrijk11,56,87,02,520,148,0Spanje1,23,19,01,33,918,6 Verenigde Staten 2,97,51,83,44,520,0Japan14,45,81,71,112,535,3* uitsluitend wettelijke VUT -regelingen** ziekte, weduwen en wezen, zwangerschaps- en bevallingsverlof*** zou circa 3,0 bedragen, indien niet-wettelijke VUT-regelingen worden
meegeteld**** inclusief 2,0 procentpunt Wajong, in wezen een bijstand suitkering.Bron: M. Arents et al., en aanvullende berekeningen voor 1998. Cijfers
Spanje worden gekenmerkt door ruime onzekerheidsmarges. Bewerking S ZW.De tabel toont grote verschillen tussen landen. De totale i/a-ratio ligt
naar verhouding vrij laag, en steekt vooral gunstig af bij de relatieve omvang
van de inactiviteit in België, Frankrijk, Oostenrijk en Duitsland.2In Nederland blijken sociale uitkeringen vooral in de categorie «
arbeidsongeschiktheid » te worden uitgekeerd, terwijl het zwaartepunt
in België (werkloosheid, waarvan de duur vaak onbegrensd is), Frankrijk
(ouderdom/ VUT), Groot-Brittannië (bijstand) en Denemarken (bijstand)
geheel anders ligt.Cijfers over bijstand suitkeringen aan arbeidsongeschikten in Groot-Brittannië
en België ondersteunen de resultaten van het NEI-onderzoek, evenals Duitse
werkloosheid scijfers: een kwart van de Duitse werklozen is geregistreerd
is met de aantekening «gesundheitlichen Einschränkungen».
Oostenrijk kent sinds 1993 een wettelijke VUT -regeling in verband met verminderde
arbeidsgeschiktheid.1De beschikbare gegevens vormen een aanwijzing, dat internationale verschillen
voor een deel zijn terug te voeren op de uiteenlopende stelselkenmerken en
verschillen in de materiële inhoud van regelingen. Dat geldt met name
voor gedeeltelijk arbeidsongeschikten. Het Nederlandse stelsel is zodanig
ingericht dat ook personen met een gedeeltelijke
arbeidsbelemmering een beroep kunnen doen op een arbeidsongeschiktheid suitkering.
Andere landen beperken zich in dat opzicht grotendeels tot het risque professionnel,
en bieden andere uitkeringsrechten aan gedeeltelijk arbeidsongeschikten.Hogere drempels in de regelgeving elders maken het overigens ook denkbaar,
dat werknemers met gezondheidsbeperkingen meer of langer genoodzaakt zijn
om door te werken.Ontwikkeling relatieve aantallen arbeidsongeschikten na
1990Na correctie voor stelselverschillen en verzekerde populaties liggen de
Nederlandse bestands- en instroomcijfers evenals 10 jaar geleden relatief
hoog. Wanneer men de bestandscijfers beschouwt, houdt dit mede verband met
«ballast» uit vroegere jaren (verdiscontering van werkloosheid
tot en met 1987), maar ook de nieuwe instroom lijkt hoog, met name bij vrouwen.
Ten dele is de relatief hoge instroom overigens te verklaren uit internationaal
gezien uiteenlopende groeipercentages van de bevolking en beroepsbevolking.Een vergelijking van i/a-ratio 's in de tijd wijst uit dat in de periode
1990–1998 de positie van Nederland binnen de EU is verbeterd: het totale
volume aan inactieven in Nederland nam af, terwijl dat in bijvoorbeeld in
Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland fors toenam. Sinds 1970 is de
arbeidsongeschiktheid in Nederland gedaald, terwijl zij in vrijwel alle andere
landen is gestegen. Desondanks blijft Nederland internationaal koploper.Tabel 7.4 i/a-ratio 's tot aan 65 jaar; 1990 en 1998  1990 totaal1990 arb. ong. 1998 totaal1998 arb.
ong.Nederland42,116,033,113,2België58,76,555,36,7Frankrijk44,19,949,410,0Duitsland36,27,350,17,4GrootBrittannië31,97,338,29,4Denemarken41,69,041,19,5Zweden28,09,538,111,7Oostenrijk45,38,548,06,8Spanje27,19,218,63,1 Verenigde Staten 21,07,119,37,6Japan28,65,235,35,8N.B. Nederlandse cijfers arbeidsongeschiktheid 1998 incl. 2,0 procentpunt
Wajong.Bron: M. Arents et alMiddenpositie in uitgaven aan uitkeringenEen OECD-studie naar de uitgaven aan sociale uitkeringen (inclusief uitgaven
voor arbeidsongeschiktheid) bevestigt bovengeschetst volumebeeld, dat Nederland
internationaal gezien niet uit de pas loopt. In 1995 bedroegen de uitgaven
bij ons 14,3 procent van het bruto binnenlands product, tegen
16,5 procent in Duitsland, 11,6 procent in Denemarken, 14,1 procent in Zweden
en 17,6 procent in Groot-Brittannië.1Psychische aandoeningenVaak wordt de hoge instroom in de Nederlandse arbeidsongeschiktheidsregelingen
geweten aan een ruime toepassing van de diagnose «
psychische aandoeningen ». Tabel 7.5 biedt in zekere zin een
bevestiging van dit beeld en toont daarnaast opvallende verschillen tussen
landen. In België, Duitsland en Groot-Brittannië zijn het vooral
vrouwen die deze diagnose krijgen, in Denemarken en Zweden juist de mannen,
terwijl de verschillen in Nederland gering zijn. Een goede verklaring hiervoor
ontbreekt.Het aandeel « psychische aandoeningen » als geheel ligt voor
Nederland betrekkelijk hoog, en wordt waarschijnlijk nog onderschat, gezien
het feit dat de laatste jaren bij de uitvoeringsinstellingen voor een deel
van de instroom noodgedwongen géén («onbekend»)
of een voorlopige («symptomen») code werd geregistreerd.Tabel 7.5 Psychische aandoeningen als procent van totale
instroom in arbeidsongeschiktheidsregelingen  jaarmannenvrouwentotaalWerknemers    Nederland199827,529,828,8België199824,834,829,2Duitsland199817,828,921,9Groot-Brittannië199619,424,921,4     Alle verzekerden    Nederland199829,030,329,7Denemarken199629,021,024,5Zweden199825,322,223,6N.B. Gegevens België en Duitsland excl. ambtenaren.Bron: S ZW en AS/triWat opvalt is, dat het aandeel van psychische aandoeningen in de omringende
landen een groeiende tendens vertoont. Over de periode 1995–1998 steeg
dit aandeel in Duitsland van 18,6 naar 21,9 procent, in Zweden van 20,0 naar
23,6 procent en in België van 25,6 naar 29,2 procent.7.1.3 Argumentatie beroepsrisico- of risque professionnel-
regelingenVolgens sommigen hangt de internationaal hoge arbeidsongeschiktheid in
ons land (deels) samen met het feit, dat Nederland als enig land geen onderscheid
kent tussen beroepsrisico en sociaal risico. Anderzijds heeft de Nederlandse
politiek (laatstelijk nog in de enquete Buurmeijer) doelbewust tegen dit onderscheid
gekozen, om redenen van doelmatigheid en rechtvaardigheid. Hierbij wordt voldaan
aan een toezegging aan de Kamer om de voor- en nadelen van een beroepsrisicostelsel
op een rij te zetten. Een summiere toelichting van het begrip « risque
professionnel » gaat hieraan vooraf.«Arbeidsgebonden» versus « risque professionnel
»Een aanzienlijk deel van de gezondheidsklachten van mensen die uitvallen
uit het arbeidsproces, houdt op enigerlei wijze verband met risico's op het werk. Dit geldt bijvoorbeeld voor werkstress, ontstaan door overmatige
werkdruk en/of arbeidsconflicten, alsook voor aandoeningen die een gevolg
zijn van langdurige en overmatige krachtsinspanningen op het werk. In feite
is het begrip arbeidsgebonden aandoeningen vrij
breed. In een literatuuronderzoek naar de kosten verbonden aan bezwarende
arbeidsomstandigheden in Nederland, werd het arbeidsgebonden deel van het
WAO -volume voor 1995 geschat op gemiddeld 35 procent.1 Dat begrip komt echter in omvang en reikwijdte zeker niet overeen met de gevallen die men in de omringende landen binnen
de uitkeringsvoorwaarden van risque professionnel -regelingen zou accepteren.Verzekeringstechnisch komen uitsluitend dié ziekten en ongevallen
waarbij de relatie met het werk (vrijwel) onomstotelijk vaststaat, in het
kader van risque professionnel voor vergoeding
in aanmerking. In feite bieden die regelingen dus slechts compensatie voor
een beperkt deel van alle arbeidsgebonden klachten, te weten arbeidsongevallen en beroepsziekte n. Beide
begrippen zijn strak omlijnd en de in aanmerking komende beroepsziekte
n in lijsten vastgelegd, met het doel een onbeheersbare stroom van aanspraken
op de verzekering te voorkomen. Het risque professionnel -aandeel in de totale
instroom van arbeidsongeschikt-heidsregelingen bedraagt in Groot-Brittannië
en Duitsland naar schatting 10 à 15 procent, en betreft voornamelijk
gedeeltelijk arbeidsongeschikten.Risque professionnel-verzekeringen wortelen in hetaansprakelijkheidsrecht. Individuele werkgeversaansprakelijkheid
wordt vervangen door een collectieve regeling, waarbij de getroffen werknemer
niet de werkgever, maar diens verzekeraar aanspreekt. Werkgevers zijn verplicht
verzekerd tegen schade, die werknemers in hun werk oplopen ten gevolge van
arbeidsongevallen en beroepsziekte n. Algemene regel is, dat de werkgever
via verplichte premieafdracht aan de verzekering gevrijwaard is van civiele
aansprakelijkheidsclaims, behoudens gevallen van opzet of grove nalatigheid.2 Dit type verzekering heeft een ruimere functie dan
de Nederlandse WAO: ook preventie, revalidatie en teruggeleiding in het arbeidsproces
behoren doorgaans tot het takenpakket, dat geïntegreerd wordt uitgevoerd.
Voor vergoeding komen bijvoorbeeld ook kosten van medische zorg, thuiszorg
en soms functieverandering in aanmerking; nabestaanden van slachtoffers krijgen
een periodieke uitkering.Belangrijk kenmerk is dat de uitkering bij volledige arbeidsongeschiktheid
wegens arbeidsongeval of beroepsziekte, hoger ligt dan bij volledige arbeidsongeschiktheid
die in het kader van risque social -regelingen wordt gecompenseerd.Tabel 7.6 Bruto-uitkeringspercentages bij volledige arbeidsongeschiktheid
(basisuitkering alleenstaande met een voorheen modaal inkomen)  Risque socialRisque professionnelNederland7070België40100Frankrijk50100Duitslandformule66,7Groot-Brittannië£ 66.75 p. Week£ 108.10 p. weekDenemarkenca. 4080Zwedenformule100Oostenrijkformule80Spanje100100Italiëformule100N.B. «Formule» duidt erop, dat uitkeringshoogte afhankelijk
is van premiejaren, leeftijd, of graad van arbeidsongeschiktheid.Bron: Social Security Administration (USA): Social
Security Programs Throughout the World – 1999.MISSOC. Social Protection in the Member States of the
European Union on 1 January and evolution. (1999) Uit tabel 7.6 blijkt, dat in 5 van de 10 onderscheiden landen de loonschade
ingeval van erkende arbeidsongevallen en beroepsziekte n – bij volledige arbeidsongeschiktheid – geheel wordt vergoed.
Met uitzondering van Spanje liggen risque social -uitkeringen beduidend lager.De hoogte van de risque social -uitkering wordt in Oostenrijk en Italië
mede bepaald door leeftijd en aantal premiejaren, maar het maximum ligt duidelijk
beneden risque professionnel -uitkeringsniveaus. Ook in Duitsland is het aantal
premiejaren bepalend, terwijl Zweden de uitkeringsbedragen afstemt op de graad
van arbeidsongeschiktheid.In Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië en Italië is het belastingsysteem
bovendien gunstiger voor risque professionnel -uitkeringen dan voor risque
social -uitkeringen.1Onderstaande opsomming van argumenten is gebaseerd op literatuuronderzoek
en op contacten met deskundige instanties in binnen- en buitenland.Argumenten, aangevoerd door voorstanders van een afzonderlijke
risque professionnel -regeling1. Dempt volume-risico'sVoor arbeidsongevallen is het niet mogelijk referteperioden en hoge minimum
arbeidsongeschiktheid spercentages te hanteren. Door een afzonderlijk uitkeringsregime
voor het beroepsrisico te hanteren, is het mogelijk voor het sociaal risico
wel hogere toetredingsdrempels te introduceren. Aangezien in Nederland sociale
en beroepsrisico's zijn geïntegreerd, kennen beide risico's zeer lage
toetredingsdrempels. Het is plausibel, dat een beroepsrisicostelsel per saldo
een beperkend effect heeft op het WAO -volume.2. Brede oordeelsvorming over begrip « beroepsziekte
»Er vindt een doelmatige en afgewogen meningsvorming plaats over de vraag
welke gezondheidsrisico's exclusief tot de (financiële) verantwoordelijkheid
van de werkgever behoren. In elk land bestaat een breed samengesteld adviesorgaan,
voor de vaststelling en aanpassing van een standaardlijst van beroepsziekte
n. Werkgevers- en werknemersorganisaties, alsmede medische wetenschappers
participeren in dit college, dat aan de overheid rapporteert. In het kader
van de Nederlandse en Britse civiele aansprakelijkheidsstelsels daarentegen, wordt het oordeel (aan de hand van een individuele
claim) aan de rechter overgelaten.3. Sociale vrede in de ondernemingDe sociale vrede in de onderneming wordt bevorderd en de zwakkere partij,
in de regel het slachtoffer van een ongeval of beroepsziekte, wordt beschermd.
Dit is de oorspronkelijke (en nog steeds actuele) argumentatie ten gunste
van risque professionnel. De verzekeraar, niét de werkgever wordt aangesproken.
Indiening van een claim is niet afhankelijk van de draagkracht van het slachtoffer.
De uitkomst van een proces is niet afhankelijk van de kwaliteit van wederzijdse
advocaten. Verkorting van de rechtsgang wordt bevorderd en er vindt een besparing
plaats op de kosten van advocaten en het juridisch apparaat. 4. Correcte schadeloosstelling van slachtoffersVerlies aan verdiencapaciteit wordt tamelijk volledig financieel gecompenseerd,
hoewel minder ingeval van een beperkte mate van arbeidsongeschiktheid. Aangezien
inkomensderving ook effect kan hebben op de pensioenpositie, wordt de uitkering
na het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd voortgezet.5. Instemming werkgevers met exclusieve financieringBehoudens specifieke doelbijdragen van de overheid in enkele landen, worden
risque professionnel -verzekeringen uitsluitend door werkgevers gefinancierd.
Aangezien het geheel van verzekerde gebeurtenissen rechtstreeks en onomstreden
tot de invloedssfeer van de werkgever behoort, vormt dit punt in de diverse
landen geen onderwerp van discussie. Er bestaat geen onvrede over verplichte
compensatie voor gebeurtenissen waar de werkgever geen invloed op heeft, zoals
bijvoorbeeld ski-ongevallen.6. Rem op ongebreidelde claimcultuurHet niveau van de sociale zekerheid is een beslissende factor als het
gaat om mogelijke ontwikkelingen ten aanzien van de financiële last van
aansprakelijkheidsverzekeringen, zoals in Nederland en Groot-Brittannië.
Als de uitkeringshoogte verslechtert, of de uitkering in tijdsduur wordt begrensd,
gaan uitkeringstrekkers eerder na of zij individueel wellicht (vroegere) werkgevers
aansprakelijk kunnen stellen. Een risque professionnel -verzekering biedt
organisatorisch en inhoudelijk de mogelijkheid om een grote stroom van claims
te voorkomen en tegelijkertijd dié mensen te compenseren die daadwerkelijk
inkomensschade lijden ten gevolge van (erkende) gezondheidsrisico's in het
werk. In Nederland zien wij een toenemende neiging tot claimcultuur onder
werknemers, aangezien de WAO -uitkering niet als voldoende inkomenscompensatie
wordt ervaren.7. Calculeerbaarheid van risico'sDoor Nederlandse verzekeraars wordt gewezen op het voordeel van «directe
verzekering» of «first party-verzekering» (beiden varianten
van risque professionnel) boven civiele werkgeversaansprakelijkheid, omdat
dan uitsluitend het risico dat zich een bepaalde gebeurtenis voordoet, hoeft
te worden voorspeld. De vraag of een werkgever daarvoor aansprakelijk kan
worden gesteld, met alle onzekerheid en kostbare en lange procedures van dien,
doet dan niet terzake.8. Geïntegreerde uitvoeringDe gecombineerde inzet van preventie, medische en functionele revalidatie
en financiële compensatie is doelgericht. Streven naar kostenbeheersing
leidt tot efficiënte inzet van preventie-instrumenten. Statistische gegevens
over schademeldingen dienen als sturingsinformatie. Verzekeraars bouwen veel
kennis op omtrent arbeidsomstandigheden en preventiemogelijheden, teneinde
een correcte premiestelling en uitvoering van de verzekering te kunnen waarborgen.
Risque professionnel-verzekering bevordert de ontwikkeling van de klinische
arbeidsgeneeskunde. Argumenten, aangevoerd door tegenstanders van een afzonderlijke
risque professionnel -regelingIn Nederland, maar ook daarbuiten, heeft steeds de nodige kritiek bestaan
op risque professionnel -verzekeringen. De voornaamste punten van kritiek
zijn:1. Afbakening van arbeidsgebonden versus overige oorzaken
is lastig probleem.Zeer veel aandoeningen, en wellicht ook de meer moderne, kunnen zowel
in als buiten de arbeid ontstaan. In hoeverre wordt bijvoorbeeld stress door
het werk veroorzaakt? Een verzekeringskundige grens is meestal niet scherp
te trekken en daarom kunstmatig. Regelgeving zou complexer worden. Aan de
arbeidsongeschiktheid sbeoordeling wordt een extra criterium – dat een
professioneel oordeel vergt – toegevoegd, waardoor een regeling moeilijker
te handhaven zal zijn.2. Te beperkte lijst van erkende beroepsziekte n, en een
te zware bewijslast voor slachtoffers.Uit oogpunt van kostenbeheersing van – over het algemeen hoge –
uitkeringen, zullen verzekeraars (en werkgevers) er alles aan doen om de lijst
van te verzekeren gebeurtenissen zo beperkt mogelijk te houden. Dit geldt
met name voor beroepsziekte n. Wanneer een aandoening niet op de standaardlijst
voorkomt, is het aan het slachtoffer om te bewijzen dat die aandoening overtuigend
met zijn arbeidsverleden samenhangt. Die bewijsvoering is, met het oog op
precedentwerking, uitermate zwaar.3. Er is geen behoefte aan een afzonderlijke verzekering;
algemene arbeidsongeschiktheid sverzekeringen kunnen reïntegratie, naast
uitkeringen, net zo goed verzorgen.De reïntegratiefunctie werd in het verleden vooral vervuld door risque
professionnel -verzekeraars, maar is niet exclusief daaraan verbonden. Sommige
landen passen in het kader van de algemene (risque social)-verzekeringen evenzeer
reïntegratiemaatregelen toe.4. Relatief hoge uitkeringen bij arbeidsongevallen en
beroepsziekte n verzwakken de animo om weer (snel) aan het werk te gaan.Gelet op het historisch gegeven dat risque professionnel -uitkeringen
primair dienen als substituut voor civiele aansprakelijkheid van werkgevers,
is de uitkering (bij volledige arbeidsongeschiktheid) doorgaans hoger dan
bij risque social -regelingen. Zie ook tabel 7.6. In het algemeen zal de drempel
om actief mee te werken aan werkhervatting geringer zijn naarmate de uitkering
hoger ligt.5. Het is onrechtvaardig om mensen met eenzelfde aandoening
of handicap – vanwege verschillende oorzaken – verschillend financieel
te compenseren.Een klassiek Nederlands argument, dat een rol speelde in de parlementaire
discussie vóór 1967 over de WAO. «Niet beslissend dient
te zijn, hoe iemand arbeidsongeschikt is geworden,
maar de omstandigheid, dat men arbeidsongeschikt
is en dat dit maatschappelijke consequenties heeft [....]. Ieder mens heeft
recht op zelfontplooiing en op gelijke kansen. Het eerste beginsel
brengt met zich mee, dat ook de zieke, invalide en gehandicapte mensen, ondanks
hun lichamelijke ongelijkheid, toch maatschappelijk zoveel mogelijk gelijke
kansen dienen te hebben als gezonde mensen en dat in ieder geval niet gediscrimineerd
dient te worden naar de oorzaak van ziekte, invaliditeit en handicap.»16. Labeling van arbeidsongeschiktenInvoering van twee sporen in de arbeidsongeschiktheidsregelingen zou belemmerend
kunnen werken voor de arbeidsdeelname van diegenen die hun aandoening hebben
opgelopen in de privé-sfeer. Deze mensen zouden het label kunnen krijgen
van roekeloos gedrag of ongezonde leefstijl, hetgeen hun kans op terugkeer
in het arbeidsproces verkleint.7. Dit type verzekeringen leidt door complexe regelgeving
en bezwaarschriftenprocedures tot onnodig veel bezwaar- en beroepsschriften,
en hoge administratieve lasten.Dit argument werd tijdens het begrotingsdebat in december 1999 door de
meeste Kamerfracties aangevoerd.Aan de hand van literatuurstudie en analyse van gegevens die uit Groot-Brittannië,
België, Duitsland en Denemarken werden opgevraagd, is niet zonder meer
een bevestiging van dit argument te verkrijgen. De ervaringen lopen uiteen.
In Duitsland is geenszins sprake van een claimcultuur in het kader van risque
professionnel, ondanks dat die procedure gratis is. Het aantal bezwaarschriften
bedraagt jaarlijks minder dan 3 procent van het aantal nieuwe schademeldingen.
Ook in België worden weinig bezwaarschriften ingediend, hoewel hierbij
wordt aangetekend dat de vormvereisten ten aanzien van beroepsziekte n vrij
zwaar zijn.In het kader van de Britse risque professionnel -voorziening worden jaarlijks
daarentegen circa 50 000 beslissingen zo'n 15 000 bezwaarschriften
ingediend.8. Groei van administratieve lastenUitvoeringsorganen kunnen worden opgezadeld met een zeer bewerkelijke
keuzeproblematiek. In het buitenland zijn soms twee of zelfs drie uitvoeringsinstanties
bij het verstrekken van een uitkering betrokken. Deze meervoudige uitvoeringsstructuur
leidt tot afschuiven en ingewikkelde verhaalprocedures.Splitsing van arbeidsongeschiktheidsregelingen zal naar verwachting de
opbouw van extra administratieve voorzieningen noodzakelijk maken, die tot
uitbreiding van financiële lasten van bedrijven kunnen leiden.DEEL 2 VROUWEN OP DE ARBEIDSMARKT7.2.1 InleidingHet gaat goed met de arbeidsparticipatie van vrouwen. De deelname van
vrouwen aan betaalde arbeid is fors gestegen, het aantal vrouwen dat economisch
zelfstandig is2 groeit. Het kabinet blijft hierin
investeren. De kwaliteit van de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt is
echter minder rooskleurig. Nederland bevindt zich in een overgangsfase van
een kostwinnersnaar een tweeverdieners samenleving. Steeds meer vrouwen en
mannen combineren betaalde arbeid en zorg taken. Voor een verdere groei
van de arbeidsdeelname van vrouwen is een betere verdeling van de zorg een
voorwaarde. De aandacht voor het scheppen van de daartoe benodigde voorzieningen
is de laatste jaren toegenomen. Niet alleen bij de overheid, ook bij sociale
partners en bij individuele werkgevers en werknemers. Wetgeving, CAO-afspraken
en de groeiende rol van arbeid-en-zorgfaciliteiten als wervende arbeidsvoorwaarden
getuigen daarvan. Aandacht voor de afstemming tussen werk en privé-leven
is van belang voor verdere groei van de arbeidsdeelname van vrouwen. Bij die
afstemming zijn differentiatie en flexibiliteit essentieel.Kwantitatief gaat het de goede kant op, al zijn er specifieke groepen
zoals allochtone vrouwen, oudere vrouwen en vrouwen met een laag opleidingsniveau,
voor wie bijzondere beleidsinspanningen nodig blijven. Kwalitatief kan er
echter nog veel verbeterd worden. Belangrijke aandachtspunten daarbij zijn
de economische zelfstandigheid van vrouwen, de kwaliteit van de arbeid en
de arbeidsrelatie, het dóórbreken naar de top en het terugdringen
van de hoge instroom van vrouwen in de WAO. De gunstige sociaal-economische
ontwikkelingen bieden kansen om reeds geboekte winst te versterken en nog
bestaande barrières (verder) te slechten. Overheid, sociale partners
en individuele burgers hebben daarbij ieder een eigen verantwoordelijkheid.
Het kabinet investeert in kwaliteit. Allereerst op macroniveau, door via een
andere afstemming in tijd en ruimte te komen tot vormen van dagindeling die
combinaties van werk en privé beter mogelijk maken. Daarnaast op mesoniveau:
door in het arbeidsvoorwaardenbeleid, via een combinatie van wetgeving en
CAO-afspraken, te komen tot goede voorzieningen met betrekking tot aanpassing
van de arbeidsduur, verlofvormen en kinderopvang. Tenslotte ook op microniveau,
op de werkplek zelf: door meer vrouwen naar de top te laten doorstromen, de
kwaliteit van de arbeid te verbeteren en de hoge instroom van vrouwen in de
WAO aan te pakken.7.2.2 Ontwikkelingen en knelpuntenArbeidsparticipatieVrouwen veroveren gestaag terrein op de Nederlandse arbeidsmarkt (figuur
7.1). Het krijgen van een kind leidt niet meer vanzelfsprekend tot het verlaten
van de arbeidsmarkt.De opkomst van de werkende vrouw zette sterk door in de jaren '90. De
netto arbeidsdeelname van vrouwen (het aandeel vrouwen met een betaalde baan
van 12 uur of meer per week) is in de afgelopen tien jaar gestegen van 39
procent in 1990 tot 51 procent in 1999 (zie tabel 7.7). Volgens de Europese
definitie, waarbij ook personen met een baan van minder dan 12 uur per week
als werkend worden geteld, bedroeg de arbeidsdeelname van Nederlandse vrouwen
in 1999 reeds 62 procent. De Europese Raad in Lissabon heeft tot doel gesteld
dat de netto-participatie van vrouwen in 2010 in de EU gemiddeld meer dan
60 procent moet bedragen. Nederland voldeed uitgaande van de EU -definitie
in 1999 dus al aan deze norm. De doelstelling van het kabinet is dan ook ambitieuzer
dan de Europese doelstelling, namelijk 65 procent arbeidsdeelname in 2010 exclusief vrouwen werkzaam in banen van minder dan 12
uur.1Tabel 7.7 Netto-participatie in Nederland en in de Europese
Unie in personen, 1990–1999  Nederland (Ned.Definitie) Nederland (EU -definitie) EU (EU -definitie) 199019941998199919901994199819991990199419981999      %      Totaal555762646164707161596162* mannen717075767575808175707172* vrouwen394249514853596248485153Nederlandse definitie = personen werkzaam »12 uur per week in procent
van betreffende bevolking 15–64.Europese definitie = personen werkzaam »1 uur per week in procent
van betreffende bevolking 15–64.Bron: CBS (Enquête beroepsbevolking),
Eurostat (Cronos)Arbeidspatronen worden diverser en veranderen steeds vaker gedurende de
levensloop van mensen. Binnen huishoudens is sprake van een grote diversiteit.
De groei van het aantal tweeverdieners schept daarvoor ook de materiële
voorwaarden.2 Het combinatiemodel 3 sluit aan bij de voorkeur van veel mensen. Paren met
minderjarige kinderen kiezen steeds vaker voor tweeverdieners chap (zie figuur
7.2). Dit uit zich ook in de gestaag groeiende deelname van mannen aan zorgarbeid
en huishoudelijke activiteiten. Uit tijdsbestedingsonderzoek blijkt dat de
verdeling van onbetaalde arbeid tussen vrouwen en mannen geleidelijk aan minder
scheef wordt. In tien jaar tijd (tussen 1985 en 1995) zijn zowel het aandeel
van mannen in de zorg voor kinderen en andere huisgenoten, als in huishoudelijk
werk met tien procent toegenomen tot respectievelijk 27,5 procent en 30,7
procent.4Uit figuur 7.3 blijkt de sterke invloed van het opleidingsniveau op de
arbeidsdeelname van vrouwen. In 1998 werkte ruim 80 procent van de vrouwen
met een wetenschappelijke opleiding, ten opzichte van 20 procent van de vrouwen
met alleen basisonderwijs. Dit verschil naar opleiding was ook in 1990 al
aanwezig en er lijkt dan ook geen sprake te zijn van een inhaaleffect.Door het in vergelijking met andere EU-landen hoge aandeel deeltijdwerkers
in Nederland steekt de arbeidsdeelname gemeten in volledige banen minder gunstig
af bij het EU -gemiddelde dan de arbeidsdeelname in personen. De voltijdsparticipatie
van mannen ligt nog wel boven het EU -gemiddelde maar die van vrouwen is nu
35 procent tegenover 41 procent gemiddeld in de EU (zie figuur 7.4). Economische zelfstandigheidHet kabinet constateert dat het huidige anderhalfverdienersmodel, ondanks
de elk jaar weer toegenomen arbeidsdeelname van vrouwen, nog steeds de kenmerken
vertoont van een «gematigd kostwinnersmodel» (de man heeft een
voltijdbaan, de vrouw een deeltijdbaan). Vrouwen blijven hierdoor nadrukkelijk
in de rol van «secundaire verdiener», met gevolgen voor hun economische
zelfstandigheid. Zo beschikt een meerderheid (61 procent) van de vrouwen niet
over een eigen inkomen uit arbeid dat economische zelfstandigheid biedt. Dit
gebrek aan economische zelfstandigheid van vrouwen vertaalt zich, bijvoorbeeld
in het geval van echtscheiding, in extra maatschappelijke kosten. Belangrijker
nog is dat het ook een teken is dat het sterk toegenomen menselijk kapitaal
van vrouwen niet optimaal wordt benut. Het kabinet zou dan ook graag zien
dat het percentage vrouwen dat niet economisch zelfstandig is in 2010 aanzienlijk
is teruggebracht. Het streefcijfer daarbij is 40 procent.De rol van de vrouw als secundaire verdiener blijkt ook uit de bijdrage
van vrouwen aan het gezinsinkomen, zeker bij twee-oudergezinnen. Daar werkt
de helft van de vrouwen niet of maar een paar uur per week. De andere helft
verdient minder dan een kwart van het gezinsinkomen. In totaal brengen van
alle paren met minderjarige kinderen, vrouwen slechts 12,5 procent van het
gezinsinkomen in.1 De traditionele cultuur (mannen
zijn de primaire verdieners, vrouwen de secundaire) en de materiële realiteit
(mannen hebben doorgaans een hoger bruto uurloon dan vrouwen) versterken elkaar
als er besloten moet worden wie er werktijd en verdiencapaciteit gaat inleveren
als er kinderen komen.Bij dit «secundaire verdienerschap» van vrouwen lijkt zich
ook een tweedeling af te tekenen tussen hoger en lager opgeleide vrouwen.
Hogeropgeleide vrouwen stellen vaker het verwerven en behouden van economische
zelfstandigheid voorop, met als consequentie uitstel van gezinsvorming of
een kinderloze carrière. Lageropgeleiden stellen vaker gezinsvorming
voorop, met als consequentie het opgeven van economische zelfstandigheid.2 Bovendien spelen financiële overwegingen een rol.
Doordat vrouwen met een lage opleiding vaak zijn aangewezen op laagbetaalde
banen is de inkomensvooruitgang bij het vinden van een baan rekening houdend
met het (gedeeltelijk) vervallen van het recht op inkomensafhankelijke regelingen,
beperkt.1 Dit geldt met name voor deeltijdbanen.
De vraag is dan of de inkomensverbetering opweegt tegen het verlies van vrije
tijd, de inhoud van het werk en de kosten van het uitbesteden van zorgtaken
en huishoudelijke arbeid. Gegeven het feit dat partners vaak een vergelijkbaar
opleidingsniveau hebben, kan dit leiden tot een toenemende sociale en culturele
tweedeling tussen aan de ene kant huishoudens met twee hoge inkomens en aan
de andere kant huishoudens met één laag (en soms ook onzeker)
inkomen.Figuur 7.5 toont aan dat er op de arbeidsmarkt nog altijd sprake is van
een scheiding tussen «mannenberoepen» en «vrouwenberoepen».
Zo is te zien dat het aandeel vrouwen in de werkgelegenheid nog steeds op
vrijwel alle niveaus veruit het grootst is in de verzorgende richtingen –
waar zich ook belangrijke tekorten voordoen – en het laagst in de technische
richtingen. Dit wordt deels ook veroorzaakt doordat de arbeidsdeelname van
vrouwen met technische opleiding lager is dan van vrouwen met een opleiding
in de economische of verzorgende richting. Een belangrijk aandachtspunt daarnaast is de dagindeling sproblematiek.
Het combineren van werk en privé kan op allerlei praktische problemen
stuiten: de afstanden tussen werk, winkels, scholen en andere voorzieningen
is vaak groot, arbeidstijden en openingstijden van openbare voorzieningen
zijn niet goed op elkaar afgestemd.KansenDe huidige tekorten op de arbeidsmarkt bieden kansen voor een verdere
groei van de arbeidsdeelname van vrouwen en het versterken van hun economische
zelfstandigheid. Kansen die aangegrepen moeten worden, want de samenleving
kan het zich met het oog op de kennis- en diensteneconomie van de toekomst
niet permitteren talenten onbenut te laten.Een belangrijke categorie zijn de potentiële herintredende vrouwen.
Het aantal niet-werkende vrouwen die betaald werk willen voor ten minste 12
uur per week bedroeg in 1999 nog altijd 520 000.2 Hiervan werden slechts 172 000 tot de werkloze beroepsbevolking
gerekend. De overige 348 000 vrouwen waren niet direct (binnen twee weken)
beschikbaar of hadden de afgelopen vier weken niet actief gezocht,
maar behoren wel tot de categorie van potentiële (her)intreedsters.Om het personeelstekort te lijf te gaan biedt een groeiend aantal bedrijven
herintreedsters werk en scholing op maat aan.BOX DE ZORGACADEMIEOm onbenut arbeidspotentieel aan te boren, is het soms noodzakelijk om
gebaande paden te verlaten. Een urgent arbeidsmarktknelpunt is het aanbod
van gekwalificeerd personeel in de groeimarkt van de kinderopvang. De Zorgacademie
is een voorbeeld van een aan de tijd aangepaste aanpak. De Zorgacademie richt
zich door middel van een intensieve werving op vrouwen die in verband met
de zorg voor kinderen de arbeidsmarkt hebben verlaten. Uit een verkennend
onderzoek blijkt dat vooral de overgang van het jongste kind van de basisschool
naar de middelbare school een moment te zijn waarop veel moeders overwegen
om weer een betaalde baan te nemen. De Zorgacademie speelt hierop in door
belangstellenden in dienst te nemen en ze in deeltijd een opleiding op maat
aan te bieden. In de resterende tijd van het dienstverband kunnen de herintreders
naar instellingen uitgezonden worden waar personeelstekorten zijn.De tekorten zijn ook een belangrijke motor achter de cultuurverandering
die zich de laatste jaren aftekent in een aantal grote bedrijven. In hun wervings-
en arbeidsvoorwaardenbeleid leggen deze bedrijven sterker dan voorheen het
accent op het kunnen combineren van arbeid en zorg als aantrekkelijk perspectief,
en op evenwicht tussen werk en privé als arbeidsvoorwaarde.In een recent rapport van MKB -Nederland wordt gesignaleerd dat geld als
lokmiddel niet meer genoeg is. Secundaire en immateriële arbeidsvoorwaarden
krijgen een steeds groter belang. Het kabinet ziet deze ontwikkelingen als
een goede aanzet tot een personeelsbeleid dat, afhankelijk van de levensfase
waarin werknemers verkeren, meer maatwerk in het combineren van werk en privé
mogelijk maakt.De huidige kennis- en diensteneconomie biedt in toenemende mate kansen
aan vrouwen. Op de arbeidsmarkt zullen andere kwalificaties van medewerkers
gevraagd worden. Het accent verschuift naar vaardigheden als empathisch vermogen,
«emotionele intelligentie» en communicatie en relatiebeheer. Vrouwen
scoren gemiddeld goed op die kwalificaties.Daarnaast groeit het aantal vrouwelijke ondernemers. Verschillende factoren
spelen een rol bij de keuze voor het ondernemerschap: de mogelijkheid om de
eigen tijd in te delen, het ontbreken van een « glazen plafond »
en het zelf bepalen van de bedrijfscultuur.Bovendien biedt de snelle opkomst van ICT nieuwe mogelijkheden. Arbeid
wordt minder tijd- en plaatsgebonden, waardoor het combineren van arbeid en
zorg gemakkelijker wordt (bijvoorbeeld via telewerk). ICT-voorzieningen kunnen
ook een oplossing bieden voor dagindeling sproblemen. Bovendien kunnen ICT-voorzieningen
de totstandkoming en effectiviteit van vrouwennetwerken, zowel op ondernemings-
als sectoraal niveau, ondersteunen.Recent onderzoek1 laat zien dat sekse (naast
leeftijd, opleidingsniveau en inkomen) één van de bepalende
factoren is bij het bezit van ICT-producten: vrouwen lopen daarin achter op
mannen. In de ICT-beroepen zelf werken overwegend mannen. BeleidHet kabinet streeft naar een verhoging van de arbeidsparticipatie van
vrouwen tot 65 procent in 2010 en het verbeteren van de economische zelfstandigheid
van vrouwen tot 60 procent in 2010. Een belangrijke stimulans voor de arbeidsdeelname
van laagopgeleide vrouwen is het vergroten van de netto-opbrengst van betaald
werk. Het nieuwe belastingstelsel draagt hieraan bij door de verlaging van
de belastingtarieven en de invoering van een arbeidskorting. Van groot belang
is voorts de bestrijding van de armoedeval die het resultaat is van inkomensafhankelijke
regelingen (zie hoofdstuk 6). Bij de uitwerking hiervan zal het bevorderen
van de arbeidsdeelname van afhankelijke partners (doorgaans in deeltijd) mede
uitgangspunt zijn. Het effect van deze maatregelen op de arbeidsdeelname van
vrouwen kan relatief groot zijn omdat het arbeidsaanbod van vrouwen sterker
reageert op veranderingen in het loon.Voor herintreedsters is de sluitende aanpak van belang. In dit kader beschikt
Arbeidsvoorziening over middelen om (langdurig) werklozen een reïntegratietraject
aan te bieden. Daarnaast kunnen met ingang van 2001 middelen uit het Europees
Structuur Fonds worden ingezet voor kinderopvang voor herintreders. Ook in
het kader van het communautair initiatief EQUAL 1
zal het ministerie van S ZW aandacht besteden aan de terugkeer van «uittreders».Het kabinet wil verder de achterstand van vrouwen op ICT -terreinen voorkomen
en bestrijden. Daarom moet de geringe participatie van vrouwen in ICT -opleidingen
en beroepen een expliciet aandachtspunt in ICT -beleid en -onderwijs zijn.
De in 1999 ingestelde Taskforce «Werken aan ICT », bestaande uit
vertegenwoordigers van overheid, bedrijfsleven en onderwijs, neemt in dit
verband nieuwe initiatieven.In deze kabinetsperiode stimuleert het kabinet met een bedrag van 60 miljoen
gulden experimenten op het gebied van dagindeling. Overheden, bedrijven en
maatschappelijke organisaties kunnen subsidie krijgen voor experimenten die
de balans tussen werk en privé-leven van mensen verbeteren. Het gaat
daarbij om een betere afstemming van arbeidstijden op de openingstijden van
scholen, kinderopvang, werk en publieke voorzieningen; de toegankelijkheid
en bereikbaarheid van voorzieningen; de combinatie van werk en privé
binnen bedrijven en de uitbreiding van allerlei vormen van persoonlijke dienstverlening.
In 1999 en de eerste helft van 2000 zijn 260 aanvragen voor subsidiëring
van experimenten ontvangen. Na de eerste drie ronden subsidieaanvragen zijn
inmiddels 104 goedgekeurde experimenten van start gegaan. De verwachting is
dat er na de vierde en laatste tranche subsidieaanvragen ongeveer 125 experimenten
zullen lopen. Met behulp van een monitor zullen de resultaten uit de experimenten
benut worden voor aanpassing en vernieuwing van beleid.Het kabinet, het Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG) gaan in het kader van het Bestuursakkoord nieuwe stijl (BANS)
na hoe op lokaal niveau de afstemming van arbeidstijden en openingstijden
van voorzieningen kan helpen bij het in balans brengen van werk en privé.
Het combinatiemodel vraagt ook om een ander gebruik van ruimte. Zo maakt het
thuis telewerken woningen noodzakelijk die daarvoor geschikt zijn. In de Vijfde
Nota Ruimtelijke Ordening worden de belangen van taakcombineerders meegenomen.
Taakcombineerders hebben baat bij korte afstanden en bereikbaarheid van
werk en voorzieningen. Dat levert immers tijd op. Op basis van de experimenten
die in het kader van de stimuleringsmaatregel worden uitgevoerd en verdere
analyse en onderzoek, zal het kabinet een instrument ontwikkelen waarmee ruimtelijke
plannen en regelgeving getoetst kunnen worden aan de vereisten van de nieuwe
werk-privébalans.7.2.3 ArbeidsvoorwaardenOntwikkelingenNaast de overheid zijn ook de werkgevers(organisaties) en de werknemersorganisaties
verantwoordelijk voor het verbeteren van de arbeidsmarktpositie van vrouwen.
Doelstelling van het kabinet is dat sociale partners in CAO's afspraken maken
over arbeid-en- zorgregelingen: aanpassing van de arbeidsduur, verlofvormen
en kinderopvang. Die CAO-afspraken en de concrete uitvoering ervan in bedrijven
«dragen» het kabinetsbeleid over arbeid en zorg. Het gaat om een
mix van wetgeving, (aanvullende) CAO-afspraken en individuele verantwoordelijkheid.
Daarnaast vormen CAO-bepalingen over deze onderwerpen natuurlijk ook secundaire
arbeidsvoorwaarden, waarmee bedrijven zich op een krappe arbeidsmarkt kunnen
profileren. In de CAO-onderhandelingen vormen deze afspraken (net als die
over beloning en scholing) een «ruilobject» tussen werkgevers
en werknemers.Hoofdstuk 3 van deze nota geeft een overzicht van de mate waarin CAO-partijen
afspraken hierover maken. Tabel 7.8 bevat gegevens over verschillen tussen
sectoren wat betreft kinderopvang regelingen en afspraken over verzoeken tot
aanpassing van de arbeidsduur.Tabel 7.8 Sectorale verschillen arbeid-en- zorgregelingen Sector van economische activiteit% CAO's met afspraken over kinderopvang % CAO's met afspraken over aanpassing arbeidsduur Landbouw 29%29%Industrie 83%91% Bouwnijverheid100% 167% Handel en horeca 61%74%Transport en
communicatie 53%53% Zakelijke dienstverlening 64%50% Overige dienstverl. (incl. Overheid) 63%54%1 Het totaal aantal CAO's in deze sector is 6.Bron: Arbeidsinspectie, «Arbeid en zorg in CAO's 1998», april
2000.Het blijkt niet vanzelfsprekend dat dergelijke bepalingen in CAO's terecht
komen. In samenhang met de omvang van de onderhandelingsagenda en de verschillende
prioriteiten die door de CAO-partijen worden gesteld, spelen afruilmechanismen
een belangrijke rol bij de vraag wat er uiteindelijk in de CAO terecht komt.
Daarnaast kan de betrokkenheid van bestuurders en onderhandelaars van werknemersen
werkgeverszijde een rol spelen, evenals het belang dat de respectievelijke
achterbannen hechten aan arbeid-en- zorgregelingen.Verwacht zou kunnen worden dat in sectoren waar relatief veel vrouwen
werkzaam zijn, kinderopvang en andere arbeid-en-zorgregelingen prominenter
op de agenda staan en wellicht meer uitonderhandeld worden. De duidelijke
sectorale verschillen in het percentage afspraken over kinderopvang blijken
echter na een nadere statistische analyse geen verband te houden
met het percentage vrouwen in een bepaalde sector.1 Kinderopvangregelingen komen niet vaker voor in sectoren waar veel
vrouwen werken. Dezelfde conclusie kan worden getrokken voor de mate waarin
andere arbeid-en-zorgbepalingen voorkomen.Vanwege het afruilmechanisme in de CAO-onderhandelingen zou ook verwacht
kunnen worden dat de mate waarin arbeid-en-zorgafspraken worden gemaakt samenhangt
met de hoogte van de loonstijging: hoe meer arbeid-en-zorgafspraken (die direct
of indirect kosten voor de werkgevers met zich mee kunnen brengen), hoe soberder
de loonafspraken. Een nadere analyse van de gegevens uit het onderzoek van
de Arbeidsinspectie levert echter voor de CAO-jaren 1997 en 1998 geen aanwijzingen
op voor een dergelijk verband.KnelpuntenNiet alle CAO's kennen arbeid-en-zorgregelingen. Soms zijn de afspraken
beperkt. In tabel 7.9 is de inhoud van diverse CAO-afspraken weergegeven,
gebaseerd op een nadere kwalitatieve analyse van de Arbeidsinspectie.Tabel 7.9 Aspecten van afspraken arbeid-en-zorgregelingen Aard bepaling% van onderzochte CAO's% werknemers zwangerschaps-
en bevallingsverlof39%40% met bovenwettelijke regeling 5%  kraamverlof91%79% verlof van meer dan 2 dagen14%   adoptieverlof (betaald)40%42% verlof van meer dan 2 dagen14%  ouderschapsverlof 50%41% met bovenwettelijke
regeling20%   betaald
verlof 5%  verlof van
8 maanden of meer11%  calamiteitenverlof 23%29% betaald verlof18%   verlof van meer dan 3 dagen12%  zorgverlof 20%21% betaald verlof10%  verlof van meer dan 1 maand 5% concrete afspraken loopbaanonderbreking18%25% betaald verlof 2%  onderdeel verlofspaarregeling 6%  verlofsparen 28%42% met gespecificeerd
doel19%   met doel
zorg-/ ouderschapsverlof 6% concrete afspraken kinderopvang 55%57% met expliciete doelgroep kinderen 0–4 jr19%25% met expliciete
doelgroep kinderen 0–12 jr18%18% met voorwaarden tav. Toegankelijkheid 8% 5% met financieringsafspraak: werkgeversbijdrage17%   met
financieringsafspraak: fondsconstructie22% Totaal132 CAO's4.7 mln. WerknemersBron: analyse Arbeidsinspectie, op basis van onderzoek Arbeid en zorg in CAO's 1998, Arbeidsinspectie, april 2000Deze analyse laat zien dat een kinderopvang regeling soms slechts onder
bepaalde voorwaarden geldt. Volgens de meest actuele stand van zaken (februari
2000) zijn er nog 7 CAO's met een regeling die alleen bedoeld is voor
vrouwen en alleenstaande mannen. Verder is voor een kwart van de werknemers
wel een kinderopvang regeling voor jonge kinderen (onder de 4 jaar) van toepassing,
maar ontbreekt een regeling voor kinderen in de basisschoolleeftijd (tussen
4 en 12 jaar).Een afspraak over een verlofregeling impliceert niet altijd een aanvulling
op wettelijke regelingen. Zo heeft 20 procent van CAO's met een afspraak over
ouderschapsverlof een bepaling die niets meer biedt dan de wettelijke regeling.
Verder heeft maar 5 procent van de CAO's met een bepaling over zwangerschaps-
en bevallingsverlof een afspraak die verder gaat dan waartoe de wet verplicht.
Van betaling van verlofvormen door de werkgever is slechts zelden sprake,
zeker waar het gaat om langerdurend verlof. Voor lagere inkomensgroepen kan
dat betekenen dat langerdurend verlof financieel gesproken onmogelijk is.Het bestaan van CAO-afspraken garandeert niet dat individuele werknemers
daarvan ook inderdaad gebruik kunnen maken. Aanspraak maken op een recht veronderstelt
bijvoorbeeld kennis van het bestaan ervan. Uit de evaluatie van de wettelijke
regeling voor ouderschapsverlof kwam naar voren dat 13 procent van de rechthebbende
ouders die geen gebruik maken van het verlof niet wist dat deze regeling bestond.
Van deze niet-gebruikers meende bovendien de helft dat voor zij voor ouderschapsverlof
toestemming van de werkgever nodig hadden. De Wet financiering
loopbaanonderbreking is nog minder bekend: slechts 10 tot 20 procent
van de werknemers weet dat deze wet bestaat.Kansen en beleidWat betreft de invulling van arbeid-en-zorgafspraken in CAO's en de praktische
uitvoering daarvan «op de werkplek» zitten we momenteel in een
overgangsfase. Twee factoren zullen de komende jaren een positieve impuls
geven aan zowel het CAO-beleid als de ondernemingspraktijk. Allereerst de
krappe arbeidsmarkt, die CAO-partijen en individuele werkgevers sterk stimuleert
om een modern en wervend personeelsbeleid te voeren, ook op het gebied van
arbeid en zorg. Daarnaast speelt de komst van steeds meer jonge tweeverdieners
op de arbeidsmarkt een rol. Zij hechten aan een goede balans tussen werk en
privé als arbeidsvoorwaarde.Het kabinet ondersteunt deze ontwikkelingen langs verschillende wegen.
In wet- en regelgeving worden prikkels ingebouwd voor sociale partners en
individuele werkgevers/werknemers om hun verantwoordelijkheid voor de concrete
uitvoering van arbeid-en-zorgafspraken effectief in te vullen. Een voorbeeld
daarvan is het voorstel voor invoering van een fiscale tegemoetkoming aan
werkgevers die hun werknemers betaald ouderschapsverlof bieden.Daarnaast stimuleert de Subsidieregeling dagindeling publieke en private
partners om gezamenlijk te zoeken naar oplossingen om het combineren van arbeid
en zorg te vergemakkelijken. Bovendien houdt het kabinet dit thema op de agenda's
van het halfjaarlijkse centrale overleg met sociale partners en van het periodiek
overleg met decentrale organisaties van het ministerie van S ZW. Daarbij zal
ook het belang van voorlichting aan werknemers over de CAO-afspraken aan de
orde gesteld worden. Tenslotte worden de ontwikkelingen in CAO's door middel
van onderzoek op de voet gevolgd. 7.2.4 Positie van vrouwen in de arbeidsorganisatieOntwikkelingen en knelpuntenVrouwen zijn slecht vertegenwoordigd in de top van bedrijven en instellingen.
In de private sector is het aandeel van vrouwen op hogere posities het kleinst.
In de raden van bestuur van de grootste ondernemingen is één
op de honderd leden vrouw. Op managementniveau vervullen vrouwen 17,7 procent
van de functies, terwijl ze 35,3 procent van de banen vervullen waaruit die
managers moeten voortkomen.1 De verschillen
tussen sectoren zijn groot. De gezondheidszorg en de cultuur kennen relatief
hoge percentages vrouwelijke managers, in de industrie en de bouw is het aantal
vrouwelijke managers nihil.De afgelopen twintig jaar is er veel onderzoek verricht naar de stagnerende
doorstroming van vrouwen naar hogere posities. Er is een onderscheid te maken
in drie categorieën factoren: individuele, institutionele en culturele.Tot de individuele factoren behoren het opleidingsniveau, de werkervaring
of de keuze voor een bepaalde beroepssector. Institutionele factoren betreffen
de structuur van de maatschappij, van organisaties en ondernemingen en van
het politieke systeem. Het gaat bijvoorbeeld om de arbeidsdeling naar sekse,
om procedures en criteria die bedrijven hanteren bij de selectie van kandidaten
voor besluitvormende functies en het al of niet beschikbaar zijn van voorzieningen
die de combinatie van werk en privé makkelijker maken, zoals kinderopvang.
De culturele factoren omvatten de ongeschreven regels, mores en omgangsvormen
die het functioneren in een organisatie, bedrijf of instelling bepalen.Uit onderzoek komen daarnaast aanvullende factoren naar voren die het
« glazen plafond » in het bedrijfsleven in stand houden.2 Het verschil tussen mannen en vrouwen in arbeidsduur
en beschikbaarheid speelt een rol, omdat managementfuncties (volgens gangbare
opvattingen) meestal niet in deeltijd zouden kunnen worden vervuld. Verder
lijkt de ondervertegenwoordiging van vrouwen een kleinschalige aangelegenheid,
doordat per bedrijf het aantal managementfuncties beperkt is. Dat maakt de
actiebereidheid van individuele bedrijven niet groot. De ondervertegenwoordiging
van vrouwen doet zich echter in bijna alle bedrijven voor en is dus wel degelijk
een probleem. Tot slot stelt het onderzoek dat het beeld van managers is toegesneden
op mannen. Vrouwen moeten bij werving en selectie tegen dit heersende beeld
opboksen. Ook wanneer ze eenmaal zijn aangesteld, moeten ze zich meer dan
mannen bewijzen in hun functie.Nu vrouwen als groep hun achterstand in opleiding hebben ingehaald en
hun achterstand in ervaring bezig zijn in te halen, boeten de individuele
factoren aan belang in. De institutionele factoren, zoals werving en selectie,
blijken nog steeds zwaar te wegen. Recent onderzoek wijst daarnaast steeds
meer in de richting van het belang van de culturele factoren, die op dit moment
beter aansluiten bij de mannelijke leef- en belevingswereld dan bij die van
vrouwen.3 Mannen en vrouwen zouden in een arbeidsorganisatie
andere normen en waarden belangrijk vinden en vergeleken met mannen zouden
vrouwen een andere stijl van omgang prefereren. Zoals bekend is het fenomeen
«organisatiecultuur» een bepalende factor voor betrokkenheid en
motivatie van werknemers. Cultuurverandering ontstaat pas wanneer mensen met
een andere cultuur (opgevat in brede zin) een grote en zichtbare groep binnen
de organisatie gaan vormen en bewust invloed proberen uit te
oefenen op de cultuur van de organisatie.De Verenigde Naties hanteren hiervoor de grens van 35 procent als «kritische
massa». In de Balansmeter 1999 wijst Opportunity in Bedrijf, de instelling
die Nederlandse werkgevers stimuleert tot vernieuwend beleid gericht op een
balans tussen mannen en vrouwen, op een stagnatie in de doorstroom van vrouwen.
In de groeifuncties, de «kweekvijver» voor toekomstige hogere
managers, is de verhouding vrouwen-mannen namelijk inmiddels 26 procent tegenover
74 procent. In het middenkader komt de «kritische massa» van 35
procent dus in zicht. Uit deze kweekvijver stromen mannen echter veel vaker
dan vrouwen door naar de hoogste functies, vooral in sectoren als handel,
industrie en financiële dienstverlening. Uitzondering is het openbaar
bestuur, daar stromen vrouwen even vaak door naar de top. Voor alle sectoren
tezamen is het aandeel vrouwen in de hogere en topfuncties nu 18 procent.De hierboven genoemde factoren werken binnen bedrijven ook door op andere
terreinen.Zo zitten in ondernemingsraden relatief weinig vrouwen. Veel ondernemingsraden
geven structureel geen prioriteit aan thema's die te maken hebben met de positie
van vrouwen in het bedrijf.Zorgelijk is ook de relatief grote instroom van vrouwen in de arbeidsongeschiktheidsregelingen,
die al enkele jaren bestaat. Sinds 1996 is ook in absolute aantallen de instroom
van vrouwen groter dan die van mannen. Vrouwen hebben momenteel een 2,3 maal
hogere kans op arbeidsongeschiktheid; na correctie voor leeftijd en opleiding
is de kans op arbeidsongeschiktheid nog hoger: een factor 2,7. De verklaring
van dit verschil moet in meerdere factoren gezocht worden. Duidelijk is in
ieder geval dat de kwaliteit van de arbeid een rol speelt. Vrouwen werken
vaker in beroepen en sectoren met ongunstige arbeidsomstandigheden en in beroepen
met een ongezonde werkdruk. Hiernaast kunnen ook andere factoren een rol spelen.In opdracht van het ministerie van S ZW wordt nader onderzoek verricht
naar verklaringen voor de hoge WAO-instroom van vrouwen (zie ook hoofdstuk
5).Kansen en beleidDe aanpak van de knelpunten bestaat uit een mix van symptoombestrijding,
bewustwording en verandering van de achterliggende oorzaken. «Cultuurverandering»
is daarbij een sleutelwoord.1 Het kabinet beschouwt
het als een uitdaging ook op dit terrein de komende jaren verdere vooruitgang
te boeken.Een aantal ontwikkelingen kunnen bijdragen aan de doorbreking van het
« glazen plafond ». Naarmate het opleidingsniveau en de arbeidsdeelname
van vrouwen stijgen, neemt ook het potentieel aan vrouwelijke managers toe.
Dit zal op den duur leiden tot een toename van het aandeel vrouwen in managementfuncties.
Belangrijk daarvoor is dat het vrouwelijk potentieel in het middenkader, de
«kweekvijver», beter benut wordt en dat de doorstroom van deze
groep een nieuwe impuls krijgt.Bovendien gaat de krapte op de arbeidsmarkt ook in de hogere bedrijfsregionen
doorwerken. Daardoor zullen bedrijven zich ook voor het vervullen van hun
hogere functies op niet-traditionele groepen werknemers, zoals vrouwen, moeten
gaan richten. Door het nog steeds stijgende opleidingsniveau van vrouwen is
hiervoor ook het potentieel aanwezig. De ervaring leert dat
bedrijven, als zij deze groep ook op hoger niveau willen vasthouden, aandacht
zullen moeten besteden aan de specifieke wensen van vrouwen ten aanzien van
de organisatie van het werk. Bovendien worden de wensen van vrouwen met betrekking
tot het combineren van arbeid en zorg door de jonge generatie mannen steeds
meer gedeeld. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de «Dutch Graduate Survey»
die KPMG Ebbinge ieder jaar houdt onder ruim zevenhonderd studenten bedrijfskunde
en economie. In 1998 gaf 57 procent van hen als antwoord op de vraag
«Wat wil je bereikt hebben na drie jaar?»,
dat zij vooral een evenwicht tussen privé en werk belangrijk vinden.1Daarnaast ziet een groeiend aantal bedrijven «diversiteit»
in de opbouw van hun organisatie, en een organisatiecultuur die dat stimuleert,
als een kwaliteitskenmerk. Een bedrijf als Shell hanteert inmiddels een streefcijfer
van 20 procent vrouwen aan de top, binnen tien jaar te bereiken. Het «management
of diversity», begonnen vanuit marketing-overwegingen, wint terrein,
vooral in de Verenigde Staten en in wereldwijd opererende ondernemingen. De
redenering daarbij is dat een eenzijdig (mannelijk, wit) samengesteld management
de aansluiting mist met de markt die zich kenmerkt door diversiteit.BOX POSITIE VROUWEN IN ARBEIDSORGANISATIESEen thuiszorgorganisatie bestrijkt met ruim 900 parttime medewerkers (bijna
allemaal vrouw) een groot deel van een provincie. De voor het merendeel lageropgeleide
personeelsleden werken gemiddeld op ruim 300 steeds wisselende locaties, waarbij
veel tijd in het reizen gaat zitten. De thuiszorgorganisatie zit constant
met veel moeilijk vervulbare vacatures. Het beschikbare arbeidsaanbod bestaat
voor het grootste deel uit vrouwen die voldoende tijd voor zorg- en opvangtaken
thuis wensen over te houden, vaak juist op momenten dat hun inzet ook in de
thuiszorg nodig zou zijn. De thuiszorgorganisatie probeert het werkklimaat
zodanig te verbeteren dat het personeel aan het werk kan blijven en niet alleen
kiest voor de zorg thuis. Flexibele inroostering, arbeidstijden management,
een haal- en brengarrangement en kinderopvang met verruimde openingstijden
moeten het mogelijk maken dat de medewerkers arbeid en zorg makkelijker met
elkaar kunnen combineren.Bron: Experimenten Dagindeling Tenslotte ontplooit het kabinet ook activiteiten om de kennis van en de
aandacht voor het onderwerp « arbeid en zorg » bij zowel ondernemingsraden
als trainers van ondernemingsraden te verbeteren. In de eerste, verkennende,
fase ging het er met name om de betrokkenheid van trainers van ondernemingsraden
bij het thema arbeid en zorg te vergroten.2
In de vervolgfase worden praktijkervaringen met het thema« arbeid en
zorg » in een paar voorbeeldbedrijven gebruikt om succesfactoren, voorwaarden
en knelpunten op te sporen en een daarop toegesneden aanpak te ontwikkelen.7.2.5 Arbeidsdeelname van allochtone vrouwenOntwikkelingen en knelpuntenHoewel de arbeidsdeelname van allochtone vrouwen de laatste jaren sterk
is gestegen, bestaan er nog steeds grote verschillen in arbeidsdeelname en
werkloosheid tussen allochtone en autochtone vrouwen (zie tabel 7.10). De
netto arbeidsdeelname van allochtone vrouwen blijft gemiddeld genomen
achter bij die van autochtone vrouwen, maar achter dit gemiddelde gaat een
grote variatie schuil tussen de verschillende etnische groepen. Surinaamse
vrouwen liggen op kop met een hogere arbeidsdeelname dan autochtone vrouwen
(57 procent tegenover 50 procent). Vooral Turkse en Marokkaanse vrouwen betreden
de arbeidsmarkt nog zeer weinig en hebben een vier keer zo grote kans op werkloosheid
als autochtonen. Antilliaanse en Arubaanse vrouwen vormen een tussengroep.1Voor alle groepen geldt dat hoger opgeleiden vaker werk hebben dan lager
opgeleiden. De arbeidsdeelname van Turkse en Marokkaanse vrouwen is echter
op ieder opleidingsniveau lager dan die van autochtone vrouwen. Bij Antilliaanse
en Arubaanse vrouwen is er alleen een participatieachterstand bij de groep
die hoogstens basisonderwijs heeft gevolgd. Naarmate etnische minderheden
langer in Nederland zijn, krijgt het opleidingsniveau meer invloed op de arbeidsdeelname
en verdwijnt het verschil tussen autochtonen en allochtonen. Het verminderen
van de opleidingsachterstand van allochtone vrouwen is daarom cruciaal om
hun positie op de arbeidsmarkt te verbeteren. Turkse en Marokkaanse vrouwen
hebben een relatief grote opleidingsachterstand, terwijl Surinaamse en Antilliaanse/Arubaanse
vrouwen zich in een tussenpositie bevinden.Tabel 7.10 Netto-participatie en werkloosheid naar sekse
en etniciteit a), 1998  TurkenMarokkanenSurinamersAntillianen/ ArubanenOverige etnische minderheden Totaal
 etnische minderheden b)Autochtonen
c)Totale bevolking     %   Netto-participatie        Vrouwen2021573635365049Mannen5250676650557775         Werkloosheid
(als % van de beroepsbevolking)        Vrouwen20231121161577Mannen16221312171634a) Bepaling van etniciteit op basis van nationaliteit en geboorteland
van de respondent zelf, en niet ook van de ouders waardoor m.n. de tweede
generatie niet wordt gemeten.b) Personen met de nationaliteit van, of geboren in: Turkije, Marokko,
Suriname, de Nederlandse Antillen, Aruba, voormalig Joegoslavië of in
overige niet-Europese landen met uitzondering van voormalig Nederlands Indië/Indonesië
en de Verenigde Staten van Amerika. Deze afbakening is een benadering van
de afbakening die voor de Wet Samen wordt gehanteerd.c) Personen met de Nederlandse nationaliteit die in Nederland zijn geboren.Bron: S ZW op basis van CBS, Enquête beroepsbevolking 1998Kansen en beleidZowel het algemene arbeidsmarktbeleid, het emancipatiebeleid als het integratiebeleid
bevatten maatregelen voor vrouwen uit etnische minderheidsgroepen. Het algemene
arbeidsmarktbeleid betreft voor een belangrijk deel reïntegratietrajecten
uit het prestatiebudget van Arbeidsvoorziening, de Wet inschakeling werkzoekenden,
de Regeling in- en doorstroombanen en extra middelen in het kader van de zogeheten
sluitende aanpak. Daarnaast nemen allochtone vrouwen ook deel aan specifiek
op minderheden gerichte maatregelen (bijvoorbeeld op vrouwenvakscholen). Het
bestaande beleid richt zich echter in de eerste plaats op werkzoekenden en
is er niet of nauwelijks op gericht om mensen die niet actief werk zoeken
tot participatie te bewegen. Voor de activering van vrouwen
uit minderheidsgroepen zijn daarom ook andere instrumenten nodig.Op basis van het SER -advies Kansen geven, kansen nemen,
bevordering arbeidsdeelname etnische minderheden 1
en de aanbevelingen uit het SCP -rapport Variatie in participatie, heeft het kabinet besloten tot onder meer de volgende aanvullende
acties gericht op het vergroten van de arbeidsdeelname van allochtone vrouwen.2In 2000 zal een onderzoek worden gestart naar de kansen, belemmeringen
en stimulansen voor allochtone (alleenstaande) vrouwen om deel te nemen aan
de arbeidsmarkt. Hierin wordt onder meer gekeken naar de behoefte aan kinderopvang,
de mogelijk belemmerende werking van culturele factoren (zoals man/vrouw verhoudingen,
ook bij jongeren) en institutionele factoren, en economische motieven.De staatssecretaris van emancipatiebeleid en de minister van Grote Steden-
en Integratiebeleid zullen een commissie installeren. Deze commissie heeft
tot taak om in kaart te brengen hoe de uitvoeringspraktijk uitwerkt voor allochtone
vrouwen en om goede voorbeelden op dit gebied te verzamelen. Op basis van
bovengenoemd onderzoek en de eigen bevindingen zal de commissie aanbevelingen
doen voor de bevordering van de maatschappelijke participatie van allochtone
vrouwen, mede in het licht van een opstap naar de arbeidsmarkt.Het kabinet zal met de uitvoerders (gemeenten, Landelijk instituut sociale
verzekeringen en Arbeidsvoorziening) afspraken maken om bij hun reïntegratie-inspanningen
specifieke aandacht te besteden aan allochtone vrouwen.TrefwoordenregisterAanbodoverschot 24, 25Aanvullend pensioen 16, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 119, 120ABW 18, 78Administratieve lasten 27, 52, 96, 134Adoptieverlof 11, 50, 51, 52, 143Adviescommissie Arbeidsongeschiktheid (Commissie Donner II) 14Alleenstaande ouders 94, 95, 98, 99Alleenstaande 103, 105, 109, 110, 111, 130, 134, 144, 149Alleenstaande vrouwen 112, 113Allochtone vrouwen 39, 135, 147, 148, 149Allochtonen 4, 7, 8, 19, 27, 39, 44, 54, 148Anderhalfverdienersmodel 138Anw 33AOW 16, 18, 102, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 120, 121Arbeid en zorg 4, 10, 11, 40, 42, 43, 44, 49, 50, 51, 52, 134, 140, 142,
144, 147Arbeidsaanbod 7, 14, 18, 22, 26, 30, 31, 40, 44, 74, 141, 147Arbeidsbelasting 3, 62Arbeidsbemiddeling 5, 8, 14, 54Arbeidsdeelname 6, 9, 10, 21, 26, 27, 36, 37, 38, 39, 41, 74, 102, 104,
107, 112, 116Arbeidsdeelname van allochtone vrouwen 147, 149Arbeidsdeelname van vrouwen 6, 12, 50, 112, 135, 136, 137, 138, 139, 141,
146Arbeidsdeelname 9, 21, 25, 41, 102, 134, 136, 137, 141, 147, 148, 149Arbeidsduur 4, 18, 44, 45, 51, 135, 142, 145Arbeidsgebonden aandoeningen 130Arbeidsgehandicapten 7, 8, 14, 27, 32, 33, 34, 35, 39, 76, 77, 83, 88,
99Arbeidsinkomensquote (AIQ) 20Arbeidsinspectie 46, 48, 50, 54, 56, 57, 62, 63, 67, 68, 69, 70, 142,
143Arbeidsmarktbeleid 9, 19, 30, 32, 37, 38, 148Arbeidsmarktkansen 8Arbeidsomstandighedenbeleid 3, 10, 36, 61, 63, 76Arbeidsomstandighedenwet 28, 43, 66Arbeidsongeschikten 13, 14, 74, 82, 84, 85, 88, 93, 124, 125, 127, 128,
130, 134Arbeidsongeschiktheid 3, 10, 12, 14, 18, 40, 61, 63, 75, 76, 82, 83, 84,
86, 87, 90, 93, 100, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 146Arbeidsongeschiktheidskeuring 83, 84Arbeidsongeschiktheidsregelingen 13, 14, 78, 83, 84, 89, 90, 92, 124,
126, 129, 134, 146Arbeidsongeschikt 87, 90Arbeidsongevallen 62, 68, 130, 131, 133Arbeidsparticipatie 6, 10, 12, 13, 16, 39, 82, 86, 99, 108, 116, 134,
141Arbeidspensioenen 79, 119Arbeidsproductiviteit 12, 20Arbeidsrecht 43Arbeidsrelevante aandoeningen 73, 75Arbeidstijden 50, 56, 57Arbeidstijdenbesluit 56, 57Arbeidstijden 45, 56, 139, 141, 147Arbeidstijdenwet 43, 55, 57Arbeidsverhoudingen 6, 7, 42, 43, 44, 45, 47Arbeidsvoorwaardenbeleid 43, 45, 47, 48, 135, 140Arbeidsvoorwaardenvorming 44, 46, 47, 49Arbeidsvoorziening 141, 148, 149Arbeidsvraag 23, 30, 31Arbo Platform 68Arbobeleid 61, 63, 67, 68, 71, 72, 73, 74Arboconvenanten 10, 61, 64, 65, 92Arbodiensten 14, 15, 61, 66, 68, 70, 71, 72, 73, 75, 76, 77, 87, 91, 92,
100Arboregels 66, 69Arbowet 56, 69, 100Armoedeval 3, 4, 9, 16, 19, 30, 31, 94, 99, 102, 103, 104, 105, 107, 108,
110, 111, 141Asbest 66, 69Bedrijfstak-CAO 44, 46, 47Belastingherziening 17, 104, 121, 122, 123Belastingplan 27, 104Beloningsverschillen 54Benchmarking 92Bereikbaarheidsmaatregelen 27Beroepsziekte 67, 73, 75, 130, 131, 133, 134Bestuurlijke boete 56, 69Bestuursakkoord Nieuwe Stijl (BANS) 93Bijstand 13, 15, 29, 33, 34, 35, 55, 78, 93, 94, 95, 97, 98, 100, 103,
104, 105, 127Bijzondere bijstand 16, 94, 103Calamiteitenverlof 11, 50, 143CAO's 6, 46, 47, 48, 49, 50, 62, 63, 89, 142, 143, 144CBS 18, 57, 62, 63, 70, 71, 73, 74, 95, 136, 138, 148Civiele aansprakelijkheidsstelsels 131Claimcultuur 132, 134Combinatiemodel 136, 141Commissie Psychische Arbeidsongeschiktheid 14, 76Commissies Peters I en II 58Concurrentiepositie 4, 5, 21, 63Concurrentie 48Consignatieregeling 56Contractloonmutatie 48Convenanten 7, 10, 64, 65, 67, 92Corporate governance 58CPB 19, 20, 21, 23, 24, 52, 120CWI 15Dagindeling 50, 51, 135, 139, 140, 141, 144Decentralisering 43, 44Deeltijdwerkers 71, 137Disability Management 76, 77Discriminatie 38, 45, 54, 55, 141Earned Income Tax Credit 105Economisch en Sociaal Comité 45Economische zelfstandigheid 10, 107, 108, 135, 138, 139, 141Eindloon 9, 79, 112, 115, 116, 119Emancipatiebeleid 40, 148, 149Employability 28, 40EMU 17, 45EQUAL 141Etnische minderheden 8, 29, 30, 37, 38, 39, 55, 99, 148, 149EU 6, 12, 19, 22, 39, 40, 45, 53, 55, 56, 59, 63, 66, 125, 128, 136, 137,
141EU-landen 12, 105, 108, 124, 126, 137EU-lidstaten 40, 63Europeanisering 45Europese Commissie 21, 43, 54, 59, 66Europese Raad 13, 41, 66, 101, 136Europese Unie 6, 13, 19, 21, 55, 59, 79, 101, 136Europese werkgelegenheidsstrategie 3, 31Family Credit 108, 109FARBO-regeling 68Financieel beleid 17Financiële werknemersparticipatie 58, 59Flexibele beloningsvormen 4, 5, 44, 49, 60Flexibilisering van contractvormen 43FNV 30, 47, 48Fonds Werk en Inkomen (FWI) 95Franchise 79, 114, 115, 119, 120Fraudebestrijding 93, 97Gelijke behandeling 38, 39, 53, 54, 55, 79, 80, 104Gelijke beloning 54Gemeenten 6, 15, 33, 34, 35, 37, 69, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 100,
103, 104, 149Gesubsidieerde arbeid 8, 19, 30, 32, 33, 34, 35, 74Glazen plafond 140, 145, 146Helpdesk Gezondheid, Werk en Verzekeringen 76Herintredende vrouwen 9, 139Huursubsidie 9, 16, 102, 103, 104, 108, 109, 110I/a-ratio 21, 127, 128ICT 5, 6, 11, 22, 28, 29, 39, 42, 43, 46, 47, 59, 77, 102, 140, 141ID-banen 8, 33, 34, 35ILO 45, 55Inkomensafhankelijke regelingen 94, 102, 103, 104, 105, 108, 110, 111,
123, 139, 141Inkomensbeleid 94, 102, 105Inkomensontwikkeling 112, 122Inkomenspositie ouderen 112Inkomenspositie van ouderen 112, 116Inkomensverdeling 102, 107Inlichtingenbureau 97Integratiebeleid 148Jongeren 8, 9, 30, 32, 33, 34, 38, 39, 40, 42, 62, 70, 93, 119, 149Jonggehandicapten 125Kansmeter 32Kenniseconomie 13, 24, 39, 61, 100, 101Kinderarbeid 45Kinderen 27, 41, 45, 51, 53, 74, 87, 95, 98, 103, 105, 107, 111, 120,
122, 136, 138, 140, 143, 144Kinderopvang 7, 10, 11, 34, 45, 47, 50, 51, 53, 65, 98, 135, 140, 141,
142, 143, 144, 145, 147, 149Knelpunten op de arbeidsmarkt 4, 6, 7, 23, 27, 36, 104Koopkrachtontwikkeling 17, 120, 121, 123Laagopgeleiden 6, 7, 19, 24, 25, 30, 31, 42, 102, 104Langdurig werklozen (VLW) 6, 7, 8, 12, 30, 31, 33, 34, 35, 37, 40, 81,
87, 99Langdurige werkloosheid 22, 26, 74Leeftijdsdiscriminatie 36, 54Leerrekening 29, 40Lisv 15, 86, 92, 124Loonkosten 4, 5, 18, 20, 21, 25, 30, 31, 44, 45, 48, 108, 123Loonontwikkeling 5, 20, 21, 26, 48, 49, 114, 121Maatschappelijke participatie 3, 4, 15, 101, 103, 149Marginale wig 108, 109, 110, 111Medezeggenschap 3, 43, 58, 59Middelloon 79, 112, 119, 120Minderhedenbeleid 54MKB 7, 77, 140Multinationale ondernemingen 45Nabestaandenpensioen 79Nederlands Centrum voor Beroepsziekten 73– werkloosheid 26OESO 45, 111Onbetaalde arbeid 136Onderkant van de arbeidsmarkt 19, 24, 30, 105, 108Ondernemings-CAO 46, 47Ondernemingsraden 44, 47, 59, 146, 147Opportunity in Bedrijf 146OPS 64, 67Ouderdomspensioen 79, 126Oudere werknemers 9, 10, 36, 74Ouderen 4, 5, 6, 7, 9, 16, 19, 27, 36, 37, 41, 99, 102, 112, 113, 114,
115, 117, 120Ouderenbeleid 9, 36Ouderen 3, 7, 8, 9, 24, 36, 37, 39, 41, 42, 43, 112Ouderschapsverlof 11, 47, 50, 51, 52, 53, 143, 144Overlegmodel 7, 42, 57Palliatief verlof 51PEMBA 93, 100Pensioenen 79, 112, 113, 114, 116, 118, 119Pensioenfondsen 79, 112, 113, 114, 115, 119Pensioenwet 80Personeelsbeleid 7, 9, 10, 27, 36, 38, 42, 43, 44, 140, 144Poortwachtersmodel 83, 90, 91Prepensioen 10, 125Prestatiebeloning 49Prijsindexcijfer 20Productiviteitsval 31PSW 79, 80Psychische aandoeningen 129Psychische klachten 62, 65, 75, 76, 90, 92, 95Raad van commissarissen 58, 59Raad voor Werk en Inkomen 15REA 26, 100Referte-eis 125, 126Reïntegratiebedrijven 14, 15, 72, 88, 91Reïntegratie 5, 8, 11, 14, 15, 19, 30, 31, 33, 34, 37, 61, 65, 72,
75, 76, 77, 78, 81, 88, 90, 91, 92, 93, 99, 100, 127, 133Replacement-rate 105Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) 23Risico-inventarisatie en -evaluatie 63, 67Risque professionnel 124, 125, 126, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134Risque social 83, 124, 125, 126, 130, 131, 133RSI 62, 63, 64, 75Schattingsbesluit 91Schepen 69Scholing 4, 7, 8, 19, 24, 27, 28, 29, 30, 33, 34, 40, 44, 45, 54, 75,
82, 91, 96, 98, 140, 142Schoolverlaters 29, 30SCP 52, 57, 95, 140, 148, 149SER 29, 30, 36, 45, 46, 54, 58, 68, 119, 149Sluitende aanpak 8, 26, 30, 31, 32, 33, 34, 40, 94, 99, 141, 148Sociale activering 8, 32, 34, 93Sociale insluiting 8, 13, 15, 101Sociale partners 4, 5, 6, 7, 10, 20, 26, 27, 28, 29, 36, 38, 42, 43, 44,
45, 48, 49, 53, 56, 64, 65, 66, 73, 74, 79, 112, 135, 142, 144Sociale uitsluiting 16, 41, 101, 111Sollicitatieplicht 10, 37SPAK 8, 31Startkwalificatie 28, 29, 30, 40Stichting Expertisecentrum Reïntegratie 72Stichting Nedwerk 29Stichting van de Arbeid 48, 49, 73, 76, 119Stimuleringsmaatregel Dagindeling 98Structuurregime 58SUWI 3, 5, 14, 15, 73, 79, 83, 90, 91, 92, 99, 100SZW 87Technologie en Samenleving 77Telewerken 6, 23, 47, 77, 141Tweeverdieners 102, 115, 119, 134, 136, 144Uitkeringsgerechtigden 4, 7, 18, 19, 21, 24, 26, 27, 31, 33, 34, 40, 51,
84, 88, 97, 99, 103, 125Uitzendsector 87, 88UWV 15, 92, 100Vacatures 3, 6, 18, 19, 22, 23, 24, 25, 74, 147Vakantiewetgeving 52Vakbeweging 45, 48, 66Verenigd Koninkrijk 11, 29, 49, 107, 108, 109, 110, 111Verenigde Staten 12, 36, 49, 59, 105, 107, 110, 111, 127, 128, 147, 148Vergrijzing 14, 16, 26, 39, 101, 102Verlofsparen 45, 50, 52, 53, 143Verzorgingsstaat 11Verzuimbeleid 67, 70, 71Vluchtelingen 28, 29, 38VLW 8, 31VNG 15, 34, 93, 97, 141Vrouwelijke managers 145, 146Vrouwen in de WAO 86, 135VUT 10, 37, 127, 128WAO 4, 10, 14, 18, 26, 41, 62, 78, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88,
89, 90, 91, 100, 119, 124, 126, 130, 131, 132, 133WAO-instroom van vrouwen 87, 146Werkdruk 10, 42, 57, 62, 63, 64, 65, 75, 82, 130, 146Werkgelegenheidsrichtsnoeren 2001 39, 40, 41Werkgelegenheidsstructuur 5Werkgroep Meetwijzer 79Werkloosheid 4, 6, 8, 13, 17, 18, 21, 22, 24, 25, 32, 37, 41, 78, 80,
82, 111, 127, 147, 148Werkloos 82, 128Werklozen 6, 7, 8, 10, 11, 14, 19, 24, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 37,
40, 80, 81, 94, 127, 141Wet aanpassing arbeidsduur 11, 51Wet basisvoorziening kinderopvang 53Wet experimenten WW 81Wet financiering loopbaanonderbreking 11, 51Wet fiscale behandeling van pensioenen 37Wet flexibiliteit en zekerheid 43Wet op de ondernemingsraden 43, 44, 58Wet op het ouderschapsverlof 51Wet REA 32, 33, 88Wet SAMEN 38, 39Wet SAMEN 38Winstdelingsregelingen 49WIW 8, 18, 33, 34, 96, 104WIW 8, 32, 33, 34, 35, 96, 98WML 8WSW 18WSW 8WULBZ 93WULBZ 100Wvg 101WW 10, 13, 78, 80, 81, 82WW 18, 26, 29, 33, 37, 78, 80, 81, 82, 93, 100, 119Ziekteverzuim 10, 14, 40, 61, 65, 66, 74, 78, 82, 84, 87, 90Ziekteverzuim 10, 18, 61, 71, 82, 126Zondag 57Zorgarbeid 136Zorgregelingen 142, 143Zorgsector 92Zorgsector 18, 46, 47, 89, 92Zorgverlof 11, 50, 51, 52Zorgverlof 50, 143ZW 27, 28, 38, 48, 64, 67, 70, 72, 74, 75, 76ZW 6, 11, 45, 53, 56, 63, 66, 68, 70, 73, 75, 86, 87, 92, 96, 99, 115,
117, 124, 127, 129, 141, 144, 146, 148Lijst van tabellen en figurenTabellenTabel 1.1 Ontvangsten sociale verzekeringen per categorie 1998–2002Tabel 1.2 De rijksbijdragen aan en het vermogen van het AOW-spaarfondsTabel 1.3 De exploitatiesaldi, vermogensposities en vermogensnormen van
de sociale verzekeringsfondsenTabel 1.4 De ontwikkeling van de uitvoeringskosten naar organisatie en
wet voor de periode 1996–2002Tabel 1.5 Ontwikkelingen in de uitvoeringskosten die buiten de directe
beïnvloedingssfeer van de uitvoeringsorganen liggen in de periode 1997–2000Tabel 1.6 De ontwikkelingen in uitvoeringskosten sociale zekerheid in
de periode 1997–2000 gecorrigeerd voor niet door uitvoeringsorganen
te beïnvloeden kostenTabel 2.1. De overschrijding van het uitgavenkader sociale zekerheid en
arbeidsmarkt voor de periode 1999–2002Tabel 2.2 De overschrijding SZA naar oorzaakTabel 2.3 Ontwikkeling van enkele macro-economische variabelenTabel 2.4 De toename onderschrijding ten opzichte van de Sociale Nota
2000Tabel 2.5 Verticale toelichting van de premiegefinancieerde uitgaven sociale-zekerheidsuitgaven
en arbeidsmarktregelingenTabel 2.6 Verticale toelichting van de begrotingsgefinancieerde uitgaven
sociale zekerheid en arbeidsmarktTabel 2.7 Verticale toelichting van de aanvullende posten behorende tot
de sector sociale zekerheid en arbeidsmarktTabel 2.8 De aanpassingen van de ijklijn sociale zekerheid en arbeidsmarkt
sinds de Sociale Nota 2000Tabel 4.1 BBP per hoofd van de bevolking in de EU-landen, USA en Japan
gecorrigeerd voor prijsverschillenTabel 4.2 Bruto participatiegraad in OESO-landenTabel 4.3 Netto participatiegraad in OESO-landenTabel 4.4 Netto participatiegraad in voltijdeenhedenTabel 4.5 Gemiddelde werktijd per week in 1999 (werknemers)Tabel 4.6 Gemiddelde werktijd per jaar (werknemers, inclusief deeltijd) Tabel 4.7 I/A-ratio's (uitkeringsgerechtigden/werkenden), 1990 en 1997Tabel 4.8 Aandeel 65+ op de totale bevolking in de EU-landen (prognose)Tabel 4.9 Bruto en netto uitgaven sociale bescherming, in procenten van
het BBP tegen factorkosten, 1995Tabel 4.10 Werknemerswig: belasting- en premiedruk als % van het bruto
loon, 1998Tabel 4.11 Groei van de werkgelegenheid in OESO-landenTabel 4.12 Groei van de beroepsbevolking in OESO-landenTabel 4.13 Gestandaardiseerde werkloosheid in OESO-landenTabel 4.14 Uitgaven voor actief en passief arbeidsmarktbeleid in EU-landen,
1997/1998Tabel 5.1 Beschikbare gelden voor activerend arbeidsmarktbeleidTabel 5.2 Participatie 15–64 jaar naar geslacht, leeftijd, etniciteit
en onderwijsniveau, 1990, 1995 en 1999Tabel 5.3 Werkloosheid naar geslacht, leeftijd, etniciteit/herkomst en
onderwijsniveau, 1990, 1995 en 1999Tabel 5.4 Vacatures en moeilijk vervulbare vacatures naar bedrijfstak,
beroepstak, gevraagd opleidingsniveau en bedrijfsgrootte, 1990–1999Tabel 5.5 Overlap tussen doelgroepen arbeidsmarkt, 1998Tabel 5.6 Drie werkloosheidscijfers 1999Tabel 5.7 Arbeidsmarktpositie volgens nationale en internationale definitie,
1999Tabel 5.8 Netto arbeidsparticipatie en werkloosheid conform huidige Nederlandse
definitie en conform de internationale (ILO) definitie voor 1990–1999Tabel 5.9 Samenhang tussen indicatorenTabel 6.1 Patronen van looptijden, ingangsdata en expiratiedata van de
CAO'sTabel 6.2 Patronen van ingangsdata van de 1e loonstijging in de CAOTabel 6.3 Aantal contractloonmutaties in CAO's in de aangegeven jarenTabel 7.1 Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar naar geslacht,
arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procentenTabel 7.2 Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar naar geslacht,
arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten Tabel 7.3 Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar naar geslacht,
arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procentenTabel 7.4 Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar naar geslacht,
arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procentenTabel 7.5 Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar naar geslacht,
arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procentenTabel 8.1 Volume sociale zekerheid en -voorzieningen, 1990–2002Tabel 8.2.A. Exploitatieoverzicht sociale verzekeringen 1998Tabel 8.2.B. Exploitatieoverzicht sociale verzekeringen 1999Tabel 8.2.C. Exploitatieoverzicht sociale verzekeringen 2000Tabel 8.2.D. Exploitatieoverzicht sociale verzekeringen 2001Tabel 8.2.E. Exploitatieoverzicht sociale verzekeringen 2002Tabel 8.3. Vermogens sociale fondsen, ultimo 1999–2001Tabel 8.4.A. Exploitatieoverzicht sociale voorzieningen 1998Tabel 8.4.B. Exploitatieoverzicht sociale voorzieningen 1999Tabel 8.4.C. Exploitatieoverzicht sociale voorzieningen 2000Tabel 8.4.D. Exploitatieoverzicht sociale voorzieningen 2001Tabel 8.4.E. Exploitatieoverzicht sociale voorzieningen 2002Tabel 9.1 Koopkrachtontwikkeling 2001 voor AOW-gerechtigden (in %)Tabel 9.2 Hoogte voordeel belastingvrije som/heffingskorting voor en na
stelselbevriezing (AOW zonder aanvullend pensioen)Tabel 9.3 Uitsplitsing gemiddelde niet-standaard effecten van de belastingherzieningTabel 9.4 Effect van aanpassing huurwaardeforfait aan huurontwikkeling
(van 1 jaar) en WOZ-waardeontwikkeling op de te betalen belasting bij een
huurwaardeforfait (HWF) van 0,80%Tabel 9.5 Lonen, loonkosten, prijzen en koopkracht (mutaties in procenten)Tabel 9.6 Huishoudens zonder aanvullend pensioenTabel 9.7 Huishoudens zonder aanvullend pensioen naar leeftijd hoofd huishoudenTabel 9.8 Hoogte aanvullend pensioenTabel 9.9 Toename bruto aanvullend pensioen naar leeftijd van hoofd van
huishouden en jaar Tabel 9.10 Aandeel AOW in totale inkomen uit AOW en aanvullend pensioenTabel 9.11 Vergelijking netto inkomen (exclusief inkomen uit vermogen)
65+ met 65-Tabel 9.12 Het quasi pensioenresultaat inclusief AOWTabel 9.13 Gemiddeld bruto inkomen 65 plussers, 1998Tabel 9.14 Percentage huishoudens zonder aanvullend pensioen 2005–2015Tabel 9.15 Hoogte aanvullend pensioen (prijzen 2000)Tabel 9.16 Aandeel AOW in totale inkomen uit AOW en aanvullend pensioenTabel 9.17 Vergelijking netto inkomen (excl inkomen uit vermogen) 65+
met 65-Tabel 9.18 Extra groei aanvullend pensioen in middelloonscenario t.o.v.
basispad FigurenFiguur 1.1 De uitgaven voor de sector SZA (in miljarden guldens)Figuur 1.2 De uitgaven voor de sector SZA (in procenten BBP)Figuur 1.3 Volume in de sector SZA (duizenden uitkeringsjaren)Figuur 1.4 Uitgaven sociale verzekeringen per categorie; in miljarden
guldensFiguur 1.5 De uitgaven sociale voorzieningen 1998–2002; in miljarden
guldensFiguur 3.1 Volume ontwikkeling AOW ten opzichte van raming RegeerakkoordFiguur 3.2 Volume ontwikkeling ANW ten opzichte van raming RegeerakkoordFiguur 3.3 Volume ontwikkeling AKW ten opzichte van raming RegeerakkoordFiguur 3.4 Volume ontwikkeling WW ten opzichte van raming RegeerakkoordFiguur 3.5 Volume ontwikkeling WAO/WAZ/Wajong ten opzichte van raming
RegeerakkoordFiguur 3.6 Volume ontwikkeling TW ten opzichte van raming RegeerakkoordFiguur 3.7 Volume ontwikkeling ABW ten opzichte van raming RegeerakkoordFiguur 3.8 Volume ontwikkeling WSW ten opzichte van raming RegeerakkoordFiguur 3.9 Volume ontwikkeling WIW ten opzichte van raming RegeerakkoordFiguur 3.10. Volume ontwikkeling ID-banen ten opzichte van raming RegeerakkoordFiguur 9.1 Verzekerd arbeidsverleden mannenFiguur 9.2 Verzekerd arbeidsverleden vrouwenFiguur 9.3 65–70 jarigen naar opleidingsniveauFiguur 9.4 Gemiddeld stijging pensioen ten opzichte basispad per kwartiel Inhoudsopgave bijlagen blzBijlage 1Financieel
beleid budgetdiscipline sector sociale zekerheid en arbeidsmarkt162 a. Inleiding162  b. Uitgangspunten en
ontwikkelingen162  c. Uitgavenontwikkelingen per wet165 d. Financieringsaspecten167  e. Exploitatie-vermogenspositie van de sociale fondsen168 f. Uitvoeringskosten
sociale zekerheid (Lisv en Svb)170    Bijlage 2Verticale toelichting
budgetdisciplinesector173 2.1 Inleiding173 2.2 Uitkomsten uitgaventoetsing SZA 173 2.3 Bijstellingen in
de uitgavenraming SZA ten opzichte van de Sociale Nota 2000 175    Bijlage 3Vergelijking Volumina Regeerakkoord en Sociale Nota 2001186 Figuren met toelichting over geraamde volumina
ten tijde van regeerakkoord en huidige stand in sector sociale zekerheid en
arbeidsmarkt186   Bijlage 4Internationale kerngegevens 1991–1999189 4.1 BBP per hoofd van de bevolking189  4.2
Arbeidsparticipatie189 4.3 Inactiviteit en uitgaven sociale beschermin191 4.4 Arbeidskosten193  4.5 Arbeidsmarkt; werkloosheid193   Bijlage 5Werkgelegenheid en Arbeidsmarkt196 5.1 Beschikbaar budget activerend arbeidsmarktbeleid voor werklozen en werkenden196 5.2 Beroepsbevolking en werkgelegenheid 1991–1999197 5.3
Werkloosheid 1991–1999198  5.4 Vacatures 1991–1999199  5.5 Doelgroepen arbeidsmarkt 1998200 5.6 Werk(loosheid) tellen200    Bijlage 6Arbeidsverhoudingen206 6.1 Analyse van CAO-patronen206    Bijlage 7Arbeidsomstandigheden208 7.1 Uitkomsten arbomonitoring208    Bijlage 8Sociale Zekerheid211 8.1 Volume sociale zekerheid211 8.2 Exploitatie- overzichten sociale
verzekeringen 1998 t/m 2002214  8.3 Vermogens sociale fondsen 1999–2000–2001217  8.4 Exploitatie-overzichten sociale voorzieningen 1998 t/m 2002218    Bijlage 9Inkomensbeleid221 9.1 Cumulatie
van beleidsmaatregelen met inkomensgevolgen221   1. Inleiding221   2. De belastingherziening 2001221    3. De overige
beleidsmaatregelen met inkomenseffecten nader beschouwd228   4. Cumulatie233  9.2 Lonen, loonkosten, prijzen en koopkracht234  9.3 Inkomenspositie
ouderen in 2015234   1. Het aanvullend pensioen234   2. Ontwikkeling aanvullende
pensioenen 1985–2000236   3. De betekenis van de AOW in het
pensioeninkomen240   4. Vergelijking netto inkomenspositie 65+/65– in de jaren
1985–2000241   5. Pensioenresultaten241   6. Overige inkomensbestanddelen243   7. Toekomstige ontwikkelingen244   8. Resultaten
van het basispad; een vooruitblik naar 2015244   9. Een aantal
scenario's onderzocht247            BIJLAGE 1 FINANCIEEL BELEID BUDGETDISCIPLINESECTOR SOCIALE ZEKERHEID
EN ARBEIDSMARKTA. Inleiding1. De uitgaven in de budgetdisciplinesector sociale zekerheid en arbeidsmarkt
bedragen 111,2 miljard in 2001, overeenkomend met 11,7% BBP, onderscheiden
in een premiegefinancierd deel van 81,1 miljard en een begrotingsgefinancierd
deel van 30,2 miljard.2. De ramingen sociale zekerheid en arbeidsmarkt voor de periode t/m 2002
zijn gebaseerd op de MEV 2001 rekening houdend met het voorgenomen beleid
en een technische extrapolatie 2002. Er is rekening gehouden met een volledige
koppeling van het minimumloon en de sociale uitkeringen aan de contractlonen.
De voorgenomen intensiveringen en ombuigingen zijn verwerkt in de ramingen. De technische raming voor 2002 is gebaseerd op behoedzame uitgangspunten
conform het regeerakkoord, zij het dat de eerder veronderstelde reële
contractloondaling vervangen is door een contractloon-ontwikkeling die gelijk
oploopt met de prijsstijging.3. In vervolgrapportages aan de Tweede Kamer wordt inzicht gegeven in
de begrotingsuitvoering 2001, inclusief de ontwikkelingen in de premiegefinancierde
sociale zekerheid. Dit zal gebeuren in een Voorjaarsbrief, Najaarsbrief en
de Brief Voorlopige Rekening Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt. Uiteindelijk
zal het departement van SZW voor de begrotingsgefinancierde uitgaven een Financiële
Verantwoording 2001 opstellen ter bespreking in het parlement in mei 2002.
Hierin zal ook aandacht worden besteed aan de voorlopige realisaties van de
premiegefinancierde sector. Voor de premiegefinancierde uitgaven zal de uiteindelijke
formele verantwoording worden opgenomen in de jaarverslagen 2001 van de desbetreffende
fondsen.B. Uitgangspunten en ontwikkelingen4. Voor de begroting 2001 is rekening gehouden met een economische groei
van 4,0%. De werkloosheid (werkloze beroepsbevolking) daalt naar verwachting
van 348.000 in 1998 naar 230.000 in 2001. Het aantal werkloosheidsuitkeringen
WW en ABW daalt nog sterker namelijk van 761.000 naar 607.000. Het aantal
uitkeringsjaren arbeidsongeschiktheid stijgt mede als gevolg van de uitbundige
werkgelegenheidsgroei licht van 763.000 in 1998 naar 806.000 in 20011. De i/a-ratio daalt van 69,8% in 1998 naar 64,8% in
2001. Het kabinetsbeleid is er op gericht het werken aantrekkelijker te maken.
De herziening van het belastingstelsel per 1 januari 2001 is mede hierop gericht.
De hiermee samenhangende terugdringing van het aantal inactieven is verwerkt
in de volumeramingen sector sociale zekerheid en arbeidsmarkt.5. Wat betreft de nominale ontwikkelingen is rekening gehouden met een
volledige koppeling van het minimumloon en de sociale uitkeringen aan de ontwikkeling
van de contractlonen. Dit resulteert in een aanpassing van 2,8% voor het jaar
2000 en 3,8% voor 2001 (exclusief bruteringseffect van de overhevelingstoeslag).
De kinderbijslagbedragen zijn aangepast conform de prijsontwikkeling van 1,5%
in 2000 en 2,3% in 2001. 6. De relevante intensiveringen conform het regeerakkoord zijn verwerkt
in de ramingen voor de sector SZA. Een aantal maatregelen is al ingevoerd.
Het betreft hier onder andere de verdere groei van het aantal I/D-banen bij
gemeenten en in de zorg van 40.000 tot 60.000 per ultimo 2002, de uitbreiding
van het aantal arbeidsplaatsen in de WSW met 4.000 à 5.000 om de wachtlijsten
voor gehandicapten ter vervulling van aangepast werk weg te nemen, de sluitende
aanpak gericht op scholing, het verkrijgen van werkervaring en integratie
in het arbeidsproces en het sluiten van Arbvo-convenanten. Tevens zijn middelen
gereserveerd om de uitvoeringsorganisatie van de sociale zekerheid en arbeidsvoorziening
een nieuwe vorm te geven. Ook zijn extra middelen uitgetrokken voor een intensivering
van het plan tot terugdringing van het beroep op de WAO.7. De relevante ombuigingen zijn eveneens in de ramingen voor de sector
SZA verwerkt. De maatregelen ter verbetering van efficiency bij de uitvoeringsorganisaties
en de maatregelen tot terugdringing van het beroep op de WAO en WW worden
geïmplementeerd.8. De totale uitgaven sociale zekerheid en de daarbij behorende volumeontwikkeling
zijn in onderstaande figuren weergegeven voor de periode 1994-2002. Tevens
is de sociale-zekerheidsquote in een figuur opgenomen waarin de sociale-zekerheidsuitgaven
zijn gerelateerd aan het bruto binnenlands product (BBP). Uit de figuren 1.1 en 1.2 blijkt dat de uitgaven sociale zekerheid in
de periode 1994–1998 met ongeveer 3 miljard zijn gestegen; in verhouding
tot het BBP is sprake van een daling van 15,3% naar 13,0%1. In de periode 1998-2002 lopen de uitgaven in verhouding tot het BBP
terug van 12,7% tot 11,5% in 2002.9. De volumeontwikkelingen in de sociale zekerheid zijn in beeld gebracht
in onderstaande figuur. Het volume in de sociale zekerheid zal naar verwachting tussen 1998 en
2002 zijn teruggelopen met 28.000 uitkeringsjaren, mede door de gunstige economische
ontwikkelingen en door de getroffen maatregelen in de sfeer van de arbeidsongeschiktheidsregelingen
en nabestaandenwet. Voor 2002 is daarbij rekening gehouden met een oplopende
volume-ontwikkeling in de sociale zekerheid welke raming is gebaseerd op behoedzame
inschatting van de economische groei in dat jaar van 2%. C. Uitgavenontwikkeling per wet10. Premiegefinancierde sociale zekerheid en arbeidsmarkt Naar de huidige inzichten zullen de uitgaven in 2002 bijna 10 miljard
hoger liggen dan in 1998. Deze groei wordt voor ruim 70% veroorzaakt door
de demografische regelingen. De resterende groei doet zich voornamelijk voor
bij het vangnet ZW en de arbeidsongeschiktheidsregelingen. De uitgaven werkloosheidsregelingen
laten een daling zien. De uitgaven voor de demografische regelingen
stijgen in de periode 1998-2002 met ruim 7 miljard. In de uitgavenraming voor
deze regelingen wordt rekening gehouden met een volumegroei in de AOW van
ruim 20.000 gerechtigden gemiddeld per jaar; het volume Anw laat voor deze
periode een daling van bijna 4.000 uitkeringsjaren gemiddeld per jaar zien.
De koppeling aan de contractloonontwikkeling draagt voor ongeveer 5 miljard
bij aan de uitgavengroei tussen 1998 en 2002. Ten slotte leidt de toepassing
van de netto-netto-koppeling voor de AOW (en Anw) tot een cumulatief bruteringseffect
in 2002 van ruim 1 miljard.De feitelijke uitgaven voor de ziekte- en arbeidsongeschiktheidsverzekeringen stijgen in de periode 1998-2002 met 3,5 miljard1. Hierin komt tot uitdrukking een volumegroei van 45.000 uitkeringsjaren
en een indexering van de uitkeringen met cumulatief 12,6% in 2002 ten
opzichte van 1998. De volume-ontwikkeling, die grotendeels samenhangt met
de verandering van de werknemerspopulatie, is overigens afgezwakt door de
maatregelen inzake het plan van aanpak WAO (de kwaliteitsborging van de keuringspraktijk,
de volume-effecten samenhangend met de inspanningen op het terrein van de
arbeidsomstandigheden en reductie wachtlijsten in de zorg) en de plannen in
de voortgangsrapportage arbeidsongeschiktheidsregelingen van het voorjaar
2000.De feitelijke uitgaven voor de werkloosheid
dalen met 0,9 miljard. Qua volume wordt een daling van 76.000 tussen 1998
en 2002 verwacht. Naast de economische ontwikkeling spelen hierbij de effecten
van de versterking van de activerende werking van de WW conform het regeerakkoord
een rol. Ten slotte leidt de indexering van de uitkeringen tot een extra beslag
op middelen van zo'n 0,9 miljard in 2002 ten opzichte van 1998. De uitvoeringskosten sociale verzekeringen
zijn in de genoemde ramingen meegerekend. Afzonderlijk stijgen deze in de
periode 1998-2002 van 3,1 tot 3,4 miljard gulden. Dit is het saldo van de
effecten van efficiency-verbeteringen in de uitvoering van de sociale verzekeringen
en de groei van de uitvoeringskosten uit hoofde van prijs- en loonindexeringen
en oploop van de uitvoeringskosten van reïntegratie-inspanningen. In
onderdeel F wordt hierop ingegaan.11. Begrotingsgefinancierde sociale zekerheid en arbeidsmarkt Naar huidige inzichten zullen de uitgaven in het kader van de begrotingsgefinancierde
sociale zekerheid en arbeidsmarkt1 toenemen
met ongeveer 6 miljard in de periode 1998-2002. De uitgaven aan bijstandsregelingen
dalen fors als gevolg van de meevallende ontwikkeling in de werkloosheid.
Hiertegenover staat dat het 10%-gemeentelijk aandeel van de ABW-uitgaven vanaf
2001 op de SZW-begroting staat. Dit leidt tot een (statistische) stijging
van de uitgaven met een klein miljard. De uitgaven aan sociale werk- en arbeidsvoorziening
en de inkomensvervangende regelingen stijgen ieder met circa 0,7 à
0,8 miljard. De in het regeerakkoord opgenomen uitbreiding van het aantal
WSW-arbeidsplaatsen is hierin verwerktEr is rekening gehouden met een volumedaling ABW van 424.000 personen
in 1998 tot 341.000 personen in 2002. Deze daling wordt voornamelijk veroorzaakt
door de ontwikkeling van de werkloze beroepsbevolking. Hier staan uitgavenverhogingen
tegenover wegens de periodieke aanpassing van de sociale uitkeringen aan de
contractlonen. De toepassing van de netto-netto-koppeling voor de Abw leidt
daarnaast tot een cumulatief bruteringseffect van 0,2 miljard in 2002.De uitgaven voor de kinderbijslag nemen toe
met 0,4 miljard in de periode 1998-2002. Deze ontwikkeling wordt enerzijds
veroorzaakt door het hogere aantal geboortes en door de indexering van de
kinderbijslagbedragen en anderzijds gematigd door overloopeffecten van getroffen
maatregelen uit de vorige kabinetsperiode (geleidelijke afschaffing van de
differentiatie naar gezinsgrootte, aanpassing leeftijdsstaffeling en geleidelijke
afschaffing van de kinderbijslag voor kinderen van 18 jaar en ouder). De uitgaven voor de sociale werk- en arbeidsvoorziening1 nemen over de periode 1998-2002 toe
met 0,7 miljard. De WSW-uitgaven worden in de periode 1998-2002 geïntensiveerd
met een bedrag dat oploopt tot ruim 200 miljoen in 2002 ter vermindering van
de wachtlijsten. In de loon- en prijs-bijstellingen is tevens een incidentele
looncomponent verwerkt voor de WSW-lonen. In de uitgaven arbeidsvoorziening
is de efficiencytaakstelling uit het regeerakkoord verwerkt.Bij de inkomensvervangende regelingen2 wordt rekening gehouden met een uitgavengroei van 0,8
miljard. Met name de groei in de Wajong-uitgaven is hieraan debet.Wat betreft de Arbeidsmarktregelingen3 is sprake van een forse stijging van de uitgaven, van
1,8 miljard in 1998 tot 5,4 miljard in 2002. Dit wordt voor een groot deel
veroorzaakt door de overboeking van de EWLW-banen van de begrotingen van BZK
en VWS naar de begroting van SZW. De beleidsvorming en -uitvoering van deze
banen ligt vanaf 1 januari 2000 geheel bij SZW. Daarnaast is de in het regeerakkoord
opgenomen extra groei van 20.000 I/D-banen ten bedrage van bruto 800 miljoen
en netto 400 miljoen (de inverdieneffecten zijn verwerkt bij de ABW en de
WW) en de zgn. sluitende aanpak ten bedrage van netto 250 miljoen verwerkt.
Voorts is een oploop in de uitgaven voor de WIW voorzien.De uitgavenontwikkeling in de overige regelingen4 loopt in de periode 1998-2002 licht op. Hierin zit ook de voorlopige
reservering van uitgaven voor het SUWI-proces verwerkt.D. Financieringsaspecten12. De uitgaven sociale zekerheid en arbeidsmarkt bedragen 111,2 miljard
in 2001 welke zijn te onderscheiden in 81,1 miljard verzekeringsuitgaven (Svb/Lisv)
en een 30,2 miljard voorzieningen ten laste van de begroting (SZW). De verzekeringsuitgaven
worden voornamelijk uit verzekeringspremies gefinancierd. Een overzicht van
alle inkomsten van de fondsen (premies, rijksbijdragen en interest) van 1998
tot en met 2002 wordt in tabel 1 gegeven.Tabel 1. Ontvangsten sociale verzekeringen per categorie
1998-2002; in miljarden guldens  19981999200020012002premies78,383,687,582,886,3      rijksbijdragena0,00,00,10,05,7wv. rijksbijdrage AOW    5,2 wv. rijksbijdrage Anw    0,4 wv. rijksbijdrage WW0,00,00,10,00,0      interest0,10,20,60,91,3       totaal ontvangsten78,483,988,283,793,3a De bijdrage van de fondsen aan de rijksuitgaven is buiten
beschouwing gelaten. Het WAO- en het WAZ-fonds levert namelijk nog een bijdrage
aan de WSW-exploitatie ter gedeeltelijke financiering van de beloning van
(ex-) WAO-ers werkzaam in een WSW-instelling. Deze bijdrage bedraagt na de
doorvoering van de Pemba-maatregelen per 1 januari 1998 ongeveer 0,3 à
0,4 miljard per jaar. Met ingang van 2001 ondervinden de volksverzekeringsfondsen (AOW en Anw)
een premiederving van ongeveer 9 miljard als gevolg van de omzetting van de
belastingvrije som in een heffingskorting overeenkomstig het
nieuwe belastingstelsel 2001. Hiervoor worden deze fondsen gecompenseerd middels
een rijksbijdrage BIKK (Bijdrage in de Kosten van de Kortingen). Voor 2001
is besloten deze rijksbijdrage achterwege te laten zodat de bestaande exploitatie-
en vermogensoverschotten in deze fondsen verminderen. Vanaf 2002 wordt
een rijksbijdrage verstrekt van ongeveer 6 miljard.Verder is er een beperkte rijksbijdrage aan het WW-fonds ter financiering
van WW-experimenten in het kader van de sluitende aanpak 1999/2000 en de kosten
voor loopbaanonderbreking.Bij de berekening van de premiemiddelen in 2001 is rekening gehouden met
dezelfde premiepercentages als in 2000 met dien verstande dat de Awf-premie
voor werknemers is verlaagd met 0,95%-punt in het kader van het fiscale stelsel
21e eeuw, en de brutering van de overhevelingstoeslag heeft geleid
tot een verlaging van de premiepercentages werknemersverzekeringen. Verwacht
wodt dat de wachtgeldpremies gemiddeld 0,15%-punt lager worden vastgesteld.
Ter compensatie is de WAO-premie verhoogd met 0,1%-punt.13. Naast bovengenoemd centraal fonds AOW (waaruit de lopende AOW-uitkeringen
worden gefinancierd), is ten behoeve van de financiering van de toekomstige AOW-uitgaven een spaarfonds AOW ingesteld. Dit fonds
is bestemd voor de financiering van de groei in de AOW-uitgaven na 2020 wegens
de vergrijzing. In onderstaande tabel zijn de stortingen en de cumulatieve
vermogensopbouw weergegeven.Tabel 2. De rijksbijdragen aan en het vermogen van het
AOW-spaarfonds; in miljarden guldens  1996199719981999200020012002Rijksbijdrage
AOW-Spaarfonds0,00,84,34,64,85,15,3Rente0,00,00,00,50,60,91,2Totaal0,00,84,35,15,46,06,5        Vermogen ultimo het jaar0,00,85,110,115,521,428,0 De rijksbijdrage AOW-spaarfonds was aanvankelijk gesteld op 750 miljoen
in 1997 en 1,5 miljard structureel. Hieraan is een rijksbijdrage toegevoegd
van 2,8 miljard vanaf 1998 en een ieder jaar oplopende bijdrage van 250
miljoen vanaf 1999. Inclusief de rentebaten wordt voor ultimo 2000 een
cumulatief vermogen geraamd van 15,5 miljard. Gerekend is met een rente conform
een belegging in 10-jaars staatsobligaties.E. Exploitatie- en vermogenspositie van de sociale fondsen14. De sociale-verzekeringsuitgaven ten bedrage van 81,1 miljard worden
voornamelijk uit premieheffing gefinancierd. Door zowel het beleid om de fondsposities
in evenwicht te brengen als het algemene beleid ten aanzien van de lastenontwikkeling
kunnen tijdelijk overschotten en tekorten op de exploitatie van de sociale
fondsen bestaan. Het exploitatiesaldo wordt toegevoegd aan het vermogen van
elk fonds. Er wordt naar gestreefd de vermogenspositie van de sociale fondsen
op het normatieve niveau te brengen. In die situatie kunnen de fondsen gemiddeld over het jaar de uitgaven uit eigen middelen dekken. Tijdelijke
tekorten en overschotten worden via een rekening courant gedekt door danwel
uitgeleend aan het rijk (geïntegreerd middelen beheer). In onderstaande tabel zijn de exploitatiesaldi, de vermogensposities
en de vermogensnormen conform de huidige inzichten opgenomen.Tabel 3. De exploitatiesaldi, vermogensposities en vermogensnormen
van de sociale verzekeringsfondsen (in miljarden guldens)  1999200020012002Exploitatiesaldi:    a. Centraal fonds AOW2,62,5– 5,70,1 b. Centrale fondsen sociale
verzekeringen, excl. AOW4,76,57,08,6 c. Decentrale Wachtgeldfondsen– 0,5– 0,2– 0,6– 0,6d. Totaal 6,88,80,78,2Vermogensposities:    a. Centraal fonds AOW    feitelijk vermogen7,19,63,94,0vermogensnormen3,03,13,33,7vermogenssaldo4,16,50,60,2 b. Centrale fondsen sociale verzekeringen,
excl. AOW     feitelijk vermogen3,49,916,925,6vermogensnormen1,31,44,44,5vermogenssaldo2,18,512,521,1 c. Decentrale Wachtgeldfondsen    feitelijk vermogen2,82,72,11,5vermogensnormen2,32,80,90,9vermogenssaldo0,5– 0,11,20,6 d. Totaal centrale
en decentrale fondsen:    feitelijk vermogen13,422,222,931,1vermogensnormen6,77,28,79,2vermogenssaldo6,714,914,221,9 De exploitatie van het AOW-fonds laat in 1999 en 2000 een overschot zien.
Dit is een uitvloeisel van de koopkrachtmaatregelen 1998. De koopkracht van
ouderen is toen structureel ondersteund door een opwaartse aanpassing van
de AOW-premie in samenhang met een neerwaartse aanpassing van het belastingtarief
eerste schijf onder gelijktijdige terugtrekking van de toen aanwezige rijksbijdrage.
Dit resulteerde per saldo in een voordeel voor het AOW-fonds. Dit staat evenwel
niet op zichzelf aangezien dit in samenhang met een nadeel in de belastingtarieven
moeten worden bezien. In het kader van het belastingstelsel 21e eeuw is besloten
tot een rijksbijdrage voor de volksverzekeringsfondsen (zie voorgaand punt
12). Dit maakt het mogelijk de sinds 1998 opgetreden overschotten bij het
AOW-fonds vanaf 2001 terug te sluizen naar het rijk. Voor 2001 is namelijk
ook besloten de rijksbijdrage achterwege te laten zodat de bestaande exploitatie-
en vermogensoverschotten in het AOW-fonds afnemen. Vanaf 2002 zullen
rijksbijdragen worden verstrekt zodanig dat de exploitatie- en vermogenspositie
van het AOW-fonds nagenoeg op orde wordt gebracht. De exploitaties van de centrale sociale-verzekeringsfondsen in 1999-2002 (excl. AOW) vertonen een oplopend overschot
van 4,7 miljard in 1999 tot 8,6 miljard in 2002. Dit leidt ertoe dat de vermogensoverschotten
van 2,1 miljard ultimo 1999 oplopen tot 21,1 miljard in 2002. Dit overschot
concentreert zich in het Awf-fonds (ca. 12,0 miljard). Dit hangt samen met
de bovenlastendekkende Awf-premie in 2000, 2001 én 2002 uit hoofde
van de gewenste lastenontwikkeling. In het kader van de voor 2001 geplande
belastingherziening en de daarmee samenhangende lastenverlichting acht het
kabinet het niet wenselijk de Awf-premie lastendekkend vast te stellen. Dit
mede in het licht van het risico van oververhitting van de economie bij verdergaande
lastenverlichting. Vanaf 2001 wordt een buffervermogen van ongeveer 3 miljard
aangehouden om eventuele uitgaventegenvallers op te vangen. De vermogenspositie
van het Awf zal nader worden bezien bij de begrotingsvoorbereiding 2002. In de exploitatie van de decentrale fondsen,
i.c. de wachtgeldfondsen, is rekening gehouden met een negatief saldo. Verwacht
wordt namelijk dat het Lisv de wachtgeldpremies zal verlagen om de vermogensoverschotten,
die ontstaan door de aangepaste normsystematiek, in 3 jaar weg te werken.F. Uitvoeringskosten sociale zekerheid (Lisv en SVB)15. In vervolg op de analyse van de uitvoeringskosten in de Sociale Nota
2000 en de beschreven uitgavenontwikkeling in deze bijlage wordt de ontwikkeling
van de uitvoeringskosten sociale zekerheid van de uitvoeringsinstanties Lisv
en SVB nader geanalyseerd. De ontwikkeling van de uitvoeringskosten 1996-2002
vormt de hoofdlijn, waarbij meer specifieke aandacht zal uitgaan naar de taakstelling
zoals deze in het regeerakkoord is vastgelegd en de ontwikkeling van de uitvoeringskosten
in de periode 1997-2000.Tabel 4. De ontwikkeling van de uitvoeringskosten naar
organisatie en wet voor de periode 1996-2002; in miljoenen guldens.   1996199719981999200020012002Lisvzw334199235276285291290 ao1386151015791640179418071803 ww1050108410691135114711281089 tw85585746424140 Totaal2855285129393096326832683221         SVbaow410355231228232232241 anw1811905459616061 akw146156170171183179180 Totaal737701454458476471481         Totaal Generaal 3592355233933554374337393703 De uitvoeringskosten bij het Lisv vertonen een oplopend beeld. Na 2001
wordt echter voorzien dat de kosten zullen dalen. De stijging van de uitvoeringskosten
in 2000 is terug te voeren op een verschuiving van de doelmatigheidsprojecten;
in de Sociale Nota 2000 werden de uitvoeringskosten voor 1999 op 3130 miljoen
gulden geraamd, de realisatie is uitgekomen op 3096 miljoen gulden. Deze daling
is het gevolg van het feit dat een aantal doelmatigheidsprojecten niet in 1999, maar vanaf 2000 zal worden opgestart; de kosten verschuiven
dientengevolge ook naar de periode 2000-2002. Vanaf 2002 zullen de effecten
van deze doelmatigheidsprojecten hun weerslag op het niveau van de kosten
hebben. Door het gezamenlijk effect van hogere incidentele kosten en latere
besparingen is de kostenraming in de periode 2000-2002 naar boven bijgesteld. De uitvoeringskosten van de SVB vertonen vanaf 1998 een licht oplopende
lijn. De forse daling in 1998 komt voornamelijk doordat de belastingdienst
vanaf dat jaar de perceptiekosten niet meer doorberekent aan de fondsen. Vooral
in 2000 is een kostentoename zichtbaar. Vergelijkbaar met de uitvoeringsinstellingen
worden in dat jaar eenmalige uitgaven gedaan om het automatiseringssysteem
aan te passen. Dit vertaalt zich in de jaren daarna in een beperking van de
reguliere uitvoeringskosten. Ten opzichte van de uitvoeringskosten zoals die
vorig jaar zijn gepubliceerd in de Sociale Nota kan opgemerkt worden dat de
kosten van de SVB zich positief ontwikkelen. Mede onder invloed van de opgedragen
taakstelling zal het niveau van de uitvoeringskosten in de periode 2000-2002
circa 17 miljoen gulden lager uitvallen dan vorig jaar nog gedacht.16. In het regeerakkoord van 1998 is besloten dat de uitvoering van de
sociale zekerheid efficiënter moet worden. Dit resulteerde voor de uitvoeringsinstellingen,
die in opdracht van het Lisv de werknemersverzekeringen uitvoeren in een taakstelling
van 476 miljoen gulden en voor de SVB in een taakstelling van 75 miljoen gulden
ten opzichte van de geraamde uitvoeringskosten zonder taakstelling in 2002.
Het Lisv verwachtte vorig jaar dat door het inzetten van doelmatigheidsprojecten
in met name 1999 en 2000 de uitvoeringskosten zodanig terug gebracht konden
worden dat aan de taakstelling voldaan zou kunnen worden. In de doelmatigheidsprojecten
zijn vertragingen opgetreden; daarmee zullen de effecten zich wellicht ook
later manifesteren, mogelijk na invoering van SUWI. Het Lisv heeft dan ook
zijn zorg uitgesproken of de taakstelling in 2002 volledig gerealiseerd zal
worden. Bij de implementatie van de SUWI-voorstellen zal intensief contact
onderhouden worden tussen het Lisv en de veranderorganisatie SUWI, waarbij
de verdere invulling van de taakstelling een belangrijk aandachtspunt zal
zijn. Voor de SVB is het beeld gunstiger. Door onder meer efficiëntere
wet- en regelgeving en een structurele besparing op de automatiserings- en
huisvestingskosten zal de opgelegde taakstelling in 2002 behaald worden.17. De ontwikkeling van de uitvoeringskosten is afhankelijk van verschillende
factoren. Een aantal van deze factoren kunnen de uitvoerende instanties niet
of nauwelijks beïnvloeden (volume, beleid, nominale ontwikkeling), andere
elementen hebben ze wel zelf in de hand. Belangrijke beleidswijzigingen die
zich tijdens de periode 1997 tot en met 2000 hebben voorgedaan zijn de PEMBA,
de voorbereiding op de invoering van de Euro, de Organisatiewet Sociale Verzekeringen
'97 (OSV '97), de koppelingswet, sluitende aanpak, en een aantal handhavingsactiviteiten
(wet Boeten en Maatregelen, de Regionale interdisciplinaire fraudeteams (Rif's),
het Westland Interventie Team (WIT)). Vanaf 2000 worden bovendien extra BTW-kosten
gemaakt omdat commerciële ondernemingen en de uitvoeringsinstellingen
ontvlecht worden. Tot nu zaten deze in één holding; dit betekende
dat interne uitbesteding door de uitvoeringsinstelling BTW-vrij was. Onder het beleid van de SVB vallen de besparing op de perceptiekosten
doorberekend door de belastingdienst, alsook de kosten voor het project Euro,
de Beperking Export Uitkeringen, de sociaal attaché Suriname en het
onderzoek voor samenwonenden. In de volgende tabel wordt weergegeven wat de gevolgen zijn voor de uitvoeringskosten
van de factoren die de uitvoeringsinstanties niet zelf kunnen beïnvloeden,
onderscheiden naar effecten van beleid, volume- ontwikkelingen en nominale
ontwikkelingen.Tabel 5. Ontwikkelingen in de uitvoeringskosten die buiten
de directe beïnvloedingssfeer van de uitvoeringsorganen liggen in de
periode 1997-2000 (effecten in miljoenen guldens, 2000 ten opzichte van 1997).  beleidvolumenominaaltotaalLisv231– 312262181SVB– 262– 3664– 234TOTAAL– 331– 348327– 52Indien het verloop van de uitvoeringskosten gecorrigeerd wordt voor deze
ontwikkelingen, ontstaat het volgende beeld.Tabel 6. De ontwikkelingen in uitvoeringskosten sociale
zekerheid in de periode 1997-2000 gecorrigeerd voor niet door uitvoeringsorganen
te beïnvloeden kosten; in miljoen guldens en procenten.  Uitvoeringskostenidem gecorrigeerdontwikkeling 19972000199720001997–2000idem, gecorrigeerdLisv2 8513 2682 8513 0864,7%2,7%SVB701476701709– 12,1%0,4%Totaal3 5523 7433 5523 7961,8%2,2% Waar de uitvoeringskosten van de werknemersverzekeringen ongecorrigeerd
voor niet te beïnvloeden ontwikkelingen in de periode 1997-2000 een stijging
vertonen van 4,7%, is de gecorrigeerde ontwikkeling 2,7%. Zoals eerder aangegeven
wordt deze resterende mutatie met name veroorzaakt door de incidentele kosten
van doelmatigheidsprojecten gepland in 2000 en de kosten van doelmatigheidsprojecten
die zijn verschoven van 1999 naar 2000. Als ook voor deze incidentele kosten
gecorrigeerd wordt, zal in 2000 een efficiencyvoordeel worden bereikt. De ongecorrigeerde kosten van de SVB dalen 12,1%; als deze gecorrigeerd
worden voor de invloed van volume-, loon- en prijsontwikkelingen en mutaties
in wet- en regelgeving stijgen ze licht met 0,4%. Deze lichte stijging wordt
voornamelijk veroorzaakt door het doelmatigheidsproject «ICT-strategie»,
dat voor het jaar 2000 ongeveer 11 miljoen gulden kosten met zich brengt.
Indien voor deze incidentele post gecorrigeerd wordt, komt de gecorrigeerde
ontwikkeling van de uitvoeringskosten op – 0,1%. In de komende
jaren zal dit efficiency-effect verder toenemen; dit is in overeenstemming
met de verwachting dat de SVB de taakstelling zal halen.BIJLAGE 2 TOETSING UITGAVEN AAN KADERS EN TOELICHTING OP UITGAVENBIJSTELLINGEN2.1 InleidingBij de begrotingsvoorbereiding wordt steeds getoetst of de uitgavenraming
binnen de uitgavenkaders blijft. Voor de budgetsector sociale zekerheid en
arbeidsmarkt (SZA) is sprake van een meevallende ontwikkeling zoals is toegelicht
in paragraaf 2.2.Het uitgavenkader SZA voor de periode 1999–2002 is in de Sociale
Nota 1999 weergegeven. De aanvullende beleidsvoorstellen alsmede sindsdien
opgetreden mee- en tegenvallers worden ieder jaar toegelicht in de Sociale
Nota; voor het eerst in de vorige Sociale Nota 2000. De daar bovenop komende
bijstellingen in de uitgavenraming ten opzichte van de Sociale Nota 2000 worden
thans toegelicht in paragraaf 2.3.2.2 Uitkomsten uitgaventoetsing SZAEr is sprake van een onderschrijding van het uitgavenkader Sociale Zekerheid
en Arbeidsmarkt ten bedrage van 2,9 miljard voor 2001. In onderstaande tabel
zijn de uitkomsten voor deze kabinetsperiode weergegeven. De raming voor 2002
heeft nog een technisch karakter; in die zin dat er geen actuele macro-economische
raming van het Centraal Planbureau in is verwerkt.Tabel 1. De onderschrijding van het uitgavenkader sociale
zekerheid en arbeidsmarkt voor de periode 1999–2002 in miljarden guldens  1999200020012002Huidig beeld– 2,4– 3,1– 2,9– 1,9De onderschrijding van het uitgavenkader sociale zekerheid en arbeidsmarkt
is beoordeeld in het kader van het totale budgettaire beeld voor de collectieve
sector. De uitkomst voor de drie budgetsectoren tezamen bedraagt 0,0 miljard
in 2001 zoals is toegelicht in de Miljoenennota 2001.De belangrijkste oorzaken van de onderschrijding zijn in onderstaande
tabel weergegeven. Het gaat om beleidsmatige intensiveringen, mee- en tegenvallers
in de uitgavenramingen en aanpassingen van het kader op grond van de prijsontwikkeling
van het Bruto Binnenlands Product (BBP).Tabel 2. De onderschrijding SZA naar oorzaak in miljarden
guldens  1999200020012002Beleidsmatig0,60,91,11,0 Mee- en tegenvallers     volume– 2,0– 2,6– 2,8– 2,6 nominaal– 1,8–1,7– 0,20,4 overig0,91,11,21,5Kaderaanpassing (prijsontw. BBP)0,0– 0,8– 2,3– 2,2Totaal– 2,4– 3,1– 2,9– 1,9NB. Als gevolg van afrondingsverschillen kunnen de totalen afwijken van
de som der onderdelen. De belangrijkste beleidsmatige mutaties hebben
betrekking op de effecten van de nieuwe Vreemdelingenwet op de ABW/AKW, een
reservering voor de invoering van SUWI, meeruitgaven voor de wet REA, een
additionele verhoging van de kinderbijslagbedragen en een intensivering van
het plan van aanpak WAO.De mee- en tegenvallers zijn gesplitst in
bijstellingen in het volume (aantallen uitkeringsgrechtigden), in de gemiddelde
uitkering per regeling (nominaal) en overig.De volume-meevallers zijn gelocaliseerd bij de werkloosheidsuitkeringen.
Het Centraal Planbureau heeft op grond van de macro-economische voorspellingen
meevallers gemeld in de ontwikkeling van de werkloze beroepsbevolking. De
meevallers in het aantal mensen met een werkloosheidsuitkering is zelfs groter.
De volume-ontwikkeling WAO is overigens licht tegengevallen.Voor de ontwikkeling in de gemiddelde uitkering is een aantal macro-economische
variabelen van het Centraal Planbureau relevant, zoals de voorziene ontwikkeling
van de contractlonen en de daarvan afgeleide index conform de wet koppeling
met afwijkingsmogelijkheid (WKA). Het CPB heeft de ontwikkeling van de WKA-index
opwaarts moeten bijstellen met als een gevolg een tegenvallende nominale ontwikkeling
in de sector sociale zekerheid en arbeidsmarkt vanaf vooral 2001. Dit wordt
voor een deel gecompenseerd door een neerwaartse aanpassing van de gemiddelde
uitkeringen op grond van gewijzigde inzichten omtrent de bestandssamenstelling
binnen de AOW, Anw, WAO en ABW.In onderstaande tabel zijn de belangrijkste wijzigingen in de macro-economische
ramingen van werkloosheid, aanpassing sociale uitkeringen (WKA-index) en prijsontwikkeling
BBP weergegeven die relevant zijn voor de uitgavenraming sociale zekerheid
en arbeidsmarkt. Tabel 3. Ontwikkeling van enkele macro-economische variabelen  1999200020012002Werkloze beroepsbevolking (*1000)    kader (sociale nota 1999)335323312300 huidige raming292255230228      Aanpassing
sociale uitkering (%)    kader (sociale
nota 1999)3,02,31,71,4 huidige raming3,02,83,8a)2,4      Prijsontwikkeling BBP (%)    kader (sociale nota 1999)1,62,22,22,2 huidige raming1,63,03,82,2a) exclusief brutering van de overhevelingstoeslag.Uit bovenstaande tabel blijkt dat de volume-ontwikkeling werkloosheid
door de aanhoudende gunstige conjunctuur fors is meegevallen. De nominale
ontwikkelingen vallen tegen door een hogere loonraming die doorwerkt naar
de sociale uitkeringen. Tegelijk is het kader opwaarts aangepast aan de hogere
prijsontwikkeling BBP conform de geldende regels budgetdiscipline. Voor de
periode 1999–2001 lopen deze beide bijstellingen in de nominale sfeer
ongeveer gelijk op waardoor de desbetreffende budgettaire effecten elkaar
grotendeels compenseren. Voor het jaar 2002 zijn de bijstellingen
in deze sfeer per saldo ongunstig en is er thans sprake van een nominale tegenvaller
voor alleen dat jaar.2.3 Bijstellingen in de uitgavenraming SZA ten opzichte
van de Sociale Nota 2000Thans kunnen aanzienlijke meevallers ten opzichte van de Sociale Nota
2000 worden gemeld. Voor 1999 gaat het om circa 1 miljard en voor 2000–2002
om 1,8 à 2,7 miljard. In onderstaande tabel zijn deze cijfers weergegeven.Tabel 4. De toename onderschrijding ten opzichte van de
Sociale Nota 2000; in miljarden guldens  1999200020012002 Sociale Nota 2000– 1,4– 0,9– 0,2– 0,1 Huidig beeld– 2,4– 3,1– 2,9– 1,9Verschil– 1,0– 2,2– 2,7– 1,8In deze paragraaf worden de oorzaken van de toename van de onderschrijdingen
ten opzichte van de Sociale Nota 2000 gedetailleerd (alle mutaties groter
dan 25 miljoen worden zichtbaar gemaakt) toegelicht. Hierbij worden de bijstellingen
in het premiegefinancierde deel, het begrotingsgefinancierde deel van de sociale
zekerheid en arbeidsmarkt en de zogenaamde aanvullende posten afzonderlijk
gepresenteerd. Ten slotte worden de aanpassingen van het uitgavenkader conform
de geldende systematiek (bijlage 14 Miljoenennota 1999) weergegeven.De premiegefinancierde sociale zekerheid en arbeidsmarktDe uitgaven van de premiegefinancierde sociale zekerheid en arbeidsmarkt
zijn voor het jaar 2001 ten opzichte van de Sociale Nota 2000 met circa 1,4
miljard opwaarts bijgesteld. In onderstaande tabel is deze bijstelling nader
uitgesplitst naar oorzaak en regeling, waarop de mutatie betrekking heeft.
Er zijn vier categorieën bijstellingen onderscheiden namelijk beleidsmatig,
mee- en tegenvaller, overboeking en niet-tot-ijklijn-behorend. De laatste
twee soorten bijstellingen zijn conform de regels budgetdiscipline neutraal
voor de toetsing aan de kaders. Tabel 5. Verticale toelichting van de premiegefinancierde
uitgaven sociale zekerheid en arbeidsmarkt (+ is meeruitgaven; - is minderuitgaven;
in miljoenen guldens)   1999200020012002Sociale Nota 200075 89978 48979 94581 747      A.beleidsmatige mutaties    1intensivering plan van aanpak WAO07070– 38 2overboeking
vanuit sluitende aanpak065003diversen0153030 sub-totaal0150100– 8       B.Mee- en tegenvallers    4volume Awf– 539– 1 056– 1 365– 1 5655volume Wgf– 174– 274– 417– 4196volume Vangnet17253132 7volume AOW– 17– 153026 8volume Anw1– 103259 9volume WAO179269444613 10volume WAZ– 17– 21– 30– 27 11gewijzigde WKA-indices/contractlonen0371 9372 78512gewijzigd premiebeeld00– 390– 39913gemiddelde uitkering AOW36– 72– 376– 431 14gemiddelde uitkering
Anw– 47– 54– 78– 6715gemiddelde uitkering WAO– 210– 559– 812– 936 16gemiddelde uitkering WAZ8792100106 17bijstelling REA216371368368 18uitboeken anticumulatiebaten28828829229719uitvoeringskosten– 75119603120overig  1– 9– 19– 13 sub-totaal– 255– 870– 193457      C.overboekingen    21uitgaven OOW00619883 22ontvangsten OOW00– 619– 883 sub-totaal0000       D.niet tot ijklijn behorend    23bruteringseffecten0251 4001 18124ijklijn aanpassing in
verband met BTW-heffing064 116 116sub-totaal0881 5161 297       Totaal A+B+C+D– 255– 6321 4231 746      Stand Sociale Nota 200175 64477 85781 36883 493ToelichtingA. Beleidsmutaties1. Ter intensivering van het beleid gericht op beheersing en beperking
van de volumegroei WAO zijn extra middelen uitgetrokken. Het WAO-volume in
2002 zal naar verwachting uitkomen op de oorspronkelijke raming ten tijde
van het regeerakkoord.2. Van de bij regeerakkoord gereserveerde middelen sluitende-aanpak op
de begroting SZW is 65 miljoen in het jaar 2000 overgeboekt naar het Awf ter
financiering van de experimenten. De betreffende experimenten vormen een onderdeel
van de sluitende aanpak.3. In de post diversen zijn de beleidsmatige bijstellingen kleiner dan
25 miljoen verwerkt.B. Mee- en tegenvallers4. Ten opzichte van de Sociale Nota 2000 is sprake van meevallende volume-ontwikkeling in de WW (Awf en Wgf). Belangrijkste oorzaak
daarvan is de neerwaartse bijstelling van de werkloze beroepsbevolking (WBB)
conform CPB. In de Sociale Nota 2000 werd nog uitgegaan van een werkloosheidsniveau
van circa 280 000 personen in 2001. In de huidige ramingen wordt uitgegaan
van een werkloosheidsniveau van 230 000. Deze bijstelling heeft zijn
weerslag in de volumina van de werkloosheidsuitkeringen WW.5. Zie punt 4.6. Op basis van uitvoeringsgegevens is het volume van het Vangnet opwaarts
bijgesteld.7. Op basis van de zogenaamde juninota en de meerjarenramingen van de
Sociale Verzekeringsbank (Svb) is het volume van de AOW en de Anw licht bijgesteld.8. Zie punt 7.9. Op basis van realisaties 1999 is het WAO-volume opwaarts bijgesteld.
De sterkere groei in het volume dan verwacht is het gevolg van een sneller
dan verwachte toenemende werkgelegenheid, alsmede van een zich aftekenende
tendens dat de risico's om in de WAO te geraken weer toenemen. Het kabinet
heeft besloten tot een aantal nieuwe maatregelen, waardoor het volume uiteindelijk
weer op het oude bij regeerakkoord voorziene niveau zou terugkeren. Deze (beleidsmatige)
effecten zijn als saldo van uitvoeringskosten en besparingen onder punt 1
geboekt.10. Op basis van uitvoeringsgegevens van het Landelijk instituut voor
sociale verzekeringen (Lisv) is het volume van de WAZ in beperkte mate bijgesteld.11. De loon- en prijsindices en de met de contractlonen samenhangende
WKA-index zijn op basis van de MEV 2001 aangepast. De uitgaven zijn hierdoor
vanaf het jaar 2001 opwaarts bijgesteld.12. De wijzigingen in het premiebeeld en de overhevelingstoeslag leiden
vanaf 2001 tot een neerwaartse aanpassing van de uitgaven.13. Op basis van realisatiegegevens van de SVB is het aandeel van de AOW-gerechtigden
dat recht heeft op een (duurdere) 70% uitkering neerwaarts bijgesteld.14. Conform realisatiegegevens van de SVB valt de samenstelling van het
bestand Anw anders uit dan eerder verwacht. Het aandeel van «oude gevallen»
(van vóór 1 juli 1996) is gedaald ten opzichte van het aandeel
van «nieuwe gevallen». Omdat «nieuwe gevallen» gemiddeld
een lagere uitkering hebben dan «oude gevallen» is ook de gemiddelde
uitkering lager dan eerder was voorzien.15. Bij de WAO is sprake van een neerwaartse bijstelling van de gemiddelde
uitkering, die is gebaseerd op het realisatiebeeld van het Lisv (1999).16. Op basis van de meest recente informatie van het Lisv is de gemiddelde
uitkering van de WAZ iets (bijstelling gemiddelde uitkering met enkele guldens
per uitkeringsdag) naar boven bijgesteld.17. De opwaartse mutatie van de REA-lasten is het gevolg van een aantal
oorzaken.Ten eerste is de verwachting dat er meer REA-voorzieningen worden toegekend
aan werkgevers, werknemers en niet-werknemers.De tweede oorzaak ligt in de bijstelling van het inkoopbudget. Het inkoopbudget
was in de raming verwerkt op het moment dat het nog onduidelijk was hoe hoog
de kostprijs per traject zou zijn. Inmiddels zijn hierover uitvoeringsgegevens
ontvangen en is bij de Najaarsbrief het budget voor 1999 opwaarts bijgesteld.
Thans is dit meerjarig vanaf 2000 verwerkt. De derde oorzaak heeft een ramingstechnische achtergrond. Het REA-budget
wordt voor prognose-jaren gelijkgesteld aan het laatst bekende jaar. Dit vanwege
de ramings-onzekerheden voor de verschillende posten die vanuit REA worden
gefinancierd. Het gaat hierbij om het gecombineerde effect van de plaatsingssubsidies
voor 3 jaar en de snelheid in de afloop van oude voorzieningen die voor 1
juli 1998 zijn aangegaan. Bij Sociale Nota 2000 was ervoor gekozen om de oploop
in REA-lasten die het Lisv toentertijd constateerde voor 2000, nog niet te
verwerken. Nu uit het uitvoeringsbeeld blijkt dat dit wel reëel is, wordt
de oploop verwerkt in de ramingen.Daarnaast is op basis van de Juni-nota van het Lisv de REA-raming nog
verder opwaarts bijgesteld. De belangrijkste bijstellingen betreffen de subsidies
aan personen (m.n. onderwijsvoorzieningen), reïntegratieuitkeringen en
de REA-uitvoeringskosten (uitvoeringskosten van de casemanagement-projecten).18. De WAO- en WAZ-lasten werden voor de sector SZA tot en met de Sociale
Nota 2000 netto geboekt, dat wil zeggen dat de totale WAO- en WAZ-lasten werden
verminderd met de afdrachten van anticumulatiebaten1 aan het Rijk. Met ingang van deze Sociale Nota worden de WAO en WAZ
bruto geboekt en tegelijkertijd worden de ontvangsten die samenhangen met
de anticumulatiebaten als relevant geoormerkt. Deze ontvangsten worden op
de begroting van SZW geboekt (zie tabel 6 punt 22). Dit heeft per saldo geen
invloed op de totale netto uitgaven van SZW en derhalve ook niet op de ruimte
onder de ijklijn.19. Ten opzichte van de Sociale Nota 2000 zijn de uitvoeringskosten 1999
gedaald. Dit komt onder meer door verschuiving van een aantal projecten, waaronder
het Euro-project en de doelmatigheidsprojecten. Een andere belangrijke factor
is de volumedaling bij met name de WW.Vanaf 2000 vertonen de uitvoeringskosten een stijging ten opzichte van
de cijfers in de vorige Sociale Nota. Onder meer wordt dit veroorzaakt door
de eerder genoemde verschuiving van de doelmatigheidsprojecten en het Euro-project.
Bovendien zijn de kosten van het Euro-project van het Lisv hoger dan eerder
was voorzien.Daarnaast zijn de ramingen van de uitvoeringskosten van de fondsen opwaarts
bijgesteld naar aanleiding van onder andere het verloop van de contractonderhandelingen
2000 en als gevolg van wet- en regelgeving. Verder is er voor extra personeelskosten
CWI's 19 miljoen in 2000 en 27 miljoen in 2001 beschikbaar gesteld. Voor alle
jaren geldt dat de uitvoeringskosten zijn aangepast aan de loon- en prijsontwikkeling.20. In de post diversen zijn de mee- en tegenvallers kleiner dan 25 miljoen
verwerkt. C. Overboekingen21. De uitgaven voor de WW voor ambtenaren vallen met ingang van deze
Sociale Nota onder de sector SZA. Omdat naast de uitgaven ook de ontvangsten
van het UFO (Uitvoeringsfonds overheidspersoneel) onder de sector SZA vallen,
heeft deze operatie geen invloed op de toetsing aan de ijklijn.22. Zie punt 21.D. Niet tot ijklijn behorend23. De bruteringseffecten hebben betrekking op de netto-netto gekoppelde
uitkeringen (voor de premiegefinancierde sociale zekerheid de AOW en de Anw).
Deze uitkeringen hebben een ander bruto-netto traject dan het referentie-minimumloon.
Omdat het netto-referentie-minimumloon en de netto-uitkering aan elkaar gelijk
moeten zijn, kan dit er toe leiden dat de ontwikkeling van de bruto-uitkering
afwijkt van de ontwikkeling van het bruto-mimimumloon. Deze (bruterings)effecten
worden gecorrigeerd op de ijklijn.24. Doordat over de kosten voor de zogenaamde vrije-inkoop van reïntegratietrajecten
BTW moet worden afgedragen stijgen de uitgaven Awf en WAO.De begrotingsgefinancierde sociale zekerheid en arbeidsmarktDe uitgaven van de begrotingsgefinancierde sociale zekerheid en arbeidsmarkt1 zijn voor het jaar 2001 met 360 miljoen opwaarts bijgesteld.
In onderstaande tabel wordt dit nader toegelicht. Ook hier zijn vier categorieën
bijstellingen onderscheiden namelijk beleidsmatig, mee- en tegenvaller, overboeking
en niet-tot-ijklijn-behorend. De laatste twee soorten bijstellingen zijn conform
de regels budgetdiscipline neutraal voor de toetsing aan de kaders. Tabel 6. Verticale toelichting van de begrotingsgefinancierde
uitgaven sociale zekerheid en arbeidsmarkt (inclusief ontvangsten; exclusief
aanvullende posten; + is meeruitgaven; - is minderuitgaven; in miljoenen guldens)   1999200020012002Sociale Nota 200026 43127 43828 19928 669      A.beleidsmatige mutaties    1nieuwe Vreemdelingenwet003376 2additionele verhoging AKW0125170170 3uitbreiding doelgroep
kinderopvang0313131 4intensivering WVG075250 5overboeking
vanuit sluitende aanpak naar Awf0– 6500 6bijstelling
Inlichtingenbureau0– 42637 7belastingplan 20010078788diversen– 313610 sub-totaal– 3175370402      B.Mee- en tegenvallers    9volume ABW2– 541– 838– 897 10volume AKW– 12– 54– 63– 69 11volume IOAW27303233 12volume WIK– 93– 28– 280 13volume WIW– 173– 55– 140 14volume RSP– 10– 24– 27– 35 15volume
Wajong0518480 16volume overig9– 26– 12– 4 17gemiddelde uitkering ABW– 192– 102– 113– 113 18gemiddelde uitkering AKW– 33– 22– 72– 12119gemiddelde uitkering TW0– 9– 29– 4720gemiddelde uitkering Wajong054535321uitdeling
aanvullende posten tranche 20000761826870 22anticumulatiebaten
WAO en WAZ– 288– 310– 314– 319 23aanpassing anticumulatiebaten Wajong– 44– 35– 36– 3724CWI0270025WVG0– 4332– 126ontvangsten258– 622– 125027intertemporele herschikkingen0425– 125028diversen– 166  67  4– 63 sub-totaal– 716– 456– 766– 669      C.overboekingen    29uitname GF in verband met
FWI00743743 30overboeking intensivering Wvg0– 75– 250 31afschaffen doorstroom-SPAK00333932BTW-compensatie00470 33Wvg sociaal vervoer00– 39– 3234diversen87– 29– 4– 11 sub-totaal87– 104756740      D.niet tot ijklijn behorend    35bruteringseffecten– 1– 500      Totaal A+B+C+D– 633– 390360473      Stand Sociale Nota 200125 79827 04828 55929 143ToelichtingA. Beleidsmutaties1. De nieuwe Vreemdelingenwet leidt tot een snellere instroom in de ABW
en AKW, waardoor de uitgaven van deze regelingen toenemen.2. De uitgaven AKW nemen toe door de verhoging van de kinderbijslagbedragen
conform toezeggingen tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen in 1999. 3. De doelgroep van de kinderopvangregeling voor alleenstaande ouders
(KOA-regeling) is uitgebreid: alleenstaande ouders in een sociale activeringstraject
of met kinderen jonger dan 5 jaar kunnen voortaan een beroep doen op de regeling.4. Het kabinet heeft besloten om de regeerakkoord-intensivering voor de
WVG te versnellen. De uitgaven in 2000 en 2001 nemen hierdoor toe met respectievelijk
75 en 25 miljoen. Deze middelen komen ten laste van de sector SZA en worden
vanuit deze sector overgeboekt naar de sector Begroting-in-enge-zin (het Gemeentefonds);
zie ook hieronder punt 24.5. Deze mutatie hangt samen met punt 2 uit tabel 5.6. De voorgenomen investeringen in het kader van het Inlichtingenbureau
worden naar verwachting niet dit jaar maar pas in de loop van volgend jaar
gedaan. Dit betekent dat de veronderstelde ABW-besparingen zich met een jaar
vertraging zullen voordoen.7. Met de invoering van het belastingplan 2001 worden de bijverdiensten
van bijstandsgerechtigden volledig belast tegen het tarief van de eerste schijf;
thans houden werkgevers rekening met de belastingvrije som. De netto bijverdiensten
komen hierdoor lager uit, zodat de gemeenten voor de categorie bijstandsgerechtigden
met neveninkomsten een hoger bedrag aan bijstand moeten aanvullen.8. In de post diversen zijn de beleidsmatige bijstellingen kleiner dan
25 miljoen verwerkt. Hierin zijn o.a. bijstellingen in het kader van de uitstroompremies
verwerkt, die per saldo budgettair neutraal zijn.B. Mee- en tegenvallers9. Evenals voor de WW wordt de volumebijstelling van de ABW met name veroorzaakt
door de meevallende ontwikkeling van de werkloosheid sinds de vorige Sociale
Nota, die doorwerkt naar de ABW. Daarnaast heeft de onderuitputting van de
Loopbaanonderbrekingsregeling tot hogere uitgaven bij de ABW geleid (waartegenover
lagere uitgaven in de WW staan).10. Op basis van de juninota en de nieuwe meerjarenraming van de SVB is
het volume AKW bijgesteld.11. De aanpassing van het volume van de IOAW betreft de doorwerking van
de uitvoeringsmutaties in 1999.12. Op basis van uitvoeringsgegevens is het volume van de WIK neerwaarts
aangepast.13. De neerwaartse aanpassing van de uitgaven als gevolg van de volumemutatie
WIW is opgebouwd uit een tweetal componenten. Enerzijds blijkt het volume
van de dienstbetrekkingen in 1999 te zijn achtergebleven bij de raming. Er
wordt verwacht dat ook in 2000 en 2001 het volume van de WIW-dienstbetrekkingen
met 4 000 en 1 800 dienstbetrekkingen lager zal uitkomen dan was
geraamd. Anderzijds blijkt dat in 1999 er een groter dan verwachte toename
was in het gebruik van de werkervaringsplaatsen. Naar verwachting zet deze
ontwikkeling zich voort waardoor het geraamde volume in 2000 en 2001 met 500
werkervaringsplaatsen naar boven is bijgesteld.14. Op basis van uitvoeringsgegevens is het volume van de RSP neerwaarts
aangepast.15. Het volume van de Wajong is op basis van Lisv-informatie opwaarts
bijgesteld.16. Deze post is het saldo van enkele kleine volumemutaties bij de overige
regelingen.17. Uit eerste uitvoeringsgegevens over het jaar 2000 blijkt dat de gemiddelde bijstandsuitkering naar verwachting lager uitkomt dan
geraamd.18. Op grond van realisatiecijfers heeft de SVB haar ramingen aangepast.
De ramingen van het aantal kinderen in de – relatief dure – leeftijdsgroepen
6–11 jaar en 12–17 jaar die onder het overgangsregime vallen zijn
in vergelijking met de eerdere ramingen neerwaarts aangepast. Het aantal kinderen
in de leeftijdsgroep 0–5 jaar ligt daarentegen iets hoger. De gemiddelde
AKW-uitkering komt hierdoor lager uit.19. Voor de TW is aangesloten bij de gemiddelde uitkering van het Lisv,
hetgeen tot een neerwaartse aanpassing van de uitgaven leidt.20. Op basis van de meest recente informatie van het Lisv is de gemiddelde
uitkering van de Wajong (met enkele guldens per uitkeringsdag) naar boven
bijgesteld.21. De begroting SZW stond ten tijde van de Sociale Nota 2000 nog in prijzen
1999. Om de begroting in prijzen 2000 te doen luiden zijn de relevante aanvullende
posten, tranche 2000, overgeboekt naar de begroting van SZW. De tegenboeking
is opgenomen in tabel 7, punt 3.22. De anticumulatiebaten WAO en WAZ (ontvangsten) worden thans relevant
verklaard voor de sector SZA (zie ook punt 18 bij tabel 5 inzake de premiegefinancierde
sociale zekerheid en arbeidsmarkt).23. Op basis van uitvoeringsgegevens zijn de anticumulatiebaten Wajong
in beperkte mate neerwaarts aangepast.24. De totstandkoming van CWI's wordt door middel van een financiële
stimuleringsregeling gefacilieerd. De behandeling van aanvragen in 1999 vergt
enige doorlooptijd, waardoor in 2000 nog stimuleringsuitkeringen moeten worden
uitbetaald aan daarvoor in aanmerking komende CWI's. De hiervoor benodigde
middelen worden via de eindejaarsmarge toegevoegd aan het budget voor SWI
voor 2000.25. In 1999 is 350 miljoen extra bevoorschot aan Arbvo in verband met
achterblijvende ESF-gelden. Voor het jaar 2000 wordt dat bedrag als extra
ontvangsten geboekt. Daarnaast is gebleken dat in 1999 voor een aantal begrotingsgefinancierde
regelingen (op het terrein van de ABW, arbeidsmarkt en AKW) te veel is bevoorschot.
Deze middelen vloeien in 2000 terug naar SZW en worden op grond van de comptabiliteitswet
ontvangsten geboekt.26. Als gevolg van de samenloop van de uitfinanciering van woningaanpassingen
van voor 1 april 2000 door het College voor Zorgverzekeringen en de declaraties
van gemeenten voor woningaanpassingen welke na die datum zijn aangevraagd,
ontstaat in 2001 een budgettair knelpunt. Om uitfinanciering toch mogelijk
te maken worden middelen van 2000 overgeheveld naar 2001.27. De late opstart van het nieuwe ESF-programma leidt in 2000 tot een
lagere realisatie van ESF-middelen bij Arbeidsvoorziening. Ter compensatie
worden aan Arbeidsvoorziening in 2000 extra rijksmiddelen toegekend. Verwacht
wordt dat deze late opstart in 2001 kan worden ingelopen. Voor de continuïteit
van de ESF-projecten in de periode 2000–2006 wordt in 2000 een voorfinanciering
voor de gehele looptijd aan Arbeidsvoorziening verstrekt van 300 miljoen.
Arbeidsvoorziening zal deze voorfinanciering in 2006/2007 terugbetalen.28. In de post diversen is het saldo van overige mee- en tegenvallers
geboekt.C. Overboekingen29. In verband met de invoering van het FWI is het resterende 10% gemeentelijk
aandeel uit het Gemeentefonds genomen en toegevoegd aan de begroting van SZW.
Vanaf de invoering van het FWI (1 januari 2001) kunnen gemeenten
75% van de bijstandsuitgaven declareren bij SZW en voor de overige 25% ontvangen
zij een budget ook via de begroting van SZW.30. Deze overboeking hangt samen met de versnelling van de Regeerakkoord-intensivering,
zie ook hierboven punt 4.31. Het afschaffen van de doorstroom-SPAK per 1 januari 2001 heeft tot
gevolg dat voor de WSW- en I/D-banen de subsidiebedragen worden bijgesteld,
omdat de gemiddelde loonkosten voor werkgevers zullen toenemen.32. Naar verwachting zal vanaf 1 april 2001 de nieuw op te richten NV
voor reïntegratie-activiteiten (NV Kliq) van start gaan. Deze NV is BTW-plichtig
en daarvan wordt – voorshands voor 2001 – een tegemoetkoming in
de extra lasten beschikbaar gesteld. De meerjarige compensatie zal volgend
jaar nader worden bezien.33. Het budget voor sociaal vervoer in de WVG wordt per 1 januari 2001
overgeheveld van de SZW-begroting naar het Gemeentefonds.34. Ten slotte hebben enkele kleinere overboekingen plaatsgevonden tussen
de sectoren begroting-in-enge-zin en sociale zekerheid en arbeidsmarkt.D. Niet tot ijklijn behorend35. Deze bruteringseffecten betreffen de ABW, IOAW, IOAZ, analoog aan
de bruteringseffecten AOW/Anw (zie tabel 5, punt 24).De aanvullende posten behorende tot de sector sociale
zekerheid en arbeidsmarktIn tabel 7 zijn de voor de sector sociale zekerheid en arbeidsmarkt relevante
aanvullende posten weergegeven, te weten de aanvullende posten Suwi, koppeling
uitkeringen, nominale bijstelling AKW en het SZA-deel in de zogenaamde loon-
en prijsbijstelling. De opwaartse bijstelling voor het jaar 2001 bedraagt
ongeveer 1,3 miljard. Tabel 7. Verticale toelichting van de aanvullende posten
behorende tot de sector sociale zekerheid en arbeidsmarkt (+ is meeruitgaven; –
is minderuitgaven; in miljoenen guldens)   1999200020012002Sociale Nota 200006291 2141 814      A.beleidsmatige mutaties    1Suwi0175225200      B.Mee- en tegenvallers    2aanpassingen indexeringen/contractlonen073536769 3uitdeling aanvullende
posten tranche 20000– 761– 826– 8704indexering anticumulatiebaten00– 44– 645diversen0– 124– 9– 25 sub-totaal0– 812– 344– 191      C.overboekingen    6overboeking in verband met FWI004565 7overboeking i.v.m. I/D-banen zorg041102135 sub-totaal041147200      D.niet tot ijklijn behorend    8bruteringseffecten0– 2343– 13      Totaal A+B+C+D0– 61971196      Stand Sociale Nota 20010101 2842 010ToelichtingA. Beleidsmatige mutaties1. Het kabinet heeft voor de komende jaren middelen gereserveerd voor
de Suwi-operatie.B. Mee- en tegenvallers2. Evenals bij de verzekeringen (tabel 5) zijn voor de begrotingsgefinancierde
regelingen de loon- en prijsindices en de met de contractlonen samenhangende
WKA-index aangepast op basis van de MEV 2001, waardoor de uitgaven vanaf het
jaar 2001 opwaarts zijn bijgesteld.3. Het gaat hierbij om de bijstelling van de aanvullende post in verband
met de overboeking van de tranche 2000 van de aanvullende post naar de begroting
SZW (zie ook tabel 6 punt 21).4. De samenloopontvangsten van arbeidsongeschiktheidsuitkeringen met WSW-loon
werden tot op heden niet geïndexeerd. Omdat deze samenloopontvangsten
net als de uitkeringen zijn gekoppeld aan de contractlonen worden met ingang
van deze Sociale Nota de samenloopontvangsten geïndexeerd.5. In de post diversen zijn enkele kleinere mutaties van de aanvullende
post gesaldeerd.C. Overboekingen6. Naast het 10% gemeentelijk aandeel (zie tabel 6 punt 29) is ook de
hiermee samenhangende nominale ontwikkeling toegevoegd aan de aanvullende
post. 7. Voor de I/D-banen bij de gemeenten en de zorgsector stond de aanvullende
post loon- en prijsbijstelling nog bij de sector rijksbegroting en de sector
zorg geboekt. Thans wordt de geraamde aanvullende post overgeheveld naar de
sector SZA, omdat de grondslag voor berekening hiervan ook binnen deze sector
valt.D. Niet tot ijklijn behorend8. Deze bruteringseffecten betreffen de ABW, IOAW, IOAZ, analoog aan de
bruteringseffecten AOW/Anw (zie tabel 5 punt 23).Aanpassingen van de ijklijn van de sector sociale zekerheid
en arbeidsmarktIn het voorgaande is nader ingegaan op de ontwikkeling van de uitgaven
sinds de Sociale Nota 2000. De bijstellingen van de ijklijn sociale zekerheid
en arbeidsmarkt worden in onderstaande tabel weergegeven.Tabel 8. De aanpassingen van de ijklijn sociale zekerheid
en arbeidsmarkt sinds de Sociale Nota 2000 (in miljarden guldens)  1999200020012002IJklijn conform Sociale Nota
2000103,7107,4109,6112,3     Aanpassingen    Statistische correcties0,00,01,51,2Overboekingen0,1– 0,10,90,9 Bijstelling
pBBP0,00,62,22,1      IJklijn relevant voor Sociale Nota 2001103,8108,0114,1116,5De statistische correcties zijn de in de voorgaande paragrafen genoemde
bruteringseffecten. Ook de overboekingen zijn in eerdere paragrafen aan de
orde gekomen.Ten slotte is de ijklijn overeenkomstig de systematiek van het reële
uitgavenkader aangepast voor de bijstellingen in de prijsontwikkeling van
het BBP.BIJLAGE 3 VERGELIJKING VOLUMINA REGEERAKKOORD EN SOCIALE NOTA 2001In onderstaande figuren wordt de huidige raming van het volume van een
aantal sociale zekerheidsregelingen vergeleken met de raming ten tijde van
het Regeerakkoord (stand Sociale Nota 1999).De huidige raming van de volumeontwikkeling in de AOW wijkt nauwelijks
af van de raming ten tijde van het Regeerakkoord. Het verschil loopt op tot
cumulatief 0,2% in 2002. Deze lichte daling is het gevolg van aanpassingen
aan realisatiegegevens. Voor het realisatiejaar bleek de uitstroom iets hoger
dan geraamd. Dit is naar latere jaren doorgetrokken. Het aantal Anw-gerechtigden wijkt naar huidige inzichten nauwelijks af
van de raming ten tijde van het Regeerakkoord. De marginale opwaartse bijstelling
met 1 à 2 duizend personen is het gevolg van verwerking van de realisatiegegevens
van de SVB en de laatste bevolkingsprognose van het CBS.Het positieve verschil in het aantal AKW-gerechtigden tussen SN2001 en
RA1999 is toe te schrijven aan het feit dat het aantal geboorten in 1998 en
1999 groter was dan verwacht. Dit gaat vooral om geboorten van het eerste
kind. Op grond van deze realisatie is ook de raming voor latere jaren naar
boven bijgesteld.De gunstige economische ontwikkeling van de afgelopen jaren heeft een
grote invloed gehad op de sociale zekerheid. De sterke daling van de werkloosheid
heeft derhalve ook geleid tot een fors kleiner beslag op de Werkloosheidswet.De gunstige economische ontwikkeling van de afgelopen jaren heeft echter
niet geleid tot een verminderd beroep op de arbeidsongeschiktheidsregelingen.
Was er door de aanhoudend sterke economische groei bij de WW en bijstand steeds
sprake van een sterk meevallende volumeontwikkeling, bij de WAO moet worden
vastgesteld dat ten tijde van het regeerakkoord geraamde volumeontwikkeling,
die destijds nog als behoedzaam gold, nu als te optimistisch moet worden beschouwd.De TW geeft recht op een aanvullende uitkering bovenop uitkeringen Ziektewet,
Werkloosheidswet en arbeidsongeschiktheidswetten. De volume-ontwikkeling in
de TW geeft dan ook een weerspiegeling van de ontwikkeling in deze wetten.
Per saldo resulteert ondanks het gedaalde volume in de werkloosheidswet een
volume raming welke boven die van het regeerakkoord ligt. Dit is met name
toe te schrijven aan de ongunstige geraamde ontwikkeling in de arbeidsongeschiktheidsregelingen.Net als bij de WW heeft de gunstige economische ontwikkeling een positieve
bijdrage op de volumeontwikkeling bij de bijstandsregelingen. De meevaller
voor 2002 is voor ca. 90% toe te schrijven aan de meevallende werkloosheidsontwikkeling.De taakstelling in arbeidsplaatsen is bij de invoering van de nieuwe WSW
in 1998 fors verruimd (met 4000 van 1997 op 1998), en neemt op basis van het
regeerakkoord vanaf 1999 jaarlijks toe met ruim 1100 plaatsen ten behoeve
van de verkorting van de wachtlijst. Implementatie van de nieuwe indicatie
commissies heeft bij veel gemeenten in 1998 de nodige tijd gekost. Dit heeft
mede geleid tot enige vertraging in de uitbreiding van het aantal arbeidsplaatsen,
tot uiting komend in het achterblijven van de volumina in 1998 en 1999 ten
opzichte van de regeerakkoordstand.De sterke daling in de WIW van het aantal plaatsingen ten opzichte van
het regeerakkoord kan worden toegeschreven aan een lager aanbod van potentiële
kandidaten. De daling van de werkloosheid en met name van de jeugdwerkloosheid
werkten hier aan mee. Zo is het aantal jeugdigen in de WIW per ultimo 1999
met ongeveer 10 000 neerwaarts bijgesteld ten opzichte van de ramingen
van het regeerakkoord. Hoewel zich ook onder langdurig werklozen een sterke
daling heeft voorgedaan, is dit aantal weer licht aan het stijgen, in tegenstelling
tot de jeugdigen waar het volume nog steeds daalt. Vanaf 2000 wordt per
saldo weer een oplopende bezetting verwacht, echter niet in die mate als bij
het regeerakkoord werd geraamd.Dat de huidige raming enigzins achterblijft bij die van het regeerakkoord
is toe te schrijven aan een tweetal ontwikkelingen. Ten eerste kregen in 1998
voor het eerst ook de kleine gemeenten een aantal ID-banen toegewezen. Omdat
de regeling voor deze gemeenten totaal nieuw was, hebben de gemeenten tijd
nodig gehad om een goed uitvoeringsapparaat voor de regeling op te zetten.
Een gevolg hiervan was dat begin 1999 niet alle banen waren gerealiseerd die
voor 1998 waren toegekend. Deze achterstand moest worden ingelopen.Daarnaast blijkt in de praktijk, dat de gemeenten veelal geen gebruikmaken
van de mogelijkheid om aan het einde van een jaar alvast banen te bezetten
van het segment dat het volgende jaar extra wordt toegekend. Op basis hiervan
is de verwachting van het gemiddeld aantal gerealiseerde banen per jaar naar
beneden bijgesteld. De verwachting bestaat dat vanaf 2003 het geraamde aantal
banen weer gelijk is aan dat van het regeerakkoord.BIJLAGE 4 INTERNATIONALE KERNGEGEVENSIn deze bijlage worden Nederlandse cijfers op het terrein van arbeidsmarkt
en sociale zekerheid vergeleken met die van een groot aantal Europese landen,
de USA en Japan.4.1 BBP per hoofd van de bevolkingHet Bruto Binnenlandse Product (BBP) per hoofd van de bevolking geeft
een indicatie van de welvaart van een land. Het BBP per hoofd van de bevolking
in Nederland is gegroeid van $15 400 in 1990 tot $23 700 in 1999.
Van de Europese landen heeft Nederland in 1999, na Luxemburg en Denemarken,
de hoogste welvaart.Tabel 4.1 BBP per hoofd van de bevolking in de EU-landen,
USA en Japan gecorrigeerd voor prijsverschillen (in US dollars)199019951999EU=100 (x 1000)(1999)Nederland15,419,323,7112België15,519,823,3110Denemarken15,820,825,0118Duitsland17,019,422,6107Finland15,217,121,8103Frankrijk16,318,721,4101Griekenland8,711,614,167Ierland10,916,323,6112Italië15,218,321,099Luxemburg22,330,838,0180Oostenrijk15,819,523,4111Portugal9,112,515,975Spanje11,413,817,382 Verenigd Koninkrijk14,816,921,6102Zweden16,318,121,5102     EU14,917,721,1100USA21,325,932,2152Japan16,520,323,5111Bron: European Economy nr.69 (1999).4.2 ArbeidsparticipatieParticipatiegraad in de OESO-landenIn 1990 lag de netto arbeidsparticipatie in Nederland net onder het EU-gemiddelde.
Na bijna 10 jaar ligt deze nu er ruim boven. De netto arbeidsparticipatie
is in die periode met 10 procentpunten gestegen van 61% naar 71%. Dit is deels
te verklaren door de toename van de arbeidsparticipatie van vrouwen. Denemarken
heeft het hoogste percentage, namelijk 77%. Wanneer deeltijdbanen in Nederland
omgerekend worden tot voltijdeenheden, dan zakt de participatiegraad aanzienlijk,
namelijk tot 54%. Daarmee bevindt Nederland zich wel onder het EU-gemiddelde
(56%). De oorzaak hiervan ligt in het feit dat in Nederland veel in deeltijd
gewerkt wordt. Vooral vrouwen kiezen ervoor om in deeltijd te werken teneinde
werk en zorgtaken te combineren. Tabel 4.2 Bruto participatiegraad* in OESO-landen  199019951999 in % van de bevolking van 15–64 jaarNederland666974België596265 Denemarken828081Duitsland687171 Frankrijk666768Verenigd Koninkrijk787676 Zweden858079EU676769 USA777777Japan707272* Werkenden en werklozen, gedeeld door de bevolking van dezelfde leeftijdsgroep.(inclusief kleine deeltijdbanen < 12 uur.)Bron: OECD, Employment Outlook, juni 2000.Tabel 4.3 Netto participatiegraad* in OESO-landen  199019951999 in % van de bevolking van 15–64 jaarNederland616471België545659 Denemarken757477Duitsland646565 Frankrijk605960Verenigd Koninkrijk726972 Zweden837273EU626063 USA727374Japan696969* werkenden gedeeld door de bevolking van dezelfde leeftijdsgroep.(inclusief kleine deeltijdbanen < 12 uur.)Bron: OECD, Employment Outlook, juni 2000.Tabel 4.4 Netto participatiegraad in voltijdeenheden  199019981990199819901998 mannenvrouwentotaalNederland707330355054België716835395354Denemarken808156596870Duitsland786943426155Frankrijk757045456057 Verenigd Koninkrijk837744446361Zweden827065557463EU767140415856Bron: European Commission, Employment in Europe 1999.Gemiddelde werktijdDe werknemers in Nederland werken gemiddeld korter dan de werknemers in
onze buurlanden. Op weekbasis komt de totale werktijd voor de Nederlandse
werknemers uit op 31,0 uur. Dit ligt gemiddeld 5,5 uur onder het EU-gemiddelde. Tabel 4.5 Gemiddelde werktijd* per week in 1999 (werknemers)  voltijddeeltijdtotaalNederland39,019,031,0België38,421,735,1Duitsland40,117,935,8Frankrijk39,622,936,6 Verenigd Koninkrijk43,618,237,3EU40,419,636,5* Overuren zijn meegeteld.Bron: Eurostat, Labour Force Survey 1999.Tabel 4.6 Gemiddelde werktijd per jaar (werknemers, inclusief
deeltijd)  19901999*Nederland1 4331 365Duitsland1 5551 478 Frankrijk1 5431 500Verenigd Koninkrijk1 7041 696 USA1 9361 974Japan2 0521 842* Nederland 1997, Frankrijk 1998.Bron: OECD, Employment Outlook, juni 2000.4.3 Inactiviteit en uitgaven sociale beschermingI/A-ratio'sDe Inactieven/Actieven ratio (I/A-ratio) geeft de verhouding aan tussen
het aantal werkenden en het aantal uitkeringsgerechtigden, beiden gemeten
in voltijdeenheden. Het is een indicatie voor het draagvlak van de sociale
zekerheidsstelsels. De tabel in de bijlage moet als volgt worden gelezen:
binnen de leeftijdscategorie 15–64 jaar zijn er in Nederland tegen 100
werkzame personen 38 uitkeringsgerechtigden (in 1997). De groep uitkeringsgerechtigden
bestaat uit o.a. werklozen, WAO'ers, AOW'ers en bijstandontvangers. De leeftijdscategorie
15–64 jaar biedt van de drie I/A-ratio's meest zuivere vergelijking.
Daaruit blijkt dat Nederland in 1997 met 37,7 een gunstige positie inneemt.
Dit is mede het gevolg van de sterke toename van de arbeidsparticipatie van
mannen en vrouwen in de afgelopen jaren. Hierdoor is het draagvlak voor de
lasten in de maatschappij vergroot. Van de geselecteerde landen zijn de I/A-ratio's
ten opzichte van 1990 alleen in Nederland, USA en België gedaald. Tabel 4.7 I/A-ratio's (uitkeringsgerechtigden/werkenden),
1990 en 1998  199019981990199819901998 15 jaar en ouder15 jaar tot pensioenleeftijd15 t/m 64 jaarNederland*82,470,242,133,142,133,1België102,5105,150,049,558,757,3Denemarken76,877,344,044,541,641,6Duitsland**72,589,929,843,336,250,1Frankrijk80,893,329,635,244,149,4Groot-Brittannië68,978,624,630,631,938,2Zweden72,287,828,037,028,037,0USA50,749,721,020,021,020,0Japan53,373,317,421,028,635,3* Cijfers voor Nederland wijken af van de I/A ratio zoals gepresenteerd
bijvoorbeeld in de kerntabel. Reden daarvoor is dat in deze tabel de cijfers
van voor de revisie gebruikt zijn. Daarnaast zijn er enkele kleine wijzigingen
aangebracht om een betere internationale vergelijkbaarheid te waarborgen.** 1990 alleen West-Duitsland.Bron: Arents, M., M.M. Cluitmans en M.A. van der Ende: Benefit dependency
ratios. An analysis of nine European countries, Japan and the US.In de EU is gemiddeld 16% van de bevolking in 2000 ouder dan 65 jaar.
Over twintig jaar zal dat 20% zijn.Nederland behoort tot de landen met het laagste aandeel ouderen. Die positie
op de ranglijst zal Nederland voorlopig behouden. Pas na 2010 zal –
volgens de huidige prognoses – de toename van het aantal 65-plussers
in Nederland sneller verlopen dan in de rest van de Europese Unie.Tabel 4.8 Aandeel 65+ op de totale bevolking in de EU-landen
(prognose)  199520002005201020152020Nederland13,2%13,6%14,1%15,2%17,5%19,3%België15,8%16,7%17,3%17,7%19,1%20,7%Denemarken15,3%14,8%14,8%16,0%18,2%19,5%Duitsland15,4%15,9%17,8%19,3%19,7%20,9%Frankrijk15,0%15,9%16,4%16,8%18,6%20,5%Verenigd Koninkrijk15,7%15,6%15,8%16,4%18,1%19,3%Zweden17,5%17,1%17,0%18,0%19,9%20,8%EU15,4%16,1%17,0%17,8%19,1%20,4%Bron: Eurostat, Demographic Statistics, 1999.Uitgaven sociale beschermingDe uitgaven aan sociale bescherming biedt ons informatie met betrekking
tot de lasten van sociale zekerheidsuitkeringen als aandeel van het BBP. De
netto uitgaven aan de sociale bescherming bedroegen in Nederland 16,1% in
1995. In vergelijking met de ons omringende landen scoort Nederland laag.
Alleen USA scoort nog lager, te weten 12,1%.Netto uitgaven bestaan uit uitkeringen (werkloosheid, AOW, ziekte, etc.)
en diensten (voorzieningen t.b.v. reïntegratie WAOers, scholing werkzoekenden,
gesubsidieerd werk, etc). Nederland ligt wat uitkeringen betreft in de middenmoot. Tabel 4.9 Bruto en netto uitgaven sociale bescherming,
in procenten van het BBP tegen factorkosten, 1995  bruto totaal*netto totaal*w.v. publiekw.v. privaatNederland26,816,113,62,5België**24,418,918,9...Denemarken32,918,117,40,7Duitsland23,918,416,71,7 Verenigd Koninkrijk24,119,115,73,4Zweden32,520,418,91,5USA13,912,110,61,5Om dubbeltellingen te vermijden zijn publieke fiscale subsidies aan het
private domein als publieke uitgaven geteld.* Excl. kosten gezondheidszorg.** Gegevens over private uitgaven ontbreken.Bron: W. Adema: Net Social Expenditure, OECD, Paris, 1999.4.4 ArbeidskostenDe werknemerswigDe gemiddelde werknemerswig is gedefinieerd als het verschil tussen het
bruto loon en het netto loon. Het netto loon resteert na aftrek van de premies
volksverzekeringen, premies werknemersverzekeringen, ziektekosten en de loon-
en inkomstenbelasting (alsmede optelling van de overhevelingstoeslag en kinderbijslag).
In het algemeen ligt de totale belasting- en premiedruk voor werknemers in
Nederland in de middenmoot. De Nederlandse werknemers – alleenstaanden
zonder kinderen en echtpaar zonder kinderen – zijn gunstiger af dan
hun Belgische en Duitse collega's.Tabel 4.10 Werknemerswig: belasting- en premiedruk als
% van het bruto loon, 1998  alleenstaande zonder kinderenechtpaar zonder kinderenechtpaar 2 kinderen% van modaal inkomen*100167100–33**100Nederland34,438,930,729,6België41,848,737,630,8Denemarken43,450,440,036,4Duitsland42,147,536,522,4Frankrijk27,330,723,720,8 Verenigd Koninkrijk25,227,020,423,6Zweden34,442,033,734,4USA25,831,724,317,9* modaal inkomen is gelijk aan het loon van Average Production Worker
(APW).Deze heeft betrekking op een voltijdse productiemedewerker in de sector
industrie, wiens loon gelijk is aan het gemiddelde loon van de productiemedewerkers
in deze sector.** tweeverdieners.Bron: OECD, Taxing Wages 1998–1999, 1999 edition.4.5 Arbeidsmarkt en werkloosheidWerkgelegenheidsgroeiDe werkgelegenheid in Nederland is de afgelopen jaren sterk gegroeid.
Over de periode 1985–1989 was de jaarlijkse groei gemiddeld 1,9%, over de periode 1990–1994 1,6% en over de periode 1995–1999
2,8%. Nederland heeft in de laatste twee perioden de sterkste groei gekend
van de geselecteerde landen. Deze groei is noodzakelijk geweest om de groei
van de beroepsbevolking op te vangen. De beroepsbevolking in Nederland heeft
in de laatste twee perioden met een gemiddelde jaarlijkse groei van 1,7% en
1,9% ook de sterkste groei gekend.Tabel 4.11 Groei van de werkgelegenheid in OESO-landen  1985-'891990-'941995-'99Nederland1,91,62,8België0,9– 0,10,8Denemarken0,9– 0,81,4Duitsland1,00,4– 0,2Frankrijk0,7– 0,20,9 Verenigd Koninkrijk2,1– 0,81,2 Zweden0,9– 2,40,7EU1,1– 0,31,0 USA2,21,01,6Japan1,21,10,0Bron: OECD, Economic Outlook, juni 2000.Tabel 4.12 Groei van de beroepsbevolking in OESO-landen  1985-'891990-'941995-'99Nederland1,11,71,9België0,10,40,6Denemarken0,8– 0,20,0Duitsland0,80,7– 0,1Frankrijk0,60,50,7 Verenigd Koninkrijk0,9– 0,10,5 Zweden0,5– 1,10,2EU0,80,30,6 USA1,81,11,2Japan1,11,20,4Bron: OECD, Economic Outlook, juni 2000.WerkloosheidWerklozen overeenkomstig de ILO richtlijnen zijn personen die: a. zonder
werk zijn, b. beschikbaar zijn voor werk en binnen twee weken kunnen beginnen,
c. gedurende afgelopen vier weken actief naar werk hebben gezocht. In 1999
is het werkloosheidspercentage in Nederland gedaald tot 3,3%; na Luxemburg
heeft Nederland het laagste werkloosheidspercentage. Tabel 4.13 Gestandaardiseerde werkloosheid in OESO-landen %199019951999Nederland6,26,93,3België6,79,99,0 Denemarken7,77,35,2Duitsland4,88,28,7 Frankrijk9,011,711,3Verenigd Koninkrijk7,18,76,1Zweden1,78,87,2 EU8,110,79,2USA5,65,64,2Japan2,13,24,7Bron: OECD, Employment Outlook, juni 2000.Uitgaven arbeidsmarktbeleidOm werkloosheid en dan met name langdurige werkloosheid te bestrijden,
voert men in de Europese landen een actief arbeidsmarktbeleid. Dit beleid
bevat maatregelen die tot doel hebben om de arbeidsmarkt beter te laten functioneren.
Hierbij moet gedacht worden aan uitgaven ten behoeve van loonkostensubsidies,
creatie van gesubsidieerde banen, scholing en training van werkzoekenden alsmede
stimuleren van werkaanvaarding (financiële prikkels). Passief beleid
omvat werkloosheidsuitkeringen en vervroegde uittredingen wegens arbeidsmarktredenen.Nederland bevindt zich bij de landen waar het niveau van uitgaven voor
zowel actief arbeidsmarktbeleid als passief arbeidsmarktbeleid hoog ligt.Tabel 4.14 Uitgaven voor actief en passief arbeidsmarktbeleid
in EU-landen, 1997/1998 (in procenten van het BBP)  actief arbeidsmarktbeleidpassiefa/p arbeidsvoorzieningscholingjongerengesubs. werkarbeidsongeschiktentotaal  Nederland0,400,220,050,500,581,763,140,56België0,190,290,010,680,131,292,670,48Denemarken0,141,070,080,300,301,893,740,51Duitsland0,230,340,070,390,251,272,290,55Frankrijk0,160,350,260,520,081,371,850,74Verenigd Koninkrijk0,160,070,12 0,020,370,820,45Zweden0,300,480,030,580,622,011,911,05USA0,060,040,030,010,040,180,250,72Bron: OECD, Employment Outlook juni 1999.BIJLAGE 5 WERKGELEGENHEID EN ARBEIDSMARKT5.1 Beschikbaar budget activerend arbeidsmarktbeleidIn onderstaande tabel worden de tot en met 2004 beschikbare budgetten
gepresenteerd voor het activerend arbeidsmarktbeleid. De beleidsinspanningen
zijn gericht op een verbetering van de kansen op de arbeidsmarkt van werkloze
werkzoekenden en arbeidsgehandicapten – middels training, scholing en
intensieve bemiddeling – met als uiteindelijke doel een (duurzame) plaatsing
op de arbeidsmarkt.Tabel 5.1 Beschikbare gelden voor activerend arbeidsmarktbeleid
(miljoenen guldens) Constante prijzen199920002001200220032004Reïntegratiebudget
uvi's50132147166180180REA802984992993993993 Prestatiebudget Arbvo670450619591586586 WIW Scholing & Activering 307443461514553553 Inkoop gemeenten106––––– Sluitende aanpak165207309347357357ESF-3445440440440440440Totaal2 5452 6562 9683 0513 1093 1095.2 Beroepsbevolking en Werkgelegenheid 1990–1999Tabel 5.2 Participatie 15–64 jaar naar geslacht,
leeftijd, etniciteit/herkomst en onderwijsniveau, 1990, 1995 en 1999 (jaargemiddelden)  duizendtallenals % van de bevolking beroepsbevolkingwerkzame
personenberoepsbevolkingdwerkzame personene 199019951999199019951999199019951999199019951999totaal6 0636 5967 0975 6446 0636 80559,362,866,655,257,863,8             geslacht            mannen3 8654 0674 2423 6863 8144 12174,676,378,671,171,676,3vrouwen2 1982 5292 8561 9582 2492 68443,648,954,338,843,551,0             leeftijd             15–24 jr1 08589488797377682246,944,447,642,138,644,125–34 jr1 9022 0972 1191 7731 9252 04375,980,484,570,873,881,435–44 jr1 6721 8011 9701 5611 6591 89071,676,379,166,970,375,845–54 jr1 0311 4161 6209781 3301 56561,268,471,95864,369,555–64 jr37338950135937348526,926,932,425,825,831,4             etniciteita            autochtonen5 5635 986. 5 2335 574.59,963,7. 56,359,4.allochtonen499610. 411489.53,255,1. 43,844,2. wv Turken6262. 4443. 4744.3430. Marokkanen3347. 2232.3742. 2429. Over. Midd. Zeeb3852. 3440. 5860.5246. Surinamers87117. 6795.5363. 4151. Antillianen1826.1520. 5558. 4644.Overigen261306. 229259. 5757.5049.              herkomstc            autochtonen.5 6015 943. 5 2255 741. 6468.6066 allochtonen. 9811 130.8121 032. 5759. 4754 wv Turken. 7690. 5279. 4345.3040 Marokkanen. 5874. 4060.4345. 2937 Over. Midd. Zeeb.6374. 5069. 5860. 4756Surinamers. 116135. 94121.6165. 4958 Antillianen. 3343.2537. 5761. 4453 Overigen.635707. 552659. 6062. 5258             onderwijsniveau            BO709585564610491513373840323236MAVO429467504383413473394246353743LBO1 0981 0109701 023916920585961545358HAVO/VWO291349395256307369445258384654MBO2 2032 5392 6922 1092 3882 611737577707075HBO8871 1201 3098441 0551 273797880757377WO412513652388481635878790828188a etniciteit: allochtonen zijn personen niet geboren in Nederland of met
de niet-Nederlandse nationaliteit.b Algerijnen, Grieken, Italianen, (ex-)Joegoslaven, Portugezen, Spanjaarden,
Tunesiërs.c herkomst: allochtonen zijn personen met minstens 1 in het buitenland
geboren ouder.d d.i. bruto arbeidsparticipatie.e d.i. netto arbeidsparticipatie.Bron: CBS, Enquête Beroepsbevolking. 5.3 Werkloosheid 1990–1999Tabel 5.3 Werkloosheid naar geslacht, leeftijd, etniciteit/herkomst
en onderwijsniveau, 1990, 1995 en 1999 (jaargemiddelden)  duizendtallenals % van de bevolking werkloze beroepsbevolkinggeregistreerde werkloosheidwerkloze beroepsbevolkinggeregistreerde werkloosheid 199019951999199019951999199019951999199019951999totaal4195332923584642216,98,14,15,97,03,1             mannen1792531212092601154,66,22,95,46,42,7vrouwen24028117214920410610,911,16,06,88,13,7             leeftijd             15–24
jr1121186585893210,313,27,37,810,03,625–34 jr12817176116159626,88,23,66,17,62,935–44 jr1121428089117646,67,94,15,36,53,245–54 jr5286555685525,16,13,45,46,03,255–64 jr1416161314113,84,13,23,53,62,2             etniciteita            autochtonen330412.276348.5,96,9.5,05,8.allochtonen89122.82116.1820.1619.wv
Turken1820.2126.2932.3442.Marokkanen1115.1213.3332.3528.Over. Midd. Zeeb.12.410..23.1019.Surinamers2022.1618.2319.1815.Antillianen.6.47..23.2227.Overigen3247.2643.1215.3414.             herkomstc            autochtonen.375202.. . .73.. . allochtonen.16998... . 179.. . wv Turken.2412.. . . 3113... Marokkanen.1914.. . .3218... Over.
Midd. Zeeb.12.. . . . 20.. . . Surinamers.2214.. . .1910.. . Antillianen.8.. .. . 23.. . .Overigen.8349.. . .137.. .              onderwijsniveau            BO1009451108102521416915179MAVO46543134411911126894LBO759450709041795694HAVO/VWO36422620301612127794MBO94151817012658463352HBO436536354723563442WO243217202812663552a. etniciteit: allochtonen zijn personen niet geboren in Nederland of
met de niet-Nederlandse nationaliteit.b. Algerijnen, Grieken, Italianen, (ex-)Joegoslaven, Portugezen, Spanjaarden,
Tunesiërs.c. herkomst: allochtonen zijn personen met minstens 1 in het buitenland
geboren ouder.Bron: CBS, Enquête Beroepsbevolking.5.4 Vacatures 1990–1999Tabel 5.4 Vacatures en moeilijk vervulbare vacaturesa naar bedrijfstak, beroepstak, gevraagd opleidingsniveau en bedrijfsgrootte,
1990–1999  vacatureswv moeilijk vervulbaar duizendtallenals % van de vacatures 19901995199819991990199519981999totaal104,755,2117,5157,447274554ontstaanb637526790882.. .. vervuldb633508772839... .          bedrijfstak         landbouw en visserij4,01,42,02,3.295572industrie en bouwnijverheid41,315,326,738,6.334963industrie27,810,017,823,6.274254bouwnijverheid12,14,78,414,6.496878overige nijverheid1,40,60,50,4..2031 commerciële
dienstverlening41,228,570,093,2.264653handel23,411,224,030,0.264454horeca.1,64,66,8.255251 vervoer en communicatie4,43,27,215,0.164253financiële
instellingen.2,54,45,7.325560zakelijke dienstverlening13,410,029,835,7.284651niet-commerciële dienstverlening18,310,118,723,3.173445         beroepsniveau         elementaire beroepen.4,710,614,7.193853 lagere beroepen.15,431,644,8.254958middelbare beroepen.19,842,058,0.304954 hogere beroepen.9,419,921,6.335359wetenschappelijke beroepen.2,24,86,6.274454 niveau onbekend.3,78,511,7.3038         onderwijsniveau        BO9,03,25,49,554193754LBO/MAVO40,414,031,940,951264659MBO/HAVO/VWO34,920,445,064,050274953HBO12,312,222,025,447335259WO1,62,54,75,944325154         bedrijfsgrootte         1–9 werknemers31,817,329,244,15136556110–99 werknemers34,917,441,549,654304854>=100 werknemers38,020,546,763,738163550         specifieke categorieën vacatures voor:        schoolverlaters42,317,944,766,3.. .. >=20 uur86,141,294,4119,8.. ..a. standcijfers per 30 september tenzij anders aangegeven, excl. vacatures
bij overheid en onderwijs.b. stroomcijfers (jaartotalen).Bron: CBS, Vacature-enquête. 5.5 Doelgroepen Arbeidsmarkt 1998Tabel 5.5 Overlap tussen doelgroepen arbeidsmarkt, 1998  VrouwenJongerenMinderhedenOngeschooldenTotaal(x 1 000)procentuele aandelen bevolking 15–64      Vrouwenx147141005 235Jongeren49x8211001 476Minderheden4915x36100743Ongeschoolden532219x1001 416Totaal491471310010 604       procentuele aandelen beroepsbevolking      Vrouwenx9671002 761Jongeren46x611100539Minderheden388x23100404Ongeschoolden341117x100556Totaal408681006 957       procentuele aandelen werkloze beroepsbevolking      Vrouwenx131216100199Jongeren53x152510049Minderheden3611x3610065Ongeschoolden491935x10067Totaal57141919100348Toelichting:Omdat iemand tot meerdere doelgroepen tegelijkertijd kan behoren (of tot
geen enkele) tellen de aandelen niet op tot 100. De tabel is zo opgezet dat
hij in twee richtingen is te lezen, een voorbeeld: In het blok werkloze beroepsbevolking
staat in de regel Vrouwen in de kolom Jongeren het getal 13. Dit betekent
dat 13 procent van de werkloze vrouwen jonger is dan 25 jaar. Uit dezelfde
regel valt af te lezen dat 12 procent van de werkloze vrouwen behoort tot
een etnische minderheid.Kolomsgewijs is te zien dat het aandeel jongeren in de groep werkloze
vrouwen (13) iets kleiner is dan het gemiddelde aandeel (14) in de totale
werkloosheid.5.6 Werk(loosheid) tellenZoals in hoofdstuk 2 is gemeld zal in deze bijlage worden aangegeven welke
stroomlijning en verbetering het kabinet overweegt op het terrein van informatie
over omvang van werkloosheid en werkgelegenheid. Naast de wens om beter zicht
te krijgen op de arbeidsmarkt speelt hierbij ook de wens om – in het
kader van het toenemende belang van internationale beleidscoördinatie –
aan te sluiten bij internationaal gehanteerde definities.5.6.1 Het stroomlijnen van werkloosheidscijfersMen kan op verschillende manieren naar het begrip inactiviteit en werkloosheid
kijken. Voor het sociaal-economisch beleid zijn drie invalshoeken in het bijzonder
van belang. Dit zijn:• Ten eerste een invalshoek die probeert inzicht te geven over het direct inzetbare arbeidsaanbod.• Ten tweede een invalshoek die uitgaat van de
reïntegratie doelstelling van het kabinet.• Ten derde een invalshoek die probeert de reserves
op de arbeidsmarkt weer te geven.Meerdere invalshoeken om naar het fenomeen werkloosheid te kijken, maken
het niet mogelijk om één alomvattende werkloosheidsdefinitie
te gebruiken. De eerste invalshoek ziet werkloosheid als het
«direct beschikbaar arbeidsaanbod». Deze visie komt goed overeen
met de nu gebruikte indicatoren van werkloosheid. De invulling van deze invalshoek
krijgt hier dan ook het meeste aandacht.a. Indicator voor het direct beschikbare arbeidsaanbodDeze invalshoek probeert inzicht te geven over het direct inzetbare arbeidsaanbod.
Welke personen zijn actief op zoek naar werk en kunnen ook op korte termijn
de beschikbare vacatures opvullen? Dit is een statistisch/economische benadering
van het verschijnsel werkloosheid. Het geeft tezamen met het aantal openstaande
vacatures de spanning op de arbeidsmarkt weer.Voor deze invalshoek worden nu verschillende begrippen gebruikt. Twee
daarvan zijn de zogenaamde «Geregistreerde werkloosheid» (GWL)
en de «werkloze beroepsbevolking» (WBB). De «Geregistreerde
werkloosheid» wordt elke maand – op verzoek van SZW – door
het CBS berekend. Deze definitie beschouwt die personen als werkloos die geen
baan van tenminste 12 uur per week hebben én staan ingeschreven bij
het arbeidsbureau én direct beschikbaar zijn om een baan voor 12 uur
of meer per week te aanvaarden. Dit betekent (o.a.) dat niet iedereen die
actief werk zoekt, meegeteld wordt. Daarnaast geeft het GWL enkel informatie
over een deel van degenen die ingeschreven staan bij de Arbeidsbureaus. Hierdoor
geeft het maar een beperkt beeld van de omvang van de werkloosheid.De International Labour Organisation (ILO) definieert werkloosheid als
het direct inzetbare arbeidsaanbod, dwz. die groep
personen die geen baan heeft, actief op zoek is naar werk (ongeacht het aantal
uren) en tevens direct beschikbaar is om een baan te aanvaarden. Deze definitie
wordt internationaal gebruikt. Dit lijkt zeer nauw aan te sluiten bij de omschrijving
van het «economisch» begrip werkloosheid en daarom lijkt het voor
de hand te liggen ook in Nederland dit cijfer beschikbaar te hebben. Zeker
omdat het werkgelegenheidsbeleid ook steeds vaker in internationaal verband
wordt afgestemd (zie o.m. de resultaten van de Top van Lissabon).In principe sluit het begrip «werkloze beroepsbevolking» (WBB)
(dat op dit moment slechts eenmaal per jaar beschikbaar komt, maar idealiter
ook op maandbasis beschikbaar zou moeten zijn) aan op de internationaal gebruikelijke
definitie. Een cruciaal verschil is dat op nationaal niveau in 1991 een 12
uurs-criterium toegevoegd is aan deze definitie (voor zowel werkenden als
werklozen). De belangrijkste reden daarvoor was dat in Nederland relatief
veel kleine banen voorkomen. Iemand wordt pas als werkend beschouwd als hij
12 uur of meer per week werkt. Dit heeft als consequentie dat enerzijds werkenden
met een baan van minder dan 12 uur per week als werkloos kunnen worden geteld
en dat anderzijds personen op zoek naar een baan van minder dan 12 uur per
week niet worden meegeteld. Indien wordt overgegaan op de internationale definitie
van werkloosheid leidt dit noodzakelijkerwijs tot het loslaten van het (alleen
in Nederland toegepaste) 12-uurs criterium. Alle werklozen worden dan even
zwaar meegeteld, ongeacht de door hen gewenste arbeidsduur, wat een minder
nauwkeurige meting van de spanning op de arbeidsmarkt oplevert1. Het 12 uurs criterium is overigens niet het enige verschil met de
ILO-definitie. De ILO gaat uit van een strenger criterium dan
het CBS (bij bepaling van de werkloze beroepsbevolking), voor het bepalen
van de beschikbaarheid voor de arbeidsmarkt1.In onderstaand tabel worden de thans gehanteerde cijfers voor «de
werkloosheid» in Nederland met elkaar vergeleken.Tabel 5.6: Drie werkloosheidscijfers (1999 in personen
en % van de beroepsbevolking)  (*1000)% beroepsbevolking Werkloze beroepsbevolking volgens ILO definitie2773,5% Werkloze beroepsbevolking volgens Nederlandse definitie
(WBB)2924,1% Geregistreerde werkloosheid (GWL)2213,1%Bron: CEP 2000 en EBB 1999.Als het CBS technisch in staat is de werkloosheid conform de ILO definitie
maandelijks op te leveren, kan dit cijfer het GWL-cijfer vervangen. Daarnaast
zou het WBB cijfer ook op maand basis beschikbaar moeten zijn.b. Indicator reïntegratie doelstellingDe cijfers in tabel 5.6 geven geen indicatie van het aantal personen dat
volgens de SZW-reïntegratie doelstelling centraal staat. Rekening houdend
met de herziening van sociale zekerheids- en arbeidsmarktorganisaties (SUWI)
is het daarom van belang om een populatie samen te stellen van personen die:a een werkloosheidsuitkering ontvangen (WW of Bijstand) en niet vrijgesteld
zijn van de sollicitatieplicht, aangevuld met degenenb die niet werken, geen werkloosheidsuitkering ontvangen en ingeschreven
staan bij het CWI.Dit is een brede populatie van werkzoekenden. De afstand tot de arbeidsmarkt
bepaalt welk arbeidsmarktinstrumentarium de overheid inzet om iemand aan werk
te helpen.c. Indicator onbenutte arbeidsreservesBij een indicator voor onbenutte reserves gaat het om het totaal van personen
dat in staat en (op termijn) bereid is om werk te aanvaarden. Voor de indicator
die informatie geeft over de onbenutte arbeidsreserves in Nederland zou de
ILO-definitie van niet werkende werkwillenden kunnen worden gebruikt. Niet
werkende werkwillenden zijn in deze definitie alle personen die geen betaald
werk hebben, behalve degenen die hebben aangegeven in de Enquête Beroepsbevolking
dat zij niet in staat zijn te werken, geen behoefte hebben aan betaald werk
en degenen die al met pensioen zijn.5.6.2 Analyse verschil huidige en internationale definitieIndien werkloosheid ook zou worden berekend volgens de internationaal
geldende ILO definitie, dan worden ook personen met relatief kleine baantjes
meegeteld. De 12 uurs grens wordt namelijk in de ILO-definitie niet gehanteerd.
Dit heeft niet alleen effect op de werkloosheid, maar ook op andere aspecten
van de arbeidsmarkt. In de reeds beschikbare cijfers is de beroepsbevolking onderverdeeld in
de werkende beroepsbevolking (die personen die 12 uur of meer per week werken)
en de werkloze beroepsbevolking (personen die actief een baan zoeken voor
12 uur of meer per week en direct beschikbaar zijn). Wat deze onderverdeling
gecompliceerd maakt, is de 12 uurs grens. Dat komt goed naar voren bij de
groep personen die werkt voor minder dan 12 uur per week. Door deze afbakening
worden personen die minder dan 12 uur werken, als werkloos beschouwd, als
zij op zoek zijn naar meer werk. Alle anderen met een baan voor minder dan
12 uur per week blijven buiten beschouwing. Omdat zij niet tot de werkzame
of werkloze beroepsbevolking worden gerekend, lijkt het net alsof zij ver
van de arbeidsmarkt af staan.In de ILO definitie wordt iedereen die werkzaam is, beschouwd als een
werkende. In onderstaande tabel is aangeven hoe de ILO definitie zich verhoudt
tot de huidige Nederlandse definitie. Het totaal van de bevolking is in beide
situaties natuurlijk gelijk.In de ILO definitie worden iets minder dan 800 000 personen, die
minder dan 12 uur werken, extra bij de werkende
beroepsbevolking gerekend ten opzichte van de CBS definitie. Er heeft ook
een verandering plaats in de werkloze beroepsbevolking. Deze neemt per saldo
af met 15 000 personen; van 292 000 bij de CBS definitie naar 277 000
bij de ILO definitie. Over 219 000 werklozen zijn beide definities het
«eens». Daarnaast worden 50 000 «CBS» werklozen
die minder dan 12 uur werken, in de ILO definitie niet als zodanig beschouwd.
De ILO definitie telt nog eens 58 000 personen extra als werkloos, die
in de CBS definitie buiten de beroepsbevolking vallen. Deze 58 duizend zijn
vooral personen die nog niet werken, maar wel actief op zoek en direct beschikbaar
zijn voor een baan. De reden dat zij niet tot de werkloze beroepsbevolking
van het CBS worden geteld, is omdat zij op zoek zijn naar een kleine baan van minder dan 12 uur. Daarnaast zijn er nog 23 000
personen die door de ILO niet als werkloos worden geteld (en door het CBS
wel) omdat de ILO strengere eisen stelt ten aanzien van actief zoekgedrag
en beschikbaarheid.Tabel 5.7: Arbeidsmarktpositie volgens nationale en internationale
definitie, 1999 (x 1 000 personen)ILO afbakening werkendwerkloosoverig CBS afbakening        totaal CBS definitieWerkend6 805006 805Werkloos5021923292Overig746582 7623 566 totaal ILO definitie7 6012772 78510 663Bron: Enquête beroepsbevolking 1999.Dit heeft consequenties voor de percentages die uit deze onderverdeling
worden afgeleid. Omdat er bij de ILO definitie een stijging van de werkende
beroepsbevolking is (en dus de gehele beroepsbevolking), daalt het werkloosheidspercentage; van 4,1% in de CBS definitie
tot 3,3%, in de ILO-definitie*. De percentages van de netto participatiegraad
stijgen, zoals blijkt uit onderstaande tabel. Tabel 5.8: Netto Arbeidsparticipatie en werkloosheid conform
huidige Nederlandse definitie en conform de internationale (ILO) definitie
voor 1990–1999 Netto arbeidsparticipatie
(% van de bevolking)NederlandNederland (ILO
definitie*) 19905562 1994576419996471 Werkloosheidspercentage (% van de beroepsbevolking)  19907.06.219948.77.1 19994.13.3Bron: OECD Employment Outlook, juni 2000 en EBB 99.* Dit cijfer is berekend door EUROSTAT en wijkt iets af van het ILO-werkloosheidscijfer
uit tabel 5.6. Dit komt door verschillen in het moment van meten door CBS
en Eurostat.5.6.3 Naar een «palet» van indicatorenHet is moeilijk een oordeel te vellen over de situatie op de aanbodkant
van de arbeidsmarkt op basis van één of twee getallen. Een snelle
en overzichtelijk analyse van de belangrijke ontwikkelingen op de arbeidsmarkt
is gebaat bij een overzichtelijke lijst van samenhangende indicatoren.De bevolking van 15 tot 64 jaar kan beleidsmatig in vier categorieën
worden ingedeeld, aan de hand waarvan de door SZW bedoelde samenhang tussen
indicatoren kan worden beschreven.• personen met een (volledige) baan, die niet meer uren willen werken;in deze categorie mogen geen uitkeringsgerechtigden voorkomen.• personen met een (kleine) baan, die meer uren willen/moeten werken;een deel hiervan heeft ook nog een gedeeltelijk aanvullende WAO, WW- of
ABW-uitkering. Bij deze groep moet per geval gekeken worden of de betreffende
persoon nog verder op de arbeidsmarkt kan worden gereïntegreerd zodat
de persoon niet meer (gedeeltelijk) afhankelijk is van een uitkering. Voor
de samenhang tussen werkloosheid en uitkering moet deze sub-populatie in kaart
worden gebracht. Deze groep bevat de mensen die volgens de ILO underemployed zijn: personen in deeltijd die meer uren willen werken.• personen zonder baan, werkzoekend;dit is de werkloze beroepsbevolking volgens de ILO definitie. In deze
subcategorie vallen deels personen met een uitkering (WW- of ABW) met sollicitatieplicht.
Deze mensen zijn verplicht actief te zoeken naar werk.• personen zonder baan, niet werkzoekend;naast personen die niet in staat zijn te werken of niet willen participeren
op de arbeidsmarkt, vallen hier ook de personen met een WW- of ABW zonder
sollicitatieplicht onder. Deze personen hebben vrijstelling op basis van art.
107 ABW of omdat zij ouder zijn dan 57,5 jaar. Via dit palet kan ook zicht worden verkregen op ruimere afbakeningen van
werkloosheid, waaronder uitkeringen.Helaas is het nu nog niet mogelijk de samenhang tussen deze indicatoren
kwantitatief in te vullen. Er worden voorbereidingen getroffen voor een koppeling
van de bestanden tussen de EBB en de uitkeringsgerechtigden. Naar verwachting
zal in september opdracht worden gegeven voor het uitvoeren van deze koppeling.
Met de gegevens uit deze koppeling, wordt het mogelijk te bekijken wat de
positie van uitkeringsgerechtigden op de arbeidsmarkt is.In onderstaande tabel staan de 4 categorieën uitgewerkt naar de samenhang
met indicatoren. Waar ja staat is er een overlapping
mogelijk tussen de indicatoren, waar nee staat
niet. Door de koppelingen moet het uiteindelijk mogelijk worden deze tabel
ook kwantitatief in te vullen. Door andere criteria voor werkloosheid en werkgelegenheid
te hanteren is er ruimte om inactiviteit anders af te bakenen, zodat andere
beschrijvingen over de arbeidsmarkt kunnen worden gemaakt. Zo ontstaat het
palet aan indicatoren. Dit palet moet nog verder worden ingekleurd met kenmerken
van de werkzoekenden en werkenden zoals geslacht, leeftijd, opleiding enz.Tabel 5.9 Samenhang tussen indicatoren  overlap uitkeringenoverlap werkloze beroepsbevolkingoverlap werkwillenden Werkend, tevreden met aantal uren werkneeneenee Werkend, wil/moet meer uren werkenjaneeja Niet werkend, wil/moet werkenjajaja Niet werkend, wil/kan niet werkenjaneeneeBIJLAGE 6 ARBEIDSVERHOUDINGEN6.1 Analyse van CAO-patronenMede met het oog op mogelijke overloopeffecten van de afspraken over de
loonmutatie(s) is een belangrijke vraag in de arbeidsvoorwaardenvorming hoe
bij CAO's de patronen van looptijden, ingangs- en expiratiedata zich ontwikkelen
en welk patroon zich aftekent bij de ingangsdata van de eerste loonstijging
in de CAO. Tabel 6.1 toont gegevens over looptijden, ingangs- en expiratiedata.Tabel 6.1 Patronen van looptijden, ingangsdata en expiratiedata
van de CAO's Jaar% CAO's met een looptijd langer
dan 1 jaar (gem. looptijd in maanden tussen haakjes)% CAO's met ingangsdatum% CAO's met expiratiedatum   1 januari1 aprilt/m 1 april1 januari1 april t/m 1 april199362(19.4)214891204883199467(19.5)174781234784199566(20.5)264986314986199664(18.7)334291205086199765(19.8)274683234176199869(20.0)254884303875199966(20.0)224483174681Bron: berekeningen SZW/AV op basis van gegevens van de Arbeidsinspectie,
Den Haag, 2000.Het percentage CAO's met een looptijd langer dan een jaar is in de aangegeven
periode redelijk stabiel en bedraagt zo'n tweederde van de totale groep (grotere)
CAO's die in de betreffende jaren zijn afgesloten (zie 2e kolom
tabel). Dit wil overigens nog niet zeggen dat de afzonderlijke CAO's door
de jaren heen vaste looptijd-patronen kennen. Bij de meeste CAO's blijken
CAO-partijen bij elke volgende CAO de looptijd opnieuw te bepalen en afwisselend
te kiezen voor een looptijd van één dan wel twee jaar, of een
daarvan afwijkend aantal maanden. De gemiddelde looptijd ligt sinds 1993 rond
de 19 à 20 maanden.Het beeld daarbij is dat de loonstijging in het eerste jaar van meerjarige
CAO's gemiddeld genomen significant hoger is dan in het tweede jaar. Een vergelijking
tussen de gemiddelde loonstijgingen in het ingangsjaar van één-versus
meerjarige CAO's levert een gevarieerd beeld op. In de jaren 1994, 1997 tot
en met 1999 doen meerjarige CAO's het in het eerste jaar beter, in tegenstelling
tot de jaren 1993, 1995 en 1996.1Sinds 1993 sluiten sociale partners de CAO's ook nog steeds overwegend
af in het eerste kwartaal van het jaar. De expiratiedatum van de CAO is eveneens
overwegend in het eerste kwartaal van het jaar. Alleen in de jaren 1997 en
1998 daalt het percentage CAO's met een expiratiedatum in het eerste kwartaal
onder de 80 procent, in 1999 stijgt dit weer tot 81 procent en wordt als het
ware het «oude» patroon weer hersteld (zie bovenstaande tabel).De loonstijging die CAO-partijen afspreken gaat niet altijd vanzelfsprekend
in op dezelfde datum als de CAO. Bovendien kent men vaak ook niet de gehele
loonstijging in één keer toe, maar vindt een spreiding over
de looptijd van de CAO plaats. In tabel 6.2 is voor de periode 1992–1999
een gevarieerd patroon te zien voor wat betreft de ingangsdatum van de eerste
toegekende loonstijging in de CAO (ten opzichte van de ingangsdatum
van de CAO). De maand januari of de maand juli zijn duidelijk favoriete maanden
om de eerste loonstijging toe te kennen. De laatste drie jaren is dat met
name de maand juli. In 1999 treedt ten opzichte van 1998 echter een duidelijke
verschuiving op naar de maand april. Als we ten slotte bekijken hoe lang het
duurt voordat de eerste loonstijging wordt toegekend nadat de CAO is ingegaan,
dan valt op dat vanaf 1994 de groep CAO's met een verschil van drie maanden
is gegroeid tot zo'n 70 procent.Tabel 6.2 Patronen van ingangsdata van de 1e loonstijging
in de CAO Jaar% CAO's met ingangsdatum1e loonstijging in de maanden% CAO's met een verschil
tussen de ingangsdatum van de CAO en de ingangsdatum van de 1e loonstijging
van: januariapriljuli0 maanden3 maanden3 maanden of minder*199228342554208019931824373615591994479193694719954618173412511996411523441865199723233439247019982015433923691999122931392271* Het resterende percentage is het aandeel CAO's waarvan het verschil
tussen de ingangsdatum van de CAO en de ingangsdatum van de eerste loonstijging
meer dan 3 maanden bedraagt (in 1992 dus 20%, in 1999 29%).Bron: berekeningen SZW/AV op basis van gegevens van de Arbeidsinspectie,
Den Haag, 2000, CPB.De eerste loonmutatie wordt overwegend toegekend binnen 3 maanden na het
ingaan van de CAO. In een meerderheid van de CAO's worden voor de looptijd
van de CAO 1 of 2 loonmutaties afgesproken (zie tabel 6.3).Tabel 6.3 Aantal contractloonmutaties in CAO's in de aangegeven
jaren*) Jaar% CAO's met 0, 1 of 2 loonmutaties gedurende de looptijd
van de CAO% CAO's met
precies 2 loonmutaties gedurende de looptijd van de CAO 19936040 19948934 1995654519965738 19975944 1998594119996247* Aantallen exclusief eenmalige uitkeringen. Door de gekozen indeling
tellen de rijen niet op tot 100%.Gemiddeld genomen is het aantal loonmutaties gedurende de looptijd van
de CAO de afgelopen jaren redelijk stabiel. Het gemiddeld aantal maanden tussen
de expiratiedatum van de CAO en de laatste toegekende loonmutatie in de CAO
neemt vanaf 1997 toe (van gemiddeld 5,7 maanden in 1996 naar 8,5 maanden
in 1999). Het is dus niet zo dat de laatste contractloonmutatie steeds later
in de tijd wordt gegeven.Deze bevindingen leiden tot de conclusie dat er geen trend is van loonstijgingen
die steeds later ingaan ten opzichte van het begin van het kalenderjaar of
ten opzichte van de ingangsdatum van de CAO's.BIJLAGE 7 ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN7.1 Uitkomsten arbomonitoringHet gebruik van krachtTabel 7.1. Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar
naar geslacht, arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten (Bron:
CBS, EBB)  1996199719981999Man28272626 Vrouw19191918     Zelfstandig31302929Werknemer24232222 w.v.    vast23232222 flexibel27272525     Autochtoon25242323Allochtoon24252322 w.o.    Turk/Marokkaan36363630Surinamer/Antilliaan25212218     15–243332313225–4425242323 45–542121202055–6421191918      Landbouw en
visserij50505152 Industrie en bouw34343234 Commercieel23222119Niet commercieel20191818Blootstaan aan lawaaiTabel 7.2. Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar
naar geslacht, arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten (Bron:
CBS, EBB)  1996199719981999Man13121212 Vrouw5545     Zelfstandig5555Werknemer101099 w.v.    vast101099 flexibel10101010     Autochtoon9989Allochtoon15131312 w.o.    Turk/Marokkaan24222220Surinamer/Antilliaan13111011     15–241010910 25–441099945–5410998 55–64,,,8     Landbouw en visserij77109 Industrie en bouw23222222 Commercieel6655Niet commercieel5555Blootstaan aan trillingenTabel 7.3. Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar
naar geslacht, arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten (Bron:
CBS, EBB)  1996199719981999Man23232222 Vrouw2222     Zelfstandig21222122Werknemer14141313 w.v.    vast26141414 flexibel11111010     Autochtoon15151415Allochtoon14141312 w.o.    Turk/Marokkaan18222317Surinamer/Antilliaan1113910     15–241817151525–4415151515 45–541414131455–6416151414      Landbouw en
visserij.. 4949 Industrie en bouw. . 2728Commercieel. . 1313 Niet commercieel. .55Blootstelling aan trillingen van voertuigenTabel 7.4. Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar
naar geslacht, arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten (Bron:
CBS, EBB)  1996199719981999Man15151415 Vrouw1111     Zelfstandig16161516Werknemer9888 w.v.     vast9988flexibel7767     Autochtoon10999Allochtoon7877 w.o.    Turk/Marokkaan11141410Surinamer/Antilliaan5765     15–24131099 25–44999945–549888 55–6411111010     Landbouw en visserij. . 4550 Industrie en bouw. . 1313 Commercieel. . 1111Niet commercieel. . 37Werken onder hoge tijdsdrukTabel 7.5. Werkzame beroepsbevolking van 15–64 jaar
naar geslacht, arbeidsrelatie, etniciteit en leeftijd in procenten (Bron:
CBS, EBB)  1996199719981999Man33333434 Vrouw27293030     Zelfstandig27272829Werknemer31323333 w.v.    vast32343535 flexibel22222121     Autochtoon31323333Allochtoon32323333 w.o.    Turk/Marokkaan29312530Surinamer/Antilliaan28263128     15–242121192225–4433343534 45–543334363655–6424272629      Landbouw en
visserij15161819 Industrie en bouw29313032 Commercieel33333734Niet commercieel35333535BIJLAGE 8 SOCIALE ZEKERHEID8.1. VOLUME SOCIALE ZEKERHEID EN -VOORZIENINGEN, 1990–2002
(x 1000 uitkeringsjaren) Categorie1990199519961997199819992000200120021. Algemene Ouderdomswet:         – 90% uitkering0,20,20,20,20,20,20,20,20,2– 70% uitkering1 0291 0481 0081 012995974971969969w.v. partner ≤ 65 jaar11511065664725201512overigen914938943946948949951954958– 50% uitkering9271 0311 0961 1151 1551 1971 2221 2471 270w.v. partner ≤ 65
jaar6274121122143168177185191overigen8659579759931 0121 0281 0461 0631 079          Totaal1 9562 0792 1042 1272 1502 1712 1932 2172 240          2. Algemene Nabestaandenwet:         Bestaande gevallen:         Weduwen:16115514913110896857466– w.v. hoge pensioenen211817141210876lage pensioenen1401371321179686776760Weduwnaars:2434332815131198– w.v. hoge pensioenen566532211lage pensioenen192827231211987Nieuwe gevallen:         Weduwen:––3171928364349– w.v. hoge pensioenen––144681012lage pensioenen––2131522283337Weduwnaars:––0434577– w.v. hoge
pensioenen––0123455lage pensioenen––0311122Wezenpensioenen222222222          Totaal187191187182147143139135132          3. Kinderbijslagwetten:         – aant. huishoudens met 1 kind681673676680687695704712720– aant.
huishoudens met 2 kinderen779773772775779785791797802– aant. huishoudens met 3 kinderen254270267265264264264265266– aant. huishoudens met 4 kinderen626765636261605959– aant. huishoudens met 5 en
meer kinderen333128262422201917          Totaal1 8091 8141 8071 8091 8161 8271 8391 8521 864          4. Invaliditeits-
en Ouderdomsfonds:         – Invaliditeitsrenten7––––––––– Ouderdomsrenten (IW )130––––––––– Weduwen- en wezen-renten64––––––––– Overig–––––––––          Totaal201––––––––          5. Ziektewet (ZW)346306288301334363374384392          6. Arbeidsongeschiktheidswetten:         – WAO548520509510599608622635642– AAW230232231232–––––w.v. ABP-verzekerden83757474–––––Zelfstandigen51494848–––––Vroeggehandicapten89103105107–––––Overigen7543–––––          Totaal AAW/WAO778752740742599608622635642          7. Wet Arbeidsongeschiktheidsverzekering Zelfstandigen (WAZ)––––4746464545          8. Wet
Arbeidsongeschiktheidsvoorziening Jonggehandicapten (Wajong)––––117118122126127          9. Beperking inkomensachteruitgang gevolgen arbeidsongeschiktheidscriteria
(BIA)––0111122          Totaal
arbeidsongeschiktheidsregelingen778752740743764773790807816          10. Werkloosheidswet
a):         – Wgf264597535548485050– AWf138296273235183145125114111          Totaal WW164341370288238193174164161          11. Vorstverlet (VV)144444444          12. Wet Inkomensvoorziening Oudere en gedeeltelijk Arbeidsongeschikte
werkloze Werknemers (IOAW) a)182019202021212122          13. Wet Inkomensvoorziening Oudere en gedeeltelijk Arbeidsongeschikte
gewezen Zelfstandigen (IOAZ)344444444          14. Wet Sociale Werkvoorziening778181828485878990          15. Jeugdwerkgarantiewet/Tijdelijke Voorziening Gemeentelijke Werkgelegenheidsinitiatieven
voor Jongeren (TV-GWJ, JWG)722252300000          16. Banenpools422232400000          17. VUT-regeling ex-mijnwerkers (VVU)210000000          18. Wet Inkomensvoorziening Kunstenaar (WIK)–––012555          19. Experimenten activering uitkeringsgelden–148120000          20. Wet Inschakeling Werkzoekenden (WIW)––––4137424851          21. Toeslagenwet9510099939388929192          22. ID-banen–616263541505560          23. Algemene Bijstandswet1:         A. Niet krachtens
rijksgroepsregelingen:         1. Periodieke algemene bijstand aan thuiswonenden         – beneden 65 jaar176164484463424381353340341– 65 jaar en ouder1213131414151616162. Periodieke bijstand aan elders
verzorgden          – in bejaardenoorden–––––––––– overigen444454455Totaal niet krachtens rijksgroepsregelingen192181501481443401373361362B. Krachtens rijksgroepsregelingen:          Periodieke algemene bijstand aan:          – werkloze werknemers3543280––––––– zelfstandigen111111111– overigen–––––––––Totaal
krachtens rijksgroepsregelingen3553291111111          Totaal bijstand547510502482444402374362363Bron: CBS, CPB, Lisv en SZW.a) Vanaf 1 januari 2001 komen ook de ambtenaren onder de WW, ZW en
IOAW (werkloosheidsdeel); hiermee is in deze bijlage nog geen rekening gehouden.1 Jaargemiddelden (x 1000). BIJLAGE 8.2. EXPLOITATIE-OVERZICHTEN SOCIALE VERZEKERINGEN 1998–2002Tabel 8.2.A. Overzicht sociale verzekeringen 1998 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWANWWAOWAZVangnet ZWWgfAWfUfo (incl. vangnet)Totaal Premies Totaal40 1033 57821 0921 09801 65110 789078 312Inkomensoverdrachten000302 582– 728– 1 851034Onderlinge Betalingen002 0090033518302 528Saldo Interest40131100134– 950103          Totaal baten40 1443 59123 1131 1282 5821 3939 026080 976          Uitkeringen/Verstrekkingen38 7263 42018 5381 0052 3471 3895 021070 445Onderlinge Betalingen01572 40650028799603 897Uitvoeringskosten231541 41311423530976003 115          Totaal Lasten38 9573 63122 3571 1692 5821 9856 777077 456          Besparingen1 187– 40755– 400– 5922 25003 520          Wettelijke
Premie18,251,407,857,900,002,1510,600,00 Aandeel Werknemers18,251,400,000,000,000,006,450,00 Aandeel Werkgevers0,000,007,857,900,002,154,150,00 Tabel 8.2.B. Overzicht sociale verzekeringen 1999 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWANWWAOWAZVangnet ZWWgfAWfUfo (incl. vangnet)Totaal Premies Totaal43 2983 81822 3671 28301 90110 980083 646Inkomensoverdrachten000302 752– 836– 1 875071Onderlinge Betalingen001 9440029417502 413Saldo Interest1011062– 120106– 180249          Totaal baten43 3983 82824 3731 3012 7521 4649 263086 379          Uitkeringen/Verstrekkingen40 5473 39219 1971 0472 4771 3264 407072 393Onderlinge Betalingen01662 54058028686603 916Uitvoeringskosten228591 4589627635078403 251          Totaal
Lasten40 7753 61723 1951 2002 7521 9636 057079 560          Besparingen2 6232111 1781010– 4993 20506 819          Wettelijke
Premie17,901,407,758,420,000,9210,100,00 Aandeel Werknemers17,901,400,000,000,000,006,100,00 Aandeel Werkgevers0,000,007,758,420,000,924,000,00 Tabel 8.2.C. Overzicht sociale verzekeringen 2000 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWANWWAOWAZVangnet ZWWgfAWfUfo (incl. vangnet)Totaal Premies Totaal44 6323 69723 6851 41302 41211 668087 507Inkomensoverdrachten000302 907– 936– 1 903098Onderlinge Betalingen001 9450026819102 404Saldo Interest19014115– 1001541840647          Totaal baten44 8223 71025 7451 4332 9071 89910 141090 656          Uitkeringen/Verstrekkingen42 1193 32719 7731 0672 6221 3934 146074 446Onderlinge Betalingen01742 75762030070003 993Uitvoeringskosten233611 5988828537477303 411          Totaal Lasten42 3513 56124 1271 2172 9072 0675 619081 850          Besparingen2 4711491 6172160– 1694 52208 806          Wettelijke
Premie17,901,257,708,800,001,0510,000,00 Aandeel Werknemers17,901,250,000,000,000,006,250,00 Aandeel Werkgevers0,000,007,708,800,001,053,750,00 Tabel 8.2.D. Overzicht sociale verzekeringen 2001 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWANWWAOWAZVangnet ZWWgfAWfUfo (incl. vangnet)Totaal Premies Totaal39 1373 15525 6761 42102 18011 23163783 437Inkomensoverdrachten000303 036– 963– 2 068035Onderlinge Betalingen002 0650023719902 501Saldo Interest15410169– 1001334360891          Totaal baten39 2903 16527 9111 4413 0361 5879 79863786 863          Uitkeringen/Verstrekkingen44 7383 38020 6181 0982 7451 4963 87558078 530Onderlinge Betalingen01712 87862029672304 129Uitvoeringskosten232601 62483291392737573 475          Totaal Lasten44 9703 61225 1191 2433 0362 1835 33463786 134          Besparingen– 5 680– 4472 7921980– 5974 4630730          Wettelijke Premie17,901,257,708,800,000,878,900,00 Aandeel
Werknemers17,901,250,000,000,000,005,250,00 Aandeel Werkgevers0,000,007,708,800,000,873,650,00 Tabel 8.2.E. Overzicht sociale verzekeringen 2002 (bedragen
in miljoenen guldens)  AOWANWWAOWAZZWWgfAWfUfo (incl. vangnet)Totaal Premies Totaal41 0813 32926 5651 49002 26211 59689687 219Inkomensoverdrachten5 2473960303 105– 984– 2 11305 681Onderlinge Betalingen002 0620023220302 497Saldo Interest9673155010875001 281          Totaal baten46 4243 73228 9421 5253 1051 61910 43589696 678          Uitkeringen/Verstrekkingen46 1043 36021 2341 1182 8151 4943 98982080 933Onderlinge Betalingen01702 89163029871804 139Uitvoeringskosten241611 62079290383705763 455          Totaal Lasten46 3453 59125 7451 2603 1052 1755 41289688 528          Besparingen801413 1982650– 5565 02308 150          Wettelijke
Premie17,901,257,708,800,000,878,900,00 Aandeel Werknemers17,901,250,000,000,000,005,250,00 Aandeel Werkgevers0,000,007,708,800,000,873,650,00 BIJLAGE 8.3. VERMOGENS SOCIALE FONDSEN, ULTIMO 1999–2001bedragen in miljoenen guldens  199920002001 aanwezigbenodigdvermogens- overschotaanwezigbenodigdvermogens- overschotaanwezigbenodigdvermogens- overschotAOW7 1222 9814 1419 5933 0746 5193 9123 349563AWW40716724067216550722516461Totaal SVB7 5293 1484 38110 2653 2397 0264 1373 513624          WAZ– 79157– 236137159– 22335162173WAO1 9311 0179143 5481 0782 4706 3401 1195 221AWf1 03901 0395 56105 56110 0243 0007 024 Totaal Lisv2 8911 1741 7179 2461 2378 00916 6994 28112 418          Centrale fondsen10 4204 3226 09819 5114 47615 03520 8367 79413 042          Wgf2 8422 3494932 6732 760– 872 0779001 177Totaal decentraal2 8422 3494932 6732 760– 872 0779001 177          Totaal13 2626 6716 59122 1847 23614 94822 9138 69414 219BIJLAGE 8.4. EXPLOITATIE-OVERZICHTEN SOCIALE VOORZIENINGEN 1998–2002Tabel 8.4.A. Overzicht sociale voorzieningen 1998 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWABWIOAW/AZTWWIWSluitend aanpakI/D-banenWajongArbvoOverigTotaalUitkeringen/Verstrekkingen3 5836 3519 4595095471 605001 926050324 482Sociale lasten770521286100012905821Uitvoeringskosten0170665285600052016986Overige
lasten00010000008 9             Totaal lasten3 6606 52110 6455656641 605002 107053126 298             Aanvullende post00000000000 0Restituties/Anticumulatie7940000000– 42300371Overige baten040000000004Bijdragen gemeenten002 2758200000002 356Rijksbijdragen2 8666 5178 3704846641 605002 530053123 567             Totaal baten3 6606 52110 6455656641 605002 107053126 298Tabel 8.4.B. Overzicht sociale voorzieningen 1999 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWABWIOAW/AZTWWIWSluitend aanpakI/D-banenWajongArbvoOverigTotaalUitkeringen/Verstrekkingen3 8406 2679 0485465661 69509932 0581 28542726 723Sociale lasten00518316300014703762Uitvoeringskosten017161928460008608958Overige
lasten00010000003 4             Totaal lasten3 8406 43810 1846066741 69509932 2911 28544028 447             Aanvullende post000000000000Restituties/Anticumulatie8070000000– 51900288Overige baten030000000003Bijdragen gemeenten002 2338600000002 319Rijksbijdragen3 0336 4357 9525206741 69509932 8101 28544025 837             Totaal baten3 8406 43810 1846066741 69509932 2911 28544028 447Tabel 8.4.C. Overzicht sociale voorzieningen 2000 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWABWIOAW/AZTWWIWSluitend aanpakI/D-banenWajongArbvoOverigTotaalUitkeringen/Verstrekkingen4 0446 4498 5945705572 01601 9312 1421 53863628 478Sociale lasten00534367000016507811Uitvoeringskosten01835902942000108020971Overige
lasten0001000000– 8– 7             Totaal lasten4 0446 6329 7186366682 01601 9312 4151 53865530 252             Aanvullende
post00000000001111Restituties/Anticumulatie8060000000– 51100296Overige baten040000000004Bijdragen gemeenten002 1828900000002 271Rijksbijdragen3 2386 6287 5365466682 01601 9312 9251 53864527 671             Totaal baten4 0446 6329 7186366682 01601 9312 4151 53865530 252Tabel 8.4.D. Overzicht sociale voorzieningen 2001 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWABWIOAW/AZTWWIWSluitend aanpakI/D-banenWajongArbvoOverigTotaalUitkeringen/Verstrekkingen4 2696 5638 8516175662 1273192 2592 2831 10094029 895Sociale lasten005523975000177010852Uitvoeringskosten01795762941000101023949Overige
lasten000100000023             Totaal lasten4 2696 7429 9796866822 1273192 2592 5611 10097631 700             Aanvullende post1638941437377111103108112841 328Restituties/Anticumulatie8650000000– 54800318Overige baten040000000004Bijdragen gemeenten001 3812900000001 410Rijksbijdragen3 2416 6508 1846206442 0563092 1563 0011 08969128 640             Totaal
baten4 2696 7429 9796866822 1273192 2592 5611 10097631 700Tabel 8.4.E. Overzicht sociale voorzieningen 2002 (bedragen
in miljoenen guldens)  WSWAKWABWIOAW/AZTWWIWSluitend aanpakI/D-banenWajongArbvoOverigTotaalUitkeringen/Verstrekkingen4 4396 6959 0316385642 2473662 6012 3721 24890731 108Sociale lasten005634074000184011871Uitvoeringskosten01805772940000103021951Overige
lasten0001000000– 8– 7             Totaal lasten4 4396 87510 1717086792 2473662 6012 6591 24893132 924             Aanvullende
post279254606525211819171188612752 074Restituties/Anticumulatie8990000000– 56900330Overige baten040000000004Bijdragen gemeenten001 4072900000001 436Rijksbijdragen3 2606 6168 1586276272 1293472 4313 0411 18765729 079             Totaal baten4 4396 87510 1717086792 2473662 6012 6591 24893132 924Opmerkingen bij bijlage 8.4.:– In groep «Overig» zitten de volgende voorzieningen,
te weten: VVU, RSP, TOG, REA, subsidies, de intensivering Arbo, de koopkrachtmaatregelen,
SWI, Experimenten, WIK, BIA, WVG, Kindop, Inkoop Soc. Dienst, Eindejaarsmarge
en Millenniumproblematiek.– De aanvullende post (loon- en prijsbijstelling) geeft het verschil
in lasten bij constante en lopende lonen en prijzen (en premies).– Restituties zijn terugbetalingen van in vorige jaren te hoog vastgestelde
voorschotten.– De Bijdragen gemeenten bevat bij ABW, IOAW en IOAZ naast het 10-procentsaandeel
(tot en met 2000) in de uitvoering van de regeling ook de uitvoeringskosten
en de bijzondere bijstand.– De Rijksbijdragen, gesommeerd met de Restituties/Anticumulatiebetalingen
vormen de bedragen die ten laste komen van de begroting van het ministerie
van SZW. BIJLAGE 9 INKOMENSBELEID9.1 Cumulatie van beleidsmaatregelen met inkomensgevolgen1. InleidingHet is gebruikelijk dat in de Sociale Nota ieder jaar ook aandacht wordt
besteed aan de inkomensgevolgen van maatregelen die niet in het generieke
koopkrachtbeeld tot uitdrukking komen. Daartoe dient deze bijlage.In paragraaf 6.5.2. is een beeld gegeven van de verwachte generieke
koopkrachtontwikkeling voor 2001. De generieke koopkrachtberekeningen geven
een beeld van de toename van het reëel besteedbaar inkomen. Deze wordt
bepaald door de prijs- en loonontwikkeling, de wijzigingen in belasting- en
premietarieven en kinderbijslag. In het generieke beeld zijn alleen maatregelen
opgenomen, die in principe alle burgers in de betreffende categorie aangaan.
Beleidsmaatregelen die alleen inkomensgevolgen hebben voor specifieke groepen
huishoudens, komen niet tot uitdrukking in het generieke koopkrachtbeeld.In deze bijlage wordt geïnventariseerd welke de inkomensgevolgen
van dergelijke maatregelen zijn en in welke mate de verschillende maatregelen
cumuleren voor bepaalde groepen huishoudens. Bij dit laatste gaat de aandacht
vooral uit naar de huishoudens met inkomens op of rond het minimumniveau.In het algemeen zullen de beschreven maatregelen slechts een klein deel
van de huishoudens aangaan. Maatregelen waarvan de invulling nog niet geheel
duidelijk is of waarvan geen meetbaar effect kan worden bepaald, blijven buiten
beschouwing. Dit jaar wordt uiteraard ook aandacht besteed aan maatregelen
die voortvloeien uit de belastingherziening. Hierbij gaat het dan om de zogenaamde
niet-standaardeffecten en de effecten van de herziening voor groepen die zich
in een specifieke situatie bevinden.Zoveel mogelijk wordt voor elke beleidsmaatregel de verandering ten opzichte
van de huidige situatie beschreven. In beginsel zijn maatregelen die minder
dan 10 000 mensen treffen niet in dit overzicht opgenomen.Aan de belastingherziening is hieronder een separate paragraaf gewijd,
de overige beleidsmaatregelen komen in paragraaf 3 aan de orde.2. De belastingherziening 20012.1. InleidingIn paragraaf 6.5.2. is het generieke koopkrachtbeeld voor 2001 beschreven.
Hierin wordt ook aandacht besteed aan enkele, in het generieke beeld tot uitdrukking
komende maatregelen van de belastingherziening. De zogenaamde niet-standaardeffecten
zijn in tabel 6.7 als gemiddelde opgenomen in de gepresenteerde koopkrachtcijfers.
Deze paragraaf bevat eerst een nadere beschouwing van de voor specifieke groepen
optredende inkomenseffecten (paragraaf 2.2). Daarna volgt een beschrijving
van de afzonderlijke niet-generieke maatregelen in de belastingherziening
2001 (paragraaf 2.3). Tot slot wordt ingegaan op de inkomenseffecten
van deze niet-generieke maatregelen (paragraaf 2.4). 2.2. Inkomenseffecten voor specifieke groepen– AOW-gerechtigden met een partner jonger dan 65 jaar zonder eigen
inkomstenIn het nieuwe belastingstelsel worden de belastingvrije sommen vervangen
door heffingskortingen. Daarbij bestaat een onderscheid tussen de heffingskortingen
voor belastingplichtigen onder 65 jaar en voor 65 jaar en ouder. Wanneer de
jongere partner ook de AOW-gerechtigde leeftijd bereikt en de AOW de enige
bron van inkomen is, doen zich als gevolg van dit onderscheid inkomenseffecten
voor. Hieronder volgt een korte beschrijving van de AOW-toeslag en van de
behandeling van het inkomen in het huidige en het nieuwe fiscale stelsel.Indien een AOW-gerechtigde een partner heeft jonger dan 65 jaar zonder
eigen inkomen bestaat het recht op een toeslag van 50% van de bruto AOW. Deze
wordt toegekend aan de AOW-gerechtigde. De betrokkene is dan ingedeeld in
tariefgroep 3 en heeft in het huidige fiscale stelsel recht op een dubbele
belastingvrije voet, omdat deze door de niet-verdienende partner is overgedragen.
De waarde van de belastingvrije sommen wordt bepaald door het marginale tarief
dat voor de betreffende belastingplichtige van toepassing is.Het nieuwe stelsel kent heffingskortingen, die in beginsel een vast bedrag
per belastingplichtige zijn. Een niet-verdienende partner heeft een individueel
recht op de heffingskorting. Dit leidt tot afwijkende inkomenseffecten voor
AOW-gerechtigden met een partner zonder eigen inkomsten jonger dan 65 jaar
die een toeslag op hun AOW-pensioen ontvangen. Om deze reden ligt de inkomensontwikkeling
in 2001 voor de groep AOW-gerechtigden met een partner jonger dan 65 relatief
hoog (+7¾% tegenover +3¼% voor gehuwde AOW-gerechtigden die
beide ouder zijn dan 65 en geen aanvullend pensioen hebben, zie tabel 9.1).
Indien de jongste (niet-verdienende) partner 65 wordt, zal als gevolg van
de lagere heffingskorting dit bijzondere voordeel niet langer van toepassing
zijn.Tabel 9.1 Koopkrachtontwikkeling 2001 voor AOW-gerechtigden
(in %)   65+/65-Alleenstaande65+/65+AOW 7¾3¾3¼AOW+ 20 0005¾22AOW+ 30 0003¼22AOW+ 35 000¾2¼2AOW+ 45 0001¾2¼1¾AOW+ 50 0002¾3½2¾Ter verduidelijking geeft tabel 9.2 een overzicht van de effecten voor
AOW-gerechtigden met een jongere (niet-verdienende) partner ten opzichte van
een paar waarvan beide partners 65 jaar of ouder zijn. Volledigheidshalve
zij er op gewezen dat de cijfers in deze tabel alleen van toepassing zijn
op huishoudens met een AOW-inkomen zonder aanvullend pensioen. Uit de tabel
is af te leiden dat het huishouden er met de belastingherziening eerst fors
op vooruit gaat (regel 3 regel 2). Het voordeel van de heffingskortingen is
voor zowel de groep met een jongere partner als voor huishoudens waarin beide
partners ouder zijn dan 65 na de belastingherziening groter dan voor de belastingherziening.
Bij het bereiken van de 65-jarige leeftijd door de jongere partner wordt dit
voordeel beperkt (regel 4 – regel 3). Duidelijk is evenwel dat ook dan
sprake is van een financieel voordeel. Dit geldt zowel ten opzichte van de situatie dat de partner nog jonger is dan 65 jaar (regel 4 regel
2) als ten opzichte van de situatie dat de partner ook de 65 jarige leeftijd
heeft bereikt (regel 4–1).Tabel 9.2 Hoogte voordeel belastingvrije som/heffingskorting
voor en na stelselherziening (AOW zonder aanvullend pensioen)  Kostwinnerpartner ≤ 65partner ≥ 65Totaal 1 Huidige stelsel1 842 1 8423 684 2 Huidige stelsel3 2060 3 206 3 Nieuwe stelsel2 0622 530 (3 473) 4 592 4 Nieuwe stelsel2 062 2 0624 124Toelichting:• Regel 1 geeft het voordeel weer van de individuele belastingvrije
sommen van een echtpaar beiden 65+.• Regel 2 geeft het voordeel weer van de belastingvrije som voor
een kostwinner (65+) met een jongere partner zonder eigen inkomen. Dit betekent
een belastingvrije som van 20 041 (tariefgroep 3 incl. ouderenaftrekken)
verrekend tegen een marginaal belastingtarief van 16% (tarief eerste schijf
in 2000 voor ouderen). De jongere partner heeft geen eigen inkomen.• Regel 3 geeft het voordeel van de heffingskortingen weer voor hetzelfde
huishouden als in regel 2. De AOW-gerechtigde ontvangt nu de heffingskorting
voor belastingplichtigen ouder dan 65 jaar (1542 gulden) en de ouderenkorting
(520 gulden). De jongere partner heeft in beginsel recht op de heffingskorting
voor belastingplichtigen jonger dan 65 jaar (3473 gulden). Aangezien de oudere
partner 2530 gulden belasting betaalt, ontvangt de jongere partner een korting
ter hoogte van dit bedrag. De reden daarvan is dat conform de Wet IB 2001
het te ontvangen bedrag aan heffingskortingen niet hoger mag zijn dan het
te betalen bedrag aan belastingen.• Regel 4 geeft ter vergelijking het voordeel uit hoofde van de heffingskortingen
op het moment dat de jongere partner ook 65 zou zijn. De oudere partner ontvangt
nog steeds 2062 gulden. De jongere partner ontvangt nu hetzelfde bedrag aan
kortingen.Het zij opgemerkt dat het in zekere zin om een tijdelijke problematiek
gaat, omdat de toeslagen worden afgeschaft voor niet-verdienende partners
die na 1 januari 2015 de leeftijd van 65 jaar bereiken. Het in tabel 9.2 beschreven
effect is, zoals gezegd, berekend voor huishoudens met de AOW als enige inkomensbron.
Voor ouderen met een aanvullend pensioen van meer dan 35 000 gulden per
jaar gaat het om andere effecten. Voor deze groep geldt namelijk dat de koopkrachtontwikkeling
voor de huishoudens waarbij beide partners ouder zijn dan 65 hoger ligt dan
de koopkrachtontwikkeling voor huishoudens met een niet-verdienende partner
jonger dan 65. Dit is precies de omgekeerde situatie van die in tabel 2. Gelet
op het belang van deze effecten zal de Belastingdienst, in samenwerking met
de SVB (vanwege haar bekendheid met de groep) de betrokkenen over het hier
genoemde effect informeren.– GrensarbeidersGrensarbeiders die in België wonen en in Nederland werken, betalen
op grond van het belastingverdrag tussen Nederland en België, in Nederland
wel premies volksverzekeringen, maar geen belasting1. Dit leidt tot afwijkende inkomenseffecten voor deze groep. Belangrijkste
oorzaak is het feit dat zij niet profiteren van de daling van de marginale
belastingtarieven. Voor een kleine groep kan dit leiden tot
minder positieve inkomenseffecten dan in het generieke beeld gepresenteerd.
Per saldo blijven de gemiddelde inkomenseffecten ongerekend niet-standaardeffecten
naar verwachting positief.1– Partners van buitenlandse belastingplichtigenMet de invoering van de Wet IB 2001 hebben ook niet-verdienende partners
van buitenlandse belastingplichtigen een individueel recht op een heffingskorting.
Tot en met 2000 gold in dit geval de overdraagbaarheid van de belastingvrije
som, en viel de buitenlandse belastingplichtige in tariefgroep drie (dubbele
belastingvrije som). In het nieuwe belastingstelsel is de niet-verdienende
partner niet premieplichtig en heeft hij/ zij derhalve geen recht op het premiedeel
van de heffingskorting. De heffingskorting zou daardoor voor deze groep ongeveer
3000 gulden lager liggen. Het kabinet heeft daarom besloten dat op verzoek
van de alleenverdiener, voorzover hij/zij inkomsten heeft uit werk en woning
(box I), en zijn/haar niet-verdienende partner, een toeslag wordt verleend
op de heffingskorting. Als territoriale begrenzing voor deze oplossing zal
tenminste gelden de EU (inclusief EER).2.3. Niet-generieke maatregelenDeze paragraaf bevat een beschrijving van enkele maatregelen die in het
kader van de Wet IB2001 worden genomen. Op de hieruit voortvloeiende inkomenseffecten
wordt later ingegaan.– Forfaitaire rendementsheffingVolgens het huidige fiscale inkomensbegrip zijn de reguliere opbrengsten
van privé-vermogensbestanddelen (rente, dividend, huur) wel belast,
maar niet de behaalde vermogenswinst op deze bestanddelen. In het nieuwe belastingstelsel
is gekozen voor een systeem waarbij inkomen uit sparen en beleggen forfaitair
wordt bepaald op een vermogensrendement van 4% (forfaitair rendement) en wordt
belast tegen een vast tarief van 30%. De inkomenseffecten van de invoering
van de forfaitaire rendementsheffing zijn heel divers en sterk afhankelijk
van de persoonlijke situatie. Degenen die op dit moment een belast rendement
halen van meer dan 4% gaan er in de regel op vooruit. Degene wier rendement
lager ligt of wier rendement op dit moment niet belast is (bijvoorbeeld vermogenswinsten)
ondervinden wellicht een nadeel. Dit laatste is afhankelijk van het nu voor
hen geldende marginale belastingtarief.Het belastingtarief over inkomsten in box III uit sparen en beleggen (30%)
is voor ouderen in het nieuwe belastingstelsel doorgaans hoger dan in het
huidige stelsel (16% of 20.05%). Mede om dit nadeel te mitigeren is voor
ouderen een toeslag op de belastingvrije voet in box III ingevoerd. Deze is
afhankelijk van de hoogte van het inkomen in box I en het vermogen in box
III. In hoeverre deze toeslag toereikend is, is sterk afhankelijk van de individuele
situatie met betrekking tot het nu geldende marginale tarief en de samenstelling
van het vermogen in relatie tot vermogenswinsten en -opbrengsten.– LijfrenteBij de belastingheffing over vermogensinkomsten heeft de combinatie van
hoge marginale tarieven voor rente- en dividendinkomsten en een niet uniforme
behandeling van beleggingsvormen tot een toenemende mate van belastingontwijking
geleid. Dit is goed zichtbaar in de hoge vlucht van bijvoorbeeld aan beleggingen
gekoppelde lijfrenteproducten, die doorgaans tegen hoge marginale
tarieven afgetrokken kunnen worden. Ter voorkoming van excessief gefacilieerd
sparen zal de ongetoetste aftrek van lijfrente vanaf 2001 beperkt worden.
Voor personen met een pensioentekort geldt deze beperking uiteraard niet (getoetste
aftrek). Op dit moment kan een alleenstaande nog ongetoetst 6179 gulden lijfrente
aftrekken. Voor gehuwden en samenwonenden is dat 12 358 gulden. In het
nieuwe stelsel zijn deze bedragen ongetoetst 2283 gulden respectievelijk 4566
gulden. Een aftrek boven deze bedragen is alleen mogelijk als kan worden aangetoond
dat een volledig pensioen (70% van het laatst verdiende inkomen) niet haalbaar
is. Naar schatting ongeveer 525 duizend belastingplichtigen voeren nu een
lijfrente-aftrek op zonder dat sprake is van een pensioentekort. Het gemiddelde
bedrag aan lijfrente-aftrek dat zij opvoeren bedraagt 4325 gulden. Door de
introductie van de forfaitaire rendementsheffing over vermogen en de lagere
marginale tarieven waartegen aftrekposten kunnen worden verrekend, zal de
financiële aantrekkelijkheid van dergelijke beleggings- en verzekeringsproducten
overigens minder worden. Voor de naar schatting 525 duizend personen, die
geen pensioentekort hebben maar waarvan er velen momenteel wel mede om fiscale
redenen lijfrente-aftrek genieten, zal het inkomenseffect daarom sterk afhangen
van de gedragseffecten op het gebied van sparen, lenen en beleggen die op
kunnen treden als gevolg van de belastingherziening.– Rente over consumptief kredietRente over consumptief krediet is onder het nieuwe belastingstelsel niet
langer aftrekbaar. Op dit moment geldt hiervoor nog een maximum aftrek van
5291 gulden per persoon. Naar schatting maken nu ongeveer 2 miljoen belastingplichtigen
gebruik van de aftrek voor consumptieve rente. Het gemiddelde bedrag aan rente-aftrek
is daarbij 1353 gulden.– Reiskosten woon-werkverkeerIndien een werknemer de afstand woning-werk met de eigen auto aflegt,
zijn de reiskosten niet langer aftrekbaar. Nu is de aftrek voor iemand die
meer dan 20 kilometer van het werk woont en met de eigen auto reist 2050 gulden.
De (hogere) reiskostenaftrek voor het openbaar vervoer blijft gehandhaafd,
maar wordt wel in gelijke mate beperkt. Naar schatting krijgt ongeveer een
miljoen belastingplichtigen te maken met de beperking in de reiskostenaftrek.
Gemiddeld bedraagt de aftrek 758 gulden.– Aftrek buitengewone lastenDe mogelijkheid tot een aftrek van de kosten van levensonderhoud voor
kinderen van 27 jaar en ouder en overige verwanten komt in 2001 te vervallen.
De Memorie van Toelichting bij de Wet IB20011
gaat in op de achtergrond van deze maatregel. In totaal gaat het naar schatting
om 60 000 belastingplichtigen met gemiddeld 2200 gulden aan aftrekposten2.De kosten van studie zijn vanaf 2001 niet langer aftrekbaar in de
buitengewone lastensfeer. Hiervoor in de plaats komt een specifieke aftrekpost
scholingsuitgaven. Deze kent een grotere reikwijdte, waarbij de drempel (het
niet voor aftrek in aanmerking komende bedrag) op een hoger niveau ligt.– Aftrek werkelijke kosten uit arbeidDe aftrek van werkelijke kosten die worden gemaakt ter verwerving van
arbeidsinkomsten vervalt. Ongeveer 193 duizend belastingplichtigen maken
gebruik van de mogelijkheid van deze aftrek voor een gemiddeld bedrag van
6132 gulden.– Belastingplichtigen met aftrekpostenHierboven is ingegaan op specifieke maatregelen, waaronder ook het vervallen
of versoberen van enkele aftrekposten. Naast het vervallen of versoberen van
aftrekposten leidt echter ook de aanwezigheid van aftrekposten, die niet versoberd
worden tot wijzigingen ten opzichte van het generieke inkomensbeeld. Het hebben
van aftrekposten leidt tot een lager belastbaar inkomen. Hierdoor profiteren
de betrokken huishoudens minder van de daling van de tarieven van de inkomstenbelasting.
De grootste groep die hiermee te maken krijgt betreft mensen met hypotheekrente-aftrek.
Overigens geldt voor belastingplichtigen met een bijtelpost op het inkomen
(bijvoorbeeld huurwaardeforfait zonder hypotheekrente-aftrek) dat zij relatief
meer profiteren van de daling van de tarieven.2.4. Inkomenseffecten van niet-generieke maatregelenDeze paragraaf gaat in op de inkomenseffecten die de maatregelen zoals
genoemd in de vorige paragraaf 2.3. kunnen hebben ten opzichte van het
in paragraaf 6.5.2. gepresenteerde generieke inkomensbeeld voor 2001.2.4.1. Samenvatting gemiddelde niet-standaard-effectenAl eerder zijn gemiddelde inkomenseffecten gepresenteerd van de specifieke
maatregelen. Ze zijn bijvoorbeeld opgenomen als niet-standaardeffecten in
de Memorie van Toelichting bij de Wet IB2001. Deze inkomenseffecten (niet-standaardeffecten)
van de stelselherziening zijn als onderdeel van het integrale beeld voor 2001
verwerkt in tabel 6.7 in paragraaf 6.5.2. Tabel 9.3 geeft een uitsplitsing
van deze in het beeld in tabel 6.7. verwerkte cijfers. Een uitsplitsing naar
oorzaak is al opgenomen in de Nota naar aanleiding van het Verslag bij de
Wet IB 2001. Tijdens de behandeling van deze wet in de Tweede Kamer zijn wijzigingen
aangebracht1. De hierna volgende tabel geeft
de uitsplitsing van de niet-standaardeffecten weer na aannemen van de wet
IB 2001 in de Tweede Kamer. Tabel 9.3 Uitsplitsing gemiddelde niet-standaardeffecten
van de belastingherziening  reiskostenwerkelijke kostenConsumptieve renteIntroductie forfaitair rendement, lijfrente en vervallen VBOverigTotaal Werknemers (alleenst.)      minimumloon– 0.2%– 0.2%– 0.4%– 0.4%0.0%– 1.2%modaal– 0.2%– 0.1%– 0.4%– 0.4%0.0%– 1.0%1,5 * modaal– 0.2%– 0.2%– 0.5%– 0.7%0.0%– 1.5%2 * modaal– 0.2%– 0.5%– 0.4%– 1.0%0.0%– 2.1%3 * modaal– 0.1%– 0.6%– 0.6%– 1.7%– 1.0%– 4.0%       Werknemers (alleenver.)      minimumloon– 0.2%– 0.1%– 0.3%– 0.3%0.0%– 0.9%modaal– 0.1%– 0.1%– 0.3%– 0.3%0.0%– 0.9%1,5 * modaal– 0.2%– 0.2%– 0.5%– 0.6%0.0%– 1.4%2 * modaal– 0.2%– 0.5%– 0.4%– 1.0%0.0%– 2.0%3 * modaal– 0.1%– 0.6%– 0.5%– 1.6%– 0.9%– 3.8%       Ouderen (alleenst.)      AOW0.0%0.0%0.0%– 0.2%0.0%– 0.2%AOW + 10 0000.0%0.0%0.0%– 0.1%0.0%– 0.2%AOW + 30 0000.0%0.0%– 0.1%0.3%0.0%0.3%AOW + 50 0000.0%0.0%– 0.2%2.0%0.0%1.8%       Ouderen (gehuwd)      AOW0.0%0.0%0.0%– 0.1%0.0%– 0.1%AOW + 10 0000.0%0.0%0.0%– 0.1%0.0%– 0.1%AOW + 30 0000.0%0.0%0.0%0.3%0.0%0.2%AOW + 50 0000.0%0.0%– 0.1%1.7%0.0%1.6%Bron: Ministerie van FinanciënDe gemiddelde niet-standaardeffecten voor de sociale minima zijn volgens
de in tabel 9.3 gehanteerde berekeningsmethodiek – 0,1%.Er zij met nadruk op gewezen dat het in tabel 9.3 gaat om gemiddelden
voor de hele inkomensgroep. Deze effecten liggen uiteraard lager dan de gemiddelde
effecten die gelden voor de groep die daadwerkelijk gebruik maakt van de betreffende
aftrekposten (de groep de gebruik maakt van de betreffende aftrekposten is
immers kleiner dan de totale groep). Vervolgens moet men ook rekening houden
met spreiding rond de gemiddelde effecten voor de gebruikers van aftrekposten.
Er zijn immers gebruikers die meer dan gemiddeld gebruik maken van aftrekposten
en gebruikers die er minder dan gemiddeld gebruik van maken.2.4.2. CumulatieTabel 9.3 liet de inkomenseffecten zien van de specifieke maatregelen
in de belastingherziening als gemiddelde voor de totale groep belastingplichtigen.
Voor degenen die niet door deze maatregelen getroffen worden, met andere woorden
degenen die geen aftrekposten hebben, treden de in de tabel opgenomen effecten
uiteraard niet op. Voor de groep die wel door de maatregelen getroffen worden
is het negatieve effect gemiddeld genomen groter dan de in tabel 9.3 opgenomen
effecten. Hierbij is relevant dat de generieke koopkrachtontwikkeling over
het algemeen gunstig is. Het generieke beeld biedt dus in de meeste gevallen
ruimte om de op individueel niveau mogelijk optredende negatieve inkomenseffecten
op te vangen, zonder dat een per saldo negatieve koopkrachtontwikkeling in
2001 optreedt. Het Centraal Planbureau heeft in de Macro Economische Verkenningen 2001
voor een aantal categorieën, te weten alleenstaanden, alleenverdieners
en tweeverdieners werkzaam in de marktsector en alleenstaande AOW-gerechtigden,
de verwachte spreiding in de koopkrachtontwikkeling voor 2001 in beeld gebracht1. Hieruit blijkt dat sprake is van een aanzienlijke
spreiding rond de verwachte koopkrachtontwikkeling zoals gepresenteerd in
paragraaf 6.5.2. Voor een aantal huishoudens zal, als gevolg van cumulatie
van het vervallen en of beperken van aftrekposten en de invoering van de forfaitaire
rendementsheffing, een negatief fiscaal effect optreden. Dit effect is in
en met de belastingherziening beoogd.In het advies «Kengetallen Koopkracht» geeft de SER aan dat
de overheid maar gedeeltelijk verantwoordelijk is voor de veelheid aan factoren
die de koopkracht beïnvloeden. Voor de onderkant van het inkomensgebouw
geldt, aldus de SER, dat de overheid een zeer grote invloed heeft op het resulterende
koopkrachtbeeld. Voor de andere inkomenscategorieën geldt evenwel dat
de koopkrachtraming in veel sterkere mate omgeven is met onzekerheden voor
de invloed van niet door de overheid bepaalde factoren. In de Sociale Nota
1999 heeft het kabinet aangegeven dat het zich rekenschap wil geven van dit
SER-advies. Naast het feit dat de overheid relatief meer invloed heeft op
het resulterende koopkrachtbeeld voor de onderkant van het inkomensgebouw,
speelt ook mee dat deze groep meer kwetsbaar is voor een eventueel optredende
negatieve koopkrachtontwikkeling.Het risico van een negatief inkomenseffect voor huishoudens met een minimuminkomen
uit hoofde van de belastingherziening kan als regel slechts als gevolg van
cumulatie van effecten van afzonderlijke maatregelen optreden. Hierbij speelt
de forfaitaire vermogensrendementsheffing een belangrijke rol. Gelet op de
drempel van 38 785 gulden per persoon is het niet aannemelijk dat veel
minima hier mee te maken krijgen. Indien wordt geabstraheerd van de effecten
van de vermogensrendementsheffing treedt een negatief effect alleen op bij
een samenloop van omstandigheden, namelijk bij gebruik van meerdere aftrekposten,
waarbij per post het in aftrek gebrachte bedrag bovendien hoger dan gemiddeld
is. Bij lagere inkomens zal dit niet vaak voorkomen. Immers zowel het gebruik,
als de omvang van aftrekposten, ligt onder huishoudens met een lager inkomen
gemiddeld lager dan voor huishoudens met een hoog inkomen2.3. De overige beleidsmaatregelen met inkomenseffecten
nader beschouwdHieronder volgt een beschrijving van de diverse maatregelen per departement.Financiën– OndernemerspakketHet ondernemerspakket heeft in het bijzonder inkomensgevolgen voor zelfstandigen.
Het ondernemerspakket 21e eeuw bestaat uit een pakket maatregelen ter versterking
van het ondernemersschap in brede zin en maatregelen ter financiering. Op
verzoek van het Ministerie van Financiën heeft het EIM in 1999 een onderzoek
verricht naar de inkomenseffecten voor zelfstandigen als gevolg van het nieuwe
belastingstelsel, het ondernemerspakket en de wijzigingen in de sfeer van
de ziektekostenverzekering. Een rapport hierover is in het najaar
van 1999 aan de Tweede Kamer aangeboden.– Indexering huurwaardeforfaitVoor het jaar 2001 zal het huurwaardeforfait worden aangepast in verband
met de huurstijging en de stijging van de WOZ-waarde van eigen woningen. Het
huurwaardeforfait zal voor 2001 worden vastgesteld op 0,80%. Hierbij is rekening
gehouden met de huurstijging over één jaar in plaats van over
de periode van vier jaar waarin overgangsrecht bij de wet WOZ voorzag.De inkomensgevolgen van de waardering van WOZ-waarden en de vaststelling
van het forfaitpercentage zijn afhankelijk van de feitelijke waardestijging
van de woningen. Deze verschilt echter per regio en per type woning. Eigenwoningbezitters
waarvan de WOZ-waarde tussen 1995 en 1999 meer dan 60% is gestegen, ondervinden
een verhoging, eigenbewoningbezitters met een WOZ-waardestijging die lager
is dan 50%, ondervinden een verlaging als gevolg van de correctie van het
huurwaardeforfait in 2001. Tabel 9.4 geeft de gevolgen van indexering voor
een eigenwoningbezitter met 1,5 keer modaal inkomen, een WOZ-waarde (1995)
van f 216 000 en een stijging in de WOZ-waarde variërend van
10% tot 100%.Tabel 9.4 Effect van aanpassing huurwaardeforfait aan
huurontwikkeling (van 1 jaar) en WOZ-waardeontwikkeling op de te betalen belasting
bij een huurwaardeforfait (HWF) van 0,80%. WOZ stijgingHWF 1997–2000HWF 2001Mutatie in te
betalen belasting (% besteedbaar inkomen)Mutatie in belasting door WOZMutatie in belasting door huur 10%2 7001 901– 336 (– 0,63%)– 365+ 2920%2 7002 074– 263
(– 0,49%)– 293+ 2930%2 7002 246– 191 (– 0,36%)– 220+ 2940%2 7002 419– 118 (– 0,22%)– 147+ 29 50%2 7002 592– 45
(– 0,09%)– 75+ 29 60%2 7002 765+ 27 (0,05%)– 2+ 29 70%2 7002 938+ 100 (0,19%)+ 70+ 29 80%2 7003 110+ 172
(0,32%)+ 143+ 29 90%2 7003 283+ 245
(0,46%)+ 215+ 29 100%2 7003 456+ 318
(0,60%)+ 288+ 29– Buitengewone lasten kinderopvangAls gevolg van de motie De Graaf1 bij de
algemene politieke beschouwingen is in 2000 de buitengewone lastenaftrek voor
kinderopvang met 50 miljoen gulden verruimd. Dit is vormgegeven door de drempelbedragen
(het bedrag dat niet voor aftrek in aanmerking komt) te verlagen. Hierdoor
is de koppeling tussen deze tabel en de VWS-adviestabel gedeeltelijk losgelaten.
Ook ouders die volgens de VWS-adviestabel een ouderbijdrage betalen kunnen
in 2000 een fiscale aftrek voor de kinderopvang genieten. De verruiming van
de tabel in 2000 kwam vooral ten goede aan lage inkomens. Voor huishoudens
tot een onzuiver inkomen van circa 50 000 gulden betekende dit een netto
voordeel (bij voltijdse opvang voor één kind) van 300 tot ruim
1000 gulden per jaar.Voor 2001 is 75 miljoen gulden beschikbaar om de buitengewone lastenaftrek
voor kosten van kinderopvang verder te verruimen. Dit wordt gebruikt om de
drempelbedragen in de fiscale kinderopvangtabel over het hele inkomenstraject
verder te verlagen, waardoor de marginale druk van deze tabel fors kan dalen.
Hierdoor kunnen lage inkomens nagenoeg alle kosten van kinderopvang
aftrekken (behoudens om doelmatigheidsredenen een drempel van 100 gulden per
jaar). Voor midden- en hogere inkomens betekent deze maatregel een verlaging
van de kosten van kinderopvang (bij voltijdse opvang voor één
kind) met 400 tot ruim 1800 gulden netto per jaar. Naar schatting maken in
2001 80 000 gezinnen gebruik van deze tabel.Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer– HuursubsidieNaar aanleiding van de discussie met de Tweede Kamer rondom het huurbeleid,
waarin de hoogte van het percentage van de maximale huurstijging centraal
stond, is besloten verschillende parameters binnen de huursubsidie eenmalig
aan te passen. Het aanpassen van deze parameters leidt ertoe dat huishoudens
met huursubsidie gecompenseerd worden voor bovengemiddelde huurverhogingen.
Per 1 juli zijn daarom de kortingsgrens, aftoppingsgrenzen en maximale huurgrens
niet met de verwachte huurstijging c.q. inflatie gestegen, maar met de maximale
toegestane huurverhoging van 3,8%. Dit betekent dat een groter deel van de
huur wordt vergoed door de huursubsidie.In principe betreft deze maatregel de gehele huursubsidiepopulatie. Echter
huishoudens die een huur onder de kortingsgrens ontvangen (circa 34% van de
populatie) zullen geen inkomensverbetering ondergaan. Voor huishoudens met
een huur boven de aftoppingsgrenzen (66% van de populatie) hangt het inkomenseffect
af van het percentage huurverhoging dat de verhuurder oplegt. Gemiddeld zal
een huursubsidieontvanger met een huur boven de aftoppingsgrenzen er vanaf 1
juli 2000 gemiddeld 40 gulden op vooruitgaan ten opzichte van de situatie
waarin met de verwachte huurstijging c.q. inflatie zou worden geïndexeerd.
Hoe hoger de huur en hoe hoger de huurverhoging hoe hoger het inkomenseffect.
Voor een huishouden met een huur aan de maximale huurgrens en een huurverhoging
van 3,8% bedraagt het effect bijna f 200,– op jaarbasis. Voor een
huishouden met een huur net boven de kortingsgrenzen is het effect nagenoeg
nihil.Als onderdeel van het armoedevalpakket zullen vanaf juli 2001 de koopkrachttoeslagen
in de huursubsidie afgeschaft worden. Deze toeslagen bedragen 4 respectievelijk
8 gulden per maand voor éénpersoons- respectievelijk meerpersoonshuishoudens.
Voor ouderen (65+) worden deze toeslagen integraal binnen de huursubsidiesystematiek
gecompenseerd. Voor 65-minners worden de toeslagen over juli tot en met december
2001, van in totaal 24 of 48 gulden (voor éénpersoons respectievelijk
meerpersoonshuishoudens), nog in één of meerdere keren uitbetaald.
Hierdoor vermindert in 2001 de huursubsidie niet. Per 1 januari 2002 zal het
verlies van deze toeslagen via fiscale lastenverlichting, gericht op de huishoudens
in het inkomenstraject die van de huursubsidie gebruik maken, gecompenseerd
worden. Als onderdeel van het armoedevalpakket zal tevens de marginale druk
van de huursubsidie per 1 juli 2001 iets verlaagd worden. Dit wordt vormgegeven
door de normhuren (de huur waarvoor in het geheel geen subsidie wordt verleend)
voor de hogere inkomens in de huursubsidietabel iets te verlagen. Het voordeel
van deze maatregel bij de ongeveer 200 000 huishoudens (65-minners) binnen
de huursubsidie die niet tot de minima behoren is maximaal 24 of 48 gulden
(één- of meerpersoonshuishoudens) per jaar. Onderwijs, Cultuur en WetenschappenOp 13 juli 2000 is de Wet Studiefinanciering 2000 (WSF2000) in het Staatsblad
verschenen. De wet is op 1 september 2000 in werking getreden en stelt studenten
in het hoger onderwijs in staat hun studie flexibeler in te richten. Zo wordt
de diplomatermijn voor studenten verlengd tot 10 jaar, wordt de leeftijdsgrens
verruimd en is er de mogelijkheid tot kwijtschelding van de aanvullende beurs.
Het systeem van de prestatiebeurs blijft gehandhaafd in de nieuwe WSF2000.In het regeerakkoord zijn extra middelen beschikbaar gesteld voor de uitbreiding
van de Wet Tegemoetkoming Studiekosten (WTS). De uitbreiding vindt in twee
fasen plaats. De eerste fase die met ingang van het studiejaar 1999/2000 is
ingegaan, betekende een verhoging van de inkomensgrens voor de tegemoetkoming
in overige studiekosten en een verhoging van het normbedrag van deze tegemoetkoming.De voorstellen voor de tweede fase van de verbetering van de WTS zijn
neergelegd in de nota Meer voor meer. Uitbreiding tegemoetkoming
studiekosten; de tweede fase. Op grond van deze voorstellen zullen
meer scholieren in aanmerking komen voor een WTS-tegemoetkoming en wordt een
glijdende schaal ingevoerd. Ook de normbedragen worden wederom verhoogd. Dit
heeft dus een positief effect op het inkomen voor mensen met een belastbaar
inkomen net boven de huidige grens van 53 324 gulden. Naar verwachting
zal de nieuwe wet per 1 augustus 2001 in werking treden. Vooruitlopend hierop
is al met terugwerkende kracht tot het schooljaar 1999/2000 het normbedrag
verhoogd. Daarnaast is vooruitlopend op de glijdende schaal de inkomensgrens
voor een tegemoetkoming in het lesgeld verhoogd naar circa 56 000 gulden.Volksgezondheid, Welzijn en Sport– Hoge eigenbijdrageregeling intramurale AWBZPer 1 juli 1999 zijn de hoge eigen bijdragen van 65-plussers aanvankelijk
behoorlijk toegenomen. Dit hangt vooral samen met het feit dat de data van
bijvoorbeeld AOW- en pensioenverhogingen niet samenvallen met de datum van
de verhoging van de eigen bijdragen. Hierdoor werd het netto-inkomensvoordeel
van de sterke verhogingen van de specifieke fiscale ouderenaftrekken in 1998
vanaf 1 juli 1999 grotendeels afgeroomd via hogere bijdragen. Het kabinet
heeft besloten deze inkomensachteruitgang te repareren door de voor de regeling
relevante aftrekposten met terugwerkende kracht te verhogen. Dit leidde per
maand tot een verruiming van het vrij besteedbaar inkomen, het zak- en kleedgeld.
Het betreft een verhoging van 50 gulden per maand voor alleenstaanden en circa
31 gulden voor gehuwden. De motie Melkert1 stelt
het kabinet in staat vanaf 1 juli 2000 dezelfde verruiming van het zak-
en kleedgeld in te voeren bij bijdrageplichtige 65-minners. Ultimo 1998 betaalden
ruim 210 000 bijdrageplichtigen een hoge eigen bijdrage AWBZ.– Indexatie loongrens ZFWIn de per 1 januari jl. van kracht geworden wet «Zelfstandigen in
de Zfw» is vastgelegd dat de toename van het aantal ziekenfondsverzekerden
als gevolg van de inwerkingtreding van de wet wordt gecompenseerd door een
tijdelijke wijziging van de indexeringsmethodiek. Hierbij wordt de loongrens
van de ZFW niet geïndexeerd met het «indexcijfer der lonen»
maar met de tabelcorrectiefactor (een indicator voor de prijsontwikkeling
die ook wordt gebruikt voor indexering van de belastingschijven). Het gevolg
hiervan is dat mensen minder snel instromen en eerder uitstromen.
Deze gewijzigde indexeringsmethodiek blijft van kracht tot in het jaar dat
de bedoelde compensatie van het aantal ziekenfondsverzekerden is bereikt.Op basis van de huidige inzichten in aantallen ZFW-verzekerden is ook
in 2001 de aangepaste indexeringsmethodiek van toepassing, met als gevolg
dat ruim 200 000 personen niet langer ziekenfondsverzekerd zullen zijn.
De daaruit voortvloeiende inkomenseffecten variëren per type huishouden.
Voor alleenstaanden zijn de inkomenseffecten positief. Voor gezinnen zijn
de partiële koopkrachteffecten negatief.– Afschaffing nominale ziekenfondspremie voor hoofdverzekerden
van 17 jaar of jongerPer 1 april 2001 zal de nominale ziekenfondspremie voor hoofdverzekerden
in de ziekenfondswet die jonger zijn dan 18 jaar worden afgeschaft. Hiermee
worden hoofdverzekerden jonger dan 18 jaar gelijkgeschakeld met leeftijdsgenoten
die medeverzekerd zijn in het ziekenfonds. Voor deze groep medeverzekerden
geldt immers sinds 1995 dat ze geen nominale premie verschuldigd zijn.Met deze maatregel wordt de situatie beeindigd dat werkende jongeren van
hun, soms geringe, (bij)verdiensten een onevenredig deel afdragen aan ziekenfondspremie.
Het directe koopkrachteffect is dat ongeveer 120 000 jongeren een netto
inkomensvooruitgang ondervinden van 414 gulden per jaar.– AlfahulpenIn het nieuwe belastingsysteem gaat de invorderingsvrijstelling vervallen.
De alfahulpen maken in grote mate gebruik van de invorderingsvrijstelling.
Door het vervallen van de invorderingsvrijstelling zou het werk als alfahulp
met ingang van 1 januari 2001 minder aantrekkelijk worden. Door een combinatie
van het fiscale overgangsrecht (het effect van het vervallen van de invorderingsvrijstelling
wordt over 5 jaar gespreid) en een stijging van de beloning van de alfahulpen
wordt dit effect gecompenseerd1. Het voornoemde
fiscale overgangsrecht geldt ook voor gastouders. Voor de periode na 2003
worden de effecten voor gastouders betrokken bij de nieuw op te stellen regelgeving
voor de sector Kinderopvang.– Ouderbijdragen kinderopvangDe regeling ouderbijdragen kinderopvang betreft een advies aan gemeenten,
kinderopvangorganisaties en werkgevers over de hoogte van de ouderbijdrage
voor het gebruik van formele kinderopvang. De regeling wordt jaarlijks geïndexeerd
met de stijging van de consumentenprijsindex. Deze indexatie loopt daardoor
in de pas met de stijging waarmee in het generieke koopkrachtoverzicht rekening
wordt gehouden. Daarnaast wordt op dit moment voorzien dat per 1 januari 2001
het inkomensbegrip waarop de ouderbijdrage wordt gebaseerd, verandert van
netto inkomen naar belastbaar inkomen, waarbij tevens rekening wordt gehouden
met de Belastingherziening 2001. Hierdoor kunnen inkomenseffecten optreden.
Immers, het belastbaar inkomen op jaarbasis wordt mede beïnvloed door
individuele aftrek- of bijtelposten. Aangezien waarschijnlijk niet iedereen
in de huidige situatie bij de bepaling van het netto inkomen rekening houdt
met deze posten, kunnen inkomenseffecten optreden. De omvang van deze effecten
zal van geval tot geval verschillen, afhankelijk van de omvang van de individuele
aftrek- en bijtelposten en de wijze waarop men tot op heden het netto inkomen
heeft bepaald. Overigens zij opgemerkt dat in 2001, zoals hiervoor beschreven,
de faciliteiten in de buitengewone lastenaftrek voor kinderopvang worden verruimd, hetgeen voor bepaalde inkomensgroepen een positief inkomenseffect
betekent.De gebruikersgroep voor kinderopvangvoorzieningen bestaat uit tweeverdieners
en alleenstaande ouders. In totaal gaat het om circa 120 000 huishoudens.
Vanwege het advieskarakter van de tabel ouderbijdragen zijn aanpassingen van
de tabel van toepassing op – naar schatting – de helft van dit
aantal huishoudens.4. CumulatieHet doel van deze bijlage is het verschaffen van inzicht in een mogelijke
samenloop van maatregelen.Cumulatie van de maatregelen in de Huursubsidie en de Wet Tegemoetkoming
Studiekosten is, gelet op de doelgroep, voor de hand liggend. Deze maatregelen
hebben een positief inkomenseffect. Cumulatie ervan zal dan ook positief zijn.
Daarnaast heeft iedere belastingplichtige te maken met de belastingherziening.
Alle beschreven maatregelen kunnen derhalve hiermee samenlopen en dus de spreiding
rond het gemiddelde in het generieke koopkrachtbeeld vergroten. Gelet op de
partiële conclusie met betrekking tot de belastingherziening en de veelal
positieve effecten van de maatregelen op andere beleidsterreinen mag de conclusie
worden getrokken dat ook bij cumulatie negatieve effecten voor de mensen met
een minimum-inkomen (sociale minima en minimumloon) grote uitzonderingen zullen
betreffen.9.2 Lonen, loonkosten, prijzen en koopkrachtTabel 9.5 Lonen, loonkosten, prijzen en koopkracht (mutaties
in procenten)  199119921993199419951996199719981999*2000*2001*lonen, loonkosten en prijzen                       consumentenprijsindex (1)3,13,22,62,72,02,02,22,02,22½3½            afgeleide («geschoonde») cpi (2)2,62,42,22,31,61,21,91,71,722½            nominaal contractloon marktsector (3)3,54,33,11,81,41,72,23,02,63½3½reële contractloon marktsector (4=3–1)0,41,10,5– 0,9– 0,6– 0,30,01,00,410bruto wettelijk minimumloon (incl. vak.bijslag)(5)3,13,10,70,00,01,41,72,73,02¾3            loonsom per werknemer marktsector (6)4,44,12,92,41,31,42,53,32,94¼4¼arbeidsproduktiviteit
(7)0,80,4– 0,14,41,1– 0,21,82,01,82¾2¼arbeidskosten per eenheid produkt (8=6–7)3,63,73,0– 2,00,21,60,71,31,11½2            prijspeil produktie marktsector
(9)1,71,61,41,80,90,41,31,80,4¾2½reële
arbeidskosten (10=6–9)2,72,51,50,60,41,01,21,52,53½1¾reële arbeidskosten per eenheid produkt           (11=10–7=8–9)1,92,11,6– 3,8– 0,71,2– 0,6– 0,50,7¾– ½            loonkosten per eenheid produkt verwerkende           industrie Nederland
(in gld) (12)3,74,71,7– 6,7– 2,50,5– 3,00,32,91¼1½idem, concurrende
landen (in gld) (13)7,30,50,4– 2,7– 5,12,84,00,11,62¼– 1¼verbetering
concurrentiepositie in termen van           loonkosten (14=13–12)3,6– 4,2– 1,34,0– 2,62,37,0– 0,2– 1,31– 2¾            koopkracht                       modale werknemer (exclusief
incidenteel)0,20,50,6– 0,40,80,60,41,50,114½minimum plus0,01,40,8– 0,60,70,40,32,6– 0,127minimumuitkeringsgerechtigde
met kinderen– 0,20,1– 0,4– 2,1– 0,1– 0,20,41,90,11½3½minimumuitkeringsgerechtigde zonder kinderen– 0,40,0– 0,4– 2,0– 0,4– 0,20,51,90,113½            invloed collectieve lasten op koopkracht           modale werknemer
marktsector– 0,5– 0,9– 0,10,21,30,40,20,0– 0,6– ½2½* = ramingOpm: Cijfers t/m 1995 vóór revisie NR, vanaf 1996 na revisie
NR. De koopkrachtcijfers 2001 zijn inclusief de zgn. niet-standaardeffecten.Bronnen:– CPB: MEV 2001– SZW.9.3 Inkomenspositie ouderen in 2015In hoofdstuk 6 is ingegaan op de inkomenspositie van ouderen. Aan de hand
van uiteenlopende veronderstellingen is tevens in dat hoofdstuk onderzocht
hoe de inkomenspositie van ouderen er op de langere termijn uit zal zien.
Ook in deze bijlage staan de huidige en toekomstige inkomenspositie van ouderen
centraal en worden bepaalde aspecten, vooral in de verklarende sfeer, verder
uitgediept. Ook wordt in deze bijlage meer ingegaan op de wijze waarop de
ontwikkeling van het inkomen van 65-plussers uit AOW en aanvullend pensioen
op de langere termijn is berekend.1. Het aanvullend pensioenDe hoogte van het aanvullend pensioen is afhankelijk van uiteenlopende
ontwikkelingen. Sommige ontwikkelingen hebben een positief effect op toekomstige
aanvullende pensioenen en andere een negatief effect. Ook zijn er ontwikkelingen
waarvan het eindresultaat op de aanvullende pensioenen nog niet goed is in
te schatten. Een eerste belangrijke positieve factor is het aantal jaren dat mensen
pensioen opbouwen. De algemene trend is dat dit aantal jaren stijgt. Niet
alleen bouwen steeds meer werknemers een aanvullend pensioen op, door het
volwassen worden van de pensioenstelsels neemt ook het aantal opgebouwde pensioenjaren
per deelnemer toe.Het aandeel werknemers dat geen pensioen opbouwt, de zogenaamde witte
vlek, is fors gedaald; van circa 18 procent in 1985 naar circa 9 procent in
19961. Aan deze afname ligt ondermeer het wettelijke
verbod om vrouwen en deeltijdwerkers uit te sluiten van deelname aan pensioenregelingen
ten grondslag. Ook speelt mee het wettelijk recht op overdracht van pensioenrechten
bij echtscheiding sinds 1994.Belangrijk voor de hoogte van het gemiddelde pensioen is ook het bereikte
loonniveau van de actieven. Doordat het opleidingsniveau van de werknemers
in de afgelopen decennia is gestegen, zullen toekomstige 65-plussers een hoger
aanvullend pensioen krijgen. Vooral bij pensioenen gebaseerd op het eindloon
is dit belangrijk.Een negatieve uitwerking op de hoogte van de aanvullende pensioenen kan
veroorzaakt worden door, zonder overige regelingskenmerken te wijzigen, de
overschakeling van een eindloonstelsel naar middelloonstelsel. Steeds meer
pensioenfondsen hanteren een middelloonstelsel. Het aantal actieven dat deelneemt
aan een middelloonregeling is toegenomen van 23 procent in 1995 tot 32 procent
begin 1999.2 In een middelloonstelsel is het
pensioen van werknemers die veel carrière maken lager dan in een eindloonstelsel.
Hierdoor ontstaan dus minder hoge pensioenen en nemen, partieel bezien, de
inkomensverschillen onder de 65-plussers af. Overigens wordt soms de overgang
van eindloon naar middelloon gecompenseerd met een hoger opbouwpercentage
waardoor bovengenoemd effect tendele weer wordt gemitigeerd.De flexibilisering van de arbeid is evenmin gunstig voor de aanvullende
pensioenen. Niet iedereen profiteert in gelijke mate van de betere pensioenvoorzieningen,
vanwege het type baan. Werknemers met een reguliere voltijdbaan hebben in
het algemeen een aanvullende pensioenvoorziening; slechts voor 4 procent van
deze groep is dit niet het geval. De verschillen tussen voltijders en deeltijders
op dit punt zijn beperkt. Van alle werknemers met een grote deeltijdbaan heeft
iets minder dan 4 procent geen aanvullende pensioenvoorzieningen; bij kleine
deeltijders is dit circa 6 procent. Problematisch is de situatie voor mensen
die een niet-reguliere baan hebben. De witte vlek treedt vooral op bij dit
type banen. Daar heeft circa de helft van alle werkzamen geen aanvullend pensioen.
Omdat vooral vrouwen en jongeren flexibele en niet-reguliere banen bezetten,
profiteren zij dus in mindere mate van de betere pensioenvoorzieningen.3Een andere factor welke van invloed is op het behaalde pensioenresultaat
is de deelname van ouderen aan het arbeidsproces. Momenteel nemen mensen van
50 jaar en ouder relatief weinig deel aan het arbeidsproces. De hieruit resulterende
hoge uitkeringsafhankelijkheid van het huidige cohort 50–64 jarigen
leidt tot een achterblijvende inkomensontwikkeling van ouderen.4Behalve de ontwikkeling van de pensioenen van de nieuwe instroom speelt
ook de indexering van ingegane pensioenen een rol. Pensioenen zijn niet altijd
welvaartsvast. Hiermee wordt bedoeld dat zij niet altijd de loonontwikkeling
volgen. Soms volgen pensioenen de prijsontwikkeling of is indexering
afhankelijk van een besluit van het bestuur van het pensioenfonds.Geconcludeerd kan worden dat veel factoren van invloed zijn op de hoogte
van het aanvullend pensioen van toekomstige 65-plussers. Deze factoren zorgen
deels voor lagere en deels voor hogere aanvullende pensioenen. In het onderstaande
wordt ingegaan op de vraag op welke wijze deze factoren geduid kunnen worden.2. Ontwikkeling aanvullende pensioenen 1985–2000Onder de 65-plussers bestaan er grote verschillen in aanvullend pensioen.
Naast ouderen zonder aanvullend pensioen zijn er ook ouderen met een goed
aanvullend pensioen.Tabel 9.6 laat de ontwikkeling zien van het percentage huishoudens boven
65 jaar zonder aanvullend pensioen.1Tabel 9.6 Huishoudens zonder aanvullend pensioen  Alleenstaande manAlleenstaande vrouwPaar
beide partners AOWTotaal199019%22%20%20,8%199516%25%17%20,4%200017%24%17%20,1%Bron: SZWDe afwezigheid van een aanvullend pensioen kan verschillende oorzaken
hebben. Het is mogelijk dat geen pensioen is opgebouwd via een aanvullend
pensioen, omdat hiertoe de mogelijkheid ontbrak (witte vlek) of omdat nooit
betaalde arbeid is verricht. Ook kan het hebben van een eigen bedrijf een
oorzaak zijn. Voorts is het mogelijk dat het eindloon lager is dan de franchise
waarmee bij het vaststellen van het pensioen rekening wordt gehouden. Een
andere oorzaak tot slot, kan de overdracht van pensioenrechten zijn. Eerder
is aangegeven dat pas vanaf 1994 wettelijk is geregeld dat bij echtscheiding
overdracht van pensioenrechten kan plaatsvinden.In tabel 9.7 is de groep zonder aanvullend pensioen verder uitgesplitst
naar de leeftijd van het hoofd van het huishouden. Sinds 1985 is de populatie
aanzienlijk vergrijsd. Zo blijkt uit de tabel dat het aandeel hoogbejaarden
is toegenomen van 15 procent in 1985 tot bijna 28 procent in 2000. De instroom
van nieuwe gevallen is in de loop der jaren iets afgenomen.Tabel 9.7 Huishoudens zonder aanvullend pensioen naar
leeftijd hoofd huishouden Leeftijd hoofd huishouden65 – 7071 – 7576 – 80> 80 198540%25%19%15%199031%28%21%19%199525%24%26%26%200022%22%28%28%Bron: SZW Een groep die vaak geen aanvullend pensioen heeft zijn huishoudens van
immigranten. Bovendien hebben zij vaak te maken met een onvolledige AOW-opbouw.
Dit AOW-tekort wordt aangevuld uit de algemene bijstand. Hierbij wordt rekening
gehouden met de inkomsten van de overige leden van het huishouden, met het
eigen vermogen en met pensioen. In 1999 waren er bijna 120 000 onvolledige
AOW-uitkeringen. Eveneens worden ongeveer 120 000 onvolledige uitkeringen
verstrekt aan personen in het buitenland.Er zijn dus nog verschillende groepen huishoudens zonder aanvullend pensioen.
De meerderheid van de huishoudens heeft wel een aanvullend pensioen. De verschillen
in hoogte van de aanvullend pensioenen zijn groot. Zo heeft ongeveer 15 procent
van de huishoudens een aanvullend pensioen van boven de 30 000 gulden
per jaar. Dit aandeel is sinds 1985 verdrievoudigd. Het aandeel huishoudens
met een pensioen beneden de 10 000 gulden per jaar is tegelijkertijd
fors gedaald. Deze ontwikkelingen zijn in tabel 9.8 opgenomen.Tabel 9.8 Hoogte aanvullend pensioen (prijzen 2000)  <20002000–50005 000–10 00010 000– 20 00020 000– 30 000hoger totaal198533%26%16%14%6%5%100%199027%24%16%16%8%9%100%199513%21%24%19%11%13%100%200012%14%23%24%12%15%100%Bron: SZWOorzaken van de verbetering van aanvullend pensioenIn de periode 1985–2000 is het gemiddeld aanvullend pensioen jaarlijks
reëel met 3.6 procent gestegen. Deze stijging wordt veroorzaakt door
drie factoren, namelijk 1) nieuwe instroom, 2) uitstroom ouderen met een relatief
laag aanvullend pensioen en 3) aanpassing reeds ingegane pensioenen. Deze
drie factoren worden hieronder successievelijk besproken.Voor de nieuwe instroom van pensioengerechtigden wordt de pensioenopbouw
steeds hoger. De generatie die na de Tweede Wereldoorlog toetrad tot de arbeidsmarkt,
is in 1990 met pensioen gegaan. Deze generatie had vaker een aanvullend pensioen
opgebouwd dan de oudere generatie. De reden hiervan is dat vanaf 1950
het aantal pensioenfondsen flink is toegenomen en zodoende veel werknemers
pas vanaf dat jaar pensioenrechten konden opbouwen. Werknemers die vele jaren
na WO II zijn toegetreden tot de arbeidsmarkt hebben op hun beurt weer meer
pensioenjaren opgebouwd dan het cohort dat in 1990 met pensioen is gegaan.
In box 1 wordt dit grafisch geïllustreerd.Het pensioenresultaat van de nieuwe instroom wordt voorts bepaald door
de hoogte van de pensioengrondslag (dit is het loon minus de franchise). Het
loon, meestal het eindloon, is in de periode 1985–2000 meer gestegen
dan de prijzen. Daardoor stijgt ook het reële pensioen van de nieuwe
instroom. Daarnaast is ook het opleidingsniveau van de instroom gestegen.
Daar staat wel tegenover dat het aandeel vrouwen met een relatief laag loon
is toegenomen. In een aantal pensioenfondsen is de koppeling van de franchise aan het
AOW gehuwden pensioen losgelaten en is overgegaan op een eigen, lagere, al
dan niet geïndexeerde franchise. Een lagere franchise betekent voor iedereen
een gelijke stijging van het aanvullend pensioen. Voor lagere pensioenen is
dit dus relatief belangrijker dan voor hogere pensioenen.Tenslotte wordt het pensioen van de nieuwe instroom nog bepaald door zaken
als veranderingen in het pensioenstelsel (van eindloon naar middelloon), de
witte vlek, pensioenbreuk in het verleden etcetera. Omdat het hier gaat om
pensioenen van huishoudens speelt ook het toenemend aantal tweeverdieners
een rol. De toename van het arbeidsverleden van vrouwen leidt daardoor niet
tot meer lage individuele pensioenen maar tot meer huishoudens met hogere
pensioenen.BOX 1Er zijn geen feitelijke gegevens beschikbaar over het verzekerd arbeidsverleden
van personen beneden de 65. Derhalve is op basis van verschillende gegevensbronnen
het arbeidsverleden gereconstrueerd. Onderstaande figuur (alsook figuur 9.2
uit deze box) geven daarvan het resultaat. Bron: SZWIn figuur 9.1 zijn drie situaties onderscheiden voor mannen die gedurende
hun hele werkzame leven in voltijd hebben gewerkt. De onderste lijn uit de
figuur (aangeduid met instroom 1940) betreft werknemers die in 1940 25 jaar
zijn geworden. Deze groep bereikt dus in 1980 de 65-jarige leeftijd. De figuur
geeft aan dat deze groep gemiddeld gedurende 14 jaren een aanvullend pensioen
heeft opgebouwd. Voor een belangrijk deel is dit te verklaren uit het feit
dat veel van deze werknemers in een belangrijk deel van hun werkzame leven
geen pensioen konden opbouwen.De verbetering op pensioengebied uit zich in de twee andere lijnen, die
in de figuur zijn aangeduid met «instroom 1955» en «instroom
1975». Voor een man die in 1955 de leeftijd van 25 jaar heeft bereikt,
is het verwachte arbeidsverleden gestegen tot 23 jaar. De figuur laat zien
dat voor de komende cohorten ouderen het verzekerd arbeidsverleden verder
zal stijgen. De stijging bedraagt gemiddeld 4 jaar. Dit betekent dat voor
de mannen die 25 jaar zijn geworden in 1975 het verwachte opgebouwde arbeidsverleden
in 2015 ongeveer 27 jaar zal zijn.In de figuur zijn voor de drie groepen ook gearceerde gebieden weergegeven.
Deze gebieden hangen samen met de stijging van het aandeel inactieven onder
de 50-plussers. In de zojuist geschetste situatie is namelijk geen rekening
gehouden met het feit dat de pensioenopbouw geheel of gedeeltelijk wordt voortgezet
bij vervroegde uittreding (VUT) of WAO. Voor de huidige generatie die instroomt
in de AOW, betekent dit een verhoging van het opgebouwde arbeidsverleden met
bijna 4 jaar (het gearceerde deel in figuur 1 voor de lijn instroom 1975).
Voor de andere twee cohorten is het verschil kleiner omdat de gemiddelde leeftijd
waarop met (vervroegd) pensioen werd gegaan hoger lag.Voor vrouwen speelt de toename van het arbeidsverleden als gevolg van
de toegenomen arbeidsparticipatie een zeer belangrijke rol. Figuur 9.2 laat
het gemiddeld opgebouwde arbeidsverleden zien voor een voltijds werkende vrouw
in twee situaties. In de eerste situatie is uitgegaan van de werkelijke arbeidsparticipatie.
In de tweede situatie is de arbeidsparticipatie sinds 1980 constant verondersteld.
Het verschil tussen beide situaties zijn de gearceerde gebieden.De toenemende participatie heeft natuurlijk geen effect op het verzekerd
arbeidsverleden van het oudste cohort (de lijn instroom 1940), omdat deze
toen al 65 was. Voor het huidige cohort 65–70-jarigen heeft de toegenomen
participatie slechts geleid tot ongeveer éénextra arbeidsjaar
pensioenopbouw. Het effect is vooral zichtbaar voor het cohort dat in 2015
met pensioen zal gaan. Voor deze groep neemt het aantal pensioenjaren met
bijna 5 jaar toe als gevolg van de toegenomen participatie. Hierbij is verondersteld
dat de arbeidsparticipatie na 2000 constant blijft. In vergelijking met het
cohort 1940 is dus de gemiddelde pensioenopbouw van vrouwen uit het cohort
1975 met meer dan 9 jaar toegenomen.Voor de stijging van het gemiddeld aanvullend pensioen in de jaren 1985–2000
met gemiddeld 3.6 procent is niet alleen de nieuwe instroom relevant. Ook
de uitstroom van ouderen met een relatief laag aanvullend pensioen is een
verklarende factor. De oudere generaties hebben over het algemeen een lager
pensioen dan jongere generaties. De uitstroom van de oudere generaties beïnvloedt
daardoor de hoogte van het gemiddelde aanvullende pensioen.Een belangrijke verklarende factor is tenslotte de aanpassing van ingegane
pensioenen. Omdat veranderingen in ingegane pensioenen betrekking hebben op
alle 65-plussers en niet alleen op de instroom of de uitstroom spelen deze
aanpassingen een belangrijke rol.De ingegane pensioenen worden negatief beïnvloed door het onstaan
van nabestaandenpensioenen. Deze zijn lager dan het oorspronkelijke aanvullend
pensioen. Het gevolg van alle veranderingen in het aanvullend pensioen is dat alle
leeftijdsgroepen er jaarlijks gemeten in guldens ongeveer evenveel op vooruit
gaan. Dit blijkt uit de laatste rij van tabel 9.9. Het beeld dat hierbij in
procenten naar voren komt is wisselend. Duidelijk is wel dat het niet uitsluitend
de jongere generaties zijn die profiteren van verbeteringen in de aanvullende
pensioenen.Tabel 9.9 Toename bruto aanvullend pensioen naar leeftijd
van hoofd van huishouden en jaar Jaar65–6970–7475– 7980+totaal90–911 1007,1%1 0508,1%6505,8%8509,1%9007,2%91–921 1006,6%1 0507,5%6505,4%8508,4%9006,7%92–931 1006,2%8005,3%1 60012,7%9008,2%1 1007,4%93–947003,7%4002,5%4002,8%6005,0%5003,2%94–952001,0%1 1006,8%1000,7%6004,8%5003,1%95–968004,1%9005,2%8005,4%1 0007,6%9005,3%96–972001,0%7003,8%7004,5%2001,4%4002,4%           totaal7004,2%9005,6%7005,3%7006,4%7005,0%Bron: CBS3. De betekenis van de AOW in het pensioeninkomenHet aantal huishoudens dat geen pensioen opbouwt is gedaald van 18 procent
in 1985 naar circa 9 procent in 1996. Door deze afname van het aantal huishoudens
zonder aanvullend pensioen is het belang van de AOW in het totale inkomen
(exclusief het inkomen uit vermogen) afgenomen. Ook door de toename van de
hoogte van de aanvullend pensioenen in de periode 1985–2000 is de AOW
in betekenis afgenomen. Dit evenwel, betekent niet dat de AOW thans geen belangrijke
inkomensbron meer is. In het jaar 2000 bestaat voor eenderde van de 65 plussers
met het laagste pensioen het inkomen nog voor gemiddeld 97 procent uit de
AOW. Voor een deel bestaat deze groep uit huishoudens zonder aanvullend pensioen.Tabel 9.10 Aandeel AOW in totale inkomen uit AOW en aanvullend
pensioen  laagste groep 33%middengroephoogste groep 33%198598,2%87,5%57,9%199099,0%86,1%52,1%199597,6%74,9%44,9%200097,4%75,6%47,9%Bron: SZWDe AOW is dus nog voor een grote groep 65-plussers van grote betekenis.
Hoewel voor de groepen met hoge aanvullende pensioenen de AOW een minder belangrijk
basisvoorziening is, draagt deze niettemin nog substantieel bij aan het totale
inkomen uit AOW en aanvullend pensioen van deze groep. Dit blijkt uit tabel
9.10. Bij de populatie met de hoogste pensioenen (de hoogste 33%-groep) vormt
de AOW bijna de helft van het totale inkomen uit AOW en aanvullend pensioen.
Overigens is in bovenstaande tabel geen rekening gehouden met vermogensbestanddelen.
In paragraaf 6 wordt aangegeven dat deze van groot belang kunnen zijn. 4. Vergelijking netto inkomenspositie 65+/65- in de jaren
1985–2000In tabel 9.11 is te zien hoe het gemiddeld netto inkomen uit AOW en aanvullend
pensioen van ouderen zich in de periode 1985 tot en met 2000 heeft ontwikkeld
ten opzichte van het sociaal minimum en het modaal inkomen van een alleenverdiener
beneden de 65 jaar.Tabel 9.11 Vergelijking netto inkomen (exclusief inkomen
uit vermogen) 65+ met 65–  Inkomen t.o.v. sociaal minimumInkomen t.o.v. modaal alleen- staande man (1)alleen- staande vrouw (2)paar beiden AOW (3)totaal(4)alleen- staande man (5)alleen- staande vrouw (6)paar beiden AOW (7)totaal(8)19851,51,31,41,370,80,71,00,8419901,51,41,51,430,80,81,00,8419951,81,51,71,620,90,71,10,9020001,91,51,71,640,90,81,10,92Bron: SZWIn 1985 lag het inkomen van ouderen uit AOW en pensioen gemiddeld 37 procent
boven het sociaal minimum (kolom 4 tabel 9.6). Dit verschil is in 15 jaar
toegenomen tot 64 procent. Onderscheiden naar type huishouden, zijn er grote
verschillen waarneembaar. Zo is het inkomen van alleenstaande mannen (kolom
1) het hoogste ten opzichte van het sociaal minimum en dat van alleenstaande
vrouwen (kolom 2) het laagste. Het inkomen van paren (kolom 3) ligt daar tussenin.
Daarbij moet overigens wel worden bedacht dat het sociaal minimum voor alleenstaanden
lager is dan het sociaal minimum voor (echt)paren.Uit de tabel komt verder naar voren dat in 2000 het gemiddelde netto inkomen
van de 65-plussers uit AOW en pensioen 8 procent lager is dan het loon van
een modale werknemer beneden de 65 jaar (kolom 8). Ook hier is een groei zichtbaar.
In 1985 lag het gemiddelde netto inkomen van de ouderen nog 16 procent onder
dat van de modale werknemer.5. PensioenresultatenBehalve door te kijken naar de verdeling van de hoogte van de aanvullende
pensioenen kunnen pensioenvoorzieningen ook worden beoordeeld door deze te
relateren aan het looninkomen. In dat geval wordt de AOW plus het aanvullend
pensioen uitgedrukt in procenten van het laatst verdiende loon. De meeste
pensioenen gaan daarbij uit van een pensioenresultaat van 70 procent van het
eindloon. Maar deze norm wordt vaak niet gehaald.In de pensioenkaart 2000 is voor verschillende pensioenfondsen het maximaal
bereikbare pensioenresultaat onderzocht. Hierbij is uitgegaan van de regeling
die begin 1999 gold. Voorts is bij de berekening uitgegaan van een verzekerd
arbeidsverleden van 40 jaar en een eindloon gelijk aan het gemiddelde in de
betreffende bedrijfstak. Op basis van deze uitgangspunten heeft van de tweeverdieners
41 procent van de partners een maximaal bruto pensioen dat niet uitkomt boven
60 procent van het eindloon. Dit maximale pensioenresultaat is zo laag doordat
een aantal pensioenfondsen nog uitgaat van een franchise die ver boven de
feitelijke AOW ligt. Niettemin is ten opzichte van 1987 een forse verbetering ingetreden. In 1987 had nog 82 procent van alle tweeverdieners een
maximaal bruto pensioen van minder dan 60 procent; dit percentage is dus gehalveerd
in de jaren 1987–1999.Bij alleenstaanden komen bruto pensioenresultaten beneden de 60 procent
nauwelijks voor (2 procent), terwijl dat in 1987 nog voor 60 procent van deze
groep het geval was. Deze gunstige ontwikkeling heeft ondermeer te maken met
verlaging van franchises. Bijna 70 procent van de alleenstaanden heeft een
maximaal pensioen boven de 70 procent van het eindloon. Dit geldt voor bijna
alle alleenverdieners.Het netto pensioenresultaat is gunstiger dan het bruto pensioenresultaat.
Dit komt doordat 65-plussers minder belasting en premies betalen. Hierdoor
levert een bruto pensioen ter hoogte van 70 procent van het modale loon in
2000 netto een pensioenresultaat van 86 procent op.Zoals aangegeven is bij de hierboven besproken maximale pensioenresultaten
uitgegaan van een pensioenopbouw van 40 jaar. In de praktijk echter, zijn
er maar weinig mensen die 40 jaar halen. Derhalve is ook gekeken hoe de feitelijke
situatie eruit ziet. Deze kan geïllustreerd worden aan de hand van het
zogenaamde quasi pensioenresultaat (zie tabel 9.12). Dit pensioenresultaat
is berekend door het gemiddelde individuele inkomen uit AOW en aanvullend
pensioen van personen tussen 65 en 70 jaar met een aanvullend pensioen, te
delen door het gemiddelde looninkomen van werkenden tussen 60 en 65 jaar.
Hierbij moet worden aangetekend dat het quasi pensioenresultaat slechts een
inschatting geeft van de ontwikkeling van het feitelijke pensioenresultaat.
De werkenden tussen de 60 en 65 jaar vormen nog maar een klein, selectief
deel van de totale populatie 60–65-jarigen.Tabel 9.12 Het quasi pensioenresultaat inclusief AOW  brutonetto198543,7%63,0% 199050,0%64,9%199553,3%69,1% 200058,6%76,6%Bron: SZWHet bruto pensioenresultaat van mannen en vrouwen tezamen bedraagt in
2000 iets minder dan gemiddeld 60 procent van het eindloon. Netto is het pensioenresultaat
gemiddeld ruim 75 procent. Het netto pensioen-resultaat is in de afgelopen
15 jaar met één procent per jaar gestegen. Met name tussen 1995
en 2000 is de stijging fors geweest. Hieraan lagen verschillende belastingmaatregelen
gericht op verbetering van de inkomenspositie van ouderen ten grondslag.Voor mannen ligt het bruto pensioenresultaat in 1995 gemiddeld op 45 procent.
De AOW bedraagt 24 procent van het eindloon, het aanvullend pensioen 21 procent.1 Dit pensioen-resultaat ligt nog flink beneden het algemeen
wenselijk geachte pensioenresultaat van 70 procent. Voor vrouwen is het beeld
heel anders. Voor hen bedraagt het pensioenresultaat 79 procent. De reden
van dit hoge percentage is het relatief lage loon van vrouwen. Door dit lage
loon maakt de inkomensonafhankelijke AOW automatisch een groot deel uit van
het totale pensioen. Ter illustratie: voor een vrouw die niet heeft gewerkt
(eindloon nul) en wel AOW ontvangt is de AOW in procenten van
het eindloon oneindig groot. Gemiddeld bedraagt de AOW 70 procent van het
eindloon en het aanvullend pensioen 9 procent. Een stijging van het eindloon
van vrouwen zorgt er voor dat het pensioenresultaat daalt. De inkomens-onafhankelijke
AOW wordt dan immers relatief minder belangrijk.Geconcludeerd kan worden dat voor het meten van de ontwikkeling van de
kwaliteit van de aanvullende pensioenen voor vrouwen het totale pensioenresultaat
geen goede maatstaf is. Bij een laag eindloon speelt de hoogte van de AOW
een dominante rol in dit kengetal.Overigens neemt het aantal deelnemers met een AOW-gekoppeld pensioen voor
samenwonenden af. Steeds vaker wordt de koppeling aan de AOW vervangen door
een vast (geïndexeerd) bedrag. Vooral pensioenfondsen en verzekeraars
met hogere franchises verwachten in de toekomst een verlaging van de franchise.1 Het kabinet heeft zich ook voorstander getoond van
een vast geïndexeerde, lage franchise ter hoogte van om en nabij het
minimumloon.2 Bij een lagere franchise stijgt
het pensioenresultaat.6. Overige inkomensbestanddelenDe AOW en het aanvullende pensioen vormen tezamen de belangrijkste inkomensbestanddelen
van 65-plussers. Daarnaast is ook inkomen uit eigen vermogen belangrijk. Er
zijn aanwijzingen dat de toename van het inkomen uit vermogen van ouderen
achterblijft bij de ontwikkeling van het aanvullend pensioen. De hogere leeftijdsgroepen
hebben hogere inkomsten uit vermogen dan de jongere leeftijdsgroepen.3 Bij deze hogere leeftijdsgroepen doet zich een afruil
voor tussen hogere pensioenen en een lager inkomen uit vermogen.Voor huishoudens zonder aanvullend pensioen is inkomen uit vermogen van
groot belang (tabel 9.13). Deze huishoudens hebben vaak een veel hoger inkomen
uit vermogen dan huishoudens met aanvullend pensioen. Overigens is ook het
aandeel huishoudens met inkomen uit vermogen in de populatie zonder aanvullend
pensioen iets hoger dan in de populatie met aanvullend pensioen.Tabel 9.13 Gemiddeld bruto inkomen 65 plussers, 1998  met aanvullend pensioenzonder aanvullend pensioen alleenstaandsamenwonend, beiden AOWalleenstaandsamenwonend, beiden AOWAOW20 40028 60020 10028 500 aanvullend pensioen (incl. lijfrente)13 70022 10000 Overig inkomen7 900 (79%)12 000 (80%)12 400 (88%)23 300 (92%) inkomen uit vermogen5 300 (48%)6 500 (61%)9 100
(48%)12 100 (69%) inkomen eigen woning7 200 (23%)6 600 (39%)7 300
(24%)7 600 (46%) huursubsidie2 800 (35%)2 500 (22%)3 300 (45%)3 400 (25%) Totaal bruto inkomen40 10060 40031 00050 000Opm: (tussen haakjes: % huishoudens met inkomensbestanddeel).Bron: CBS, Sociaal Economische Maandstatistiek, p. 72 ev.Een belangrijk inkomensbestanddeel van ouderen vormt de eigen woning.
Steeds meer ouderen beschikken over een eigen woning. Vaak is de hypotheek
daarop afgelost zodat de woonlasten laag zijn. In tabel 9.13 is hiermee
rekening gehouden door de economische huurwaarde (fictieve huur minus lasten)
als inkomen mee te tellen. Daarbij komt dat 65-plussers in de positie komen
om kleiner te gaan wonen of om een woning te huren. In dit geval kunnen zij
dan het vermogen dat lag opgesloten in de eigen woning ten gelde maken.Rekening houdend met alle aanvullende inkomensbestanddelen ligt het bruto
inkomen van 65-plussers zonder aanvullend pensioen ongeveer 10 000 gulden
lager dan dat van de groep met aanvullend pensioen.7. Toekomstige ontwikkelingenOm een beeld te krijgen van de ontwikkeling van het aanvullend pensioen
in de komende 15 jaar is met het MICROS-model een vooruitberekening gemaakt.
Op basis van overgangskansen is voor een groot aantal werkelijk bestaande
huishoudens de toekomstige ontwikkeling van de huishoudenssituatie en het
inkomen berekend. Hierbij zijn de volgende veronderstellingen gehanteerd:– Uitgangspunt is de middenvariant in de bevolkingsprognose en huishoudensprognose
(CBS). De participatiekansen van de 50–65 jarigen, die in 2015 de grens
van 65 jaar zijn gepasseerd, blijven ongewijzigd.– Vanaf 2000 zijn de pensioenpremies constant verondersteld.
Alleen bij een sterke afname van de beleggingsopbrengsten moet de pensioenpremie
substantieel toenemen.1 De AOW-premie is gemaximeerd
op 18,5 procent. Ten aanzien van de ziektekosten is verondersteld dat deze
voor iedereen (dat wil zeggen 65-plussers en 65-minners) evenveel stijgt zodat
dit geen invloed heeft op de netto inkomensverhouding tussen beide groepen.2– De loongroei bedraagt 3 procent tot en met 2010 en 4 procent vanaf 2010
met een incidentele loonstijging van 0,3 procent. De prijsontwikkeling bedraagt
respectievelijk 1,5 procent en 2,5 procent. Deze veronderstellingen liggen
eveneens ten grondslag aan het rapport van de studiegroep begrotingsruimte.3 Uitkeringen (waaronder de AOW) volgen de loonontwikkeling.– De hoogte van de franchise is aangepast met de ontwikkeling van
de AOW-uitkeringen. De franchise wordt niet structureel verlaagd. Het aantal
pensioenfondsen met een middelloon-stelsel blijft gelijk.– De ontwikkeling van het inkomen uit vermogen alsmede het inkomen
uit lijfrente («de derde peiler» van de oudedagsvoorziening) blijven
buiten beschouwing.Dit basispad kan gezien worden als de situatie waarbij er, behalve de
voorziene demografische ontwikkelingen, geen veranderingen meer optreden in
het niveau van de arbeidsparticipatie of de pensioenregelingen. Dit is geen
prognose van de feitelijke ontwikkelingen maar een basis voor een aantal mogelijke
scenario's. Deze scenarios worden in paragraaf 9 besproken.8. Resultaten van het basispad; een vooruitblik naar 2015Het aantal 65-plussers zal tot 2010 geleidelijk blijven toenemen. Daarna
bereikt de naoorlogse geboortegeneratie de 65-jarige leeftijd en zal het aantal
65-plussers tot aan 2040 flink toenemen.In het basispad stijgt het gemiddeld aanvullend pensioen reëel met
3,2 procent per jaar. De stijging van het gemiddelde vlakt iets af ten opzichte
van de periode 1985–2000. De stijging van het aanvullend pensioen wordt ondermeer veroorzaakt door een toename van de pensioenopbouw en een –
als gevolg van het stijgend opleidingsniveau – hoger eindloon. In figuur
9.3 is het opleidingsniveau weergegeven voor toekomstige 65-plussers. Onder
de 65–70 jarigen daalt het aandeel dat alleen een basisopleiding heeft
genoten, aanzienlijk. Met name na 2010 stijgt het aandeel met een HBO/WO-opleiding.
Een hoger opleidingsniveau betekent ook een hoger looninkomen beneden de 65
jaar en daarmee dus een hoger pensioen.Veranderingen van reeds ingegane pensioenen vormen een andere oorzaak
van de stijging van het gemiddeld pensioen. Dit houdt verband met de veronderstelling
in de vooruitberekening dat de lonen jaarlijks 1,5 procent meer zullen stijgen
dan de prijzen. Het aandeel pensioenfondsen dat de loonontwikkeling volgt
wordt overigens gelijk verondersteld. Het aantal huishoudens zonder aanvullend pensioen zal ook na 2000 geleidelijk
verder afnemen. De reden van deze verwachte afname is dat oudere leeftijdsgroepen
zonder aanvullend pensioen overlijden of uitstromen naar bejaardenhuizen en
verzorgingstehuizen. De nieuwe instroom heeft vaker een aanvullend pensioen
als gevolg van de toenemende participatie, betere pensioenopbouw, de wettelijk
geregelde waardeoverdracht bij verandering van baan en de pensioenverevening
bij echtscheiding.Tabel 9.14 Percentage huishoudens zonder aanvullend pensioen
2005–2015  Alleenstaande manAlleenstaande vrouwPaar
beide partners AOWTotaal200514%23%14%18,0%201012%21%12%15,6%201515%20%8%13,5%Bron: SZWAan de andere kant neemt het aantal immigranten met een onvolledige AOW
toe. Voorzover het pensioen dat zij opbouwen beneden de vrijstelling in de
ABW ligt, leidt dit nog wel tot een bovenminimaal inkomen. Naar
verwachting zal het aantal onvolledige AOW-uitkeringen tot 2015 verdubbelen.
Door deze verdubbeling zal het aandeel onvolledige uitkeringen stijgen van
11 procent in 1999 tot 17 procent in 2014.1Zoals blijkt uit tabel 9.15 neemt het aantal lage aanvullende pensioenen
(minder dan 2000 gulden per jaar, prijsniveau 2000) steeds verder af. De afname
gaat minder snel dan in de periode 1985–2000. Het aandeel huishoudens
met een aanvullend pensioen van meer dan 30 000 gulden per jaar, neemt
de komende jaren verder toe. Wanneer in de vooruitberekening uitgegaan wordt
van een 1 procent lagere loonstijging is het aandeel huishoudens met een pensioen
boven de 30 000 gulden tot 2015 circa 4 procent lager. Niettemin is ook
dan nog sprake van een substantiële stijging.Tabel 9.15 Hoogte aanvullend pensioen (prijzen 2000)  <20002000–50005 000–10 00010 000– 20 00020 000– 30 000hoger totaal20058%13%18%26%14%21%100%20107%11%15%24%14%28%100%20155%8%12%22%14%39%100%Bron: SZWHet gevolg van deze ontwikkelingen is dat het belang van de AOW in het
totale inkomen zal afnemen; het meest voor de hoogste inkomens. Niettemin
blijft ook in de komende jaren de AOW een belangrijk deel van het pensioeninkomen.
In 2015 vormt deze, zo toont tabel 9.16, voor eenderde deel van de 65-plussers
met de laagste pensioenen nog altijd 92 procent van het totale pensioeninkomen.
Een lagere loonstijging dan hier verondersteld beïnvloedt dit beeld nauwelijks.Tabel 9.16 Aandeel AOW in totale inkomen uit Aow en aanvullend
pensioen  laagste groep 33%middengroephoogste groep 33%200596,3%73,7%46,7%201094,5%69,8%43,5%201592,6%65,5%40,6%Bron: SZWDe verbetering van het aanvullend pensioen leidt tot een verdere verbetering
van het netto inkomen van ouderen ten opzichte van het sociaal minimum en
ten opzichte van het netto inkomen van een modale werknemer beneden de 65
jaar. Hierbij speelt ook een rol dat een bruto inkomensstijging de 65-plussers
netto meer oplevert dan werkenden en uitkeringsgerechtigden beneden de 65
jaar. Dit komt door het verschil in het bruto-netto traject van deze groepen.In 2015 is het gemiddelde netto inkomen uit AOW en aanvullend pensioen
gestegen tot 85 procent van het sociaal minimum. Het netto inkomen uit AOW
en aanvullend pensioen ligt dan inmiddels boven het netto loon van een modale
werknemer. Hierbij is verondersteld dat het sociaal minimum en het loon van
de modale werknemer jaarlijks uitsluitend wordt aangepast met de gemiddelde
contractloonstijging. Tabel 9.17 Vergelijking netto inkomen (excl inkomen uit
vermogen) 65+ met 65–  Inkomen t.o.v. sociaal minimumInkomen t.o.v. modaal alleen-staande man (1)alleenstaande vrouw (2)paar beiden AOW (3)totaal(4)alleenstaande man (5)alleenstaande vrouw (6)paar beiden AOW (7)totaal(8)20051,71,51,71,640,90,81,10,9520101,81,51,81,720,90,81,20,9820151,91,62,01,850,90,81,31,03Bron: SZWWanneer de contractloonstijging tot 2015 jaarlijks 1 procent lager wordt
verondersteld verandert het beeld nauwelijks. Volledigheidshalve wordt er
op gewezen dat vanwege incidentele componenten de gemiddelde loonstijging
licht kan afwijken van de gemiddelde contractloonstijging.9. Een aantal scenario's onderzochtZoals reeds aangegeven vormen de vooruitberekening geen prognose van de
feitelijke ontwikkeling van het pensioeninkomen. De feitelijke ontwikkeling
is mede afhankelijk van een aantal wijzigingen in aanvullende pensioenregelingen.
De invloed van deze wijzigingen is hier partieel onderzocht.9.1 Verlaging pensioenopbouw bij inactiviteitWanneer iemand beneden de 65 jaar recht krijgt op een uitkering vervalt
de mogelijkheid om via positieverbetering het eindloon te verhogen. Aangezien
positieverbeteringen onder de 50-plussers niet zo groot meer zijn, is hiervan
ook het effect op het pensioenresultaat beperkt.Bij instroom in de WW of WAO wordt bovendien de pensioenopbouw vaak voortgezet
op het oude niveau, in VUT-regelingen meestal voor de helft. Het gevolg is
dat uitstroom uit het arbeidsproces in deze gevallen in verhouding weinig
invloed heeft op de hoogte van het aanvullend pensioen.In de adviesaanvraag aan de SER over de nieuwe pensioenwet is de mogelijkheid
geopperd om de pensioenopbouw in de WAO-periode te laten aansluiten bij het
uitkeringsniveau in de WAO. Dit zou in een eindloonsysteem een pensioenopbouw
van 0.7 jaar voor ieder jaar in de WAO betekenen. Voor huishoudens die via
instroom in de WAO de pensioengerechtigde leeftijd bereiken en een lager opgebouwd
pensioenverleden hebben, zou hierdoor het gemiddeld aanvullend pensioen ruim
5 procent lager zijn dan in het basispad. Voor de totale populatie daalt het
gemiddeld aanvullend pensioen met ongeveer een kwart procent, terwijl voor
de nieuwe instroom dit een daling van het inkomen uit aanvullend pensioen
met iets meer dan een half procent betekent.9.2 Verdubbeling aantal verzekerden met een middelloonpensioenEen toename van het aantal pensioenen dat gebaseerd is op het gemiddelde
loon in de actieve periode heeft alleen consequenties voor de resterende opbouw
tot aan de pensioengerechtigde leeftijd. Reeds opgebouwde jaren tot aan het
moment van overgang blijven gebaseerd op het eindloon op dat moment. De structurele
effecten van omzetting van eindloon- naar middelloon-systemen zijn dan ook
in 2015 nog niet volledig zichtbaar. Dit geldt temeer omdat
de carrière-effecten onder 50-plussers veel geringer zijn dan onder
jongeren. Bovendien is een groot deel van de groep 50-plussers inactief waardoor
het eindloon niet verder toeneemt. Dit betekent dat onder deze groep, die
in 2015 de leeftijd van 65 jaar is gepasseerd, het verschil tussen eindloon
en middelloon over de laatste 15 jaar beperkt zal zijn. Wanneer bovendien,
ter compensatie van de overgang van eindloon naar middelloon, het opbouwpercentage
wordt verhoogd, kan het zelfs zo zijn dat de pensioenaanspraken de eerste
jaren juist toenemen.Overigens is voor de doorrekening tot 2015 het laatste effect belangrijker
dan de genoemde carrière-effecten. Ten opzichte van het basispad leidt
een verdubbeling van het aantal personen in een middelloonstelsel in de periode
2000 tot 2015 tot een extra groei van het gemiddeld aanvullend pensioen van
0,05 procent per jaar. In de periode 2000 tot 2005 bedraagt de gemiddelde
extra groei 0,1 procent, van 2010 tot 2015 is dit reeds omgezet in een jaarlijkse
daling van -0,1 procent (zie tabel 9.18).Tabel 9.18 Extra groei aanvullend pensioen in middelloonscenario
t.o.v. basispad  2000–20052005–20102010–20152000–2015extra groei aanvullend pensioen0,10%0,13%– 0,08%0,05%Bron: SZW9.3 Verlaging van de franchise naar het minimumloon niveauPensioenen worden opgebouwd naast de AOW. Daarom wordt bij de meeste pensioenfondsen
het pensioen berekend over het loon dat uitgaat boven het niveau van de AOW
(de franchise). In het verleden werd de franchise vaak gelijk gesteld aan
de AOW voor een echtpaar. Hierdoor bereiken tweeverdieners en alleenstaanden
vaak niet de streefnorm van 70 procent van het eindloon.Een franchiseverlaging heeft tot gevolg dat over een groter inkomensdeel
pensioenpremie betaald moet worden en dat het pensioen derhalve hoger wordt.
In het convenant over arbeidspensioenen (1997) is afgesproken dat de kostenstijging
opgevangen wordt door wijzingen binnen de regelingen zelf. Hier wordt alleen
het partiële penioeneffect van een franchise-verlaging in beeld gebracht.
Verondersteld is dat vanaf 2000 in de marktsector de franchise wordt
bevroren totdat het bruto minimumloonniveau is bereikt. Dit is het geval in
2006. Daarna wordt de franchise weer geïndexeerd. In tegenstelling tot
de invoering van een middelloonstelsel is verondersteld dat deze lagere franchise
niet alleen geldt voor de nog op te bouwen pensioenjaren maar voor alle pensioenjaren.
Figuur 9.4 geeft het verschil in de hoogte van het aanvullend pensioen ten
opzichte van het basispad. Een lagere franchise betekent voor de nieuwe instroom een hoger aanvullend
pensioen. Tevens ontstaan er nieuwe (lage) pensioenen omdat 70 procent van
het eindloon nu wel en voorheen niet boven de franchise uitkomt. Er ontstaan
dus zowel meer hogere als meer lagere pensioenen. Gemiddeld stijgt het aanvullend
pensioen. De omvang van de stijging is mede afhankelijk van het aantal opgebouwde
pensioenjaren. Hoe hoger de opbouw, hoe groter het voordeel van de lagere
franchise. Het voordeel is niet afhankelijk van de hoogte van het eindloon.
In guldens is het voordeel voor iedereen even groot.De effecten van een lagere franchise slaan met name neer bij tweeverdienerhuishoudens.
Die profiteren immers tweemaal van een lagere franchise. Het voordeel in guldens
is daardoor het grootste voor deze groep. In procenten is het voordeel echter
het grootste voor de huishoudens met een laag pensioen.Het hogere aanvullend pensioen zorgt er verder voor dat in 2015 het inkomen
van de 65-plussers ten opzichte van modaal 1 procent hoger ligt dan in het
basispad. XNoot1Exclusief personen van 65 jaar en ouder zijn de cijfers voor 1995 39 op
100 en voor 2000 30 op 100.XNoot1De indexcijfers geven de mate van bescherming aan. Hoe hoger het cijfer
is; hoe meer bescherming werknemers genieten.XNoot1Het niet geschoonde prijsindexcijfer bedraagt 3½ procent. Het verschil
tussen beide indexcijfers wordt veroorzaakt door het belastingstelsel 2001.
Het algemene BTW-tarief gaat in 2001 1½ procentpunt omhoog en ook de
kleinverbruikersheffing wordt verder verhoogd. Het koopkrachteffect hiervan
wordt echter ruimschoots gecompenseerd door de verlaging van de loon- en inkomstenbelasting
waardoor de directe lasten op arbeid lager worden. Per saldo resteert een
lastenverlichting van 7 miljard gulden.XNoot1Europese Commissie, 2000, Employment in Europe 2000, Brussel.XNoot2In de Sociale Nota wordt het begrip «werkloze beroepsbevolking»
gebruikt. Dit cijfer geeft aan hoeveel personen actief zoeken naar een baan
van meer dan 12 uur, en hiervoor direct beschikbaar zijn. Daarnaast bestaat
ook het begrip «geregistreerde werkloosheid ». Ook hier wordt
het 12-uurscriterium gebruikt. Mede gezien de afspraken binnen de Europese
Unie wil het kabinet in de toekomst ook aansluiten bij internationaal gebruikelijke
definities. In bijlage 5.6 van deze nota worden deze overwegingen rond aanpassingen
van de werkloosheid sdefinitie nader toegelicht. Daarin is ook informatie
opgenomen over de ontwikkeling van de participatiegraad, werkloosheid en werkgelegenheid
volgens de huidige Nederlandse en de internationale berekeningswijze.XNoot1CBS, 2000, ICT-markt in Nederland 1995–1998. Werkdocument, Voorburg.XNoot1ROA, 1999, De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep
tot 2004, Maastricht.XNoot2CPB, 1999, Centraal Economisch Plan 2000,
Den Haag.XNoot1Russo, G., 1999, Firms' Recruitment Behaviour,
Tinbergen Instituut, Rotterdam.XNoot2ROA 1999, Toekomstverkenning arbeidsmarkt en scholing
tot 2007, Maastricht.XNoot3CPB, 1999, Centraal Economisch Plan 2000,
Den Haag 2000XNoot1RAIL 2000, De Limburgse arbeidsmarkt 1999–2004, Hoofdrapport, ROA,
Maastricht.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 24 035, nr. 160, Den
Haag.XNoot2Economisch Instituut Midden en Kleinbedrijf, Den Haag, juni 2000.XNoot1Berekening op basis van OC&W, Referentieraming 1999.XNoot2no. 3, 28 april 2000.XNoot1Zie bijvoorbeeld NEI, 1999, Werkgelegenheidseffecten
van de SPAK en de VLW; zie voor een overzicht Dunnewijk, B. en E.H.W.M.
Vogels (2000), ESB, 85 (nr 4256), blz 421–423.XNoot1Ook mensen in fase 1, die tegen de verwachting in toch niet zelf aan de
slag zijn gekomen, krijgen alsnog een traject aangeboden.XNoot1 SER -advies, 1999, Bevordering arbeidsdeelname ouderen, nr. 99/18.XNoot2Kabinetsstandpunt, Bevordering arbeidsdeelname oudere werknemers, Kamerstukken
II, vergaderjaar 1999–2000, 27 046, nr. 1.XNoot1Plan van uitvoering van de nota Kansen krijgen, Kansen
pakken, Kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999, 26 333,
nr. 4.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 27 223.XNoot1Volgens de Europese Eurostat-statistieken lijkt Nederland makkelijk aan
de participatiedoelstellingen te kunnen voldoen. Nederland streeft er echter
naar in 2010 de streefcijfers óók te halen in de nationale statistieken.
Zie ook hoofdstuk 7.2.XNoot1Heijden, P. F. van der, Een nieuwe rechtsorde van de
arbeid; in: Socialisme en Democratie, 1998, nr. 5, Amsterdam, 1998.XNoot2 Europese Commissie: Transformation of labour and future
of labour law in Europe, Brussel, 1999.XNoot1Kaar, R.H. van het en J.C. Looise, De volwassen OR,
Resultaten van het grote OR-onderzoek, Alphen aan den Rijn, 1999.XNoot2Tros, F.H. Decentralisering van arbeidsverhoudingen:
een onderzoek naar de arbeidsvoorwaardenvorming in de Nederlandse private
sector in de periode 1982–2000, Alphen a/d Rijn, februari 2000.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 26 800 XV, nr. 82.XNoot2Borstlap, H. Modernised industrial relations a condition
for European employment growth; in: International Journal of comparative
labour law and industrial relations, Den Haag, 1999 nr. 4.XNoot3Zie Kester, J. en M. Schuit: Europese arbeidsvoorwaardencoördinatie; in: ESB, 21 januari 2000.XNoot4Sociaal-economische beleidscoördinatie in de
EU, SER -advies 2000/01; Sociaal Economische Raad, Den Haag, maart
2000; Kabinetsstandpunt naar aanleiding van SER -advies, Den Haag, 20 maart
2000.XNoot5Lange, V.P.A. de en M.J. Winkler: Social labelling
and codes of conduct: a potential role for the Dutch government,
S ZW, Den Haag, januari 2000.XNoot6Verdrag betreffende het verbod en de onmiddellijke actie voor de uitbanning
van de ergste vormen van kinderarbeid, Verdrag 182, Geneve, juni 1999.XNoot1Als gevolg van een recent ingevoerd registratiesysteem is er voor 2000
nog geen volledig beeld te schetsen van alle aspecten van de opgenomen CAO's.
Van 9 procent van de CAO's ontbreken nog gegevens over het aantal werknemers.XNoot1Een raam-CAO biedt een kader op bedrijfstak of concernniveau waarbinnen
op ondernemingsniveau arbeidsvoorwaarden verder kunnen worden ingevuld. In
een mantel-CAO is sprake van een zekere gelaagdheid van de onderhandelingen,
waarbij over een deel van de CAO voor de gehele bedrijfstak wordt onderhandeld,
een deel op het niveau van deelsectoren en een deel op ondernemingsniveau.
Voor elk niveau is vastgelegd over welke onderwerpen daar onderhandeld dienen
te worden. Een CAO à la carte biedt de gelegenheid voor individuele
werknemers om een deel van het arbeidsvoorwaardenpakket (binnen bepaalde grenzen)
zelf samen te stellen.XNoot2Zie het onderzoek van Tros, F.H., Decentralisering
van arbeidsverhoudingen. Een onderzoek naar de arbeidsvoorwaardenvorming in
de Nederlandse private sector in de periode 1982–2000, Alphen
a/d Rijn, 2000.XNoot1 FNV: «Werk-, werk- en nog eens werkplezier», FNV -nota arbeidsvoorwaardenbeleid 2000, Amsterdam, 1999.XNoot1Over het voorkomen van deze vormen van variabele beloning bestaat nog
geen duidelijk en representatief beeld. Er is wel een indicatie dat het in
de grootste CAO's nog in geringe mate voorkomt.XNoot2Zie de nog niet gepubliceerde analyse van Akkerman en Torenvlied, De logica van het Nederlandse poldermodel. Een verklaring van doorwerking
van centrale aanbevelingen, conceptrapport, Universiteit Utrecht,
juli 2000.XNoot1 Arbeidsinspectie, Arbeid en zorg in CAO's,
april 2000; de steekproef omvat 132 CAO's in marktsector en bij de overheid,
samen bijna 90 procent van alle werknemers dekkend.XNoot1TNO-arbeid, Arbeid en Zorg, Inzetbaarheid en Beloning:
het werknemersperspectief, september 1999.XNoot2Research voor Beleid, Evaluatie Wet op het ouderschapsverlof, april 2000.XNoot3Nederlands Economisch Instituut, Vrij baan voor zorg
en educatie, april 2000.XNoot4Kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999, 26 447, nrs. 14 en
16.XNoot5Wet Aanpassing Arbeidsduur, Stb. 114 en 115.XNoot6Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 26 447, nr. 1–3.XNoot1Motie 26 447, nr. 6.XNoot2Moties 26 447, nrs. 7, 11.XNoot3Moties 26 447, nrs. 8, 9.XNoot4Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 26 079.XNoot5Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 27 079.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 26 587, nr. 7.XNoot2Asscher-Vonk, L.P., e.a., Gelijke behandeling: regels
en realiteit; Een juridische en rechtssociologische analyse van de gelijke-behandelingswetgeving, S ZW, Den Haag, 1999.XNoot3Commissie gelijke behandeling, Gelijke behandeling
in beweging, Evaluatie van vijf jaar Algemene wet gelijke behandeling, 2000.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 27 099, nr. 1.XNoot2Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 26 880, nrs. 1–2.XNoot3Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 24 170, nr. 55.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 22 122, nr. 155.XNoot1Minister S ZW: Brief aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
1 april 1999.XNoot2Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 25 092, nr. 9.XNoot1 CBS, Enquête beroepsbevolking 1998,
Heerlen 1999.XNoot2Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 27 075, nrs. 1–3.XNoot3Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 27 224, nrs. 1–3.XNoot1Rapport corporate governance , Peters I,
25 juni 1997; Monitoring rapport corporate governance, Peters II, 3 december 1998.XNoot2Kamerstukken II vergaderjaar 1998–1999, 25 732, nr. 8.XNoot3De drie wettelijke toepassingscriteria zijn: geplaatst kapitaal plus reserves
van ten minste 25 miljoen gulden; krachtens wettelijk verplichting is ondernemingsraad
ingesteld; 100 of meer werknemers werkzaam in Nederland.XNoot4Brief van de minister van Justitie, Adviesaanvraag over de structuurregeling,
10 februari 2000.XNoot1Voorstel voor een Richtlijn tot instelling van een algemeen kader betreffende
de informatie en raadpleging van de werknemers in de Europese Gemeenschap
(COM (98) 612 def.).XNoot2Poutsma, E., Tillaart, van den H., Financiële
werknemersparticipatie in Nederland, Tijd voor beleid!, Den Haag,
1996.XNoot3HR Practices in the Business World, International
study conducted for the ANDCP and Manpower by ODIS among 2800 HRMs in seven
countries, 29 mei 2000.XNoot4Sanders, Salaris jonge automatiseerders in de lucht, Computable, 27 november 1998.XNoot5European Centre for Employee Ownership, Seminar on multinational share
schemes Breaking the barriers, Brussel, april
1999.XNoot6Bulcke, F., van den Obstacles for the development of
financial participation in the European Union, Research Centre for
financial participation KU Brussel, 25 november 1999.XNoot1Cijfers uit de sinds 1996 lopende arbomonitor, bijlage 8.XNoot2Ester, P., H. Vinken, Van later zorg: Verwachtingen
van Nederlanders over arbeid, zorg en vrije tijd in de 21e eeuw,
OSA, Den Haag, april 2000.XNoot3Bloemhoff, A., J.M. Jutten, Arbeidsongevallen in 1998
op basis van het Letsel Informatie Systeem, Consument en Veiligheid,
Amsterdam, april 2000.XNoot4Meerding, W.J. e.a., Kosten van letsel door ongevallen
in Nederland, Consument en Veiligheid, Amsterdam, 1999.XNoot5Uitbreiding t.o.v. Ongevallen in Nederland 1997/1998, CBS, Consument en Veiligheid, Amsterdam, 2000.XNoot1Gegevens Arbeidsinspectie.XNoot1Arbo convenanten nieuwe stijl, 15 januari
1999, Kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999, 26 375, nr. 1. Subsidieregeling convenanten arbeidsomstandigheden, Staatscourant
7 september 1999.XNoot1Europees Agentschap voor Veiligheid en Gezondheid in het Werk, Bilbao,
Spanje; http://eu.osha.int.XNoot1Conform toezegging kwantificering OPS -preventiebeleid, Kamerstukken II,
vergaderjaar 1998–1999 25 720 nr. 13.XNoot1Wat nou regels? Alles over bijbaantjes en vakantiewerk, brochures en docentenhandleiding, voor alle leerlingen in het voortgezet
onderwijs inclusief MBO, Zorn in opdracht van S ZW, Leiden 2000. Dezer dagen
verschijnt bij de SDU het Arbo-Informatieblad «Jeugdigen».XNoot2Monitoronderzoek Arbeidsinspectie, 27 oktober 1999 aangeboden aan het
parlement.XNoot3 CBS -statistiek arbodiensten, einde 1998. Actueler maar niet volledige
cijfers in Het Financieele Dagblad, 15 juni 2000.XNoot4Deursen, C.G.L., van e.a., S ZW -werkgeverspanel 1998–1999;IVA-Tilburg, maart 2000; uitgave S ZW /Elsevier, Den Haag, 2000;
en eerdere S ZW /VUGA/Elsevier publicaties (van het eerder ZARA genoemde panel).
De sectoren overheid en onderwijs zijn in dit panel niet opgenomen.XNoot5Idem.XNoot1Met acht grote arbodiensten, één brancheorganisatie en een
verzekeraar zijn door het ministerie in februari en maart van dit jaar gesprekken
gevoerd.XNoot1Warmerdam, J. e.a., Arbozorg in het midden- en kleinbedrijf, ITS/S ZW /VUGA, Den Haag 1993; H. van den Tillaart en J. Warmerdam,
Arbeidsomstandigheden in kleine bedrijven, ITS/S ZW /VUGA, Den Haag, 1997.XNoot2Hamers, P., Accountantskantoren veroveren arbomarkt, in: Arbo & Milieu, april 2000.XNoot1Doorne-Huiskes, A. van en J. Eckman, S ZW /Elsevier, Den Haag, 1999.XNoot1Platform aanpak wachttijden, Aanpak van wachtlijsten,
volle kracht vooruit; Tweede rapportage, Zeist, april 2000.XNoot2Bedrijfsartsen moeten hulp krijgen bij stellen van
diagnose, vraaggesprek met coördinerend psychologe De Bel, van
Bureau Vigor, Nederlandse Staatscourant, 28–4-2000, blz. 2. Het bureau
is een samenwerkingsverband van de Human Capital Group, dochter van accountantskantoor
Deloitte en Touche, met bureau Schnikter en Voortman.XNoot1Als onderdeel van het Wetsvoorstel recht van keuze voor ouderdomspensioen
in plaats van nabestaandenpensioen en gelijke behandeling van mannen en vrouwen,
Kamerstukken II vergaderjaar 1998–1999, 26 711XNoot2Kamerstukken II vergaderjaar 1998–1999, 26 711 nr. 32XNoot1Dit aantal is gecorrigeerd voor personen met meerdere uitkeringen. Bij
de introductie van Pemba waren deze personen, circa 10 000, onbedoeld
tot de nieuwe uitkeringsgerechtigden gerekend. XNoot2De aantallen nieuwe uitkeringsgerechtigden zijn niet af te leiden uit
tabel 5.2. Het aantal geregistreerde nieuwe uitkeringen in enig jaar is telkens
hoger dan het aantal bij de keuring toegekende uitkeringen. Dit verschil wordt
vooral verklaard door het feit dat nieuwe uitkeringen die binnen een half
jaar weer beëindigd worden door herstel of herbeoordeling wel worden
geregistreerd als nieuwe uitkeringsgerechtigde, doch niet als toegewezen aanvraag.
Een andere belangrijke oorzaak voor het verschil zijn de niet tijdige keuringen.
Personen die niet tijdig gekeurd worden ontvangen wel een uitkering en worden
wel tot de nieuwe uitkeringen gerekend, doch worden niet aangemerkt als toegewezen
aanvraag. Tot slot maken herleefde uitkeringsrechten wel deel uit van nieuwe
uitkeringen, doch worden niet geregistreerd als toegewezen aanvraag.XNoot3Dit is het aantal personen met een arbeidsongeschiktheid suitkering in
enig jaar, gecorrigeerd voor de mate van arbeidsongeschiktheid en voor het
gedeelte van het jaar dat geen uitkering werd verkregen.XNoot1Giezen, A. M. van der, Vrouwen, (werk)om- standigheden
en arbeidsongeschiktheid, Lisv, Amsterdam, januari 2000.XNoot2werkzame beroepsbevolking als percentage van de totale bevolking.XNoot11999, cijfers sectorprestatievergelijking S ZW.XNoot2Jongerius & Sombroek (2000) Zeggenschap, april 2000, 11e jaargang
p. 48–50.XNoot3Giezen, A. M. van der, Vrouwen, (werk)omstandigheden
en arbeidsongeschiktheid, Lisv, Amsterdam, januari 2000.XNoot4cijfers sectorprestatievergelijking SZW.XNoot5De 66 Osv-sectoren.XNoot1Bronnen: Ctsv augustusrapportage 1999; Marktonderzoek van Helivieuw; Arbeidsongeschiktheidsverzekeringen
1999; een onderzoek van de KUB uit 1997 uitgevoerd in opdracht van AMEV; en Lang genoeg gewerkt – Nyfer, Breukelen, november
1999, ISBN 90 76443 14 9.XNoot2Ctsv-rapport In distant mirrors; Work incapacity and
return to work (A study of low back pain patients in the Netherlands and five
other countries). Onder auspiciën van de ISSA, de International
Social Security Association is een internationaal vergelijkend onderzoek opgezet
naar werkhervatting na 3 maanden ziek zijn wegens lage rugklachten.XNoot1Het hoofdstuk Arbeidsomstandigheden behandelt arboconvenanten naar onderwerp;
hier ligt het accent op de (semi-)overheidssectoren.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000, 23 972, nr. 41.XNoot1Onderzoek door het ITS; Een bestaan in de bijstand: belemmeringen en beleid, januari 2000.XNoot1Voor een uiteenzetting van de gemaakte veronderstellingen: zie het rapport
van de Werkgroep Harmonisatie Inkomensafhankelijke Regelingen, Armoedeval, analyse en oplossingen, Elsevier Bedrijfsinformatie,
Den Haag, mei 2000.XNoot2SZW-berekening gebaseerd op concept Monitor gemeentelijk Armoedebeleid
1998.XNoot1Wet Inkomstenbelasting 2001, Kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999,
26 727 (1–2).XNoot2Motie Hofstra, Jeckel, Duyvestein, Kamerstukken II, vergaderjaar 1996–1997,
25 090, nr. 59.XNoot1Het laagste loon is het loonniveau van een voltijds werknemer die aan
de top zit van het eerste deciel van de loonverdeling (de 10 procent werknemers
met het laagste inkomen; D1). De linkerstaaf uit figuur 6.2 geeft een bijstand
suitkering weer als percentage van een laag loon. De rechterstaaf geeft de
D5/D1-verhouding weer.XNoot2Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, De andere kant van Nederland:
Voortgangsrapportage 1999, mei 1999, p. BI-15.XNoot1OECD, Benefits and work incentives, 1999,
Parijs, 1999.XNoot1Data onder deze kop afkomstig van de OECD. Internetadres: http://www.oecd.org/
els/spd/benefits.XNoot1Op basis van de aanwezige data levert het verlies aan huursubsidie de
grootste bijdrage aan de armoedeval.XNoot2State en local tax verschillen per staat en county, in deze figuur is
respectievelijk uitgegaan van Michigan en Detroit.XNoot1In pensioenregelingen met een middelloon stelsel en een vast opbouwpercentage
heeft bijna de helft van de pensioentrekkers een opbouwpercentage van meer
dan 2,33 procent. Voor een groot gedeelte van deze groep (circa 42 procent)
is de opbouw verdeeld in schalen; dat wil zeggen lagere percentages over de
hogere salarisschalen. Zie VK studies 19, Pensioenmonitor, niet-financiële
gegevens aanvullende collectieve pensioenen, verzekeringskamer 2000.XNoot1Prins, R., Arbeidsongeschiktheid in internationaal
perspectief. ESB, 16-1-1991.XNoot2Eurostat: Ausgaben und Einnahmen des Sozialschutzes 1980–1993. (1995).XNoot1Arents, M., M.M. Cluitmans & M.A. van der Ende: Benefit dependency ratios. An analysis of nine European countries, Japan and
the US. Elsevier, febr. 2000.XNoot2Hierbij moet worden aangetekend, dat de berekende i/a-ratio's voor Nederland
geflatteerd gunstig zijn. Ons land heeft een grote groep afhankelijken zonder
zelfstandig uitkeringsrecht.XNoot1Wordt dit jaar afgeschaft.XNoot1Adema, W. Labour market and social policy – occasional
papers nr. 39. Net social expenditure. OECD, aug. 1999.XNoot1Koningsveld, E.A.P. & J.C.M. Mossink: Kerncijfers
maatschappelijke kosten van arbeidsomstandigheden in Nederland. VUGA,
's-Gravenhage, 1997.XNoot2Groot-Brittannië heeft een risque professionnel -voorziening – en geen -verzekering –
hetgeen impliceert, dat aan werkgevers géén vrijwaring wordt
geboden. Werkgevers in het particuliere bedrijfsleven zijn verplicht verzekerd
tegen civiele aansprakelijkheid, krachtens de Employers' Liability Act.XNoot1Ook indien rekening wordt gehouden met aanvullende uitkeringen, toeslagen,
e.d. liggen risque professionnel -uitkeringen in alle landen – buiten
Nederland relatief hoger dan risque social -uitkeringen. Zie o.m. H. Hansen: Elements of Social Security. Danish National Institute
of Social Research, 1998:4.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1962–1963, 27 171, nr. 3 (MvT).XNoot2Economische zelfstandigheid is gedefinieerd als een inkomen dat minimaal
op het niveau ligt van het sociaal minimum voor een alleenstaande, dat wil
zeggen 70 procent van het minimumloon.XNoot1Meerjarennota Emancipatiebeleid, Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000,
27 061, nr. 2, pag. 18.XNoot2Van de 5,2 miljoen huishoudens met een kostwinner jonger dan 65 jaar waren
in 1997 2,4 miljoen tweeverdieners (45 procent), dit is 18 procentpunten meer
dat in 1977.XNoot3Uitgangspunt in dit model is dat de organisatie van de betaalde arbeid
is afgestemd op de situatie en de behoefte van de werknemer die, afhankelijk
van de levensfase, in meer of mindere mate zorgverantwoordelijkheid draagt.XNoot4Meerjarennota Emancipatiebeleid: achtergronddeel, p. 13, Kamerstukken
II, vergaderjaar 1999–2000, 27 061, nr. 2.XNoot1 CBS, Enquête Beroepsbevolking 1990/1997 en Sociaal-Economische
Maandstatistiek, 1997–4.XNoot2De netto-participatie van vrouwen met jonge kinderen varieerde in 1997
van 17 procent (alleen basisonderwijs) tot 74 procent (universitaire opleiding).
Bron: CBS /EBB 1997.XNoot1Rapport Werkgroep Harmonisatie Inkomensafhankelijke Regelingen, Armoedeval,
analyse en oplossingen, Elsevier Bedrijfsinformatie, Den Haag 2000.XNoot2In 1994 ging het nog om 709 duizend vrouwen.XNoot1Dijk, L. van, J. de Haan en S. Rijken: Digitalisering
van de leefwereld, SCP, Den Haag, 2000.XNoot1 EQUAL is een nieuw EU-programma voor de jaren 2000–2006. Doel ervan
is via samenwerking tussen landen te komen tot nieuwe benaderingen voor de
bestrijding van alle vormen van discriminatie en ongelijkheid op de arbeidsmarkt.XNoot1 Arbeidsinspectie, Arbeid en zorg in CAO's, april 2000; bijlage Iva.XNoot1Olde, C. de en E. Slinkman, Het glazen plafond. Een
inventarisatie van cijfers, literatuur en onderzoek m.b.t. de doorstroom van
vrouwen naar de top, Den Haag 1999.XNoot2Idem.XNoot3Vianen, A. Van en A. Fischer, Sekseverschillen in voorkeuren
voor een «mannelijke» organisatiecultuur in: Gedrag en
organisatie, vol. 11, oktober 1998.XNoot1Zie Meerjarennota Emancipatiebeleid, Kamerstukken II, vergaderjaar 1999–2000,
27 061, nr. 2, Hoofdstuk 3.XNoot1Aangehaald in: Lottie Coers en Peter Giessen, Hard
werken is niet macho in: De Volkskrant, 19 mei 1999.XNoot2Meinen, A. en M. Janssen: Arbeid & zorg op de OR
agenda, hoe OR-trainers hierin een rol kunnen spelen, Woerden, 1999.XNoot1 SCP: Variatie in participatie, Cahier 159,
16 september 1999.XNoot1SER, Publicatienummer 3, 28 april 2000.XNoot2Nota Arbeidsmarktbeleid voor etnische minderheden, Kamerstukken II, vergaderjaar
1999–2000, 27 223, nr. 1.XNoot1Dit is te vergelijken met een stijging van het aantal arbeidsongeschikten
van 881.000 in 1998 tot 932.000 in 2001, conform hoofdstuk 5.XNoot1In deze bijlage zijn de utigaven opgenomen voorzover zij relevant zijn
voor de budgetdisciplinesector sociale zekerheid en arbeidsmarkt; de bovenwettelijke
uitgaven en gemeentelijke bijdragen zijn hier – in afwijking van de
kerntabel en hoofdstuk 5 – buiten beschouwing gebleven.XNoot1Exclusief Wajong-uitgaven die zijn verantwoord bij de sociale voorzieningen.XNoot1Artikel 12 arbeidsmarkt, 13 sociale verzekeringen en 14 bijstandszaken
aangevuld met enkele posten onder artikel 15 (subsidies voorzover samenhangend
met de arbeidsmarkt, samenwerking werk en inkomen en arbeidsomstandigheden)
en de betreffende nog uit te delen loon- en prijsbijstelling verantwoord in
de Miljoenennota op de aanvullende post sociale zekerheid. Ter voorkoming
van dubbeltellingen zijn de rijks- en premiebijdragen bij artikel 13 niet
relevant.XNoot1Hieronder vallen de WSW, de rijksbijdrage aan de Arbeidsvoorzieningsorganisatie
en de Inkoop sociale diensten bij arbeidsvoorziening.XNoot2Hieronder vallen de IOAW, IOAZ, Toeslagenwet, WIK, BIA, Wajong en de vervroegde
uittredingsregelingen ex-mijnwerkers.XNoot3Hieronder vallen de WIW, RSP, EAU, kinderopvangregeling, JWG, BP, I/D-banen
en de sluitende aanpak.XNoot4Hieronder vallen onder meer de Arbo-intensiveringen, Wvg, subsidies en
uitgaven in het kader van SWI, CVCS en handhaving.XNoot1In de WSW hebben sommige werknemers recht op een arbeidsongeschiktheidsuitkering.
Zij ontvangen uitsluitend een WSW-loon. De betreffende arbeidsongeschiktheidsuitkeringen
worden door het Lisv afgedragen aan het Rijk; dit worden de anticumulatiebaten
WSW genoemd.XNoot1Conform de gebruikelijke methodiek luiden de bedragen op de begroting
van SZW in constante prijzen (prijzen 2000). De begroting van SZW plus de
aanvullende posten conform tabel 7 geven een beeld van de uitgaven in lopende
prijzen.XNoot1Maar daar kan verbetering in worden gebracht zodra cijfers worden verzameld
over het aantal gezochte en aangeboden uren werk. De spanning op de arbeidsmarkt
wordt immers niet alleen bepaald door het aantal personen dat zich aanbiedt
voor werk, maar ook door het aantal aangeboden uren.XNoot1In de Nederlandse definitie worden uitzonderingen geaccepteerd op de termijn
waarop iemand kan beginnen te werken, of zoek activiteiten ontplooid heeft.
Volgens de internationale definitie moet iemand binnen twee weken kunnen beginnen
in een baan. Bij de Nederlandse definitie wordt in bepaalde gevallen een termijn
van 3 maanden aangehouden, bijvoorbeeld voor vrouwen die kinderopvang moeten
regelen. Door deze uitzonderingen is de afbakening van de werkloze beroepsbevolking
in de Nederlandse definitie minder stringent.XNoot1Hierbij moeten we opmerken dat de geconstateerde verschillen in geen enkel
geval (statistisch) significant zijn.XNoot1Er is ook een groep grensarbeiders die in Nederland woont en in België
werkt, waarvoor een afwijkend belasting/premieregime geldt. Deze groep is
echter kleiner dan 10 000 personen. Deze groep is daarom niet in deze
bijlage opgenomen.XNoot1Hierbij is geen rekening gehouden met de situatie in België. Premies
WNVZ en VVZ die zijn betaald in NL zijn bijvoorbeeld aftrekbaar voor belastingen
in België.XNoot1TK 98–99, 26 727, nr. 3.XNoot2TK 26 727, nr. 7 pagina 375.XNoot1Deze liggen voornamelijk in de sfeer van het lijfrenteregime, het spaarloon
en het verlagen van het AB-tarief.XNoot1Centraal Planbureau, Macro Economische Verkenningen
2001, Sdu, 's-Gravenhage 2000 paragraaf IV.2.1.XNoot2 Zie ook Nota naar aanleiding van het verslag bij de Wet IB2001, Tweede
Kamer 1999–2000, 26 727, nr. 7, p. 412.XNoot1TK 26 800 nr. 21.XNoot1TK 1999–2000, 26 800, nr. 8.XNoot1Zie TK 1999–2000, 26 814, nr. 6 en TK 1999–2000, 26 814,
nr. 7.XNoot1C. Van der Werf en E. Smidt, Witte vlekken op pensioengebied. Stand van
zaken 1996 en vergelijking met 1985, juli 1997. Deze 9 procent is onlangs
bevestigd in de Pensioenkaart Nederland, Stand van zaken 1999.XNoot2VK studies 19, Pensioenmonitor, niet-financiële gegevens aanvullende
collectieve pensioenen, Verzekeringskamer 2000.XNoot3J.H.M. Nelissen, Aanvullende pensioenen: toekomstige uitkeringen en Emancipatie
Effect Rapportage, SZW april 2000.XNoot4In een aantal gevallen, zoals in de WW, de WAO en de VUT, vindt overigens
nog wel (volledige) opbouw van pensioen plaats.XNoot1Voor paren geldt dat alleen huishoudens in de tabel zijn opgenomen als
beide partners ouder dan 65 jaar zijn. Verder zijn personen in inrichtingen
en tehuizen niet meegenomen. Dit geldt overigens voor alle tabellen in deze
bijlage.XNoot1Nelissen, Aanvullende pensioenen: toekomstige uitkeringen en Emancipatie
Effect Rapportage, SZW april 2000.XNoot1SER, Pensioenkaart Nederland. Stand van zaken in vergelijking met 1987,
2000.XNoot2Kamerstukken 1999–2000, 25 694, nr. 7).XNoot3Zie CBS 1997, Dynamiek in de mix van pensioenzuilen, Sociaal Economische
Maandstatistiek 1997/3 p. 27–28. SCP 1998, Rapportage ouderen 1998 p.
54.XNoot1CPB, Fiscale behandeling van pensioenbesparingen in discussie, werkdocument
100, 1998.XNoot2SER 1999 Gezondheidszorg in het licht van de toekomstige vergrijzing,
Rapport commissie sociaal economische deskundigen.XNoot3Studiegroep begrotingsruimte, Op weg naar begrotingsevenwicht, TK 25 400
nr. 1, 1996–1997.XNoot1SER 2000, Onvolledige AOW-opbouw, Advies nr. 2000/05. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27402-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl