Wijziging Algemene wet bestuursrecht mbt kosten bezwaar en administratief beroep (kosten bestuurlijke voorprocedures); Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27024, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

24-07-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

27024 nr. 5

14-07-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamALGEMEEN1. Strekking van het wetsvoorstel2. Voorbereiding van dit wetsvoorstel3. Het huidige recht4. Noodzaak van een nieuwe regeling; beperkte aansprakelijkheid5. Uitsluitende bevoegdheid van de bestuursrechter6. Procedurele aspectenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27024Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 59 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 024Wijziging van de Algemene wet bestuursrecht met betrekking tot de kosten
van bezwaar en administratief beroep (kosten bestuurlijke voorprocedures)nr. 5NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 14 juli 2000ALGEMEEN1. Strekking van het wetsvoorstelMet belangstelling hebben wij kennis genomen van het verslag over het
onderhavige wetsvoorstel. Het doet ons genoegen dat de leden van de fracties
van VVD, CDA, D66, GPV en RPF, en SGP zich lijken te kunnen vinden in de strekking
van het wetsvoorstel, al leven bij alle in het verslag aan het woord zijnde
fracties de nodige vragen. Dat de leden van de PvdA-fractie ingenomen zijn
met de termijn waarop dit wetsvoorstel de Tweede Kamer heeft bereikt, stemt
eveneens tot voldoening.Wij hopen dat door de beantwoording van de in het verslag gestelde vragen
het wetsvoorstel spoedig kan worden behandeld.De leden van de PvdA-fractie stellen voorop dat het bestuursrecht voor
iedereen toegankelijk moet blijven. Het is juist, zoals deze leden opmerken,
dat de Wet op de rechtsbijstand alleen rechtsbijstandkosten vergoedt. Daarmee
dekt de Wet op de rechtsbijstand dus niet alle kosten die aan het voeren van
een bestuurlijke voorprocedure verbonden kunnen zijn. Kosten van zelf meegebrachte
getuigen en deskundigen en reis-, verblijf-, en verletkosten zijn voor eigen
rekening. Bovendien is op grond van de Wet op de rechtsbijstand een eigen
bijdrage verschuldigd. Op grond van de in dit wetsvoorstel voorgestelde regeling
kan de belanghebbende aan wie een toevoeging is verleend in bijzondere gevallen
een vergoeding ontvangen voor de zojuist genoemde kosten.Deze leden hebben voorts gevraagd of de regering meer specifieke criteria
in de Awb kan opnemen voor het al dan niet vergoeden van proceskosten in de
fase van bezwaar of administratief beroep. De leden van de VVD-fractie stelden
een vraag van gelijke strekking. Naar onze mening biedt de nu voorgestelde
regeling voldoende houvast. Uitgangspunt van de regeling is dat alle partijen
in een bestuurlijke voorprocedure hun eigen kosten dragen (art. 7:15, eerste
en tweede lid, Awb en art. 7:28, eerste en tweede lid, Awb). Proceskosten
die een belanghebbende maakt blijven derhalve in beginsel voor eigen rekening.
Slechts wanneer het bestreden besluit door ernstig onzorgvuldig
handelen van het bestuursorgaan onrechtmatig blijkt te zijn, komen de proceskosten
voor vergoeding in aanmerking. De eis dat van een onrechtmatig besluit sprake
moet zijn, dekt zowel de gevallen waarin het bezwaarschrift of administratief
beroepschrift wegens een (juridisch relevante) fout gegrond wordt verklaard, alsook de gevallen waarin in het primaire besluit
weliswaar van een juridische – formele – fout sprake is, doch
deze in de beslissing op bezwaar of administratief beroep wordt hersteld en
het bezwaar- of beroepschrift ongegrondwordt verklaard.
Daarnaast vereist de regeling dat de foutieve beslissing aan ernstige onzorgvuldigheid
van het bestuursorgaan te wijten is. Hoe ernstig de onzorgvuldigheid van het
bestuursorgaan in concrete gevallen moet zijn, kan ons inziens het beste aan
de praktijk, en in laatste instantie aan de rechter, worden overgelaten.Het doet ons genoegen dat de leden van de VVD-fractie verheugd zijn over
het feit dat de regering met dit wetsvoorstel duidelijkheid schept. Juist
het gegeven dat de burgerlijke rechter en de hoogste bestuursrechters verschillend
over dit onderwerp denken, was voor ons aanleiding om met wetgeving te komen.
Wij menen dat het wetsvoorstel de gewenste duidelijkheid en rechtszekerheid
zal bewerkstelligen. In de eerste plaats omdat daarin wordt voorgesteld een
regeling in de Algemene wet bestuursrecht te treffen waarin het uitgangspunt
van een beperkte aansprakelijkheid voor de kosten van bestuurlijke voorprocedures
wordt neergelegd. In de tweede plaats, omdat in de Awb wordt bepaald dat geschillen
over kostenvergoeding voortaan exclusief tot de bevoegdheid van bestuursrechter
behoren. Toegegeven zij dat het welslagen van deze doelstelling mede afhangt
van de wijze waarop het aansprakelijkheidscriterium in het wetsvoorstel is
geformuleerd. Volgens het wetsvoorstel komen de kosten van de bestuurlijke
voorprocedure alleen voor vergoeding in aanmerking indien door ernstige onzorgvuldigheid
van het bestuursorgaan een onrechtmatig besluit is genomen. De aan het woord
zijnde leden hebben in dat verband tevens gevraagd naar de betekenis van een
«ernstige mate van onzorgvuldigheid» en of de inhoud van deze
formulering zo bekend en algemeen aanvaard is dat de burger zeker is van zijn
kansen. Wij menen dat van een algemeen aanvaard criterium zeker gesproken
kan worden. Het voorgestelde criterium is ontleend, hoewel niet letterlijk,
aan standaardjurisprudentie van de bestuursrechter in het kader van art. 8:73
Awb (schadevergoeding) en staat thans bekend als het «tegen beter weten
in»-criterium. De in de jurisprudentie gebruikte formulering luidt aldus:
«(..) dat kosten van bestuurlijke voorprocedures slechts voor vergoeding
in aanmerking komen indien de primaire besluitvorming dermate ernstige gebreken
vertoont, dat gezegd moet worden dat het bestuursorgaan tegen beter weten in een onrechtmatig besluit heeft genomen».
Ook thans geldt derhalve in de bestuursrechtspraak dat voor kostenvergoeding
slechts aanleiding is indien de oorspronkelijke beslissing op duidelijk («ernstig»)
onzorgvuldige wijze tot stand is gekomen. Daarbij zij er wel op gewezen –
zoals ook de Raad van State in zijn advies opmerkte – dat de jurisprudentie
van de bestuursrechter op dit punt nog niet gedetailleerd uitgewerkt is. In
de memorie van toelichting hebben wij daarom getracht met behulp van voorbeelden
van gevallen waarin naar het oordeel van de regering wel of geen sprake is
van ernstige onzorgvuldigheid, enerzijds de praktijk zo duidelijk mogelijk
inzicht gegeven in de betekenis van «ernstige onzorgvuldigheid»
doch anderzijds de zaak niet onnodig «dicht te timmeren».Dat het criterium «ernstige onzorgvuldigheid» juist juridisering
in de hand zou werken, zijn wij niet met de leden van de VVD-fractie eens.
Zoals hiervoor reeds is aangegeven, is de hoofdregel van de nu voorgestelde
regeling, dat kosten die partijen in verband met de behandeling van een bestuurlijke voorprocedure maken, voor eigen rekening komen, en dat
slechts aanspraak op vergoeding van die kosten bestaat wanneer het oorspronkelijke
besluit door ernstig onzorgvuldig handelen van het bestuursorgaan onrechtmatig
is. De vraag of het bestreden besluit onrechtmatig is vloeit niet uit zichzelf
reeds voort uit de beoordeling in bezwaar of administratief beroep, omdat
daarin niet de rechtmatigheid van het bestreden overheidsbesluit centraal
staat, maar de vraag of binnen de grenzen van de wet en gelet op alle betrokken
belangen, aan de bezwaren van de burger tegemoet gekomen kan worden (volledige
heroverweging, art. 7:11 Awb). Een gegrondverklaring van de bezwaren kan verschillende
oorzaken hebben (beleidsinhoudelijke redenen, gewijzigde omstandigheden, herstel
van fouten door de belanghebbende), zodat daarmee geenszins vaststaat dat
het eerste besluit onrechtmatig was. Bovendien mag verwacht worden dat in
veruit het overgrote deel van de bestuurlijke voorprocedures – zo het
primaire besluit al onrechtmatig zou zijn – van «ernstig onzorgvuldig»
handelen door het bestuursorgaan geen sprake is. Dit betekent dat in de opzet
van het wetsvoorstel de bestuurlijke voorprocedure niet «standaard»
wordt belast met een (extra) juridische toets, namelijk of het bestreden besluit
nu wel of niet onrechtmatig was, en aan wie die onrechtmatigheid kan worden
toegerekend. In zoverre werkt de door ons voorgestelde regeling wel degelijk
dejuridiserend. Hoewel erkend wordt dat het criterium«ernstige onzorgvuldigheid»
bij toepassing van de regeling interpretatie zal vergen, achten wij het onjuist
om daaraan de conclusie te verbinden dat het criterium juridisering in de
hand werkt.De leden van de SP-fractie hebben terecht geconstateerd dat de jurisprudentie
van de bestuursrechter in dit wetsvoorstel is gevolgd.2. Voorbereiding van dit wetsvoorstelHet wetsvoorstel is gebaseerd op een voorontwerp van de Commissie wetgeving
algemene regels van bestuursrecht. De inhoudelijke verschillen tussen het
wetsvoorstel en het voorontwerp, zo beantwoorden wij de daartoe strekkende
vraag van de leden van de PvdA-fractie, vloeien voort uit de in het wetsvoorstel
gemaakte keuze voor een strakkere procedurele opzet van de regeling. Voor
die strakkere opzet is gekozen omdat wij het wenselijk achten dat het wettelijk
stelsel voorziet in concentratie van rechtsgangen en, mede daardoor, leidt
tot beperking van procedures. Wij hebben hiermee tevens gevolg gegeven aan
het advies van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak. De concentratie
van rechtsgangen wordt met name bewerkstelligd doordat het wetsvoorstel bepaalt
dat de kosten slechts vergoed (kunnen) worden indien daarom in de bestuurlijke
voorprocedure wordt c.q. is verzocht en de beslissing van het bestuursorgaan
daarop onderdeel uitmaakt van de beslissing op bezwaar resp. administratief
beroep. Aldus wordt in de eerste plaats bereikt dat, anders dan in het voorontwerp,
het verzoek om kostenvergoeding niet pas in de fase van het beroep bij de
rechter kan worden gedaan, en dat in een rechterlijke procedure over vergoeding
van de kosten van de bestuurlijke voorprocedure dus altijd een bestuursbeslissing
voorligt. Dit achten wij zowel voor het bestuur als voor de rechter de meest
wenselijke situatie. In het systeem van het voorontwerp zou het bijvoorbeeld
kunnen gebeuren, dat een bestuursorgaan dat aan de bezwaren van de belanghebbende
tegemoet gekomen is (terwijl kostenvergoeding niet aan de orde gesteld is),
en mag verwachten dat er geen rechterlijke procedure zal volgen, alsnog geconfronteerd
wordt met beroep bij de rechter over het ten onrechte niet ambtshalve toekennen van een kostenvergoeding. In de tweede plaats
wordt bereikt dat, anders dan in het voorontwerp, na afsluiting van de bestuurlijke
voorprocedure, niet alsnog bij het bestuursorgaan om kostenvergoeding kan
worden gevraagd. Gevreesd werd dat die mogelijkheid tot extra
bezwaar- en beroepsprocedures zou kunnen leiden. Daartoe is in het wetsvoorstel
bepaald dat verzoeken om kostenvergoeding alleen tijdens de voorprocedure
kunnen worden gedaan, en niet meer daarna.3. Het huidige rechtIn de memorie van toelichting wordt HR 17-11-1989, AB 1990, 81 (Velsen/De
Waard) aangehaald als standaardarrest van de burgerlijke rechter inzake de
aansprakelijkheid van de overheid voor de proceskosten van de burger. Wij
voldoen gaarne aan het verzoek van de leden van de fractie van D66 om in te
gaan op de relevante overwegingen van een tweetal nadien door de Hoge Raad
gewezen arresten waarin een verdergaande aansprakelijkheid voor de overheid
zou zijn gecreëerd (HR 1-7-1993, NJ 1995, 150, m.n. CJHB (NCB/Staat)
en HR 2-6-1995, NJ 1997, 164, m.n. MS (Aharchi/Bedrijfsvereniging voor de
tabaksverwerkende en agrarische bedrijven). In NCB/Staat maakte de Hoge Raad
uit dat zijn vaste rechtspraak inzake aansprakelijkheid voor de gevolgen van
door de rechter vernietigde overheidsbeschikkingen, ook geldt voor gevallen
waarin de vernietigde beschikking een belastingaanslag is, en dat voor een
uitzondering voor belastingbeschikkingen geen aanleiding is. De Hoge Raad
acht de daarvoor aangevoerde argumenten (grote aantal aanslagen, moeilijkheid
bij interpretatie van belastingwetten en de verlammende werking van een dergelijke
vergaande aansprakelijkheid) niet doorslaggevend omdat deze ook voor andere
overheidslichamen bestaan. Het arrest vormt in zoverre niet zozeer een uitbreiding
van de overheidsaansprakelijkheid als wel een bevestiging daarvan voor het
belastingrecht.In Aharchi/Staat werd – tevergeefs – geprobeerd de Hoge Raad
ertoe te bewegen de overheidsaansprakelijkheid uit te breiden, door deze niet
te beperken tot door de rechter vernietigde beschikkingen, maar ook aansprakelijkheid
aan te nemen voor een onjuiste motivering van een beschikking, terwijl de
beschikking in stand blijft omdat die op andere gronden toch juist wordt geacht.
De Hoge Raad oordeelde dat een beschikking die in beroep in stand blijft,
haar rechtskracht behoudt en dat een (herstelbare) motiveringsfout voor de
burgerlijke rechter onvoldoende is om de beschikking als onrechtmatig aan
te merken. Wij zien dan ook niet in, zoals de leden van de fractie van D66
lijken te veronderstellen, dat de Hoge Raad met dit arrest een verdergaande
overheidsaansprakelijkheid heeft gecreëerd. Ook de slotoverweging van
de Hoge Raad, waarin hij niet uitsluit dat een onjuiste motivering –
maar dan opgevat als: onjuiste beweringen van een bestuursorgaan – een
onrechtmatige daad oplevert, wijst daar niet op. Iedere handeling ter voorbereiding
van een besluit kan onder omstandigheden een onrechtmatige daad opleveren.Op verzoek van de leden van de SP-fractie gaan wij in op de verhouding
tussen de in artikel 8:75 Awb neergelegde exclusiviteit van de bevoegdheid
van de bestuursrechter en de uitspraak van de Hoge Raad van 17-12-1999, JB
2000, 4, m.n. F.A.M.S., AB 2000, 89, m.n. PvB, NJ 2000, 87, m.n. ARB (Groningen/Raatgever),
waarin wordt aangegeven dat er goede gronden zijn om bij zuivere schadebesluiten
de toegang tot de burgerlijke rechter niet met een beroep op het beginsel
van de formele rechtskracht te blokkeren, o.a. in verband met het niet-exclusieve
karakter van artikel 8:73 Awb.In de eerste plaats merken wij op dat de Hoge Raad met het arrest Groningen/Raatgever
een voor de praktijk belangrijke uitspraak heeft gedaan. Op grond van sinds
1994 gevormde jurisprudentie van de bestuursrechter kan ter zake van schade
die is geleden als gevolg van een (appellabel) besluit, een zogenaamd zuiver
schadebesluit bij het bestuursorgaan worden uitgelokt, waardoor beroep op
de bestuursrechter mogelijk is. In het arrest Groningen/Raatgever
heeft de Hoge Raad duidelijk gemaakt welke gevolgen deze uitbreiding van de
competentie van de bestuursrechter heeft voor de ontvankelijkheid van een
civiele vordering tot schadevergoeding. Regel is dat de burgerlijke rechter
een vordering niet-ontvankelijk verklaart als er een publieke rechtsgang openstaat
of heeft opengestaan die voldoende waarborgen biedt (leer van de formele rechtskracht).
De Hoge Raad neemt echter met een beroep op de door de wetgever gewilde keuzevrijheid
bij art. 8:73 Awb voor zelfstandige schadebesluiten een uitzondering op deze
regel aan, zolang de bestuursrechter zich niet over de zaak heeft uitgesproken.
Pas als dat geval is, is de civiele weg geblokkeerd. Zolang de zaak nog in
de fase van besluitvorming (incl. bezwaar) bij het bestuur is, ziet de Raad
nog geen uitdrukkelijke keuze voor de publieke rechtsweg. De Hoge Raad kiest
er dus voor de bestuursrechter op het terrein van schadevergoeding voor onrechtmatige
besluiten niet exclusief bevoegd te maken. De Hoge Raad volgt hiermee de wetgever
die, blijkens de wetsgeschiedenis op art. 8:73 Awb de burger inzake vergoeding
van schade door onrechtmatige besluiten de keuze heeft willen laten tussen
de bestuursrechter via toepassing van art. 8:73 of de burgerlijke rechter.In de tweede plaats merken wij op dat de zaak Groningen/Raatgever handelt
over vergoeding van kosten van de bezwaarschriftprocedure. I.c. was een zelfstandig
schadebesluit uitgelokt en was na de weigering door het bestuursorgaan een
vordering bij de civiele rechter ingesteld. Zoals bekend biedt de huidige
Awb voor een vergoeding van die kosten geen speciale mogelijkheid, maar kan
via een verzoek tot schadevergoeding op grond van art. 8:73 Awb of het uitlokken
van een zelfstandig schadebesluit om vergoeding worden verzocht. Duidelijk
mag ook zijn, dat de daaruit voortvloeiende, elkaar overlappende competentie
van de bestuursrechter en de burgerlijke rechter, op het punt van vergoeding
van kosten van de bestuurlijke voorprocedure tot uiteenlopende jurisprudentie
leidt en dat het wetsvoorstel voor dàt probleem nu juist een oplossing
biedt. Wij stellen daarom een specifieke regeling voor vergoeding van kosten
van bestuurlijke voorprocedures voor en hebben daarin, omdat het om vergoeding
van kosten van bestuursrechtelijke procedures
gaat, exclusief voor de bestuursrechter gekozen. Het wetsvoorstel bevat daartoe
een uitbreiding van artikel 8:75 Awb (vergoeding van proceskosten), dat een
lex specialis is ten opzichte van art. 8:73 Awb (schadevergoeding). Aangezien
het wetsvoorstel voorts bepaalt dat het verzoek om vergoeding van kosten alleen
in de bestuurlijke voorprocedure zelf kan worden gedaan, en dat besluiten
omtrent kostenvergoeding altijd onderdeel uitmaken van de beslissing op bezwaar
resp. administratief beroep (art. 7:15, derde lid, en 7:28, derde lid, Awb)
is bovendien de weg via een zelfstandig schadebesluit voor vergoeding van
deze kosten afgesloten. Als gevolg hiervan heeft het feit dat de Hoge Raad
met Groningen/Raatgever de toegang tot de burgerlijke rechter slechts gedeeltelijk
blokkeert voor het onderwerp van dit wetsvoorstel zijn betekenis verloren.4. Noodzaak van een nieuwe regeling; beperkte aansprakelijkheidGaarne voldoen wij aan het verzoek van de leden van de fractie van de
PvdA om een vergelijking te maken tussen het bestuursrecht, het civiele recht
en het strafrecht als het om vergoeding van proceskosten gaat. Wij merken
daarbij op dat het uitgangspunt op de verschillende rechtsgebieden niet wezenlijk
verschilt, namelijk dat kosten die een partij heeft moeten maken om in rechte
haar gelijk te krijgen dan wel van strafrechtelijke verdenking te worden gezuiverd
(een deel van) deze kosten van haar wederpartij vergoed krijgt, meestal volgens
vaste (wettelijke) maatstaven. Het verschil in uitwerking op de verschillende
rechtsgebieden hangt vooral samen met de eigen aard van de procedures en het
verschil in procespartijen. Een belangrijk procedureel verschil is, dat in
het strafrecht een aparte rechterlijke procedure moet worden gevolgd
om vergoeding van proceskosten te verkrijgen (art. 591 en 591a Sv.), terwijl
in het civiele recht en het bestuursrecht een (eventuele) proceskostenveroordeling
onderdeel uitmaakt van de beslissing van de rechter die over de zaak oordeelt.
Op hoofdlijnen kunnen de regelingen op de verschillende rechtsgebieden als
volgt worden beschreven.In het strafrecht kan een gewezen verdachte binnen drie maanden na het
eindigen van de zaak – en ongeacht de afloop van de zaak – aanspraak
maken op vergoeding van kosten die ingevolge de Wet tarieven in strafzaken
te zijnen laste zijn gekomen, voor zover het maken van die kosten het belang
van het onderzoek heeft gediend. Het betreft hier voornamelijk kosten van
getuigen en deskundigen die op initiatief van de verdachte zijn ingeschakeld.
Daarnaast kan een gewezen verdachte – bij vrijspraak – een vergoeding
krijgen terzake van door hem zelf gemaakte reis- en verblijfkosten, kosten
van tijdverzuim en kosten van een raadsman (gedurende het gehele strafproces).
De kosten van tijdverzuim en kosten van een raadsman kunnen ook vergoed worden
indien de zaak eindigt met oplegging van een straf of maatregel op grond van
een feit, waarvoor voorlopige hechtenis niet is toegelaten. Toekenning van
een vergoeding heeft plaats, indien en voorzover daartoe, naar het oordeel
van de rechter, alle omstandigheden in aanmerking genomen, gronden van billijkheid
aanwezig zijn. In principe bestaat aanspraak op volledige vergoeding van kosten
van rechtsbijstand, tenzij de rechter op gronden van billijkheid de vergoeding
zou beperken. Voor andere schade dan proceskosten bij een achteraf ten onrechte
ondergane verzekering of voorlopige hechtenis biedt art. 89 Sv een voorziening.Hoofdregel in het civiele recht is dat de partij die door de rechter in
het ongelijk wordt gesteld, in de proceskosten van haar wederpartij wordt
veroordeeld (art. 56 e.v. Rv.). Indien partijen over en weer op enige punten
in het ongelijk zijn gesteld mag de rechter de proceskosten geheel of ten
dele compenseren. De kosten worden vergoed volgens bij of krachtens de Wet
tarieven in burgerlijke zaken vastgestelde tarieven, met uitzondering van
de kosten van rechtsbijstand. Voor de kosten van rechtsbijstand geldt het
zgn. liquidatietarief, een niet-bindend, doch gebruikelijk tarief, dat uitgaat
van forfaitaire bedragen. Partijen kunnen bij overeenkomst afwijken van de
bovengeschetste regeling. In dat geval is de rechter bevoegd bedragen die
zijn bedongen ter vergoeding van proceskosten ambtshalve te matigen (art.
57ab Rv). De proceskostenveroordeling heeft geen betrekking op buitengerechtelijke
kosten van rechtsbijstand en andere deskundige bijstand. De buitengerechtelijke
kosten kunnen, mits redelijk, als vermogensschade worden gevorderd voor zover
de wederpartij schadeplichtig is uit onrechtmatige daad of uit anderen hoofde
(art. 6:96, tweede lid, sub b en c BW). Ook deze kosten kunnen door de rechter
worden gematigd (art. 57ab Rv).In het bestuursrecht heeft de rechter de bevoegdheid een partij te veroordelen
in de kosten die een andere partij in verband met de behandeling van het beroep
rederlijkerwijs heeft moeten maken. Natuurlijke personen kunnen echter niet
in de proceskosten worden veroordeeld, tenzij sprake is van kennelijk onredelijk
gebruik van procesrecht (art. 8:75 Awb). Daarnaast kan het bestuursorgaan
in de kosten worden veroordeeld bij intrekking van het beroep indien geheel
of gedeeltelijk aan de indiener van het beroepschrift tegemoet gekomen is
(art. 8:75a). In het Besluit proceskosten bestuursrecht is vastgelegd op welke
kosten de proceskostenveroordeling betrekking kan hebben (vnl. rechtsbijstand,
getuigen en deskundigen) en hoe de kosten in de uitspraak worden berekend.
Zo kan het bedrag van de kostenveroordeling worden verminderd, indien een
partij slechts gedeeltelijk in het ongelijk is gesteld. Voor de kosten van
rechtsbijstand geldt een forfaitair tarief. De kosten van de bestuurlijke
voorprocedure kunnen tot dusverre niet op basis van art. 8:75 Awb worden vergoed.
De bestuursrechter en de civiele rechter komen op basis van het
recht dat zij toepassen, tot uiteenlopende antwoorden op de vraag wanneer
de belanghebbende aanspraak op vergoeding van deze kosten kan maken.De leden van de VVD-fractie hebben bepleit om het bestuur in ieder geval
aansprakelijk te stellen voor de kosten van de bestuurlijke voorprocedure
als het bestuursorgaan heeft nagelaten zich aan de wettelijke beslistermijn
in bezwaar of administratief beroep te houden en willen daarover graag de
mening van de regering horen. Met deze leden zijn wij het gaarne eens dat
het naleven van deze termijnen van groot belang is voor de rechtszekerheid
van burgers. Burgers moeten van de overheid op aan kunnen. Daarnaast bestaat
er veelal een groot economisch belang bij tijdige besluitvorming. In een snel
veranderende maatschappij is het essentieel dat belangrijke beslissingen binnen
een redelijke en voorspelbare termijn worden genomen. De praktijk geeft echter
een beeld te zien waarin termijnoverschrijdingen regelmatig voorkomen, zowel
in de primaire fase van de besluitvorming als in de fase van bezwaar en beroep
(zie o.a. evaluatieverslag Awb1. Wij vinden deze
situatie zorgelijk en ongewenst. De eerder aangekondigde kabinetsnotitie over
termijnen voor bestuur en rechter, zal de Kamer binnenkort bereiken. Deze
notitie besteedt onder meer aandacht aan mogelijke financiële sancties
op te late besluitvorming. Ook de suggestie van deze leden houdt een financiële
sanctie in: het bestuursorgaan zou de door de burger in verband met de behandeling
van zijn bezwaar of administratief beroep gemaakte kosten moeten vergoeden
indien het de termijn voor het beslissen op het bezwaar- of administratief
beroepschrift overschrijdt. Naar onze mening is een dergelijke sanctie niet
gepast, omdat zij tot willekeurige resultaten leidt. In de eerste plaats omdat
de burger alleen gecompenseerd wordt voorzover er kosten zijn gemaakt, terwijl
er bij het voeren van een bestuurlijke voorprocedure vaak geen kosten zijn.
In de tweede plaats zou het gevaar niet denkbeeldig zijn dat de overheid voorrang
geeft aan de afhandeling van bestuurlijke voorprocedures waar wel kostenvergoeding
dreigt (bijvoorbeeld wanneer een professionele rechtsbijstandverlener is ingeschakeld)
boven de afhandeling van bezwaarschriften van burgers die zich niet van rechtsbijstand
hebben voorzien. Wij zullen om deze redenen niet met een nota van wijziging
op dit punt komen, zoals door de leden van deze fractie is verzocht. Wij hechten
eraan hieraan nog toe te voegen dat voor een wijziging als door deze leden
bepleit, niet volstaan kan worden met te bepalen dat onder«een ernstige
mate van onzorgvuldigheid» tevens wordt verstaan het overschrijden van
beslistermijnen in bezwaar en beroep. In de huidige opzet van het wetsvoorstel
is de aansprakelijkheid voor kosten van de bestuurlijke voorprocedure uitsluitend
gerelateerd aan (de kwaliteit van) het bestreden besluit, en niet (mede) aan
de (kwaliteit van de) bestuurlijke voorprocedure. Termijnoverschrijding in
de fase van de primaire besluitvorming – het uitblijven van een beslissing –
valt daarmee wel onder het bereik van het wetsvoorstel. Wij verwijzen deze
leden kortheidshalve naar hetgeen daarover in paragraaf 4 van de memorie
van toelichting is opgenomen.Wij constateren met genoegen dat het wetsvoorstel de instemming heeft
van de leden van de CDA-fractie. Ook in hun ogen zijn allerlei situaties denkbaar,
waarin een bestuursorgaan in wezen onbetekenende fouten maakt die bovendien
geheel onbedoeld zijn. Volgens deze leden zullen daar in de meeste gevallen
dan ook geen belangen zijn geschaad en zal een bestuursorgaan niet in de kosten
van de voorprocedure worden veroordeeld. Wij kunnen dit onderschrijven. Deze
leden maken zich slechts op één punt zorgen en dat is de wijze
waarop het aansprakelijkheidscriterium in art. 7:15, tweede lid, en art. 7:28,
tweede lid, Awb, is geformuleerd («onrechtmatig en ernstig onzorgvuldig»).
Het is juist, zoals deze leden opmerken, dat deze formulering afkomstig is
uit het voorontwerp van de Commissie wetgeving algemene regels
van bestuursrecht. Voor de wijze waarop bij de formulering van dit criterium
aansluiting is gezocht bij de jurisprudentie van de bestuursrechter verwijzen
wij deze leden kortheidshalve naar onze hiervoor gegeven antwoorden op vragen
van de leden van de VVD-fractie. Wij zijn het niet met de leden van CDA-fractie
eens dat invoering van dit criterium doctrinaire verwarring zou stichten omdat
het – bij ontleding – allerlei onbedoelde vragen oproept. Wij
menen dat deze leden met deze nogal gedetailleerde kritiek enigszins voorbij
gaan aan de bedoeling van het criterium. De gedachte van het wetsvoorstel
is dat het enkele feit dat het primaire besluit onrechtmatig is, niet zonder
meer tot aansprakelijkheid leidt, maar alleen als het bestuursorgaan bij het
nemen van het primaire besluit ernstig onzorgvuldig handelen kan worden verweten.
Naar onze mening is dat helder in de voorgestelde wettekst verwoord. Uiteraard
kan ook de onrechtmatigheid van het primaire besluit zijn oorzaak vinden in
strijd met het zorgvuldigheidsbeginsel, maar dan nog moet beoordeeld worden
of de fout van het bestuursorgaan zo zwaar weegt dat dit «ernstige»
onzorgvuldigheid in de zin van het wetsvoorstel oplevert. Ook in dat opzicht
behoeft naar ons oordeel geen verwarring te worden geducht.Over het alternatief dat deze leden de regering in overweging geven, merken
wij het volgende op. Als wij het goed zien, komt het erop neer dat deze leden
voorstellen om te bepalen dat een bestuursorgaan verplicht is om de kosten
van de bestuurlijke voorprocedure te vergoeden «indien de belanghebbende
door het onrechtmatige besluit in zijn belangen is geschaad». In dat
geval, zo stellen deze leden, dient volgens de algemene rechtsleer immers
elk gevolg in de schadesfeer van het onrechtmatig overheidsoptreden te worden
vergoed, ook in de sfeer van «perceptiekosten». Het komt ons voor
dat deze formulering zich wel erg ver verwijdert van de huidige jurisprudentie.
Wij vragen ons af of deze formulering niet een (zeer) ruim vergoedingsregime
creëert: als bijvoorbeeld in bezwaar wordt vastgesteld dat een vergunning,
door een verkeerde wetsuitleg, ten onrechte is geweigerd, en de betrokkene
als gevolg daarvan schade heeft geleden (bijvoorbeeld in verband met huur
van bedrijfsruimte), dan is ons inziens daarmee tevens gegeven dat hij in
zijn belangen is geschaad, en zou het bestuursorgaan de kosten van de bezwaarprocedure
moeten vergoeden. In het stelsel van het wetsvoorstel zal het antwoord op
deze vraag afhangen van het feit of het bestuursorgaan met de verkeerde wetsuitleg
in het gegeven geval «ernstig onzorgvuldig» heeft gehandeld. Dat
de zogenaamde dubbele redelijkheidstoets in combinatie met de forfaitaire
normering van de vergoeding – die de leden van de CDA-fractie overigens
terecht achten – als «rem» op dit vergoedingenregime fungeren,
kan ons inziens aan de (te) ruime opzet van het door deze leden gesuggereerde
regime niet afdoen.Het doet ons genoegen dat ook de leden van de fractie van D66 van mening
zijn dat dit wetsvoorstel meer duidelijkheid schept voor de praktijk. In reactie
op de door deze leden geponeerde stelling dat het wetsvoorstel geen recht
doet aan de wens tot dejuridisering aangezien vele procedures zijn te verwachten
over de vraag of «ernstig onzorgvuldig» is gehandeld, merken wij
het volgende op. Zoals wij in ons eerdere antwoord op de vraag van de leden
van de VVD-fractie al stelden, is de jurisprudentie waar dit wetsvoorstel
aansluiting bij zoekt, nog niet gedetailleerd uitgewerkt, en zullen nog procedures
te verwachten zijn. Aan de andere kant moet niet uit het oog verloren worden
dat dit criterium ziet op uitzonderingsgevallen; bij veruit de meeste zaken
zal op voorhand duidelijk zijn dat, zelfs al zou het bestreden besluit een
juridische fout bevatten, van ernstige onzorgvuldigheid aan de zijde van het
bestuursorgaan geen sprake is. Wij schatten de kans dat tussen verschillende
bestuursrechters verschillende benaderingen zouden gaan ontstaan zeer klein.
Naar onze mening is het in het wetsvoorstel voorgestelde toetsingscriterium
(art. 7:15, tweede lid, en 7:28, tweede lid, Awb) wel degelijk objectief en
laat het geen ruimte voor een wezenlijk andere benadering. Uiteraard zal de
weging van de omstandigheden op de verschillende rechtsgebieden waarop de
bestuursrechters actief zijn, niet steeds gelijk uitpakken, maar dat wil nog
niet zeggen dat afbreuk zou worden gedaan aan de benadering die het wetsvoorstel
voorstaat.Anders dan de hier aan het woord zijnde leden, achten wij het juist wel
zuiver dat in eerste instantie een bestuursorgaan zèlf, dan wel, in
administratief beroep, het beroepsorgaan, vaststelt of ernstig onzorgvuldig
is gehandeld. Beantwoording van deze vraag vraagt immers om een oordeel over
de kwaliteit van de primaire besluitvorming. In het kader van de bezwaarschriftprocedure
of administratief beroepsprocedure zijn deze nu juist geroepen het primaire
besluit – in het licht van de aangevoerde bezwaren – aan een volledige
heroverweging te onderwerpen. De heroverweging biedt ook gelegenheid tot herstel
van fouten. Als het besluit niet alleen een fout bevat maar ook geconstateerd
moet worden dat deze fout is veroorzaakt door ernstig onzorgvuldig handelen
van het bestuursorgaan, dan ligt het voor de hand dat het bestuursorgaan zelf
tot vergoeding van kosten kan overgaan. Het zou veel ongerijmder zijn wanneer
het bestuur niet zelf zou kunnen doen, waartoe het door de rechter wel veroordeeld
zou kunnen worden. Van een enigszins «dubbele rol» waarover deze
leden spreken is ons inziens dan ook geen sprake, al zal het voor het bestuursorganen
uiteraard niet plezierig zijn om «ernstige onzorgvuldigheid» te
moeten toegeven. Uit een oogpunt van zuiverheid van verhoudingen zijn wij
dus niet van mening dat het oordeel over deze vraag aan de rechter zou moeten
zijn voorbehouden. Bezwaar daartegen zou bovendien zijn dat voor alle kostenvergoedingskwesties
de rechter moet worden ingeschakeld.In het wetsvoorstel is geen voorziening getroffen voor de vergoeding van
kosten, die een inbrenger van zienswijzen c.q. bedenkingen heeft gemaakt in
het kader van een van de huidige in de Awb opgenomen openbare voorbereidingsprocedures
dan wel de in de nieuwe afdeling 3.4 Awb neer te leggen uniforme openbare
voorbereidingsprocedure (Kamerstukken II 1999/2000, 27 023, nrs. 1–3).
Naar het ons voorkomt ontstaat daarmee geenszins een ongewenst verschil in
regelingen, zoals de leden van de fractie van D66 menen. In de visie van deze
leden zou de openbare voorbereidingsprocedure – door het ontbreken van
een voorziening – voor het bestuur veel gunstiger zijn omdat daarin
niet de vraag naar ernstig onzorgvuldig handelen door een burger aan de orde
zou kunnen worden gesteld, en in de bezwaarprocedure of administratief beroepsprocedure,
volgens dit wetsvoorstel, wel. Wij menen dat bestuursorganen niet om die reden
voor de openbare voorbereidingsprocedure zullen kiezen; daarvoor verschilt
deze procedure te zeer ten opzichte van de bezwaar- en administratief beroepsprocedure.
Anders dan een bestuurlijke voorprocedure draagt een openbare voorbereidingsprocedure
geen rechterlijke elementen in zich; vandaar ook dat de nieuwe afdeling 3.4
de neutrale term «zienswijzen» hanteert en niet «bedenkingen».
Voorts ligt het initiatief tot het voeren van een openbare voorbereidingsprocedure
bij het bestuur en niet bij de belanghebbende, in tegenstelling tot een bestuurlijke
voorprocedure. In de regel zal ook de beslistermijn bij de openbare voorbereidingsprocedure
langer zijn. De nieuwe afdeling 3.4 kent een algemene beslistermijn van maximaal
zes maanden met een eenmalige verlengingsmogelijkheid van maximaal drie maanden.
Met een primair besluit en een eventueel daarop volgende bestuurlijke voorprocedure
is in de meeste gevallen minder tijd gemoeid. Ten slotte roepen wij in herinnering
dat de gedachte achter het niet regelen van de kostenvergoeding in de openbare
voorbereidingsprocedure is dat het niet voor de hand ligt om voor
één bepaald type voorbereidingshandeling een bijzondere wettelijke
regeling te treffen (vgl. nader rapport, onderdeel 7, en memorie van toelichting,
paragraaf 1).Op de vraag van de leden van de SP-fractie of het criterium «ernstig
onzorgvuldig» elders in de wetgeving wordt gebruikt antwoorden wij dat
dit niet het geval is. Wij voldoen graag aan hun verzoek om toe te lichten
op welke manier het criterium «ernstig onzorgvuldig» eerder in
de jurisprudentie is uitgelegd. Voor alle duidelijkheid wijzen wij er daarbij
nogmaals op, in de eerste plaats, dat met het in het wetsvoorstel gehanteerde
criterium «ernstig onzorgvuldig» wel aansluiting is gezocht bij
de jurisprudentie, maar dat het daaraan niet letterlijk is ontleend. In de
toekomst zal het begrip «ernstige onzorgvuldigheid» eerst en vooral
uitgelegd moeten worden in het licht van de bedoelingen van de wetgever. In
de tweede plaats wijzen wij erop dat de huidige jurisprudentie nog niet erg
uitgewerkt is. In de meeste gevallen oordeelde de bestuursrechter dat van
«handelen tegen beter weten in» geen sprake is (o.a. CRvB 24-1-1995,
JB 1995, 47, CRvB 27-5-1997, JB 1997, 129, CRvB 16-7-1998, AB1998, 370, CRvB
16-4-1999, JB 1999, 126, CRvB 13-4-2000, JB 2000, 145, ABRS 12-12-1996, JB
1997, 83, ABRS 8-1-1998, JSV 1998, 95, ABRS 26-5-2000, 199902584/1). In de
gepubliceerde jurisprudentie is slechts een enkel geval te vinden waarin anders
werd geoordeeld. In deze zin: CRvB 29-5-1998, AB 1998, 418, m.n. FDP, waarin
het afwijzende primaire besluit werd genomen met voorbijgaan aan een recente
uitspraak van de Centrale Raad van Beroep, waarop bij de aanvraag was gewezen,
onder het motto dat «één zwaluw nog geen zomer maakt».
Zie voorts voor een geval waarin (uitsluitend) de appellant hoger beroep instelde
tegen de – zijn inziens te lage – veroordeling in de kosten van
de bezwaarfase door de rechtbank en de Afdeling Bestuursrechtspraak oordeelde
dat de door de rechtbank toegekende vergoeding alleszins redelijk was: ABRS
25-2-2000, JB 2000, 101. Vermeldenswaard is voorts ABRS 11-2-2000, 199900805/1,
nog niet gepubliceerd, waarin de Afdeling bestuursrechtspraak een uitspraak
van de rechtbank Amsterdam over kostenvergoeding in de bezwaarschriftfase
vernietigt. De rechtbank was van oordeel dat de Staatssecretaris van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer tegen beter weten in een onrechtmatig
primair besluit genomen had, nu bij wijziging van de oorspronkelijke huursubsidie-beschikking
over het tijdvak 1992–1993 op grond van door de belastingdienst verstrekte
inkomensgegevens, geen rekening was gehouden met gegevens die inmiddels bij
verweerder bekend waren in het kader van de huursubsidie over het tijdvak
1993–1994. De Afdeling bestuursrechtspraak, daarentegen, is van mening
dat de in eerste aanleg toegepaste werkwijze – het gescheiden behandelen
van dossiers aangaande verschillende huursubsidietijdvakken – uit bestuurlijk
oogpunt gerechtvaardigd is, nu daarmee een snelle en over het algemeen adequate
besluitvorming mogelijk wordt gemaakt.Ten slotte wijzen wij op een recent rapport van de Nationale ombudsman
van 3-3-2000, JB 2000, 109, m.n. ARN, waarin hij oordeelt dat van een «zodanig
ernstig verzuim» aan de zijde van het bestuursorgaan sprake is dat er
reden is voor vergoeding van in redelijkheid gemaakte kosten van een adviseur.
Het betrof een zaak waarin de Belastingdienst bij het opleggen van een aanslag
ten onrechte ervan uitgegaan was dat betrokkene een hogere bijstandsuitkering
had genoten. Hoewel de «primaire» fout in dit geval bij een sociale
dienst (elders in het land) lag (verstrekking van foutieve inkomensgegevens
als gevolg van verwisseling van sofi-nummers), had de Belastingdienst nadat
verzoeksters gemachtigde naar aanleiding van de aankondiging van afwijking
van haar aangifte had laten weten de uitkering volstrekt onwaarschijnlijk
te achten, volgens de Nationale ombudsman zèlf moeten nagaan of de
in geschil zijnde uitkering daadwerkelijk was genoten. Bovendien liet de Belastingdienst
na om te vermelden welke sociale dienst de gegevens had verstrekt, terwijl verzoekster dat zelf niet kon achterhalen. Verzoeksters gemachtigde
is volgens de ombudsman aldus op ernstige wijze belemmerd in zijn mogelijkheden
om aan te tonen dat de gewraakte uitkering feitelijk niet door verzoekster
is genoten.Het doet ons genoegen dat de leden van de fracties van GPV en RPF het
als positief aanmerken dat de regering met dit wetsvoorstel een einde wil
maken aan de onduidelijkheid die er in de jurisprudentie bestaat over de vraag
in hoeverre de kosten van bestuurlijke voorprocedures bij onjuiste beslissingen
in aanmerking komen voor kostenvergoeding. Of het wetsvoorstel in alle opzichten
de gewenste duidelijkheid zal bereiken, wordt door deze leden nog betwijfeld.
Als voorbeeld noemen zij dat het criterium «ernstig onzorgvuldig»
interpretatie behoeft. Zoals eerder in de nota uiteengezet zijn in de toelichting
op dit criterium – met name in paragraaf 4 van de memorie van toelichting –
de bedoelingen van de wetgever helder verwoord. Zo geldt niet zonder meer
een risicoaansprakelijkheid voor fouten in het primaire besluit als gevolg
van een onjuiste rechtstoepassing. Slechts wanneer het bestuursorgaan daarbij
«ernstige onzorgvuldigheid» te verwijten valt, waardoor de betrokkene
geheel onnodig in de positie wordt gebracht dat hij gebruik moet maken van
een rechtsmiddel om tegen een onjuiste beslissing op te komen, bestaat aansprakelijkheid.Zoals wij in onze beantwoording op vragen van gelijke strekking van de
leden van de fractie van D66 hebben aangegeven, achten wij het juist dat een
bestuursorgaan dat tot een volledige heroverweging is geroepen – desverzocht –
een standpunt inneemt over de vraag of zijn handelwijze bij het nemen van
het besluit als ernstig onzorgvuldig aan te merken is, en lijkt dit oordeel
ons niet voorbehouden aan de rechter. Kortheidshalve mogen wij naar de eerdere
antwoorden verwijzen.Wij betreuren het dat de leden van de SGP-fractie op voorhand betwijfelen
of een gelukkige en doeltreffende regeling is voorgesteld, al kunnen zij zich
op zichzelf genomen in de strekking van het wetsvoorstel vinden. Wij kunnen
deze leden niet geheel volgen in hun betoog dat de grondfout van het wetsvoorstel
zou zijn gelegen in het feit dat het voorstel voortborduurt op de door het
voorstel zelf ongewenste jurisprudentie van de Hoge Raad. Het wetsvoorstel
gaat immers uit van de jurisprudentie van de bestuursrechter. Deze leden formuleren
bezwaren tegen verschillende onderdelen van de regeling. Sommige van deze
bezwaren zijn ook door andere fracties naar voren gebracht. Wat deze bezwaren
betreft menen wij op deze plaats te mogen volstaan met een verwijzing naar
de desbetreffende antwoorden. Het betreft het bezwaar dat het desbetreffende
bestuursorgaan zelf moet vaststellen of er sprake is van ernstig onzorgvuldig
handelen (zie de beantwoording van de vragen van D66 en GPV en RPF), dat de
burger de vraag naar ernstig onzorgvuldig handen niet aan de orde zou kunnen
stellen in het geval de openbare voorbereidingsprocedure door het bestuursorgaan
is gekozen, dat verschillende benaderingen tussen administratieve rechters
(ook in hoger beroep) kunnen ontstaan (zie antwoorden op vragen van D66) en
dat voor andere kosten dan die van rechtsbijstand de civiele rechter de aangewezen
rechter zou blijven (zie antwoorden op vragen van GPV en RPF hieronder).Bezwaarlijk achten deze leden voorts dat het verzoek om kostenvergoeding
op oneigenlijke wijze de bezwaarschriftprocedure belast. De leden van de fracties
van GPV en RPF hebben eveneens aangegeven het voorstelbaar te achten dat de
verhoudingen tussen de belanghebbende en het bestuursorgaan onder druk komen
te staan als het bestuursorgaan zich geconfronteerd ziet met het verwijt dat
het ernstig onzorgvuldig heeft gehandeld. Dit komt de oplossing van het geschil
niet ten goede, zo menen zij. Hoewel wij ons hun zorgen op dit
punt wel enigszins kunnen indenken, menen wij toch dat daaraan niet te zwaar
moet worden getild. In dat verband wijzen wij erop dat welbewust elementen
van afstandelijkheid in de bestuurlijke voorprocedure zijn ingebouwd die het
conflictoplossend vermogen van de procedure ten goede komen. Te wijzen valt
op het horen door niet-rechtstreeks betrokken ambtenaren in de bezwaarschriftprocedure
(art. 7:5 Awb) of het inschakelen van een onafhankelijke adviescommissie (art.
7:13 en 7:19 Awb). Verwacht mag daarom worden dat een verzoek om kostenvergoeding
met de nodige distantie wordt behandeld. De door de leden van de fracties
van GPV en RPF gesuggereerde oplossing om te bepalen dat een verzoek om kostenvergoeding
eerst in de beroepsfase kan worden gedaan, spreekt ons niet aan. Niet alleen
omdat dit extra procedures met zich zou kunnen brengen (ook als de bezwaarschriftprocedure
tot een bevredigende oplossing heeft geleid, zou voor een kostenvergoeding
nog doorgeprocedeerd moeten worden), maar ook omdat wij het niet wenselijk
achten dat het bestuursorgaan voor de rechter wordt gedaagd, nog voordat het
in de gelegenheid is gesteld een standpunt in te nemen over de kwestie van
de vergoeding van de kosten.De vraag van de leden van de SGP-fractie of de problematiek van de schadevergoeding
wegens onrechtmatige daad (mede) wordt veroorzaakt door het feit dat het maken
van bezwaar tegen een besluit geen schorsende werking heeft, beantwoorden
wij ontkennend. Hoewel de hoofdregel in het bestuursrecht is dat het instellen
van bezwaar of beroep geen schorsende werking heeft, kan de bijzondere wetgever
anders bepalen (art. 6:16 Awb) en mag zelfs wanneer de bijzondere wet daaromtrent
niets bepaalt uit de hoofdregel niet worden afgeleid dat het verlenen van
schorsende werking, daar waar dat geboden zou zijn met het oog op de bij het
besluit betrokken belangen van derden – ter voorkoming van aansprakelijkheid –
niet toegestaan zou zijn. Onze conclusie is dan ook dat de regeling inzake
schorsende werking (neen, tenzij) voldoende ruimte biedt om aansprakelijkheid
voor een mogelijk onjuist besluit zoveel mogelijk te voorkomen. Overigens
gaat het in het wetsvoorstel om kosten in verband met de behandeling van het
bezwaar- of administratief beroepschrift; kosten die geheel los staan van
het al dan niet inwerkingtreden van het bestreden besluit.Wij kunnen ons vinden in de weergave van het uitgangspunt van de Hoge
Raad door deze leden (HR 20 februari 1998, NJ 1998, 526, m.n. ARB (Staat/Boeder).
Wij zijn van dit uitgangspunt afgeweken omdat het voor een goed functioneren
van de bezwaarschriftprocedure ongewenst is indien juridische gebreken in
het primaire besluit steeds tot aansprakelijkheid zouden leiden. Zoals we
in antwoord op vragen van de leden van de VVD-fractie eerder hebben uiteengezet,
is het naar onze opvatting ongewenst om het accent in de bestuurlijke voorprocedure
op de juridische toetsing te leggen, in plaats van op de vraag of aan het
bezwaar van de burger tegemoet gekomen kan worden. Wij zijn inderdaad van
mening dat de burgerlijke rechter onvoldoende grenzen stelt aan de aansprakelijkheid
van het bestuur in de fase van de primaire besluitvorming, met name door een
risico-aansprakelijkheid aan te nemen voor een onjuiste rechtstoepassing.Deze leden vragen onze reactie op de stelling dat de bezwaarschriftprocedure
mede is bedoeld om een zorgvuldige besluitvorming te bevorderen. Wij begrijpen
deze stelling aldus, dat daarmee wordt gerefereerd aan de aan de Awb ten grondslag
liggende gedachte, dat in opeenvolgende fases in de besluitvorming (primaire
fase, bezwaarfase, rechterlijke fase) een toenemende zorgvuldigheid is vereist.
Voor de primaire fase van de besluitvorming geldt dat naast zorgvuldigheid,
ook snelheid van groot belang is. Snelheid betekent dat soms
iets minder hoge zorgvuldigheidseisen kunnen worden gesteld. In de daarop
volgende fase– de bezwaarfase – worden daarom hogere zorgvuldigheidseisen
aan een besluit gesteld. Zo bezien draagt de bezwaarschriftprocedure bij aan
een zorgvuldige besluitvorming. Daarnaast wijzen wij op het zogenaamde leereffect
van beslissingen op bezwaar: bestuursorganen kunnen in een beslissing op bezwaar
aanleiding zien hun besluitvorming in de primaire fase bij te stellen.Wij zijn het met deze leden eens dat de, in vergelijking met de civiele
jurisprudentie, beperktere vorm van aansprakelijkheid met name wordt bewerkstelligd
door de eis dat het handelen van de overheid, dat resulteerde in een onjuist
primair besluit, «ernstig onzorgvuldig» was. Wij delen daarentegen
niet de mening van deze leden dat wanneer er sprake is van ernstig onzorgvuldig
handelen door een overheidsorgaan, integrale – en niet gedeeltelijke –
kostenvergoeding aangewezen zou zijn. Wij sluiten met de keuze voor grotendeels
forfaitaire vergoedingen aan bij de regeling voor vergoeding van proceskosten
in de fase van het beroep bij de rechter (het huidige art. 8:75 Awb), alsook
bij de regeling voor de kosten van civiele procedures. Er is ons inziens geen
reden verschil te maken. Ook voor de kosten van de voorprocedure kan gelden,
net als voor de kosten van het beroep bij de rechter, dat deze niet bedoeld
is als volledige schadevergoeding, maar als een tegemoetkoming in de kosten.
Dat bepaalde procesrisico's voor eigen rekening blijven, behoort tot de normale
risico's van het maatschappelijke verkeer. Verder wijzen wij erop dat de rechter
in zeer schrijnende gevallen een hogere vergoeding kan toekennen (art. 2,
derde lid, Besluit proceskosten bestuursrecht).Naar algemeen wordt aanvaard, is de bezwaarschriftprocedure niet alleen
een vorm van rechtsbescherming, maar ook een vorm van verlengde besluitvorming.
In de memorie van toelichting is bij deze opvatting aangesloten. De bezwaarschriftprocedure
wordt door ons dus mede als verlengde besluitvorming
gezien, en niet uitsluitend, zoals de leden van
de fractie van de SGP lijken te suggereren. Wij zien dan ook geen reden om
de aansprakelijkheid voor fouten in het primaire besluit geheel uit te sluiten.
De normale methode om de gevolgen van een onjuist besluit te keren is het
indienen van een bezwaarschrift. Vergoeding van kosten past daarbij ons inziens
alleen wanneer het onjuist gebleken besluit op ernstig onzorgvuldige wijze
tot stand gekomen is.Deze leden vragen zich af of de in de memorie van toelichting op het criterium
«ernstig onzorgvuldig» aangebrachte «horden» er niet
toe zullen leiden dat vrijwel nooit van een kostenvergoeding sprake zal zijn.
Wij wijzen erop dat voor beantwoording van de vraag of het bestuursorgaan
tot vergoeding van kosten van de bestuurlijke voorprocedure gehouden is, de
tekst van de wet doorslaggevend is, en dat de toelichting dient ter verduidelijking
van de bedoelingen van de wetgever. In dat verband zijn in de toelichting
voorbeelden opgenomen van handelwijzen van bestuursorganen die in de regel
niet of wèl het verwijt van «ernstige onzorgvuldigheid»
opleveren. Hoewel wij de hoop uitspreken dat ter zake van het handelen van
bestuursorganen in zo min mogelijk gevallen aanleiding tot kostenvergoeding
zal bestaan, delen wij niet de mening van deze leden dat de door ons voorgestelde
regeling dat vrijwel uitsluit. Het criterium «ernstig onzorgvuldig»
geldt ook bij de beoordeling van de vraag naar vergoeding van de kosten van
de bestuurlijke voorprocedure door de rechter (art. 8:75 Awb nieuw jo. art.
7:15, tweede lid, en art. 7:28, tweede lid, Awb), zo beantwoorden wij de daartoe
strekkende vraag van deze leden. Het heeft dus geen zin om het op een procedure
bij de rechter te laten aankomen om die kosten alsnog vergoed te krijgen.
Vrees voor onnodige beroepsprocedures behoeft dan ook niet te bestaan. Uitgangspunt van het wetsvoorstel is dat een verzoek om kostenvergoeding
alleen in de bestuurlijke voorprocedure kan worden gedaan. In dat verband
hebben de leden van de SGP-fractie gevraagd of het bestuursorgaan daarop behoort
te wijzen in het primaire besluit. Wij beantwoorden deze vraag ontkennend;
het opnemen van een daartoe strekkende verplichting zou ons te ver gaan, te
meer nu het meestal om kosten van rechtsbijstand gaat en aan de bekendheid
van de regeling – onder rechtshulpverleners – niet getwijfeld
hoeft te worden.Ons inziens is het wel nodig om in artikel 8:75 Awb aan de rechter de
bevoegdheid te verlenen het bestuursorgaan in de kosten van de bezwaarschriftprocedure
te veroordelen. Anders dan de leden van de SGP-fractie menen, kan niet volstaan
worden met artikel 8:72, vierde lid, Awb, jo. art. 7:15, derde lid, Awb (nieuw).
Artikel 8:72, vierde lid, Awb bepaalt dat de rechter bij gegrondverklaring van het beroep het bestuursorgaan kan opdragen
een nieuw besluit te nemen (waarin het zich tevens opnieuw over kostenvergoeding
kan uitspreken), ofwel dat de rechter zelf in de zaak voorziet (en onder andere
zelf over de kostenvergoeding beslist). In sommige gevallen kan echter ook
bij een ongegrondverklaring van het beroep aanleiding
zijn om met betrekking tot de voorfase een kostenvergoeding ten gunste van
de belanghebbende uit te spreken. Om buiten twijfel te stellen dat de rechter
daartoe bevoegd is, is dat in artikel 8:75 Awb bepaald.De vraag van deze leden of art. 8:75 Awb bedoelt de mogelijkheid te openen
om de burger in de kosten van de bezwaarprocedure te veroordelen, beantwoorden
wij als volgt. Hoewel ons bij het opstellen van de regeling niet voor ogen
heeft gestaan de burger in de kosten van de bezwaarprocedure – van een
andere partij – te kunnen veroordelen is dit in de systematiek van het
wetsvoorstel niet uitgesloten. Dit hangt samen met de huidige systematiek
van artikel 8:75 Awb en met het feit dat ook het indienen van een bezwaar
of administratief beroep als het instellen van een rechtsmiddel is te beschouwen
(de bestuurlijke voorprocedure is immers óók een vorm van rechtsbescherming,
naast verlengde besluitvorming). Volgens het huidige artikel 8:75 Awb kan
een natuurlijke persoon alleen in de proceskosten – van het beroep bij
de rechter – worden veroordeeld ingeval van kennelijk onredelijk gebruik
van procesrecht. De achterliggende gedachte is dat, mede om de drempel naar
de bestuursrechter niet te hoog te maken, het procesrisico voor de burger
(natuurlijk persoon) beperkt moet blijven. Voor de in de bestuurlijke voorprocedure
gemaakte kosten sluit het wetsvoorstel hierbij aan. Aangezien het argument
van de laagdrempeligheid nog in sterkere mate voor de bestuurlijke voorprocedure
geldt, is een kostenveroordeling ter zake van de in de voorprocedure gemaakte
kosten in onze visie slechts bij hoge uitzondering denkbaar. Wij hechten eraan
hieraan toe te voegen, dat alleen de rechter een belanghebbende in de met
de behandeling van een bezwaar of administratief beroep door een andere partij
gemaakte kosten kan veroordelen. Het bestuur komt die bevoegdheid niet toe.5. Uitsluitende bevoegdheid van de bestuursrechterDe leden van de fracties van D66, GPV en RPF, en SGP stelden, deels mede
in het licht van artikel 112 van de Grondwet, enkele vragen over het voorstel
om de bestuursrechter «bij uitsluiting» bevoegd te maken om te
oordelen over de kosten van de bestuurlijke voorprocedure. In antwoord op
deze vragen wijzen wij er allereerst op, dat de woorden «bij uitsluiting
bevoegd» ook thans reeds in artikel 8:75 voorkomen. Het gevolg daarvan
is nu reeds, dat slechts de bestuursrechter bevoegd is te oordelen over de
kosten van het beroep bij de bestuursrechter. Voor een vordering uit onrechtmatige
daad ter zake van die kosten is daardoor geen plaats meer; de
burgerlijke rechter zal een dergelijke vordering niet ontvangen (PG Awb II,
blz. 487 r.k.). Dit geldt niet slechts voor kosten van rechtsbijstand, maar
ook voor andere kosten «in verband met de behandeling van het beroep».
Daaronder vallen ook de kosten van een door een partij ingeschakelde deskundige
(CRvB 9-1-1996, RSV 1996, 148, RAwb 1996, 59; ABRS 21-10-1996, RAwb 1997,
33).Het onderhavige voorstel breidt deze regeling uit naar de kosten van de
voorprocedure. Deze uitbreiding is evenmin als de huidige regeling in strijd
met artikel 112 van de Grondwet, ook niet voor zover daardoor niet tot de
rechterlijke macht behorende gerechten exclusief bevoegd worden. Artikel 112,
tweede lid, van de Grondwet geeft de wetgever immers de bevoegdheid om de
beslissing in «geschillen, die niet uit burgerlijke rechtsbetrekkingen
zijn ontstaan» op te dragen aan hetzij de rechterlijke macht, hetzij
niet tot de rechterlijke macht behorende gerechten. De geschillen waarop het
wetsvoorstel ziet, gaan per definitie over de uitoefening van publiekrechtelijke
bevoegdheden en zijn dus niet uit burgerlijke rechtsbetrekkingen ontstaan.In antwoord op een daartoe strekkende vraag van de leden van SGP-fractie
merken wij op, dat het feit dat kostenvergoeding alleen op verzoek kan plaatsvinden,
geenszins betekent dat een belanghebbende, door een verzoek aan de rechter
om een kostenveroordeling uit te spreken achterwege te laten, zich tot de
burgerlijke rechter zou kunnen wenden. Deze interpretatie miskent de in art.
8:75 Awb neergelegde exclusieve bevoegdheid van de bestuursrechter.De leden van de SGP-fractie vragen voorts of de beperking van aansprakelijkheid
van een bestuursorgaan verenigbaar is met het internationale recht. Graag
voldoen wij aan hun verzoek de in dat verband door deze leden genoemde uitspraken
van het Europese Hof van Justitie en het Europese Hof voor de Rechten van
de Mens, voor zover zij het wetsvoorstel raken, van commentaar te voorzien.Wat het EG-recht betreft verwijzen zij naar het tweede Marshall-arrest
(HvJEG 2-8-1998, C-271/91, Jur. 1993, blz. I-4367) en het Konle-arrest (HvJEG
1-6-1999, C-302/97, n.n.g). Beide arresten komen ons, met betrekking tot dit
wetsvoorstel, niet relevant voor. Het Marshall-arrest betrof een geval waarin
een richtlijn tot volledige schadevergoeding verplichtte en de nationale (uitvoerings)wetgeving
de schadevergoeding terzake aan een maximum bond. Uit het Konle-arrest volgt
dat iedere lidstaat ervoor dient te zorgen dat de schade die volgens het nationale
recht aan particulieren wordt toegebracht door een schending van het gemeenschapsrecht,
wordt vergoed. Welke overheid of welk bestuursorgaan dat doet, is uit een
oogpunt van gemeenschapsrecht niet van belang. Daarmee is overigens niet gezegd
dat het gemeenschapsrecht niet van betekenis zou zijn, integendeel. Wij wijzen
erop dat de in het Europees verdrag voor de rechten van de mens (EVRM) neergelegde
rechten – als algemene rechtsbeginselen – onderdeel uitmaken van
het gemeenschapsrecht en dat het Hof van Justitie de uitvoering van het EG-recht
door de Lid-Staten aan het EVRM toetst.Wat het EVRM betreft noemen deze leden onder andere het in artikel 6,
eerste lid, neergelegde vereiste van (effectieve) toegang tot de rechter waar
het gaat om het vaststellen van burgerlijke rechten en verplichtingen («civil
rights and obligations»). Artikel 6 heeft in de jurisprudentie van het
Hof een zeer ruim toepassingsbereik gekregen; ook bestuursrechtelijke geschillen
vallen er onder. Uit de arresten Nevis & Silva (EHRM 27-4-1989, Series
A, vol. 153) en Editions Périscope (EHRM 26-3-1992, Series A, vol.
234) volgt inderdaad dat een vordering tot (integrale) schadevergoeding wegens
onrechtmatige overheidsdaad kan worden gerekend tot de burgerlijke rechten
en verplichtingen. Naar ons oordeel is de in het wetsvoorstel
voorgestelde regeling niet onverenigbaar met artikel 6 van het EVRM. Tegen
beslissingen omtrent vergoeding van kosten van bestuurlijke voorprocedures
staat beroep bij de bestuursrechter open; er is derhalve volledige toegang
tot de rechter. Met het vastleggen van een beperkte vorm van aansprakelijkheid
van het bestuursorgaan voor deze kosten wordt slechts het materiële recht
beperkt. Door de hier aan het woord zijnde leden is voorts gewezen op het
arrest Hentrich (EHRM 22-9-1994, Series A, vol. 296). Dit arrest betrof een
zaak waarin weliswaar toegang tot de rechter bestond, maar volgens het Hof
niet van een«fair trial» kon worden gesproken, omdat de nationale
rechters genoegen namen met een te summiere en algemene motivering voor een –
belastende – beschikking en de betrokkene – daardoor – geen
gelegenheid kreeg om het opleggen van de beschikking aan te vechten. Wij zijn
van oordeel dat ons nationale bestuursprocesrecht een situatie als deze uitsluit.Voorts wordt gewezen op de in artikel 1, eerste lid, van het Eerste Protocol
bij het EVRM, neergelegde bescherming van het recht op eigendom. Dit houdt
in dat iedere natuurlijke persoon of rechtspersoon recht heeft op ongestoord
genot van zijn eigendom. Aan niemand mag zijn eigendom worden ontnomen behalve
in het algemeen belang en onder de voorwaarden voorzien in de wet en in de
algemene beginselen van internationaal recht. Het begrip eigendom heeft een
geheel eigen, autonome betekenis die niet beperkt is tot eigendom van fysieke
goederen. Ook vorderingsrechten inzake schadevergoeding wegens onrechtmatige
daad kunnen als eigendom worden aangemerkt in de zin van artikel 1, eerste
lid, van het Eerste Protocol (vlg. de zaak Sequarius vs. België van de
Europese Commissie voor de Rechten van de Mens en het Pressos-arrest (EHRM
20-11-1995, Series A, vol. 332, NJ 1996, 593, m.n. EJD). In verband met het
laatstgenoemde arrest hebben de leden van de SGP-fractie gevraagd of het overgangsrecht,
dat erin voorziet dat de nieuwe regeling ook van toepassing zal zijn op lopende
voorprocedures, zich verdraagt met art. 1, eerste lid, van het Eerste Protocol.
Deze vraag beantwoorden wij als volgt. Het arrest-Pressos laat zien dat het
slechts in beperkte mate mogelijk is bestaande vorderingsrechten uit onrechtmatige
daad te beperken. In deze zaak ging het om een Belgische wet waarin –
met dertig jaar terugwerkende kracht – alle aansprakelijkheid van de
overheid en van de loodsorganisatie werd uitgesloten. Klagers waren rederijen
wier vorderingen tot schadevergoeding bij de rechter aanhangig waren. Het
Hof stelde vast dat een vordering uit onrechtmatige daad, naar Belgisch aansprakelijkheidsrecht
(naar Nederlands recht is dat niet anders), ontstaat op het moment van het
schadetoebrengende feit en dat een dergelijke vordering «eigendom»
is in de zin van art. 1. Niet nodig is dat de rechter definitief over de gegrondheid
van de vordering heeft beslist. Er moet wel sprake zijn een voldoende gerechtvaardigde
verwachting omtrent het bestaan van de vordering. In casu werd een schending
van artikel 1 vastgesteld; de inbreuk was niet gerechtvaardigd. Het Hof aanvaardt
dat er een algemeen belang is gemoeid met de invoering van de beperking van
de aansprakelijkheid, maar acht het onevenredig om zonder enige vorm van schadeloosstelling
bestaande vorderingsrechten te ontnemen. Een aansprakelijkheidsbeperking voor
de toekomst achtte het Hof wel geoorloofd.De conclusie die wij hieruit trekken is dat niet uitgesloten kan worden
dat het voorgestelde overgangsrecht, nu dat de oude regeling slechts gedeeltelijk
eerbiedigt, in strijd is met artikel 1, eerste lid, van het Eerste Protocol.
Daarbij moet niet alleen worden gedacht aan civiele vorderingen die gelijktijdig
met de bestuurlijke voorprocedure zijn ingesteld en die zijn aangehouden in
afwachting van de beslissing op het bezwaar- of administratief beroepschrift,
maar ook aan (nog in te stellen) vorderingen terzake van onrechtmatige besluiten
die zijn genomen vóórdat deze wet in werking treedt
en waartegen op het moment van inwerkingtreding van de wet nog geen bezwaar
of beroep aanhangig is gemaakt. Wij zien hierin aanleiding om de in de artikelen
III en IV van het wetsvoorstel voorgestelde eerbiedigende werking te verruimen,
in die zin dat het oude recht van toepassing blijft indien het besluit waartegen
bezwaar kan worden gemaakt of administratief beroep kan worden ingesteld vóór
het tijdstip van inwerkingtreding van deze wet is genomen. Bij nota van wijziging
is hierin voorzien. Deze verruiming gaat overigens verder dan de leden van
de SGP-fractie hebben voorgesteld. Deze leden stelden voor de nieuwe regeling
alleen van toepassing te laten zijn op bestuurlijke voorprocedures die nà
inwerkingtreding van de wet aanhangig worden gemaakt. Naar ons oordeel wordt
met die oplossing, in het licht van het Pressos-arrest, op het punt van de
verenigbaarheid met artikel 1, eerste lid, Eerste Protocol, nog niet volledig
de gewenste zekerheid geboden. Niet het instellen van bezwaar of administratief
beroep is bepalend voor het ontstaan van de vordering tot schadevergoeding,
maar het nemen van een onrechtmatig besluit.6. Procedurele aspectenDe vragen van de leden van de fracties van GPV en RPF over het in het
wetsvoorstel vervatte procedurele vereiste het verzoek om kostenvergoeding
in de bestuurlijke voorprocedure zelf aan de orde te stellen, hebben wij eerder
in deze nota beantwoord, in combinatie met gelijkluidende vragen van de leden
van de SGP-fractie. Wij mogen op deze plaats daarnaar verwijzen.De Minister van Justitie,A. H. KorthalsDe Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,K. G. de VriesXNoot1Toepassing en effecten van de Algemene wet bestuursrecht 1994–1996.
Verslag van de Commissie evaluatie Algemene wet bestuursrecht,
Den Haag 18 december 1996, blz. 36 e.v. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27024-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl