Rechtstreeks beroep tegen algemeen verbindende voorschriften en beleidsregels bij de bestuursrechter; Verslag algemeen overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25383, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

05-10-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

25383 nr. 2

25-09-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesHet antwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25383Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 25425Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 67 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 383Rechtstreeks beroep tegen algemeen verbindende voorschriften en beleidsregels25 425Herziening rechterlijke organisatienr. 2VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 25 september 1998De vaste commissies voor Justitie1 en voor
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties2 hebben
op 9 september 1998 overleg gevoerd met minister Korthals van Justitie
en minister Peper van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over:– de brief van 13 mei 1997 ten geleide van de notitie inzake
het rechtstreeks beroep tegen algemeen verbindende voorschriften en beleidsregels
bij de bestuursrechter (25 383, nr. 1);– de brief van 12 februari 1998 ten geleide van de notitie
over het Procola-arrest en de werkwijze bij de Raad van State (25 425,
nr. 3);– de brief van 18 februari 1998 inzake het kabinetsstandpunt
inzake de evaluatie van de Algemene wet bestuursrecht (25 600-VI, nr. 46).Van het overleg brengen de commissies als volgt uitgebreid verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissiesMevrouw Scheltema-de Nie (D66): Er is een wetsvoorstel in aantocht
waarin bepaald wordt dat er geen rechtstreeks beroep tegen algemeen verbindende
voorschriften en beleidsregels bij de bestuursrechter zal zijn tot een wet
dat mogelijk maakt. Gelet op alle haken en ogen heeft mijn fractie hier op
dit moment begrip voor, maar dit «moratorium» betekent voor ons
niet dat wij dit onderwerp voor eens en voor altijd zouden «wegschuiven»,
want het blijft natuurlijk merkwaardig dat zo'n beroep wel bij de gewone rechter
mogelijk is, maar niet bij de bestuursrechter.De ravage na de storm die het Procola-arrest veroorzaakte, leek aanvankelijk
enorm. Juridisch Nederland leek verdeeld in twee kampen, de rekkelijken en
de preciezen. De preciezen vonden dat de Raad van State zijn rechtsprekende
taak meteen zou moeten afstoten, de rekkelijken vonden dat het allemaal zo'n
vaart niet zou lopen. De zaak is op het ogenblik nog wat onduidelijk, er zijn
nog enkele procedures aanhangig en de precieze reikwijdte van dit arrest is
nog niet bekend. Het kabinet zegt dan ook, gesteund door de Raad van State,
dat er op dit moment met enkele eenvoudige organisatorische maatregelen voldoende
aan het bezwaar van de combinatie van rechtspraak en advisering tegemoet kan
worden gekomen. Daarmee sluit het kabinet zich aan bij de andere Europese
landen, die ook nog maar even afwachten wat de precieze reikwijdte van het
Procola-arrest zal zijn. Onze fractie kan hier enig begrip voor opbrengen,
mede omdat er nu toch al discussie is over de reorganisatie van de rechterlijke
macht en over de rechtseenheid. Daarbij is de combinatie van advisering en
rechtspraak natuurlijk een heel belangrijk vraagstuk, waarover wij nog diepgaand
van gedachten zullen moeten wisselen.Op voorhand kan ik wel al zeggen dat er voor D66 toch wel heel zwaarwegende
argumenten naar voren zouden moeten worden gebracht om tot de slotsom te komen
dat het niet gewenst zou zijn om die zaken op termijn te scheiden. Ze zouden
in ons hele stelsel van de trias politica gescheiden moeten blijven. In de
vorige kabinetsperiode zijn wij de goede weg op gegaan door bij adviesorganen
een eind te maken aan oneigenlijke vermenging van taken.Dit geldt overigens natuurlijk niet alleen voor de bestuursrechter, maar
ook voor de gewone rechter. Volgens artikel 22 van de Wet op de rechterlijke
organisatie heeft de Hoge Raad de plicht om desgevraagd de regering te adviseren.
Verleden jaar hebben wij al gezien, hoe moeilijk de Hoge Raad het daarbij
kan hebben, bijvoorbeeld bij de kwestie van het hoger beroep in vreemdelingenzaken.
Mijn fractie vindt dat de Hoge Raad, zeker tegen de achtergrond van het Procola-arrest,
niet meer verplicht zou moeten worden om advies te geven. De raad moet kunnen
zeggen dat zijn onpartijdigheid daarmee in gevaar zou komen. Dit punt weegt
voor onze fractie zo zwaar dat ik overweeg om er een uitspraak van de Kamer
over te vragen, als de regering hier niet genoegzaam op reageert.Over het dikste stuk, de evaluatie hoef ik relatief weinig te zeggen,
omdat de voorstellen tot verbetering door de regering worden overgenomen.
Zo'n periodieke evaluatie blijkt nuttig te zijn om problemen die in de praktijk
blijken, snel te verhelpen. Ik vraag me af of dit middel niet wat vaker zou
moeten worden toegepast, bijvoorbeeld bij het burgerlijk procesrecht of het
strafprocesrecht.Het is een ruim opgezette evaluatie over een korte periode. Zou de volgende
evaluatie om een goed totaaloverzicht te kunnen verkrijgen niet een wat ruimere
periode moeten beslaan? De Algemene wet bestuursrecht komt er niet slecht
uit. Er staat zelfs dat er niet kan worden gezegd dat de bestuurslasten, afgemeten
tegen de bestuursbaten, substantieel zijn gestegen. Wij moeten hierbij constant
kritisch zijn, maar de kwaliteit van onze rechtspraak is toch wel wat waard.
Voor een dubbeltje zit je nu eenmaal niet op de eerste rij. Een goed en doorzichtig
rechtssysteem levert op den duur baten op. Tegen die achtergrond
vind ik de vragen, de eisen van de VNG van honorering van de extra bestuurslasten
wat overtrokken.D66 is vóór een goede rechtsbescherming en vóór
heldere procedures, ook in het bestuursrecht, en wij beseffen daarbij maar
al te goed dat een lange duur, stroperigheid en andere mankementen de maatschappelijke
acceptatie doen afnemen. Wij zijn het dan ook van harte eens met het ineenschuiven
van de twee voorbereidingsprocedures en het vervolgens afschaffen van de bezwaarschriftenprocedure.
Zo wordt dubbel-op voorkomen en is er toch nog een verantwoorde rechtsbeschermingsprocedure.Een belangrijk probleem is de traagheid in de besluitvorming, zowel in
de rechtspraak als bij het bestuur. Het is te makkelijk om ervan uit te gaan
dat dit met zelfregulering verholpen zou kunnen worden; ik vind het dan ook
goed dat er wettelijke maatregelen genomen worden als het daarmee niet lukt.
Het is verder belangrijk dat uitwassen uit het bestaande systeem worden gehaald.
Daarbij doel ik op verschillen in de kringen van beroepsgerechtigden. Het
kabinet constateert dat er verschillen zijn, maar het doet er verder niets
mee. Je kunt je afvragen of een behoorlijke rechtsbescherming het nog wel
nodig maakt dat iemand in Maastricht kan opkomen tegen een bestemmingsplan
in Noord-Groningen. Met andere woorden, is het voor een verantwoorde rechtsbescherming
nog wel nodig om de actio popularis in het milieurecht en op het gebied van
de ruimtelijke ordening te handhaven?Tot slot. De AWB is een belangrijke algemene regeling geworden en de kinderziektes
lijken nu overwonnen. Ik vraag me dan ook af of het moment niet gekomen is
om een AWB-toets in te voeren die op iedere wet wordt toegepast. Afwijking
van de wet zou moeten worden gemotiveerd, waardoor het ook moeilijker zou
worden.De heer Van der Staaij (SGP): De brief van 13 mei 1997 over
rechtstreeks beroep tegen algemeen verbindende voorschriften is eigenlijk
al enigszins gedateerd, want het wetsvoorstel om artikel 8:2 op een later
moment te laten vervallen is inmiddels al ingediend. Ik vraag me af of de
brief niet ook in een ander opzicht gedateerd is, want er is in het wetsvoorstel
sprake van uitstel, terwijl uit het regeerakkoord opgemaakt lijkt te kunnen
worden dat het om afstel zou gaan. Tegen afstel zouden wij overigens geen
bezwaar hebben; onze fractie heeft het amendement indertijd niet gesteund,
want wij hebben het nooit als een gemis ervaren dat er geen rechtstreeks beroep
tegen algemeen verbindende voorschriften en beleidsregels mogelijk is.Het is verheugend dat de evaluatie in het algemeen een positief beeld
oplevert, dat er geen ingrijpende wijzigingen nodig zijn. Onze fractie kan
de hoofdlijnen van de aanpak in de brief van 18 februari 1998 onderschrijven.
Terecht wordt de stroperigheid van procedures bij bestuur en rechter als een
belangrijk aandachtspunt genoemd. Wij moeten alleen niet denken dat de problemen
voor een groot deel opgelost zouden kunnen worden met wettelijke maatregelen
als het aangeven van concrete termijnen voor de behandeling van zaken. Er
moet oog voor zijn of de stroperigheid niet te wijten is aan een ontoereikende
bezetting of ontoereikende middelen, want anders gaat een versnelling ten
koste van andere zaken. Als er over de hele linie een korte afhandelingstermijn
geldt, is het moeilijk om prioriteiten te stellen.Het valt ons op dat er ook in het regeerakkoord sprake van is dat rechtstreeks
beroep op de rechter mogelijk moet zijn als belanghebbende en bestuur het
eens zijn over het overslaan van de bezwaarfase. In de evaluatie staat het
wat voorzichtiger; er wordt met name het gevaar gesignaleerd dat de zeefwerking
zou worden ondergraven als het bestuur van tevoren kon zeggen dat iemand maar
niet zou moeten meedoen aan een bezwaarschriftenprocedure, omdat
het toch geen zin zou hebben. Welke waarborgen ziet de regering om dergelijk
misbruik te voorkomen?Er wordt erg uitvoerig aandacht besteed aan alle complicaties bij het
precies vaststellen van de toename van de bestuurslasten, maar er wordt toch
wel wat gemakkelijk heengestapt over de verhoging van de bestuurslasten zoals
die door veel gemeenten wordt ervaren.De regering stelt ook dat de AWB zich niet verzet tegen tussenuitspraken,
maar is het niet noodzakelijk, ook hiervoor uitdrukkelijk een basis in de
wet te bieden?Ook naar de mening van onze fractie is een afwachtende houding inzake
de gevolgen van het Procola-arrest alleszins gerechtvaardigd. Ook al omdat
het hierbij om een zeer bijzondere casus gaat, lijkt het ons verstandig om
nieuwe uitspraken van het Europese Hof af te wachten. Dit betekent echter
geenszins dat wij zouden moeten ophouden met nadenken, want er zijn in het
licht van artikel 6 van het EVRM nog wel meer vragen te stellen over de advisering
door rechterlijke colleges, maar ik wijs ook op politieke, publicitaire en
wetenschappelijke activiteiten van rechters. Wat zouden de gevolgen daarvoor
van een zeer strikte uitleg van het begrip onpartijdigheid zijn? Dit is nog
een andere reden waarom wij voorzichtig willen zijn met een te strikte scheiding
van taken, ook bij de Raad van State. Er wordt immers beklemtoond dat er toch
ook sprake is van een vruchtbare wisselwerking tussen de adviserende en de
rechtsprekende taken. Juist in de discussie over juridisering is naar voren
gekomen dat te sterk gescheiden werelden van bestuur en rechter ook gevaren
inhoudt als het gaat om het handhaven van het evenwicht tussen rechter en
bestuur. Onze fractie waarschuwt ervoor in naam van de onpartijdigheid de
rechter op te sluiten in een ivoren toren.De heer Brood (VVD): Gelet op het Procola-arrest zou je je
kunnen afvragen of wij ons bij het goedkeuren van het EVRM wel voldoende hebben
gerealiseerd, welke verstrekkende gevolgen het heeft. In de afgelopen jaren
hebben wij op basis van de zeer beperkte artikelen uit dit verdrag de ene
verandering na de andere in onze rechtsstructuur doorgevoerd. De Raad van
State kiest een nieuwe werkwijze; hij verandert enkele onderlinge verhoudingen.
Men vindt de casuïstiek van deze Luxemburgse zaak zo specifiek dat er
geen uitgebreide reactie op nodig is. En vervolgens wijst men op de historisch
gegroeide positie van de Raad van State. Dat laatste doet enigszins denken
aan de Van Benthemjurisprudentie, waarbij de Raad van State zich ook nogal
zeker achtte omtrent zijn positie en de mate waarin de Europese rechtspraak
een en ander zou gaan doorkruisen.Wij hebben in ieder geval enige zorg in verband met dit arrest, omdat
Luxemburg zelf wel bereid was, hieraan vergaande consequenties te verbinden.
Ook de genoemde jurisprudentie baart ons zorgen, omdat je eruit kunt opmaken
dat het Europese Hof toch wel vergaande veranderingen beoogt. Ook wij krijgen
signalen, zowel uit kringen rondom het Hof als uit de advocatuur, dat wij
de risico's van deze zaak niet moeten onderschatten. Het lijkt op zichzelf
inderdaad heel prudent om de jurisprudentie af te wachten, maar er is wel
het risico van schadeclaims, omdat Nederland op de hoogte is van deze eerdere
uitspraak.Het is eigenlijk opvallend dat de Algemene wet bestuursrecht uiteindelijk
invloed zal hebben op vrijwel alles wat wij hier doen, zodat ook de burgers
er vrijwel altijd mee te maken krijgen. Daarmee vormt de wet een van de hoekstenen
van onze democratische rechtstaat. Alleen al om die reden is het zaak om er
zeer voorzichtig mee om te gaan, maar ook om te zoeken naar evenwicht tussen
de democratische sturing van de samenleving door gekozen volksvertegenwoordigers
en de controle op die machtsuitoefening op basis van het concept van de rechtstaat.
Het bestuur staat voor de taak, vorm te geven aan zijn functie in de samenleving
binnen de gekanaliseerde machtsuitoefening die het bestuursrecht met
zich mee kan brengen. Het evenwicht dreigt nu in die zin enigszins verstoord
te worden dat de snelheid waarmee de samenleving verandert en de snelheid
waarmee het bestuur daarop wil reageren, enigszins wordt gehinderd door de
traagheid die de bestuursrechtelijke ordening met zich meebrengt.Het lijkt onze fractie zinnig om te onderzoeken of het gebruik van expertsystemen
in het bestuursrecht verder zou kunnen worden ontwikkeld. De Vereniging voor
administratief recht heeft een aantal jaren geleden onderzocht in hoeverre
onder andere met automatisering eenvoudige procedurefouten kunnen worden vermeden,
waardoor de bestuurlijke lasten verminderd zouden kunnen worden. Zo kun je
tot besluitvorming komen die wat beter past bij de huidige dynamiek van de
samenleving, terwijl er toch waarborgen zijn voor voldoende juridische kwaliteit
van de beoogde besluitvorming. Wij vinden het belangrijk om de stroperigheid
aan te pakken. Wij hebben al eens gesproken over juridisering en daar zullen
wij in de komende jaren nog wel vaker mee te maken krijgen. Die is op deze
manier wellicht wat in te dammen.Nog enkele concrete vragen naar aanleiding van de evaluatie. Wij zouden
nog eens naar de proceskostenbepalingen willen kijken. De belangenorganisaties
willen de politieke strijd soms via de rechter doorzetten; het lijkt ons heel
aantrekkelijk om eens na te gaan of de belangenorganisaties niet wat meer
op hun verantwoordelijkheid kunnen worden aangesproken door toch eens aan
veroordeling tot het betalen van de proceskosten te denken als die organisaties
duidelijk misbruik maken van juridische procedures om tijd te rekken of onwelgevallige
besluiten uit te stellen.Verder wordt er in de evaluaties geconstateerd dat het procesrecht en
de praktijk naar elkaar toegroeien. Ik weet uit eigen ervaring dat de rechter
zich steeds meer lijdelijk opstelt, ook in het bestuursrecht. Hierdoor neemt
de behoefte aan deskundige begeleiding toe. Moet dit uiteindelijk leiden tot
vormen van verplichte procesvertegenwoordiging? Dit zou op zichzelf ook remmend
kunnen werken, omdat een adviseur zijn cliënt zou kunnen afraden om in
hoger beroep te gaan, als hij vindt dat dat niet zoveel zin meer heeft.Dan nog een opmerking over artikel 6:22. Ik zou eens wat meer naar de
materiële kant van fouten in de besluitvorming willen kijken; misschien
kunnen kleine materiële gebreken in de toekomst worden overgeslagen.Ten slotte vraag ik de regering of bij toekomstige evaluaties van de AWB
ook de verzekeraars van overheden betrokken zouden kunnen worden. Die beschikken
over een schat aan informatie over de wijze waarop overheden functioneren,
over de mate waarin ze aansprakelijk worden gesteld en over de risico's die
ze lopen. Bij de invoering van de AWB hebben zij ook een hooglopende discussie
met lagere overheden gehad over de vraag, wat die nu precies zouden willen
verzekeren. In eerste instantie waren verzekeraars niet bereid om overheden
te verzekeren, omdat het maken van fouten niet als risico werd gezien.Mevrouw Halsema (GroenLinks): Wat het beroep tegen algemeen
verbindende voorschriften en beleidsregels betreft sluit ik mij aan bij de
vorige sprekers.Onze fractie heeft waardering voor de volledigheid van de werkzaamheden
van de evaluatiecommissie voor de AWB; die doet recht aan het ingrijpende
karakter van de wijziging die de AWB in het Nederlandse bestuursrecht teweeg
heeft gebracht. Daar doet niet aan af, maar het is wel een beetje jammer,
dat de evaluatiecommissie heeft vastgesteld dat de belangrijkste conclusies
eigenlijk te vroeg zijn getrokken en dat er nog geen volledig beeld van de
werking van de AWB kan worden gegeven. Zij heeft wel een aantal aanbevelingen
gedaan om knelpunten alvast weg te nemen. Hoe zal de regering de aanbevelingen
onder ogen brengen van de instanties waarop ze betrekking hebben? De overschrijdingen van termijnen, zowel bij de totstandkoming van besluiten
in de bezwaarfase als bij de toezending van stukken aan de rechter, baren
mijn fractie net als de regering grote zorgen. Het gaat hierbij niet alleen
om de rechtsbescherming voor de burger, maar ook om het vertrouwen van de
burger in de overheid. Wij vinden het dan ook prettig dat de regering de aanbeveling
overneemt om de mogelijkheden van sancties voor de bestuursrechter te onderzoeken.
Wij vinden het bij het terugdringen van de overschrijdingen van termijnen
wel belangrijk om te wachten tot de volgende evaluatie van de AWB en wij zouden
graag eerder hierover nieuwe informatie ontvangen, bijvoorbeeld over een jaar.Uit de rapportage blijkt dat de bezwaarschriftenprocedure een belangrijke
functie vervult. Terecht gaat zowel de evaluatiecommissie als het kabinet
er dan ook van uit dat deze gehandhaafd moet worden en dat er met het maken
van uitzonderingen uiterst terughoudend moet worden omgesprongen. Nu preludeer
ik op een discussie die nog gevoerd moet worden, maar ik wil wel opmerken
dat mijn fractie er zeer verbaasd over is dat er in het regeerakkoord sprake
is van afschaffing van de bezwaarfase in het vreemdelingenrecht. Hoe verhoudt
dit zich tot het kabinetsstandpunt naar aanleiding van de evaluatie? Het lijkt
mij dat de ministers die verantwoordelijk zijn voor dit standpunt, in het
kabinet zouden moeten aandringen op het niet uitvoeren van het regeerakkoord
op dit punt.Verder heeft de evaluatiecommissie nog aanbevolen te onderzoeken of de
verplichting om bezwaar te maken in bepaalde gevallen versoepeld zou kunnen
worden, bijvoorbeeld indien beide partijen dat wensen of na de openbare voorbereidingsprocedure
van hoofdstuk 3.4. Het kabinet neemt de suggestie van nader onderzoek in het
eerste geval over, maar het meent dat de bezwaarfase na de aangekondigde geïntegreerde
openbare voorbereidingsprocedure zonder meer zou kunnen vervallen. Mijn fractie
vindt dit een wel erg drastische ingreep in de rechtsbescherming; graag een
nadere motivering. Waarom volgen de ministers hierbij de aanbeveling van de
evaluatiecommissie niet?Er wordt in het evaluatierapport aanbevolen, het griffierecht niet te
verhogen, maar eerst verder te onderzoeken in hoeverre het nu al een te hoge
drempel voor de rechtsbescherming vormt. Verder wordt er aanbevolen, te bezien
of de anticumulatieregeling voor griffierechten uitbreiding behoeft en te
overwegen om meer regelingen onder het lage griffierecht te brengen, in het
bijzonder de Wet individuele huursubsidie. In reactie op deze aanbevelingen
zegt het kabinet alleen toe, het lage griffierecht niet substantieel te zullen
verhogen. Het is voor onze fractie een principieel uitgangspunt dat mensen
met een laag inkomen niet ook wat de toegang tot de rechter betreft in een
achterstandspositie ten opzichte van anderen komen te verkeren. Wij zouden
graag zien dat de ministers alsnog de aanbevelingen van de commissie overnemen
of anders in ieder geval motiveren, waarom zij ervan afwijken.Mijn fractie onderschrijft de analyse van het kabinet dat in het Procola-arrest
geen diskwalificatie van de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State
behoeft te worden gezien. De afspraken over de werkwijze die de raad in reactie
hierop heeft gemaakt, lijken voorshands voldoende. Dit neemt niet weg dat
ook voor het kabinet de precieze reikwijdte van dit oordeel van het Hof in
het licht van artikel 6 van het EVRM nog onduidelijk is. Het kabinet heeft
ervoor gekozen, verdere uitspraken af te wachten. Wij vinden dit geen slechte
keuze, maar het heeft ons wel wat teleurgesteld dat het kabinet een uitspraak
van deze orde niet heeft aangegrepen om met iets meer distantie te kijken
naar de verschillende functies die in de Raad van State zijn verenigd. Naar
ons idee kan het niet alleen gaan om inschattingen van wat volgens het Europese
Hof al dan niet door de beugel zou kunnen. Een eigen visie op elementaire
zaken als een onafhankelijke en onpartijdige rechtsgang zouden wij zeer op
prijs stellen. Het ontbreken van een duidelijke en beargumenteerde visie manifesteert
zich ook als het kabinet wél ingaat op de positie van de Raad van State.
Het wijst op het belang van de raad als één organisatie met
twee afdelingen: «omdat de bestaande opzet van de Raad van State en
de historisch gegroeide combinatie van functies een traditie heeft waaraan
in ons staatkundig bestel grote waarde wordt gehecht». Wij vinden deze
argumentatie een beetje mager. Hiermee doen wij geen enkele uitspraak over
het belang van de rechtsprekende taken van de Raad van State en dit wil ook
niet zeggen dat die overboord zouden moeten worden gezet. Maar nu het kabinet
al meermalen te kennen heeft gegeven dat het wil blijven uitgaan van behoud
van een substantieel pakket van rechtsprekende taken voor de raad, terwijl
de inrichting van de instanties voor hoger beroep nog bij de reorganisatie
van de rechterlijke macht aan de orde moet komen, schiet het argument van
traditie enigszins te kort. Wij zouden het aardig vinden als de ministers
de Kamer een notitie wilden doen toekomen waarin zij nader ingaan op de positie
van de Raad van State, toegespitst op de rechtsprekende taken, met een vergelijking
met de situatie in andere landen. Onzes inziens verdient dit Hoge College
van Staat een gedegener benadering.De heer Rehwinkel (PvdA): Er is in 1993 afgesproken dat per
1 januari 1999 artikel 8:2 van de Algemene wet bestuursrecht zal moeten
vervallen. Het is bekend dat hierbij ook leden van onze fractie, nu leden
van onze fractie in de Eerste Kamer, een rol hebben gespeeld. Ik denk dat
er nog steeds zowel argumenten voor als tegen het laten vervallen van dit
artikel aan te voeren zijn. Nederland neemt wat dit betreft samen met Luxemburg
een uitzonderingspositie in Europa in en de doorzichtigheid voor de burgers
zou kunnen toenemen als er één instantie is waarbij men in beroep
kan gaan tegen alle overheidsbesluiten. Maar ertegen pleit het argument van
extra bestuurslasten door de juridisering.Nu heeft het vorige kabinet voorgesteld, de datum van invoering van 1
januari 1999 niet te handhaven. Ook gelet op wat daarover in het regeerakkoord
is afgesproken, kunnen wij daarmee instemmen. Wij vragen de regering wel,
een standpunt te ontwikkelen naar aanleiding van het rapport van de commissie-Van
Kemenade en het advies van de Raad voor het binnenlands bestuur. Het uitgangspunt
moet zijn eenduidigheid van de rechtsgang voor de burger. En overigens lijkt
het ons wel goed, een termijn te bepalen voor het afschaffen van het genoemde
artikel, om duidelijkheid te scheppen voor de burger.Bij de evaluatie van de Algemene wet bestuursrecht wordt de discussie
over juridisering op een nogal gekunstelde manier buiten beschouwing gelaten.
Er wordt wel geconstateerd dat deze wet zijn doel, het vergroten van de toegankelijkheid
en de inzichtelijkheid van de bestuursrechtelijke wetgeving en het wegnemen
van nodeloze verschillen, heeft bereikt. Maar bij een aantal zaken worden
kanttekeningen geplaatst, bijvoorbeeld bij de aanbeveling om het lage griffierecht
te handhaven. Ik sluit mij aan bij de vragen van mevrouw Halsema op dit punt.Er wordt in het evaluatierapport ook geconstateerd dat er niet altijd
tijdig besluiten worden genomen, over een breed terrein, en dat dit voor een
belangrijk deel aan het openbaar bestuur zelf te wijten is. Het zou de geloofwaardigheid
van het openbaar bestuur ten goede komen als dit probleem werd opgelost. Wat
dit betreft hebben wij ons enigszins gestoord aan de brief van de VNG op dit
punt, waarin men klaagt over de bestuurslasten die de AWB de gemeenten oplegt.
Verder gaat men echter nergens op in en ook op het punt van tijdige besluitvorming
steekt men in het geheel niet de hand in eigen boezem.Verder wordt er in het evaluatierapport nog aangegeven dat er twee openbare
voorbereidingsprocedures bestaan en dat dit tot onduidelijkheid leidt. Er
wordt dan ook terecht in het regeerakkoord voor één openbare
voorbereidingsprocedure gepleit. Ook komt in het rapport nog naar voren dat de kring van gerechtigden in
bijzondere wetgeving soms ruimer is dan de kring van belanghebbenden in de
AWB. Het is dan natuurlijk de vraag, wat uiteindelijk moet prevaleren. Ik
wijs op het recente Boomarrest van de Groningse rechtbank; daarin wordt het
begrip «belanghebbenden» uit de AWB zeer ruim uitgelegd.Een andere constatering is dat bezwaarschriftenprocedures niet altijd
even doelmatig zijn ingericht en dat onduidelijk is of wrakingsverzoeken in
het openbaar of in de raadkamer moeten worden behandeld. Welnu, het lijkt
ons dat het in de openbaarheid zou moeten, vooral omdat het openbaar bestuur
hierbij in het geding is.Het vorige kabinet heeft naar aanleiding van de evaluatie voorgesteld
een evaluatiewet in te dienen. Het moge duidelijk zijn dat wij ons afvragen
of zo'n wet niet breder opgezet zou moeten worden, in die zin dat ook het
vraagstuk van de juridisering erbij wordt betrokken.Ten slotte nog een opmerking over het Procola-arrest. Het kabinet wenst
om problemen te voorkomen een strikte scheiding van taken, als het ware een
waterdicht schot tussen advies en rechtspraak bij de Raad van State. Ik denk
dat ook deze medaille twee kanten heeft. Nu deze taken nog niet gescheiden
zijn, is er sprake van wederzijdse bevruchting, maar het is de vraag of de
meerwaarde van deze combinatie van advies over wetgeving en rechtspraak niet
sowieso verloren gaat. Onze collega Van Oven heeft er verleden jaar bij de
behandeling van de begroting van Justitie en ook al eerder voor gepleit in
het kader van de derde fase van de herziening van de rechterlijke organisatie,
de rechtsprekende taak bij de Raad van State weg te halen en deze op te dragen
aan de Centrale raad van beroep. Het is de vraag of de rechtsprekende taak
van de Raad van State dan ook onder die Raad voor de rechtspraak zal vallen
en hoe deze twee colleges zich dan tot elkaar zouden verhouden. Wij hebben
dan ook een andere oplossing in gedachten.De heer Van Wijmen (CDA): Het stemt onze fractie tevreden dat
volgens de regering uitstel van het afschaffen van artikel 8:2 van de AWB
zeker geen afstel hoeft te betekenen. Wij dringen wel aan op het opnemen van
een bepaling in het in te dienen wetsvoorstel om aan te geven wanneer dit
artikel dan wel afgeschaft wordt. Uit de notitie blijkt dat de regering positief
staat tegenover rechtstreeks beroep tegen algemeen verbindende voorschriften
en beleidsregels. Onze fractie vindt de argumenten pro ook veel sterker dan
de argumenten contra. Ik wijs op de rechtssystematiek en op het gevaar van
twee onderscheiden beslissingen, terwijl ook nu al een onverbindendverklaring
tot stand kan worden gebracht, met het gevaar van verschillende jurisprudentie.
De argumenten contra komen uit bestuurlijke kringen, maar die vormen een oratio
pro domo. Het verhaal van de juridisering laat ik nu even buiten beschouwing.
En wat de stroperigheid van de besluitvorming betreft, als men goede besluiten
neemt – en dat is in de loop der jaren door de inwerkingtreding van
de AWB duidelijk bevorderd – zal men zich veel minder tot de rechter
wenden. De beroepstermijn van zes weken is ook bij AVV's een groot goed; zo
ontstaat snel rechtszekerheid.De tijd ontbreekt om nader in te gaan op de prachtige notitie van de regering,
maar wij willen nog wel kenbaar maken dat een aantal keuzes van het kabinet
onze instemming heeft: geen specifieke regeling voor de kring van belanghebbenden,
geen onderscheid tussen soorten AVV's, geen afwijkende beroepstermijnen, concentratie
van beroepen tegen rijks-AVV's bij de Haagse rechtbank, ook hierbij hoger
beroep in stand houden en geen afwijkende toetsingsmaatstaven.Wat het Procola-arrest betreft volgen wij de lijn van de regering. Wij
denken dat een opsplitsing van de functies van de Raad van State nu niet per
se geboden is. Wel moeten er waarborgen geschapen worden tegen het ineenvloeien
van de twee functies waarom het gaat. Een personele scheiding
door IBD'ers meer in te schakelen lijkt aardig, maar ook die oplossing is
niet waterdicht. Ik denk bijvoorbeeld dat sommigen aan deze tafel wel eens
over wetten hebben geadviseerd, die als hoogleraar-IBD'er in de Raad van State
hadden kunnen zitten.Dan het hart van de zaak, de evaluatie van de AWB. Er komt een aparte
notitie over juridisering, maar wij ontkomen er toch niet aan, het rapport
Bestuur in geding ook hierbij nog even te bekijken, ook al omdat de regering
in de notitie een aantal suggesties uit dat rapport overneemt. Er is ook sprake
van een zekere koudwatervrees voor de rechter bij het bestuur; als het bestuur
zijn taak goed vervult, hoeft het niet bang te zijn voor de rechter.Wij moeten ons nu helaas tot hoofdlijnen beperken. Ik stel in ieder geval
vast dat het kabinet vindt dat de AWB in het algemeen bevredigend functioneert,
terwijl ook de doelstelling van het wegnemen van nodeloze verschillen en het
aldus vergroten van de toegankelijkheid en de inzichtelijkheid van de bestuurlijke
wetgeving volgens het kabinet in bevredigende mate is bereikt. Met de gevreesde
stijging van de bestuurslasten valt het in onze ogen wel mee, maar als het
bestuur zijn taken te licht opvat en daardoor de rechter in huis haalt, is
dat natuurlijk een veel groter kwaad. De AROB-rechter heeft op het punt van
artikel 19 van de Wet op de ruimtelijke ordening het oerwoud van misbruik
tot een zeer hebbelijk geheel teruggesnoeid.Een paar suggesties. Het nut van het in elkaar schuiven van de twee openbare
voorbereidingsprocedures is zonneklaar; deze vorm van dejuridisering heeft
de warme instemming van onze fractie. En natuurlijk is het goed om de bezwarenprocedure
dan over te slaan. Over de bezwarenprocedure zou overigens nog veel meer te
zeggen zijn. Een rechterlijke beslistermijn komt hier en daar al voor en wij
vinden het een interessant idee, maar hoe sanctioneer je die?Verder vind ik dat wij voorzichtig zouden moeten zijn met kritiek op de
actio popularis, want het is een voortrap bij bestemmingsplannen en milieuvergunningen.
Uit onderzoek is het beroep hierbij buitengewoon heilzaam gebleken; de ideële
belangenorganisaties vormen juist een filter voor het bona fide karakter van
de beroepen en voor een adequate procedure. Als deze rechtsingang er niet
was geweest, zou de Oosterschelde dicht zijn, zouden er dammen naar Ameland
zijn aangelegd, zou de Markerwaard zijn aangelegd en zou het plateau van Margraten
zijn afgegraven.Mevrouw Scheltema-de Nie (D66): Maar het gaat er natuurlijk
om of die ideële belangenorganisaties onder het begrip «belanghebbenden»
in de AWB vallen. Naar mijn gevoelen is dat zo, en dan is het natuurlijk de
vraag, of de actio popularis nog wel een meerwaarde heeft.De heer Van Wijmen (CDA): Als u het zo structureert, voel ik
er wel iets voor. Ik heb onlangs nog mogen meewerken aan een preadvies voor
de Vereniging voor administratief recht waarbij wij de hele procedure voor
grote projecten onder de loep hebben genomen. Toen is ook naar voren gekomen
dat de zaak best getrapt zou kunnen worden gemaakt: beroep voor de ideële
organisaties bij het macrobesluit, bij het projectbesluit, maar niet meer
bij een vergunninkje voor een boer waarbij bijvoorbeeld de Betuwelijn in het
geding is.Het spreekt ons verder nog aan dat de regering voorstelt een verruiming
van de mogelijkheden van het bestuur om zijn besluit hangende een bezwaar
of beroep te wijzigen of in te trekken, te onderzoeken.En heel interessant is voor mij als vakjurist het punt van de schadevergoeding,
die bij de vijfde tranche aan de orde is. Daar moeten wij heel goed over gaan
nadenken. Wij hebben nu het beroemde tweede lid van artikel 3:4, er zijn aanknopingspunten
in het BW en wij hebben de ervaring in de rechtspraak. Aan de ene kant moet
natuurlijk ieder in principe zijn eigen schade dragen, maar aan
de andere kant moet zowel onevenredig nadeel bij een rechtmatige overheidsdaad
worden opgeheven als een snelle, adequate vergoeding worden verleend bij een
onrechtmatige overheidsdaad.Ten slotte. Er was vóór de AROB/AWB een enorme achterstand
in het formele bestuursrecht; met die wetten hebben wij een grote voorsprong
opgebouwd. Wij zijn op het goede spoor en ik hoop dat deze ontwikkeling met
kracht zal worden voortgezet. Het antwoord van de regeringDe minister van Justitie: Het zal geen verbazing wekken dat
ik evenmin als mijn ambtsvoorganger zelf geen voorstander ben van de mogelijkheid
van beroep tegen algemeen verbindende voorschriften en beleidsregels. En dat
komt niet alleen doordat het in het regeerakkoord staat, ik was in de Kamer
ook tegen het amendement op dit punt. De regering stelt nu aan de Kamer voor
de zaak in ieder geval uit te stellen. Dit betekent geen afstel, voor alle
duidelijkheid, maar in het regeerakkoord staat wel dat het in deze kabinetsperiode
niet zal worden overwogen. Men mag een dergelijk voorstel dus van mij niet
verwachten en eerlijk gezegd zou ik eerder voorstellen de zaak af te blazen
dan dit beroep alsnog mogelijk te maken.Ook als het om het Procola-arrest gaat, deel ik de mening van mijn voorganger
dat er op dit moment geen aanleiding is tot nieuwe wetgeving. Ik meen dat
dit ook de opvatting van de meerderheid van de Kamer is. Daar houd ik het
voorlopig bij, maar dit neemt niet weg dat de regering voornemens is alle
jurisprudentie die in ontwikkeling is in de gaten te houden, al was het alleen
maar omdat wij ook wel eens met een zekere aansprakelijkheid geconfronteerd
zouden kunnen worden, zoals de heer Brood al aangaf. Hij verwees hierbij naar
het Van Benthemarrest, dat enige analogie hiermee vertoont. In ieder geval
geeft het aan dat de Nederlandse regering zeer zorgvuldig te werk moet gaan
en deze zaak in de gaten moet houden. Mocht er een ontwikkeling ontstaan waarin
de restrictieve uitleg toch niet goed blijkt te zijn, dan denken wij eraan
om de Raad van State bestuursrechter te laten blijven en een aparte afdeling
van dit college zich te laten belasten met de wetgeving.Er is van verschillende kanten gezegd dat de evaluatie van de Algemene
wet bestuursrecht een goede zaak is geweest. Ik ben daar erkentelijk voor.
Er is hard aan gewerkt, en niet alleen door ambtenaren en onderzoekers, maar
bijvoorbeeld ook door respondenten die altijd antwoorden hebben gegeven, en
door leden van begeleidingscommissies. Ik dank hen in het bijzonder voor hun
werkzaamheden; ik verwacht dat wij binnenkort weer een beroep op hen zullen
moeten doen vanwege de evaluatie die in 2001 voorzien is.Onze ambtsvoorgangers hebben de Kamer een groot aantal beleidsvoornemens
voorgelegd; ik merk dat zij daar in het algemeen mee instemt. Een duidelijke
uitzondering, die ook in het regeerakkoord is vastgelegd, is de prorogatie.
Deze heeft natuurlijk direct te maken met de gedachte van de opstellers van
het regeerakkoord en van de regering om tot dejuridisering te komen, om zo
weinig mogelijk procedures te laten ontstaan. Wij zijn bezig om de notitie
over dit onderwerp met inachtneming van het regeerakkoord te bezien en enigszins
aan te passen. Wij denken deze binnen niet al te lange tijd aan de Kamer te
kunnen voorleggen. Dan zal er ook kunnen worden gesproken over ons standpunt
inzake de actio popularis. Ik zou nu heel voorzichtig willen zijn met uitspraken
op dit punt, omdat wij in de heer Van Wijmen een groot deskundige op dit gebied
in ons midden hebben.Ik ben het volledig met mevrouw Scheltema eens dat het Procola-arrest
aanvankelijk een enorme ravage teweeg leek te brengen. Nadat er enige rust
was ontstaan, heeft de regering duidelijk besloten tot een restrictieve uitleg van dit arrest. Dit neemt echter niet weg dat het voor D66
toch niet helemaal zeker is dat de Raad van State zowel de rechtsprekende
als de adviserende taak zou moeten behouden. Ik verzoek mevrouw Scheltema
met dit vraagstuk te wachten tot de herziening van de rechterlijke organisatie
in de derde fase wordt besproken.Mevrouw Scheltema noemde in dit verband ook artikel 22 van de Wet op de
rechterlijke organisatie, waarin bepaald wordt dat de Raad van State «desgevraagd»
adviseert. Dit vraagt de regering een enkele keer en in het algemeen verloopt
dit bevredigend, zodat ik geen aanleiding zie om hierin verandering te brengen.
Het is ook vaak voor de wetgever van bijzonder groot belang om te horen, hoe
de zaken naar verwachting in de praktijk zullen verlopen. Wij moeten ook niet
te bang zijn om bijvoorbeeld rechtsprekende instanties om advies te vragen.Ik kan nu niet zo maar even reageren op het bezwaar van mevrouw Scheltema
tegen de plicht van de Hoge Raad om advies te geven, temeer daar dit tot nu
toe zelden of nooit problemen heeft gegeven. Maar de tijden veranderen en
dat geldt ook voor de benadering van sommige problemen, dus zodra zich een
probleem voordoet, zullen wij daar ongetwijfeld over nadenken en voorstellen
doen.Verder zeg ik mevrouw Scheltema toe de volgende evaluatie breder op te
zetten. Ik wijs er nu al op dat het bestuursprocesrecht daarbij zal worden
betrokken.Vrijwel alle sprekers blijken gelukkig te zijn met het ineenschuiven van
de voorbereidingsprocedures. Dit zal leiden tot het niet van toepassing laten
zijn van de bezwaarprocedure. Mevrouw Halsema heeft erop gewezen dat dit voor
haar niet zo vanzelfsprekend is. Bij afdeling 3:4 is de bezwaarprocedure wel
nodig, bij afdeling 3:5 niet; in ieder geval zal er altijd een keuze moeten
worden gemaakt en aangezien wij echt vinden dat er te veel procedures zijn,
is het op zichzelf niet onlogisch om ervoor te kiezen de bezwaarprocedure
achterwege te laten.Vele sprekers hebben de traagheid van de procedures aan de orde gesteld;
de heer Van der Staaij heeft dit het meest indringend gedaan. Ook de regering
maakt zich zorgen op dit punt. Wij roepen de bestuursorganen in ieder geval
op zich aan de termijnen te houden. En wij weten dat de rechterlijke macht
inmiddels bezig is met een opzet om de rechters zich ook aan de termijnen
te laten houden. De heer Van Wijmen heeft er terecht op gewezen dat er voor
de rechters al voldoende termijnen in de wet staan. Maar wat te doen als die
zich daar niet aan houden? De rechter is onafhankelijk, dus het bestuur kan
moeilijk ingrijpen. Misschien loop ik hiermee te ver vooruit, maar je zou
eraan kunnen denken een raad voor de magistratuur hierbij een functie te geven.
Die zou bijvoorbeeld kunnen ingrijpen als bepaalde rechters voortdurend termijnen
overschrijden.De heer Brood heeft nog gesproken over het gebruik van expertsystemen.
Ik wijs erop dat er in de bestuurlijke praktijk al zeer veel van zulke systemen
in gebruik zijn, vooral bij «beschikkingenfabrieken», zoals bij
de belastingen, in de sociale zekerheid, in de sfeer van de huursubsidie en
bij milieuvergunningen.De heer Brood (VVD): Daar ben ik mee bekend; ik heb het VAR-rapport
indertijd namelijk zelf geschreven. Het opvallende is dat er juist bij de
gewone toepassing van de Algemene wet bestuursrecht, bij het bewaken van de
normale besluitvormingsprocessen nog te weinig gebruik wordt gemaakt van dit
soort systemen. Er wordt ook te weinig onderzoek naar gedaan, terwijl ze een
besluitvormingsbegeleidende functie zouden kunnen vervullen. Daarom had ik
gevraagd om een en ander te onderzoeken, opdat het bestuur zodanig bewerktuigd
kan worden dat het zich gemakkelijker aan de wettelijke termijnen kan houden.
Primair ligt het probleem, zo blijkt uit alle rapportages bij de besluitvorming
bij de overheden zelf, en niet zozeer bij de rechterlijke macht. De minister van Justitie: Er blijkt nog een deskundige in ons
midden te zijn! Het lijkt mij een goede suggestie, ik sta er positief tegenover.De heer Brood heeft ook nog gesproken over het naar elkaar toegroeien
van de verschillende vormen van procesrecht. Hij vraagt zich af of het niet
nuttig zou zijn in het bestuursrecht verplichte procesvertegenwoordiging in
te voeren. Je zou echter ook juist andersom kunnen redeneren, zoals de commissie-Cohen
heeft gedaan: is het monopoliedomein van de verplichte procesvertegenwoordiging
eigenlijk niet al te groot? Een van de mooiste kenmerken van het bestuursrecht
vind ik nu juist de toegankelijkheid, dus deze suggestie zou ik niet meteen
willen overnemen. In dit verband kan ik meteen tot mevrouw Halsema zeggen
dat de griffierechten inderdaad worden verhoogd, maar dat ze relatief, in
vergelijking met het civiele procesrecht, behoorlijk laag zijn. Ze vormen
in ieder geval geen bezwaar om te procederen. Dat is ook zeker niet de indruk
die wij hebben; in Nederland is men vrij snel geneigd om te gaan procederen,
dus wellicht zouden deze rechten zelfs extra moeten worden verhoogd.Het lijkt mij een goede suggestie van de heer Brood om de verzekeraars
van overheden bij de volgende evaluatie te betrekken.Ik zeg mevrouw Halsema toe dat wij de Kamer op de hoogte zullen houden
van de voortgang van de jurisprudentie naar aanleiding van het Procola-arrest.
Dat past ook in de strategie die wij al hadden.De heer Van Wijmen heeft een op zichzelf boeiend betoog gehouden, dat
voornamelijk bestond uit statements ter ondersteuning van de lijn die de regering
volgt.De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties:
Ik denk dat ook ik nog even op het Procola-arrest moet ingaan. Ik vind dat
het regeringsstandpunt op dit punt van grote voorzichtigheid getuigt. Dit
sprak mij wel aan, gelet op de aanwijzingen die ik heb gekregen om in uw kring
buitengewoon voorzichtig te zijn met uitspraken. Ik geloof niet dat er zich
na het arrest situaties hebben voorgedaan die tot enige ongerustheid aanleiding
zouden moeten geven. De vice-voorzitter van de Raad van State heeft mij inmiddels
ook de verzekering gegeven dat er voorzieningen worden getroffen om de adviespraktijk
en de rechtspraktijk goed uit elkaar te houden. Ik heb mij voorgenomen niet
te gaan theoretiseren over de ontwikkelingen op termijn, ook al omdat onze
verhouding tot de Raad van State zo kwetsbaar is dat ik er graag eerst nog
eens met de vice-voorzitter van de Raad van State over zal spreken, of de
voorzieningen die men nu treft, ook de scheiding in persoon tussen de twee
lichamen binnen de Raad van State, inmiddels de bezwaren voldoende kunnen
ondervangen. Ik ben zo voorzichtig omdat dit de afdeling «glad ijs»
is, naar ik mij heb laten uitleggen.Dan de juridisering en de kwaliteit van het bestuur. Wat hierover in het
regeerakkoord staat, is mede ingegeven door de activiteiten van de commissie-Van
Kemenade. Ik herinner me nog dat ik daar lid van was. De betrokkenheid van
de burgerij en de maatschappelijke organisaties bij het besluitvormingsproces
staat natuurlijk voorop, zo mogelijk in een vroege fase en sterk gestimuleerd
door het bestuur, dat van een betrekkelijk sterke administratieve oriëntatie
naar een bestuurlijke oriëntatie overgaat. In bestuurlijk Nederland kan
een dergelijke suggestie geen kwaad, want ik denk dat degenen die gezegd hebben
dat het bestuur ook wel eens wat langzaam is, het gelijk aan hun kant hebben.
Er kan wat meer tempo gemaakt worden, ook in de voorfase kunnen vertegenwoordigers
van de bevolking bij het besluitvormingsproces betrokken worden. Dan heeft
het bestuur ook vrij snel een beeld van wat er gaande is en dan is ook de
acceptatie van de besluitvorming veel groter. Zo leg ik ook de opmerkingen
van de heer Van Wijmen op dit punt uit.Als deze voorfase eenmaal voorbij is, kan het geen kwaad om tempo te maken.
Als de besluitvorming van het openbaar bestuur door alle mogelijke procedures
onnodig wordt opgerekt, dan roept dat een hoge mate van irritatie
op bij degenen die daarmee te maken krijgen. Ik zou de gedachtegang dat besluitvorming
binnen een bepaalde termijn tot iets zou moeten leiden, zeer willen propageren,
aangezien er vaak wordt gesproken van het primaat van de politiek. Mensen
zijn van harte bereid om zich in te zetten en – afhankelijk van het
onderwerp – te accepteren dat een procedure een halfjaar, een jaar of
misschien wel twee jaar duurt, maar het moet een keer ophouden, er moet op
een gegeven moment een besluit worden genomen. Deze opvatting is van het grootste
belang voor de kwaliteit van de democratie. Dat mensen de democratie de rug
toekeren, hangt samen met de omstandigheid dat zij niet weten wanneer een
procedure ophoudt. En degenen die het in een dergelijk proces het langst volhouden,
zijn veelal degenen die het best bewerktuigd zijn.Verder zou ook de kwaliteit van de juridische producten beter in het oog
gehouden moeten worden, want ook in die sfeer worden fouten gemaakt die vermeden
hadden kunnen worden. En mijn ervaring is dat de rechter eerder geneigd is
om marginaal te toetsen naarmate de belangen serieuzer zijn afgewogen.Tegen deze achtergrond was ik niet zo onder de indruk van de opstelling
van de VNG. Ik vond haar reactie een beetje te «klassiek» en bovendien
ga ik ervan uit dat men op gemeentelijk niveau en mogelijk ook op provinciaal
niveau toch een kwaliteitsslag heeft gemaakt door de invoering van de Algemene
wet bestuursrecht. Het gaat dan ook niet aan, denk ik, om met verwijzing naar
ingewikkelde artikelen centjes van het Rijk te willen zien. Ik heb weinig
affiniteit met deze denktrant.Het lijkt mij dat de zaak die verband houdt met de positie van de Raad
van State, te zijner tijd betrokken zou kunnen worden bij de reorganisatie
van de rechterlijke macht.De regering is vrij ver gevorderd met het bepalen van een standpunt naar
aanleiding van het rapport van de commissie-Van Kemenade en het advies van
de Raad voor het binnenlands bestuur inzake het thema van de juridisering.
Dit zal op betrekkelijk korte termijn tot een stuk van de regering leiden
en ik hoop dat dit dan onderwerp van een groot debat zal zijn, want deze zaken
zijn weliswaar ingewikkeld, maar het belang ervan voor de kwaliteit van onze
democratie mag niet worden onderschat. De heer Scheltema (regeringscommissaris): De heer Brood heeft
nog een vraag gesteld over artikel 6:22 van de AWB, het artikel dat het de
rechter mogelijk maakt om vormfouten, procedurele fouten van het bestuur te
passeren als niemand daardoor geschaad is. Uitbreiding van deze mogelijkheid
tot inhoudelijke fouten is hachelijk, want die zijn natuurlijk van een heel
ander karakter dan procedurele fouten. En het ligt ook veel minder voor de
hand om zulke fouten te passeren. Je zou wel kunnen denken aan situaties waarin
er sprake is van onvoldoende mandaat, terwijl er wel mogelijkheden tot bekrachtiging
zijn. Er zal in ieder geval nader naar gekeken worden, maar ik denk dat wij
ons niet al te veel illusies moeten maken. Misschien is het verstandiger om
in dit verband te denken aan toepassing van «de bestuurlijke lus»,
aangeduid door de heer Van Wijmen: als een rechter constateert dat er iets
mis is met een besluit, dan zou het bestuur de gelegenheid kunnen krijgen
om een verbeterd besluit te nemen dat bij de beoordeling door de rechter betrokken
zou kunnen worden. Dit zou in een aantal gevallen wellicht nuttig zijn.De regeling waarmee uitgesloten wordt of althans in sterke mate beperkt
wordt dat de burger en ook de belanghebbende bestuursorganisaties veroordeeld
zouden kunnen worden tot het betalen van de proceskosten, is indertijd via
een amendement in de wet opgenomen. De evaluatie geeft eigenlijk geen aanleiding
om te concluderen dat daar iets mis mee zou zijn, dus het ligt niet zo voor
de hand om hier opnieuw naar te kijken. Wellicht kan dit punt nog bij de discussie
over juridisering aan de orde komen. Mevrouw Halsema heeft nog gevraagd wat de regering doet met de aanbevelingen
van de evaluatiecommissie die meer tot anderen gericht zijn, waarbij zij ongetwijfeld
het bestuur en de rechter bedoelde. De regering probeert hier inderdaad iets
mee te doen. Ik noem een handleiding voor het bestuur voor het inrichten van
de bezwaarschriftenprocedure, op basis van het bundelen van de ervaring die
daarmee op verschillende plaatsen is opgedaan. Er is al veel onderzoek naar
gedaan en het zal niet meer zo lang duren voordat die handleiding beschikbaar
is. De verhouding tot de rechters is wat meer precair; zij zijn met name aan
de wetgeving gebonden. Maar dit neemt niet weg dat er over een aantal zaken
overleg, discussie met de rechterlijke macht plaatsvindt, met name over de
vraag in hoeverre de termijnen zouden moeten worden bewaakt. Er zijn zowel
in formele als meer informele zin contacten met de rechterlijke macht om dat
te stimuleren.Tot de heer Rehwinkel zou ik willen zeggen dat het inderdaad de bedoeling
is, heel snel een voorstel van een evaluatiewet in te dienen om de meest eenvoudige
knelpunten weg te nemen. Voor een iets langere termijn worden er initiatieven
genomen om zaken aan te pakken die wat meer voorbereiding vergen. Het is dus
wel degelijk de bedoeling om niet stil te blijven staan bij die evaluatiewet
en de minister van Justitie heeft al aangegeven dat het de bedoeling is de
Kamer geregeld te informeren over de voortgang van de evaluatie en de gevolgen
daarvan.De grote aandacht van de heer Van Wijmen voor de kwestie van de schadevergoeding
begrijp ik heel goed. Het is ongetwijfeld belangrijk dat de wetgever deze
kwestie gaat bekijken, maar ze is zo ingewikkeld dat het wel enige tijd van
voorbereiding zal kosten. Het is in ieder geval de bedoeling om de schadevergoeding
bij de vijfde tranche te betrekken. Nadere gedachtewisselingMevrouw Scheltema-de Nie (D66): Ik heb er begrip voor dat minister
Peper eerst nog in gesprek gaat met de vice-voorzitter van de Raad van State,
maar ik denk dat wij er wel over zullen moeten discussiëren, wat er op
de lange termijn wenselijk is op het punt van advisering over wetgeving en
rechtspraak. Maar goed, die discussie komt nog.Ik heb wel al gezegd dat het eigenlijk niet aangaat om nu vast te houden
aan een plicht voor de Hoge Raad om te adviseren. Ik besef wel dat ik minister
Korthals hier een beetje mee overval en dat hij er nog over wil nadenken,
maar ik zou het jammer vinden als hij daarmee wilde wachten tot er zich weer
een probleem voordoet. Ik vraag hem er nu al over na te denken en het resultaat
daarvan in een brief vast te leggen, opdat wij daar verder over van gedachten
kunnen wisselen als daar aanleiding toe is.Uit deze discussie trek ik verder de conclusie dat de Algemene wet bestuursrecht
nu toch echt gesetteld is in ons rechtssysteem. Natuurlijk zijn er nog aanvullingen
en verbeteringen nodig, maar ik vraag me af of dit niet het juiste moment
is om een soort AWB-toets te introduceren, zoals een dereguleringstoets.De heer Van der Staaij (SGP): Zijn er op korte termijn al uitspraken
van het Europese Hof te verwachten die de Nederlandse situatie betreffen?
Of zijn er met name formele beletselen, zodat er op korte termijn nog geen
duidelijkheid verwacht kan worden?Juridisering is in zekere zin een containerbegrip geworden, er worden
wel erg veel verschijnselen in ondergebracht. Niettemin denk ik dat er toch
al heldere lijnen getrokken zijn, onder andere in het kabinetsstandpunt naar
aanleiding van het rapport Besturen op de tast. Ik neem aan dat daar in de
nieuwe nota op voortgeborduurd wordt. Hoewel wij voorstander zijn van de actio
popularis, wordt daarvan niet al te veel verwacht. Het lijkt bijvoorbeeld
heel goed om te zeggen dat iemand uit Maastricht niet zou mogen opkomen tegen
een bestemmingsplan in Groningen, maar is dit in de praktijk
nu echt een probleem? Ik denk van niet, en bovendien moeten wij beseffen dat
er bij het hanteren van een strikte belanghebbendentoets juist nieuwe vragen
op het punt van de ontvankelijkheid rijzen. Zo zou dit wel eens meer werk
en lasten voor bestuur en rechter tot gevolg kunnen hebben.Is het overigens ook de bedoeling van het kabinet om de behartigers van
collectieve belangen niet meer zo ruim toegang tot de bestuursrechter te geven?
Daarbij gaat het meer om de vraag wie als belanghebbenden worden aangemerkt.
Die kwestie is bij het ontstaan van de AWB geregeld. Zijn er gedachten om
hieraan te tornen?Ten slotte de bezwaarschriftenprocedure. Minister Peper heeft een handleiding
in het vooruitzicht gesteld, maar wordt daarmee ook het probleem opgelost
dat er tot nu toe in de bezwaarschriftencommissies te weinig aan bestuurlijke
heroverweging wordt gedaan? Hoe denkt hij daarin verbetering te kunnen aanbrengen?
En in hoeverre ziet de minister nadelen in het ondergraven van de zeefwerking
door het invoeren van prorogatie? Welke waarborgen kunnen er worden gegeven
dat er geen misbruik van die mogelijkheid zal worden gemaakt?De heer Brood (VVD): Ik ben het ermee eens dat artikel 6:22
niet helemaal moet worden uitgeput, omdat wij dan eigenlijk zouden ophouden
met toepassing van de AWB en de procedure erna ook overbodig zou worden. Toch
zou ik de mogelijkheden onderzocht willen zien om een aantal materiële
gebreken te kunnen passeren.Veroordeling tot betaling van de proceskosten lijkt op het eerste gezicht
een zeer ingrijpend middel, maar in de praktijk gaat het in het ergste geval
om f.1420, dus de koudwatervrees op dit punt zou ik wat willen temperen. Ik
vind het heel belangrijk om groeperingen erop te kunnen aanspreken, als zij
kennelijk misbruik maken van procesrecht, bijvoorbeeld alleen om hun politieke
gelijk te kunnen halen. Je kunt ook denken aan de burger die weet dat het
niet haalbaar is en dat bij de bezwaarschriftenprocedure ook gewoon kenbaar
maakt, maar op die manier in ieder geval uitstel weet te verkrijgen. Daar
mag je iemand op aanspreken vind ik, en daar zou eventueel dan ook een prijskaartje
aan gehangen kunnen worden.Uit de discussie over de evaluatie van de AWB is naar voren gekomen dat
de belasting van het bestuur, de mate waarin het zich aan termijnen kan houden
en de mate waarin het tijdig goede besluiten kan nemen, een punt van zorg
is. De tranen die hierbij in kringen van de VNG gelaten worden, zijn misschien
hier en daar overdreven. Ik ben blij dat nu ook eens de technische mogelijkheden
zullen worden onderzocht om versnelling van de besluitvorming te ondersteunen,
opdat in ieder geval de huidige termijnen gehaald kunnen worden. Het is best
mogelijk dat wij over een aantal jaren vinden dat een termijn van dertien
weken voor het afgeven van een bouwvergunning te lang is, gelet op de dynamiek
van de samenleving zelf.Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik heb er alle begrip voor dat
de verhouding met de Raad van State precair is en dat minister Peper zeer
voorzichtig te werk wil gaan, maar het verloop van de discussie over de positie
van de Raad van State lijkt mij toch een ondersteuning van het verzoek van
mijn fractie om op termijn een notitie aan de Kamer voor te leggen over de
plaats en de positie van de Raad van State in ons staatsbestel. Die hoeft
overigens niet te leiden tot een aantasting van die positie, ze kan ook tot
een versterking daarvan leiden.Ik apprecieer de uitleg van de minister van Justitie over de bezwaarfase.
Hij zei dat hij de Kamer geregeld zal informeren over de voortgang van de
evaluatie van de AWB. Ik had om een eerdere evaluatie gevraagd in verband
met de overschrijdingen van termijnen, bijvoorbeeld over een jaar. De uitleg over de hoogte van de griffierechten heeft mij enigszins verbaasd.
Minister Korthals vindt dat de rechten wel verhoogd kunnen worden, omdat ze
in het civiele recht al hoger kunnen oplopen. Ik zou de omgekeerde redenering
willen volgen: de griffierechten zouden ook in het civiele recht verlaagd
kunnen worden. Graag nog een andere motivering voor het toch verhogen van
deze rechten.De regering is niet ingegaan op de discrepantie tussen de beoordeling
van de bezwaarfase bij het vreemdelingenbeleid in het kabinetsstandpunt en
in het regeerakkoord.De heer Rehwinkel (PvdA): Ik heb geconstateerd dat de minister
van Justitie onder de indruk is van het regeerakkoord en op basis daarvan
tot de conclusie komt dat er in deze kabinetsperiode in ieder geval van hem
geen voorstel mag worden verwacht om artikel 8:2 te laten vervallen. Het lijkt
mij goed om bijvoorbeeld in het kader van de evaluatiewet in deze kabinetsperiode
wel meer duidelijkheid te scheppen over hoe wij willen omgaan met het beroep
tegen algemeen verbindende voorschriften en beleidsregels.Verder heb ik er waardering voor dat minister Korthals een raad voor de
magistratuur eventueel een functie zou willen geven als het gaat om het aanpakken
van de traagheid van de procedures. Mijn collega Brood heeft er echter al
op gewezen dat de traagheid vooral bij het bestuur zit. Ik zou mij kunnen
voorstellen dat de regering in gesprek gaat met de VNG over dit onderwerp,
want ons is niet gebleken dat dit onderwerp daar al sterk zou leven.Ten slotte wat de griffierechten betreft, ik meen dat het een conclusie
uit het evaluatierapport was dat het lage griffierecht zal worden gehandhaafd.De heer Van Wijmen (CDA): De minister van Justitie heeft gezegd
dat uitstel geen afstel is, maar dat er niet verwacht mag worden dat artikel
8:2 toch nog in deze kabinetsperiode afgeschaft zal worden. Ik vond het wel
interessant dat hij in een tussenzinnetje zei dat hij zelf wel een voorstander
van afstel zou zijn, want in de toch vrij recente notitie is er sprake van
het voornemen van de regering om een wetsvoorstel in te dienen om dat artikel
op een later tijdstip te laten vervallen. De notitie ademt een zeer positieve
sfeer tegenover het beroep tegen AVV's. Ik heb al enige argumenten genoemd
en ik kan er nog aan toevoegen dat Nederland hierbij een uitzondering vormt.
Onze juridische onderontwikkeling op dit gebied is pas verholpen met de wet-AROB,
terwijl de AWB de kroon op het werk is.De minister van Binnenlandse Zaken zei dat een serieuzere afweging van
belangen zal zorgen voor een meer marginale toetsing door de rechter. Dat
heb ik met andere woorden ook gezegd, maar wij moeten wel in het oog houden
dat de rechter niet aangeeft, welk resultaat van de belangenafweging hij het
beste vindt, maar of het verkregen resultaat de toets van de redelijkheid
kan doorstaan. De rechter proeft het besluit na, zo zegt Steenbeek het.Dan de rechtsingang voor ideële organisaties, voor waardenvertegenwoordigers.
Er is jurisprudentie te over om deze te ijken, dus daar moeten wij niet zuinig
mee zijn, want dan zouden wij een zware terugval maken.Er is gezegd dat de overheid wordt geconfronteerd met mensen die eindeloos
doorprocederen, maar ik wijs erop dat de overheid zelf toch altijd de langste
adem heeft. Ik beschik over veel dossiers waarbij de burger uiteindelijk sneeft,
terwijl hij moraliter of misschien zelfs ook juridisch het gelijk gewoon aan
zijn zijde heeft.Er is een heel aardig boek verschenen over het al in de besluitvormingsfase
beperken van de aansprakelijkheid van het bestuur door het bieden
van betere kwaliteit en over de positie van de verzekeraars daarbij. De procedures
zijn niet van de lucht.Ten slotte artikel 6:22. Als wij daaraan gaan tornen, ook als het met
tussenstapjes gaat, zouden wij wel eens kunnen trappen in de bij juristen
bekende val van overcomplicatie en -verfijning, waardoor weer allerlei interpretatieproblemen
ontstaan. Het is allemaal heel gecompliceerd, maar een goede bestudering zou
ook een goede uitweg kunnen bieden.De minister van Justitie: Mevrouw Scheltema is met een zekere
volharding teruggekomen op de plicht voor de Hoge Raad om te adviseren. Er
is altijd sprake van ministeriële verantwoordelijkheid, zelfs als er
in de organisatie van de Hoge Raad iets verkeerd zou gaan. Maar dan is het
wel prettig om deze raad tot een advies te kunnen verplichten. Het is een
al zeer lang bekende regel, die tot dusverre niet tot problemen heeft geleid.
Ik zou er een voorstander van zijn om op dit punt pas tot actie over te gaan
als er zich wel problemen voordeden. Gelet op het belang dat mevrouw Scheltema
hieraan hecht, ben ik echter wel bereid om er een brief over aan de Kamer
voor te leggen.De ministers van Justitie en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
laten al op alle nieuwe wetgeving de toets van de Algemene wet bestuursrecht
los.Er is nog geen zicht op nieuwe uitspraken naar aanleiding van het Procola-arrest,
maar wij houden de zaak nauwlettend in de gaten, met name in verband met de
schade die wij zouden kunnen lijden.Alles wat er nog over de actio popularis gezegd is, zal worden betrokken
bij de brief over dit onderwerp, die niet al te lang meer op zich zal laten
wachten.Het wegvallen van de zeefwerking bij prorogatie is een bekend fenomeen.
Wij gaan dit onderzoeken en ook op dat punt zal op niet al te lange termijn
uitsluitsel worden gegeven.Ik heb gezegd dat de griffierechten bij het procesrecht laag zijn in vergelijking
met die in het civiele recht. Ik vind dat voor iedereen die een dienst vraagt
best een prijs in rekening mag worden gebracht. Je moet er alleen voor zorgen
dat er daarmee voor bepaalde groeperingen geen drempel wordt opgeworpen. Ik
wijs erop dat in de sociale zekerheid een tarief van f.50 wordt gehanteerd
en er is een wetsvoorstel bij de Kamer ingediend om dit tarief tot f.55 te
verhogen. In dat verband kan er verder over deze kwestie worden gesproken.De procedure in het kader van het vreemdelingenbeleid is geheel anders
dan bij het bestuursrecht, want het in Nederland verblijven geeft in zekere
mate al rechten. Vandaar dat deze zaak altijd apart is gehouden. De standpunt van de regering is dat het afschaffen van artikel 8:2 moet
worden uitgesteld, maar voordat ik minister was, was het mijn standpunt dat
het beter zou zijn, tot afstel te besluiten. Wij willen niet over ons graf
heen regeren, dus wij hebben ons beperkt tot deze kabinetsperiode. Het staat
de Kamer natuurlijk vrij om tot afstel te besluiten, maar dan moet zij wel
beseffen dat zij iets vastlegt voor een volgende kabinetsperiode.De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties:
Mijn opvattingen over de gevolgen van het Procola-arrest en de verhouding
met de Hoge Colleges van Staat houd ik nog even voor me. Een en ander zal
inderdaad nog bij de derde fase van de reorganisatie van de rechterlijke macht
aan de orde komen. Maar ik heb begrepen dat de zaak nogal turbulent is en
de regering zou dit niet willen verergeren, dus wij laten het voorlopig maar
even zoals het is.Er zijn op het ogenblik geen nieuwe zaken aanhangig gemaakt waarbij naar
het Procola-arrest verwezen wordt. Eerdere zaken zijn alle niet ontvankelijk
verklaard; dat is voorlopig geruststellend, al doet dit natuurlijk niets af
aan de principiële kwestie. Wij zullen natuurlijk nog verder gaan praten met de VNG. In dit verband
moet ik zeggen dat het bestuur af en toe een grote rust laat zien. Het heeft
inderdaad ook een groot uithoudingsvermogen, maar dat is geen reden om geen
tempo te maken. Mijn ervaring is dat men bijvoorbeeld zaken achter elkaar
schakelt, en dat wordt dan belast met een term waar Nederlanders gek op zijn,
namelijk zorgvuldigheid. Maar die heeft er niets mee te maken, het is gewoon
gebrek aan tempo. Daarbij is heel veel winst te boeken, dus ik ben wel van
plan om in bestuurlijk Nederland een stevig debat op gang te brengen, want
dit is van grote betekenis voor de kwaliteit van onze democratie. Ik heb de
beste relaties met de VNG, en dat wil ik ook zo houden, maar ze moeten wel
voldoende inhoud hebben. Alle tekenen wijzen in ieder geval in de goede richting.Ik ben niet van plan, een aparte notitie te maken over de positie van
de Raad van State. Daar zou alleen reden toe zijn als ik er veel beweging
in zou willen brengen, maar met hoge colleges moet je buitengewoon voorzichtig
zijn. Er komt nog een discussie, maar ik voel er niet voor om op korte termijn
al veel suggesties te doen. Ik zal natuurlijk nog nader discussiëren
over dit vraagstuk met de vice-president van de Raad van State, maar voorlopig
zou ik het daarbij willen laten, tenzij de meerderheid van de Kamer hier echt
anders over denkt.De heer Scheltema: Nu de heer Brood zijn vraag over de veroordeling
tot betaling van de proceskosten toespitst op organisaties, wijs ik hem erop
dat daarmee in de tekst van artikel 8:75 al rekening gehouden is. Veroordeling
van natuurlijke personen is in dit opzicht moeilijker gemaakt, maar voor organisaties
minder moeilijk. Het zou in de jurisprudentie tot uitdrukking moeten komen,
maar de tekst van de wet pleit in zekere zin al voor een differentiatie in
dit opzicht.Bij de handleiding voor de bezwaarschriftenprocedure zal het bestuur zeker
ook handreikingen worden gedaan voor de manier waarop heroverwegingen moeten
plaatsvinden. Het is de bedoeling dat het bestuur ook uit bestuurlijk oogpunt
op een verstandige manier met de bezwaarschriftenprocedure rekening houdt,
dat er sprake is van een heroverweging en dat er leereffecten optreden. Daar
zal aandacht aan worden besteed. Ten slotte moet ik zeggen dat het mij groot
genoegen deed dat de heer Van Wijmen veronderstelde dat de studie naar de
bestuurlijke lus en andere zaken die hij noemde, verstandige resultaten zal
opleveren. Daar zullen wij stellig naar streven. Het is ook belangrijk om
de ervaringen met verzekeringen hierbij te betrekken.De voorzitter: Ik constateer dat de minister van Justitie de
commissies een vijftal toezeggingen heeft gedaan en de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties een tweetal. Beide commissies stellen het op
prijs als de toezeggingen zo snel mogelijk gestand zullen worden gedaan. De voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,Van HeemstDe voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,De CloeDe griffier van de vaste commissie voor Justitie,Pe XNoot1Samenstelling: Leden: Van de Camp (CDA), Biesheuvel (CDA), Swildens-Rozendaal
(PvdA), Scheltema-de Nie (D66), Kalsbeek-Jasperse (PvdA), Middel (PvdA), Van
Heemst (PvdA), voorzitter, Dittrich (D66), ondervoorzitter, Rabbae (GroenLinks),
Rouvoet (RPF), Van Oven (PvdA), O. P. G. Vos (VVD), Van Wijmen
(CDA), Patijn (VVD), De Wit (SP), Duijkers (PvdA), De Milliano (CDA), Niederer
(VVD), Nicolaï (VVD), Halsema (GroenLinks), Weekers (VVD), Albayrak (PvdA),
Van der Staaij (SGP), Wijn (CDA), Brood (VVD). Plv. leden: Balkenende (CDA),
Verhagen (CDA), Apostolou (PvdA), Van Vliet (D66), Arib (PvdA), Noorman-den
Uyl (PvdA), Barth (PvdA), De Graaf (D66), Karimi (GroenLinks), Schutte (GPV),
Santi (PvdA), Van den Doel (VVD), Rietkerk (CDA), Rijpstra (VVD), Marijnissen
(SP), Belinfante (PvdA), Buijs (CDA), Passtoors (VVD), Van Blerck-Woerdman
(VVD), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks), De Vries (VVD), Zijlstra (PvdA),
Van Walsem (D66), Van der Hoeven (CDA), Kamp (VVD). XNoot2Samenstelling: Leden: Terpstra (VVD), Schutte (GPV), Te Veldhuis (VVD),
ondervoorzitter, De Cloe (PvdA), voorzitter, Van den Berg (SGP), Van de Camp
(CDA), Scheltema-de Nie (D66), Zijlstra (PvdA), Van der Hoeven (CDA), Van
Heemst (PvdA), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks), Dankers (CDA), Hoekema (D66),
Rijpstra (VVD), Cornielje (VVD), Rehwinkel (PvdA), Luchtenveld (VVD), De Boer
(PvdA), Belinfante (PvdA), Buijs (CDA), Rietkerk (CDA), Barth (PvdA), Halsema
(GroenLinks), Kant (SP), Balemans (VVD).Plv. leden: Van den Doel (VVD), Rouvoet (RPF), Van Beek (VVD), Duijkers
(PvdA), Ravestein (D66), Van Wijmen (CDA), Augusteijn-Esser (D66), Wagenaar
(PvdA), Bijleveld-Schouten (CDA), Noorman-den Uyl (PvdA), Rabbae (GroenLinks),
Schreijer-Pierik (CDA), Dittrich (D66), Cherribi (VVD), Nicolaï (VVD),
Van Oven (PvdA), Brood (VVD), Kuijper (PvdA), Apostolou (PvdA), De Milliano
(CDA), Eurlings (CDA), Albayrak (PvdA), Van Gent (GroenLinks), Poppe (SP),
Essers (VVD). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25383-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl