Strafbaarstelling negationisme; Memorie van Toelichting Zoals Gewijzigd naar aanleiding van het Advies van de Raad van State
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST133310
 2008-2009
 
 30 579
 Voorstel van wet van het lid Voordewind tot strafbaarstelling van het
in de openbaarheid ontkennen, op grove wijze bagatelliseren, goedkeuren of
rechtvaardigen van volkerenmoord (strafbaarstelling negationisme)
 
 
 
 
 Nr. 
 7
 MEMORIE VAN TOELICHTING ZOALS GEWIJZIGD NAAR AANLEIDING VAN HET ADVIES
VAN DE RAAD VAN STATE
 INHOUDSOPGAVE
 1. Inleiding
 2. Hoofdlijnen wetsvoorstel
 3. Huidige regelgeving en rechtspraak
 4. Strafbaarstelling negationisme
 5. Europees Kaderbesluit bestrijding racisme en vreemdelingenhaat
 6. Wetgeving in andere landen
 7. Resumerend
 8. Volkerenmoord
 9. Wetenschappelijk debat
 10. Afweging met andere grondrechten
 11. Protocol bij het Verdrag betreffende de strafbaarstelling van handelingen
van racistische of xenofobische aard, verricht via computersystemen
 12. Artikelsgewijze toelichting
 1. Inleiding
 Het ontkennen, goedkeuren, rechtvaardigen of bagatelliseren van volkerenmoord
(ook wel: genocide) is een verschijnsel dat met enige regelmaat de kop opsteekt
in de samenleving en dan ook de nodige ophef veroorzaakt. Al direct na het
einde van de Tweede Wereldoorlog verschenen berichten waarin de grootschalige
vervolging van Joden door Nazi-Duitsland werd ontkend of gebagatelliseerd.
Deze geluiden zijn tot op de dag van vandaag te horen. Ook ten aanzien van
andere gruwelijke gebeurtenissen komen dergelijke ontkenningen of bagatelliseringen
voor. Denk aan de Armeense genocide, de omvang en ernst van de slavernij of
van misdrijven tegen de bevolking door communistische regimes.
 
 Het ontkennen, bagatelliseren, goedkeuren of rechtvaardigen van volkerenmoord
wordt wel aangeduid als revisionisme. Deze term is niet precies genoeg. Het
(historisch) revisionisme is op zichzelf namelijk niet anders dan onderzoek
door historici met als doel de geschiedschrijving te herzien aan de hand van
nieuw ontdekte feiten, met informatie die minder vervorming of vertekening
bevat, of met preciezere informatie. Historisch revisionisme is
in deze zin een algemeen geaccepteerd doel van geschiedkundige studies. Anders
dan van (historisch) revisionisme, dat slechts een wetenschappelijk doel heeft,
kan men als het gaat om het welbewust ontkennen of extreem minimaliseren van
historische gebeurtenissen, beter spreken van negationisme. Deze laatste term
zal verder in deze toelichting worden gebruikt en doelt niet alleen op ontkenningen
van de misdrijven van Nazi-Duitsland, maar ook op het ontkennen, bagatelliseren,
goedkeuren of rechtvaardigen van volkerenmoord in andere specifieke gevallen
en in zijn algemeenheid.
 
 Een eerste oogmerk van negationistische uitingen is veelal het kwetsen,
beledigen, discrimineren of marginaliseren van de slachtoffers of hun nabestaanden.
Negationistische uitingen worden vrijwel altijd welbewust gedaan, terwijl
men beter weet of beter had moeten weten. Voor de direct betrokkenen, zoals
slachtoffers of hun nabestaanden, wordt een en ander hiermee extra pijnlijk.
Waar onwetendheid al pijnlijk genoeg kan zijn, is een opzettelijke verdraaiing
van de feiten niet anders te beschouwen dan als een buitengewoon discriminerende
bejegening. De bevolkingsgroepen die voorwerp zijn van negationistische uitingen
worden door de ontkenning (bagatellisering, enzovoorts) daadwerkelijk geraakt.
Daden van volkerenmoord zijn veelal begaan tegen mensen omwille van het feit
dat zij gerekend worden tot een bepaalde bevolkingsgroep. Het vervolgens ontkennen,
bagatelliseren, goedkeuren of rechtvaardigen van die daden is vooral daarom
voor de slachtoffers en hun nabestaanden diep kwetsend. Een bijkomend oogmerk
van negationisme kan zijn om bepaalde extremistische opvattingen tot een bespreekbare
politieke stroming te maken. Als de volkerenmoord, in naam van een extremistische
stroming begaan, immers «niet, of niet in die mate» zou hebben
plaatsgevonden, is de extremistische stroming zelf kennelijk ook niet zo verwerpelijk.
Daarmee kan een klimaat ontstaan waarin discriminatie als zodanig een bespreekbare
optie is of wordt.
 
 De omstandigheid dat negationisme is gekoppeld aan of is ingegeven door
dergelijke doeleinden, maakt openlijke negationistische uitingen in beginsel
strafwaardig. Met andere woorden: vooral de combinatie van de welbewuste verdraaiing
van de feiten en het beoogde doel daarvan (het beledigen, discrimineren of
marginaliseren van slachtoffers en/of nabestaanden) maken negationistische
uitingen tot ernstige en in beginsel strafwaardige feiten. Het is deze omstandigheid
die de indiener doorslaggevend acht tegenover de mogelijke tegenwerping dat
negationisme weliswaar moreel verwerpelijk en onzinnig is, maar dat dit desondanks
onvoldoende grond is voor expliciete strafbaarstelling. Dit vindt plaats door het voorstel tot opneming van een nieuw artikel
137da in het wetboek van strafrecht, waarmee de bestaande non-discriminatiebepalingen
worden aangevuld en verduidelijkt. Negationistische uitingen kunnen, indien
niet afdoende bestreden, leiden tot een klimaat waarin de grondwettelijke
rechten en vrijheden van delen van de bevolking daadwerkelijk gevaar lopen.
Het doel van dit initiatiefvoorstel is om expliciet in de strafbaarstelling
van negationistische uitingen te voorzien. Het past een democratische rechtsorde
immers om ook in wettelijke zin voldoende weerbaarheid te betonen tegen uitingen
die inherent antidemocratisch zijn, omdat ze de rechten en vrijheden van anderen
teniet doen. Dit wetsvoorstel is niet bedoeld
om de vrijheid van meningsuiting («het vrije debat») te beperken.
Meningsverschillen moeten kunnen worden uitgevochten. Het debat kan en mag –
waar nodig op het scherp van de snede – gevoerd worden. Dat geldt zeker
voor het wetenschappelijk debat waarop paragraaf 8 nader ingaat.
 
 In een samenleving waarin mensen, opvattingen en levensovertuigingen verschillen,
zijn tolerantie en bereidheid tot dialoog basiswaarden op zichzelf.
Daarover kan dus niet onderhandeld worden. Wie deel wil nemen aan de Nederlandse
samenleving en de Nederlandse rechtsstaat, zal tenminste die tolerantie jegens
andersdenkenden moeten opbrengen. Maar tolerantie en bereidheid tot dialoog
zijn uit de aard der zaak wel tweerichtingsverkeer. Ze brengen verplichtingen
met zich mee als het gaat om de uitoefening van de vrijheidsrechten. De internationale
mensenrechtendocumenten zijn hierover duidelijk.
De indiener vindt hierin een grond temeer om, zeker in een tijd waarin nadrukkelijk
de opvatting leeft dat heikele onderwerpen bespreekbaar moeten zijn, duidelijk
te stellen dat negationistische uitlatingen die kennelijk slechts zijn bedoeld
om te beledigen en te discrimineren, om haat, geweld en verdeeldheid te zaaien,
ontoelaatbaar zijn. Het strafrecht kan hierin, zij het als «ultimum remedium», niet achterblijven.
 2. Hoofdlijnen wetsvoorstel
 Het wetsvoorstel sluit aan op artikel 137d lid 1 Sr, dat het in het openbaar,
mondeling of bij geschrift of afbeelding aanzetten tot haat tegen of discriminatie
van mensen of gewelddadig optreden tegen persoon of goed van mensen wegens
hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun geslacht of hun hetero-
of homoseksuele gerichtheid strafbaar stelt. Daarnaast is er een relatie met
de artikelen 137c en 137e Sr. De aanvulling, in de vorm van een nieuw in te
voegen artikel 137da, houdt in de strafbaarstelling van het in de openbaarheid
(mondeling, bij geschrift of afbeelding of via internet) ontkennen of op grove
wijze bagatelliseren, goedkeuren of rechtvaardigen van volkerenmoord met het
oogmerk aan te zetten tot haat tegen of discriminatie van mensen of gewelddadig
optreden tegen persoon of goed van mensen wegens hun ras, hun godsdienst of
levensovertuiging, hun geslacht of hun hetero- of homoseksuele gerichtheid.
Het tweede lid van het voorgestelde artikel stelt degene strafbaar die dit
feit pleegt terwijl hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat hij daarmee
een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging of hun
hetero- of homoseksuele gerichtheid beledigt. Volkerenmoord is gedefinieerd
in het internationaal recht. De voorgestelde bepaling zoekt in het bijzonder
aansluiting bij artikel 6 van het Statuut van Rome inzake het Internationale
Strafhof. Daarnaast is onder meer relevant de jurisprudentie van de tribunalen
van Neurenberg en Tokyo en andere tribunalen.
 
 Het wetsvoorstel kan, voor zover de strafbaar te stellen uitingen via
het internet of andere elektronische netwerken worden begaan, mede worden
gezien als een uitwerking van het aanvullend Protocol bij het Verdrag inzake
de bestrijding van strafbare feiten verbonden met elektronische netwerken,
betreffende de strafbaarstelling van handelingen van racistische of xenofobische
aard, verricht via computersystemen (verder te noemen: Protocol). Dit protocol heeft ten doel dat elke betrokken partij wetgevende
en andere maatregelen neemt om het publiekelijk verspreden van racistisch
en xenofobisch materiaal via een computersysteem tegen te gaan (artikel 3
Protocol). Deze strafbaarstelling kan zich mede uitstrekken tot ontkenning,
grove bagatellisering, goedkeuring of rechtvaardiging van volkerenmoord of
van misdrijven tegen de menselijkheid (artikel 6 Protocol). Paragraaf 10
gaat nader op het Protocol in. Tenslotte zij in dit verband nog gewezen op
het kaderbesluit tot vaststelling van het Europees aanhoudingsbevel van 13 juni
2002 (2002/584/JBZ) inzake regels met betrekking tot de procedures van overlevering
tussen de Lidstaten van de EU. De lijst van strafbare
feiten waarop dit kaderbesluit van toepassing is omvat onder meer racisme
en vreemdelingenhaat.
 3. Huidige regelgeving en rechtspraak
 Ondanks het totnogtoe ontbreken van een expliciete strafbaarstelling van
negationisme in het Nederlandse recht, heeft de Hoge Raad in 1987 geoordeeld
dat het ontkennen van de holocaust onder omstandigheden onder het discriminatieverbod
valt. Siegfried Verbeke, een beruchte holocaustontkenner, is later veroordeeld voor het verspreiden van materiaal
waarin de holocaust ontkend werd. Verbeke had dergelijk materiaal ongevraagd
toegestuurd aan scholen, bibliotheken en particulieren met een Joods klinkende
achternaam. Het Landelijk bureau ter bestrijding van rassendiscriminatie (LBR),
de Anne Frank Stichting, het Centrum informatie en documentatie Israel (CIDI)
en het Overlegorgaan Joden en Christenen besloten daartegen stappen te ondernemen.
In kort geding verbood de rechter verdere verspreiding. Strafrechtelijk werd
Verbeke veroordeeld wegens belediging op grond van artikel 137c Sr en wegens
het verspreiden van discriminatoire uitlatingen op grond van artikel 137e
Sr. Het Hof van Beroep van Antwerpen (België)
heeft op 14 april 2005 Verbeke op vergelijkbare gronden veroordeeld tot
een gevangenisstraf van een jaar en een geldboete van 2500 euro wegens het
ontkennen van de genocide die tijdens de Tweede Wereldoorlog door het Duitse
nationaal-socialistische regime heeft plaatsgevonden.
 Andere rechterlijke uitspraken hebben uitgewezen dat het in bepaalde omstandigheden
onder de huidige regelgeving mogelijk is zelfs een politieke partij te verbieden.
 4. Strafbaarstelling negationisme
 Met inachtneming van hetgeen reeds mogelijk is, wordt niettemin van verschillende
zijden een expliciete vastlegging van strafbaarstelling van openlijke negationistische
uitingen bepleit. De Commissie Meijers heeft er in verband met het Kaderbesluit
bestrijding racisme en vreemdelingenhaat op aangedrongen de bestaande jurisprudentie
van de Hoge Raad betreffende de strafbaarstelling van de ontkenning en vergoelijking
van genocide en misdrijven tegen de menselijkheid te codificeren. In de JBZ-Raad is uiteindelijk overeenstemming bereikt
over dit kaderbesluit dat evenals het Protocol een zelfstandige strafbaarstelling
mogelijk maakt van de publieke ontkenning, grove trivialisering en vergoelijking
van genocide en misdrijven tegen de menselijkheid, evenals de ontkenning en
grove trivialisering van de holocaust (artikel 1, onder c en d). Het LBR heeft in een brief van 25 november 2002 aan de minister
van Justitie inzake hetzelfde kaderbesluit onder de aandacht gebracht dat
het wenselijk is publiek geuite beledigingen of dreigementen uit racistische
of xenofobe motieven in alle lidstaten van de EU strafbaar te stellen. Het
LBR meent dat wettelijke vastlegging daarvan de voorkeur verdient boven het
houvast dat de jurisprudentie op dit moment biedt.
 
 In de inleiding van deze toelichting is al aangegeven dat in het bijzonder
de omstandigheid dat negationistische uitingen niet op zichzelf staan, maar
in verband staan met het beledigen, discrimineren of marginaliseren van slachtoffers
en/of nabestaanden, de rechtvaardiging vormt voor de expliciete strafbaarstelling
van negationisme. De bestaande wetgeving dient daartoe te worden aangevuld.
Het gaat daarbij niet om een inhoudelijke uitbreiding van wat al dan niet
strafbaar is, maar om een explicitering en afzonderlijke strafbaarstelling
van feiten die nu nog alleen op basis van jurisprudentie binnen het bereik
van de bestaande wetgeving zijn gebracht.
 5. Europees Kaderbesluit bestrijding racisme en vreemdelingenhaat
 Het onderhavige voorstel is mede ingegeven door de bewegingen op Europees
niveau om tot vastlegging te komen van algemene Europese regels tegen racisme
en vreemdelingenhaat. Op 28 november 2001 presenteerde de Europese Commissie
een ontwerp-kaderbesluit betreffende de bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat dat ten doel heeft ervoor zorgen dat in alle lidstaten
racisme en vreemdelingenhaat strafbaar worden gesteld met doeltreffende, evenredige
en afschrikkende straffen, die aanleiding kunnen geven tot uitlevering of
overlevering, en de justitiële samenwerking verbeteren en bevorderen
door mogelijke obstakels weg te nemen. In de considerans van het voorstel
wordt als één van de redenen voor de opstelling ervan aangegeven
dat alle lidstaten wetgeving hebben waarin racisme wordt verboden, maar dat
de werkingssfeer en inhoud van de wetgeving nog steeds verschillen. Het kaderbesluit
beoogt dat dezelfde racistische en xenofobe gedragingen in alle lidstaten
strafbaar worden, waardoor een gemeenschappelijke strafrechtelijke aanpak
van dit verschijnsel tot stand komt. Het voorstel heeft zowel betrekking op
de definitie van de gedragingen die strafbaar moeten zijn en de daarop toepasselijke
straffen, als op maatregelen om een doeltreffende justitiële samenwerking
tussen de lidstaten te verzekeren met betrekking tot delicten op het stuk
van racisme en vreemdelingenhaat. In artikel 4, delicten die verband houden
met racisme en vreemdelingenhaat, worden ook als strafbaar feit aangemerkt
het opzettelijk «uit racistische of xenofobe motieven publiekelijk vergoelijken
van genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven zoals gedefinieerd
in de artikelen 6, 7 en 8 van het Statuut van het Internationaal Strafhof»
(c) en «het publiekelijk ontkennen of bagatelliseren van de in artikel
6 van het Statuut van het Internationale Militaire Tribunaal bij het Verdrag
van Londen van 8 april 1945 omschreven delicten, op een wijze die de
openbare orde kan verstoren.» (d). Het voorstel bepaalt dat overtreders
hiervan een maximale gevangenisstraf van een tot drie jaar kunnen krijgen.
 
 Bij de bespreking van dit voorstel in Nederland, maar ook in Europa, zijn
geen afkeurende geluiden naar voren gebracht ten aanzien van artikel 4 lid
c en d van het Kaderbesluit, waar dit initiatiefvoorstel dus op kan steunen.
Artikel 4 bevat delicten die verband houden met racisme en vreemdelingenhaat.
Lidstaten worden verplicht gesteld ervoor te zorgen bepaalde opzettelijke
gedragingen, ongeacht met welke middelen deze worden begaan, als strafbaar
feit worden aangemerkt. Sub c gaat in op het publiekelijk vergoelijken, ontkennen
of verregaand bagatelliseren van genocide, misdaden tegen de menselijkheid
en oorlogsmisdrijven in de zin van de artikelen 6, 7 en 8 van het Statuut
van het Internationale Strafhof, gericht tegen een groep personen, of een
lid van die groep, die op grond van ras, huidskleur, godsdienstige overtuiging,
afkomst, nationale of etnische afstamming wordt gekenmerkt. Sub d betreft
het publiekelijk ontkennen of bagatelliseren van de in artikel 6 van het Statuut
van het Handvest van het Internationale Militaire Tribunaal bij het Verdrag
van Londen van 8 april 1945 omschreven misdaden, gericht tegen een groep
personen, of een lid van die groep, die op grond van ras, huidskleur, godsdienstige
overtuiging, afkomst of nationale of etnische afstamming wordt gekenmerkt.
 
 Tijdens de JBZ-raad van 19 april 2007 is overeenstemming bereikt
over het Kaderbesluit. De indiener beschouwt dit als een heldere uiting van
Europese gelijkgestemdheid waar het gaat om ontkenning en bagatellisering
van genocide. Dit is een reden te meer om het onderhavige wetsvoorstel in
te dienen. Inmiddels heeft het Europees Parlement een positief advies uitgebracht
over het kaderbesluit. Vervolgens is dit als Besluit 2008/913/JBZ op 28 november 2008 aangenomen door de Raad
en gepubliceerd in Pb EU l328 d.d. 6 december 2008.
 Het is belangrijk om nu ook in Nederland – in navolging van andere
Europese landen – tot explicitering van wetgeving op dit terrein te
komen.
 Anders dan de minister van justitie in een verklaring bij dit kaderbesluit
is de indiener (zie elders in deze memorie) namelijk van mening dat de huidige
Nederlandse wetgeving inzake strafbaarstelling van het aanzetten tot haat/belediging/discriminatie
wegens ras, godsdienst, levensovertuiging of geaardheid (artikel 137c-e Sr),
onvoldoende duidelijk voldoet aan de verplichtingen tot strafbaarstelling
die het kaderbesluit oplegt.
 6. Wetgeving in andere landen
 De Belgische wet stelt een gevangenisstraf van acht dagen tot een jaar
op het ontkennen, minimaliseren, rechtvaardigen of goedkeuren van genocide
of misdaden tegen de menselijkheid zoals erkend door een internationaal tribunaal.
De wetgeving in Oostenrijk richt zich op het ontkennen, minimaliseren, rechtvaardigen
of goedkeuren van de genocide die tijdens de Tweede Wereldoorlog door het
Duitse nationaal-socialistische regime is gepleegd, mits dergelijke uitingen
toegankelijk zijn voor veel mensen. Onder dezelfde strafbaarstelling valt
negationisme ten aanzien van andere misdrijven tegen de menselijkheid. De
strafmaat is 1 tot 20 jaar gevangenisstraf. In Zwitserland is het strafbaar
volkerenmoorden of andere misdrijven tegen de menselijkheid te loochenen,
te rechtvaardigen of te bagatelliseren met als motief te discrimineren. Frankrijk
stelt strafbaar het betwijfelen van het plaatshebben van misdrijven tegen
de menselijkheid die zijn begaan door leden van een criminele organisatie,
met als strafmaat één maand tot één jaar vrijheidsstraf.
In aanvulling daarop en in aanvulling op de eerdere expliciete erkenning van
de Armeense genocide is wetgeving aanvaard waarin het ontkennen van de Armeense
genocide strafbaar wordt gesteld. Duitsland bestraft het ontkennen, minimaliseren
of goedkeuren, in openbaarheid of beslotenheid, van de misdrijven tegen de
menselijkheid van het nationaal-socialistische regime met een gevangenisstraf
tot vijf jaar. In Spanje staat het ontkennen of minimaliseren van genocide,
dan wel het steunen van regimes of instituties die genocide voorstaan, onder
een strafbedreiging van één tot twee jaar vrijheidsstraf. Luxemburg
ten slotte kent eveneens wetgeving tegen negationisme.
 7. Resumerend
 1. Volkerenmoord is een van de ernstigste misdrijven die mensen elkaar
aan kunnen doen. Ontkenning, bagatellisering, goedkeuring of rechtvaardiging
daarvan is beledigend en discriminerend voor slachtoffers en nabestaanden.
Het strekt er mede toe een dergelijk misdrijf acceptabel te doen lijken. Dat
alleen al vraagt om een ondubbelzinnige verwerping.
 2. De strafwaardigheid van negationisme blijkt op dit moment niet eenduidig
uit de wet. Daarbij komt dat de ernst van de bedoelde gedragingen in hun discriminatoire
en/of haatzaaiende context zodanig is dat voor de bestraffing daarvan een
uitdrukkelijke grondslag in de wet de voorkeur verdient boven een jurisprudentiële
norm.
 3. Een weerbare democratie behoort zich krachtig te kunnen opstellen tegen
negationistische uitingen die als doel hebben opvattingen van extremistische
politieke stromingen een podium te verschaffen.
 4. Een expliciete strafbaarstelling van negationisme is een krachtig signaal
zowel naar mogelijke slachtoffers als naar potentiële daders.
 5. Meerdere Europese landen kennen expliciete en afzonderlijke strafbaarstelling
van negationisme.
 6. Het Protocol tot strafbaarstelling van racisme en vreemdelingenhaat
via computersystemen kent de mogelijkheid van expliciete strafbaarstelling
van negationisme. Indiener meent deze mogelijkheid te mogen opvatten als een
aansporing (zie ook par. 10) om een en ander in de Nederlandse strafwet vast
te leggen.
 8. Volkerenmoord
 Het wetsvoorstel kent geen afzonderlijke definitie van het begrip volkerenmoord.
Het begrip volkerenmoord is immers al gedefinieerd in artikel 6 van het Statuut
van Rome inzake het Internationale Strafhof, een bepaling die weer zijn oorsprong
heeft in artikel 6 van het Statuut van het Internationale Militaire Tribunaal
bij het Verdrag van Londen van 8 april 1945. In de bepaling wordt genocide
gedefinieerd.
 Volkerenmoord of genocide omvat een reeks van misdrijven, zoals moord
of verminking met als doel een bevolkingsgroep te vernietigen. De term wordt
onder meer algemeen toegepast op de georganiseerde moord door Nazi Duitsland
op 6 miljoen Joden en op honderdduizenden Sinti en Roma, homoseksuelen en
gehandicapten tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1951 nam de VN een conventie
tegen genocide aan. Volgens artikel 6 van het
Statuut van het Internationale Strafhof wordt onder volkerenmoord verstaan
het stelselmatig doden, het veroorzaken van ernstige schade, het frustreren
van de levensvoorwaarden om de feitelijke uitroeiing te bewerkstelligen, het
nemen van maatregelen bedoeld om geboortes te voorkomen en het gedwongen transporteren
van kinderen uit de ene populatie naar een andere populatie. Dit alles met
het oogmerk de betreffende natie, ras, volk of religieuze groep geheel of
gedeeltelijk uit te roeien.
 
 Voorts zij er op gewezen dat ook de in 2003 van kracht geworden Wet Internationale
misdrijven definitiebepalingen bevat waaruit kan worden opgemaakt wat onder
respectievelijk genocide (volkerenmoord) of misdrijven tegen de menselijkheid
wordt verstaan. De desbetreffende artikelen 3 en 4 van deze wet zijn overigens
geënt op de vergelijkbare bepalingen uit het Statuut van Rome inzake
het Internationale Strafhof.
 
 Soms kan onduidelijk zijn of een bepaalde gebeurtenis al dan niet onder
het begrip volkerenmoord valt zoals bedoeld in het Statuut van Rome, ondanks
de heldere omschrijvingen in artikel 6 van dit Statuut en vergelijkbare bepalingen
in andere regelingen. Voor de vraag of een uiting van negationisme betrekking
heeft op «enige handeling van volkerenmoord», kan mede een aanknopingspunt
gevonden worden in de jurisprudentie van het Strafhof of van instanties zoals
de tribunalen van Neurenberg en Tokyo en bijvoorbeeld het Joegoslavië
tribunaal. Daarnaast is van belang bestendige nationale rechtspraak met betrekking
tot onder meer de ontkenning van de holocaust (zie paragraaf 4) alsmede
de communis opinio met betrekking tot bepaalde gebeurtenissen. Deze communis
opinio kan gevonden worden in gezaghebbende wetenschappelijke publicaties, maar kan ook tot uiting komen in uitspraken van nationale
parlementen of het Europees Parlement. Zo heeft het Europees Parlement vanaf 18 juli
1987 diverse malen het begrip «genocide» van toepassing verklaard
op de Armeense volkerenmoord in 1915. Diverse
andere parlementen in Europa en daarbuiten hebben zich in vergelijkbare zin
uitgelaten. Gelet daarop kan worden aangenomen
dat, wat het begrip volkerenmoord betreft, naast de holocaust in elk geval
de massamoorden op Armenen in het Ottomaanse Rijk (1915), de moord op andere christelijke minderheden in het Ottomaanse Rijk
in dezelfde periode, op Tutsi’s in Rwanda (1994) en op bepaalde bevolkingsgroepen
in het voormalige Joegoslavië, zoals moslims
daaronder vallen.
 
 Er is van af gezien om de bestanddelen «misdrijven tegen de menselijkheid»
en «oorlogsmisdrijven» (zie artikel 7 en 8 van het Statuut van
Rome inzake het Internationale Strafhof) in het wetsvoorstel op te nemen.
De belangrijkste reden hiervoor is dat de voorgestelde bepaling ziet op het
ontkennen (enzovoorts) van handelingen van volkerenmoord met als oogmerk aan
te zetten tot haat, discriminatie of geweld tegen mensen wegens hun ras, godsdienst
etc. dan wel in de kennelijke wetenschap dat daarmee mensen of groepen wegens
hun ras, godsdienst etc. worden beledigd. Handelingen van volkerenmoord hangen
naar hun aard samen met deze discriminatiegronden. Met andere woorden, het
motief voor deze handelingen houdt eigenlijk altijd verband met discriminatie
van groepen mensen. Voor misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven
is die inhoudelijke samenhang een minder hard gegeven. Aangezien juist het
haatzaaiende, discriminerende en/of beledigende karakter bepalend is voor
de strafbaarstelling lijkt het beter de bepaling niet verder te verbreden,
ook al om niet af te doen aan de belangrijke «signaalfunctie»
ervan. Bovendien zou een al te breed opgezette
bepaling kunnen leiden tot een omvangrijke bewijsproblematiek.
 9. Wetenschappelijk debat
 Dat ook ten aanzien van gebeurtenissen die zouden kunnen worden beschouwd
als genocide discussie bestaat over de precieze gang van zaken is volkomen
legitiem. Zoals betoogd in de inleiding bij deze toelichting is historisch
revisionisme als zodanig niet verwerpelijk. Historici en anderen behoren open
te staan voor de mogelijkheid dat de geschiedenis zoals die is overgeleverd
misschien niet helemaal accuraat is en dus onderworpen kan worden aan een
herziening. Als zodanig is historisch revisionisme dan ook een algemeen geaccepteerd
onderdeel van geschiedkundige studies. Voor een dergelijk wetenschappelijk
debat moet altijd ruimte zijn, er moet gelegenheid blijven bestaan om het
te hebben over bijvoorbeeld aanleiding, omvang en toedracht. Cruciaal daarin
is echter de vraag vanuit welke motieven bij bepaalde gebeurtenissen vraagtekens
worden gezet. De context waarin een bepaalde uitlating wordt gedaan is dan
van belang om te bepalen wanneer sprake is van het vrije wetenschappelijke
debat en wanneer een uitlating enkel of overwegend is ingegeven door racistische
en discriminerende motieven. Een publicatie, hoe wetenschappelijk ogend ook,
op een site van neonazi’s zal bijvoorbeeld niet snel onder de wetenschappelijke
uitzondering kunnen vallen.
 
 Om duidelijk te maken dat de strafbaarstelling ziet op een samenstel van
uitlatingen en motieven bevat de voorgestelde bepaling in het eerste lid het
bestanddeel «met het oogmerk aan te zetten tot haat, discriminatie of
geweld», waarmee ook een koppeling is gelegd met artikel 90quater van het Wetboek van Strafrecht, en in het tweede lid
het bestanddeel «terwijl hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden»
dat hij daarmee een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging
of hun hetero- of homoseksuele gerichtheid beledigt.
 10. Afweging met andere grondrechten
 Bij expliciete strafbaarstelling van negationistische uitingen kunnen
in concrete gevallen de belangen die deze bepaling beoogt te beschermen botsen
met de belangen die worden beschermd door grondwettelijk vastgelegde vrijheidsrechten
zoals de artikelen 6 en 7 Grondwet en de artikelen 10 en 11 EVRM. Het kader
waarbinnen wordt vastgesteld of een beroep op de vrijheid van meningsuiting
of de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging faalt, omdat
sprake is van strafbare uitingen, wordt gevormd door de gerechtelijke uitspraken
die betrekking hebben op de huidige, reeds vastgelegde strafrechtelijke non-discriminatie
artikelen 137c tot en met 137g Sr. Analyse daarvan
levert het volgende op. Het beroep op deze vrijheidsrechten wordt niet gehonoreerd
als de uitlating het oogmerk heeft te krenken, dan wel, alles in aanmerking
nemende, redelijkerwijs niet anders dan als krenkend kan worden opgevat, bijvoorbeeld
door de bewoordingen van de uitlating, met inachtneming van de context waarin
de uitlating is gedaan. De vrijheid van meningsuiting of van godsdienst wordt
tevens overschreden als wordt opgeroepen tot geweld en discriminatie. Minister
van justitie Hirsch Ballin heeft in 1991 in de Tweede Kamer bij de verdediging
van het wetsvoorstel tot uitbreiding van de bepalingen inzake het tegengaan
van discriminatie gezegd dat er sprake moet zijn van een «krenken».
In de toelichting op «discriminatie» in de zin van artikel 90quater
Sr sprak hij over het diskwalificerende element in de uitlating of handeling.
Ook het commentaar van Noyon-Langemeijer-Remmelink op artikel 90quater Sr
wijst in deze richting.
 
 Toegepast op het onderhavige voorstel betekent dit het volgende. Het voorstel
beoogt het strafbaar stellen van het ontkennen, op grove wijze bagatelliseren,
goedkeuren of rechtvaardigen van volkerenmoord. Een strafbare uitlating op
dit terrein kan sneller worden aangenomen naarmate de uitlating in zichzelf
niet anders dan als krenkend kan worden opgevat, dan wel naarmate redelijkerwijs
moet worden aangenomen dat discriminerende of racistische motieven (mede)
de drijfveer voor de uitlating hebben gevormd. De context van de uitlatingen
is dus ook hier van belang. Gelet op de historie, op de rol die de holocaustontkenning
speelt in bepaalde negationistische kringen en gelet op de samenhang daarvan
met antisemitisme in zijn algemeenheid, zal een dergelijke uitlating vrij
snel onder het bereik van de voorgestelde bepaling vallen.
 
 Bij de afweging die de rechter maakt in geval van een concrete, mogelijk
discriminerende uitlating is voorts van belang of de uitlating deel uitmaakt
van een publiek debat. Vaste jurisprudentie van het EHRM wijst onder meer
uit dat een verbod op een afwijkende visie als
zodanig snel een inbreuk op de vrijheid van meningsuiting kan betekenen. Volgens
het Hof mag een publieke discussie, «the bedrock
of any democratic system» niet te veel worden gemuilkorfd omdat
het gevaar dreigt dat daarmee de ontwikkeling van de democratie kan worden
ingeperkt. Ook hier (zie ook de voorgaande paragraaf)
is het motief achter de uitlating van belang. Schokkende, kwetsende of storende
opvattingen als zodanig kunnen tot het publieke debat behoren. In de context
waarbinnen deze uitlatingen worden gedaan, kan evenwel worden aangenomen dat
zij uitsluitend of mede worden gedaan om de rechten en vrijheden van anderen
teniet te doen of aan te tasten. Daar mogen vrijheidsrechten niet voor worden
gebruikt of, beter gezegd, misbruikt. Vrijheidsrechten worden in het algemeen
ingekaderd door de misbruikbepaling van artikel 17 EVRM, die stelt dat de
in het verdrag opgenomen rechten en vrijheden niet mogen worden gebruikt om
daarmee de rechten en vrijheden van anderen bewust aan te tasten. Indien de
vrijheid van meningsuiting wordt gebruikt om de goede naam of de rechten van
anderen te schaden, zoals is bepaald in artikel 10 lid 2 EVRM, kan zij worden
opgeheven of leidt zij tot sancties. Plegers van racistische of xenofobe delicten
kunnen zich dus niet zonder meer op de bescherming van de vrijheid van meningsuiting
beroepen om aan gerechtelijke vervolging te ontkomen.
 11. Protocol bij het Verdrag betreffende de strafbaarstelling
van handelingen van racistische of xenofobische aard, verricht via computersystemen
 Het onderhavige voorstel kan wat de indiener betreft mede worden gezien
als een uitwerking van het protocol bij het Verdrag betreffende de strafbaarstelling
van handelingen van racistische of xenofobische aard, verricht via computersystemen.
Dit protocol is onder de vlag van de Raad van Europa op 28 januari 2003
te Straatsburg tot stand gekomen en vormt een aanvulling op het verdrag. De
totstandkoming is ingegeven door bezorgdheid over de toename van racistische
en xenofobische propaganda via met name het internet. Ruim 20 lidstaten van
de Raad van Europa hebben het protocol inmiddels ondertekend, enkele lidstaten
hebben het ook al geratificeerd. Het Verdrag inzake de bestrijding van strafbare
feiten verbonden met elektronische netwerken
vergroot de mogelijkheden tot bestrijding van misdrijven die met behulp van
computertechnologie worden begaan of die gericht zijn tegen de werking van
computersystemen en netwerken. Het protocol bij het verdrag dringt in het
algemeen aan op wetgevende en andere maatregelen tegen verspreiding via internet
of andere computersystemen van bedreigingen, beledigingen, enzovoorts, met
een xenofobe of racistische inslag. Daarnaast bevat het protocol in artikel
6 de aanbeveling om maatregelen te nemen tegen ontkenning, bagatellisering,
goedkeuring of rechtvaardiging van volkerenmoord of misdaden tegen de menselijkheid.
 
 De Nederlandse wetgeving is in beginsel voldoende in overeenstemming met
de bepalingen uit het verdrag en het protocol. Hierbij moet evenwel worden
herhaald dat de Nederlandse strafwet op dit moment niet voorziet in een expliciete
en afzonderlijke strafbaarstelling van ontkenning, bagatellisering etc. van
volkerenmoord. Het protocol kent een dergelijke expliciete strafbaarstelling
wel (zie artikel 6), zonder hier overigens toe te verplichten. De indiener
is echter van mening dat het van belang is om hierin wél te voorzien,
om redenen die eerder in deze toelichting zijn vermeld. In aanvulling daarop
geldt dat het ondertekenen van het protocol geen vrijblijvende zaak kan zijn.
Zoals de preambule van het protocol vermeldt is er een klemmende noodzaak «zorg
te dragen voor een volledige en doeltreffende verwezenlijking van alle mensenrechten
zonder discriminatie of onderscheid...» en daartoe is het van belang –
met inachtneming van de gevestigde belangen met betrekking tot de vrijheid
van meningsuiting – te voorzien in een «doeltreffende bestrijding
van handelingen van racistische en xenofobische aard». Strafbaarstelling
van negationisme draagt bij aan een heldere en consistente regelgeving op
dit terrein.
 12. Artikelsgewijze toelichting
 Na artikel 137d wordt een nieuw artikel ingevoegd. Dit nieuwe artikel
137da stelt in het eerste lid strafbaar het in de openbaarheid (mondeling,
bij geschrift of afbeelding) ontkennen, op grove wijze bagatelliseren, goedkeuren
of rechtvaardigen van volkerenmoord met het oogmerk aan te zetten tot haat,
discriminatie of geweld tegen een individu of groep van individuen, op grond
van ras, godsdienst of levensovertuiging of hetero- en homoseksuele gerichtheid.
Het tweede lid van dit artikel stelt strafbaar hij die in het openbaar, mondeling
of bij geschrift of afbeelding, enige handeling van volkerenmoord ontkent,
op grove wijze bagatelliseert, goedkeurt of rechtvaardigt, terwijl hij weet
of redelijkerwijs moet vermoeden dat hij daarmee een groep mensen wegens hun
ras, hun godsdienst of levensovertuiging of hun hetero- of homoseksuele gerichtheid
beledigt. Overtreding van de bepaling wordt bestraft met een gevangenisstraf
van ten hoogste een jaar of een geldboete van de derde categorie.
Daarmee wordt aansluiting gezocht bij de strafbedreiging in de overige discriminatiebepalingen
(artikel 137c tot en met 137g Sr).
 
 Volkerenmoord is gedefinieerd in artikel 6 van het Statuut van Rome inzake
het Internationale Strafhof. Een toelichting op de verschillende bestanddelen
is te vinden in paragraaf 7. In aansluiting daarop kan nog worden opgemerkt
dat de ontkenning (grove bagatellisering, enzovoorts) feiten en omstandigheden
betreft waarvan geldt dat de vraag óf zij hebben plaatsgevonden, op
zichzelf genomen in redelijkheid niet gesteld kan worden. Het moet met andere
woorden evident zijn dat de ontkenning (grove bagatellisering, enzovoorts)
de feiten geweld aan doet.
 
 In artikel 137c Sr is al strafbaar gesteld het zich in de openbaarheid,
mondeling of bij geschrift of afbeelding, opzettelijk beledigend uitlaten
over een groep mensen wegens hun ras, godsdienst, levensovertuiging of hetero-
en homoseksuele voorkeur. Daarnaast stelt artikel 137d Sr strafbaar het aanzetten
tot haat tegen of discriminatie van mensen of gewelddadig optreden tegen persoon
of goed van mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging, hun
geslacht of hun hetero- of homoseksuele gerichtheid. In artikel 137e Sr is
het openbaar maken en ongevraagd toesturen van discriminerende of haatzaaiende
publicaties strafbaar gesteld. Het nieuwe artikel 137da moet gezien worden
als een aanvulling op deze drie bepalingen. Het doel ervan is buiten twijfel
te stellen dat negationistische uitingen strafbaar zijn en een duidelijk signaal
af te geven aan de samenleving welk type uitingen als strafbaar negationisme
moeten worden gezien. Om strafbare uitingen van negationisme te onderscheiden
van bijvoorbeeld discussies die tot het wetenschappelijk debat moeten worden
gerekend, bevat artikel 137da het bestanddeel met betrekking tot het oogmerk
waarmee de uiting moet zijn gedaan.
 
 Artikel 137da kent overigens een soortgelijke structuur als de voorgaande
artikelen 137c en 137d, voor wat betreft de bepaling dat alleen beledigingen
die in het openbaar zijn geuit, strafbaar zijn gesteld. Negationistische uitingen
zijn dus alleen strafbaar indien zij zijn begaan in de openbaarheid, hetzij
mondeling, bij geschrift of afbeelding. Publicatie op internet kan beschouwd
worden als het openbaren «bij geschrift». Voor een antwoord op de vraag wanneer uitlatingen in het openbaar
zijn gedaan kan aansluiting worden gezocht bij de betekenis die de Hoge Raad
geeft aan het begrip «in het openbaar» bij het misdrijf opruiing
(art. 131 Sr). «In het openbaar»
betekent niet dat de opruiende woorden moeten worden geuit op een openbare
plaats, maar dat zij worden geuit onder zodanige omstandigheden en op zodanige
wijze, dat zij voor het publiek waarneembaar zijn.
Uitingen in de media zijn dus bijvoorbeeld altijd «in het openbaar».
Het toezenden van een boek met voor joden beledigende inhoud aan een klein,
select gezelschap is aan te merken als het zich in het openbaar uitlaten over
een groep mensen. Daarentegen kan bij interne
verspreiding van een conceptrapport niet gesproken worden van het in de openbaarheid
brengen. Sinds de wetswijziging van 1992 is
in artikel 137e Sr ook het ongevraagd toesturen van voorwerpen met een discriminatoire
inhoud strafbaar gesteld. In twee zaken betreffende«extreemrechtse»
uitingen speelde de vraag of uitlatingen op partijvergaderingen in het openbaar
waren gedaan. In beide gevallen waren de vergaderingen niet besloten en waren
journalisten aanwezig. In een geval werd door
de Hoge Raad voldoende bewijs voor openbaarheid aanwezig geacht, in het andere
geval niet.
 
 Bij het tweede lid van artikel 137da kan de constructie van het voorwaardelijk
opzet worden gebruikt. Het leerstuk van het voorwaardelijk opzet houdt in
dat de verdachte zich willens en wetens blootstelt aan de niet als denkbeeldig
te verwaarlozen kans, dat hij in strijd met de wet handelt. Hij neemt
het gevolg van zijn daden op de koop toe. Of verdachte al dan niet de bedoeling
heeft gehad om in strijd met de wet te handelen doet niet terzake. Daaraan kan nog het volgende worden toegevoegd. Volkerenmoord
is een buitengewoon ernstig misdrijf, waarbij alleen al de omvang van de misdrijven
het voorstellingsvermogen te buiten gaat. Er is – per definitie –
sprake van (zeer) grote aantallen slachtoffers. Deze wetenschap op zichzelf
al moet redelijkerwijs tot het besef leiden, dat het ontkennen, op grove wijze
bagatelliseren, goedkeuren of rechtvaardigen moeilijk anders dan als beledigend
kan worden opgevat door de slachtoffers of hun nabestaanden. Dit geldt temeer
voor mensen die gewend zijn deel te nemen aan het publieke debat. Van hen
mag gevraagd worden zorgvuldig te zijn in hun uitingen.
 
 Via de opneming van het vierde lid van artikel 137da, is het zogenaamde
verspreidingbepaling uit artikel 137e van overeenkomstige toepassing verklaard
op het verspreiden van negationistische uitingen. Dit betekent dat niet alleen
degene die met het oogmerk te aan te zetten tot haat of discriminatie in het
openbaar volkerenmoord ontkent, strafbaar is, maar ook degene die dergelijke
uitingen – anders dan ten behoeve van zakelijke berichtgeving –
openbaar maakt, terwijl hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden, dat deze
voor een groep mensen wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging,
hun hetero- of homoseksuele gerichtheid of hun lichamelijke, psychische of
verstandelijke handicap beledigend zijn, of aanzetten tot haat tegen of discriminatie.
 
 Het derde lid van artikel 137da is gelijkluidend aan de artikelen 137c,
lid 2; 137d, lid 2 en 137g, lid 2. Dit onderdeel behoeft hier geen nadere
toelichting.
 
 Indiener merkt tenslotte op dat het bestanddeel «of hun lichamelijke,
psychische of verstandelijke handicap» zijn grond vindt in de op 1 januari
2006 van kracht geworden wet die discriminatie wegens een handicap strafbaar
stelt (Stb. 2005, 111).
 
 Voordewind
 
 
 
 Vgl. bijv. R. de Winter, De Auschwitz-Lüge na
50 jaar, strafwaardig?, NJB 1995, p. 653 e.v. en F. Janssens, De ontkenning van «Auschwitz» en de strafwet,
Delikt en Delinkwent 1998, afl.6, p. 565 ev. Volgens deze auteurs zijn het
publieke debat, onderwijs en voorlichting betere instrumenten om dergelijke
opvattingen te bestrijden.
 
 
 Vgl. artikel 17 EVRM.
 
 
 Zo spreken de Universele Verklaring voor de rechten van de mens, het BUPO-verdrag
en het EVRM niet alleen staten maar ook de burgers van de deelnemende partijen
aan op hun verantwoordelijkheid als het gaat om het tot bloei komen van de
uitoefening van de vrijheidsrechten.
 
 
 Trb. 2005, 46, c.q. 2003, 60.
 
 
 Zie Kamerstukken 29 042 (Overleveringswet).
 
 
 HR 27 oktober 1987, NJ 1988, 538.
 
 
 Verbeke verspreidt al jaren negationistische geschriften, o.a. via de
organisatie «Vrij Historisch Onderzoek».
 
 
 Vgl. HR 25 november 1997, NJ 1998, 261. In dit arrest werd geoordeeld
dat de ontkenning van de holocaust beledigend moet worden geacht in de zin
van artikel 137c Sr omdat de veroordeelde gesuggereerd had dat de holocaustmythe
de Joden in een «geestelijk ghetto» had opgesloten.
 
 
 In 1997 werd CP’86 onherroepelijk veroordeeld als criminele organisatie
die zich schuldig had gemaakt aan het structureel aanzetten tot haat en discriminatie
van groepen mensen op grond van hun ras. Op vordering van het Openbaar Ministerie
werd de partij door de Amsterdamse rechtbank verboden verklaard en ontbonden
(Rechtbank Amsterdam, 18 november 1998, NJ 1999, 377).
 
 
 Permanente commissie van deskundigen in internationaal vreemdelingen-,
vluchtelingen- en strafrecht. Vgl. advies ten behoeve van de JBZ-raad van
28 en 29 november 2002 op www.commissie-meijers.nl.
 
 
 Zie onder meer Kamerstukken II 23 490, 364, p. 5/6 en 23 490,
237, p. 5.
 
 
 Voorstel Commissie: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/nl/com/2001/com2001_0664nl01.pdf
(nov. 2001) Voorstel Raad: http://timworstall.typepad.com/timworstall/files/droipen_34_latest.pdf
(april 2007)
 
 
 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide.
 
 
 Artikel 6 Statuut Strafhof:
 Voor de toepassing van dit Statuut wordt verstaan onder genocide elk van
de volgende handelingen gepleegd met de bedoeling een nationale, etnische
of godsdienstige groep, dan wel een groep behorend tot een bepaald ras, als
zodanig geheel of gedeeltelijk te vernietigen:
 a. het doden van leden van de groep;
 b. het toebrengen van ernstig lichamelijk of geestelijk letsel aan
leden van de groep;
 c. het opzettelijk aan de groep opleggen van levensvoorwaarden gericht
op haar gehele of gedeeltelijke lichamelijke vernietiging;
 d. het opleggen van maatregelen bedoeld om geboorten binnen de groep
te voorkomen;
 e. het onder dwang overbrengen van kinderen van de groep naar een
andere groep.
 
 
 Zie onder meer Centrum voor Holocaust- en Genocidestudies, www.chgs.nl;
Genocide Studies Program, Yale, www.yale.edu/gsp; Center for Holocaust and
Genocide Studies, University of Minneapolis, www.chgs.umn. edu; Holocaust
and Genocide Studies, Webster University, www.webster.edu/~woolflm/holocaust.html;
Institute for the Study of Genocide/International Association of Genocide
Scholars, www.isg-iags.org; Studie- en Documentatiecentrum, Fritz Bauer Institut,
www.fritz-bauer-institut.de; The Uppsala Programme for Holocaust and Genocide
Studies, www.multietn.uu.se/uppsalaprogrammet.html; The Danish Center for
Holocaust and Genocide Studies, http://www.holocaust-education.dk; Institut
für Diaspora- und Genozidforschung an der Ruhr-Universität Bochum.
 
 
 Zie bijv. de resolutie van het Europees Parlement over de start van de
onderhandelingen met Turkije P6_TA(2005)0350.
 
 
 Wat het Nederlandse parlement betreft, op 21 december 2004, via de
motie Rouvoet cs, welke kamerbreed werd aangenomen (Kamerstuk 21 501-20,
nr. 270). Andere landen waarin de Armeense genocide als zodanig is bestempeld:
Grieks Cyprus (1982); Griekenland (1996); België (1997); Zweden, Libanon
en Italië (2000); Frankrijk (2001); Zwitserland (2003); Canada en Slowakije
(2004); Polen, Argentinië, Rusland, Uruguay, Duitsland, Venezuela en
Litouwen (2005).
 
 
 Onder verantwoordelijkheid van het Ottomaanse Rijk kwamen door georganiseerde
massamoorden, deportaties en andere misdrijven in 1915 en 1916 naar schatting
een miljoen Armenen om. Vgl. bijv. Ton Zwaan: Civilisering en decivilisering.
Studies over staatsvorming en geweld, nationalisme en vervolging (Amsterdam
2001).
 
 
 In dezelfde tijd als waarin de Armeense genocide plaatsvond zijn ook vele
slachtoffers gevallen onder andere christelijke minderheden in het Ottomaanse
Rijk, in het bijzonder onder de Assyrische (Suryoye) christenen. Europese
landen die deze gebeurtenissen als genocide erkennen: Zweden en Griekenland.
Een erkenning is in bespreking in Duitsland, Zwitserland en Frankrijk. Vgl.
bijv. J. Yacoub: The Assyrian Question (La question assyrochaldéeene),
1984.
 
 
 In april 1994 startten Hutu-extremisten een volkerenmoord op de Tutsi-minderheid
en onder gematigde Hutu’s. Aantal slachtoffers: 800 000. Een recente
volkstelling van de Rwandese regering wijst uit dat het dodental nog hoger
zou liggen, namelijk 937 000 doden.
 
 
 Na de val van de enclave Srebrenica (juli 1995) werden door het Bosnisch-Servische
leger 7500 moslim-mannen en jongens gedeporteerd en vermoord. Onder meer de
Servische oud-president Slobodan Milosevic stond hiervoor terecht in Den Haag.
 
 
 Vgl. bijv. par. 6 onder 4.
 
 
 Artikel 90quater Sr definieert het begrip discriminatie: «Onder
discriminatie of discrimineren wordt verstaan elke vorm van onderscheid, elke
uitsluiting, beperking of voorkeur, die ten doel heeft of ten gevolge kan
hebben dat de erkenning, het genot of de uitoefening op voet van gelijkheid
van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden op politiek, economisch,
sociaal of cultureel terrein of op andere terreinen van het maatschappelijke
leven, wordt teniet gedaan of aangetast.»
 
 
 Zie onder meer Noyon-Langemeijer-Remmelink, «Het
wetboek van strafrecht», aant. bij artikel 137c; Hof Amsterdam,
26 januari 1993, informatierecht/AMI 1993, 3; Hof Amsterdam 20 februari
1996, NJCM bulletin 21 (1996), 5; HR, 9 januari 2001, NJ 2001, 203; Hof
Arnhem 7 februari 1989, KG 1989, 110.
 
 
 Afwijkend van de «commune», «gebruikelijke», «politiek
correcte» opvatting over een bepaald onderwerp.
 
 
 EHRM 19-2-1998, Mediaforum 1998, blz. 125, Bowman vs United Kingdom. Zie
voorts onder meer EHM 27-2-1997, NJB 1997, blz. 1680, De Haes en Gijsels vs
Belgium. Vgl. ook A. L. J. M. Janssens, «Strafbare belediging», Thela Thesis, met name hoofdstuk
13.
 
 
 Trb. 2004, 290.
 
 
 Volgens Noyon-Langemeijer-Remmelink zijn geschriften en afbeeldingen alle
mechanische reproducties van gedachten door woord, prent of beeld. «Schrift»
omvat elk mechanisch weergeven van gedachten in woorden.
 
 
 Vgl. HR 11december 1999, NJ 1991, 313, m.nt. ’t Hart.
 
 
 In die zin HR 22 mei 1939, NJ 1939, 861.
 
 
 Hof Arnhem, 4 juni 1982 in A. C. Possel (red.), «Rechtspraak Rassendiscriminatie 1995», Zwolle: W. E. J.
Tjeenk Willink 1995, nr. 41.
 
 
 Hof Amsterdam, 13 september 1984, in A. C. Possel (red.), «Rechtspraak Rassendiscriminatie 1986–1987»,
Lelystad: Koninklijke Vermande 1988, nr. 74 en HR 24 februari 1987, RR
1995, nr. 143.
 
 
 Hof ’s-Gravenhage 7 mei 1999, RR 1995– 2000, nr. 514,
m.nt. Van der Meij en Rechtbank Rotterdam 8 april 1998, RR 1995–2000,
nr. 471, m.nt. Van der Meij.
 
 
 HR 29 mei 2001. Zie voorts C.C. de Fey, Hoge Raad
bakent begrip «openbaarheid» af, Zebra Magazine december
2001, Rotterdam: LBR, p. 21–22. Zie ook Hof ’s-Hertogenbosch 18 januari
1999, nr. 503, m.nt. Van der Meij, HR 14 september 1999, RR nr. 527,
m.nt. Van der Meij en Hof Amsterdam 8 juni 2000, RR nr. 555.
 
 
 Remmelink, Mr. D. Hazewinkel-Suringa’s Inleiding tot de studie van
het Nederlandse Strafrecht, Deventer: Gouda Quint BV 1996, p. 205–208.