Mensenrechtenstrategie voor het buitenlands beleid; Brief van de Minister van Buitenlandse Zaken
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-23 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31263, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

09-11-2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

31263 nr. 1

05-11-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamNaar een menswaardig bestaanEen mensenrechtenstrategie voor het buitenlands beleidInhoudsopgaveVoorwoordMensenrechten, juist nuJuist nu moeten we dus een extra inspanning leveren om
te zorgen dat mensenrechten bovenaan de politieke agenda blijven staan. En
juist nu moeten we er extra goed op toezien dat het niet bij mooie voornemens
blijft, maar dat woorden daadwerkelijk worden omgezet in daden. Het is daarom
van belang dat we streven naar een zo effectief en realistisch mogelijke aanpak,
in samenhang met de andere doelen van het buitenlands beleid.OndertekeningLichaamSamenvattingEen mensenrechtenstrategie voor het buitenlands beleidMensenrechten voor iedereen, altijd en overalMensenrechten, vrede en veiligheidDe ondeelbaarheid van mensenrechtenDe stem van mensenrechtenStrategische inzetLeeswijzer strategie1. HET BELANG VAN MENSENRECHTEN1.1 Inleiding1.2 Ontwikkelingen in de wereld om ons heen1.2.1 Mensenrechten als rode draad1.2.2 Legitimiteit1.2.3 Universaliteit1.2.4 Het belang van alle mensenrechten1.2.5 De effectiviteit van mensenrechtenbeleid1.2.6 Niet-statelijke actoren1.2.7 Nadruk op naleving1.3 Ontwikkelingen in de internationale gemeenschap1.3.1 Het buitenlands beleid van de Europese UnieMeer samenwerkingBeperking of kansUitdagingen voor de toekomst1.3.2 Het mensenrechtensysteem van de Verenigde NatiesVN-mensenrechtenraadRelatie tussen VN-mensenrechtenraad en Derde Commissie
van de AVVNVN-verdragscomité’s1.3.3 De mensenrechtenbescherming door de Raad van
EuropaVerdragen in ontwikkelingEuropees Hof voor de Rechten van de MensInstellingen en comités van de Raad van EuropaDe relatie met de Europese Unie1.3.4 De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking
in Europa (OVSE)1.4 Een actievere rol voor Nederland1.4.1 Meer politieke inzet1.4.2 Steun door concrete actie1.4.3 PartnerschapDe mensenrechtenambassadeur2 MENSENRECHTEN VOOR IEDEREEN, ALTIJD EN OVERAL2.1 Inleiding2.2 Doodstraf2.2.1 Streven naar wereldwijde afschaffingBouwen aan consensus2.3 Marteling2.3.1 Een absoluut verbod op martelingMonitoring2.4 Mensenrechten en religie2.4.1 Het recht op vrijheid van godsdienst en levensovertuigingBescherming van de groep door respect voor individueel
recht2.4.2 Godsdienstvrijheid beschermen en internationaal
bespreekbaar makenBeschermingDialoog2.4.3 Relatie tussen godsdienstvrijheid en andere
vrijheden en rechten2.5 Vrouwenrechten zijn mensenrechten2.5.1 Geweld tegen vrouwenEen internationale voortrekkersrolBilateraal beleid2.5.2 Mensenhandel2.6 Meer aandacht voor kinderen2.6.1 Geweld tegen kinderen2.6.2 Noodzaak tot bescherming2.6.3 Uitbannen van kinderarbeid2.7 Non-discriminatie van homoseksuelen3 MENSENRECHTEN, VREDE EN VEILIGHEID3.1 Inleiding3.2 De bestrijding van terrorisme3.2.1 Normstelling en naleving in VN-verband3.2.2 Europese Unie3.2.3 Nationale initiatieven3.3 Een verantwoordelijkheid voor de internationale
gemeenschap3.3.1 Het concept «Responsibility to Protect»3.3.2 Toepassing in de praktijk3.4 Mensenrechten en instabiliteit3.4.1 Fragiele staten3.4.2 Hervorming van de veiligheidssector3.4.3 Kleine wapens en wapenexport3.5 Crisisbeheersing in de praktijk3.5.1 Militaire en civiele operaties3.5.2 De VN Peacebuilding Commission3.5.3 Nationaal Actieplan 13253.6 Een rechtvaardige vrede3.6.1 Het tegengaan van straffeloosheid3.6.2 Transitional justice4 DE ONDEELBAARHEID VAN MENSENRECHTEN4.1 Inleiding4.2 Een nationale «infrastructuur» voor
mensenrechten4.3 Mensenrechten en de millenniumdoelen4.3.1 Overeenkomsten en verschillen4.3.2 Synergie in de praktijk4.4 Maatschappelijk verantwoord ondernemen5 DE STEM VAN MENSENRECHTEN5.1 Inleiding5.2 Mensenrechtenverdedigers5.2.1 Steun door politieke aandacht5.2.2 Steun door middel van concrete projecten5.2.3 De «Mensenrechten Tulp», een jaarlijkse
onderscheiding voor mensenrechtenverdedigers5.3 Vrijheid van meningsuiting5.3.1 Mediadiversiteit
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31263Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 262 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 263Mensenrechtenstrategie voor het buitenlands beleidnr. 1BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 5 november 2007In het beleidsprogramma 2007–2011 heeft het kabinet aangegeven mensenrechten
hoger op de internationale agenda te willen krijgen. Het is mij een genoegen
om u hierbij, mede namens de minister voor Ontwikkelingssamenwerking, de uitwerking
van dit voornemen aan te bieden: «Naar een menswaardig bestaan –
een mensenrechtenstrategie voor het buitenlands beleid».De minister van Buitenlandse Zaken,M. J. M. VerhagenNaar een menswaardig bestaanEen mensenrechtenstrategie voor het buitenlands beleidMensenrechtenbeleid is mensenwerk. We staan dan ook open voor oplossingen
die door mensen zélf worden aangedragen. Om ervoor te zorgen dat burgers
en organisaties gemakkelijk terecht kunnen met hun ideeën en suggesties
voor de uitvoering van deze mensenrechtenstrategie, is een speciaal e-mailadres
geopend: mensenrechten@minbuza.nlInhoudsopgave  blz.   Voorwoord3   Samenvatting5   1Het belang van mensenrechten101.1Inleiding101.2Ontwikkelingen in de wereld om ons heen111.2.1Mensenrechten als rode draad111.2.2Legitimiteit11 1.2.3Universaliteit121.2.4Het belang van alle mensenrechten131.2.5De effectiviteit van mensenrechtenbeleid131.2.6Niet-statelijke actoren14 1.2.7Nadruk op naleving15 1.3Ontwikkelingen in de internationale gemeenschap161.3.1Het buitenlands beleid van de
Europese Unie16 1.3.2Het mensenrechtensysteem van
de Verenigde Naties20 1.3.3De mensenrechtenbescherming door
de Raad van Europa23 1.3.4De Organisatie voor Veiligheid
en Samenwerking in Europa (OVSE)26 1.4Een actievere rol voor Nederland271.4.1Meer politieke inzet271.4.2Steun door concrete actie281.4.3Partnerschap29    2Mensenrechten voor iedereen, altijd en overal312.1Inleiding312.2Doodstraf312.2.1Streven naar wereldwijde afschaffing31 2.3Marteling332.3.1Een absoluut verbod op marteling332.4Mensenrechten en religie352.4.1Het recht op vrijheid van godsdienst
en levensovertuiging352.4.2Godsdienstvrijheid beschermen
en internationaal bespreekbaar maken37 2.4.3Relatie tussen godsdienstvrijheid
en andere vrijheden en rechten38 2.5Vrouwenrechten zijn mensenrechten402.5.1Geweld tegen vrouwen412.5.2Mensenhandel43 2.6Meer aandacht voor kinderen432.6.1Geweld tegen kinderen442.6.2Noodzaak tot bescherming44 2.6.3Uitbannen van kinderarbeid45 2.7Non-discriminatie van homoseksuelen463Mensenrechten, vrede en veiligheid493.1Inleiding493.2De bestrijding van terrorisme503.2.1Normstelling en naleving in VN-verband 50 3.2.2Europese Unie 52 3.2.3 Nationale initiatieven 533.3Een verantwoordelijkheid voor de internationale gemeenschap553.3.1 Het concept «Responsibility to Protect»55 3.3.2Toepassing in de praktijk 56 3.4Mensenrechten en instabiliteit573.4.1 Fragiele staten 573.4.2 Hervorming van de veiligheidssector 58 3.4.3Kleine wapens en wapenexport 58 3.5Crisisbeheersing in de praktijk603.5.1 Militaire en civiele operaties 60 3.5.2 De VN Peacebuilding
Commission60 3.5.3 Nationaal Actieplan 1325 613.6Een rechtvaardige vrede623.6.1 Het tegengaan van straffeloosheid 62 3.6.2 Transitional
justice63    4De ondeelbaarheid van mensenrechten664.1Inleiding664.2Een nationale «infrastructuur» voor mensenrechten674.3Mensenrechten en de millenniumdoelen694.3.1 Overeenkomsten en verschillen 694.3.2 Synergie in de praktijk 69 4.4Maatschappelijk verantwoord ondernemen70   5De stem van mensenrechten725.1Inleiding725.2Mensenrechtenverdedigers725.2.1 Steun door politieke aandacht 72 5.2.2 Steun door middel van concrete
projecten 73 5.2.3 De «Mensenrechten Tulp»,
een jaarlijkse onderscheiding voor mensenrechtenverdedigers 74 5.3Vrijheid van meningsuiting745.3.1 Mediadiversiteit 75VoorwoordMensenrechten, juist nu«We staan we aan de vooravond van een grote gebeurtenis, in zowel
het leven van de Verenigde Naties als in dat van de mens. De Universele Verklaring
van de Rechten van de Mens zou wel eens het internationale Magna Carta van
de gehele mensheid kunnen worden.» Aldus Eleanor Roosevelt op 9 december
1948 in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties over de aanvaarding
van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.Een mijlpaal was de Universele Verklaring, waarvan we volgend jaar het
60-jarige bestaan vieren, zeker. Voor het eerst in de geschiedenis van de
mensheid bereikte de internationale gemeenschap overeenstemming over universele
uitgangspunten voor menselijke waardigheid en gelijkheid in rechten. In de
decennia die volgden, kregen de mensenrechten uit de Verklaring hun beslag
in Mensenrechtenverdragen en vonden ze een weg naar grondwetten van staten
en statuten van internationale en regionale organisaties. Daarmee werd een
legitieme basis gelegd voor internationale betrokkenheid bij het mensenrechtenbeleid
van overigens soevereine staten.Dit betekende echter geenszins dat de naleving van mensenrechten daarmee
een feit was, verre van dat. We hoeven de kranten maar open te slaan om te
zien dat mensenrechtenschendingen nog altijd op grote schaal plaatsvinden.
Ook tijdens mijn reizen in het buitenland word ik hiermee geconfronteerd.
Vervolging op basis van politieke of religieuze gronden, marteling, detentie
zonder enige vorm van proces, genitale verminking van vrouwen en meisjes en
verkrachting als oorlogwapen zijn een aantal van de schendingen die helaas
aan de orde van de dag zijn.Een proactieve bevordering van mensenrechten, gebaseerd op morele gronden
en overtuiging, staat centraal in mijn buitenlandse beleid. Gerechtigheid,
gelijkwaardigheid, humaniteit, respect, solidariteit en naastenliefde zijn
de waarden die de ankers vormen van een beschaafde en menswaardige samenleving.
Het zijn waarden die wij in Nederland koesteren, maar die wij eveneens in
het buitenland horen uit te dragen. Aandacht vragen voor mensenrechten is
daarvan een logisch onderdeel. Daarnaast draagt de naleving van mensenrechten
nationaal èn internationaal bij aan veiligheid en aan economische en
sociale vooruitgang. Hiermee is dus ook een direct belang gemoeid van de Nederlandse
samenleving.Daarbij komt dat mensenrechten als zodanig op dit moment minder vanzelfsprekend
lijken te zijn. Om uiteenlopende redenen lijken staten – of andere partijen –
zich minder dan voorheen gebonden te voelen aan de universele rechten. Zo
menen cultuurrelativisten dat mensenrechten een westers concept vormen dat
geen rekening houdt met culturele of religieuze verschillen. Deze instelling
zie ik terug in de houding van een aantal niet-westerse staten die internationale
betrokkenheid bij mensenrechten als onwenselijke bemoeienis met interne aangelegenheden
beschouwen. Daarnaast is de aard van gewelddadige conflicten de afgelopen
decennia veranderd. Geweld binnen staten komt momenteel vaker voor dan geweld
tussen staten en de partijen bij deze binnenlandse conflicten laten zich vaak
weinig gelegen liggen aan de internationale rechtsorde. Hetzelfde geldt voor
terroristische groeperingen, die zich niet gebonden voelen aan één
plaats of één natie en zeker niet aan internationale verdragen.
In weer andere gevallen heeft de grote prioriteit die staten geven aan nationale
veiligheid geleid tot inperking van bepaalde rechten.Juist nu moeten we dus een extra inspanning leveren om
te zorgen dat mensenrechten bovenaan de politieke agenda blijven staan. En
juist nu moeten we er extra goed op toezien dat het niet bij mooie voornemens
blijft, maar dat woorden daadwerkelijk worden omgezet in daden. Het is daarom
van belang dat we streven naar een zo effectief en realistisch mogelijke aanpak,
in samenhang met de andere doelen van het buitenlands beleid.Nu mensenrechten internationaal aan erosie onderhevig lijken te zijn,
wil ik het Nederlandse beleid op dit terrein kracht bijzetten. In deze mensenrechtenstrategie
geef ik aan hoe ik dit denk te doen. Uitgangspunt voor de strategie is dat
mensenrechten altijd en voor iedereen gelden. Daarmee mag niet worden gemarchandeerd,
niet in het kader van culturele of religieuze verschillen, niet in de strijd
tegen het terrorisme, en ook niet in het belang van de binnenlandse veiligheid.
Dat houdt eveneens in dat we ook kritisch durven zijn tegenover bondgenoten
en bereid zijn om onszelf de maat te nemen. Ik schaar mezelf volledig achter
de voormalige Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties, Kofi Annan, die
opmerkte: «Het waren nooit de mensen die klaagden over het universele
karakter van de mensenrechten; zij beschouwden mensenrechten evenmin als iets
dat werd opgelegd door het westen of noorden. Het waren meestal de leiders
die zich erover beklaagden.» Ik wil in het mensenrechtenbeleid op zoek
naar de mensen in dit citaat en het werk ondersteunen van degenen die soms
met gevaar voor eigen leven opkomen voor hun rechten en die van hun medeburgers.
Als eerbetoon aan deze mensenrechtenverdedigers zal ik jaarlijks een speciale
onderscheiding uitreiken: de Mensenrechten Tulp.Laten we niet vergeten dat bij de onderhandelingen over de Universele
Verklaring, zelfs tot op het moment van aanvaarding, verhitte discussies werden
gevoerd over de wijze waarop nationale verschillen de naleving van mensenrechten
konden beïnvloeden. De voorvechters van de universele mensenrechten wisten toen het pleit in hun voordeel te beslechten. Wij kunnen
het nu, bijna zestig jaar later, niet laten afweten.
Want, zoals Eleanor Roosevelt aanvoerde: «Het terrein van mensenrechten
leent zich niet voor compromissen over fundamentele beginselen.» Vanuit
die gedachte, dat met mensenrechten niet te marchanderen valt, wil ik een
mensenrechtenbeleid voeren dat verschil maakt. Voor een menswaardig bestaan.De minister van Buitenlandse Zaken,M. J. M. VerhagenSamenvattingMensenrechten zijn de spelregels voor een samenleving waarin mensen in
vrijheid van elkaar kunnen verschillen, maar voor de wet gelijk zijn. Ze schrijven
overheden voor om mensen tegen geweld te beschermen en te zorgen voor gelijke
kansen voor alle burgers. Mensenrechten vertegenwoordigen de fundamentele
waarden waarop de democratische rechtsstaat is gebaseerd: gerechtigheid, gelijkwaardigheid,
humaniteit, respect, solidariteit en naastenliefde. Wij willen een samenleving
die op deze waarden is gebaseerd niet alleen voor onszelf nastreven, maar
ook voor anderen. Iedereen heeft recht op een menswaardig bestaan. Het is
deze sterke morele overtuiging die ons aanspoort tot een actiever mensenrechtenbeleid.Maar de keuze voor mensenrechten komt ook voort uit realiteitszin. Voortdurende
mensenrechtenschendingen tasten stabiliteit aan. De gevolgen daarvan –
terrorisme, grensoverschrijdende criminaliteit, gedwongen migratie –
zijn in de wereld van vandaag niet langer beperkt tot bepaalde landen of regio’s
maar reiken tot in het hart van onze samenlevingen. Andersom geldt dat we
met landen waar mensenrechten worden gerespecteerd op allerlei terreinen intensieve
betrekkingen kunnen aangaan. Het beschermen en bevorderen van mensenrechten,
als belangrijke component van de internationale rechtsorde, is daarom voor
een land als Nederland meer dan ooit ook in ons eigen belang.Met ons buitenlands beleid werken we aan een veilige, rechtvaardige, schone
en welvarende wereld. Dit is geen abstract doel. Het gaat ons uiteindelijk
om de mensen die in die wereld leven – om onze medemensen, maar ook
om onszelf.Een mensenrechtenstrategie voor het buitenlands beleidHet doel dat we voor ogen hebben is veelomvattend en ambitieus: wereldwijde
bescherming en bevordering van mensenrechten. Dit vraagt om een extra investering
in het hele mensenrechtenbeleid. Tegelijk maken we strategische keuzes op
basis van ontwikkelingen in de wereld om ons heen: een keuze voor thema’s
waar onze inzet het hardste nodig is en een visie op hoe we op deze thema’s
resultaat kunnen bereiken.Meer investeren in het hele mensenrechtenbeleid betekent dat mensenrechten
een integraal onderdeel zullen zijn van onze relaties
met andere landen, van onze inzet in EU-verband en van ons optreden in multilaterale
fora. Nederland zal waar nodig ook kritisch zijn tegenover bondgenoten en
is eveneens bereid zichzelf de maat te nemen.Deze extra investering in ons mensenrechtenbeleid is een taak voor iedereen –
minister, ambassadeur, medewerker op het departement of op een ambassade.
Van allen wordt alertheid, inventiviteit en proactief optreden gevraagd. Ook
de Nederlandse mensenrechtenambassadeur zal hiervoor worden ingezet.Hoe graag we ook willen, we kunnen niet alles tegelijk. We moeten onze
middelen daar inzetten waar ze het hardst nodig zijn. Vanuit dit uitgangspunt
is gekozen voor vier centrale thema’s: universaliteit; mensenrechten,
vrede en veiligheid; de ondeelbaarheid van mensenrechten en de stem van mensenrechten.Mensenrechten voor iedereen, altijd en overalUniversaliteit, de idee dat mensenrechten voor iedereen, altijd en overal gelden, vormde het uitgangspunt voor de Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens uit 1948. Uitgerekend nu is het van belang deze waarde
een centrale plaats te geven in het mensenrechtenbeleid. In een tijd waarin
interculturele dialoog hoog op de agenda staat, is het benadrukken van de
gemeenschappelijke basis cruciaal. Mensenrechten maken deel uit van deze basis.
De overtuiging dat ieder mens gelijk is in rechten en waardigheid vormt bijvoorbeeld
de drijfveer om te werken aan gelijke rechten voor mannen en vrouwen, te voorkomen
dat culturele en religieuze tradities als excuus worden gebruikt om bepaalde
rechten niet te respecteren, en te bevorderen dat iedereen ter wereld zijn
of haar eigen mening kan uiten.Concreet leidt dit tot een keuze voor extra inzet op zes onderwerpen,
die elk een ernstige en actuele schending van universele rechten vertegenwoordigen.
Nederland zal zich bijvoorbeeld sterk maken voor het uitbannen van kinderarbeid
en zich wereldwijd inspannen om de discriminatie van homoseksuelen tegen te
gaan. • De bescherming van leven en lichaam, het waarborgen van de fysieke
integriteit van de mens, is een van de meest fundamentele mensenrechten en
voor ieder mens ter wereld relevant. Doodstraf
(1) en marteling (2) vormen hier een buitengewoon
ernstige inbreuk op. De strijd tegen de doodstraf en tegen marteling is nog
lang niet gestreden. Over afschaffing van de doodstraf bestaat nog steeds
geen wereldwijde consensus en het absolute verbod op marteling staat onder
druk. Nederland blijft streven naar de wereldwijde universele afschaffing
van de doodstraf, waarbij een wereldwijd moratorium op de doodstraf een eerste
stap kan zijn. Nederland zal zich inzetten om zelf, in EU-verband en via NGO’s
zoveel mogelijk landen te bewegen om marteling te bestrijden.• Mensenrechten voor iedereen, altijd en overal betekent dat het
niet uitmaakt of iemand moslim, christen, boeddhist of atheïst is. Mensenrechten
overstijgen de verschillen tussen religies. Uit naam van religie mogen geen
beperkingen worden opgelegd aan het realiseren van mensenrechten. Een religie
kan geen «eigen mensenrechten» formuleren. Het betekent ook dat
ieder individu vrij is uit te komen voor zijn of haar geloof, van geloof te
veranderen of geen religieuze levensovertuiging aan te hangen. Overheden hebben
de plicht om deze vrijheid te garanderen, zowel in wetgeving als in de praktijk.
Rechtsongelijkheid, discriminatie en vervolging van mensen die tot een religieuze
minderheid behoren, komen neer op een ernstige schending van de rechten die
hen ieder individueel toekomen. Nederland zal zich vanuit dit perspectief
in het bijzonder inzetten voor de bevordering van de individuele
vrijheid van godsdienst en de bescherming van religieuze minderheden (3).• Vrouwen (4) worden in een groot deel
van de wereld beperkt in hun mogelijkheden om als volwaardig lid deel te nemen
aan de samenleving. De rechten van vrouwen en meisjes worden massaal geschonden,
of het nu gaat om verkrachting als oorlogswapen, discriminatie op de werkvloer
of geweld thuis. De universaliteit van mensenrechten is daarmee voor ongeveer
de helft van de wereldbevolking niet vanzelfsprekend. Vrouwenrechten zijn
mensenrechten. Politieke aandacht om discriminatie van en geweld tegen vrouwen
te bestrijden is daarom noodzaak. Nederland zal zich inspannen om de rechten
van vrouwen hoger op de politieke agenda te krijgen, in bilaterale contacten,
in EU-verband, binnen de Raad van Europa en binnen de VN.• Omdat kinderen het meest kwetsbaar zijn, hebben juist zij steun
nodig bij de realisatie van hun rechten. Nederland zal daarom in multilateraal
en bilateraal verband aandacht voor kinderen (5)
bevorderen, en met name voor de bestrijding van geweld tegen kinderen en het
tegengaan van kinderarbeid.• Nederland zal zich ook inspannen om wereldwijd de discriminatie van homoseksuelen (6) tegen te gaan. We zullen ons
inzetten om discriminatie door overheden op grond van homoseksualiteit tegen
te gaan en streven naar afschaffing van strafbaarstelling van homoseksualiteit.Mensenrechten, vrede en veiligheidDe verwevenheid tussen mensenrechten, vrede en veiligheid is het tweede
centrale thema in de mensenrechtenstrategie. Voortdurende mensenrechtenschendingen
leiden op lange termijn vrijwel altijd tot instabiliteit. Onze huidige samenleving,
waar bedreigingen van onze veiligheid nationale grenzen overschrijden, is
hiervoor zeer gevoelig. Daar waar de structuur en stabiliteit binnen staten
wegvalt, ontstaat een thuishaven voor internationaal terrorisme en grensoverschrijdende
criminaliteit.Mensenrechten hangen nauw samen met stabiliteit. Daar waar mensenrechten
worden geschonden, is ook de veiligheid in het geding – en andersom.
Daarom zullen mensenrechten deel uitmaken van onze inzet om vrede en veiligheid
te bevorderen.Mensenrechtenbeleid en veiligheidsbeleid moeten elkaar versterken. De
raakvlakken bevinden zich op verschillende niveaus. Op het internationaal-politieke
niveau is van belang het draagvlak voor het concept «Responsibility
to Protect» te vergroten. Dit concept gaat weliswaar nadrukkelijk
uit van de verantwoordelijkheid van de staat zélf om de rechten van
zijn burgers te beschermen, maar erkent ook dat indien de staat dit niet kan
of wil, de internationale gemeenschap niet aan de zijlijn mag blijven toekijken.
Nederland zal zich hier voor inzetten. Op het niveau van ons eigen buitenlands
beleid dienen mensenrechten deel uit te maken van onze inspanningen om instabiliteit
in andere landen tegen te gaan. Dit is relevant voor ons beleid ten aanzien
van fragiele staten, hervorming van de veiligheidssector, en kleine wapens
en wapenexport. De verwevenheid tussen mensenrechten en veiligheid moet eveneens
tot uiting te komen op operationeel niveau, in de manier waarop crisisbeheersingsoperaties
worden voorbereid en uitgevoerd.Een rechtvaardige vrede kan niet tot stand komen wanneer misdaden onbestraft
blijven. Nederland zal zich op internationaal niveau inzetten voor de bestrijding
van straffeloosheid en zal hier ook zelf een belangrijke bijdrage aan leveren.De veiligheid van het individu is een fundamenteel recht en de bescherming
van individuen een fundamentele verantwoordelijkheid van iedere overheid.
Door de bestrijding van terrorisme wordt bijgedragen aan een omgeving waarin
mensenrechten kunnen worden beschermd en bevorderd. Dit geldt voor ons eigen
land, maar ook voor landen waar we ter plekke een bijdrage leveren aan de
internationale bestrijding van terrorisme. Terrorisme beoogt de verworvenheden
van een op recht en democratie gefundeerde samenleving aan te tasten door
met gebruik van geweld of het dreigen daarmee angst en wanorde te weeg te
brengen. Bovendien kan het ontbreken van respect voor mensenrechten en fundamentele
vrijheden bijdragen aan de ontwikkeling van extremisme en gewelddadige politieke
oppositie. De beste verdediging tegen terrorisme is uiteindelijk een goed
functionerende nationale en internationale rechtsorde, waarin
voor ieder vreedzame middelen voor handen zijn om zich te uiten en voor de
eigen rechten op te komen. Weliswaar zullen soms bij de bestrijding van terrorisme
nieuwe beperkingen aan individuele rechten moeten worden gesteld, maar dit
zal altijd geschieden binnen de grenzen van beperkingsclausules die aanvaard
zijn bij de diverse internationale mensenrechtenverdragen. Immers, het primaire
doel bij de bestrijding van terrorisme is de bescherming en instandhouding
van de democratische rechtsstaat.Nederland zal in internationaal verband en bilaterale contacten actief
uitdragen dat terrorismebestrijding en de bevordering van mensenrechten hand
in hand moeten gaan. Ook zal Nederland zich inspannen om oplossingen te vinden
voor actuele dilemma’s waarvoor het internationale rechtssysteem zich
gesteld ziet.De ondeelbaarheid van mensenrechtenBurgerrechten en politieke rechten en rechten die gerelateerd zijn aan
ontwikkeling (economische, sociale en culturele rechten) zijn gelijkwaardig
en moeten in samenhang worden bevorderd. Dit wordt geduid met de ondeelbaarheid
van mensenrechten. Economische, sociale en culturele rechten zijn evenals
burgerrechten en politieke rechten nodig voor een menswaardig bestaan. Burgerrechten
en politieke rechten zijn onmisbaar om op het terrein van economische, sociale
en culturele rechten vooruitgang te boeken. Het geïntegreerde karakter
van ons buitenlands beleid biedt goede mogelijkheden om deze ondeelbaarheid
van rechten in de praktijk te brengen.Nederland zal onder meer bijdragen aan een structurele verbetering op
het gebied van alle rechten door de opbouw en versterking van nationale systemen
voor de bescherming van mensenrechten in landen. Daarnaast zal in het ontwikkelingsbeleid
aandacht worden besteed aan de relatie tussen mensenrechten en millenniumdoelen.
Ook het bedrijfsleven kan door middel van maatschappelijk verantwoord ondernemen
een waardevolle bijdrage leveren aan de realisatie van zowel burgerrechten
en politieke rechten als economische, sociale en culturele rechten.De stem van mensenrechtenWe kunnen de naleving van mensenrechten wereldwijd bevorderen door landen
aan te spreken op hun internationale verplichtingen, en door te protesteren
tegen schendingen. Voor verandering binnen een samenleving is een roep van
buitenaf echter niet voldoende. Mensen moeten uiteindelijk hun eigen rechten
opeisen. Gelukkig zijn er in iedere samenleving mensen die de moed hebben
om hun stem te laten horen. Zij zetten zich in om hun medeburgers te informeren
en hun regeringen aan te spreken, ongeacht de gevaren die dit met zich mee
kan brengen. Mensenrechtenverdedigers zijn de stem en het geweten van een
maatschappij. Om te worden gehoord, door medeburgers en door de overheid,
is vrijheid van meningsuiting noodzakelijk. Zonder vrije media zijn mensenrechtenverdedigers
monddood, zonder mediadiversiteit heeft het publiek geen toegang tot verschillende
opvattingen. Nederland zal mensenrechtenverdedigers met politieke en praktische
middelen ondersteunen. Nederland zal zich eveneens inzetten voor de bevordering
van het recht op vrijheid van meningsuiting door mediavrijheid en -diversiteit
te stimuleren.Als eerbetoon aan mensenrechtenverdedigers is een speciale onderscheiding –
de Mensenrechten Tulp – in het leven geroepen die jaarlijks zal worden
uitgereikt.Strategische inzetOp deze thema’s (universaliteit; mensenrechten, vrede en veiligheid;
ondeelbaarheid en de stem van mensenrechten) wil Nederland verschil maken
en vooruitgang boeken. Ze zullen onder meer terugkomen in resoluties die Nederland,
al dan niet in EU-kader, indient in de Verenigde Naties, consequent aan de
orde komen tijdens bilaterale gesprekken, het onderwerp zijn van door Nederland
georganiseerde of gefinancierde activiteiten. We willen hierbij ook zoveel
mogelijk samen optrekken met internationale, regionale en lokale organisaties
uit het maatschappelijk middenveld.Om de mogelijkheden voor het financieren van mensenrechtenprojecten te
vergroten, is een nieuw mensenrechtenfonds in het leven geroepen. In 2008
is hiervoor een bedrag van 20 miljoen euro uitgetrokken.Het is voor een effectief buitenlands beleid van belang om de bevordering
van de internationale rechtsorde en van mensenrechten te bezien in samenhang
met de andere doelen van dit beleid. Een adequate reactie op de uitdagingen
en dreigingen van onze tijd vraagt om een overtuigde inzet op mensenrechten,
zonder deze samenhang uit het oog te verliezen.We moeten bovendien in iedere situatie voor de meest effectieve aanpak
kiezen. Soms werkt het op de spits drijven van een zaak averechts of zouden
de personen in kwestie hiermee in gevaar worden gebracht. In een dergelijk
geval is stille diplomatie het beste middel, bijvoorbeeld door het voeren
van een kritisch gesprek achter gesloten deuren. Soms heeft het echter meer
effect om een land in het openbaar aan te spreken, bijvoorbeeld door een verklaring
af te leggen of de ambassadeur van het land in kwestie om opheldering te vragen.
Het doel – verbetering van de mensenrechtensituatie – staat voorop,
het middel kan verschillen. Tegelijkertijd moet worden benadrukt dat een verbetering
van de mensenrechtensituatie niet van de ene op de andere dag kan worden bewerkstelligd.
Inzet op mensenrechten is vereist, ook wanneer resultaten niet direct zichtbaar
zijn.Leeswijzer strategieDe strategie opent met een hoofdstuk over het belang van mensenrechten
in deze tijd en de actieve rol die Nederland voor zich ziet weggelegd. In
hoofdstuk 2, «Mensenrechten voor iedereen, altijd en overal»,
wordt in zes thema’s uitgewerkt hoe Nederland de universele toepassing
van mensenrechten wil versterken. Hoofdstuk 3 gaat in op de relatie tussen
mensenrechten, vrede en veiligheid. In hoofdstuk 4 komt een aantal aspecten
van de ondeelbaarheid van mensenrechten aan bod en wordt aangegeven hoe deze
aspecten beter tot uiting zouden kunnen komen in het Nederlandse buitenlands
beleid. Hoofdstuk 5 sluit af met de Nederlandse inzet om de «stem van
mensenrechten» van binnenuit te ondersteunen.1. HET BELANG VAN MENSENRECHTEN1.1 Inleiding«Willen we ons in de eenentwintigste eeuw bevrijden van de cyclus
van geweld, terroristische aanslagen en oorlog en willen we herhaling van
de gebeurtenissen in de twintigste eeuw voorkomen, dan rest ons niets anders
dan begrip en verwezenlijking van alle mensenrechten voor iedereen, ongeacht
ras, geslacht, geloof, nationaliteit of sociale status.»(De Iraanse advocate Shirin Ebadi bij ontvangst van
de Nobelprijs voor de Vrede in 2003)Mensenrechten zijn essentieel, maar niet vanzelfsprekend. De internationale
agenda wordt gedomineerd door de dreiging die uitgaat van terreur en internationale
georganiseerde misdaad en de onzekerheden die voortkomen uit schaarste aan
energiebronnen en klimaatverandering. In de moeizame zoektocht naar internationale
oplossingen dreigen mensenrechten bewust of onbewust over het hoofd te worden
gezien. Mensenrechten worden beschouwd als een overbodige luxe of juist een
onnodig complicerende factor. Het verworven recht, dat na het einde van de
Koude Oorlog terrein veroverd had, is in de praktijk niet onaantastbaar.Mensenrechten zijn echter geen luxe. Mensenrechten moeten het uitgangspunt zijn, juist ook in deze tijd. Mensenrechten
vertegenwoordigen de fundamentele waarden waarop de democratische rechtsstaat
is gebaseerd. Het zijn de spelregels voor een samenleving waarin mensen in
vrijheid van elkaar kunnen verschillen en tegelijkertijd kunnen rekenen op
gelijkheid van behandeling. Een samenleving waarin rechters onafhankelijk
zijn en een ieder recht heeft op verdediging. Een samenleving waarin mensen
zelf hun vertegenwoordigers kiezen en inspraak hebben op bestuur. Mensenrechten
zijn ook de spelregels voor een samenleving waarin de overheid geen onnodig
geweld gebruikt maar mensen juist beschermt tegen geweld. Een samenleving
waarin mensen gelijke kansen hebben op onderwijs, werk en gezondheidszorg.
Een samenleving waarin mensen in alle vrijheid kunnen spreken, denken en geloven.Mensenrechten hebben in der loop der tijd een vaste plaats verworven in
ons gedachtegoed en in onze samenleving. De waarden die wij voor onszelf koesteren –
gerechtigheid, vrijheid, gelijkwaardigheid, humaniteit – moeten wij
ook actief bevorderen voor anderen. Deze waarden overstijgen grenzen. Mensenrechten
centraal stellen in buitenlands beleid komt daarom in de eerste plaats voort
uit morele overtuiging en vanuit de grondwettelijke plicht tot versterking
van de internationale rechtsorde.Maar het is ook een realistische noodzaak. Wij hebben er baat bij dat
mensenrechten overal ter wereld worden bevorderd. Mondiale kwesties zijn nauwer
met mensenrechten verweven dan vaak wordt aangenomen. Daar waar landsgrenzen
vervagen, worden de effecten van datgene wat zich binnen deze landsgrenzen
afspeelt een zaak van ons allemaal. Adequaat hierop te reageren en duurzame
oplossingen te vinden kan alleen door mensenrechten de centrale plaats te
geven die zij verdienen.Dit hoofdstuk gaat in op de actuele context voor het Nederlandse mensenrechtenbeleid,
dat onveranderd de internationale mensenrechtenverdragen als uitgangspunt
heeft.1 Het beschrijft ontwikkelingen in de wereld
om ons heen, inclusief de belangrijkste veranderingen die de afgelopen jaren
in het speelveld hebben plaatsgevonden. Het gaat eveneens in op de actievere
rol die Nederland in internationaal verband op het gebied van mensenrechten
wil spelen. De accenten die hierbij zullen worden gezet, komen in de volgende
hoofdstukken aan de orde.1.2 Ontwikkelingen in de wereld om ons heen1.2.1 Mensenrechten als rode draadHet Nederlandse mensenrechtenbeleid is gebaseerd op de idee dat versterking
van de internationale rechtsorde – waarin mensenrechten een belangrijke
component zijn – een morele en grondwettelijke verplichting is. Evenals
op nationaal niveau is het op internationaal niveau van belang dat er afspraken
worden gemaakt over de omgang met elkaar en dat ieder zich aan die afspraken
houdt. Zonder regels is de wereld niet leefbaar. De versterking van de internationale
rechtsorde is dan ook vastgelegd in onze Grondwet.1
Dit is echter niet alleen een kwestie van morele overtuiging. Een sterke internationale
rechtsorde, inclusief mensenrechten, is ook in ons eigen belang. Dit laatste
aspect wordt niet altijd erkend, maar is wel in relevantie gegroeid.Voortdurende mensenrechtenschendingen tasten op termijn stabiliteit aan.
De gevolgen daarvan zijn niet langer beperkt tot bepaalde landen of regio’s
maar kunnen reiken tot in het hart van onze samenleving. De huidige mondiale
samenleving wordt immers gekenmerkt door steeds meer grensoverschrijdende
activiteiten, wat zowel positieve als negatieve gevolgen heeft voor staten,
burgers en niet-statelijke actoren. Staten worden vaker geconfronteerd met
bedreigingen van buitenaf, burgers zijn veel beter geïnformeerd over
wat er in de rest van de wereld gebeurt en niet-statelijke actoren kunnen
zich gemakkelijker bewegen op het wereldtoneel. Hierdoor kunnen mensenrechtenschendingen
in een bepaald land sneller dan in het verleden effect hebben op internationaal
niveau en daarmee ook op de belangen van landen die niet direct in de buurt
liggen. Instabiliteit heeft consequenties voor veiligheid, bijvoorbeeld omdat
instabiele landen een uitvalsbasis kunnen vormen voor terroristen.2 Instabiliteit heeft ook negatieve effecten op het investeringsklimaat
in bepaalde landen en op gedwongen migratiestromen. Hoewel niet altijd goed
zichtbaar, zijn mensenrechten in veel van de hedendaagse internationale vraagstukken
verweven als een rode draad. Om adequaat in te spelen op internationale ontwikkelingen
is het van belang dat we die rode draad blijven zien.1.2.2 LegitimiteitHet ligt voor de hand op basis van deze ontwikkelingen te concluderen
dat mensenrechten meer dan ooit een legitieme zorg van de internationale gemeenschap
zijn. Hoewel dit in de ogen van de Nederlandse regering juist is, en bovendien
keer op keer in resoluties van de VN als leidend uitgangspunt is erkend, wordt
deze conclusie in de praktijk niet wereldwijd gedeeld. Daar waar na het einde
van de Koude Oorlog sprake was van een groeiende acceptatie van dit «legitimiteitbeginsel»,
lijkt deze groei thans te stagneren.Een positieve stap was de aanname door de Wereldtop tijdens de 60e AVVN
(2005) van de World Summit Outcome waarin onder andere
het concept «Responsibility to Protect» werd erkend.3 Het concept benadrukt dat de primaire verantwoordelijkheid
voor het beschermen van burgers bij de eigen regering berust. In tweede instantie
heeft echter ook de internationale gemeenschap de verantwoordelijkheid in
te grijpen – dat wil zeggen, indien een land de rechten van de eigen
burgers massaal schendt of weigert om schendingen te beëindigen. Maar
uitwerking en toepassing zal nog veel politieke wil en inspanning vergen,
zoals ook blijkt in een situatie als Darfur.4De stem van landen die internationale bemoeienis met landenspecifieke
situaties als ontoelaatbare inmenging in interne aangelegenheden beschouwen,
lijkt in internationale fora luider te klinken dan een decennium geleden –
niet in de laatste plaats omdat deze landen meer invloed hebben gekregen in
de VN-mensenrechtenraad.1 Dit heeft tot gevolg
dat het in sommige opzichten binnen de VN steeds moeilijker wordt om landen
aan te spreken op hun mensenrechtenbeleid. Ook in bilaterale betrekkingen
werkt deze trend door, met name omdat de relatief nieuwe, grote spelers op
het wereldtoneel onderwerpen als goed bestuur en mensenrechten niet of nauwelijks
op hun bilaterale agenda hebben staan. Anderzijds zijn mensenrechten voor
de EU en de EU-lidstaten juist steeds meer onlosmakelijk onderdeel van de
betrekkingen met andere landen geworden. De uitdaging voor traditionele voorvechters
van mensenrechten, waartoe ook Nederland behoort, is om overtuigend te kunnen
uitdragen dat het respecteren en bevorderen van mensenrechten uiteindelijk
in ieders belang is. Nationale soevereiniteit kan nooit een excuus zijn voor
het weren van kritiek op de mensenrechtensituatie in een land.1.2.3 UniversaliteitHet begrip «legitimiteit» kan niet los worden gezien van het
universaliteitsbeginsel.Mensenrechten zijn een legitieme zorg van de internationale gemeenschap
op basis van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Maar aan
de idee dat de hierin omschreven rechten overal ter wereld en voor iedereen
dienen te gelden, werd lange tijd weinig consequenties verbonden. Na het einde
van de Koude Oorlog werd universaliteit breder aanvaard. Hierdoor werd het
in 1993 mogelijk om in de Verklaring van Wenen vast te leggen dat verschillen
in historische, culturele of religieuze achtergrond geen rechtvaardiging vormen
voor het schenden van rechten. De praktijk blijkt echter weerbarstig. Universaliteit
wordt weliswaar op papier onveranderd beleden als leidend principe, maar we
zien tegelijkertijd dat nadrukkelijker een beroep wordt gedaan op diversiteit
wanneer het gaat om de toepassing van internationale normen en waarden.De Nederlandse regering blijft van mening dat internationale betrokkenheid
en dialoog alleen mogelijk zijn op basis van universele uitgangspunten. Ondermijning
van de universele toepassing van mensenrechten tast de legitimiteit van deze
betrokkenheid aan. Dit is echter geen standpunt dat van achter vestingmuren
moet worden verdedigd, maar waarover een levendig debat plaats dient te vinden
en waarvoor telkens actuele argumenten moeten worden gevonden. Het betekent
ook dat we moeten kunnen aantonen dat we ons er ook in onze eigen samenleving
voor inspannen dat mensenrechten worden gerespecteerd en dat we optimaal samenwerken
met het internationale rechtssysteem. Mensenrechten gelden voor iedereen,
altijd en overal.Het is eveneens van belang te benadrukken dat universaliteit niet inhoudt dat iedere samenleving er uiteindelijk exact hetzelfde
uit dient te zien, maar dat het gedrag van overheden tegenover burgers aan
de minimumeisen dient te voldoen die door mensenrechten worden gedefinieerd.
Mensenrechten bepalen bijvoorbeeld dat overheden moeten zorgen voor vrijwaring
van foltering, de gelijkwaardigheid en gelijkheid voor de wet van man en vrouw
moeten waarborgen en het recht op leven moeten respecteren. Dit geldt voor
iedere samenleving. Cultuurrelativisme op het gebied van mensenrechten is
niet te verenigen met de gelijkwaardigheid van individuen, waar ook ter wereld.
Zij die mensenrechten verwerpen omdat het «westerse» waarden zouden
zijn, hebben ongelijk. Om onder het mom van culturele of religieuze verschillen
te pretenderen dat mensenrechten niet van toepassing zijn, staat
haaks op het principe van universaliteit.In hoofdstuk 2 zal de toepassing van het universaliteitsbeginsel nader
worden uitgewerkt.1.2.4 Het belang van alle mensenrechtenDe hierboven beschreven druk op mensenrechten – en de noodzaak om
tegenwicht te bieden – geldt vooral de categorie burgerrechten en politieke
rechten. Het herbevestigen van deze rechten is daarom in deze tijd een bittere
noodzaak. Het zijn immers met name deze rechten die onder druk staan wanneer
leiders kost wat kost aan de macht willen blijven – vrijheid van meningsuiting,
vrijheid van vereniging, vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. En
dat is niet voor niets. Burgerrechten en politieke rechten zijn van essentieel
belang voor de vrijheidssfeer van de individuele mens en voor een samenleving
die hier de voorwaarden voor schept. Het zijn de rechten die bepalen hoe de
relatie is tussen overheid en burger. Burgerrechten en politieke rechten geven
burgers inspraak in de wijze waarop hun land wordt bestuurd en hun samenleving
wordt ingericht. Ze vormen daarmee de grootste bedreiging voor de positie
van niet-democratische machthebbers en het meest heikele punt voor die landen
die het sterkst hechten aan hun nationale soevereiniteit. Het zijn ook met
name deze rechten die bij de bestrijding van terrorisme in het gedrang dreigen
te komen, zoals het verbod op foltering en het recht op een eerlijke rechtsgang.Burgerrechten en politieke rechten zijn eveneens onmisbaar voor het realiseren
van rechten die betrekking hebben op de economische, sociale en culturele
ontwikkeling van de mens (ESC-rechten). Vaak wordt beweerd dat burgerrechten
en politieke rechten alleen kunnen worden gerealiseerd wanneer er sprake is
van een bepaalde mate van ontwikkeling, terwijl dat in veel gevallen onjuist
is. Integendeel, deze rechten zijn van essentieel belang voor de ontwikkeling
van een welvarende, democratische samenleving. Een bevolking die vrij kan
stemmen, die vrijuit kan spreken en die zich vrij kan organiseren, zal eerder
economische vooruitgang en ontwikkeling bereiken dan een bevolking die verstoken
is van deze rechten. Burgerrechten en politieke rechten geven mensen de instrumenten
in handen om hun behoeften en wensen te uiten en hun regering tot actie te
bewegen.De noodzaak om tegenwicht te bieden aan de druk op burgerrechten en politieke
rechten doet niet af aan het feit dat Nederlandse mensenrechtenbeleid uitgaat
van de ondeelbaarheid van mensenrechten. Respect voor het ene recht kan niet
zonder respect voor het andere recht. Bovendien is ieder recht even relevant voor de menselijke waardigheid en ontplooiing
van het individu. Het geïntegreerde karakter van ons buitenlands beleid
biedt goede mogelijkheden om de onderlinge samenhang en gelijkwaardigheid
van rechten in de praktijk te brengen. In hoofdstuk 4 wordt hier nader op
in gegaan.1.2.5 De effectiviteit van mensenrechtenbeleidEr is tegenwoordig terecht veel aandacht voor de effectiviteit van het
buitenlands beleid. Dit geldt ook voor het mensenrechtenbeleid. Het is hierbij
van belang om twee aspecten te benadrukken: een sterk mensenrechtenbeleid
kan de effectiviteit op andere beleidsterreinen vergroten én de instrumenten
van het mensenrechtenbeleid zelf dienen zo effectief mogelijk te worden ingezet.Het is voor een effectief buitenlands beleid van belang om de bevordering
van de internationale rechtsorde en van mensenrechten te bezien in samenhang
met de andere doelen van dit beleid. Een adequate reactie op de uitdagingen
en dreigingen van onze tijd vraagt om een overtuigde inzet op mensenrechten,
zonder deze samenhang uit het oog te verliezen. Dit houdt in dat recht moet
worden gedaan aan de relatie tussen mensenrechten en andere onderwerpen, zoals
veiligheid en ontwikkeling, maar ook bijvoorbeeld internationale handel. Dit
hoeft zeker niet te betekenen dat met belangrijke handelspartners niet over
mensenrechten kan worden gesproken, juist wél. Het bedrijfsleven is
op lange termijn immers gebaat bij stabiele markten en een goed investeringsklimaat.
Hiervoor zijn een goed functionerende rechtsstaat en het respecteren van mensenrechten
noodzakelijk. Het uitgangspunt van het geïntegreerde buitenlands beleid
blijft dat de verschillende beleidterreinen elkaar zoveel mogelijk moeten
versterken.Dat we erop moeten toezien dat het mensenrechtenbeleid zelf zo effectief
mogelijk is, spreekt voor zich. Voor de geloofwaardigheid van mensenrechtenbeleid
is implementatie cruciaal – en dat geldt ook voor de manier waarop we
implementeren. Daden bij woorden voegen, maar wel daden die doelen bereiken.
Er moet altijd gekozen worden voor het instrument dat gezien de omstandigheden
het meest effectief is. Het doel – verbetering van de mensenrechtensituatie –
staat voorop. Het middel, bijvoorbeeld het instellen van sancties, mag niet
tot doel verworden. Bij de naleving van universele standaarden moeten de lokale
omstandigheden in ogenschouw worden genomen om te kunnen bepalen wat de meest
effectieve aanpak is.Tegelijkertijd moet worden benadrukt dat een verbetering van de mensenrechtensituatie
niet van de ene op de andere dag kan worden bewerkstelligd en dat de aard
van het mensenrechtenbeleid inzet vereist, ook indien resultaten moeilijk
realiseerbaar blijken. Soms is er een duidelijk meetbaar verband te leggen
tussen inzet en resultaat, bijvoorbeeld bij een lobby voor wereldwijde ratificatie
van mensenrechtenverdragen of afschaffing van de doodstraf. Het mag echter
nooit zo zijn dat het streven naar effectiviteit ertoe leidt dat wordt afgezien
van actie wanneer de kansen op resultaat op het eerste gezicht klein zijn.
Evenmin mag de aandacht voor meetbaarheid ertoe leiden dat we alleen dát
doen waarvan de resultaten in cijfers kunnen worden uitgedrukt. Het beschermen
van mensenrechten is een morele verplichting en vaak een zaak van lange adem.
Wanneer een executie van een minderjarige dreigt of wanneer een mensenrechtenverdediger
wordt gearresteerd, moet actie worden ondernomen, ook al hebben de autoriteiten
zich in eerdere gevallen niet gevoelig betoond voor internationale protesten.
Mensenrechten vragen bovenal een principiële inzet, waarbij effectiviteit
uiteraard wel het uitgangspunt is.1.2.6 Niet-statelijke actorenHet feit dat de mondiale samenleving steeds complexer wordt roept in toenemende
mate de vraag op naar de verantwoordelijkheden en aansprakelijkheid van niet-statelijke
actoren op het gebied van mensenrechten. Het begrip mensenrechten is van oudsher
hoofdzakelijk verbonden met de verhouding tussen overheid en burger –
de «verticale betekenis» van mensenrechten. Die verhouding is
echter voortdurend in ontwikkeling en niet-statelijke actoren oefenen in toenemende
mate invloed uit op de rechten en vrijheden van het individu. Evenals bij
overheden kan dit effect positief en dus bevorderend, of negatief en dus schendend
zijn.Gewelddadige conflicten tussen overheid en gewapende groeperingen die
leiden tot ernstige schendingen van mensenrechten en het internationaal humanitair
recht zijn geenszins een nieuw verschijnsel. De wens om dergelijke situaties
op internationaal niveau gebalanceerd aan te pakken, leidt er in de praktijk
echter steeds vaker toe dat alle partijen bij een conflict worden aangesproken
op hun gedrag tegenover burgers, niet alleen de betrokken overheid. Een recent
voorbeeld is de resolutie die de VN-mensenrechtenraad tijdens zijn vierde
zitting aannam over de situatie in Darfur, waarvoor Nederland zich bijzonder
heeft ingezet1.Ook is er in toenemende mate sprake van een verwevenheid tussen het internationale
mensenrechtenbeleid en het internationale strafrecht. Terecht heeft de internationale
gemeenschap in de afgelopen jaren veel aandacht besteed aan het voorkomen
van straffeloosheid. In die zin is er een direct verband tussen de oprichting
van het Internationaal Strafhof en het mensenrechtenbeleid. Het Strafhof is
bevoegd individuen te berechten voor misdrijven die door de internationale
gemeenschap als zo ernstig worden ervaren dat straffeloosheid beschouwd wordt
als inbreuk op de internationale rechtsorde.2
Hiermee pakt de internationale gemeenschap individuele schenders van mensenrechten
aan en krijgt het internationale mensenrechtenbeleid er een dimensie bij.
Het gaat hierbij ook om individuen die niet uit naam van een overheid handelen,
maar op «persoonlijke titel» misdrijven begaan. Hetzelfde geldt
voor de andere in het recente verleden opgerichte internationale tribunalen.
Nederland speelt met Den Haag als «juridische hoofdstad van de wereld»
een belangrijke ondersteunende rol bij ontwikkelingen op dit terrein. Het
tegengaan van straffeloosheid als onderdeel van de bevordering van mensenrechten
in het kader van conflict zal in hoofdstuk 3 nader aan de orde komen.Een voorbeeld van een positieve invloed die niet-statelijke actoren kunnen
hebben is de toegenomen erkenning van de rol die het bedrijfsleven kan spelen
bij de bevordering en bescherming van mensenrechten. Hierop zal in hoofdstuk
4 verder worden ingegaan. Overigens zal door het ministerie van Economische
Zaken binnenkort een notitie over het onderwerp «maatschappelijk verantwoord
ondernemen» aan het Parlement worden gezonden.De groeiende invloed van niet-statelijke actoren op de mensenrechtensituatie
in een land laat onverlet dat de overheid eerstverantwoordelijk is voor het
beschermen en bevorderen van mensenrechten. Ernstige strafbare feiten als
terrorisme en mensenhandel kunnen leiden tot grove inbreuken op fundamentele
rechten van de slachtoffers, zoals het recht op leven en het recht op vrijheid,
maar het is de taak van de overheid om hier een einde aan te maken. De overheid
heeft immers de plicht om haar burgers te beschermen.1.2.7 Nadruk op nalevingNaleving is voor de geloofwaardigheid van mensenrechten cruciaal. Er is
op basis van de Universele Verklaring een indrukwekkend stelsel van normen
geformuleerd en geaccordeerd. Mensenrechten verliezen echter hun waarde wanneer
zij niet in de praktijk worden gebracht. De huidige Hoge Commissaris voor
de Rechten van de Mens, Louise Arbour, heeft het bij meerdere gelegenheden
onderstreept: wanneer naleving van reeds vaak beleden rechten uitblijft, ligt
uitholling van deze rechten op de loer.3De nadruk van het Nederlandse mensenrechtenbeleid zal dan ook liggen op
de naleving van mensenrechten. Dit houdt onder meer in dat de Nederlandse
inzet in multilaterale fora gericht zal zijn op het aan de orde stellen van
concrete schendingen en problemen, waarbij uiteraard de meest urgente
situaties de hoogste prioriteit hebben. Internationale toezichthoudende mechanismen
dienen optimaal te worden gebruikt en waar mogelijk te worden versterkt. Betere
naleving wordt ook bevorderd door de mogelijkheid voor burgers om klachten
bij een internationale instantie in te dienen over de wijze waarop hun overheid
de verdragen implementeert. Het houdt eveneens in dat ook het bilaterale beleid
zo praktisch mogelijk moet bijdragen aan een verbetering van de mensenrechtensituatie.
Woorden daar waar ze nodig zijn, maar waar het kán vooral daden. Er
moet een helpende hand worden geboden aan landen die bereid zijn serieus werk
te maken van mensenrechten.1.3 Ontwikkelingen in de internationale gemeenschapHet internationale speelveld op het gebied van mensenrechten kent vele
actoren, waarvan de meesten elders in deze strategie aan de orde komen. In
deze paragraaf wordt stil gestaan bij de meest in het oog springende ontwikkelingen
van de afgelopen jaren, namelijk het sterk gegroeide mensenrechtenbeleid van
de Europese Unie en de oprichting van de VN-mensenrechtenraad. Daarnaast wordt
ook ingegaan op de Raad van Europa en de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking
in Europa (OVSE).1.3.1 Het buitenlands beleid van de Europese Unie«Wij maken ons sterk voor vrijheid en burgerrechten, ook in de strijd
tegen degenen die dat tegenwerken. Racisme en xenofobie mogen nooit meer de
boventoon voeren. Wij verplichten ons de conflicten in de wereld vreedzaam
op te lossen en te waarborgen dat mensen niet het slachtoffer van oorlog,
terrorisme en geweld worden. De Europese Unie wil vrijheid en ontwikkeling
in de wereld bevorderen.»(Uit: «Declaration on the occasion of the 50th
anniversary of the signature of the Treaties of Rome», 25 maart
2007)Het werkterrein van de Europese Unie omvat steeds meer onderwerpen die
direct of indirect te maken hebben met mensenrechten. In deze paragraaf wordt
aandacht besteed aan het externe beleid van de Europese Unie, met de nadruk
op het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid (GBVB). Het interne
beleid van de Europese Unie en samenwerking op terreinen als bijvoorbeeld
justitie en sociale zaken hebben ook belangrijke mensenrechtenaspecten. Deze
zullen echter niet in deze strategie worden behandeld.Meer samenwerkingHet gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid (GBVB) heeft zich
vanaf de aanvang en met name sinds het aantreden van de Hoge Vertegenwoordiger
sterk ontwikkeld. Het aantal onderwerpen dat de lidstaten van de Unie onderling
coördineren is gestaag toegenomen en de politieke wil om gezamenlijk
op te treden is gegroeid.Op het terrein van de bescherming en de bevordering van de mensenrechten –
een expliciete doelstelling van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid –
is de toegenomen samenwerking goed zichtbaar. Samen staan de EU-lidstaten
sterk. De afgelopen tien jaar is de reikwijdte van het Europese mensenrechtenbeleid
aanzienlijk gegroeid. In het geval van mensenrechtenschendingen in derde landen
is het inmiddels gebruikelijk geworden dat de EU demarches uitvoert en verklaringen
uitgeeft. Ook heeft de EU richtlijnen aangenomen op onderwerpen als de doodstraf,
foltering, mensenrechtenactivisten, kindsoldaten, mensenrechtendialogen en
internationaal humanitair recht.1 Deze richtlijnen
zijn als het ware de uitwerking van het EU-beleid op bepaalde «mensenrechten-speerpunten» van de Unie. Door middel van mensenrechtendialogen
(onder andere met China, Rusland, Iran, Oezbekistan), streeft de Unie naar
concrete verbetering van de mensenrechtensituatie in het betreffende land.1 Op het terrein van de externe betrekkingen maakt het«Thematische
programma voor de bevordering van democratie en mensenrechten in de wereld»,
dat door de Europese Commissie wordt beheerd, het mogelijk om door middel
van concrete projecten de mensenrechtensituatie in derde landen te verbeteren.
Nederland hecht eraan dat dit programma met name ook wordt ingezet in die
landen waar de mensenrechtensituatie het meest zorgelijk is. Respect voor
de mensenrechten is een fundamenteel onderdeel van criteria voor toetreding
en daarmee van het EU uitbreidingsproces. Naar deze criteria wordt, mede dankzij
Nederlandse inzet, verwezen in het te wijzigen EU-verdrag. Hiermee wordt recht
gedaan aan de Unie als waardengemeenschap. Mensenrechten vormen daarnaast
een terugkerend thema in de dialoog met EU partners in het kader van het nabuurschapbeleid.
Ook in de EU-samenwerking op het gebied van ontwikkelingssamenwerking of bij
de uitvoering van militaire of civiele EU-missies is de aandacht voor mensenrechten
zichtbaar toegenomen. Dit geldt ook voor bilaterale handelsakkoorden en samenwerking
met regionale organisaties. Ten slotte heeft de EU, al dan niet als gevolg
van VN besluiten, sancties ingesteld tegen landen waar ernstige mensenrechtenschendingen
plaatsvinden, zoals het geval is bij Wit-Rusland, Zimbabwe en Birma.Een andere belangrijke ontwikkeling is het toegenomen gezamenlijke optreden
van de EU in multilaterale mensenrechtenfora. Zo dienen EU-landen gezamenlijke
resoluties in over mensenrechtensituaties en coördineren lidstaten hun
standpunten voorafgaand aan en tijdens zittingen van de Derde Commissie van
de AVVN en de VN-mensenrechtenraad. Dit geldt voor «eigen» initiatieven,
maar ook voor de reacties op initiatieven van andere landen of regionale groepen.
EU-lidstaten kunnen ook op nationale titel resoluties indienen. Het uitgangspunt
is dat dergelijke initiatieven met steun van de gehele Unie worden ondernomen.
Wanneer de interne coördinatie leidt tot EU-resoluties of verklaringen
over specifieke landensituaties, worden deze in de praktijk door het Voorzitterschap
namens de gehele Unie ingediend.Beperking of kansDe ontwikkelingen in het Europese externe beleid leveren voor een land
als Nederland winst op. Door meer samen te werken is de Europese Unie een
belangrijkere actor geworden op het wereldtoneel. En een belangrijke actor
kan zijn stem beter laten horen. Gezamenlijke initiatieven hebben dan meer
gewicht. De Europese resoluties in VN-fora, verklaringen en sancties zijn
hier voorbeelden van. Omdat alle lidstaten gehouden zijn om hun nationale
beleid aan te passen aan EU standpunten en deze standpunten ook «actief
en onvoorwaardelijk uit te dragen», kan Nederland dus de boodschap die
de Unie en haar lidstaten op het wereldtoneel laten horen meebepalen.2 Door actief en effectief op te treden binnen de Unie
kan Nederland er voor zorgen dat het effect van het Nederlandse beleid als
het ware wordt vermenigvuldigd door het tot EU-beleid te maken. Het is hiervoor
van belang dat de Nederlandse visie op onderwerpen van de mensenrechtenagenda
proactief en consequent wordt uitgedragen en dat Nederland een voortrekkersrol
op zich neemt.Een goed voorbeeld is de strijd voor afschaffing van de doodstraf, een
thema waar Nederland zich vanouds voor inzet (zie ook hoofdstuk 2.2). De Unie
heeft richtlijnen opgesteld waarin is vastgelegd welke standpunten de EU ten
aanzien van de doodstraf uitdraagt en welke instrumenten hierbij worden ingezet.
Niet alleen geeft de EU hiermee een belangrijk politiek signaal af, het betekent
in de praktijk ook dat er minder tijd voor afstemming nodig is.
Het resultaat van deze richtlijn is dat nu 27 landen meewerken aan het verwezenlijken
van een doelstelling van het Nederlandse mensenrechtenbeleid, wat aanzienlijk
meer indruk maakt op derde landen dan een standpunt dat alleen op nationale
titel wordt uitgedragen. Overigens blijft Nederland nauw betrokken bij de
uitvoering van de richtlijnen. Nederland is, samen met een aantal andere lidstaten,
aangewezen als «burdensharer» op dit
onderwerp, wat inhoudt dat Nederland een deel van het werk van het voorzitterschap
op dit terrein op zich neemt.Uitdagingen voor de toekomstDe veranderingen op binnen de Europese Unie stellen ons voor een aantal
belangrijke uitdagingen. Ten eerste is er de coherentie van het beleid, zowel
binnen het mensenrechtenbeleid zelf als tussen mensenrechten en andere beleidsterreinen.
Naar mate meer activiteiten op het gebied van mensenrechten worden ontplooid,
meer mensenrechtendialogen worden gevoerd, meer beleidsterreinen raakvlakken
ontwikkelen met mensenrechten, kan de coherentie onder druk komen te staan.
Het gevolg kan bijvoorbeeld zijn dat aan mensenrechten binnen een bepaald
land of thema veel aandacht wordt besteed en aan andere landen en thema’s
veel minder. Voor de geloofwaardigheid en effectiviteit van de Unie is het
echter van groot belang dat de verschillende instrumenten die de Unie tot
haar beschikking heeft in goede onderlinge samenhang worden ingezet. Dit veronderstelt
een blik die verder reikt dan één beleidsterrein en verder kijkt
dan één regio of één land. Juist de verbanden
zijn van essentieel belang. De Persoonlijk Vertegenwoordiger voor mensenrechten
van Hoge Vertegenwoordiger Solana, een functie die tijdens het Nederlands
voorzitterschap is gecreëerd, moet een belangrijkere rol spelen bij het
beter integreren van mensenrechten in alle aspecten van het werk van de Raad.
Nederland is voorts van mening dat een mechanisme dat binnen de Commissie
communautair beleid toetst aan internationale mensenrechtenstandaarden en
-normen een belangrijke bijdrage zou kunnen leveren aan de coherentie van
het Europese beleid. Tegelijkertijd is het van belang dat de gehele Nederlandse
inbreng binnen het werkterrein van de EU – dus ook buiten het externe
beleid – bijdraagt aan de doelstellingen op het terrein van mensenrechten.
Om meer coherentie tot stand te kunnen brengen, is het tenslotte nodig dat
iedereen binnen de Unie over voldoende kennis over mensenrechten beschikt.
Nederland zal hieraan een concrete bijdrage leveren door een geactualiseerde
versie van het Engelstalige Human Rights Reference Handbook uit te geven, dat vooral dient om de kennis van mensenrechten bij
ambassades van EU-lidstaten in derde landen te vergroten.Naast het nastreven van meer coherentie, is voor een effectief en actief
EU-mensenrechtenbeleid ook de vraag van belang hoe Nederland zelf het meest
effectief kan optreden binnen de Unie, zeker nu het aantal lidstaten groter
is dan voorheen. Daar waar het vroeger relatief makkelijk was om besluiten
te nemen tijdens officiële vergaderingen, is nu de realiteit dat besluiten
vooraf in coalities moeten zijn voorbereid. Ook kost het soms meer tijd en
moeite om inhoudelijke overeenstemming te bereiken. Het onderhouden van bilaterale
contacten met andere lidstaten en het aangaan van coalities worden daardoor
belangrijker. Dit heeft gevolgen voor de wijze waarop Nederland zijn doelstellingen
op het gebied van het EU-mensenrechtenbeleid tracht te realiseren. Nederland
zal expliciet investeren in het onderhouden van betrekkingen met andere landen
die ook voorstander zijn van een proactief mensenrechtenbeleid van de EU.
Ook zal Nederland meer dan voorheen via bilaterale contacten landen die een
andere visie zijn toegedaan trachten te overtuigen.De derde uitdaging is de samenwerking met andere landen of groepen van
landen in multilateraal verband. De EU kan het immers niet alleen. De toegenomen coördinatie van het Europese mensenrechtenbeleid binnen
de VN en andere organisaties is niet zonder nadelen. De afstemming die voorafgaat
aan gemeenschappelijk optreden, of het nu een initiatief in bilateraal of
multilateraal kader betreft, is over het algemeen een tijdrovend proces. Zeker
in multilaterale context gaat dit ten koste van de tijd en energie die kan
worden besteed aan het leggen van contacten met landen buiten de Unie, waardoor
de onderhandelingspositie van de EU niet altijd optimaal is. De Unie komt
vaak over als een gesloten blok. Gebruik makend van de verscheidenheid binnen
de Unie, dient actief te worden geïnvesteerd in contacten met derde landen,
vooral ook met landen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Contacten moeten
frequenter en systematischer worden. Nederland heeft recent een voorstel gedaan
voor een «permanent outreach chart»,
waarbij iedere EU-lidstaat wordt gekoppeld aan een vast aantal landen buiten
de Unie. Met deze landen dient op alle niveaus een voortdurende dialoog op
het gebied van mensenrechten in multilateraal verband te worden onderhouden.
Meer contact zou, naast het vergroten van het draagvlak voor EU-standpunten,
ook moeten leiden tot meer gezamenlijke initiatieven van EU-lidstaten en landen
buiten de Unie. Samenwerking zou verder kunnen worden bevorderd wanneer lidstaten
binnen de grenzen van het gezamenlijke EU-beleid hun individuele profiel vergroten,
bijvoorbeeld door ook initiatieven op nationale titel te ondernemen of zich
vaker uit te spreken in internationale fora (ter ondersteuning van het EU-standpunt).
Door het creëren van meer aanspreekpunten op verschillende onderwerpen
kan de Unie een toegankelijkere onderhandelings- en samenwerkingspartner worden.Strategische inzet– Nederland zal zich ervoor inspannen dat
binnen de Europese Commissie een mechanisme in het leven wordt geroepen dat
toeziet op mensenrechtenaspecten van communautair beleid.– Nederland zal zich inzetten voor de versterking
van het externe EU-mensenrechtenbeleid en zal hierin een voortrekkersrol op
zich nemen.– Nederland zal proactief bijdragen aan
een effectieve naleving van de EU mensenrechtenrichtlijnen op het gebied van
doodstraf, foltering, mensenrechtenactivisten, kindsoldaten, mensenrechtendialogen
en internationaal humanitair recht.– Nederland zal specifiek aandacht besteden
aan de coherentie van het externe EU mensenrechtenbeleid. Dit houdt in dat
Nederland erop zal toezien dat de instrumenten die de EU tot haar beschikking
heeft in betere samenhang worden ingezet. De rol die de Persoonlijk Vertegenwoordiger
voor mensenrechten van Hoge Vertegenwoordiger hierbij speelt, moet worden
versterkt.– Nederland zal op korte termijn een geactualiseerde
versie van het Engelstalige Human Rights Instruments handboek uitgeven, dat
vooral dient om de kennis van mensenrechten bij ambassades van EU-lidstaten
in derde landen te vergroten.– Nederland zal effectiever EU-optreden
in multilateraal verband bevorderen, onder andere door aan te dringen op de
invoering van een «permanent outreach chart» en door consultaties
met landen in andere regio’s te voeren. Dit moet leiden tot meer interregionale
samenwerking.– Om te bevorderen dat de Nederlandse prioriteiten
en visie op mensenrechtengebied volledig geïntegreerd worden in het EU-beleid,
zal Nederland de bilaterale samenwerking met lidstaten op mensenrechtengebied
intensiveren.– Nederland zet zich er voor in dat bij
het voeren van een effectief buitenlands beleid van de Europese Unie op mensenrechtelijk
gebied gebruik zal worden gemaakt van de expertise van de Raad van Europa
en de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.1.3.2 Het mensenrechtensysteem van de Verenigde NatiesVN-mensenrechtenraadHet is duidelijk dat het bevorderen van mensenrechten in internationaal
verband nooit makkelijk kan zijn. Mensenrechten hebben immers betrekking op
de relatie tussen de overheid en haar burgers. Dit is bij uitstek een terrein
waar staten niet graag te maken hebben met externe bemoeienis. Mensenrechten
zijn echter wel degelijk een legitieme zorg van de internationale gemeenschap
(zie ook 1.2.2). Het is essentieel dat mensenrechten integraal onderdeel uitmaken
van het werk van het grootste multilaterale forum dat er is: de Verenigde
Naties.Uit het Handvest van de Verenigde Naties blijkt dat de oprichters een
organisatie voor ogen hadden die tot doel had veiligheid, ontwikkeling en
mensenrechten in samenhang te bevorderen. Dat deze samenhang in de praktijk
niet voldoende tot uitdrukking is gekomen, vormde voor voormalig SGVN Kofi
Annan één van de belangrijkste uitgangspunten voor zijn pogingen
de VN te hervormen: «Zonder veiligheid geen ontwikkeling; zonder ontwikkeling
geen veiligheid en het een noch het ander is mogelijk zonder eerbiediging
van mensenrechten.»1 Eén van de
voorstellen die hij hiertoe deed, was vervanging van de VN-mensenrechtencommissie
door een nieuw VN-hoofdorgaan voor mensenrechten, dat op gelijke voet zou
staan met de Veiligheidsraad en de Economische, Culturele en Sociale Raad
(ECOSOC). Niet alleen zou hiermee tot uitdrukking komen dat mensenrechten één
van de drie pijlers binnen de VN vormde, het bood ook een kans om de zwakheden
van de Mensenrechtencommissie te redresseren. De Commissie leed, in de woorden
van Annan, aan een steeds groter gebrek aan geloofwaardigheid en professionaliteit.
Duidelijk is echter ook dat de Mensenrechtencommissie in zekere zin een slachtoffer
werd van het eigen succes. Juist doordat de commissie erin slaagde uitspraken
te doen over mensenrechtensituaties, wilde een aantal landen er niet meer
mee samenwerken en was er sprake van politisering en blokvorming.De VN-mensenrechtenraad, die op 19 juni 2006 voor het eerst bijeen
kwam, is in een aantal opzichten in potentie inderdaad een verbetering ten
opzichte van de Commissie. De Raad is – in ieder geval op papier –
beter dan de Commissie toegerust om concrete schendingen te adresseren omdat
de Raad vaker bijeen kan komen en er een systeem van universeel toezicht wordt
opgezet. Dit was voor Nederland een van de kernpunten tijdens de onderhandelingen
over de oprichting en inrichting van het nieuwe orgaan. Hoewel de Raad geen
permanent hoofdorgaan is geworden, komt hij per jaar minimaal driemaal bijeen,
wat kansen biedt om urgente kwesties tijdig te bespreken en naleving van afspraken
beter te kunnen volgen. Ook zijn Nederland en de EU erin geslaagd om de bespreking
van landensituaties als prominent onderdeel in de agenda op te nemen en de
Speciale Rapporteurs voor landensituaties als instrument te behouden. De drempel
om in het geval van urgente situaties een speciale zitting van de VN-mensenrechtenraad
bijeen te roepen, is bovendien lager geworden. In de praktijk hebben we reeds
gezien dat het instrument ook daadwerkelijk wordt gebruikt: tijdens het eerste
jaar hebben vier speciale zittingen plaatsgehad. De meest recente –
vijfde – speciale zitting betrof de situatie in Birma/Myanmar en kwam
dankzij een proactieve opstelling van Nederland tot stand. Ook heeft de Raad
een nieuw instrument tot zijn beschikking, de «universal
periodic review», een soort landenexamen op het gebied van
mensenrechten, dat eveneens een prominente plaats op de agenda inneemt. Hoewel
Nederland graag had gezien dat dit mechanisme nog wat sterker was ingericht,
is het positief dat hierdoor de mensenrechtensituatie in ieder land regelmatig
door de Raad zal worden besproken. Hierdoor zullen ook situaties worden geëvalueerd die doorgaans niet gemakkelijk op de agenda van de Raad terecht
komen. Nederland heeft zich er ook, met succes, voor ingezet dat NGO’s
een belangrijke bijdrage kunnen blijven leveren aan het werk van de Raad.
Ten slotte is het gelukt om een van de essentiële onderdelen van de Commissie
te behouden, namelijk het systeem van onafhankelijke rapporteurs.Of deze verbeteringen op termijn ook hun waarde zullen bewijzen, hangt
echter af van de politieke wil en betrokkenheid van de leden van de Raad.
Van belang hierbij is dat de machtsverhoudingen binnen de Raad vanuit Nederlands
perspectief beduidend minder gunstig zijn dan binnen de oude Commissie.1 Dit heeft er onder meer toe geleid dat er tijdens het
eerste jaar van de Raad onevenredig veel aandacht werd besteed aan de situatie
in het Midden-Oosten, veelal op ongebalanceerde wijze. Het heeft er ook toe
geleid dat de onderhandelingen over de herziening van de instrumenten van
de Raad – met name het systeem van speciale procedures – moeizaam
verliepen2. Het is voor de geloofwaardigheid
van de Raad van groot belang dat de ergste mensenrechtenschenders geen lid
zijn. Nederland is er sterk voorstander van dat de uitkomst van het landenexamen
een doorslaggevende rol speelt bij de verkiezing van landen als lid van de
Raad.Hoe moeilijk het werk in de Raad ook is, het is van essentieel belang
dat Nederland en andere gelijkgezinde landen maximaal investeren om het belangrijkste
orgaan op het gebied van mensenrechten zo effectief en geloofwaardig mogelijk
te maken. Het kan niet zo zijn dat de landen die de Raad niet goedgezind zijn
en het zelf niet nauw nemen met mensenrechten hun zin krijgen omdat wij de
moed hebben opgegeven. Nederland werd in 2006 gekozen als een van de eerste
leden van de Raad en in 2007 herkozen voor een periode van drie jaar. Nederland
heeft dit lidmaatschap tot op heden volop benut om mede vorm te kunnen geven
aan het werk van de Raad en zal dit blijven doen. Nu de opstartfase is afgerond,
dient alle aandacht uit te gaan naar uitvoering van het kernmandaat van de
Raad: het bevorderen van universele bescherming van de rechten van de mens,
waar ook ter wereld. De Nederlandse inzet zal met name gericht zijn op het
bewerkstelligen van concrete resultaten op landenniveau. Dit houdt in dat
de Raad landen die oprecht bereid zijn hun mensenrechtenbeleid aan te passen
ondersteuning moet kunnen bieden. Het betekent echter ook dat landen die deze
bereidheid niet tonen en weigeren samen te werken met de Raad, met het kantoor
van de Hoge Commissaris of met de speciale procedures kritisch moeten kunnen
worden aangesproken. Hiervoor is van cruciaal belang dat de Raad in staat
is om effectief toezicht te houden op de situatie in landen van zorg en samenwerking
met het VN-systeem te stimuleren. Zoals gezegd biedt de nieuwe Raad mede dankzij
de inzet van Nederland op dit vlak kansen, maar er zal vooral politieke wil
nodig zijn om ervoor te zorgen dat het werk in Genève effect heeft
in de praktijk. Inspanningen van bepaalde landen die uit zijn op het neutraliseren
van de Raad moeten met evenveel inzet worden gepareerd door landen die wel
een effectief instrument willen voor de bescherming en bevordering van mensenrechten. Relatie tussen VN-mensenrechtenraad en Derde Commissie
van de AVVNDe oprichting van de VN-mensenrechtenraad dient volgens sommigen vergaande
consequenties te hebben voor het werk van de Algemene Vergadering op mensenrechtengebied.
Het feit dat de Raad is opgericht als een subsidiair orgaan van de Algemene
Vergadering, maakt de discussie hierover extra complex. Het betreft onder
andere de vraag of en in hoeverre de Derde Commissie van de Algemene Vergadering,
die zich van oudsher onder andere met mensenrechten bezig houdt, besluiten
van de Raad moet toetsen of bekrachtigen. Het gaat ook over de
vraag of er een functiescheiding of taakverdeling tussen de Raad en de Derde
Commissie moet komen.Nederland is in principe voorstander van een rationele en strategische
werkverdeling tussen beide organen. Het uitgangspunt is echter dat duplicatie
van werkzaamheden, waaronder resoluties, uiteindelijk minder erg is dan het
wegvallen van onderwerpen op de agenda en dat alle mogelijkheden om schrijnende
kwesties te bespreken moeten worden aangegrepen. Dit geldt met name voor landensituaties.
Het feit dat de Raad nu een periodiek landenexamen kent, betekent immers niet,
zoals sommige landen menen, dat landenresoluties daar voortaan van de baan
zijn. Ook de Algemene Vergadering, die bovendien anders dan de Raad een universeel
lidmaatschap kent, heeft een mandaat om zich met ernstige mensenrechtenschendingen
bezig te houden. Zeker zolang nog niet duidelijk is hoe de VN-mensenrechtenraad,
en in het bijzonder het periodieke landenexamen, in de praktijk werkt, dienen
de werkzaamheden van de Derde Commissie dan ook niet wezenlijk te worden gewijzigd.
Zo vraagt de EU, mede op aandringen van Nederland, bijvoorbeeld ook tijdens
de huidige Derde Commissie aandacht voor de mensenrechtensituatie in Birma/Myanmar.Het is echter van groot belang dat het onderwerp mensenrechten niet wordt «opgesloten»
binnen een beperkt aantal speciaal daarvoor bestemde fora. Echt effectief
mensenrechtenbeleid op multilateraal niveau vergt juist inzet van zo veel
mogelijk verschillende instrumenten, ook op het gebied van ontwikkeling en
veiligheid. Nederland zet zich ervoor in om de integratie van mensenrechten
in het gehele VN-systeem te bevorderen en zal hiertoe samen met gelijkgezinde
partners initiatieven ondernemen. Dit geldt ook voor andere internationale
organisaties, waaronder de internationale financiële instellingen. Zo
steunt Nederland de Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens in haar streven
om samen met de Wereldbank te werken aan integratie van mensenrechten in het
werk van de Bank.VN-verdragscomité’sDe VN-mensenrechtenverdragen kennen verdragscomités1. Deze verdragscomités vervullen een belangrijke rol bij het
toezicht houden op de handhaving van internationale normen. Ze adviseren verdragspartijen
bijvoorbeeld over maatregelen voor de verbetering van de mensenrechtensituatie
en in een aantal gevallen bieden zij burgers de mogelijkheid klachten in te
dienen over mensenrechtenschendingen.De wijze waarop verdragscomités bijdragen aan de bescherming van
mensenrechten kent een aantal hiaten en problemen. De problematiek is tweeledig.
Enerzijds zijn niet alle staten bij alle mensenrechtenverdragen partij, rapporteren
staten niet of te laat over de implementatie van verdragsverplichtingen, en
worden de aanbevelingen van de comités niet altijd overgenomen. Anderzijds
kent ook de werkwijze van de comités zelf problemen. De comités
beschikken in de praktijk over te weinig capaciteit en administratieve en
financiële ondersteuning, waardoor de behandeling van rapportages vertraging
oploopt. Dit ondergraaft de effectiviteit van de verdragscomités en
daarmee de effectiviteit van het mensenrechteninstrumentarium.Nederland hecht zeer aan een goed functionerend instrumentarium en wil
graag bijdragen aan een effectieve hervorming van het VN-verdragssysteem.
Volgens Nederland kan de versterking van de comités het beste worden
bereikt door op korte- en middellange termijn een aantal veranderingen door
te voeren gericht op harmonisering, coördinatie en integratie van
het werk van de verschillende verdragscomités. De regering streeft
naar meer doelmatigheid en doelgerichtheid in het werk van de verdragscomités,
zonder dat bij het versterken van de coherentie tussen de verschillende organen
waardevolle elementen van de afzonderlijke verdragscomités verloren
gaan. Deze optie komt overeen met het advies van de Adviesraad Internationale
Vraagstukken over de hervorming van het VN-verdragssysteem, dat de Raad onlangs
over dit onderwerp uitbracht. Op verzoek van de regering heeft de Raad zich
gebogen over de vraag hoe het VN-verdragssyteem kan worden verbeterd en wat
de voor- en nadelen zijn van de verschillende opties. Ook is de Raad ingegaan
op de relatie tussen het verdragssysteem en de nieuwe VN-mensenrechtenraad.1Ten einde de hervorming van de verdragscomités te bevorderen en
op die manier bij te dragen aan een beter toezicht op naleving van de mensenrechtenverdragen,
zal Nederland een bijeenkomst over dit onderwerp organiseren, bij voorkeur
en marge van een zitting van de VN-mensenrechtenraad.Strategische inzet– De inzet van Nederland ten aanzien van het werk van de VN
zal gericht zijn op het verbeteren van de mensenrechtensituatie op landenniveau.
Alle mogelijkheden om in VN-verband ernstige mensenrechtenschendingen te bespreken,
dienen te worden aangegrepen. Nederland zal zich hard maken voor de behandeling
van de meest ernstige landensituaties in de VN-mensenrechtenraad en de Derde
Commissie van de AVVN. Hierbij dient te worden voorkomen dat onevenredig veel
aandacht wordt besteed aan een bepaald land of een bepaalde regio.– Nederland zal zich er voor inzetten dat de institutionele
afspraken over het werk van de VN-mensenrechtenraad in de praktijk optimaal
worden benut, met name om de meest serieuze mensenrechtenschendingen aan de
orde te stellen. Dit zal onder meer tot uiting komen in een actieve rol bij
uitvoering van de «universal periodic review», het behouden van
landenmandaten en het gebruik maken van speciale zittingen van de Raad.– Gezien het belang dat Nederland hecht aan interregionale
samenwerking, zal Nederland zich inspannen om ook initiatieven tot stand te
brengen met partners van buiten de Europese Unie.– Nederland zal zich, samen met gelijkgezinde partners, inzetten
voor het beter integreren van mensenrechten in het werk van het gehele VN-systeem
zodat door alle onderdelen, inclusief de fondsen en programma’s, voldoende
aandacht aan mensenrechten wordt besteed. Dit geldt ook voor andere internationale
organisaties, waaronder de internationale financiële instellingen.– Gezien het belang dat Nederland hecht aan de naleving van
verplichtingen op het gebied van mensenrechten, zal Nederland een actieve
rol spelen bij de versterking van de bescherming van mensenrechten door de
verdragscomités en zal tijdens of rond een zitting van de VN-mensenrechtenraad
een bijeenkomst organiseren over dit onderwerp.1.3.3 De mensenrechtenbescherming door de Raad van
EuropaVerdragen in ontwikkelingIn het kader van de Raad van Europa zijn in de loop der jaren meer dan
200 verdragen gesloten. Vele daarvan staan ook open voor toetreding door landen
die geen lid zijn van de Raad. De kern van dit grote aantal verdragen wordt
gevormd door de conventies die betrekking hebben op de bescherming van de
mensenrechten. Het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de
mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) vervult een centrale rol, maar ook
het Europees verdrag ter voorkoming van foltering en het Europees Sociaal
Handvest kunnen in dit verband niet onvermeld blijven. Deze verdragen hebben
een grote rol gespeeld in de ontwikkeling van het denken over mensenrechtenbescherming binnen Europa, maar vormen ook nog altijd een punt van referentie
daarbuiten.Aangezien de maatschappij en daarmee het terrein van de mensenrechten
steeds in beweging is, is de Raad van Europa dit ook. Nog altijd worden in
het kader van de Raad van Europa nieuwe verdragen gesloten, die een belangrijke
functie kunnen vervullen bij de bescherming van de fundamentele rechten. Een
goed voorbeeld daarvan is het verdrag inzake de bescherming van kinderen tegen
seksuele exploitatie en seksueel misbruik, dat onlangs door Nederland is ondertekend.
Dit verdrag ziet onder andere toe op het strafbaar stellen van het zich bewust
toegang verschaffen tot kinderporno op het internet. Kinderporno op internet
is een relatief nieuwe vorm van schending van rechten van een kwetsbare groep,
die vraagt om een specifieke en doelgerichte aanpak. Dit verdrag voorziet
daarin en is daarmee een goed voorbeeld van de ontwikkeling van mensenrechtenbescherming
in het kader van de Raad van Europa in een veranderende wereld. Het verdrag
is tevens een van de voorbeelden van verdragen die openstaan voor ratificatie
door landen die geen lidstaat zijn van de Raad van Europa.Nederland zal blijven bijdragen aan de ontwikkeling van de mensenrechtenbescherming,
in het bijzonder van kwetsbare groepen, en aan de aanpassing van die rechten
aan de moderne tijd. Een van de belangrijkste fora waarbinnen deze ontwikkeling
gestalte zal moeten krijgen is de Raad van Europa. Daarom ook is Nederland
gecommitteerd aan een goed functionerende Raad van Europa, die als hoeder
van Europa-brede afspraken op het gebied van mensenrechten een essentiële
plaats inneemt in de internationale rechtsorde. In dit kader is de bescherming
van minderheden door de Raad van Europa van groot belang. Nederland zet in
op een verdere concentratie van de schaarse middelen van de organisatie op
de kerntaken: de bevordering van mensenrechten, democratie en rechtstaat.
Normstelling dient te worden gecombineerd met toezicht en assistentieverlening
opdat mensenrechtenschendingen op nationaal niveau kunnen worden uitgebannen.Europees Hof voor de Rechten van de MensIedere persoon en iedere lidstaat die meent slachtoffer te zijn van een
schending van het EVRM kan direct bij het Europees Hof voor de Rechten van
de Mens (hierna: het Hof) in Straatsburg een klacht indienen. Het Hof heeft
een modelfunctie ten aanzien van andere regionale rechtscolleges. Nog altijd
is het Hof het enige internationale tribunaal waar individuele burgers rechtsbescherming
kunnen verkrijgen ten aanzien van inbreuken door de staat op hun fundamentele
rechten. In de loop van de decennia heeft het Hof belangrijke lijnen van jurisprudentie
ontwikkeld die leidend is voor de lidstaten bij het vormgeven van beleid en
het ontwerpen van wetgeving op terreinen waar mensenrechten een rol spelen.
Daarnaast vormt deze rechtspraak een belangrijk referentiekader voor landen
buiten de Raad van Europa, alsmede andere regionale mensenrechtenhoven. De
jurisprudentie van het Hof heeft in het verleden op verschillende beleidsterreinen
van de lidstaten een belangrijke rol gespeeld, en zal dat ook in de toekomst
blijven doen. Met name kan worden gewezen op het vreemdelingenrecht en het
straf(proces)recht. Op die wijze vervult het Hof een belangrijke rol met betrekking
tot de harmonisering van het beleid en de wetgeving van de lidstaten van de
Raad van Europa.De toestroom van zaken bij het Hof is indrukwekkend, rond 45 000
per jaar. Tegelijkertijd is deze toestroom zorgwekkend, gezien de werklast
die dit oplevert voor het Hof. Protocol nr. 14 bij het EVRM beoogt voor dit
probleem een oplossing te bieden. Alle landen hebben dit Protocol geratificeerd,
behalve Rusland. Het zal pas in werking treden als het door alle landen is
geratificeerd. Een spoedige ratificatie door Rusland is dan ook van
groot belang met het oog op een effectief functionerend Hof. In november 2006
bracht een Groep van Wijzen een rapport uit over maatregelen die, naast Protocol
14, de effectiviteit van het Hof op de langere termijn moeten garanderen.
Het nader onderzoeken van de aanbevelingen van de Groep van Wijzen en de opvolging
daarvan zal ook bijdragen aan een oplossing voor de toegenomen werklast van
het Hof. Nederland zal daaraan actief deel blijven nemen. Voor Nederland is
het effectief functioneren van het Hof een hoofddoelstelling. Obstakels voor
verdere stroomlijning van het Hof dienen zo snel mogelijk overwonnen te worden,
in de eerste plaats het verzet van Rusland tegen ratificatie van Protocol
14 bij het EVRM.Instellingen en comités van de Raad van EuropaOp verschillende deelterreinen zijn comités en instellingen actief
om het naleving van de doelstellingen van de Raad van Europa te bevorderen.
Deze organisaties vervullen een belangrijke forumfunctie en dragen in belangrijke
mate bij aan de daadwerkelijke realisatie van de doelstellingen van de Raad
van Europa. Een gezaghebbend comité is het Europees Comité inzake
de voorkoming van foltering (CPT), dat toezicht houdt op het Europees verdrag
ter voorkoming van foltering (zie ook paragraaf 2.3.1). Een ander gezaghebbend
orgaan is de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie (ECRI). Dit
is een onafhankelijke toezichthouder op de naleving door de lidstaten van
de verplichting om racisme, xenofobie, antisemitisme en intolerantie te bestrijden.
ECRI legt daartoe bezoeken aan lidstaten af en brengt daarover een rapport
uit. Nederland is overtuigd van het belang van ECRI en zet mede daarom in
op een concentratie van ECRI op haar kernmandaat. Voorts zal Nederland ook
in de toekomst blijven ijveren voor een goed functionerende Venetiëcommissie.
Deze commissie beoogt het wettelijk regiem van de lidstraten in overeenstemming
te brengen met de beginselen van de Raad van Europa op het gebied van democratie,
mensenrechten en de inrichting en het functioneren van de rechtsstaat. De
commissie draagt in belangrijke mate bij aan de ondersteuning van de landen
in Centraal- en Oost-Europa bij het uitvoeren en versterken van politieke,
wettelijke en grondwettelijke hervormingen parallel aan economische hervormingen.
Het werk van de commissie geniet ook belangstelling van landen buiten Europa.De Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa, wiens rol in de afgelopen
jaren op het punt van mensenrechtenbescherming alom wordt erkend, levert een
belangrijke bijdrage.De relatie met de Europese UnieNederland is een groot voorstander van een effectieve coördinatie
van de werkzaamheden van de Europese Unie en die van de Raad van Europa op
het terrein van de mensenrechten. Dit zal leiden tot een belangrijke versterking
van de bescherming van de mensenrechten binnen en buiten de Europa. Een van
de belangrijkste ontwikkelingen op dit gebied zou de toetreding van de Europese
Unie tot het EVRM zijn. Het Hervormingsverdrag van de Europese Unie zou deze
toetreding mogelijk maken. Nederland is sterk overtuigd van het belang van
een dergelijke toetreding, en zal ervoor ijveren dat, na de eventuele inwerkingtreding
van het Hervormingsverdrag, zij zo snel mogelijk zal plaatsvinden.Strategische inzet– Nederland zet in op de verdere concentratie van activiteiten
van de Raad van Europa op democratie, mensenrechten en de rechtsstaat en het
scheppen van maatschappelijke randvoorwaarden daarvoor.– Nederland (dat van de lidstaten van de Raad van Europa de
meeste conventies en protocollen heeft geratificeerd, namelijk 132) zal zich
inzetten voor de ratificatie door de andere lidstaten van belangrijke conventies
en protocollen.– Nederland zet in op het terugdringen van de werklast van
het Europese Hof voor de Rechten van de Mens en blijft daarom via diplomatieke
inspanningen (bilateraal en in EU-verband) streven naar de spoedige inwerkingtreding
van protocol 14 van het EVRM.– Nederland zal actief betrokken blijven bij de uitwerking
van een aantal van de voorstellen van de Groep van Wijzen van de Raad van
Europa inzake de effectiviteit van de mensenrechtenbescherming door de organen
van de Raad op de langere termijn.– Nederland zet zich in voor een sterke rol van de Raad van
Europa bij de ontwikkeling van de mensenrechtenbescherming, in het bijzonder
van kwetsbare groepen.– Nederland blijft zich inzetten voor een solide institutionele
en financiële basis van het Hof evenals de andere relevante toezichthoudende
instellingen van de Raad van Europa zoals het instituut van de Mensenrechtencommissaris,
het Comité tegen Foltering (CPT), de Venetiëcommissie en de Commissie
tegen Racisme en Intolerantie (ECRI).– Hiertoe wordt een expert bij het kantoor van de Mensenrechtencommissaris
gefinancierd. Tevens ondersteunt Nederland mensenrechtenprojecten van de Raad
van Europa in Oost-Europa door middel van een vrijwillige bijdrage. Tevens
bekostigt Nederland een extra medewerker van de griffie van het Hof.1.3.4 De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking
in Europa (OVSE)Via de menselijke dimensie («human dimension») van de OVSE kunnen de deelnemende staten worden aangesproken op
de naleving van hun politiek bindende verplichtingen.1 Hierbij heeft de OVSE allereerst een specifieke meerwaarde door de
koppeling die wordt gelegd tussen respect voor mensenrechten en de interne
en externe veiligheid van staten. Daarnaast is de OVSE thematisch een belangrijke
speler op een aantal deelterreinen, waarvan voor Nederland specifiek van belang
zijn: de rechten van personen die tot een nationale minderheid behoren, het
toezicht op de organisatie van vrije en eerlijke verkiezingen en de bevordering
van vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. Het bestrijden van discriminatie
moet daarnaast een belangrijke prioriteit van de OVSE zijn. De Nederlandse
inzet is er op gericht om alle vormen van discriminatie (waaronder met name
die op basis van geslacht, ras of homoseksualiteit) tegen te gaan. In dezelfde
aanpak past het dat Nederland aandacht vraagt voor de aanpak van antisemitisme
en ook intolerantie en discriminatie tegenover christenen, moslims en leden
van andere religies. Als zodanig vormt de OVSE bij uitstek een geschikt kanaal
voor het uitdragen van het Nederlandse mensenrechtenbeleid in de Euro-Atlantische
en Euraziatische regio («van Vancouver tot Vladivostok»).De OVSE beschikt over een uitvoerende organisatie die nuttig werk verricht
op het terrein van mensenrechten en democratisering (ODIHR). Daarnaast worden
ook de Hoge Commissaris inzake Nationale Minderheden, de Vertegenwoordiger
voor de Vrijheid van de Media en de OVSE-veldkantoren ingezet om de deelnemende
staten te assisteren bij het nakomen van hun verplichtingen.De Hoge Commissaris inzake Nationale Minderheden (HCNM) verdient bijzondere
vermelding. Deze instelling van de OVSE werd in 1992 opgericht en houdt kantoor
in Den Haag. Tot 2001 was dr. M. van der Stoel Hoge Commissaris. De HCNM heeft
tot taak etnische spanningen, die het risico dragen vrede, stabiliteit en
vriendschappelijke betrekkingen tussen landen te ondermijnen, in een zo vroeg
mogelijk stadium te identificeren en op te lossen. De HCNM is nadrukkelijk
een middel ter voorkoming van conflicten in het vroegste stadium en is daarmee
deel van de eerste ofwel politiek-militaire dimensie van de OVSE. Nederland
hecht traditioneel groot belang aan de activiteiten van de HCNM.
Nederland draagt de huisvestingskosten en levert personeel aan het kantoor.
Nederland zal dit ook in de toekomst blijven doen.Strategische inzet– Regionaal zet Nederland in OVSE-verband specifiek in op Centraal-Azië.
Thematisch hebben de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, het bevorderen
van vrije en eerlijke verkiezingen en respect voor rechten van minderheden
(nationale) prioriteit.– Nederland zal ernaar streven dat binnen de «menselijke
dimensie» van de OVSE voldoende aandacht wordt besteed aan alle vormen
van discriminatie binnen de OVSE-regio. Dit geldt bestrijding van antisemitisme
en discriminatie en intolerantie tegenover christenen, moslims en leden van
andere religies. Daarnaast zal Nederland aandacht besteden aan het tegengaan
van discriminatie op basis van homoseksualiteit.– Nederland blijft de in Den Haag gevestigde Hoge Commissaris
inzake Nationale Minderheden actief ondersteunen.1.4 Een actievere rol voor Nederland«Ik smeek u: maak gebruik van uw vrijheid om die van ons te bevorderen.»(Aung San Suu Kyi, Birmese mensenrechtenverdediger
en Nobelprijswinnares voor de Vrede in 1991)Mensenrechten zijn niet vanzelfsprekend. Het is een onderwerp dat emoties
oproept, dat een beroep doet op geweten en verantwoordelijkheid. Kost het
vaak al moeite om mensenrechten op de agenda te zetten, het is een nog veel
grotere opgave om ervoor te zorgen dat ze ook echt realiteit worden. We kunnen
er niet op vertrouwen dat mensenrechten internationaal voldoende aandacht
krijgen wanneer we zelf geen actie ondernemen. Gezien het belang van mensenrechten
is niets doen voor Nederland geen optie. Binnen het Nederlands buitenlands
beleid zal de bescherming en bevordering van mensenrechten een centrale plaats
krijgen.Een betekenisvolle bijdrage te leveren aan de bescherming en bevordering
van mensenrechten vergt alertheid, inventiviteit en actieve inzet op alle
niveaus en met alle instrumenten. Dit principe dient de hoeksteen te zijn
van ons buitenlands beleid, een principe dat we met overtuiging willen verdedigen
en uitdragen. Dat geldt voor het Nederlandse optreden in multilateraal verband,
onder meer in de fora die hierboven aan de orde zijn geweest. Dat wat we in
multilateraal verband tot stand brengen, moet echter uiteindelijk effect hebben
op concrete situaties in landen. Dat gebeurt niet vanzelf. Het is daarom van
minstens even groot belang dat mensenrechten meer dan ooit integraal deel
uitmaken van onze bilaterale relaties met andere landen. Het is ook van belang
dat we hierbij consequent zijn. We moeten af van het idee dat mensenrechten
alleen zouden kunnen worden opgebracht met landen waarmee de betrekkingen
toch al moeizaam verlopen. Het moet ook juist in een goede bilaterale relatie
mogelijk zijn over minder makkelijke onderwerpen te spreken en zorgen te uiten
die gerelateerd zijn aan mensenrechten. Daarom moet het onderwerp op de agenda,
niet alleen voor onze gesprekken met Soedan, Iran en Sri Lanka, maar ook met
de Verenigde Staten, China en de Russische Federatie. Zelfs in onze bilaterale
relaties met EU-lidstaten mogen we niet blind zijn voor ontwikkelingen op
mensenrechtengebied. We kunnen ons geen selectiviteit veroorloven.1.4.1 Meer politieke inzetNederland is met zijn uitgebreide postennetwerk in principe goed toegerust om signalen op te vangen en hierop te reageren. We moeten er
voor zorgen dat iedereen ook daadwerkelijk alert is en voldoende kennis heeft
om informatie op waarde te schatten en actie te ondernemen. Soms gaat het
erom om bij brede maatschappelijke ontwikkelingen een scherp oog te houden
voor mensenrechten, bijvoorbeeld wanneer in de aanloop naar verkiezingen onafhankelijke
kranten worden gesloten. Soms gaat het om de bescherming van individuen, bijvoorbeeld
een journalist die wordt gearresteerd omdat hij zich kritisch heeft uitgelaten
over de regering of een priester die wordt geïntimideerd omdat hij voor
zijn geloof wil uitkomen. Wij moeten alert zijn – onze ogen en oren
in het buitenland openhouden – én wilskracht tonen door actie
te ondernemen tegen mensenrechtenschendingen.Wanneer we in actie komen, dient per geval te worden bepaald welk instrument
het beste kan worden ingezet. Soms werkt het op de spits drijven van een zaak
averechts of zouden de personen in kwestie hiermee in gevaar worden gebracht.
In een dergelijk geval is «stille diplomatie» het beste middel,
bijvoorbeeld door het voeren van een kritisch gesprek achter gesloten deuren.
Soms heeft het echter meer effect om een land in het openbaar aan te spreken,
bijvoorbeeld door een verklaring af te leggen of de ambassadeur van het land
in kwestie om opheldering te vragen. Waar mogelijk zal Nederland het initiatief
nemen om dergelijke acties in EU-verband te ondernemen. Dit legt immers het
meeste gewicht in de schaal. Dit betekent echter niet dat we verwachten dat
alleen het voorzitterschap iets doet. Ook in het geval van EU-actie is het
van belang dat Nederland actie kan ondernemen, hetzij om dezelfde boodschap
te brengen hetzij om bepaalde accenten te leggen.Zoals gezegd is het uitdragen en uitvoeren van het Nederlands mensenrechtenbeleid
een zaak die op alle niveaus inzet vergt. In de eerste plaats zullen de bewindslieden
in hun bilaterale contacten, maar ook in EU-verband, mensenrechten meer als
invalshoek hanteren. De Nederlandse mensenrechtenambassadeur speelt eveneens
een essentiële rol in de uitvoering van het mensenrechtenbeleid. Ook
de ambassades dienen een actieve rol te spelen, bijvoorbeeld door het bijwonen
van rechtszaken tegen journalisten, het organiseren van bijeenkomsten met
mensenrechtenverdedigers of waar nodig het inhuren van juridische bijstand.
Het is daarom van belang dat de Nederlandse ambassadeurs goed op de hoogte
zijn van de mensenrechtensituatie in het land waar zij werken. Ook van het
gehele departement zal een extra inspanning worden gevergd wanneer het om
mensenrechten gaat. Het is immers een integraal en onlosmakelijk deel van
ons buitenlands beleid.1.4.2 Steun door concrete actieEen actief mensenrechtenbeleid behelst echter meer dan alleen het reageren
op mensenrechtenschendingen. Het gaat er uiteindelijk om ervoor te zorgen
dat de mensenrechtensituatie in een land structureel verbetert. Nederland
wil hier op een constructieve wijze en door middel van concrete activiteiten
proactief aan bijdragen. Om deze activiteiten te kunnen uitbreiden, wordt
dit jaar een Mensenrechtenfonds opgericht, waarvoor in 2008 20 miljoen euro
beschikbaar is. Voor een groot deel zal dit geld worden overgedragen aan de
Nederlandse ambassades, zodat de nadruk komt te liggen op het ondersteunen
van lokale initiatieven. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het ondersteunen
van NGO’s die bij hun regering aandringen op ratificatie en naleving
van internationale mensenrechtenverdragen, het ontwikkelen van voorlichtingsprogramma’s,
of het opleiden van rechters en journalisten.Naast activiteiten op bilateraal niveau, zal Nederland ook in multilaterale
fora actief inzetten op de bescherming en bevordering van mensenrechten. Hierboven
is aandacht besteed aan de versterking van de politieke inzet van Nederland
in diverse fora. Daarnaast levert Nederland ook een aanzienlijke financiële
bijdrage aan het multilaterale mensenrechtenwerk. Jaarlijks bedraagt de bijdrage
aan het kantoor van de Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens (OHCHR)
en bijbehorende fondsen ruim 6 miljoen euro, waarmee Nederland een van de
grootste donoren is.In de begroting voor 2008 bedraagt het budget voor mensenrechten, inclusief
de bijdragen aan enkele internationale organisaties, circa 40 miljoen euro.
We zullen ernaar streven om dit niveau minimaal te handhaven voor de jaren
daarna.1.4.3 PartnerschapBevordering van mensenrechten kan niet vanuit een ivoren toren. Mensenrechtenbeleid
kan niet in een vacuüm tot stand komen en evenmin alleen door de overheid
worden uitgevoerd. De samenwerking met het maatschappelijk middenveld is onmisbaar
in dit verband. Dit geldt voor internationale en nationale niet-gouvernementele
organisaties (NGO’s) maar evenzeer voor lokale mensenrechtenorganisaties
in derde landen. Ook de relatie met Nederlandse organisaties die zich richten
op mensenrechten is van groot belang. Dit geldt voor organisaties die zich
expliciet met mensenrechten bezighouden, maar ook voor organisaties die op
andere wijze bijdragen aan het vergroten van het draagvlak in de Nederlandse
samenleving voor het beschermen en bevorderen van mensenrechten in het buitenland,
bijvoorbeeld organisaties van en voor jongeren. Het is belangrijk dat Nederlandse
jongeren zich bewust zijn van het belang van mensenrechten. Nederland zal
zich daarvoor inspannen.De kennis en ervaring die deze organisaties bezitten is van grote waarde
voor het beleid van de regering. Het doel dat we nastreven is uiteindelijk
hetzelfde: een wereld waarin de rechten van ieder individu worden beschermd.De mensenrechtenambassadeurDe mensenrechtenambassadeur is hierboven reeds genoemd. Nederland was
in 1999 een van de eerste landen in Europa die een dergelijke functie in het
leven riepen. Inmiddels hebben naast Nederland vijf andere EU-lidstaten een
mensenrechtenambassadeur benoemd. De mensenrechtenambassadeur draagt in het
buitenland het Nederlandse beleid uit en stelt misstanden aan de orde. Een
ander belangrijk aspect van het mandaat is om zowel in het buitenland als
in Nederland contacten te onderhouden met het maatschappelijk middenveld.
Hierdoor kan de mensenrechtenambassadeur een actieve bijdrage leveren aan
het onderhouden en opbouwen van partnerschappen.Strategische inzet– Een nieuw fonds zal worden opgericht voor de financiering
van activiteiten gericht op de bescherming en bevordering van mensenrechten
wereldwijd. In 2008 zal voor dit fonds 20 miljoen euro beschikbaar zijn.– Nederland zal jaarlijks substantieel bijdragen aan het kantoor
van de Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens. In de begroting van 2008
is een bijdrage voorzien van 6 miljoen euro. Daarnaast zal Nederland het kantoor
ook in politieke zin ondersteunen, met name voor wat betreft het behoud van
de onafhankelijke positie.– De mensenrechtenambassadeur zal worden ingezet als zichtbaar
instrument van het Nederlandse mensenrechtenbeleid en levert een actieve bijdrage
aan het onderhouden en opbouwen van partnerschappen met het maatschappelijk
middenveld.– Ambassadeurs zullen in het kader van hun overplaatsing een
gesprek voeren met een of meerdere mensenrechtenorganisaties over de mensenrechtensituatie
van het land waar ze naar toe gaan.– Er zullen jaarlijks regionale mensenrechtenconferenties voor
Nederlandse ambassades worden georganiseerd, te beginnen met een conferentie
voor alle ambassades in Noord-Afrika, het Midden Oosten en de Golf in 2008.2 MENSENRECHTEN VOOR IEDEREEN, ALTIJD EN OVERAL2.1 Inleiding«Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren.»(Art. 1 Universele Verklaring van de Rechten van de
Mens, 1948)«Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen
gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke
gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.»(Art. 1 Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden)Universaliteit en mensenrechten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.
Daarom verdient dit principe een centrale plaats in deze mensenrechtenstrategie.
In een tijd waarin interculturele dialoog om diverse redenen hoog op de agenda
staat, is het benadrukken van de gemeenschappelijke basis cruciaal. Mensenrechten
maken deel uit van deze basis, juist omdat ze betrekking hebben op de gelijkheid
in waardigheid en rechten van ieder mens ter wereld. Basiswaarden als het
recht op leven, vrijwaring van foltering en de gelijkwaardigheid van man en
vrouw overstijgen culturele verschillen.Een abstract begrip als universaliteit kan worden toegepast door de gelijkwaardigheid
en gelijkheid in rechten van mensen centraal te stellen in ons mensenrechtenbeleid.
De overtuiging dat ieder mens gelijkwaardig is en gelijke rechten heeft, vormt
de drijfveer om te werken aan gelijke kansen voor mannen en vrouwen, te voorkomen
dat culturele en religieuze tradities als excuus worden gebruikt om bepaalde
rechten niet te respecteren, en te bevorderen dat iedereen ter wereld kan
zijn of haar eigen mening kan uiten. Gelijkwaardigheid houdt ook in dat ieder
mens evenveel recht heeft op bescherming van zijn of haar lichamelijke integriteit
en dat discriminatie op basis van homoseksualiteit of geslacht dient te worden
bestreden. In dit hoofdstuk worden deze thema’s nader uitgewerkt.Dit laat onverlet dat universaliteit een rode draad vormt voor de Nederlandse
inzet op thema’s die in deze strategie niet expliciet aan de orde komen,
in het bijzonder het bestrijden van alle vormen van discriminatie. De bescherming
van de rechten van diegenen die op basis van hun afkomst of etniciteit worden
gediscrimineerd, verdient aantoonbare aandacht in het Nederlandse beleid.
Dit gaat bijvoorbeeld op voor minderheden zoals Roma en Sinti in het oosten
van Europa en Dalits in India.2.2 DoodstrafDe doodstraf is een flagrante schending van het recht op leven, dat onder
meer is vastgelegd in artikel 3 van de Universele Verklaring van de Rechten
van de Mens. Het is een onomkeerbare straf, die onschuldigen kan treffen.
Bovendien is niet bewezen dat de doodstraf een afschrikkend effect heeft op
potentiële misdadigers en bijdraagt aan de vermindering van gewelddadige
criminaliteit in een land.2.2.1 Streven naar wereldwijde afschaffingDe combinatie van nationale en internationale politieke en maatschappelijke
druk heeft ertoe geleid dat wereldwijd een trend is ingezet waarbij steeds
meer staten de doodstraf afschaffen of deze niet meer uitvoeren. Nederland
schafte in 1983 de doodstraf af.1 Sindsdien hebben
nog ruim zestig andere staten dat eveneens gedaan, hetzij slechts voor commune
delicten, hetzij voor alle misdaden. Dit brengt het aantal landen waar de
doodstraf niet wordt uitgevoerd op een totaal van 143. Hiertoe worden gerekend de landen die voor alle misdaden de doodstraf hebben afgeschaft
(88), de landen die slechts voor commune delicten de doodstraf hebben afgeschaft
(9), en landen die de doodstraf in de praktijk niet meer toepassen maar geen
juridische afschaffing hebben doorgevoerd (46).1Hoewel internationale mensenrechtenverdragen de doodstraf in eerste instantie
niet expliciet verbieden, zijn sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw hierover
drie optionele protocollen toegevoegd aan belangrijke verdragen. Het betreft
het tweede optionele protocol bij het Internationale Verdrag inzake Burgerrechten
en Politieke Rechten (1989), het Zesde Protocol bij het Europees Verdrag voor
de Rechten van de Mens (1983) en het Dertiende Protocol bij het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens (2002). Gedurende de afgelopen decennia zijn steeds
meer landen overgegaan tot ratificatie van één of meer van deze
protocollen. Ook landen die deze protocollen (nog) niet hebben ondertekend
zijn overgegaan tot afschaffing van de doodstraf.De EU pleit actief voor wereldwijde afschaffing. Daar waar de doodstraf
nog bestaat worden staten opgeroepen om de doodstraf uiterst restrictief toe
te passen, en om in ieder geval aan minimumeisen te voldoen. Deze minimumeisen,
die verwoord zijn in het Internationale Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke
Rechten, artikel 6(2), stellen bijvoorbeeld dat de doodstraf alleen mag worden
opgelegd voor de meest ernstige misdrijven met dodelijke of ernstige gevolgen
en niet mag worden opgelegd aan mensen met een psychische stoornis, personen
die minderjarig waren ten tijde van het misdrijf en zwangere of zogende vrouwen.
Ook moet zijn voldaan aan internationale standaarden voor een eerlijk proces
zoals uiteengezet in het Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten
(art. 6(2) en art. 14).In 1998 heeft de Europese Raad de EU-richtlijnen inzake doodstraf aangenomen,
waarin het actieve externe beleid van de EU op dit terrein nader wordt uitgewerkt.
Door middel van algemene demarches en inzet in specifieke gevallen draagt
de EU bij aan een versnelling van de wereldwijde trend richting volledige
uitbanning van de doodstraf. Nederland, met zijn uitgebreide postennetwerk,
speelt een belangrijke rol bij het monitoren van de lokale mensenrechtensituatie
en bij de uitvoering van deze richtlijnen. Hierbij wordt geen onderscheid
gemaakt tussen landen. Voor alle staten – zowel bondgenoten als landen
waarmee minder nauwe banden worden onderhouden – geldt evenzeer dat
wordt gestreefd naar volledige afschaffing van de doodstraf. Nederland en
de EU geven in alle landen publiekelijk uiting aan dit streven. Daarnaast
demarcheert de EU in die individuele gevallen waar de minimum standaarden
worden geschonden, bijvoorbeeld bij executies van minderjarigen, zwangere
vrouwen, geesteszieken, of wanneer er een (de facto) moratorium dreigt te
worden doorbroken. In landen waar zeer vaak executies worden voltrokken geldt
voor demarches in individuele gevallen een additioneel effectiviteitscriterium.
De EU wordt hierin geassisteerd door lokale experts. Bovendien besteedt de
EU in zijn dialoog met deze landen nadrukkelijk aandacht aan algehele afschaffing
van de doodstraf.Bouwen aan consensusHoewel er beslist vooruitgang te zien is, blijkt het toch moeilijk om
voor afschaffing van de doodstraf een overweldigende meerderheid in VN-verband
te bereiken en dreigt steeds het reële risico dat de daar eerder bereikte
consensus wordt afgebroken. Deze moeizame situatie vindt zijn oorzaak in het
verzet van landen die de doodstraf willen behouden. Dit wordt versterkt doordat
steeds onzeker is of landen die wél de facto
maar niet de jure de doodstraf hebben afgeschaft,
bereid zijn een wereldwijde afschaffing te ondersteunen. Het ondernemen van
concrete activiteiten in VN-verband vereist dan ook een buitengewoon behoedzame
aanpak. Dit geldt in het bijzonder voor het indienen van een
resolutie over dit onderwerp in de AVVN. Vorig jaar heeft de EU gekozen voor
het afleggen van een Verklaring, die door 90 landen werd gesteund. Hierop
voortbouwend heeft de EU besloten dit jaar een resolutie in te dienen.Nederland wil een brugfunctie vervullen door actief bij te dragen aan
de opbouw van een wereldwijde alliantie van landen die streven naar de universele
afschaffing van de doodstraf of dit streven steunen. Dit vergt naast een actieve
lobby in VN-verband ook een aanpak die op de langere termijn is gericht en
inspeelt op de interne factoren waardoor het gebruik van de doodstraf in bepaalde
regio’s in stand blijft. Nederland zal regionale seminars organiseren
die bijdragen aan het versterken van de actoren die zich op regionaal of lokaal
niveau sterk maken voor afschaffing van de doodstraf, met onder meer juridische
experts.Ook veel NGO’s zijn actief in de strijd voor afschaffing van de
doodstraf. Nederland ondersteunt deze (internationale) NGO’s in hun
werkzaamheden op lokaal, regionaal of internationaal niveau. Zo zal met Nederlandse
steun een regionale conferentie over afschaffing van de doodstraf in Zuidoost-Azië
worden gehouden.Strategische inzet:– Nederland zal blijven streven naar de wereldwijde afschaffing
van de doodstraf, waarbij een wereldwijd moratorium op de doodstraf een eerste
stap kan zijn.– Nederland zal in EU-kader een actieve lobby in de VN voeren
om zoveel mogelijk landen te bewegen een resolutie te ondersteunen die pleit
voor afschaffing.– Nederland zal regionale seminars organiseren voor onder meer
juridische experts, om te komen tot aanbevelingen die kunnen bijdragen aan
de druk op overheden om tot afschaffing van de doodstraf of instelling van
een moratorium over te gaan.– Nederland zal maatschappelijke organisaties en onderzoeksinstellingen
ondersteunen die pleiten voor afschaffing van de doodstraf, onder meer in
Zuidoost-Azië en Afrika.2.3 MartelingHet absolute verbod op marteling en wrede, onmenselijke en vernederende
behandeling is – mede dankzij Nederland – vastgelegd in vele internationale
mensenrechtenverdragen (de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens,
het Internationale Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten, het
Verdrag tegen Foltering, het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens)
en maakt deel uit van het internationaal humanitair recht (de Geneefse Conventies).
Toch staat deze basale norm onder druk, ook in beschaafde samenlevingen. In
sommige landen wordt het verbod op marteling willens en wetens nog steeds
niet gehandhaafd. In andere staten is marteling opnieuw een voorkomend verschijnsel
geworden, ondanks de intentie van overheden om marteling uit te bannen. De
strijd tegen terrorisme heeft geleid tot een opleving van de discussie over
omstandigheden waaronder marteling toch toegestaan zou zijn. Ook de definitie
van marteling is opnieuw onderwerp van discussie. Voor Nederland is deze discussie
principieel onwenselijk: uitzonderingen op het verbod op marteling zijn in
strijd met het internationaal recht. Vrijwaring van marteling is een absolute
mensenrechtennorm, waaraan onder geen enkele omstandigheid getornd mag worden.2.3.1 Een absoluut verbod op martelingEvenals voor de doodstraf heeft de EU ook richtlijnen opgesteld om wereldwijd
marteling tegen te gaan. Tijdens het Nederlandse EU-voorzitterschap in 2004
is een Global Action Planaangenomen door de EU,
dat de EU-richtlijnen tegen martelingen een extra impuls heeft gegeven. Overal ter wereld is de EU doorlopend in gesprek geweest met autoriteiten,
om onder meer aan te dringen op nationale wetgeving die marteling verbiedt,
op de naleving van waarborgen tegen marteling in detentiecentra en de naleving
van internationale normen. Nederlandse posten in het buitenland zullen zich
actief blijven inzetten voor het in de praktijk brengen van de EU-richtlijnen.De bestrijding van straffeloosheid is een ander belangrijk thema bij het
tegengaan van marteling. Het gaat hierbij niet alleen om het laten gelden
van rechtvaardigheid, maar ook om het afschrikwekkende effect dat een veroordeling
voor marteling kan hebben op anderen. Slachtoffers van marteling hebben recht
op genoegdoening, bijvoorbeeld in de vorm van financiële compensatie
en adequate medische verzorging. Nederland zal het werk van verschillende
mensenrechtenorganisaties die strijden voor een einde aan straffeloosheid
en voor het voorkomen van marteling, en die opkomen voor de rechten en rehabilitatie
van slachtoffers van martelingen actief ondersteunen.MonitoringIn de politieke dialoog met derde landen is het verbod op marteling voor
Nederland een belangrijk gesprekspunt. De VN-Speciaal Rapporteur inzake Marteling
en regionale mechanismen, zoals het Comité ter Voorkoming van Folteringen
en Onmenselijke of Vernederende Behandeling of Bestraffing (CPT) van de Raad
van Europa, dienen onbelemmerd toegang te hebben tot detentiecentra en andere
locaties. Monitoring is immers een essentieel onderdeel van de bestrijding
van marteling. Zo bezoekt het Comité gevangenissen, overige detentiefaciliteiten
en psychiatrische inrichtingen om te zien hoe individuen die van hun vrijheid
zijn onthouden, worden behandeld. Na elk bezoek stelt het Comité een
rapport op met daarin de bevindingen en aanbevelingen. Dit rapport wordt vervolgens
naar de desbetreffende lidstaat van de Raad van Europa gestuurd teneinde een
dialoog te starten. In 2007 heeft ook Nederland het CPT op bezoek gehad. De
VN-rapporteur doet hetzelfde, maar stuurt zijn rapport aan de VN-mensenrechtenraad.
Nederland dringt in bilaterale contacten steeds aan op een vrije toegang voor
internationale toezichthouders.Het Koninkrijk der Nederlanden heeft het Facultatief Protocol bij het
VN-verdrag tegen Foltering en andere Wrede, Onmenselijke of Onterende Behandeling
of Bestraffing getekend. Ratificatie zal op korte termijn volgen. Het Protocol,
met in tegenstelling tot het CPT in principe een wereldwijde dekking, heeft
als doel het voorkomen van marteling door een preventief systeem van regelmatige
bezoeken aan detentiecentra door onafhankelijke internationale en nationale
inspectiemechanismen. Nederland zal ook bij andere landen aandringen op ratificatie.Strategische inzet:– Nederland zal zich in EU-verband en op nationale titel actief
inzetten om zoveel mogelijk landen te bewegen de strijd tegen marteling aan
te gaan, in de eerste plaats door relevante anti-marteling-verdragen en -protocollen
te ratificeren.– Nederland zal ondersteuning bieden aan NGO’s die lokaal,
regionaal en mondiaal actief zijn in de strijd tegen marteling en die hulp
bieden aan slachtoffers van marteling, zowel via het VN-Fonds voor Slachtoffers
van Marteling als door middel van directe bijdragen.– Gezien het belang dat Nederland hecht aan naleving van mensenrechtennormen,
zal Nederland er bij landen op aandringen de VN Speciale Rapporteur en/of
het Comité ter Voorkoming van Folteringen en Onmenselijke of Vernederende
Behandeling of Bestraffing van de Raad van Europa toe te laten en hun aanbevelingen
op te volgen.2.4 Mensenrechten en religieMensenrechten voor iedereen, altijd en overal betekent dat het niet uitmaakt
of iemand moslim, christen, boeddhist of atheïst is. Mensenrechten overstijgen
de verschillen die tussen religies bestaan. Dat houdt in dat uit naam van
religie geen beperkingen mogen worden opgelegd aan het realiseren van mensenrechten
en dat een religie geen «eigen mensenrechten» kan formuleren.
Het betekent ook dat ieder individu vrij is om uit te komen voor zijn of haar
geloof, om van geloof te veranderen of om geen religieuze levensovertuiging
aan te hangen. Overheden hebben de plicht om deze vrijheid te garanderen,
zowel in wetgeving als in de praktijk. Rechtsongelijkheid, discriminatie en
vervolging van mensen die tot een religieuze minderheid behoren, vormen een
ernstige schending van de rechten die hen ieder individueel toekomen.Het respect voor de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging neemt
wereldwijd af. In haar rapport aan de Mensenrechtenraad spreekt de Speciaal
VN-Rapporteur Asma Jahangir haar zorgen uit over de schending van deze vrijheid
en in het bijzonder over de schending van de rechten van religieuze minderheden.1 Steeds meer landen dwingen of verbieden mensen om religieuze
symbolen te dragen; het respect voor heilige plaatsen neemt af en aanhangers
van godsdiensten ondervinden steeds vaker problemen hun geloof openlijk te
belijden. Zo is het in veel landen moeilijk een gebedshuis of andere plaats
van samenkomst op te richten of te handhaven. Daarnaast is er ook sprake van
een toenemende onverdraagzaamheid: een analyse van de OVSE wijst bijvoorbeeld
uit dat in 2006 het aantal gewelddadige antisemitische incidenten is toegenomen.2 In algemene zin kan worden gesteld dat de vrijheid van
godsdienst steeds meer onder druk komt te staan. Nederland zal zich daarom
in het bijzonder inzetten voor de bevordering van de individuele vrijheid
van godsdienst en levensovertuiging en de bescherming van religieuze minderheden.2.4.1 Het recht op vrijheid van godsdienst en levensovertuigingAl vanaf de oprichting van de Verenigde Naties heeft Nederland zich ingezet
voor de bescherming van de vrijheid van godsdienst en levensbeschouwing. In
zekere zin kan de wijze waarop een regering invulling geeft aan dit recht
worden gezien als lakmoesproef voor de algemene mensenrechtensituatie. De
vrijheid van godsdienst en levensbeschouwing is immers veelomvattend en raakt
aan andere mensenrechten en fundamentele vrijheden, waaronder vooral de vrijheid
van meningsuiting en de vrijheid van vereniging en vergadering. Bij de vrijheid
van godsdienst en levensbeschouwing gaat het bovendien om zaken die voor mensen
essentieel zijn voor de persoonlijke keuzes die zij in het leven maken. Als
een Staat inbreuk maakt op deze fundamentele vrijheden, bijvoorbeeld door
discriminatie of zelfs vervolging van leden van religieuze minderheden, is
de kans groot dat ook op andere mensenrechtenterreinen de situatie sterk te
wensen overlaat.In de huidige tijd van globalisering en toenemende vervlechting van culturen
zijn voor velen godsdienst en levensbeschouwing van groter belang geworden.
Waar eerder gedacht werd dat globalisering hand in hand zou gaan met secularisatie,
blijkt daar in de praktijk niet altijd sprake van te zijn. Voor sommigen is
het vasthouden aan culturele en religieuze tradities juist van groot belang
geworden om zichzelf een plaats te geven in de «global
village». Voor anderen is er sprake van een zoektocht naar
nieuwe ankers in een tijd waarin informatie oeverloos en onbegrensd lijkt
te zijn geworden. Door de sterk toegenomen migratie is er bovendien steeds
minder sprake van een vastomlijnde geografische indeling van de verschillende
godsdienstige en levensbeschouwelijke stromingen. Waar voorheen één
godsdienst gezien kon worden als dé godsdienst van een land, is er
tegenwoordig sprake van steeds meer verschillende godsdienstige en levensbeschouwelijke
minderheden binnen een land. Met name voor landen die traditioneel sterk op één
godsdienst waren gericht, kan globalisering en de opkomst van niet-traditionele
godsdiensten en levensbeschouwingen daarom bedreigend overkomen. Als tegenreactie
kan sprake zijn van ontkenning, schijntolerantie, of zelfs directe onderdrukking
en discriminatie van mensen die deze stromingen aanhangen.Bescherming van de groep door respect voor individueel
rechtUitgangspunt van het Nederlandse beleid is het fundamentele recht dat
ieder individu toekomt om zijn of haar geloof in alle vrijheid te belijden,
om van geloof te mogen veranderen of om geen religieuze levensovertuiging
aan te hangen. Geen enkele overheid of religie mag daar beperkingen aan opleggen.
Ieder individu heeft het recht zelf zijn of haar religie te kiezen of afstand
te doen van een geloof. Dit is onder meer vastgelegd in artikel 18 van de
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en artikel 18 van het Internationale
Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten. Bij dit laatste artikel
heeft het betreffende verdragscomité een specifieke uitleg gegeven,
waarin wordt gesteld dat de vrijheid om geloof of levensovertuiging te veranderen
ook inhoudt dat men vrij moet zijn om voor een atheïstische levensovertuiging
te kiezen.1 De overheid dient deze vrijheid van
keuze te waarborgen door er op toe te zien dat deze vrijheid in alle omstandigheden
en voor ieder individu onbeperkt geldt. Onder geen beding mogen mensen die
van geloof veranderen of van hun geloof afstappen strafbaar worden gesteld.
Dat in sommige landen «geloofsafval» een misdaad is waar de doodstraf
op staat, is dan ook volstrekt onacceptabel.Wanneer in een land sprake is van bedreiging of discriminatie van een
religieuze groep, rust bij de overheid de verantwoordelijkheid om bescherming
te bieden en maatregelen te nemen om hier door wetgeving en handhaving een
einde aan te maken. Door respect voor de vrijheid van godsdienst en levensbeschouwing
te bevorderen en te beschermen en erop toe te zien dat iedere burger deze
vrijheid niet alleen op papier maar ook in de praktijk heeft, wordt de basis
gelegd voor een samenleving waarin religieuze diversiteit hand in hand kan
gaan met individuele vrijheid.Godsdienstige en levensbeschouwelijke verdraagzaamheid kan alleen worden
bereikt als er sprake is van een open klimaat. Dat betekent dat van kinds
af aan mensen toegang moeten hebben tot informatie over godsdienstige en levensbeschouwelijke
stromingen. In het onderwijs moeten kinderen ermee vertrouwd raken dat er
naast hun traditionele godsdienst of levensbeschouwing ook andere stromingen
zijn en dat mensen gelijkwaardig zijn ongeacht de stroming waar zij voor kiezen.In grote delen van de wereld is er geen sprake van een dergelijke openheid.
In veel landen worden leden van religieuze minderheden gediscrimineerd en
bedreigd of vervolgd. Zo is het soms bijvoorbeeld niet mogelijk op officiële
documenten aan te geven dat men geen godsdienst belijdt, maar bijvoorbeeld
humanist of atheïst is. Steeds vaker wordt de vrijheid van godsdienst
afhankelijk gemaakt van de vraag of een godsdienst al dan niet is geregistreerd,
wat bijvoorbeeld betekent dat niet-geregistreerde religieuze groeperingen
geen gebedshuis mogen bouwen. Een dergelijk beleid is echter in flagrante
tegenspraak met de uitgangspunten van de internationale mensenrechteninstrumenten
die iedere vorm van discriminatie op basis van godsdienst of levensbeschouwing
verbieden. Indien aanhangers van een godsdienst of levensbeschouwing zich
schuldig maken aan illegale activiteiten, dan dient de rechter
deze activiteiten aan te pakken op basis van de beperkingsgronden zoals opgenomen
in de internationale mensenrechteninstrumenten. Dat is echter iets heel anders
dan het verbieden van een godsdienstige stroming als zodanig. Het individuele
recht om een godsdienst of levensbeschouwing aan te hangen, is immers absoluut.2.4.2 Godsdienstvrijheid beschermen en internationaal
bespreekbaar makenDe Nederlandse inzet in internationale fora is er vooral op gericht om
wereldwijd een dergelijke openheid te bevorderen. Op basis van dit uitgangspunt
zet Nederland zich in voor volledig respect van de vrijheid van godsdienst
en levensbeschouwing, inclusief de vrijheid om van godsdienst of levensbeschouwing
te veranderen, en voor de bevordering van interculturele, interreligieuze
en intrareligieuze dialoog.BeschermingNederland heeft er in 2007 voor gezorgd dat het onderwerp vrijheid van
godsdienst en levensovertuiging op de agenda van de VN-mensenrechtenraad staat.
Tijdens de zesde zitting van de Raad heeft Nederland het initiatief genomen
voor een resolutie over religieuze intolerantie.1
Er is bewust voor gekozen dit in EU-verband te doen omdat hiermee de boodschap
veel krachtiger is. De resolutie is overigens aangehouden tot het vervolg
van de zesde zitting in december 2007. Na een hoopvolle start, waarbij ruim
vijftig landen zich bereid hadden getoond de resolutie mede te ondersteunen,
bleek dat de Organisatie van de Islamitische Conferentie een aantal amendementen
wilde indienen die voor de EU onacceptabel zijn. Het is nog niet duidelijk
of deze amendementen in december op een meerderheid kunnen rekenen. Nederland
zal van het uitstel gebruik maken om een actieve lobby te voeren om andere
landen ervan te overtuigen de oorspronkelijke tekst te ondersteunen. Overigens
heeft Nederland op nationale titel tijdens de zesde zitting van de Raad in
Genève eveneens een speciale bijeenkomst georganiseerd over het thema
godsdienstvrijheid. Hieraan werd onder meer deelgenomen door de VN Speciale
Rapporteur inzake de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. Nederland
zal een actieve rol blijven spelen bij de opstelling en behandeling van deze
resoluties in de Derde Commissie van de AVVN en in de VN-mensenrechtenraad,
hetzij door zelf deze resoluties voor de EU te «trekken», hetzij
door ondersteuning te bieden aan de lidstaat die met die rol wordt belast.
Daarnaast is Nederland traditioneel leidend voor het onderwerp vrijheid van
godsdienst en levensbeschouwing tijdens de Human Dimension
Implementation Meetings van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking
in Europa.Ook buiten multilaterale fora zal Nederland zich blijven inzetten voor
de bescherming van de vrijheid van godsdienst en levensbeschouwing. Allereerst
zal het onderwerp worden opgebracht in de contacten die Nederland met derde
landen onderhoudt, met name wanneer het landen betreft waar religieuze minderheden
worden bedreigd. De mensenrechtenambassadeur zal tijdens zijn bezoeken gesprekken
voeren met vertegenwoordigers van religieuze minderheden. Ook zal de bescherming
van de vrijheid van godsdienst en levensbeschouwing specifiek worden opgenomen
als doelstelling van het nieuwe Mensenrechtenfonds, waaruit activiteiten op
dit gebied kunnen worden gefinancierd. Daarnaast onderhoudt het ministerie
onder meer via het Breed Overleg Godsdienstvrijheid rechtstreeks contacten
met een grote groep NGO’s die zich met dit onderwerp bezighoudt. Een
aantal van deze organisaties levert regelmatig informatie aan over landensituaties
waar zij in het bijzonder verontrust over zijn. Deze informatie
wordt door ambassades gebruikt voor het voeren van een actief beleid, hetzij
via stille diplomatie, hetzij via (EU-)demarches.DialoogSinds begin 2007 is Nederland lid van de Group of Friends van de «Alliantie der Beschavingen». De Alliantie is
van oorsprong een initiatief uit 2005 van de Turkse en Spaanse premiers Erdogan
en Zapatero, maar werd later omarmd door SGVN Kofi Annan. Via dit initiatief
wordt getracht de spanningen tussen bevolkingsgroepen met een verschillende
etnische, culturele of religieuze achtergrond te verminderen. Daarbij wordt
gebruik gemaakt van ontmoetingen op hoog politiek niveau, maar gaat het juist
ook om het bevorderen van contacten tussen mensen met een verschillende achtergrond
op internationaal, regionaal, nationaal en lokaal niveau. Dit jaar werd door
de Hoge Vertegenwoordiger, de voormalige Portugese president Sampaio, een
implementatieplan uitgebracht. De Alliantie is onder meer gericht op media literacy, dat wil zeggen dat mensen de relativiteit
van media-uitingen inzien en heftige reacties zoals naar aanleiding van de
Deense spotprenten kunnen worden voorkomen. Ook wil de Alliantie een netwerk
van invloedrijke niet-gouvernementele personen opzetten, die in dergelijke
situaties kunnen helpen via hun invloed de spanningen te verminderen.De activiteiten van de Alliantie sluiten hiermee goed aan bij het Nederlandse
streven de verdraagzaamheid tussen verschillende culturele, etnische en religieuze
bevolkingsgroepen te vergroten. Daarbij hanteert Nederland als uitgangspunt
dat dialoog, zeker op grass roots niveau, kan
bijdragen aan een beter onderling begrip en escalatie van spanningen kan helpen
voorkomen. Bij al deze activiteiten blijft echter het respect voor de universele
werking van de mensenrechten en fundamentele vrijheden vooropstaan. Nederland
is met name geïnteresseerd in de ondersteuning van de activiteiten uit
dit plan voor het opzetten van een clearing house, zodat goede en slechte
ervaringen met initiatieven gericht op dialoog op alle genoemde niveaus sneller
kunnen worden gedeeld.Daarnaast zal Nederland samen met Thailand in 2008 de ASEM Interfaith Dialogue in Amsterdam organiseren1. Tijdens de bijeenkomst zal in werkgroepen gesproken worden over de
betekenis van interreligieuze dialoog voor armoedebestrijding en godsdienstonderwijs.
Ook zal een werkgroep proberen te inventariseren hoe informatie over interreligieuze
dialoog beschikbaar gemaakt wordt op het internet en welke rol deze dialoog
speelt voor het beleid van regeringen. Afgezien van discussies in werkgroepen
zal de gemeente Amsterdam ook een praktisch gericht deel van het programma
verzorgen, waarbij deelnemers kennis kunnen nemen van een aantal concrete
dialooggerichte initiatieven in Amsterdam.De gemeente Den Haag tenslotte zal in samenwerking met het ministerie
van Buitenlandse Zaken op 10 december 2008 ter gelegenheid van de 60e
verjaardag van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens een bijeenkomst
organiseren waarbij religieuze leiders vanuit de gehele wereld zullen spreken
over hun betrokkenheid bij de realisatie van mensenrechten.Al deze activiteiten mogen niet leiden tot een ondermijning van het universele
karakter van mensenrechten, maar dienen dit karakter door dialoog juist te
bevestigen.2.4.3 Relatie tussen godsdienstvrijheid en andere
vrijheden en rechtenIn het begin van deze paragraaf werd de verwevenheid van de vrijheid van
godsdienst en andere vrijheden en rechten reeds aangestipt. Deze verwevenheid
kan in sommige gevallen spanning opleveren. Naast de bescherming van de vrijheid
van godsdienst en levensbeschouwing en de bevordering van dialoog, is het
Nederlandse beleid op dit gebied gericht op het wegnemen van deze spanning.Vanuit de islamitische wereld wordt met name in VN-kader sterk de nadruk
gelegd op de bescherming van godsdiensten als zodanig. Vanuit mensenrechtenoogpunt
is dit echter onjuist en onwenselijk. Mensenrechten hebben immers betrekking
op het individu en dat gaat ook op voor de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging.
Ter bescherming van een godsdienst als geheel kan geen beroep worden gedaan
op rechten die aan individuen toebehoren. Het verschil in beide benaderingen
kwam duidelijk naar voren in de spanningen rondom de Deense spotprenten. Nederland
heeft zich bij die gelegenheid gericht op enerzijds de de-escalatie van de
spanningen en anderzijds op de bescherming van de vrijheid van meningsuiting.
Echter, noch vrijheid van meningsuiting, noch het recht om aan de eigen godsdienst
of levensbeschouwing uiting te geven zijn onbegrensd. Vrijheid en verantwoordelijkheid
gaan altijd samen. Bij iedereen die het vrije woord gebruikt, rust de verantwoordelijkheid
de ander niet onnodig te kwetsen en met respect te behandelen. Iedereen heeft ook
een verantwoordelijkheid voor de wet. Het is uiteindelijk aan de rechter om
in een concrete situatie te beoordelen op basis van feiten of het ene recht
zo ernstig wordt aangetast dat een beperking van het andere recht gerechtvaardigd
is.Ook op andere terreinen kan er spanning zijn tussen de vrijheid van religie
en andere mensenrechten. Bijzondere aandacht verdient de positie van vrouwen,
evenals die van homoseksuelen. Vaak is er sprake van een mix van culturele
tradities en religieuze voorschriften die kunnen leiden tot achterstelling
of discriminatie, met name wanneer deze tradities en voorschriften in nationale
wetgeving zijn vastgelegd. Nederland zal steeds proberen om deze achterstellingen
tegen te gaan, waarbij het non-discriminatiebeginsel leidend is.Nederland zal zich actief inzetten om dialoog en uiteindelijk verbetering
van wetgeving op dit punt te stimuleren. Onder meer in het kader van de reeds
genoemde Alliantie der Beschavingen, maar ook door de organisatie van bijvoorbeeld side events en marge van de VN-mensenrechtenraad en de
Derde Commissie van de AVVN zal Nederland proberen die dialoog op constructieve
wijze op gang te brengen. Daarbij zal Nederland zich voorstander tonen van
culturele en religieuze diversiteit, maar leidend beginsel blijft de universaliteit
van mensenrechten en het respect voor het beginsel van non-discriminatie.Strategische inzet– Nederland zal vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
systematisch aan de orde stellen in de contacten die Nederland met derde landen
onderhoudt. De Mensenrechtenambassadeur zal tijdens landenbezoeken het individuele
recht op vrijheid van godsdienst en levensovertuiging onder de aandacht brengen
en benadrukken dat het de plicht is van overheden om religieuze minderheden
te beschermen.– Het beschermen van de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
zal specifiek worden opgenomen als doelstelling van het nieuwe Mensenrechtenfonds.– Nederland zal het onderwerp vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
op de VN-agenda houden. Hierbij zal Nederland als voortrekker binnen de Europese
Unie optreden.– Nederland zal de Speciale Rapporteur van de VN inzake godsdienstvrijheid
benaderen om na te gaan in welke landen en op welke wijze Nederland een concrete
bijdrage kan leveren om de positie van religieuze minderheden te verbeteren.– Nederland zal zich als lid van de Group of Friends van de
Alliantie der Beschavingen actief inzetten voor de bevordering van dialoog.– Nederland zal in 2008 de ASEM Interfaith Dialogue te Amsterdam
organiseren. Ook zal in 2008 in Den Haag een bijeenkomst plaatsvinden tussen
religieuze leiders uit de hele wereld.2.5 Vrouwenrechten zijn mensenrechtenOngeveer de helft van de mensheid is vrouw. Het is al vaak onderkend:
vrouwen vormen in veel opzichten de sleutel tot verandering van de samenlevingen
waarin zij leven. Des te schrijnender is het dat bij uitstek vrouwen in een
groot deel van de wereld worden beperkt in hun mogelijkheden om als volwaardig
lid deel te nemen aan deze samenlevingen. De rechten van vrouwen en meisjes
worden massaal geschonden, of het nu gaat om hun deelname aan het openbare
leven of hun positie binnen de muren van het eigen huis. Traditionele en culturele
gebruiken staan in veel gevallen op gespannen voet met de universeel erkende
norm dat ieder mens gelijk is in waardigheid en rechten. Het feit dat mannen
en vrouwen geen gelijke kansen hebben, is niet alleen een kwestie van onrechtvaardigheid.
Het verbeteren van de positie van vrouwen is van essentieel belang voor de
politieke en sociaal-economische ontwikkeling van hun land.Er is de afgelopen decennia veel bereikt op het gebied van normstelling
en internationale beleidsrichtlijnen. Op internationaal vlak werd dit vormgegeven
in het Vrouwenverdrag en door de wereldconferenties van Beijing en Caïro.
Het VN-vrouwenrechtenverdrag (CEDAW) is door 185 landen geratificeerd. Wanneer
we naar de alledaagse realiteit voor vele vrouwen kijken, moet echter worden
geconcludeerd dat het nog lang niet genoeg is. Vrouwen hebben op veel fronten
nog steeds een enorme achterstand. In sub-Sahara Afrika lopen jonge vrouwen
drie keer zoveel kans als mannen om met HIV/AIDS te worden geïnfecteerd.
Twee op de drie analfabeten is vrouw. In Europa verdienen vrouwen per uur
gemiddeld 15% minder dan hun mannelijke collega’s. Wereldwijd
is niet meer dan veertien procent van alle parlementariërs vrouw.Het verbeteren van de positie van vrouwen wereldwijd heeft daarom voor
Nederland prioriteit. Dit komt terug in diverse onderdelen van het buitenlands
beleid. Nederland richt zich er in algemene zin op om discriminerende bepalingen
in nationale en internationale wetgeving weg te nemen en ervoor te zorgen
dat deze afspraken in de praktijk van betekenis zijn. Seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten, wat overigens net zo goed een zaak is voor mannen als
voor vrouwen, zullen hoog op de agenda staan. Schendingen van seksuele en
reproductieve rechten die leiden tot onverminderd hoge moedersterfte en seksueel
geweld hebben daarbij prioriteit. Extra aandacht zal ook worden besteed aan
het tegengaan van de feminisering van HIV/AIDS en de onderliggende oorzaken
daarvan. Dit past binnen het bredere Nederlandse beleid op het gebied van
HIV/AIDS, dat ervan uitgaat dat de realisatie van mensenrechten een integraal
onderdeel van de aanpak dient uit te maken.1
Ook op het terrein van onderwijs en veiligheidsbeleid speelt het verbeteren
van de positie van vrouwen en meisjes een bijzondere rol. Meer aandacht voor
de positie van vrouwen is in algemene zin van groot belang om de achterstanden
ten aanzien van de «Millenniumdoelen» (MDG’s) in te halen.
Twee van deze doelen gaan specifiek over vrouwen, maar de ongelijkheid tussen
mannen en vrouwen vormt ook bij de meeste andere doelen een ernstig vertragende
factor.Vrouwenrechten zijn mensenrechten. In het kader van het Nederlandse mensenrechtenbeleid
zal ernaar worden gestreefd om de rechten van vrouwen in algemene zin hoger
op de politieke agenda te krijgen, zowel in onze bilaterale contacten als
in EU-verband. Ook in VN-kader wordt steeds vaker onderkend dat de rechten
van vrouwen is in eerste instantie een mensenrechtenen daarmee dus politiek
vraagstuk zijn en daarna pas een ontwikkelingsvraagstuk. De rechten van vrouwen
moeten een vast onderdeel worden van de betrekkingen die Nederland met andere
landen onderhoudt, zowel in het kader van een ontwikkelingssamenwerkingsrelatie
als daarbuiten. Om te bereiken dat dit ook in het externe optreden van de
Europese Unie wordt gerealiseerd, zal Nederland zich ervoor inspannen dat
richtlijnen inzake de rechten van vrouwen worden overeengekomen. Het is van
belang dat het mensenrechtenbeleid van de EU op dit punt concreter, coherenter
en actiever wordt. Dit laatste is in het bijzonder relevant voor de positie
van de lidstaten ten aanzien van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten.
De EU dient op dit punt de in het verleden ingenomen gemeenschappelijke standpunten
te bevestigen en eensgezind uit te dragen. Nederland zal hieraan onder meer
een bijdrage leveren door een aantal activiteiten met de «Visegrad-landen»
(Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije) te organiseren. Daarnaast zal
Nederland ook zelf in de mensenrechtenfora en in bilaterale relaties een actieve
pleitbezorger zijn van rechten van vrouwen, waar onder seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten.2.5.1 Geweld tegen vrouwenNederland spant zich in het bijzonder in voor de bestrijding van geweld
tegen vrouwen. Geweld maakt schrijnend zichtbaar wat ongelijkheid in het dagelijkse
leven tot gevolg kan hebben en hoe urgent het is dat vrouwen de middelen krijgen
om voor hun rechten op te komen. Overal ter wereld zijn vrouwen slachtoffer
van geweld, zowel in rijke als arme landen, ontwikkeld of onderontwikkeld.
Volgens de Verenigde Naties wordt wereldwijd één op de drie
vrouwen ooit slachtoffer van seksueel geweld binnen een intieme relatie. Gemiddeld
worden ruim vijfduizend vrouwen per jaar slachtoffer van eerwraak met dodelijke
afloop, wat in sommige landen overigens geen strafbaar feit is. Van de huidige
vrouwelijke wereldbevolking hebben 130 miljoen vrouwen genitale verminking
moeten ondergaan. Geweld tegen vrouwen betreft een onderwerp dat gevoeligheden
ten aanzien van cultuur, religie en traditie bloot legt. Om die reden is het
essentieel te beseffen dat helaas geen enkele samenleving vrij is van geweld
tegen vrouwen, ook de onze niet. De Nederlandse internationale inzet op dit
thema zal worden geïntensiveerd. Hieronder wordt nader ingegaan op het
tegengaan van vormen van geweld die niet direct aan conflict zijn gerelateerd.
De relatie tussen vrouwen, vrede en veiligheid komt in hoofdstuk 3 specifiek
aan de orde.Een internationale voortrekkersrolHet onderwerp «geweld tegen vrouwen» heeft terecht een steeds
prominentere plaats op de VN-agenda gekregen. Dit is in belangrijke mate te
danken aan de voortrekkersrol die Nederland op dit terrein speelt. De Algemene
Vergadering van de VN nam op initiatief van Nederland meerdere resoluties
aan op het gebied van traditionele praktijken die schadelijk zijn voor de
gezondheid van vrouwen en meisjes, met inbegrip van genitale verminking. Recentere
Nederlandse initiatieven waren gericht op de bestrijding van eerwraak en de
uitbanning van huiselijk geweld tegen vrouwen.In 2003 nam Nederland het initiatief om in een breed gesteunde resolutie
de Secretaris-Generaal van de VN te vragen een studie naar alle vormen van
geweld tegen vrouwen uit te voeren. Deze studie verscheen in 2006 en
vormde de basis voor een Nederlands/Franse resolutie waarin concrete stappen
in de uitbanning van geweld tegen vrouwen zijn vastgelegd.1 De resolutie roept regeringen op actie te nemen tegen geweld tegen
vrouwen en integraal beleid te ontwikkelen en implementeren om dit fenomeen
tegen te gaan. Ook de VN wordt opgeroepen om de inspanningen op dit terrein
uit te breiden en vooral beter te coördineren. Zo zal een databank worden
opgezet waarin landeninformatie over geweld tegen vrouwen kan worden verzameld.
Een «Interagency Task Force» zet zich
er voor in om de diverse activiteiten van het VN-systeem om te buigen in een
meer gecoördineerde aanpak van geweld tegen vrouwen op landenniveau.
Nederland en Frankrijk leiden samen een «Group of
Friends» die zich actief inspant om de implementatie van de
resolutie te bevorderen.Nederland zal zich inspannen om de naleving van de afspraken die in de
resolutie zijn gemaakt te bespoedigen. Dit zal worden gerealiseerd door middel
van extra financiële bijdragen, maar ook door politieke druk op regeringen
en het VN-systeem, waarvan Nederland overigens reeds een grote donor is. Het
onderwerp moet op de agenda van de VN blijven, niet alleen van de AVVN maar
ook van andere relevante fora. Het is bijvoorbeeld van belang dat de uitbanning
van geweld tegen vrouwen ook in Genève in de VN-mensenrechtenraad de
aandacht krijgt die het verdient. Hiermee wordt onderstreept dat de problemen
niet alléén liggen op het gebied van economische of sociale
ontwikkeling, maar dat het laten voortbestaan van geweld tegen vrouwen vanuit
mensenrechtenoptiek onaanvaardbaar is. Nederland heeft zich er actief voor
ingezet dat tijdens de zesde zitting van de VN-mensenrechtenraad speciale
aandacht aan dit onderwerp werd besteed.Bilateraal beleidWereldwijd ondersteunt Nederland een groot aantal projecten en programma’s
van internationale organisaties, NGO’s en overheidsinstanties op het
terrein van de mensenrechten van vrouwen. Veel van deze inspanningen zijn
gericht op het bestrijden van geweld tegen vrouwen en de ondersteuning van
slachtoffers. Voorbeelden hiervan zijn projecten gericht op de uitbanning
van genitale verminking van vrouwen, vroege en gedwongen huwelijken, van eerwraak,
vrouwenhandel en gedwongen prostitutie. Ook projecten gericht op het bevorderen
van de deelname van vrouwen aan onderwijs, politieke besluitvorming en het
openbaar bestuur dragen indirect bij aan de doelstelling geweld tegen vrouwen
uit te bannen.Nederland zal extra investeren in het bestrijden van geweld tegen vrouwen,
waar onder huiselijk en seksueel geweld, genitale verminking, eerwraak en
vrouwenhandel. Via ambassades in een aantal partnerlanden zal worden bijgedragen
aan onderzoek, aangescherpte wetgeving gericht op de bescherming van rechten
en handhaving in de praktijk. Specifieke aandacht zal worden besteed aan het
opheffen van discriminerend traditioneel recht of gewoonterecht en aan activiteiten
die zijn gericht op bewustwording bij vrouwen én mannen.Het belang van wetgeving en handhaving in de praktijk zal expliciet aan
de orde komen in bilaterale contacten. Zolang de daders niet worden aangepakt –
omdat er geen adequate wetgeving is, omdat deze niet wordt nageleefd of omdat
de slachtoffers niet durven te spreken – zijn er binnen een samenleving
weinig impulsen tot verandering. Taboes en politieke onwil kunnen inzicht
in de omvang of aard van de problematiek belemmeren. Aan ambassades zal worden
gevraagd om over dit onderwerp te rapporteren, het consequent onder de aandacht
van de autoriteiten te brengen en projecten te ondersteunen die concreet bijdragen
aan het tegengaan van straffeloosheid.2.5.2 MensenhandelDe bestrijding van slavernij was één van de eerste waarborgvelden
in relatie tot mensenrechten waar de internationale gemeenschap gezamenlijk
afspraken over heeft gemaakt. Helaas moet worden geconstateerd dat de uitbanning
ervan ook nu nog niet is voltooid. De aanpak van mensenhandel, die een moderne
vorm van mensenhandel beoogt te bestrijden, dient dan ook plaats te vinden
in de context van de mensenrechten. Mensenhandel heeft immers een negatieve
uitwerking op de uitoefening door de slachtoffers van hun mensenrechten. De
preambule bij het VN-Protocol tegen mensenhandel geeft bijvoorbeeld aan dat
een alomvattende internationale benadering vereist is, die maatregelen bevat
om de slachtoffers van mensenhandel beschermen, inclusief de bescherming van
hun mensenrechten. Vrouwen en kinderen zijn relatief vaak slachtoffer van
mensenhandel. De aanpak is echter niet tot deze groepen beperkt.Strategische inzet– Naast de versterkte inzet van Nederland op andere non-discriminatiethema’s,
zullen de rechten van vrouwen prominente aandacht krijgen in de bilaterale
betrekkingen die Nederland onderhoudt. De Mensenrechtenambassadeur zal hier
tijdens zijn reizen bijzondere aandacht aan schenken.– De bestrijding van geweld tegen vrouwen in institutionele
wetgeving, in het bijzonder het tegengaan van straffeloosheid, zal expliciet
aandacht krijgen, in rapportage, dialoog en door middel van concrete projecten.– Nederland zal zich ervoor inspannen dat de EU overeenkomt
richtlijnen inzake rechten van vrouwen voor het externe EU-beleid op te stellen.– Tevens beoogt Nederland het draagvlak voor de bevordering
van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten binnen de EU trachten
te versterken, onder meer door activiteiten samen met Visegrad landen te organiseren.– Nederland zal actief bevorderen dat de afspraken die zijn
gemaakt in de VN-resolutie inzake geweld tegen vrouwen worden nagekomen, op
internationaal en nationaal niveau en ook binnen de VN zelf.– Nederland zal bevorderen dat het «UN Trust Fund on
Violence against Women» bijdraagt aan een beter gecoördineerde
VN-aanpak op landenniveau.– Nederland zal zich actief blijven inzetten voor de bestrijding
van mensenhandel op nationaal en op internationaal niveau. Daarbij zullen
de mensenrechtenaspecten in alle fasen van de aanpak van mensenhandel worden
meegenomen.2.6 Meer aandacht voor kinderenHoe kwetsbaarder de mens, hoe groter de noodzaak dat hij zich bewust is
van zijn rechten en dat hij wordt geholpen bij het realiseren van deze rechten.
Als dit voor één groep opgaat, is dat wel voor kinderen. Kinderen
die in hun opvoeding niet meekrijgen dat zij rechten hebben waarop zij zich
kunnen beroepen, ontbreekt het later vaak ook aan het inzicht dat zij zelf
iets kunnen doen om hun situatie te verbeteren.De houding van veel landen ten opzichte van kinderrechten is tweeslachtig.
Dat wordt weerspiegeld in de internationale ontwikkelingen op dit gebied.
Het VN-kinderrechtenverdrag kwam in 1989 als één van de laatste
VN-mensenrechtenverdragen tot stand, maar is wel het meest geratificeerd.
In landen waar mensenrechten in algemene zin onder druk staan, kunnen kinderrechten
vaak wel worden bevorderd, zij het op beperkte schaal. De realisatie van kinderrechten
strandt ook hier meestal op door traditie en cultuur bepaalde omgangsvormen
met kinderen. Dat kinderrechten ook betekenen dat lijfstraffen verboden moeten
worden, dat kinderen niet trouwen tot zij volwassen zijn, en dat meisjes evenveel
recht op onderwijs hebben als jongens, gaat veel landen te ver.Om deze rechten te kunnen realiseren, is voortdurende internationale aandacht
nodig. Nederland zal hier actief aan bijdragen. Om het EU-beleid op het gebied
van kinderrechten te versterken, zet Nederland in op de spoedige aanname en
vervolgens naleving van de EU-richtlijnen inzake kinderrechten. Hierbij dient
de nadruk te liggen op het tegengaan van geweld tegen kinderen, een thema
waaraan Nederland ook langs andere wegen extra aandacht besteedt. In dit kader
kan bijvoorbeeld worden verwezen naar het recent ondertekende verdrag van
de Raad van Europa inzake de bescherming van kinderen tegen seksuele exploitatie
en seksueel misbruik.2.6.1 Geweld tegen kinderenIn 2006 publiceerde de Braziliaanse hoogleraar Pinheiro in opdracht van
de SGVN een studie over vóórkomen, de aard en de oorzaken van
het geweld tegen kinderen. De studie, waaraan ook Nederland financieel heeft
bijgedragen, kwam tot stand op basis van uitgebreid onderzoek, regionale bijeenkomsten
en intensieve contacten met kinderen en NGO’s. De studie behandelt allerlei
vormen van geweld, waaronder kinderhandel, kinderpornografie, huiselijk geweld,
kinderarbeid en lijfstraffen op school. De studie biedt een goed aanknopingspunt
om op termijn in VN-verband verder te komen met deze vaak moeilijk bespreekbare
onderwerpen.Nederland ziet erop toe dat de VN optimaal gebruik maakt van de aanbevelingen
van de studie, onder meer door hiervoor aandacht te vragen in de jaarlijkse
resolutie over kinderrechten van de Algemene Vergadering. Daarnaast zal Nederland –
ook in EU-verband – derde landen bijstaan in de ontwikkeling en implementatie
van strategieën en actieplannen ter bestrijding van geweld tegen kinderen.
Nederland zal werken aan de versterking van het internationale draagvlak voor
de bestrijding van geweld tegen kinderen door in zowel bilateraal als multilateraal
verband aan te dringen op ratificatie en implementatie van internationale
mensenrechteninstrumenten. Bij de activiteiten die Nederland onderneemt om
nationale systemen voor de bescherming van mensenrechten te versterken (zie
paragraaf 4.2), zal de positie van kinderen een speciaal aandachtspunt
zijn. Nederland zal zich ook inzetten voor het creëren van de functie
van een VN Speciale Vertegenwoordiger inzake Geweld tegen Kinderen. Deze dient
de bestrijding van geweld tegen kinderen te bevorderen, de internationale
samenwerking op dit gebied te stimuleren en in algemene zin toe te zien op
uitvoering van de aanbevelingen van Pinheiro’s studie.Om informatie over geweld tegen kinderen toegankelijk te maken voor kinderen
en zo het bewustzijn te vergroten, is door de NGO «Save the Children»
een «kindvriendelijke versie» van de Pinheiro studie gemaakt.
Deze is al in een aantal talen vertaald. Nederland zal de vertaling van deze «kindvriendelijke»
versie financieren, in het Nederlands en in talen van landen waarmee Nederland
een bijzondere relatie heeft en die bereid zijn om de informatie actief te
gebruiken.2.6.2 Noodzaak tot beschermingUit de VN-studies over geweld tegen vrouwen en over geweld tegen kinderen
die in 2006 verschenen, blijkt dat meisjes extra kwetsbaar zijn voor allerlei
vormen van geweld. Jaarlijks krijgen miljoenen meisjes niet de kans te worden
geboren of worden kort na de geboorte om het leven gebracht, simpelweg omdat
hun familie de kosten voor opvoeding en bruidschat niet kan betalen. Vaak
gaan meisjes niet naar school, maar moeten zij een economische bijdrage aan
het huishouden leveren. Meer dan jongens lopen zij het risico te worden verkocht
of jong te worden uitgehuwelijkt. Als er al geld is voor gezondheidszorg,
dan wordt dat vaker aan jongens dan aan meisjes besteed.Hoewel beide VN-studies ingaan op de specifieke aspecten van geweld tegen
meisjes, is er meer nodig om te zorgen dat deze zeer kwetsbare groep internationaal
genoeg aandacht krijgt. Nederland zal daarom een internationale conferentie
organiseren. In dat kader zal nauw worden samengewerkt met professor Pinheiro,
het onderzoekscentrum van UNICEF en anderen. Op deze manier wil Nederland
internationale actie stimuleren om geweld tegen meisjes bestrijden, vooral
waar het gaat om schadelijke traditionele gebruiken als genitale verminking,
kindhuwelijken en eerwraak.2.6.3 Uitbannen van kinderarbeidKinderarbeid is een harde realiteit in het leven van meer dan 200 miljoen
kinderen. Drie kwart is slachtoffer van de ergste vormen van kinderarbeid,
zoals prostitutie, slavernij of kinderhandel. Een kind hoort niet te werken,
maar moet kunnen leren en spelen. Het ontneemt kinderen de kans om te bouwen
aan hun toekomst. Werk onder gevaarlijke en ongezonde omstandigheden kan kinderen
direct in gevaar brengen. En het ontneemt landen de geschoolde werknemers
en mondige burgers die nodig zijn voor welvaart en ontwikkeling.In het VN-kinderrechtenverdrag is afgesproken dat kinderen moeten worden
beschermd tegen economische uitbuiting en dat zij geen werk mogen verrichten
dat schadelijk is voor hun gezondheid en ontwikkeling. De verdragen van de
Internationale Arbeidsorganisatie bepalen dat kinderarbeid verboden is zolang
kinderen leerplichtig zijn of het hun gezondheid schaadt.1 Hoewel deze verdragen door een groot aantal landen zijn geratificeerd,
is de naleving slecht. Vaak is er geen minimumleeftijd voor werknemers, en
als er wel een minimumleeftijd bestaat wordt er niet op toegezien. Vaak is
er ook geen toezicht op de arbeidsomstandigheden van kinderen of blijven overtredingen
onbestraft.Nederland zal het voortouw nemen bij het bestrijden van alle vormen van
kinderarbeid, te beginnen bij de ergste vormen. Dat kan alleen met een integrale
aanpak waarbij verschillende departementen zijn betrokken. Het is onze plicht
alle mogelijkheden om kinderarbeid uit te bannen zo goed mogelijk te benutten.
Het uitbannen van alle vormen van kinderarbeid zal deel uitmaken van de eerder
genoemde EU-richtlijnen op het gebied van kinderrechten, wat zal doorklinken
in het externe beleid van de Unie. Bij bilaterale bezoeken en bij bezoeken
van de mensenrechtenambassadeur aan landen waar kinderarbeid voorkomt, zal
dit onderwerp op de agenda staan. Nederland zal, specifiek op het gebied van
kinderarbeid, intensief samenwerken met de nog aan te stellen VN Speciale
Vertegenwoordiger inzake Geweld tegen Kinderen. Op het terrein van ontwikkelingssamenwerking
streeft Nederland naar het beschikbaar maken van onderwijs en verhoging van
de levensstandaard om de juiste voorwaarden te scheppen voor het uitbannen
van kinderarbeid.Producten die het resultaat zijn van kinderarbeid moeten op den duur van
de markt verdwijnen. Om te beginnen moet het productieproces in landen waar
kinderarbeid voorkomt, transparanter worden. Dat kan bijvoorbeeld door toepassing
van de nieuwe ISO 26 000 richtlijn voor maatschappelijk verantwoord ondernemen.
Nederland zal het initiatief nemen om te komen te komen tot effectieve EU
maatregelen ter bestrijding van kinderarbeid, te beginnen met een verbod op
de invoer van producten die door de ergste vormen van kinderarbeid tot stand
zijn gekomen. Aangezien de bevoegdheid voor internationale handel op Europees
niveau wordt uitgeoefend, zal Nederland er op aandringen dat
de Commissie hier pro-actief op inzet. Gelet op de huidige WTO-bepalingen
is het wenselijk dat op termijn WTO regels in conformiteit worden gebracht
met ILO-Conventie 182 waarin de definitie van «de ergste vormen van
kinderarbeid» is opgenomen, mede dankzij Nederlandse inzet. Onder deze
definitie wordt niet alleen gedwongen arbeid verstaan, maar ook arbeid die
de gezondheid en ontwikkeling van kinderen ernstig in gevaar brengt. Nederland
zal tijdens handelsmissies naar landen waar kinderarbeid voorkomt dit onderwerp
aan de orde stellen. In internationaal verband zal Nederland streven naar
sociale normen om kinderarbeid uit te bannen, bijvoorbeeld door vast te leggen
dat het minimumloon van ouders of verzorgers hoog genoeg moet zijn om hun
kinderen naar school te laten gaan.Zolang kinderarbeid nog niet in de hele wereld is uitgebannen, moeten
consumenten in ieder geval kunnen kiezen voor «kinderarbeidvrije»
producten. Daarom zal Nederland het initiatief nemen om voor consumenten inzichtelijk
te maken welke producten tot stand komen door kinderarbeid. Dit heeft een
nauw raakvlak met het beleid op maatschappelijk verantwoord ondernemen, waarover
in januari een kabinetsnotitie zal worden gepubliceerd. Onderdeel van deze
notitie zal ook zijn het verbeteren van de informatievoorziening aan consumenten,
bijvoorbeeld door meer helderheid te geven in de talrijke keurmerken die thans
op de markt aanwezig zijn. Zo zal binnenkort op www.consuwijzer.nl een overzicht
van keurmerken beschikbaar worden gesteld, waaruit onder meer duidelijk wordt
welke keurmerken wel en niet op kinderarbeid controleren.Strategische inzet– Nederland zal zich actief inzetten voor het uitbannen van
kinderarbeid, te beginnen bij de ergste vormen. Nederland dient alle mogelijkheden
die bijdragen aan de uitbanning van kinderarbeid optimaal te benutten, zoals
het aangaan van een politieke dialoog, het streven naar nationale en internationale
maatregelen om productie door kinderarbeid te ontmoedigen en het scheppen
van voorwaarden voor de uitbanning van kinderarbeid.– Nederland zal bijdragen aan het versterken van het internationale
draagvlak voor de bestrijding van geweld tegen kinderen door in zowel bilateraal
als multilateraal verband aan te dringen op ratificatie en implementatie van
internationale mensenrechteninstrumenten.– Nederland zal zich inzetten voor spoedige aanname van de
EU richtlijnen inzake kinderrechten voor het externe beleid van de Unie, waarbij
de nadruk in eerste instantie zal liggen op het tegengaan van geweld tegen
kinderen.– Nederland zal actief deelnemen aan de EU-taakgroep kinderrechten
om ervoor te zorgen dat deze richtlijnen in praktijk worden gebracht.– Nederland zal mede in EU-verband – derde landen bijstaan
in de ontwikkeling en implementatie van strategieën en actieplannen ter
bestrijding van geweld tegen kinderen.– Nederland zal zich inzetten voor het creëren van de
functie van een VN Speciale Vertegenwoordiger inzake Geweld tegen Kinderen.– Nederland zal de vertaling van kindvriendelijke versies van
de Pinheiro studie over geweld tegen kinderen financieren en actief bevorderen
dat deze zoveel mogelijk kinderen in zoveel mogelijk landen bereikt.– Nederland zal een internationale conferentie over geweld
tegen meisjes organiseren in samenwerking met de onafhankelijke VN-expert
voor geweld tegen kinderen.2.7 Non-discriminatie van homoseksuelenIn ruim tachtig landen wereldwijd is seks tussen mensen van hetzelfde
geslacht strafbaar. Hoewel daadwerkelijke vervolging niet vaak voorkomt, betekent
dit hoe dan ook dat homoseksuelen in deze landen zich in een moeilijke positie
bevinden.1 Ook in landen waar géén
straf staat op seks tussen mensen van gelijk geslacht is vaak sprake van discriminatie
op grond van homoseksualiteit. Ten slotte kan gebrek aan maatschappelijke acceptatie van homoseksualiteit in sommige gevallen ontaarden in homofobie
en vijandigheid tegenover homoseksuelen.Het internationale beleid inzake homo-emancipatie streeft naar afschaffing
van strafbaarstelling van consensuele seks tussen mensen van gelijk geslacht,
het tegengaan van discriminatie door overheden op grond van homoseksualiteit,
en bevordering van de sociale acceptatie van homoseksualiteit. Hiervoor worden
verschillende instrumenten gebruikt; diplomatieke middelen of projectmatige
ondersteuning van maatschappelijke organisaties kunnen elk hun effect hebben,
afhankelijk van de lokale context.De Yogyakarta Principles1
worden door de regering gezien als een leidraad voor het beleid. Deze principes
bevatten een opsomming van mensenrechten en fundamentele vrijheden in relatie
tot seksuele geaardheid. De kern van deze principes wordt gevormd door de
boodschap dat de universaliteit van mensenrechten betekent dat een ieder –
en dus ook homoseksuele mannen, lesbische vrouwen, biseksuelen en transgenders –
aanspraak kan maken op dezelfde mensenrechten.Daar waar mensenrechten van homoseksuelen – bijvoorbeeld de vrijheid
van vereniging en de vrijheid van vreedzame betoging – worden geschonden
zal de Nederlandse regering hiertegen protest aantekenen en de betreffende
autoriteiten wijzen op internationale verplichtingen, zoals het beginsel van
non-discriminatie. Dit gebeurt soms via het Gemeenschappelijk Buitenlands
en Veiligheid Beleid (GBVB) van de Europese Unie, in andere gevallen maakt
Nederland gebruik van bilaterale kanalen. Ook de Mensenrechtenambassadeur
speelt hierin een actieve rol.In internationale organisaties streeft Nederland er naar de thematiek
van discriminatie van homoseksuelen te agenderen. Zo financiert Nederland
een expert op het terrein van non-discriminatie tegen homoseksuelen bij het
kantoor van de Mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa. Aandacht voor
deze groepering binnen de lidstaten van de Raad van Europa is gewenst, aangezien
in delen van deze regio de rechten van homoseksuelen onder druk komen te staan,
zoals het recht op vereniging en vreedzame demonstratie. Binnen de OVSE vraagt
Nederland aandacht voor het thema homofobie. Nederland vindt het ook belangrijk
dat homobelangen-organisaties zijn vertegenwoordigd bij de VN en daartoe consultatieve
status kunnen verwerven. Het NGO-Comité van de Economische en Sociale
Raad van de VN (ECOSOC) beslist veelal negatief op aanvragen van homo-organisaties.
Nederland, dat sinds januari 2007 lid is van de ECOSOC (maar niet van het
NGO-Comité), zet zich actief in om in EU-verband en samen met andere
gelijkgezinden aanvragen van homo-organisaties te ondersteunen en andere lidstaten
van de ECOSOC te benaderen opdat deze organisaties alsnog een status kunnen
krijgen.Naast diplomatieke middelen ondersteunt Nederland homobelangengroeperingen
financieel met het doel bij te dragen aan het tegengaan van discriminatie
van homoseksuelen in het buitenland.In de Nota lesbisch- en homo-emancipatiebeleid 2008–2011, die in
november 2007 naar de Kamer wordt gestuurd, wordt eveneens uitgebreid aandacht
besteed aan het Nederlandse beleid op het terrein van de bevordering van de
acceptatie en non-discriminatie van homoseksuelen in internationaal kader.Strategische inzet– Nederland zal in bilaterale contacten aandacht besteden aan
de positie van homoseksuelen en waar nodig pleiten voor afschaffing van strafbaarstelling
van homoseksuele handelingen.– Nederland zal capaciteitsopbouw van internationale en lokale
NGO’s die strijden voor non-discriminatie van homoseksuelen ondersteunen.– Nederland zal een actieve lobby voeren om NGO’s te
steunen die strijden voor non-discriminatie van homoseksuelen en die een consultatieve
status bij ECOSOC nastreven.– Nederland zal een expert op het gebied van non-discriminatie
van homoseksuelen bij het kantoor van de Mensenrechtencommissaris van de Raad
van Europa financieren.3 MENSENRECHTEN, VREDE EN VEILIGHEID3.1 Inleiding«We hebben ontdekt dat vrede tegen elke prijs geen vrede is. We
hebben ontdekt dat leven tegen elke prijs geen leven is; dat het leven niets
is zonder de voorrechten, de trots, de rechten en de vreugde die het leven
de moeite waard maken en die het de moeite waard maken leven te schenken.
Ook hebben we ontdekt dat er iets bestaat dat nog veel erger is dan oorlog
of de dood: dat is leven in angst.»(Eve Curie, Franse auteur, toespraak op 9 april
1940)Mensenrechten en veiligheid zijn twee kanten van dezelfde medaille. Pas
als de veiligheid van mens en staat zijn gegarandeerd én mensenrechten
worden gerespecteerd, kan er van vrede worden gesproken. Op het niveau van
een samenleving heerst vrede wanneer er geen gewelddadig conflict plaatsvindt
en de staat niet in haar bestaan wordt bedreigd. Maar ook mensenrechten zijn
een onmisbaar element. Pas wanneer een mens vrij is om te leven, de eigen
religie of levensovertuiging kan naleven, kan uitkomen voor zijn of haar geaardheid
en toegang heeft tot economische kansen, ervaart een individu daadwerkelijk
vrede. Deze «menselijke dimensie» van vrede wordt internationaal
ook wel aangeduid met Human Security.Veiligheid en mensenrechten zijn ook sterk van elkaar afhankelijk. Zorgen
over veiligheid zijn zorgen over mensenrechten en andersom. Gewapend conflict
gaat bijna altijd gepaard met ernstige schendingen van de rechten van burgers.
Andersom leiden voortdurende mensenrechtenschendingen onvermijdelijk tot instabiliteit. «De
huidige schendingen van mensenrechten zijn de kiemen van de conflicten van
morgen.», aldus de voormalige Hoge Commissaris voor de Rechten van de
Mens, Mary Robinson. Aanvallen op minderheidsgroeperingen, onderdrukking van
etnische of religieuze diversiteit en beperkingen van politieke vrijheden
zijn hier voorbeelden van. En daar waar voorheen de daaruit voortvloeiende
problemen beperkt bleven tot een land of regio, is de huidige mondiale samenleving
veel gevoeliger. Dit is goed te zien in de actuele bedreigingen van onze veiligheid.
Daar waar de structuur en stabiliteit binnen staten wegvalt, ontstaat een
thuishaven voor internationaal terrorisme en grensoverschrijdende criminaliteit.Veiligheidsbeleid – of het nu gaat om conflictpreventie, vredesopbouw
of het bestrijden van terrorisme – en mensenrechtenbeleid kunnen en
moeten elkaar versterken. Een adequate reactie op de huidige dreigingen dient
recht te doen aan de samenhang tussen veiligheid en mensenrechten. Nederland
erkent dat er een sterk verband is en brengt dit bijvoorbeeld in praktijk
door de zogenaamde «3D strategie» toe te passen in situaties waar
we bijdragen aan vredesopbouw. Vrede kan niet alleen met militaire middelen
tot stand worden gebracht («Defence»).
Voor het bewerkstellingen van vrede is ook «Diplomacy» en «Development» nodig.
Dit wil echter nog niet zeggen dat er sprake is van een automatische synergie
tussen veiligheidsbeleid en mensenrechtenbeleid. Dit hoofdstuk zal ingaan
op een aantal aspecten dat nadere aandacht behoeft. Dit gebeurt aan de hand
van de volgende thema’s: mensenrechten en de bestrijding van terrorisme, Responsibility to Protect, mensenrechten en instabiliteit,
crisisbeheersing in de praktijk, straffeloosheid en transitional
justice.3.2 De bestrijding van terrorismeDe veelzijdige relatie tussen mensenrechten en terrorisme werd door voormalig
SGVN Kofi Annan treffend omschreven: «[Mensenrechten] vormen
een absolute voorwaarde voor alle aspecten van een effectieve strategie voor
de bestrijding van terrorisme. Ze brengen de afzonderlijke componenten bijeen.
Dat wil zeggen de mensenrechten van eenieder: van de slachtoffers van terrorisme,
van degenen die verdacht worden van terrorisme, van degenen die getroffen
worden door de gevolgen van terrorisme.»1Terrorisme beoogt de verworvenheden van een op recht en democratie gefundeerde
samenleving aan te tasten door met gebruik van geweld of het dreigen daarmee
angst en chaos te weeg te brengen. De veiligheid van het individu is een fundamenteel
recht en de bescherming van individuen – dus ook bescherming tegen terroristische
aanslagen – een fundamentele verantwoordelijkheid van iedere overheid.
Door de bestrijding van terrorisme wordt bijgedragen aan een omgeving waarin
mensenrechten kunnen worden beschermd en bevorderd. Dit geldt voor ons eigen
land, maar ook voor landen waar we ter plekke een bijdrage leveren aan de
internationale bestrijding van terrorisme.Een tweede element in de relatie tussen mensenrechten en terrorismebestrijding
is dat het ontbreken van respect voor mensenrechten en fundamentele vrijheden
kan bijdragen aan de ontwikkeling van extremisme en gewelddadige politieke
oppositie. De beste verdediging tegen terrorisme is uiteindelijk een goed
functionerende nationale en internationale rechtsorde, waarin voor ieder vreedzame
middelen voor handen zijn om zich te uiten en voor de eigen rechten op te
komen.Hieruit volgt ook een derde element: bij de bestrijding van terrorisme
moeten soms nieuwe beperkingen aan individuele rechten worden gesteld, maar
dit zal altijd geschieden binnen de grenzen van beperkingsclausules die aanvaard
zijn bij de diverse internationale mensenrechtenverdragen. Immers, het primaire
doel bij de bestrijding van terrorisme is de bescherming en instandhouding
van de democratische rechtsstaat. Nederland stelt zich dan ook op het standpunt
dat nationale en internationale maatregelen tegen het terrorisme altijd in
overeenstemming moeten zijn met het internationale recht. Dat geldt specifiek
de mensenrechten, maar ook het internationaal humanitair recht. De regels
die in internationale verdragen zijn vastgelegd voor de naleving van mensenrechten,
gelden onder alle omstandigheden en dus ook bij de bestrijding van terrorisme.
Nederland zal dit standpunt actief uitdragen, zowel in multilateraal verband
als in bilaterale contacten. Zo zullen zaken als «extraordinary
renditions» en geheime detentiefaciliteiten, die in strijd
zijn met het internationale recht, expliciet worden veroordeeld.Maar er moet meer worden gedaan. De uitdagingen waarvoor de internationale
rechtsorde zich gesteld ziet, zijn reëel. Juist om mensenrechtenstandaarden
ook bij de bestrijding van internationaal terrorisme te waarborgen, is het
van belang te blijven zoeken naar juridische mechanismen die enerzijds een
effectieve terrorismebestrijding mogelijk maken maar anderzijds ook aan absolute
mensenrechtenstandaarden voldoen. Nederland wil hieraan een actieve bijdrage
leveren.3.2.1 Normstelling en naleving in VN-verbandDe bestrijding van grensoverschrijdend terrorisme is bij uitstek een internationale
aangelegenheid. Nederland zal de nadruk leggen op naleving van reeds gemaakte
internationale afspraken over de bestrijding van terrorisme en
erop toezien dat mensenrechten hierbij de plaats krijgen die zij verdienen.
Waar noodzakelijk zal Nederland bijdragen aan de totstandkoming van nieuwe
normstelling op dit gebied.Op 8 september 2006 nam de AVVN de «Wereldwijde Strategie tegen
Terrorisme» en een daaraan verbonden Actieplan aan. In deze Strategie
wordt de verdediging van mensenrechten aangemerkt als een van de hoofdelementen
van het VN-beleid in de bestrijding van terrorisme. De strategie roept op
het respect voor mensenrechten en de rechtsstaat als fundamentele basis in
de strijd tegen terrorisme te verzekeren. Bovendien brengt de strategie de
relevante resoluties van de AVVN en Veiligheidsraad in herinnering en roept
zij op tot ratificatie en implementatie van de relevante verdragen en protocollen.Om te bevorderen dat landen dit in hun nationale antiterrorismebeleid
ook daadwerkelijk toepassen, is internationale ondersteuning in de vorm van
capaciteitsopbouw van groot belang. Nederland draagt hier onder meer aan bij
door het werk van door de SGVN ingestelde Counter-Terrorism
Implementation Task Force (CTITF) politiek en financieel te ondersteunen.
De nadruk hierbij ligt op de vergroting van de coherentie van de activiteiten
binnen het VN-systeem en het verder integreren van mensenrechten in de activiteiten
van de functionele organisaties van de VN. Zo kan bijvoorbeeld het CTITF het Counter-Terrorism Committee van de Veiligheidsraad aanmoedigen
om, met behulp van de mensenrechtenexpert in het Counter
Terrorism Executive Directorate (CTED), mensenrechten te integreren
in de overige beleidsterreinen. Nederland is voorstander van institutionalisering
van de CTITF en zal hierop, samen met EU-lidstaten, aandringen bij de SGVN.Nederland is daarnaast de grootste donor van de Terrorism
Prevention Branch (TPB) van de United Nations
Office on Drugs and Crime (UNODC). Deze organisatie verleent onder
meer technische assistentie aan staten om de ratificatie en implementatie
te bevorderen van de zestien internationale verdragen en protocollen gerelateerd
aan het voorkomen en bestrijden van terrorisme. In al deze verdragen en protocollen
is het waarborgen van de mensenrechten expliciet opgenomen. Nederland richt
zich vooral op de door de EU geïdentificeerde prioriteitslanden en op
Afrika gezien respectievelijk de dreiging die van deze landen uitgaat en de
capaciteitsproblemen die in de regio bestaan. Zo ondersteunt Nederland UNODC
bij het versterken van de strafrechtelijke capaciteit om terrorisme strafbaar
te stellen en te vervolgen in Noord- en Oost Afrika. Ook elders in Afrika
zullen in 2007 en 2008 maatschappelijke initiatieven op het gebied van capaciteitsopbouw
financieel worden ondersteund. Naleving van de mensenrechten bij terrorismebestrijding
is hierbij een belangrijk aandachtspunt.De Wereldwijde Strategie zal jaarlijks besproken worden in de AVVN op
basis van een rapport van de SGVN betreffende de implementatie van de strategie.
Twee jaar na aanname van de strategie zal een evaluatie plaatsvinden. In het
kader van de integrale benadering bij terrorismebestrijding zal Nederland
zich inzetten voor een evenwichtige evaluatie van alle elementen van de strategie,
waarbij speciale aandacht zal uitgaan naar de relatie tussen mensenrechten
en terrorismebestrijding.Nederland zet ook in op betere tenuitvoerlegging van Veiligheidsraadresoluties
waarin de bescherming van de mensenrechten in het kader van terrorismebestrijding
is opgenomen. Het is van belang dat bij uitvoering van de diverse sanctieregelingen
voldoende aandacht wordt besteed aan de rechtsbescherming van personen en
organisaties die op de terrorismelijst van de VN voorkomen. Personen die van
mening zijn dat zij niet (langer) op de lijst thuishoren, moeten
dit bij een onafhankelijk orgaan aan de orde kunnen stellen. De Veiligheidsraad
heeft in 2006 besloten tot de instelling van een meldpunt bij het VN-secretariaat,
waar individuen een verzoek kunnen indienen om te worden verwijderd van een
sanctielijst. In een andere resolutie is besloten tot het uitbreiden van de
verplichtingen voor lidstaten door introductie van de zogenaamde «statement of case» en de notificatie aan betrokkenen.
Nederland ziet deze resoluties als belangrijke stappen waarmee de mogelijkheden
voor «delisting» worden verbeterd.
Het is van het grootste belang dat de Veiligheidsraad in de uitvoering van
zijn taken de internationaal aanvaarde mensenrechtenstandaarden en het internationale
humanitaire recht respecteert. Nederland wil onderzoeken of het genoemde meldpunt
de basis kan vormen voor een verbeterde rechtsbescherming, bijvoorbeeld door
het toevoegen van onafhankelijke experts.Het is evenzeer van belang dat de relatie tussen terrorismebestrijding
en mensenrechten aan de orde komt in multilaterale organen die zich specifiek
met mensenrechten bezighouden, in het bijzonder de VN-mensenrechtenraad. Bijzondere
aandacht gaat uit naar de Speciale Rapporteur inzake de bevordering en bescherming
van de rechten van de mens bij de bestrijding van terrorisme van de VN-mensenrechtenraad.
In 2007 heeft Nederland een expertbijeenkomst gefinancierd ten behoeve van
diens activiteiten en ook in de toekomst zal worden bezien hoe de Speciale
Rapporteur kan worden ondersteund. Nederland streeft er naar de samenwerking
met de Speciaal Rapporteur te intensiveren, onder andere via de Nationaal
Coördinator Terrorismebestrijding.Ten slotte wil Nederland zich waar mogelijk inzetten voor verbetering
van de internationale normstelling ten aanzien van terrorismebestrijding,
met name ook daar waar het de relatie met mensenrechten betreft. Dit zou onder
meer vorm moeten krijgen in de totstandkoming van een alomvattend verdrag
tegen terrorisme. Er zijn maar liefst zestien wereldwijde verdragen en protocollen
die te maken hebben met terrorismebestrijding. Een alomvattend verdrag zou
deze verschillende normen moeten consolideren en waar nodig aanvullen. Vanuit
mensenrechtenperspectief zou een alomvattend verdrag moeten bevestigen dat
staten zich bij de bestrijding van terrorisme houden aan de normen zoals neergelegd
in de internationale mensenrechtenverdragen. Ook zou moeten worden bevestigd
dat «derogatie», binnen vastomlijnde juridische kaders, de mogelijkheid
biedt om in uitzonderlijke omstandigheden van bepaalde normen af te wijken.
Daarbij dienen de beginselen van proportionaliteit, non-discriminatie en beperking
van de duur te gelden. De strijd tegen terrorisme kan geen vrijbrief vormen
om bepaalde mensenrechten ad infinitum op te schorten.
Hoewel vooruitgang in de onderhandelingen tot op heden beperkt is gebleken
door een gebrek aan overeenstemming over de reikwijdte van het verdrag blijft
Nederland zich samen met EU-partners sterk maken voor totstandkoming ervan.13.2.2 Europese UnieDe relatie tussen de bestrijding van terrorisme en mensenrechten is voor
de Europese Unie van groot belang. Enerzijds is terrorisme voor de Unie zelf
een reëel gevaar, anderzijds heeft zij een sterke traditie op het gebied
van mensenrechten. De Europese Unie draagt dan ook in al haar contacten met
derde landen en organisaties consequent en krachtig de boodschap uit dat bij
het bestrijden van terrorisme mensenrechten moeten worden geëerbiedigd.
Deze boodschap moet worden geïntegreerd in alle relevante activiteiten
van de EU, zoals nu bijvoorbeeld reeds het geval is in diverse partnerschapsovereenkomsten
met derde landen. In deze overeenkomsten zijn terrorismebepalingen opgenomen
die oproepen tot de eerbiediging van de mensenrechten bij de
bestrijding van het terrorisme. Omdat het hier gaat om zogenaamde «essential clauses» geeft de EU hiermee een
belangrijk signaal af.Nederland streeft er bovendien naar dat Europese middelen worden ingezet
om de capaciteit van landen in de strijd tegen het terrorisme te versterken
en dat hierbij expliciet aandacht wordt gegeven aan het beschermen van mensenrechten.
Training en opleiding van het politiële en justitiële apparaat is
essentieel om de strijd tegen het terrorisme rechtmatig en rechtvaardig te
kunnen voeren. Hiervoor zal onder andere het nieuw ingevoerde Stabiliteitsinstrument
van de EU worden benut. Met dit instrument kunnen projecten ter verbetering
van de interne en externe veiligheid in derde landen worden ondersteund.In EU-verband wordt regelmatig over het onderwerp «internationaal
recht en de strijd tegen terrorisme» gesproken – tussen EU-landen
onderling, maar ook met de Verenigde Staten. In deze gesprekken komen onder
meer onderwerpen als Guantánamo Bay, de strafrechtelijke processen
tegen terrorismeverdachten en de Amerikaanse «Military
Commissions Act» (MCA) ter sprake. Ook wordt gesproken over
meer algemeen juridische vragen op het terrein van internationaal humanitair
recht (IHL), strafrecht en mensenrechten. Nederland hecht zeer veel belang
aan deze contacten en levert een actieve bijdrage aan deze discussies.3.2.3 Nationale initiatievenNederland onderneemt ook nationale initiatieven om een bijdrage te leveren
aan het bevorderen en beschermen van mensenrechten in de strijd tegen het
terrorisme.Een van de manieren waarop Nederland hieraan vorm wil geven, is door dialoog
tussen internationale experts en beleidsmakers te bevorderen. In april 2007
werden te Oegstgeest in kasteel Oud Poelgeest 25 deskundigen op het gebied
van internationaal humanitair recht, mensenrechten en/of strafrecht bijeengebracht
om over mensenrechten en terrorismebestrijding te spreken. De experts waren
afkomstig uit Noord- en Zuid-Europa, de Verenigde Staten, de Arabische wereld
en Bangladesh en vertegenwoordigden drie verschillende rechtssystemen. Het
doel was om van gedachten te wisselen over de mogelijkheden en beperkingen
van het recht, juist ook waar het de bestrijding van terrorisme betreft. De
bijeenkomst werd afgesloten met de conclusie dat de drie vertegenwoordigde
rechtssystemen een relevante rol kunnen spelen in de discussie over de rol
van het internationale recht in de strijd tegen terrorisme. Tegelijkertijd
is er ook sprake van overlap en «witte gebieden».Nederland zal zich, in nauwe samenwerking met strategische partners, deskundigen
en internationale mensenrechtenorganisaties, inzetten om deze discussie voort
te zetten en oplossingen te vinden voor actuele dilemma’s waarvoor het
internationale rechtssysteem zich gesteld ziet.1
Het internationale recht moet een antwoord kunnen bieden op ontwikkelingen
in de wereld om ons heen. Het mag geen statisch gegeven zijn. Het internationale
humanitaire recht is gebaseerd is op een situatie waarin er sprake is van
conflicten tussen staten en, secondaire, op intrastatelijke conflicten, terwijl
we tegenwoordig te maken hebben met niet-statelijke terroristische groeperingen
die zich niets gelegen laten liggen aan dit recht. Daarom is de vraag relevant
of in zulke situaties het internationale humanitaire recht van toepassing
is. Aanvulling of aanpassing van het internationale humanitaire recht zijn
daarbij niet bij voorbaat uitgesloten.Twee actuele dilemma’s zijn de reikwijdte van het recht op zelfverdediging
(jus ad bellum) en de relatie tussen internationaal
humanitair recht en mensenrechten (jus in bello).
Wat het eerste betreft, is de vraag aan de orde welke volkenrechtelijke grenzen
er zijn bij het nemen van zelfverdedigingsmaatregelen tegen terroristische
groeperingen of tegen staten van waaruit terroristische groeperingen opereren.
Nederland zal het uitwerken van de voorwaarden waaronder zelfverdediging tegen
terroristische groeperingen rechtmatig zijn internationaal bevorderen.De relatie tussen internationaal humanitair recht en mensenrechten is
een tweede relevant onderwerp. In 2004 is door het Internationaal Gerechtshof
aangegeven dat de bescherming op grond van mensenrechtenverdragen niet ophoudt
te bestaan in geval van gewapende conflicten. Het Hof vond dat er daarom drie
mogelijke situaties bestond: sommige rechten vallen alleen onder internationaal
humanitair recht; sommige rechten vallen alleen onder mensenrechten; en anderen
vallen onder beide onderdelen van het internationaal recht. Internationaal
humanitair recht – van toepassing in gewapend conflict – moet
volgens het Hof worden gezien als lex specialis,
dat wil zeggen, specifieke regels die toegespitst zijn op situaties van gewapende
conflicten. Nederland acht dit een nuttig conceptueel uitgangspunt voor deze
specifieke problematiek en zal zich actief inzetten in de discussie met als
doel te verduidelijken welke normen van de rechten van de mensen in welke
situatie van gewapend conflict relevant zijn.Het formuleren van een internationaal aanvaarde definitie van terrorisme
is onverminderd van belang. Zoals gezegd vinden hierover vinden in de VN onderhandelingen
plaats in het kader van het alomvattend terrorisme verdrag. Nederland zal
zich actief inspannen om de totstandkoming hiervan te bespoedigen. Nederland
ondersteunt de vestiging van universele rechtsmacht ten aanzien van terroristische
misdrijven. De totstandkoming van deze rechtsmacht zal dan ook mede de inzet
van Nederland bij de onderhandelingen inzake bovengenoemd alomvattend verdrag
tegen terrorisme blijven. Het gaat er immers om dat er geen vrijhavens zijn
waarin personen die verdacht zijn van het plegen van terroristische misdrijven,
een veilig heenkomen zoeken en vinden. Wanneer bovengenoemd verdrag tot stand
zal zijn gebracht, zal universele rechtsmacht kunnen worden uitgeoefend ten
aanzien van terroristische misdrijven die tot nu toe onvervolgd en onbestraft
bleven. Daarenboven zal Nederland er naar streven om vervolging van die terroristische
aanslagen die tevens kwalificeren als reeds in het Statuut voor het Strafhof
opgenomen strafbare feiten te bevorderen, voor zover de direct betrokken Staat
die vervolging niet zelf ter hand neemt.Naast de aanzienlijke financiële bijdrage die Nederland in internationaal
verband levert aan het opbouwen van de capaciteit van landen om terrorismebestrijding
uit te voeren in overeenstemming met internationaal recht, zal ook actief
worden gezocht naar mogelijkheden om dit in bilateraal verband te doen. Er
zijn middelen beschikbaar om wereldwijd projecten te ondersteunen die tot
doel hebben het respect voor mensenrechten en versterking van de rechtsstaat
in de strijd tegen het terrorisme te bevorderen.Strategische inzet– Nederland zal in internationaal verband en bilaterale contacten
actief uitdragen dat met het bestrijden van terrorisme het recht op bescherming
wordt gerealiseerd en de democratische rechtsstaat wordt beschermd. Bestrijding
van terrorisme is vanuit mensenrechtenoogpunt noodzakelijk. Het schept een
situatie waarin mensenrechten kunnen worden gerespecteerd.– Een tweede element van onze boodschap is dat het bevorderen
en beschermen van mensenrechten integraal deel dient uit te maken van iedere
effectieve anti-terrorisme strategie; bescherming van mensenrechten is essentieel
bij het voorkomen van extremisme en gewelddadige politieke oppositie. Ten
derde zal Nederland uitdragen dat terrorismebestrijding altijd in overeenstemming
moet zijn met de rechten van de mens en, voor zover relevant, het internationaal
humanitair recht.– Nederland zal zich ervoor inzetten dat deze boodschap ook
door de Europese Unie wordt uitgedragen en haar weerslag krijgt in alle relevante
activiteiten van de Unie.– Nederland zal zich in het kader van de onderhandelingen over
een Alomvattend VN-verdrag inzake terrorisme inzetten voor spoedige aanvaarding
van een definitie van terrorisme en de vestiging van universele rechtsmacht.
Nederland zal er naar streven om vervolging van die terroristische aanslagen
die tevens kwalificeren als reeds in het Statuut voor het Strafhof opgenomen
strafbare feiten te bevorderen, voor zover de direct betrokken Staat die vervolging
niet zelf ter hand neemt.– Nederland zal erop toezien dat maatregelen ter bestrijding
van terrorisme die in internationaal verband worden genomen in overeenstemming
zijn met het internationale recht. Nederland wil onderzoeken of het genoemde
meldpunt de basis kan vormen voor een verbeterde rechtsbescherming, bijvoorbeeld
door het toevoegen van onafhankelijke deskundigen aan het meldpunt.– Nederland zal bijdragen aan het vergroten van de capaciteit
van landen om het respect voor mensenrechten en versterking van de rechtsstaat
in de strijd tegen het terrorisme te bevorderen.– Nederland zal het werk van de Speciale Rapporteur inzake
de bevordering en bescherming van de rechten van de mens bij de bestrijding
van terrorisme ondersteunen, onder andere door middel van de intensivering
van de werkrelatie met de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding.– De dialoog met de Verenigde Staten over dit onderwerp zal
worden voortgezet, zowel bilateraal als via de Europese Unie.– Gezien het belang van de discussie over de versterking van
het internationale recht, zal de expertbijeenkomst die in april 2007 te Oud
Poelgeest plaatsvond een vervolg krijgen. Hierbij zal specifiek aandacht worden
besteed aan vragen ten aanzien van het gebruik van geweld en het recht op
zelfverdediging tegen internationaal opererende niet-statelijke actoren, en
het verder uitwerken van het vraagstuk van de samenhang tussen het internationaal
humanitair recht en de rechten van de mens in situatie van gewapend conflict.3.3 Een verantwoordelijkheid voor de internationale
gemeenschap3.3.1 Het concept «Responsibility to Protect»Door de aanvaarding van het beginsel van «Responsibility
to Protect» (R2P) door de VN-Top in september 2005 werd een
belangrijke principiële stap gezet in de discussie over de wenselijkheid
van internationale bemoeienis in het geval van zeer ernstige mensenrechtenschendingen.
Het concept gaat weliswaar nadrukkelijk uit van de primaire verantwoordelijkheid
van de staat in kwestie zélf om de rechten van haar burgers te beschermen,
maar erkent ook dat indien de staat dit niet kan of wil, de internationale
gemeenschap niet aan de zijlijn mag blijven toekijken. Het gaat hierbij om
situaties waarin sprake is van genocide, oorlogsmisdrijven, etnische zuivering
en misdrijven tegen de menselijkheid.1 Het feit
dat alle landen hiermee unaniem én de eigen verantwoordelijkheid én
die van de internationale gemeenschap ten aanzien van de bescherming van mensenrechten
hebben onderschreven, is een belangrijk politiek winstpunt, een «moreel
kompas».3.3.2 Toepassing in de praktijkHet gebruik van dit kompas is echter niet vanzelfsprekend. De overeenstemming
over de formulering van het R2P-beginsel heeft
zich nog niet vertaald in overeenstemming over de toepassing ervan in de praktijk.
Hoe meer men hecht aan de eigen soevereiniteit, hoe groter de weerstand. Men
vreest dat R2P kan worden misbruikt voor andere
doeleinden dan het voorkomen van mensenrechtenschendingen.Om R2P een plaats te geven in de internationale
praktijk, moet nog veel werk worden verricht. Verbreding van het internationale
draagvlak voor het R2P-beginsel onder regeringen,
opiniemakers en het bredere publiek is noodzakelijk. Daarbij moeten misvattingen
worden weggenomen, zoals het hardnekkige beeld dat R2P alleen maar gaat over militair ingrijpen. R2P beslaat een veel breder spectrum. Het heeft ook betrekking op het
voorkomen van grootschalige mensenrechtenschendingen. Ook dit is in de eerste
plaats een verantwoordelijkheid van landen zelf, maar de internationale gemeenschap
kan landen zonodig helpen en aansporen. Helpt preventie niet, dan moet er
gereageerd worden, met diplomatieke, humanitaire en andere vreedzame middelen.
Wanneer vreedzame middelen zijn uitgeput en overheden nog altijd in gebreke
blijven om hun bevolking te beschermen, dan is het mogelijk om in het uiterste
geval met militaire middelen in te grijpen.1
Ten slotte heeft R2P ook betrekking op de wederopbouw
van landen waar zich grootschalige mensenrechtenschendingen hebben voorgedaan.
Nederland zal actief bijdragen aan het vergroten van het draagvlak, wat moet
leiden tot een betere internationale «reflex» in geval van ernstige
mensenrechtenschendingen. Bij het voorkomen en bestraffen van genocide, oorlogsmisdrijven,
etnische zuivering en misdrijven tegen de menselijkheid is de rol van het
Internationale Strafhof niet te onderschatten. En marge van de openingsweek
van de 62ste AVVN jl. september heeft Nederland hierover een side eventgeorganiseerd met een aantal experts op het gebied van R2P. Nederland geeft ook financiële ondersteuning
aan een nieuw op te richten Global Centre for the Responsibility
to Protect, een onafhankelijk instituut met als doel de promotie
van de wereldwijde acceptatie van toepassing van hetR2P-concept.Naast verbreding van het draagvlak voor R2P
dient het begrip «verantwoordelijkheid» door alle betrokken partijen
nadrukkelijker in de praktijk te worden gebracht. Zonder nadere invulling
van de R (verantwoordelijkheid), zal de P (bescherming) immers falen. Ook hier geldt dat die verantwoordelijkheid
in de eerste plaats geldt voor landen waar grootschalige misstanden op mensenrechtengebied
voorkomen of dreigen te ontstaan. De leden van de Veiligheidsraad, in het
bijzonder de vijf permanente leden, hebben eveneens een speciale verantwoordelijkheid
om ervoor te zorgen dat R2P geen dode letter wordt.
Zij kunnen immers door middel van hun veto de legitimering van internationaal
militair optreden tegenhouden. Ten slotte moet ook de rest van de internationale
gemeenschap zich aangesproken voelen. Het adagium voor allen zou moeten zijn:
wanneer genocide, oorlogsmisdrijven, etnische zuivering of misdrijven tegen
de menselijkheid plaatsvinden, is nietsdoen geen optie.Ten slotte verdient het R2P-instrumentarium
nadere aandacht. Het besluit om op te treden is één ding, de
vraag op welke wijze en met welke middelen dit kan gebeuren een tweede. Het
gaat niet zozeer om het bedenken van nieuwe maatregelen, maar om het effectief
inzetten van bestaande maatregelen en instrumenten op economisch, politiek
diplomatiek, humanitair, juridisch en veiligheidsgebied.Strategische inzet– Nederland zal het concept R2P gebruiken om in nationaal en
internationaal verband andere landen indien nodig aan te spreken op hun verantwoordelijkheid
mensenrechten te beschermen.– Indien het land in kwestie deze verantwoordelijkheid zelf
niet kan of wil nemen, zal Nederland inzetten op actie door de internationale
gemeenschap. In welke vorm dit dient te gebeuren, hangt af van de situatie.– Nederland zal zich actief inzetten om het internationale
draagvlak voor R2P te verbreden, onder meer door financiering van het nieuw
op te richten «Global Centre for the Responsibility to Protect».3.4 Mensenrechten en instabiliteit3.4.1 Fragiele statenHet is verhelderend om de complexe problematiek in fragiele staten vanuit
mensenrechtenperspectief te bezien. Mensenrechten hebben bij uitstek betrekking
op de wijze waarop een staat met zijn burgers omgaat. Zij omschrijven de verantwoordelijkheden
die overheden tegenover burgers hebben. Hét kenmerk van een fragiele
staat is dat deze niet of niet volledig in staat is om deze verantwoordelijkheden
op zich te nemen, of dit zelfs bewust weigert. Dit kan tot uiting komen in
inadequate of partijdige bescherming van burgers, uitsluiting van bepaalde
bevolkingsgroepen bij politieke processen, het ontbreken van een adequaat
en onafhankelijk rechtssysteem, of het niet kunnen realiseren van basale voorzieningen
op sociaal-economisch gebied. In al deze gevallen gaat het om schendingen
van mensenrechten. Het resultaat is een gebied waar terrorisme en criminaliteit
vrij spel hebben. Fragiele staten vormen daarmee niet alleen een bedreiging
van de regionale stabiliteit, maar ook van de internationale rechtsorde.Nederland zal zich bijzonder inzetten voor de bevordering van stabiliteit
en ontwikkeling in fragiele staten. Het spreekt voor zich dat binnen dit beleid
expliciet aandacht aan mensenrechten wordt besteed. Daar waar Nederland bijdraagt
aan de (weder)opbouw van een staat, dient de relatie van de staat met haar
burgers vanaf het begin af aan op de juiste leest te zijn geschoeid. Nederland
hanteert daarom de «OECD principles for good international
engagement in fragile states and situations» als leidraad bij
de interventies in fragiele staten. In deze principes is onder meer verwoord
dat de internationale betrokkenheid bij de opbouw of versterking van een staat
meerdere sporen moet volgen. Niet alleen moet een staat worden geholpen met
het uitvoeren van haar kerntaken, er moet ook oog zijn voor het ondersteunen
van de legitimiteit en «accountability».1 In Nederland is bij verschillende organisaties veel
expertise aanwezig op dit terrein. Hiervan kan gebruik worden gemaakt om de
ontwikkeling respectievelijk wederopbouw van de juridische infrastructuur
in dit soort fragiele staten te bevorderen.Speciale aandacht dient te worden besteed aan het tegengaan van discriminatie
van bepaalde groepen binnen de samenleving, omdat dit een belangrijke oorzaak
van nieuwe instabiliteit kan zijn. Nederland zal hier in de politieke dialoog
met fragiele staten prominent aandacht aan besteden. De relatie tussen staat
en burger, die in het geval van fragiele staten moet worden opgebouwd of versterkt,
dient vanaf het begin af aan op de juiste beginselen te zijn gebaseerd –
niet alleen op macht, maar ook op legitimiteit. Het doel is dat op langere
termijn alle mensenrechten worden gerespecteerd.3.4.2 Hervorming van de veiligheidssectorEen belangrijk aspect van het Nederlandse beleid ten aanzien van fragiele
staten is het creëren van een veilige en stabiele situatie, waarin het
geweldsmonopolie bij de staat berust en deze dit op zodanige wijze uitoefent
dat de rechten van zijn burgers worden gerespecteerd. Als minimum moet hierbij
worden uitgegaan van de zogenaamde «non-derogable
rights» of niet-opschortbare rechten, rechten die onder alle
omstandigheden dienen te worden gerespecteerd – ook wanneer de noodtoestand
van kracht is of wanneer sprake is van een oorlogssituatie.1 De activiteiten die Nederland zal ondernemen om de staat te helpen
bij het vestigen van een geweldsmonopolie zullen deze rechten centraal stellen.
Hierbij moet met name worden gedacht aan activiteiten op het gebied van hervorming
van de veiligheidssector of Security Sector Reform
(SSR). Daarbij gaat het er om democratische, professionele en effectieve veiligheidsstructuren
in een land te ontwikkelen die de veiligheid én vrijheid van burgers
waarborgen. In de strikte zin richt SSR zich op overheidsorganisaties die
binnen een land verantwoordelijk zijn voor veiligheid als publieke taak. Deze
variëren van leger of politie tot de rechterlijke macht of het gevangeniswezen.Nederland ondersteunt door middel van het Stabiliteitsfonds onder andere
trainingen, opleidingen, opleidingsontwikkeling, beleidsondersteuning, beheersondersteuning,
planning of een combinatie van deze zaken. In het bijzonder zal worden gelet
op de aandacht die in het kader van deze activiteiten wordt besteed aan mensenrechten,
de positie van vrouwen en kinderen en de omgang met vluchtelingen en ontheemden.
Waar mogelijk zullen specifieke activiteiten op dit terrein worden ondersteund.3.4.3 Kleine wapens en wapenexportEén van de factoren die de stabiliteit in een land ernstig kunnen
ondermijnen, is de illegale verspreiding van kleine en lichte wapens. Ook
wanneer er niet direct sprake is van een gewapend conflict, draagt de ruime
beschikbaarheid van deze wapens bij aan een cultuur van geweld en onveiligheid.
Het tegengaan van de illegale verspreiding van deze wapens draagt bij aan
een verbetering van de mensenrechtensituatie. Ook voor legale uitvoer van
militair materieel geldt dat zeer zorgvuldig moet worden gekeken naar mogelijke
consequenties voor de mensenrechtensituatie. Nederland heeft zich de afgelopen
jaren actief ingezet voor de ontwikkeling van normen en internationale afspraken
op deze terreinen, zowel in VN- als EU-verband. Het is nu vooral zaak om proactief
toe te zien op naleving van deze afspraken.In het kader van de «Geneva Declaration on Armed
Violence and Development» verleent Nederland steun aan landen
die de kleine wapensproblematiek beschouwen als een onderdeel van hun eigen
ontwikkelingsstrategie en daarnaar willen handelen, met name in de Hoorn van
Afrika en de Grote Meren Regio.2 De bedoeling
is dat ontwapening en de bestrijding van de verspreiding van kleine wapens
leidt tot een veiliger en menswaardiger leefomgeving. Dat betekent dat Nederland
overheden ervan moet zien te overtuigen niet met harde militaire hand op te
treden tegen de verspreiding van deze wapens, maar dat te doen via verbeterde
wetgeving, wetshandhaving en door rekening te houden met de legitieme veiligheids-
en ontwikkelingswensen van de bevolking. Een van de middelen daartoe is integratie
van nationale actieplannen die de verspreiding van kleine wapens moet tegen
gaan in de algemene ontwikkelingsvisie van deze landen door middel van opname
in poverty reduction strategy papers (PRSP’s).Nederland toetst vergunningaanvragen voor de uitvoer van militair materieel
ieder op afzonderlijke basis zeer zorgvuldig aan de criteria die zijn vastgelegd
in de «EU Gedragscode inzake wapenexport», inclusief de criteria
met betrekking tot mensenrechten en conflicten, en heeft eraan bijgedragen
dat het mensenrechtencriterium bij de herziening van de EU Gedragscode is
aangescherpt. De herziene Gedragscode, die een juridisch bindend karakter
zal krijgen, moet nog worden vastgesteld. Nederland zal zich hiervoor inzetten.1De EU-lidstaten zijn uiteraard niet de enige exporteurs van militaire
goederen. Veel landen buiten de EU, zo zij al adequate exportcontroles hanteren,
hebben beduidend minder oog voor mensenrechtenaspecten en internationaal humanitair
recht bij de uitvoer van wapens. Nederland zet om deze reden sterk in op de
totstandkoming van een mondiaal wapenhandelsverdrag – het Arms Trade Treaty (ATT). In dit verdrag zullen minimum normen of
standaarden moeten worden vastgelegd waaraan importen, exporten en andere
overdrachten van wapens moeten voldoen. Het verdrag zal staten moeten verplichten
nationale wetgeving aan te nemen en ook toe te passen met als doel te voorkomen
dat overdrachten van wapens direct dan wel indirect conflicten veroorzaken,
verlengen of verergeren, of dat de overdrachten op andere wijze nadelig zijn
voor mensenrechten, veiligheid, stabiliteit of ontwikkeling. In 2008 zal in
VN-verband een zogenaamde Group of Governmental Experts zich buigen over de haalbaarheid, reikwijdte en parameters van een
dergelijk verdrag. Gelet op de terughoudendheid van een aantal invloedrijke
landen ten opzichte van het ATT zal Nederland actief steun blijven verwerven
voor dit verdrag.Strategische inzet– Bescherming en bevordering van mensenrechtensituatie zullen
integraal deel uitmaken van landenstrategieën voor fragiele staten. Het
verbeteren van de mensenrechtensituatie zal één van de doelstellingen
van de landenstrategie zijn.– Nederland zal het respecteren van niet-opschortbare rechten
als minimum in fragiele staten actief bevorderen, onder meer door hieraan
expliciet aandacht te besteden in activiteiten op het gebied van SSR (waaronder
trainingen van politie en leger, technische assistentie bij het inrichten
van gevangenissen, versterking van de juridische sector etc.). Daar waar Nederland
deel uitmaakt van een internationale coalitie, zal worden aangedrongen op
gezamenlijk beleid op dit punt.– Nederlandse steun voor SSR programma’s zal waar mogelijk
actoren betrekken die eveneens van belang zijn voor de mensenrechtensituatie,
zoals organisaties uit het maatschappelijk middenveld (NGO’s, universiteiten
en media) en parlementaire commissies voor defensie en veiligheidsdiensten.– Zodra de situatie dat toelaat, worden activiteiten ondernomen
om de algehele mensenrechtensituatie in een fragiele staat te verbeteren.
Hierbij dient het in hoofdstuk 4 beschreven systeem voor nationale mensenrechtenbescherming
het uitgangspunt te zijn.– Vraagstukken betreffende kleine wapens en gewapend geweld
zullen deel uitmaken van ontwikkelingsplanning. Nederland zal actief stimuleren
dat nationale actieplannen die de verspreiding van kleine wapens moeten tegengaan
in «poverty reduction strategy papers» (PRSP’s) worden opgenomen.– Nederland zet in op vaststelling van de herziene EU Gedragscode
inzake wapenexport in de vorm van een juridisch bindend Gemeenschappelijk
Standpunt, waarbij het criterium op het gebied van mensenrechten zal worden
versterkt met opname van een verwijzing naar het internationaal humanitair
recht.– Nederland zal actief steun verwerven voor de totstandkoming
van een mondiaal wapenhandelsverdrag (ATT), onder meer door demarches en financiering
van (regionale) bijeenkomsten.3.5 Crisisbeheersing in de praktijk3.5.1 Militaire en civiele operatiesDe nauwe verbondenheid tussen mensenrechten en veiligheid dient tot uitdrukking
te komen in de manier waarop crisisbeheersing in het veld wordt uitgevoerd.
De afgelopen jaren is de aandacht voor de integratie van mensenrechten in
dergelijke operaties sterk gegroeid. Deze aandacht maakt tegenwoordig deel
uit van alle mandaten van crisisbeheersingsoperaties waaraan Nederland deelneemt.
Het betreft dan de inzet van Nederlandse burgers en militairen in crisisbeheersingsoperaties
van de VN, NAVO en EU.De mandaten van VN-vredesoperaties zijn het afgelopen decennium veel breder
en complexer geworden en schenken veelal nadrukkelijk aandacht aan mensenrechtenaspecten. «De
bescherming van burgers» die in de mandaten is opgenomen, heeft aan
betekenis gewonnen. VN-vredesoperaties hebben een veel bredere reikwijdte
en meer geïntegreerd karakter gekregen. Hierbij is de civiele component
van dergelijke operaties (inclusief expertise op het gebied van mensenrechten)
in omvang sterk gegroeid en nauwer verweven met de militaire aspecten van
operaties. Nederland ondersteunt deze ontwikkeling, onder andere door de Nederlandse
bijdragen aan deze operaties.Veel taken van NAVO operaties dragen indirect dan wel direct bij aan naleving
van de mensenrechten. Nederland levert op dit moment een aanzienlijke bijdrage
aan de International Security Assistance Force
(ISAF) in Afghanistan. Nederland heeft een Memorandum of
Understanding (MoU) gesloten met de Afghaanse regering, waarin is
vastgelegd dat personen die door Nederlandse ISAF-militairen aan de Afghaanse
autoriteiten zijn overgedragen, worden behandeld conform internationale (mensenrechten)
standaarden. Voorts is in dit MoU neergelegd dat de Afghanistan
Independent Human Rights Commission (AIHRC), het Internationale Comité
van het Rode Kruis evenals Nederlandse vertegenwoordigers toegang hebben tot
deze gedetineerden. Via dit mechanisme vindt monitoring plaats. Ook andere
ISAF-partners hebben dergelijke arrangementen gesloten met de Afghaanse regering.De EU werkt aan betere integratie van haar doelstellingen op gender- en mensenrechtenterrein in het kader van het Europese Veiligheids-
en Defensiebeleid (EVDB). Overigens maakt deze inzet deel uit van het streven
naar betere coherentie tussen de activiteiten die in het kader van het communautaire
beleid plaatsvinden en de externe betrekkingen van de EU. In EVDB-operaties
is vrijwel altijd een mensenrechtenafdeling – veelal gecombineerd met gender aangelegenheden – of is een aantal experts
op dit gebied aan de missie verbonden. De missies hebben onder andere tot
taak ervoor te zorgen dat eventuele wetgeving in overeenstemming is met internationale
mensenrechtenstandaarden, inclusief op het gebied van vrouwen. Onlangs zijn
de lidstaten het eens geworden over een bundeling van alle relevante documenten
op het gebied van gender en mensenrechten, waarmee
de inbedding van dit beleid in het EVDB een stap dichterbij is gebracht. Nederland
zal zich inzetten voor het opstellen van een handboek, dat een meer gebruikersvriendelijke
handleiding biedt aan het personeel in EVDB-operaties in het veld.3.5.2 De VN Peacebuilding CommissionBij de VN is het besef gegroeid dat de inzet van VN-blauwhelmen in een
veel breder kader dient te worden geplaatst. Voor het opbouwen van vrede is
meer nodig. Tijdens de VN Wereldtop in 2005 werd besloten tot de
oprichting van de Peacebuilding Commission (PBC),
die tot taak heeft post-conflict landen te steunen bij hun wederopbouw. Het
is de bedoeling deze landen op de internationale agenda te houden zolang het
risico aanzienlijk blijft dat het land weer afglijdt naar geweld en conflict.
Momenteel staan Sierra Leone en Burundi op de agenda van de PBC en het ligt
in de lijn der verwachting dat daar binnenkort één of twee andere
landen bij zullen komen. Om activiteiten en projecten te kunnen financieren
is het Peacebuilding Fund opgericht, waar Nederland
15 miljoen euro aan heeft bijgedragen.Het werk van de PBC krijgt vorm in landenspecifieke bijeenkomsten in New
York en in bijeenkomsten in de hoofdsteden van de landen op de agenda. Hierbij
zijn alle betrokkenen aanwezig: donoren, PBC-leden, lokale autoriteiten, internationale
financiële instellingen en NGO’s. Er wordt voor elk land een zogenaamde Integrated Peacebuilding Strategy (IPBS) opgesteld, waarin
de grootste obstakels voor vredesopbouw geïdentificeerd worden. Het gaat
daarbij zowel om politieke, militaire, juridische als sociale problemen, die
gezamenlijk moeten worden aangepakt teneinde een duurzame vrede tot stand
te brengen. Het bevorderen en respecteren van de mensenrechten maakt daarvan
onderdeel uit. In Burundi bijvoorbeeld betreft één van de prioriteiten
het versterken van de rechtsstaat. Onder deze prioriteit valt ook het oprichten
van een onafhankelijke nationale mensenrechtencommissie. In Sierra Leone heeft
men afgesproken om mensenrechten als dwarsdoorsnijdend onderwerp in alle prioriteiten
van de IPBS op te nemen.3.5.3 Nationaal Actieplan 1325Nederland zal bijzondere aandacht besteden aan de positie van vrouwen
in en na conflicten. Niet alleen omdat vrouwen een kwetsbare groep vormen
en hun problematiek vaak specifieke maatregelen vereist, maar ook vanuit de
overtuiging dat het vergroten van betrokkenheid en zeggenschap van vrouwen
bijdraagt aan het oplossen van conflicten en aan een veilige, stabiele en
leefbare wereld. Dit werd in 2000 door de VN Veiligheidsraad erkend in resolutie
1325, die sindsdien de basis voor internationale actie vormt. Resolutie 1325
richt zich op meerdere aspecten van het thema vrouwen, vrede en veiligheid.1Om op nationaal niveau een nieuwe impuls te geven aan de implementatie
van deze resolutie, ondertekenden overheid en maatschappelijke organisaties
in Schokland op 30 juni jl. een overeenkomst waarin werd vastgelegd dat
er een Nationaal Actieplan komt. In dit Nationale Actieplan, dat naar verwachting
eind 2007 zal verschijnen, worden actiepunten geformuleerd voor zes aandachtsgebieden.
Eén van de aandachtsgebieden betreft «protectie en mensenrechten».
Binnen dit aandachtsgebied kunnen onder meer afspraken worden uitgewerkt over
het opstellen van gedragscodes voor vredesmissies, speciale aandacht voor
de rehabilitatie en re-integratie van slachtoffers van seksueel geweld en
het bestrijden van straffeloosheid van seksueel geweld.Ter ondersteuning van de implementatie van resolutie 1325 zal extra steun
gegeven worden aan UNFPA voor het bevorderen van seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten in conflictsituaties.Strategische inzet– De integratie van mensenrechten in crisisbeheersingsoperaties
zal voor Nederland in alle relevante fora een belangrijk aandachtspunt zijn.– Nederland zal bijdragen aan de totstandkoming van een bruikbaar
handboek gender en mensenrechten voor EVDB-missies.– Nederland zal zich er actief voor blijven inzetten dat binnen
het werk van de VN Peacebuilding Commission voldoende aandacht is voor mensenrechten.– Nederland zal binnen het hele spectrum aan crisisbeheersing
en wederopbouw speciale aandacht besteden aan het verbeteren van de positie
van vrouwen.3.6 Een rechtvaardige vrede3.6.1 Het tegengaan van straffeloosheidHet is voor het bevorderen en beschermen van mensenrechten van essentieel
belang dat misdaden niet onbestraft blijven. Gerechtigheid is vanuit moreel
oogpunt van belang. Wanneer de dader niet wordt vervolgd, voelt het slachtoffer
zich niet meer veilig en gaat er evenmin een afschrikwekkend effect uit richting
andere potentiële daders. Het bestrijden van straffeloosheid en het compenseren
van slachtoffers is daarom zowel voor de samenleving als het individu van
groot belang. Bovendien is het onbestraft laten van schendingen een schending
op zich. Slachtoffers van mensenrechtenschendingen hebben immers recht op
verhaal.1 Het uitgangspunt hierbij is dat slachtoffers
compensatie krijgen. Het gaat hier niet alleen om financiële compensatie,
maar ook om genoegdoening en met name om een garantie door de overheid dat
schending van hun mensenrechten in de toekomst niet meer zal voorkomen.Het recht op verhaal dient in eerste instantie door de eigen overheid
te worden gerealiseerd, die immers de plicht heeft zijn eigen burgers te beschermen.
Om dit te bewerkstelligen dient de overheid onder meer te zorgen voor wetgeving
die in overeenstemming is met internationale mensenrechtenverdragen en een
goede en onafhankelijke juridische infrastructuur. Tevens dient de overheid
extra aandacht te geven aan kwetsbare groepen, zodat ook zij hun recht kunnen
en durven halen.Er kan echter ook een beroep worden gedaan op de internationale gemeenschap,
bijvoorbeeld wanneer het vanwege een politieke situatie in een land moeilijk
is om een echt onafhankelijk proces te realiseren of wanneer het een land
aan voldoende capaciteit ontbreekt. Nederland zet zich ervoor in om de juridische
infrastructuur in landen te verbeteren, onder andere in het kader van het
EU-nabuurschaps- en toetredingsbeleid, maar ook in ontwikkelingslanden. Versterking
van de rechtsstaat maakt deel uit van de activiteiten die gericht zijn op
het bevorderen van goed bestuur.Ook wanneer een land bewust in gebreke blijft bij het bestrijden van straffeloosheid
ligt er een taak voor de internationale gemeenschap. Plegers van oorlogsmisdrijven,
misdrijven tegen de menselijkheid, genocide en etnische zuiveringen zijn internationaal
strafrechtelijk aansprakelijk voor hun daden. In het geval van zeer ernstige
en grootschalige schendingen is het vervolgen van daders immers van belang
voor het beschermen van de internationale rechtsorde. De internationale gemeenschap
heeft de afgelopen jaren veel gedaan om de cultuur van straffeloosheid te
doorbreken (zie ook 1.2.4). Concreet heeft dit geleid tot de oprichting van
een aantal hoven en tribunalen op dit gebied. Zo werden in 1993 en 1994 twee
ad hoc tribunalen opgericht voor de berechting van verdachten van de ernstige
misdaden die in het voormalig Joegoslavië en Rwanda zijn gepleegd, in
2002 gevolgd door het speciale tribunaal voor Sierra Leone. Het Statuut van
het Internationaal Strafhof (ISH) trad op 1 juli 2002 in werking. In
2006 werd overeenstemming bereikt tussen de VN en de Cambodjaanse overheid
over de oprichting van het Cambodja tribunaal. In 2007 trad de
overeenkomst tussen de VN en Libanon over de oprichting van een speciaal tribunaal
voor Libanon in werking.Nederland levert een belangrijke bedrage aan het tegengaan van straffeloosheid,
met name door in Den Haag – de «legal capital
of the world» – een groot aantal internationale juridische
instellingen te huisvesten en hieraan een substantiële financiële
bijdrage te leveren. Het betreft onder meer het Internationaal Strafhof en
enkele van de ad hoc tribunalen die zijn opgericht om zich op specifieke situaties
te richten. Het is de bedoeling dat ook het Libanon-tribunaal binnenkort in
Nederland zal worden gevestigd. Nederland is ook inhoudelijk nauw betrokken
bij de werkzaamheden van deze instellingen. Als gastland voelt Nederland een
bijzondere verantwoordelijkheid om derde landen aan te sporen tot samenwerking
met de in Den Haag gevestigde instellingen. Zo is medewerking van Servië
met het Joegoslavië Tribunaal en Internationaal Strafhof voor Nederland
een belangrijke voorwaarde voor het proces van Europese toenadering. In zijn
bilaterale contacten zal Nederland aandringen op medewerking met het Internationaal
Strafhof. Zo heeft Nederland onlangs de Soedanese regering aangesproken op
het feit dat iemand tegen wie het Internationaal Strafhof een arrestatiebevel
heeft uitgevaardigd, benoemd is tot lid van de Soedanese mensenrechtencommissie.
Nederland heeft aangedrongen op uitlevering van deze persoon, die ervan wordt
verdacht in Darfur oorlogsmisdaden te hebben begaan. Nederland zal ook in
EU-verband aandringen op medewerking en uitlevering van verdachten.3.6.2 Transitional justice«Na een oorlog is het niet genoeg de wapens het zwijgen op te leggen.
Vrede houdt in dat alle rechten worden geëerbiedigd. Je kunt niet het
ene recht eerbiedigen en het andere schenden. Als een maatschappij de rechten
van haar burgers niet respecteert, ondermijnt ze de vrede en voert ze ons
weer terug naar de oorlog.»(uitspraak van Maria Julia Hernandez, El-Salvadoriaanse
mensenrechtenverdedigster)Duurzame vrede is niet mogelijk zonder gerechtigheid. Het doen van recht
is dan ook een onmisbare pijler bij de wederopbouw van een land. Wanneer hieraan
in een post-conflict situatie onvoldoende aandacht wordt besteed, ligt een
nieuwe uitbarsting van geweld op de loer.In post-conflictsituaties is het recht op verhaal echter meestal niet
eenvoudig te realiseren. In veel gevallen zal het rechtssysteem opnieuw moeten
worden opgebouwd. Het tegengaan van straffeloosheid houdt bovendien in dat
de schenders van mensenrechten worden bestraft, ook wanneer het gaat om ambtenaren
en politici die zich aan mensenrechtenschendingen schuldig hebben gemaakt.
In ernstige situaties is echter een groot deel van de overheidsadministratie
direct of indirect betrokken geweest bij mensenrechtenschendingen. Een ingrijpende «zuiveringsoperatie»
zou de capaciteit van het overheidsapparaat, vaak een van de grootste problemen
in een post-conflictsituatie, nog verder ondermijnen. Vanuit mensenrechtenoptiek
is er hier dan ook sprake van een wezenlijk dilemma. Enerzijds hebben slachtoffers
recht op verhaal en is het bestrijden van straffeloosheid voor een vreedzame
en rechtvaardige samenleving op termijn onontbeerlijk. Anderzijds hebben de
burgers in een post conflictsituatie ook recht op een stabiele en goed werkende
overheid die het kader garandeert waarbinnen zij hun mensenrechten kunnen
effectueren. Zonder gerechtigheid is er geen sprake van duurzame vrede, maar
voor vrede is meer nodig dan alleen gerechtigheid.Diegenen die zich schuldig hebben gemaakt aan de misdaden tegen de menselijkheid
zoals opgesomd in het Statuut van het Internationaal Strafhof dienen in alle
gevallen te worden berecht. Het rechtsgevoel van niet alleen de nationale
maar ook van de internationale gemeenschap is in dergelijke gevallen zozeer
geschokt, dat er geen ruimte is voor andere oplossingen.Voor degenen die misdaden hebben begaan die buiten deze «hoogste
categorie» vallen, zijn andere maatregelen denkbaar. In de praktijk
wordt vaak een balans gevonden tussen berechting, publieke spijtbetuiging,
verzoening, compensatie en vergeving. Het doen van recht dient echter ontegenzeggelijk
het uitgangspunt te blijven. De marges om binnen dit uitgangspunt gebruik
te maken van alternatieve methoden dienen afhankelijk te zijn van de behoeften
van de slachtoffers en de gemeenschap daaromheen. Uit een recent OHCHR-onderzoek
naar de perceptie van slachtoffers van het conflict in Noord-Oeganda blijkt
dat zij zelf onderscheid maken tussen verschillende «categorieën»
daders en de wijze van berechting. Daar waar daders en slachtoffers in feite
deel uitmaken van eenzelfde gemeenschap, zal het draagvlak voor een aanpak
die sterk op verzoening en genoegdoening is gericht groter zijn dan wanneer
sprake is van daders van buitenaf. Wanneer het draagvlak groot genoeg is,
kan bijvoorbeeld worden gekozen voor traditionele manieren waarop verhaal
wordt geboden. Uit dit onderzoek blijkt ook dat daar waar een voorkeur wordt
uitgesproken voor amnestie, dit vaak is ingegeven door pragmatische overwegingen.1 Bekend is de «gacaca» procedure die in Rwanda op grote schaal is toegepast in de nasleep
van het conflict in 1994 en die werkt via boetedoening, bepaalde – lichtere –
straffen, gevolgd door vergeving. Het is echter van belang dat deze gebruiken
voldoende tegemoet komen aan «recht op verhaal» in de zin dat
er in ieder geval sprake moet zijn van waarheidsvinding en compensatie van
slachtoffers. In geen geval mogen individuen die zijn aangeklaagd door het
Internationale Strafhof of tribunalen gevrijwaard worden.Nederland zal erop aandringen dat wanneer na afloop van een conflict amnestiewetgeving
wordt aangenomen, deze wetgeving in overeenstemming moet zijn met internationale
mensenrechtenstandaarden. Zo heeft Nederland onlangs, samen met andere landen
en het Afghaanse middenveld, met succes bij de Afghaanse president aandrongen
op het verbeteren van een ontwerp amnestieregeling. De inhoud van deze ontwerpregeling,
het National Reconciliation Charter, baart de internationale gemeenschap zorgen.
President Karzai heeft evenwel eind maart 2007 verzekerd dat hij geen wetgeving
zal (contra)signeren die in strijd is met internationaal recht of internationaal
aanvaarde mensenrechtennormen. Tot dusverre heeft de president woord gehouden.
In de meest recente versie van het National Reconciliation
Charteris een aantal omstreden artikelen komen te vervallen.Strategische inzet:– Nederland hanteert als uitgangspunt dat gerechtigheid onmisbaar
is voor een duurzame vrede. Diegenen die zich schuldig hebben gemaakt aan
de misdaden tegen de menselijkheid zoals opgesomd in het Statuut van het Internationaal
Strafhof dienen in alle gevallen te worden berecht.– Nederland zal zich ervoor inzetten om de nationale juridische
infrastructuur van landen te versterken en erop aandringen dat wanneer een
land amnestiewetgeving aanneemt, deze in overeenstemming is met internationale
mensenrechtenstandaarden.– Nederland zal een belangrijke bijdrage blijven leveren aan
de internationale aanpak van straffeloosheid, in het bijzonder door inhoudelijke
en financiële ondersteuning van internationale gerechtshoven en tribunalen.– Nederland zal in samenwerking met de VN en NGO’s een
internationale conferentie organiseren over straffeloosheid en transitional
justice om op basis van recente ervaringen, onder meer in Afghanistan, mogelijke
oplossingen te identificeren voor de dilemma’s die spelen bij het doen
van recht in post-conflictsituaties.4 DE ONDEELBAARHEID VAN MENSENRECHTEN4.1 Inleiding«Het ontstaan van armoede heeft veel ingrediënten, maar factoren
als discriminatie, ongelijke toegang tot middelen en sociale en culturele
stigmatisering zijn de vaste bestanddelen. Deze «factoren» hebben
ook een andere naam: ontzegging van mensenrechten en menselijke waardigheid.»(Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens Louise
Arbour, 10 december 2006)Gevrijwaard te zijn van een gebrek aan basisbehoeften – «freedom from want» –, werd door President
Roosevelt reeds op gelijke voet gesteld met de vrijheid van meningsuiting
en godsdienst en de vrijwaring van angst. Voor een menswaardig en rechtvaardig
bestaan zijn economische, sociale en culturele rechten even onmisbaar als
burgerrechten en politieke rechten. Dit is geen papieren letter. Voor een
slachtoffer van seksueel geweld heeft goede medische zorg niet minder prioriteit
dan het berechten van de dader.De gelijkwaardigheid van alle rechten, of ondeelbaarheid, komt op verschillende
manieren tot uiting in het Nederlands buitenlands beleid. Ontwikkelingssamenwerking
richt zich op landen waar het over het algemeen niet goed is gesteld met de
realisatie van ESC-rechten en heeft mede tot doel de overheid te ondersteunen
in deze realisatie. Dit gaat met name op voor de rechten die betrekking hebben
op basisbehoeften van de mens, zoals het recht op water, het recht op voedsel,
het recht op adequate huisvesting en het recht op gezondheidszorg. Het is
voor de ontwikkeling van een gezonde en stabiele samenleving echter van belang
om expliciet aandacht te besteden aan alle ESC-rechten, dus ook rechten die
betrekking hebben op het vormen van een vakbond, sociale zekerheid en arbeidsomstandigheden.Momenteel wordt onderhandeld over de totstandkoming van een facultatief
protocol bij het VN-verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten,
dat onder meer tot doel heeft een klachtenmechanisme in het leven te roepen.
Het Koninkrijk der Nederlanden is nauw betrokken bij de onderhandelingen en
werkt constructief mee. Dit is mede van belang vanuit het oogpunt van een
effectief en geloofwaardig buitenlands beleid.De ondeelbaarheid van rechten manifesteert zich ook in het feit dat burgerrechten
en politieke rechten onmisbaar zijn voor de realisatie van ESC-rechten. De
overtuiging groeit dat er een sterke relatie bestaat tussen de bevordering
van mensenrechten in algemene zin enerzijds en
duurzame ontwikkeling anderzijds. Deze overtuiging wordt gestaafd door uitgebreid
empirisch onderzoek. Studies van Wereldbank en UNDP concluderen dat daar waar
schendingen van burgerrechten en politieke rechten plaatsvinden, economische
groei ernstig wordt gehinderd. Of mensen het hoofd boven water kunnen houden,
blijkt afhankelijk van de mate waarin hun burgerrechten en politieke rechten
worden gerespecteerd, in het bijzonder die rechten die te maken hebben met
de democratische verantwoordingsplicht van een overheid.1 Om hun positie te kunnen verbeteren, hebben armen toegang nodig tot
informatie, eerlijke rechtsgang, moet hun vrijheid van meningsuiting en vereniging
worden gegarandeerd en moeten zij kunnen deelnemen aan besluitvormingsprocessen.
Dat armoede meer dimensies heeft dan alleen economische, sociale of culturele
aspecten is overigens ook terug te vinden in de vijf kerndimensies die door
OESO/DAC worden onderscheiden. Armoedebestrijding moet oog hebben voor alle
dimensies, ook de politieke. Wanneer men binnen deze dimensie
onvoldoende capaciteiten en mogelijkheden – ofwel rechten – heeft,
vormt dit een obstakel voor het verbeteren van de eigen situatie.Hieruit volgt ook dat het investeren in de ontwikkeling van een land waar
systematische mensenrechtenschendingen plaatsvinden en waar de wil ontbreekt
om de situatie te verbeteren, niet tot de gewenste resultaten kán leiden.
Een dergelijke investering kan dan ook beter achterwege worden gelaten. Wel
dient in een dergelijke situatie rekening te worden gehouden met de «rechthebbenden»,
de burgers van het land. Voorkomen moet worden dat zij dubbel slachtoffer
worden van de opstelling van hun overheid.In dit hoofdstuk wordt de aanzet gegeven voor de nadere uitwerking van
twee instrumenten waarmee de hierboven omschreven aspecten van ondeelbaarheid
nog beter tot uitdrukking kunnen worden gebracht in het Nederlands buitenlands
beleid. In de eerste paragraaf wordt een instrument gepresenteerd waarmee
de algehele mensenrechtensituatie in een land – burgerrechten en politieke
rechten én ESC-rechten – structureel kan worden verbeterd. In
de tweede paragraaf wordt aangegeven dat de relatie tussen mensenrechten en
ontwikkeling tot uiting dient te komen in de Nederlandse inspanningen op het
gebied van de Millenniumdoelen. Ten slotte komt het onderwerp «maatschappelijk
verantwoord ondernemen» aan bod.4.2 Een nationale «infrastructuur» voor
mensenrechtenHet begrip «nationaal systeem voor mensenrechtenbescherming»
is in VN-verband ontwikkeld. In het kader van de huidige hervormingsronde
van de VN is veel aandacht besteed aan het effectief bevorderen van de naleving
van mensenrechten op landenniveau, ook in het kader van ontwikkeling. In 2002
verscheen het tweede hervormingsrapport van de vorige SGVN, «Strengthening of the United Nations: an agenda for further change».1 In dit rapport wordt datgene wat in een land
nodig is om de naleving van mensenrechten te garanderen, benoemd als «national human rights protection mechanism».
Het gaat als het ware om de nationale «infrastructuur» op mensenrechtengebied,
gebaseerd op internationale mensenrechtennormen. De VN heeft de versterking
van de nationale systemen voor mensenrechtenbescherming als centrale doelstelling.
Nederland steunt deze doelstelling en zal zich er voor inzetten om waar mogelijk
ook door nationale interventies een bijdrage te leveren aan de versterking
van deze systemen.Een nationaal systeem voor mensenrechtenbescherming is het totaal aan
waarborgen («checks and balances»)
die moeten verzekeren dat overheden, als dragers van plichten, gehouden worden
aan het respecteren, beschermen en vervullen van de rechten van mensen. Dit
geldt niet alleen voor burgerrechten en politieke rechten, maar ook voor economische,
sociale en culturele rechten. Hoe het systeem precies uit dient te zien, verschilt
van land tot land. Niettemin kunnen vier algemene elementen worden onderscheiden
die voor ieder land van belang zijn als onderdeel van een nationaal systeem
voor de bescherming van mensenrechten.De basis voor een goed nationaal mensenrechtenbeleid is dat alle wetgeving,
inclusief de grondwet, in overeenstemming wordt gebracht met internationale
mensenrechtennormen en standaarden. Staten moeten de internationale mensenrechtenverdragen
ratificeren en indien nodig uitvoeringswetgeving aannemen. De uitvoering van
dergelijke wetgeving moet transparant zijn en burgers die zich door bepaalde
overheidsbeslissingen in hun mensenrechten beknot weten, moeten gebruik kunnen maken van bezwaar- en beroepsprocedures. Overigens biedt het
internationale mensenrechtensysteem meer dan alleen normstelling. Bij de naleving
is van belang dat goed wordt samengewerkt met het Kantoor van de Hoge Commissaris
voor de Rechten van de Mens, dat veel ervaring heeft met het verlenen van
technische assistentie. Ook dient optimaal te worden samengewerkt met de VN-verdragscomité’s
en de Speciale Procedures van de VN-mensenrechtenraad, die toezicht houden
op de naleving van mensenrechtennormen.Een tweede element betreft de aanwezigheid van effectieve instituties
die mensenrechten bevorderen en beschermen. De regering heeft de primaire verantwoordelijkheid voor naleving van mensenrechten.
Conceptwetgeving moet in overeenstemming zijn met mensenrechtennormen, er
moeten voldoende begrotingsmiddelen worden toegewezen en er moet beleid worden
ontwikkeld en uitgevoerd dat gericht is op de bevordering van de mensenrechten.
Deze verantwoordelijkheid geldt ook voor overheidsdiensten zoals politie en
justitie in strafrechtelijke aangelegenheden. Het parlement heeft, naast de ratificatie van internationale en regionale mensenrechtenverdragen
en het aannemen van wetten die hiermee in overeenstemming zijn, een belangrijke
toezichthoudende taak. Naleving van mensenrechten vereist ook rechtsprekende instanties. Onafhankelijke rechters zijn essentieel
voor de verwezenlijking van het «right to remedy», ofwel het recht op genoegdoening (inclusief compensatie) voor burgers
wier mensenrechten ten onrechte zijn beperkt. Dergelijke rechterlijke voorzieningen
dienen goed toegankelijk te zijn. Ten slotte kunnen ook nationale mensenrechteninstituties een belangrijke rol spelen, zoals een nationale
mensenrechtencommissie en/of één of meer ombudsmannen. Hun taak
is onder meer om klachten van burgers te behandelen en voorlichting over mensenrechten
te geven.1Een derde element betreft nationaal beleid, zowel de inhoud als de wijze
waarop het tot stand komt. Mensenrechten en mensenrechtenprincipes als participatie,
non-discriminatie en het afleggen van rekenschap dienen er integraal onderdeel
van uit te maken. Dit is niet alleen wenselijk vanuit het oogpunt van legitimiteit,
maar ook vanuit het oogpunt van effectiviteit en duurzaamheid.Een nationaal systeem voor mensenrechtenbescherming kan niet functioneren
wanneer rechthebbenden onvoldoende informatie over mensenrechten hebben. Dit
geldt voor leraren, beleidsmakers, advocaten, maar ook voor bijvoorbeeld kinderen
en kwetsbare groepen.Het laatste element van een nationaal systeem voor mensenrechtenbescherming
is een vrij, actief en onafhankelijk maatschappelijk middenveld dat opkomt
voor mensenrechten en waarin mannen en vrouwen beiden participeren. Dit omvat
onafhankelijke NGO’s, mensenrechtenverdedigers, maar bijvoorbeeld ook
vakbonden en andere organisaties die zich in het bijzonder bezig houden met
de realisatie van ESC-rechten zoals het recht op billijke arbeidsvoorwaarden
en sociale zekerheid. Vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vereniging
en onafhankelijke media zijn hiervoor essentieel.Strategische inzet– Nederland zal expliciet aandacht besteden aan de versterking
van nationale systemen voor de bescherming van mensenrechten in derde landen.
Hiertoe zal een handleiding voor de Nederlandse ambassades worden opgesteld.– Nederland zal het initiatief nemen dat op lokaal niveau ambassades
een (politieke) dialoog aan gaan, al dan niet in EU-kader, om overheden te
overtuigen van noodzaak en nut van samenwerking met het internationale
mensenrechtenregiem. Dit houdt onder meer in: ratificatie van mensenrechtenverdragen,
rapportages aan verdragscomités, uitvoering van aanbevelingen van de
verdragscomités, bereidheid van landen om speciale rapporteurs te ontvangen
door middel van een zogenaamde «staande uitnodiging», presentie
van OHCHR.4.3 Mensenrechten en de millenniumdoelen4.3.1 Overeenkomsten en verschillenHoewel de millenniumdoelen zelf niet expliciet naar de mensenrechten verwijzen,
zijn ze ontstaan in een context waarin de mensenrechten
een centrale plaats hebben. De eerste paragrafen van de VN Millennium Verklaring
zetten fundamentele waarden en principes uiteen, waaronder vrijheid, gelijkheid
en tolerantie.1 Dit zijn de waarden die ook ten
grondslag liggen aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.
In het rapport van SGVN In Larger Freedom werd
opnieuw bevestigd dat mensenrechten samen met veiligheid en ontwikkeling de
drie pijlers van het VN-systeem vormen. In het Slotdocument van de VN Wereldtop
in 2005 ten slotte besloten de lidstaten tot het verder integreren van mensenrechten
in het werk van het gehele VN-systeem, inclusief in het landenwerk.2Er is dan ook sprake van sterke inhoudelijke overeenkomsten tussen de
millenniumdoelen (MDG’s) en de doelstellingen van mensenrechten zoals
vastgelegd in verdragen. Beide zijn gericht op uitbanning van honger, toegang
tot onderwijs, gezondheidsvoorzieningen en een betere positie van vrouwen,
kinderen en andere kwetsbare groepen. Alle MDG’s hebben dan ook een
equivalent in de internationale mensenrechtenverdragen, met name het Verdrag
over Economische, Sociale en Culturele Rechten (ICESCR), het Verdrag voor
de Uitbanning van alle vormen van Discriminatie tegen Vrouwen (CEDAW) en het
Kinderrechtenverdrag (CRC) (en CERD). Er zijn echter ook verschillen. Terwijl
staten met de MDG’s een politieke verbintenis hebben gesloten, zijn
zij bij het bekrachtigen van de mensenrechtenverdragen een bindende juridische
verplichting aangegaan. Essentieel voor de MDG’s zijn de concrete benchmarks en indicatoren; kenmerkend voor de mensenrechtenverdragen
zijn de plicht tot non-discriminatie en de plicht de sociale en economische
rechten stapsgewijs volledig te realiseren («achieve
progessively the full realisation of rights»).Het zijn met name deze verschillen die de combinatie van MDG’s en
mensenrechten binnen het OS-beleid interessant maken. De kracht van de MDG’s
ligt in het politieke karakter en meetbare doelen, maar tegelijkertijd ontbreekt
een expliciete aansprakelijkheid. Mensenrechten zijn bij uitstek gebaseerd
op de verantwoordingsplicht door de overheid. Mensenrechtenverdragen kennen
weliswaar geen indicatoren, maar het ESC-verdrag verplicht staten een doelgericht
plan te maken voor de realisatie van rechten en op de voortgang daarvan wordt
toezicht gehouden door de VN Verdragscomités die aan de verdragen zijn
verbonden . De conclusie is gerechtvaardigd dat de benchmarks in de MDG’s en de bindende rechten en plichten van de mensenrechtenverdragen
elkaar goed aanvullen en kunnen versterken.4.3.2 Synergie in de praktijkDe mensenrechtenverdragen en vooral de non-discriminatieverplichting kunnen
meer dan nu het geval is worden ingezet om te bevorderen dat ook
de allerarmsten toegang krijgen tot basisdiensten en economische kansen. Voor
een deel kan de synergie tussen MDG’s en mensenrechten worden versterkt
door in te zetten op het versterken van het nationale systeem voor mensenrechtenbescherming
(zie paragraaf 4.2). Daarnaast zal Nederland echter ook gericht interveniëren
door vanuit een mensenrechtenperspectief te kijken naar de strategieën
van het partnerland voor het behalen van de MDG’s en armoedebestrijding.
Nederland zal hiermee ook in het bilaterale ontwikkelingsbeleid bevorderen
dat de internationale mensenrechtennormen doorwerken naar het nationale beleid
en het begrotingsproces van partnerlanden. Non-discriminatie en gelijkheid
voor de wet, verantwoordingsplicht (accountability), participatie
en informatie zijn hierbij sleutelbegrippen.Strategische inzet– Nederland zal in het bilaterale ontwikkelingsbeleid expliciete
aandacht geven aan de relatie tussen mensenrechten en millenniumdoelen.4.4 Maatschappelijk verantwoord ondernemenDe verantwoordelijkheden van overheden en de internationale gemeenschap
op het gebied van mensenrechten en ontwikkeling zijn duidelijk. De invloed
van niet-statelijke actoren neemt echter toe. Ook zij kunnen hun invloed aanwenden
om condities in deze landen te verbeteren en een «enabling
environment» voor de bescherming en bevordering van mensenrechten
te creëren. Hieronder wordt kort ingegaan op de rol van het internationale
bedrijfsleven.De invloed van bedrijven is enorm gegroeid. De concentratietendens binnen
het bedrijfsleven heeft ertoe geleid dat er tegenwoordig sprake is van grote,
internationaal opererende ondernemingen met duizenden werknemers verspreid
over de gehele wereld. Dergelijke ondernemingen kunnen binnen het eigen bedrijf
een cultuur creëren die gebaseerd is op het bieden van een veilige ruimte
voor de uitoefening van mensenrechten en fundamentele vrijheden. Dergelijke «vrijplaatsen»
kunnen op hun beurt een gunstige uitwerking hebben op de algemene mensenrechtensituatie
in landen van vestiging. In bepaalde gevallen kan de interne bedrijfsvoering
van dergelijke internationale ondernemingen zelfs meer effect hebben op de
lokale mensenrechtensituatie dan de traditionele interstatelijke mensenrechteninstrumenten.
Bovendien kan het internationale bedrijfsleven invloed uitoefenen op het beleid
van landen van vestiging: afhankelijk van de lokale situatie en de belangen
van het bedrijfsleven ter plaatse is het bedrijfsleven hier ook toe bereid
gebleken.1 Indien het respect voor mensenrechten
voorts een belangrijker overweging wordt bij investerings- en handelsbeslissingen
van bedrijven, kan dit een impuls geven aan de inspanningen van de betrokken
regeringen op dit gebied.Door de erkenning van de invloed die het bedrijfsleven kan hebben op het
gebied van mensenrechten komen het internationale mensenrechtenbeleid en het
beleid ter bevordering van «maatschappelijk verantwoord ondernemen»
(MVO) dichter bij elkaar. Zoals gezegd zal het ministerie van Economische
Zaken binnenkort een notitie over dit laatste onderwerp aan het Parlement
sturen.Nederland onderneemt diverse initiatieven die raken aan het verband tussen
mensenrechten en MVO. Door financiering van en deelname aan initiatieven als Global Compact, EITI (Extractive Industries
Transparency Initiative), de Voluntary Principles
on Security and Human Rights en werkzaamheden rondom de OESO-Richtlijnen,
speelt Nederland al een belangrijke rol op dit terrein. Nederland zal de deelname
aan dit soort internationale, gemengde initiatieven voortzetten
en waar nodig intensiveren. In het kader van de zogenaamde «Decent Work Agenda» besteedt de ILO veel aandacht aan
de wereldwijde bevordering van sociale rechten. Dit jaar heeft Nederland specifiek
voor dit doel een extra financiële bijdrage toegezegd. De VN-mensenrechtenraad
heeft een Speciale Vertegenwoordiger aangesteld die op het gebied van mensenrechten
en transnationale bedrijven nader onderzoek heeft gedaan.1 Nederland financiert een deel van zijn activiteiten, in het bijzonder
de regionale consultaties die hij in het kader van zijn werkzaamheden organiseert.
Ten slotte is van belang dat ook NGO’s zoals Amnesty International,
IKV Pax Christi en Aim for Human Rights (voorheen
het Humanistisch Overleg Mensenrechten) inmiddels samenwerkingsverbanden zijn
aangegaan met het bedrijfsleven.Vanuit het mensenrechtenbeleid zal meer dan in het verleden aandacht worden
besteed aan de rol van het internationale bedrijfsleven en mensenrechten.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken zal zich ervoor inzetten om de dialoog
over dit onderwerp met het bedrijfsleven te versterken. Zo zal samen met vertegenwoordigers
van geïnteresseerde NGO’s een bedrijfslevendag worden georganiseerd
over MVO en mensenrechten.Strategische inzet– Nederland zal initiatieven ondernemen om de dialoog met het
bedrijfsleven te versterken. Zo zal samen met vertegenwoordigers van geïnteresseerde
ngo’s een bedrijfslevendag worden georganiseerd over maatschappelijk
verantwoord ondernemen en mensenrechten. De dialoog is erop gericht de rol
van het bedrijfsleven ten aanzien van het bevorderen van respect voor mensenrechten
nader vorm te geven.– Nederland zal in samenwerking met de «Speciale Vertegenwoordiger
inzake mensenrechten en transnationale bedrijven en andere ondernemingen»
van de VN concrete activiteiten identificeren om de wereldwijde toepassing
van maatschappelijk verantwoord ondernemen te bevorderen. 5 DE STEM VAN MENSENRECHTEN5.1 Inleiding«Weinig mensen zijn bereid de afkeuring van hun vrienden te trotseren
of de censuur van hun collega’s of de woede van de maatschappij. Morele
moed is schaarser dan heldendom in de strijd of grote intelligentie. Het is
echter een essentieel, onmisbaar kenmerk van mensen die een wereld willen
veranderen die zich slechts met heel veel pijn laat veranderen.»(Robert F. Kennedy, 1966)We kunnen de naleving van mensenrechten wereldwijd bevorderen door landen
aan te spreken op de internationale verplichtingen die zij zijn aangegaan,
door te protesteren tegen schendingen en door hulp aan te bieden. Voor verandering
binnen een samenleving is een roep van buitenaf echter niet voldoende. Mensen
moeten uiteindelijk hun eigen rechten opeisen en hun eigen overheid daarop
aanspreken en afrekenen.Dit betekent echter niet dat we als internationale gemeenschap lijdzaam
moeten afwachten tot er in een samenleving iets gebeurt voor we in actie kunnen
komen. De roep van binnenuit is er eigenlijk altijd, maar klinkt niet overal
even luid. In veel arme samenlevingen weet het overgrote deel van de bevolking
vaak eenvoudigweg niet dat er internationale verplichtingen zijn waar hun
eigen regering zich aan heeft gecommitteerd, laat staan dat zij de capaciteit
hebben om deze rechten voor zichzelf te claimen. In andere gevallen is de
bevolking wellicht op de hoogte, maar is het gezien de opstelling van de autoriteiten
nauwelijks mogelijk om iets met deze kennis te doen. Gelukkig zijn er in iedere
samenleving mensen die de moed hebben om hun stem te laten horen. Zij zetten
zich in om hun medeburgers te informeren en hun regeringen aan te spreken,
ongeacht de gevaren die dit met zich mee kan brengen. Mensenrechtenverdedigers
zijn de stem en het geweten van een maatschappij. Door hen te steunen dragen
we bij aan verandering van binnenuit.Dat de roep om verandering niet overal even luid klinkt, houdt vaak verband
met een gebrek aan vrijheid van meningsuiting. Om ervoor te zorgen dat de
stem van mensenrechtenverdedigers ook echt wordt gehoord, door medeburgers
en door de overheid, is het waarborgen van deze vrijheid essentieel. Zonder
vrije media zijn mensenrechtenverdedigers monddood, zonder mediadiversiteit
heeft het publiek geen toegang tot verschillende opvattingen.Dit hoofdstuk gaat in op de inzet van Nederland om de «stem van
mensenrechten» van binnenuit te versterken.5.2 MensenrechtenverdedigersMensenrechtenbeleid is mensenwerk. Bij de uitvoering van ons mensenrechtenbeleid
is een speciale rol weggelegd voor mensen die voor hun eigen rechten –
en die van anderen – opkomen. De moed die deze mensen vaak aan de dag
leggen, verdient bijval, in morele en praktische zin. Nederland zal zich er
voor inspannen om deze mensenrechtenverdedigers bij te staan in hun werk.5.2.1 Steun door politieke aandachtHet Nederlandse beleid ten aanzien van de bescherming van mensenrechtenverdedigers
is momenteel in belangrijke mate geënt op de richtlijnen die de Europese
Unie in juni 2004 over dit onderwerp heeft aangenomen. Als EU-voorzitter heeft
Nederland zich er tijdens de tweede helft van 2004 voor ingespannen
een impuls te geven aan de toepassing van deze richtlijnen. Dit resulteerde
concreet in een handboek, dat vooral tot doel heeft de ambassades van EU-landen
praktische handreikingen te geven voor de bescherming van mensenrechtenverdedigers.
In het handboek wordt ingegaan op de verschillende politieke en diplomatieke
instrumenten die de EU kan inzetten wanneer mensenrechtenverdedigers in de
problemen zijn geraakt of dreigen te raken. Hierbij kan worden gedacht aan
demarches, verklaringen, bezoeken aan gevangenissen of het bijwonen van rechtzaken.
De concrete toepassing van de EU richtlijnen– met name ook door de eigen
posten – blijft voor Nederland een voortdurend aandachtspunt. Tijdens
de ambassadeursconferentie in 2007 is specifiek aandacht besteed aan het feit
dat Nederland vanwege zijn uitgebreide postennetwerk een bijzondere verantwoordelijkheid
heeft en een belangrijke rol dient te spelen bij de uitvoering van de EU-richtlijnen.
Bovendien is Nederland binnen de EU «burdensharer» op dit specifieke terrein, wat inhoudt dat Nederland namens het
voorzitterschap toeziet op uitvoering van de richtlijnen. Vanuit deze positie
kan er bijvoorbeeld op worden toegezien dat de EU in haar contacten met andere
regionale organisaties het belang onderstreept van regionale instrumenten
op het gebied van mensenrechtenverdedigers. Lokaal zal jaarlijks aandacht
aan het thema worden besteed door aan ambassades te vragen samen met EU partners
rond de Internationale mensenrechtendag op 10 december een bijeenkomst
met mensenrechtenverdedigers te organiseren. Om de eigen inzet en die van
de EU verder te verbeteren, zal Nederland een actieplan mensenrechtenverdedigers
opstellen.Om de inzet van politieke middelen zo effectief mogelijk te maken, is
het van groot belang dat we in EU-verband optreden, om de eenvoudige reden
dat een boodschap die namens 27 landen wordt afgegeven veel krachtiger is.
In al haar politieke contacten moet de Unie zich het recht voorbehouden ook
over individuele gevallen te kunnen spreken, ook al is dit tegen het zere
been van veel gesprekspartners. Nederland zal zich ervoor inzetten dat hierover
afspraken worden opgenomen in de modaliteiten van politieke dialogen, in het
kader van associatie- en handelsakkoorden en anderszins. Dit betekent echter
niet dat Nederland actie alleen aan het EU-voorzitterschap moeten overlaten.
Ook tijdens bilaterale gesprekken en bezoeken moet aandacht worden gevraagd
voor de situatie van mensenrechtenverdedigers en hun organisaties –
ongeacht het land waarin zij actief zijn. Politieke aandacht voor een specifieke
zaak kan bescherming bieden, wat soms het verschil tussen leven en dood kan
uitmaken. Verdedigers van mensenrechten geven bovendien aan dat internationale
aandacht van groot belang is om hoop te blijven houden op een betere situatie.
Om aan te geven dat Nederland serieus werk wil maken van de bescherming van
deze mensen, zullen de ministers van Buitenlandse Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking
tijdens hun buitenlandse bezoeken waar relevant mensenrechtenverdedigers ontmoeten.
Ook in het werk van de Nederlandse mensenrechtenambassadeur zijn ontmoetingen
met mensenrechtenverdedigers een centraal element.5.2.2 Steun door middel van concrete projectenIn veel gevallen is politieke of diplomatieke steun alleen niet genoeg.
Het is van belang ook met financiële middelen de capaciteitsopbouw en
activiteiten van lokale mensenrechtenorganisaties te ondersteunen. Het Mensenrechtenfonds
voorziet hierin. Het grootste deel van het beschikbare budget wordt rechtstreeks
door ambassades uitgegeven, om te waarborgen dat het geld bij de meest aangewezen
organisaties ter plekke terecht komt. Bescherming van mensenrechtenverdedigers
is een expliciete prioriteit. Het geld kan bijvoorbeeld worden aangewend voor
ondersteuning van activiteiten op het terrein van lobby en bewustwording
of waar nodig het inhuren van rechtsbijstand voor een mensenrechtenactivist
die is gearresteerd. Ambassades zullen worden aangemoedigd om van deze mogelijkheden
gebruik te maken. Dit kan bijvoorbeeld vorm krijgen in de «beleidsdocumenten»,
die naar aanleiding van de IOB-evaluatie van het Nederlandse mensenrechtenbeleid
door een aantal posten zijn opgesteld.15.2.3 De «Mensenrechten Tulp», een jaarlijkse
onderscheiding voor mensenrechtenverdedigersDe structurele ondersteuning van mensenrechtenverdedigers door een gerichte
inzet van politieke en financiële instrumenten zal zoals geschetst een
essentieel onderdeel zijn van het Nederlandse beleid. Naast deze structurele
ondersteuning is het van groot belang dat we bewust stil staan bij de bijzondere
moed die mensenrechtenverdedigers aan de dag leggen in hun strijd voor een
betere wereld. We mogen niet vergeten dat mensenrechten mensenwerk is.De Nederlandse minister van Buitenlandse zaken zal jaarlijks een onderscheiding –
de Mensenrechten Tulp- uitreiken aan een persoon die bijzondere morele moed
heeft getoond bij het beschermen en bevorderen van de rechten van zijn of
haar medeburgers. De onderscheiding is een manier om deze mensen, die soms
met gevaar voor eigen leven een moeilijke strijd voeren, te eren en uit de
anonimiteit te halen, om ze op deze manier extra bescherming te bieden. Kandidaten
kunnen worden genomineerd door ambassades, mensenrechtenorganisaties en journalisten.
De onderscheiding zal voor de eerste keer worden uitgereikt in 2008, het jaar
waarin de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens 60 jaar bestaat.2Strategische inzet– Als eerbetoon aan het werk van mensenrechtenverdedigers zal
de Minister van Buitenlandse Zaken jaarlijks de Mensenrechten Tulp uitreiken
aan een persoon die bijzondere morele moed heeft getoond bij het beschermen
en bevorderen van mensenrechten.– De ministers van Buitenlandse Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking
zullen waar relevant tijdens hun bezoeken aan landen mensenrechtenverdedigers
ontmoeten.– Nederland zal als «burdensharer» toezien op de
uitvoering van de EU-richtlijnen over mensenrechtenverdedigers en hieraan
ook met het eigen postennetwerk actief bijdragen.– Nederland zal een «actieplan mensenrechtenverdedigers»
opstellen om de ondersteuning van het werk van mensenrechtenverdedigers (nationaal
en in EU-verband) verder te verbeteren.– Door middel van het Mensenrechtenfonds zal de capaciteitsopbouw
van mensenrechtenorganisaties worden ondersteund en activiteiten worden bevorderd.
Middelen uit het Mensenrechtenfonds zijn ook beschikbaar voor de bescherming
van het werk van mensenrechtenverdedigers.– Nederlandse ambassades zullen op de Internationale Mensenrechtendag
(10 december) aandacht besteden aan de positie van mensenrechtenverdedigers
door een bijeenkomst met hen te organiseren.5.3 Vrijheid van meningsuitingOnze samenleving zou geen democratische, vrije en ontwikkelde gemeenschap
zijn zonder het recht op vrije meningsuiting. Nederland staat voor de vrijheid
van meningsuiting, aangezien het een essentieel recht is voor een vreedzame
democratie, voor de vrijheid van het individu en voor individuele en collectieve
ontplooiing en ontwikkeling. Deze opstelling is Nederland ook verplicht aan
de eigen geschiedenis, waarin steeds plaats is geweest voor het
vrije debat tussen verschillende ideologische stromingen en waar een groot
filosoof als Baruch Spinoza in de zeventiende eeuw zijn traktaten over de
vrijheid van gedachte en meningsuiting heeft kunnen formuleren die de weg
hebben bereid voor de huidige visie op de vrije meningsuiting.De bescherming van de vrijheid van meningsuiting is verankerd in een groot
aantal internationale rechtsbronnen, waaronder de Universele Verklaring van
de Rechten van de Mens en het Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten.
Belangrijk hierbij is ook het verbod op censuur en een open informatiebeleid
door de overheid. Voor bevordering van alle mensenrechten is essentieel dat
mensenrechtenverdedigers vrijuit kunnen spreken en schrijven. Overheden mogen
dan ook slechts in zeer beperkte mate grenzen aan de vrije meningsuiting stellen.
Grenzen die gesteld worden aan vrijheid van meningsuiting dienen in de wet
te zijn vastgelegd, door de rechter te kunnen worden getoetst en in alle gevallen
in overeenstemming te zijn met internationale mensenrechtennormen.De strijd om vrij te kunnen zeggen en schrijven wat men denkt, is in veel
landen nog niet ten einde. Nederland vindt het van groot belang om dit proces
te ondersteunen. De vrijheid van meningsuiting kan immers werken als een katalysator
voor verwezenlijking van respect voor andere mensenrechten. Het afdwingen
van alle mensenrechten is ten zeerste gebaat bij een luide en heldere stem
voor alle burgers, en in het bijzonder voor mensenrechtenverdedigers. Bovendien
is de democratie de staatsvorm waarin de meeste ruimte is voor de naleving
van mensenrechten. En voor democratie is vrijheid van meningsuiting onontbeerlijk.De VN beschikt over een Speciale Rapporteur voor Vrijheid van Meningsuiting.
De OVSE kent een Vertegenwoordiger voor Mediavrijheid. Voor Nederland zijn
deze mechanismen van groot belang bij de bescherming van de vrijheid van meningsuiting.
Ook resoluties over het thema waarin het recht op een vrije meningsuiting
daadwerkelijk wordt ondersteund krijgen de volle steun van Nederland. Immers,
via dialoog, hoor en wederhoor, wederzijds respect en individuele vrijheden
komt men tot vooruitgang en ontwikkeling.5.3.1 MediadiversiteitVrije media zijn onmisbaar om het hierboven omschreven katalyserend effect
van het recht op vrijheid van meningsuiting te realiseren en om de stem van
mensenrechten te laten klinken. Nederland zal daarom eveneens activiteiten
en organisaties ondersteunen die bijdragen aan het vergroten van het aanbod
van media in landen met een sterk eenzijdig aanbod. Burgers hebben recht op
meerdere visies op de nationale en internationale politieke situatie. Pluriformiteit
in de media is een belangrijke voorwaarde voor een gezond publiek debat. In
landen waar de persvrijheid onder druk staat, zal Nederland zich actief inzetten
voor het behoud of herstel van die vrijheid en pluriformiteit. Mediadiversiteit
wordt expliciet genoemd als doelstelling binnen het nieuwe Mensenrechtenfonds.Zeker in perioden voorafgaand aan verkiezingen is de persvrijheid van
het grootste belang voor een democratisch verloop. De bevolking moet haar
keuze kunnen maken op basis van voldoende informatie over feiten en standpunten.
Daarom zullen Nederlandse ambassades in de aanloop naar nationale verkiezingen
verslag doen over de situatie van media en journalisten en zo nodig in gesprek
treden met de autoriteiten, indien gewenst in overleg met EU-partners.Strategische inzet– Nederland zal bevorderen dat meer aandacht wordt besteed
aan het thema «vrijheid van meningsuiting» in de VN-mensenrechtenraad.– Nederland zal in de aanloop naar verkiezingen in landen extra
aandacht besteden aan beperkingen van de vrijheid van meningsuiting en vrije
pers, en indien noodzakelijk actie ondernemen om problemen aan de orde te
stellen.– Nederland zal mediadiversiteit ondersteunen in landen waar
het media-aanbod zeer eenzijdig is, en waar behoefte is aan alternatieve nieuwsbronnen
naast die van de overheid of gelieerd aan de overheid.– Teneinde de kwaliteit van vrije nieuwsgaring te bevorderen,
zal Nederland bijdragen aan de training van journalisten.XNoot1Het gaat onder andere om de Universele Verklaring van de Rechten van de
Mens, het Internationale Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten,
het Internationale Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten
en het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens.XNoot1In artikel 90 van de Nederlandse Grondwet is vastgelegd dat de Nederlandse
regering gehouden is de internationale rechtsorde te bevorderen.XNoot2De relatie tussen veiligheid en mensenrechten wordt nader uitgewerkt in
hoofdstuk 3.XNoot3«World Summit Outcome 2005», document
A/60/RES/1, paragrafen 138 en 139.XNoot4De «High-Level Mission» heeft
in zijn rapport over de situatie in Darfur aan de VN-Mensenrechtenraad weliswaar
gebruik gemaakt van het concept «Responsibility to Protect», maar
daar aan vooraf gaand is het niet toegepast door de VN-Veiligheidsraad in
zijn beraadslagingen over Darfur. Zie ook paragraaf 3.4.XNoot1De verdeling van zetels over regionale groepen in de VN-mensenrechtenraad
is anders dan die in de oude VN-mensenrechtencommissie. De Westerse Groep
bezet 7 van de 47 zetels van de Raad, tegenover 10 van de 53 zetels van de
Commissie.XNoot1A/HRC/4/L.7/rev 2, paragraaf 4: «Calls upon all parties to the conflict in Darfur to put an end to all acts
of violence against civilians, with a special focus on vulnerable groups including
women, children and internally displaced children, as well as humanitarian
workers».XNoot2Zie de artikelen 6, 7 en 8 van het Statuut van Rome inzake het Internationaal
Strafhof. Het gaat om genocide, misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdrijven
en het misdrijf agressie.XNoot3Onder meer ontleend aan de toespraak die Louise Arbour hield ter gelegenheid
van de laatste zitting van de VN-mensenrechtencommissie op 14 maart 2006.XNoot1De tekst van de richtlijnen is te vinden op www.consilium.europa.eu.XNoot1De EU-Iran mensenrechtendialoog heeft voor het laatst plaatsgevonden in
juni 2004 en ligt sindsdien de facto stil.XNoot2Verdrag van de Europese Unie, artikel 11.XNoot1In Larger Freedom: towards development, security and
human rights for all, VN-document A/59/2005, pagina 6.XNoot1Zie voetnoot 1, pagina 12. Hierbij dient te worden aangetekend dat zich –
afhankelijk van het onderwerp – ook buiten de Westerse Groep gelijkgezinde
landen bevinden.XNoot2Met «speciale procedures» wordt gedoeld op de procedures die
de Raad (of daarvoor de Mensenrechtencommissie) heeft ingesteld om een bepaald
thema of land speciale aandacht te geven. Meestal gaat het hierbij om Speciale
Vertegenwoordigers, maar er zijn ook werkgroepen.XNoot1Het gaat om het Comité inzake Economische, Sociale en Culturele
Rechten, het Mensenrechtencomité bij het Verdrag inzake Burgerrechten
en Politieke Rechten, het Comité ter Uitbanning van Rassendiscriminatie,
het Comité ter Uitbanning van Alle Vormen van Discriminatie tegen Vrouwen,
het Comité tegen Foltering en andere Wrede, Onmenselijke of Vernederende
Behandeling of Bestraffing, het Comité voor de Rechten van het Kind,
het Comité voor de Rechten van Migrerende Werknemers en hun Gezinnen
en het Subcomité inzake Preventie op basis van het Protocol bij het
VN-Verdrag tegen Foltering. Daaraan zijn door de AVVN in december 2006 nog
twee nieuwe verdragen met verdragscomités toegevoegd: het op 13 december
2006 aanvaarde Comité inzake Personen met een Handicap en het op 20 december
2006 aanvaarde Comité tegen Onvrijwillige Verdwijningen.XNoot1«Het VN-verdragssysteem voor de rechten van de mens – stapsgewijze
versterking in een politiek geladen context», Adviesraad Internationale
Vraagstukken, nr. 57, juli 2007. Het advies werd de Kamer aangeboden op 16 augustus
2007, Kamerstuk 2006–2007, 30 800 V, nr. 116, Tweede Kamer. De
regeringsreactie op dit advies zal de Kamer zoals gebruikelijk separaat toegaan.XNoot1Het werkterrein van de OVSE is verdeeld in drie dimensies: de politiek-militaire
dimensie, de economische dimensie en de menselijke dimensie.XNoot1Het betreft hier afschaffing bij Grondwet. In 1870 was de doodstraf reeds
uit het Nederlandse strafrecht verwijderd.XNoot1Cijfers zoals gehanteerd in EU-verband, juni 2007.XNoot1A/HRC/6/5, van 20 juli 2007.XNoot2«Hate Crimes in the OSCE region: Incidents and
Responses»; ODIHR annual report 2006.XNoot1General Comment 22 van het Comité voor de Rechten van de Mens,
paragraaf 5.XNoot1De zesde zitting van de Mensenrechtenraad ving aan op 10 september
2007 en werd na drie weken verdaagd. De zitting zal in december 2007 worden
hervat.XNoot1De «Asia-Europe Meeting» (ASEM)
is een forum voor overleg tussen de 27 EU-lidstaten, 16 Aziatische landen
en het ASEAN secretariaat.XNoot1Onlangs is voor Nederlandse ambassades een interne notitie opgesteld met
handreikingen voor het benaderen van de HIV/AIDS-problematiek vanuit een mensenrechtenperspectief.
Hierin wordt ook aandacht besteed aan seksuele en reproductieve gezondheid
en rechten.XNoot1A/RES/61/143.XNoot1Het gaat met name om de conventies over de minimumleeftijd voor werk en
de ergste vormen van kinderarbeid (ILO Conventies 138 en 182).XNoot1Daar waar in deze strategie wordt gesproken over homoseksualiteit of homoseksuelen
wordt eveneens gedoeld op lesbische vrouwen, biseksuelen en transgenders.XNoot1Zie www.yogyakartaprinciples.orgXNoot1Citaat afkomstig uit toespraak SGVN bij presentatie van zijn rapport «Uniting against Terrorism: Recommendations for a Global
Counter-Terrorism Strategy», 2 mei 2006.XNoot1Zie ook de reactie van de Regering op advies nr. 49 van de Adviesraad
international Vraagstukken, «Terrorismebestrijding in Europees en internationaal
perspectief» (Kamerstuk 2006–2007, 30 800 V, nr. 67, Tweede
Kamer, 20 februari 2007).XNoot1Het verslag van deze bijeenkomst is de Kamer op 25 juni 2007 jl.
toegegaan (Kamerstuk 2006–2007, 27 925, nr. 255, Tweede Kamer).XNoot1A/RES/60/1, paragraaf 138–140.XNoot1Zie hierover meer uitgebreid de regeringsnotitie «Rechtsgrondslag
en mandaat van missies met deelname van Nederlandse militaire eenheden»
(22 juni 2007, Kamerstuk 2006–2007, 29 521, nr. 41, Tweede
Kamer).XNoot1De volledige tekst van de «Principles for Good
international Engagement in Fragile States & Situations»
is te vinden op www.oecd.org.XNoot1De «niet-opschortbare rechten» zijn vastgelegd in Internationale
Conventie inzake Burgerrechten en Politieke Rechten, artikel 4 lid 2: het
recht op vrijheid van van godsdienst en levensovertuiging, op erkenning als
persoon voor de wet, op vrijwaring van marteling en wrede behandeling, op
vrijwaring van gevangenneming wegens schulden en op vrijwaring van twee maal
bestraffing voor hetzelfde misdrijf. Ook het recht op leven is een niet-opschortbaar
recht, zij het dat hier in een oorlogssituatie het internationale humanitaire
recht op van toepassing is.XNoot2De Geneva Declaration is een initiatief van
circa vijftig landen en beoogt te komen tot bewustwording en aanpak van het
probleem van gewapend geweld en de relatie met ontwikkeling.XNoot1Het tweede van de acht criteria betreft de «eerbiediging van de
rechten van de mens in het land van eindbestemming». Het derde criterium
betreft de «interne situatie van het land van eindbestemming ten gevolge
van spanningen of gewapende conflicten».XNoot1S/RES/1325, 31 oktober 2000.XNoot1In december 2005 nam de AVVN de «Basic Principles
and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Violations
of International Human Rights and Humanitarian Law» aan. Deze
principes worden ook wel de «Bassiouni-Van Boven» beginselen genoemd,
naar de twee VN-mensenrechtenexperts die de basis voor deze principes hebben
gelegd.XNoot1«Making Peace Our Own – Victim’s
perceptions of accountability, reconciliation and transitional justice in
Northern Uganda», OHCHR, augustus 2007.XNoot1World Bank (2005), Equity and Development. World Development
Report 2006, Washington, DC. UNDP (2005), Human
Development Report 2005 – International Cooperation at a Crossroads:
Aid, Trade and Security in an Unequal World, New York. Robert J.
Barro (1997), Determinants of Economic Growth: A Cross-Country
Empirical Study, MIT Press, Cambridge, Mass.XNoot1VN-document A/57/387.XNoot1In de Paris Principles is vastgelegd aan welke
criteria onafhankelijke nationale mensenrechteninstituties dienen te voldoen
en wat hun taken zijn (A/RES/48/134, 20 december 1993)XNoot1A/RES/55/2, 18 september 2000.XNoot2A/60/RES/1.XNoot1In het kader van de Voluntary Principles on Security
and Human Rights werkt een aantal bedrijven uit de olie-, gas- en
mijnbouwsector nauw samen met een aantal (thuis) regeringen en mensenrechten
NGOs om te komen tot een publieke en/of private beveiliging van hun fysieke
infrastructuur met inachtneming van de mensenrechten.XNoot1Op dit moment wordt de functie van Speciaal Vertegenwoordiger inzake mensenrechten
en transnationale bedrijven en andere ondernemingen vervuld door de heer John
Ruggie.XNoot1Momenteel heeft een zestal posten (in de Russische Federatie, Costa Rica,
Zimbabwe, Iran, Soedan en China) een beleidsdocument mensenrechten opgesteld.
In deze documenten is het Nederlandse mensenrechtenbeleid vertaald naar de
lokale situatie. De belangrijkste problemen op het gebied van mensenrechten
zijn geïdentificeerd en er is een interventiestrategie geformuleerd.XNoot2Meer informatie over de onderscheiding en de nominatieprocedure is te
vinden op www.minbuza.nl. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31263-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl