Effectiviteit energiebesparingsbeleid in de glastuinbouw; Rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28780, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

06-02-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28780 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudSAMENVATTINGOpzet van het beleidEffect energiebesparende techniekenInvloed van het beleidConclusieAanbevelingenReactie bewindspersonenNawoord Algemene Rekenkamer1 INLEIDING1.1 Achtergrond1.2 Verantwoordelijkheden en financieel belang1.2.1 Verantwoordelijke ministers1.2.2 Financieel belang1.3 Onderzoek Algemene Rekenkamer1.4 Opzet van het rapport2 SECTOR GLASTUINBOUW2.1 Inleiding2.2 OverzichtTabel 2.1 Areaal glastuinbouw naar product (1999) Tabel 2.2 Energiegebruik naar bron (in %)2.3 Beleid voor glastuinbouw2.3.1 Herstructurering2.3.2 Milieu en energiegebruik2.3.3 Aanpalend beleid2.4 Beleid voor energiebesparing2.4.1 Maatregelen, doelen, financieel belang2.4.2 Werking beleid2.5 Energiebesparende technieken2.5.1 OverzichtTabel 2.3 Overzicht energiebesparende technieken2.5.2 PenetratiegraadTabel 2.4 Penetratiegraad energiebesparende technieken2.6 Productieverhogende technieken2.6.1 OverzichtTabel 2.5 Overzicht productieverhogende technieken2.6.2 Penetratiegraad3 EFFECT VAN BESPARENDE OPTIES OP ENERGIEGEBRUIK3.1 Inleiding3.2 Ontwikkeling energiegebruikFiguur 3.1 Ontwikkeling en energiegebruik p.e.p. 1988–2000
(index met 1980 als basis)3.3 Analyse effect energiebesparende opties3.3.1 Opzet analyse3.3.2 Resultaten3.3.3 Interpretatie3.4 Conclusies4 BIJDRAGE OVERHEIDSBELEID4.1 Inleiding4.2 Bevindingen enquête4.2.1 Opzet enquête4.2.2 ResultatenVoorlichting en onderzoekInvesteringenGebruik van overheidsregelingenOverige opmerkingen4.3 Relatie beleid en energiegebruik4.3.1 Opzet analyse4.3.2 Resultaten4.3.3 Vergelijking met ander onderzoek4.4 Conclusies5 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN5.1 Inleiding5.2 Conclusie5.3 Aanbevelingen5.3.1 Beleid5.3.2 Nader onderzoek6 REACTIE BEWINDSPERSONEN EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER6.1 Conclusies en aanbevelingen over het beleidEffect energiebesparende techniekenNawoord Algemene RekenkamerInzet van EIA en VamilNawoord Algemene RekenkamerVernieuwen glasopstandenNawoord Algemene Rekenkamer6.2 Conclusies en aanbevelingen over het onderzoekNawoord Algemene RekenkamerBIJLAGE 1BIN-DATASETBIJLAGE 2ANALYSE EN VARIABELENAnalyseBeperkingen van de analyseAfhankelijke variabeleVariabelen voor de analyseBIJLAGE 3METHODEN VOOR DE ANALYSEInleiding«Random effects»-methode«Fixed effects»-methodeProductiefrontiermethode met DEA en/of SFABIJLAGE 4RESULTATEN «RANDOM EFFECTS»-MODELLENTabel B4.1 Overzicht belangrijkste vier modelspecificaties
om bijdrage variabelen aan energiegebruik per eenheid product vast te stellen
(N=1361)Tabel B4.2 Parameterwaarden geschat model, N=1361.BIJLAGE 5ENQUÊTEVragenlijst «Energiebesparende investeringen glastuinbouw»TOELICHTING BIJ HET INVULLEN VAN DE VRAGENLIJSTWie vult de vragenlijst in?Het invullenWaar gaan de vragen over?VertrouwelijkheidInformatieTerugsturenHartelijk dank voor uw medewerking!Vragenlijst «Energiebesparende investeringen glastuinbouw»Subsidieregelingen BIJLAGE 6RESULTATEN ENQUÊTEInvesteringen (percentages en medianen)Tabel B6.1: Investeringen door glastuinbouwbedrijven in
energiebesparende technieken, periode 1997–2000 (N=147) Tabel B6.2: Redenen voor niet-investeren in energiebesparende
technieken (in procenten)Tabel B6.3: Belastingvermindering middels EIA en/of VAMIL
(aantallen) bij investering in energiebesparende technieken (N= 55)Tabel B6.4: Subsidie aangevraagd (aantallen) voor investering
in energiebesparende technieken. N=147BIJLAGE 7DATA EN METHODE ANALYSE INVLOED BELEIDGebruikte dataMethodeBIJLAGE 8MODEL RELATIE BELEID EN ENERGIEGEBRUIKTabel B8.1 Parameterwaarden geschat basismodel, N=643.Tabel B8.2: Effect energiebesparende opties en EIA (N=643)Tabel B8.3: Effect energiebesparende opties en VAMIL (N=643). BIJLAGE 9GERAADPLEEGDE LITERATUURBIJLAGE 10CONCLUSIES, AANBEVELINGEN EN TOEZEGGINGENBIJLAGE 11TECHNISCH COMMENTAAR EN REACTIE ALGEMENE REKENKAMERReactie Algemene RekenkamerReactie Algemene RekenkamerReactie Algemene RekenkamerBIJLAGE 12GEBRUIKTE AFKORTINGEN
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28780Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 164 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 780Effectiviteit energiebesparingsbeleid in de glastuinbouwnr. 2RAPPORTInhoud SAMENVATTING4   1INLEIDING101.1Achtergrond101.2Verantwoordelijkheden en financieel
belang101.3Onderzoek Algemene Rekenkamer11 1.4Opzet van het rapport12    2SECTOR GLASTUINBOUW132.1Inleiding13 2.2Overzicht13 2.3Beleid voor glastuinbouw14 2.4Beleid voor energiebesparing162.5Energiebesparende technieken172.6Productieverhogende technieken19   3EFFECT VAN BESPARENDE OPTIES OP ENERGIEGEBRUIK203.1Inleiding203.2Ontwikkeling energiegebruik20 3.3Analyse effect energiebesparende
opties21 3.4Conclusies23   4BIJDRAGE OVERHEIDSBELEID244.1Inleiding24 4.2Bevindingen enquête244.3Relatie beleid en energiegebruik264.4Conclusies27 5CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN295.1Inleiding295.2Conclusie29 5.3Aanbevelingen30   6REACTIE BEWINDSPERSONEN EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER326.1Conclusies en aanbevelingen over
het beleid32 6.2Conclusies en aanbevelingen over
het onderzoek34    Bijlage 1BIN-dataset37 Bijlage 2Analyse en variabelen38 Bijlage 3Methoden voor analyse40 Bijlage 4Resultaten «random
effects»-modellen43 Bijlage 5Enquête45 Bijlage 6Resultaten enquête50 Bijlage 7Data en methode analyse invloed
beleid51 Bijlage 8Model relatie beleid en energiegebruik53 Bijlage 9Geraadpleegde literatuur56Bijlage 10Conclusies, aanbevelingen
en toezeggingen58Bijlage 11Technisch commentaar en
reactie Algemene Rekenkamer60 Bijlage 12Gebruikte afkortingen62SAMENVATTINGTussen december 2000 en juni 2002 heeft de Algemene Rekenkamer met inschakeling
van het LEI1 de effectiviteit onderzocht van het
beleid gericht op energiebesparing in de glastuinbouw.In het onderzoek is nagegaan wat het effect van energiebesparende maatregelen
is geweest op de hoogte van het energiegebruik per eenheid product in de glastuinbouw
(onderzochte periode: 1994–1999), en wat het beleid van de rijksoverheid
hieraan heeft bijgedragen (onderzochte periode: 1997–2000). Het «energiegebruik
per eenheid product» is het quotiënt van het primaire brandstofverbruik
en de voor prijsstijgingen gecorrigeerde omzet in guldens.2Bij gebrek aan eerder effectiviteitsonderzoek op dit deel van het klimaatbeleid
was het doel van dit onderzoek onder andere om een voorbeeld te verschaffen
van een effectiviteitsonderzoek op het gebied van energiebesparing.Opzet van het beleidDe glastuinbouw is voor Nederland een belangrijke economische sector.
De toeleveringsbedrijven uitgezonderd biedt de sector aan ongeveer 40 000
mensen werk. Van de productie wordt meer dan drievierde deel geëxporteerd
naar het buitenland. Er zijn ruim 12 000 glastuinbouwbedrijven, die iets
meer dan 10 000 hectare grond in gebruik hebben. De opbrengst van de
sector bedraagt circa 3,2 miljard euro.In 2000 bedroeg de uitstoot van broeikasgassen in de landbouwsector circa
24 Mton (8 Mton CO2, 8,7 Mton methaan, 7,4 Mton lachgas). Dat is
ruim 10% van de totale uitstoot van broeikasgassen in Nederland.Door middel van energiebesparing wil de overheid de CO2-uitstoot
door glastuinbouwbedrijven terugdringen. De glastuinbouw is de belangrijkste
energiegebruiker binnen de landbouwsector en neemt 80% van de CO2-uitstoot
van de hele landbouwsector voor zijn rekening. Door de inzet van subsidies
en belastingaftrek stimuleert de overheid de ondernemers in deze sector om
de energiebesparende opties in hun bedrijven te installeren. Daarnaast stimuleert
zij in het kader van herstructurering van de glastuinbouw het gebruik van
restwarmte en het moderniseren van de glasopstanden van de bedrijven. Het
totale financiële belang van het herstructureringsbeleid en het energiebesparingsbeleid,
exclusief de belastingderving door het gebruik van belastingmaatregelen, bedraagt
circa 280 miljoen euro in de periode 1997–2010.Bij de uitvoering van het energiebesparingsbeleid voor de glastuinbouw
zijn vier departementen betrokken: het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij (LNV), het Ministerie van Economische Zaken (EZ), het Ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) en het Ministerie
van Financiën.De belangrijkste beleidsmaatregelen gericht op energiebesparing in de
glastuinbouw komen voort uit de met de sector afgesloten Meerjarenafspraak-Energie
(1993) en het convenant Glastuinbouw en Milieu (Glami, uit 1997). Het beleid
bestaat onder andere uit algemene fiscale maatregelen met een milieudoel,
zoals de Vrije afschrijving milieu-investeringen (Vamil, vanaf 1991)
en de Energie-investeringsaftrek (EIA, vanaf 1997). Het prestatiedoel
van deze maatregelen is om investeringen in energiebesparende technieken te
stimuleren. Het (impliciete) effectdoel is dat daardoor energiebesparing plaatsvindt,
leidend tot reductie van CO2-uitstoot.Daarnaast bestaat het beleid uit voorlichting, onderzoek en demonstratieprojecten
die tot doel hebben nieuwe energiebesparingsopties, gedragslijnen
en managementsystemen te ontwikkelen. Sinds 1 april 2002 worden tuinders ook
door middel van regelgeving (met taakstellingen op bedrijfsniveau) gestimuleerd
om over te gaan tot energiebesparing. Effect energiebesparende techniekenVoor een reductie van het energiegebruik wordt in de glastuinbouw een
groot aantal energiebesparende technieken toegepast. In dit onderzoek zijn
betrokken: klimaatcomputers, condensoren, warmtebuffers, warmtekrachtkoppeling,
het gebruik van restwarmte (het bijproduct warmte van elektriciteitsproductiebedrijven
en industrie), beweegbare schermen en gevelisolatie. Verder zijn enkele productieverhogende
maatregelen meegenomen in het onderzoek, omdat zij ook invloed kunnen hebben
op het brandstofgebruik. Het gaat om verwarming, belichting, bemesting met
CO2 en grondontsmetting met stoom. Daarnaast zijn bedrijfskenmerken
(zoals de grootte van het bedrijf, oppervlakte en moderniteit van het glas,
bedrijfstype, de leeftijd van de ondernemer), het type gewas dat wordt verbouwd,
de verschillende jaren, en gegevens die betrekking hebben op het herstructureringsbeleid,
in de analyse betrokken.Uit het onderzoek naar het effect van energiebesparende technieken bleek
het volgende:• Van de energiebesparende opties heeft alleen het gebruik van restwarmte
een aantoonbaar besparend effect: het energiegebruik per eenheid product daalt
met ongeveer 4%. Het gebruik van restwarmte wordt onder andere gestimuleerd
via het herstructureringsbeleid, bij de inrichting van nieuwe glastuinbouwgebieden.• De andere energiebesparende opties hebben geen aantoonbaar effect.
Dit komt misschien doordat de tuinders de mogelijkheden van deze opties niet
volledig gebruiken.Verder bleek uit deze analyses het volgende:• Bedrijven met modernere glasopstanden hebben een aantoonbaar lager
energiegebruik (7%) per eenheid product. Modernere glasopstanden worden vooral
ook gestimuleerd vanuit het herstructureringsbeleid.• Verwarming om de productie te verhogen leidt per saldo tot een
stijging van het energiegebruik per eenheid product.• Het type gewas dat geteeld wordt blijkt zeer bepalend voor de hoogte
van het energiegebruik per eenheid product. Met name het verbouwen van tomaten
en rozen kost relatief veel energie.Invloed van het beleidOm zicht te krijgen op de invloed van het beleid van de overheid heeft
de Algemene Rekenkamer samen met het LEI in het voorjaar van 2001 een schriftelijke
enquête onder 220 glastuinbouwbedrijven gehouden. Gevraagd werd naar
hun deelname aan voorlichtingsactiviteiten van de overheid, of zij geïnvesteerd
hadden in energiebesparende maatregelen en of zij daarvoor gebruikgemaakt
hadden van belasting- of subsidieregelingen.Uit de enquête blijkt dat ruim 70% van de bedrijven is voorgelicht
over energiebesparende technieken. Van de voorgelichte bedrijven zegt 33%
hierdoor te zijn aangezet tot investeren in die technieken. Verder heeft meer
dan de helft van de bedrijven in de periode 1997–2000 geïnvesteerd
in een of meer van de vijf onderscheiden technieken, waarbij 72% gebruik heeft
gemaakt van overheidsregelingen, met name van de EIA en de Vamil. De redenen
om géén EIA of Vamil aan te vragen waren onder andere
dat men de regeling niet kende, niet aan voorwaarden voldeed, of dat men het
te veel papierwerk vond.Het merendeel van de respondenten die wel EIA en/of Vamil aanvroegen zou,
naar eigen zeggen, de investering niet gedaan hebben zonder deze mogelijkheden
voor belastingvermindering.Van subsidies blijkt maar in geringe mate gebruik te zijn gemaakt. Het
was daarom niet mogelijk om het effect daarvan op het energiegebruik goed
te bepalen.Hoewel tuinders wel gebruikmaken van beleidsmaatregelen die energiebesparing
stimuleren, zoals de EIA en de Vamil, gaat dit slechts in een enkel geval
gepaard met een aantoonbaar lager energiegebruik per eenheid product. Dit
betreft het gebruik van de Vamil voor de aanschaf van gevelisolatie.Verder bleken bedrijven die waren voorgelicht over energiebesparing niet
een aantoonbaar lager energiegebruik per eenheid product te hebben dan bedrijven
die niet waren voorgelicht.ConclusieVan de door glastuinbouwbedrijven geïnstalleerde energiebesparende
opties leidt alleen het gebruik van restwarmte tot een aantoonbaar lager energiegebruik
per eenheid product. De inzet van de fiscale beleidsinstrumenten EIA en Vamil,
die vaak worden gebruikt bij investeringen in energiebesparende technieken,
leiden slechts in één geval tot een aantoonbaar lager energiegebruik
per eenheid product.Andere factoren, die niet rechtstreeks gekoppeld zijn aan het energiebesparingsbeleid,
bleken wél belangrijk te zijn voor de hoogte van het energiegebruik
in de glastuinbouw. Zo leidt het vernieuwen van de glasopstanden op basis
van het herstructureringsbeleid in de glastuinbouw tot een verlaging van het
energiegebruik, terwijl het gebruik van productieverhogende technieken en
de teelt van bepaalde gewassen gepaard gaan met een hoger energiegebruik.Mogelijke verklaringen voor het ontbreken van verwachte effecten van energiebesparende
opties kunnen zijn:• de bedrijven benutten de geïnstalleerde opties niet volledig;• de impact van de energiebesparende maatregelen in vergelijking
met een aantal andere factoren die van belang zijn voor de bepaling van het
energiegebruik is vrij marginaal.AanbevelingenDe Algemene Rekenkamer doet de volgende aanbevelingen:• Het overheidsbeleid voor energiebesparing zou in de toekomst niet
alleen gericht moeten zijn op het investeren in energiebesparende maatregelen,
maar ook op het gedrag van tuinders, en het feitelijk nuttige gebruik van
energiebesparende maatregelen binnen bedrijven.• Het gebruik van restwarmte zou gestimuleerd kunnen worden door
de inrichting van nieuwe glastuinbouwgebieden sneller op gang te brengen.• Bij de modernisering van bedrijven zou nog meer de nadruk gelegd
kunnen worden op het aanbrengen van moderne glasopstanden. Ook hiervoor geldt
dat dit gepaard zou kunnen gaan met een versterking van het herstructureringsbeleid.• Mede gelet op het ontwikkelingstraject «Van Beleidsbegroting
Tot Beleidsverantwoording» (VBTB) zou er door de betrokken ministeries
nu nader onderzoek gestart moeten worden naar:– het effect van andere factoren op het energiegebruik per eenheid product binnen de glastuinbouw, zoals het ondernemersgedrag- en managementstijlen;
en– de invloed van onderzoek en voorlichting, en de onlangs ingevoerde
Algemene Maatregel van Bestuur bij het Glami-convenant die elke individuele
tuinder normen oplegt voor de te bereiken energiebesparing. Alleen dan is
het mogelijk om in de periode 2005–2006 een meer integrale kwantitatieve
analyse van het energiebesparingsbeleid in de glastuinbouw uit te voeren.• Er zou ook onderzoek gedaan moeten worden naar de effectiviteit
van het energiebesparingsbeleid in andere sectoren van het klimaatbeleid.
Hierbij kan in eerste instantie gedacht worden aan de gebouwde omgeving.Reactie bewindspersonenDe staatssecretaris van VROM heeft bij brief van 27 september 2002 op
het onderzoek gereageerd, mede namens de ministers van EZ, LNV en Financiën.De conclusie van het rapport is volgens de staatssecretaris op zichzelf
verrassend, gelet op wat er op grond van economische logica te verwachten
zou zijn. Dat de technieken niet tot energiebesparing zouden leiden lijkt
de staatssecretaris niet aannemelijk, vooral niet in het licht van de ontwikkelingen
in het energiegebruik in de sector in de afgelopen jaren. Hij verwijst hierbij
naar studies van het Centraal Planbureau, Energieonderzoek Centrum Nederland
(ECN), de Nederlandse Onderneming voor Energie en Milieu (Novem) en het Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Volgens de staatssecretaris betekent
dit dat, indien de technieken wel tot energiebesparing leiden, dit effect
wordt tegengegaan door andere invloeden of wordt gemaskeerd door gebrek aan
gegevens of onvolledige specificatie van het model.Het beleid van het kabinet is volgens de staatssecretaris gericht op de
ontwikkeling van nieuwe glastuinbouwlocaties die zoveel mogelijk dienen te
beschikken over restwarmte. Dergelijke locaties zijn echter beperkt en komen
gezien de planologische voorbereidingstijd pas op middellange termijn beschikbaar.Over de inzet van de EIA en de Vamil stelt de staatssecretaris dat van
deze maatregelen niet te verwachten is dat het energiegebruik per eenheid
product lager wordt, aangezien ze wel de investeringskosten voor de investeerder
verlagen, maar niet het besparingseffect van de techniek beïnvloeden.
De staatssecretaris deelt de conclusie van de Algemene Rekenkamer dat het
vernieuwen van glasopstanden belangrijk kan zijn voor een lager energiegebruik
per eenheid product in de glastuinbouw.Op de aanbeveling aan de minister van LNV dat hij nadruk zou kunnen leggen
op verhoging van de moderniteit van de glasopstanden, geeft de staatssecretaris
aan dat de mogelijkheden daarvoor binnen de Regeling Structuurverbetering
Glastuinbouw (RSG) en de Stimuleringsregeling Inrichting Duurzame Glastuinbouwgebieden
(STIDUG) niet verder zullen worden verruimd.In zijn reactie op de aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer om nader
onderzoek uit te voeren geeft de staatssecretaris aan dat in het najaar van
2001 het ministerie van LNV aan het LEI opdracht heeft gegeven tot een onderzoek
naar het gedrag van glastuinders ten aanzien van energie. Dit onderzoek zal
binnenkort in concept gereed zijn.Verder stelt de staatssecretaris dat conform de regeling Prestatiegegevens
en Evaluatieonderzoek Rijksoverheid er periodiek ex-post-evaluaties van de verschillende beleidsinstrumenten voor energiebesparing zullen worden
uitgevoerd. Hierbij zullen verschillende werkwijzen worden toegepast. Hij
zet vraagtekens bij de gedachte dat econometrische modellen in alle gevallen
moeten of kunnen worden toegepast om inzicht te krijgen in de effectiviteit
van het energiebesparingsbeleid. Ook is hij van oordeel dat het verzamelen
van gegevens op microniveau tot een aanzienlijke verzwaring van de administratieve
lastendruk voor ondernemers kan leiden. Er zal daarom van geval tot geval
worden beoordeeld of toepassing van de hier gehanteerde werkwijze wenselijk
is.Ten slotte geeft de staatssecretaris aan dat hij van plan is om jaarlijks
voor één bepaalde sector van het klimaatbeleid het reductie-effect
van het totale pakket aan beleidsinstrumenten te analyseren. De sector «gebouwde
omgeving» is reeds uitgekozen om in 2003 onder de loep te worden genomen.Nawoord Algemene RekenkamerDe Algemene Rekenkamer deelt de opvatting van de staatssecretaris dat
de resultaten van het onderzoek op zichzelf verrassend zijn. Dat betekent
volgens de Algemene Rekenkamer echter niet automatisch dat de resultaten onjuist
zijn. Het beroep op en de verwijzing van de staatssecretaris naar rapporten
van het CPB, ECN, Novem en RIVM acht de Algemene Rekenkamer niet geheel juist,
aangezien daarin wordt uitgegaan van gegevens op sectorniveau, in plaats van
gegevens over individuele tuinders. Verder geldt het daarin genoemde besparingspercentage
niet voor de glastuinbouw, maar voor de land- en tuinbouwsector als geheel.De Algemene Rekenkamer neemt met bezorgdheid kennis van de mededeling
van de staatssecretaris dat de locaties waar restwarmte kan worden ingezet
pas op middellange termijn beschikbaar komen, en constateert een discrepantie
met de afspraken in het Bestuurlijk Afsprakenkader herstructurering glastuinbouw,
waarin is vastgelegd dat deze gebieden tussen 2000 en 2005 beschikbaar zullen
komen.Over de inzet van de EIA en de Vamil is de Algemene Rekenkamer van oordeel
dat het bij deze maatregelen niet louter gaat om het mede financieren van
investeringen, maar om het stimuleren van meer en vaker investeren in energiebesparing
dan het geval zou zijn zonder de inzet van deze belastingfaciliteiten. En
dat moet uiteraard tot meer energiebesparing leiden dan anders het geval zou
zijn geweest.De Algemene Rekenkamer is verheugd dat de staatssecretaris de conclusie
deelt dat er een belangrijke relatie is tussen moderne glasopstanden en energiebesparing,
maar ziet niet in waarom dit inzicht niet wordt gebruikt om het herstructureringsbeleid
terzake nader te bezien.De Algemene Rekenkamer wil benadrukken dat vanuit het oogpunt van VBTB
de ministeries meer zicht dienen te krijgen op de effecten van hun beleid.
Dit impliceert dat meer dan voorheen het geval was diepgaande ex-post-evaluaties
van beleid nodig zullen zijn om ervoor te zorgen dat de benodigde beleidsinformatie
beschikbaar komt. De Algemene Rekenkamer constateert dat op verschillende
terreinen nadere onderzoeken in gang worden gezet. Zij zal de uitkomsten,
maar ook de diepgang van de onderzoeken met veel belangstelling volgen.De Algemene Rekenkamer is het eens met de staatssecretaris dat econometrische
modellen niet in alle gevallen kunnen of moeten worden ingezet om beleid te
beoordelen. Tegelijkertijd vindt de Algemene Rekenkamer dat deze modellen
onmisbaar zijn als inzicht moet worden verkregen in de doeltreffendheid van
de ingezette beleidsinstrumenten. Hierbij is het goed mogelijk
de benodigde gegevens op microniveau te verzamelen, zonder dat dit leidt tot
een verzwaring van de administratieve lastendruk voor ondernemers.Tot nu toe is deze vorm van effectiviteitsonderzoek een blinde vlek geweest
in het evaluatieonderzoek van de ministeries. De Algemene Rekenkamer heeft
met het onderhavige onderzoek een voorzet gegeven om dit gemis op te vullen.
Het is aan de betrokken ministeries om hierop voort te bouwen.1 INLEIDING1.1 AchtergrondIn 2000 bedroeg de uitstoot van broeikasgassen in de landbouwsector circa
24 Mton.1 Dat is ruim 10% van de totale uitstoot
van broeikasgassen in Nederland. Van de 24 Mton was 8 Mton CO2-uitstoot,
8,7 Mton methaan (CH4) en 7,4 Mton lachgas (N2O). De sector is onderverdeeld
in glastuinbouw (groenten, sierteelt, potplanten), overige tuinbouw (zoals
bloembollen, champignons) en akkerbouw, en veehouderij. De CO2-uitstoot
in deze sector wordt voor 80% veroorzaakt door de glastuinbouw.Het overheidsbeleid om de CO2-emissie in de glastuinbouw te
verminderen is vooral gericht op het stimuleren van energiebesparing door
glastuinbouwbedrijven. Door minder energie te gebruiken bij gelijkblijvende
productie worden bedrijven energie-efficiënter. Door de inzet van subsidies
en belastingvermindering stimuleert de overheid de glastuinbouwers om energiebesparende
opties in hun bedrijven te installeren.Verder bestaat het beleid uit voorlichting, onderzoek en demonstratieprojecten
met als doel het ontwikkelen van nieuwe energiebesparingsopties, gedragslijnen
en managementsystemen. Sinds 1 april 2002 worden tuinders ook door middel
van regelgeving (met taakstellingen op bedrijfsniveau) gestimuleerd om over
te gaan tot energiebesparing.Daarnaast vindt er een herstructurering van de glastuinbouw plaats. Hiermee
wordt onder andere beoogd het glas te moderniseren en bij de inrichting van
nieuwe glastuinbouwgebieden het gebruik van restwarmte, dat wil zeggen warmte
die wordt gegenereerd door derden, te stimuleren. 1.2 Verantwoordelijkheden en financieel belang1.2.1 Verantwoordelijke ministersDe minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV) is verantwoordelijk
voor het beleid gericht op de sector glastuinbouw.De minister van Economische Zaken (EZ) was tot 2000 verantwoordelijk voor
het energie(besparings)beleid in de glastuinbouw. Daarna is deze verantwoordelijkheid
overgeheveld naar het Ministerie van LNV.Het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM)
is betrokken bij de inzet van verschillende energiebesparingsinstrumenten,
alsmede bij de ruimtelijke ordeningsaspecten van de herstructurering van de
glastuinbouw. Het Ministerie van VROM is coördinerend ministerie voor
het klimaatbeleid in Nederland, inclusief de naleving van de afspraken in
het kader van het Kyoto-protocol.De inzet van fiscale maatregelen vormt een gedeelde verantwoordelijkheid
van het Ministerie van Financiën en het Ministerie van LNV.De beleidsmaatregelen gericht op energiebesparing en reductie van broeikasgassen
worden uitgevoerd door diverse partijen. In de meeste gevallen gaat het om
de Nederlandse Onderneming voor Energie en Milieu (Novem), het agentschap
Senter van het Ministerie van EZ, de energiedistributiebedrijven, de Belastingdienst
en speciaal opgerichte projectbureaus. In een enkel geval zijn ook lagere
overheden betrokken bij de uitvoering. Ander beleid gericht op deze sector
wordt vooral uitgevoerd door het agentschap Laser (Landelijke Service bij
Regelingen) van het Ministerie van LNV.1.2.2 Financieel belangHet totale financiële belang van het energiebesparingsbeleid in de
glastuinbouw is moeilijk vast te stellen, met name door het ontbreken van
gegevens over de belastingderving door gebruik van belastingmaatregelen binnen
de sector glastuinbouw.Er was geen totaaloverzicht op de begroting 2002 van de betrokken ministeries
voorhanden, en de bedragen in regeringsnota's zijn niet eenduidig vertaald
naar de begrotingen en verantwoordingen van de ministeries. Een schatting
van de (financiële) omvang van de overheidsinspanningen voor het klimaatbeleid
als geheel, en voor een aantal specifieke maatregelen binnen de sector landbouw,
heeft de Algemene Rekenkamer in het rapport Bestrijding
uitstoot broeikasgassen gepubliceerd.1De omvang van de overheidsinspanningen op het terrein van de glastuinbouw,
afgezien van de belastingderving door gebruik van belastingmaatregelen, bedraagt
circa 280 miljoen euro in de gehele periode 1997–2010.1.3 Onderzoek Algemene RekenkamerOp 21 maart 2002 publiceerde de Algemene Rekenkamer het rapport Bestrijding uitstoot broeikasgassen.2 In dat rapport heeft de Algemene Rekenkamer de doelen, beleidsvoorbereiding,
beleidsuitvoering en prestaties en effecten van het binnenlandse klimaatbeleid
onderzocht. Het onderzoek besloeg de periode 1989–2001 en had betrekking
op de sectoren Industrie, Energie, Verkeer, Landbouw en Huishoudens, alsmede
op het fiscale instrumentarium.Bij aanvang van bovengenoemd onderzoek heeft de Algemene Rekenkamer vastgesteld
dat de effectiviteit van de maatregelen gericht
op de bestrijding van de uitstoot van broeikasgassen tot op heden nauwelijks
diepgaand is onderzocht. Beleidsinformatie hierover ontbreekt. Van de zijde
van de ministeries werd aangegeven dat het uitvoeren van een dergelijk onderzoek
zeer moeilijk is. Anderzijds vraagt de operatie «Van Beleidsbegroting
Tot Beleidsverantwoording» (VBTB) om inzichten in de effecten van rijksbeleid.De Algemene Rekenkamer heeft er toen voor gekozen een dergelijk onderzoek
zelf uit te voeren. Het doel daarbij was om nu een eerste (noodzakelijke)
stap te zetten, en daarmee te laten zien dat dergelijk onderzoek mogelijk
is. Later kan daarop worden voortgebouwd, in eerste instantie door de betrokken
ministeries.Er is gekozen voor de glastuinbouw omdat het een relatief kleine sector
betreft, met een relatief hoog energiegebruik en CO2-uitstoot,
en omdat data die nodig zijn voor de analyses al deels beschikbaar zijn.In de periode tussen december 2000 en juni 2002 onderzocht de Algemene
Rekenkamer met inschakeling van het LEI de effectiviteit van het energiebesparingsbeleid
in de glastuinbouw.3Met dit onderzoek wil de Algemene Rekenkamer de regering en Tweede Kamer
informeren over de effectiviteit van dit beleid. Daarnaast kan het onderzoek
worden gebruikt om interne en externe doelgroepen een voorbeeld te verschaffen
van een effectiviteitsonderzoek op het gebied van energiebesparing. Verder
zal het onderzoek door de Algemene Rekenkamer worden gebruikt om een handreiking
te schrijven over het uitvoeren van effectiviteitsonderzoeken.1.4 Opzet van het rapportDe probleemstelling van het onderzoek luidt als volgt: «Wat is de
effectiviteit van het energiebesparingsbeleid van de rijksoverheid (met name
de fiscale maatregelen en subsidies ter bevordering van investeringen door
tuinders in energiebesparende technieken) in de sector glastuinbouw in de
periode 1994–1999?»Om deze vraag te beantwoorden heeft de Algemene Rekenkamer om te beginnen
in beeld gebracht wat de belangrijkste kenmerken zijn van de sector glastuinbouw,
en welk energiebesparingsbeleid er wordt gevoerd. Hiertoe heeft zij dossier-
en literatuuronderzoek verricht, gesprekken gevoerd bij de betrokken ministeries
en uitvoeringsorganisaties, en kassen bezocht (hoofdstuk 2).Vervolgens is de Algemene Rekenkamer samen met het LEI nagegaan wat het
effect is van energiebesparende opties op de hoogte van het energiegebruik
per eenheid product in de glastuinbouw in de periode 1994–1999.1 Hierbij heeft zij gebruikgemaakt van gegevens over de
periode 1994–1999 die het LEI heeft verzameld in het BedrijvenInformatieNet
BIN (hoofdstuk 3).Ten slotte heeft de Algemene Rekenkamer onderzocht welke bijdrage het
beleid van de rijksoverheid heeft gehad op het energiegebruik per eenheid
product in de glastuinbouw in de periode 1997–1999. Om hiervan een beeld
te kunnen geven waren meer gegevens nodig dan die welke beschikbaar waren
in de BIN-dataset van het LEI. Met inschakeling van het LEI is een aanvullende
enquête onder glastuinbouwers gehouden met het doel inzage te krijgen
in (vooral) de beleidsmaatregelen waarvan de tuinders gebruikmaken bij het
doen van investeringen in energiebesparende opties tussen 1997 en 2000 (hoofdstuk
4).Een overzicht van conclusies en aanbevelingen is opgenomen in hoofdstuk
5.De opzet, werkwijze en resultaten van het onderzoek zijn voorgelegd aan
experts van het LEI en de Universiteit Wageningen.2 SECTOR GLASTUINBOUW2.1 InleidingDit hoofdstuk beschrijft wat de belangrijkste kenmerken van de sector
glastuinbouw zijn, en welk energiebesparingsbeleid er wordt gevoerd. Daartoe
wordt allereerst een algemeen overzicht van de sector gegeven (§ 2.2).
Vervolgens wordt het beleid van de rijksoverheid voor de sector beschreven
(§ 2.3) en wordt meer specifiek ingegaan op het energiebesparingsbeleid
(§ 2.4). Daarna worden de belangrijkste energiebesparende technieken
(§ 2.5) en productieverhogende middelen beschreven die glastuinbouwbedrijven
kunnen installeren (§ 2.6).2.2 OverzichtDe glastuinbouw is voor Nederland een belangrijke economische sector die,
de toeleveringsbedrijven uitgezonderd, aan ongeveer 40 000 mensen werk
biedt. Van de productie wordt meer dan drievierde deel geëxporteerd naar
het buitenland.De ruim 12 000 glastuinbouwbedrijven hebben iets meer dan 10 000
hectare grond in gebruik. Concentraties van de glastuinbouw bevinden zich
in het Westland, Aalsmeer en Venlo. Regionale centra bevinden zich in Breda,
Huissen, Kop van Noord-Holland en Emmen. De glastuinbouw is binnen de land-
en tuinbouw één van de best renderende sectoren. Het areaal
en de productie breiden dan ook uit. De opbrengst van de sector bedraagt circa
3,2 miljard euro.De glastuinbouw produceert voornamelijk groenten en sierteelt (snijbloemen
en potplanten). Er vindt enige productie van fruit (aardbeien) onder glas
plaats.Tabel 2.1 geeft een overzicht van de aandelen van de belangrijkste groenten
en sierteelt in het totale areaal glastuinbouw.Tabel 2.1 Areaal glastuinbouw naar product (1999) Soort teelt Aantal bedrijvenOppervlakteGroentenTomaten7001 178 ha Komkommer578710 ha  Paprika7371 119 ha Overige groente en fruit1 935953 haSierteeltRoos813950 ha  Chrysant654813 ha  Overige snijbloemen3 4871 933 ha Potplanten1 9431 250 ha  Overige sierteelt1 4991 234 ha Totaal 12 34610 200 haBron: LEI-CBS, Land- en tuinbouwcijfers 2000,
p. 84–88.Het areaal sierteelt is toegenomen van bijna 5 300 hectare in 1990
tot ruim 6 200 hectare in 1999. Het areaal groente onder glas is vanaf 1993
afgenomen van ruim 4 300 hectare tot een kleine 4 000 hectare in
1999.De specialisatie is groot, met name bij de groenteteelt. Drie groenten
(paprika, tomaat en komkommer) maken 70% van het areaal aan glasgroente uit.De productie in de glastuinbouw wordt bevorderd door een groot aantal
teelt- en klimaatmaatregelen, zoals verwarming van kassen. De sector is daardoor
verreweg de belangrijkste energiegebruiker binnen de landbouw.Ter illustratie: in de glastuinbouw bedraagt het aandeel van energie in
de totale kosten 10 tot 18%, terwijl dit in de andere sectoren van de land-
en tuinbouw 1 tot 4% is.1 Het energiegebruik
per eenheid product is in de periode 1980–2000 gedaald tot 56% van het
niveau in 1980. Het totale brandstofverbruik door de glastuinbouw is sinds
1991 met 4% gedaald. Het areaal glastuinbouw is toegenomen met 6%.Het energiegebruik in de glastuinbouw bedraagt met 134 petajoule (PJ)
circa 80% van de gehele landbouwsector (169 PJ in 1999). De CO2-uitstoot
van de glastuinbouw bedraagt circa 80 procent van de landbouwsector. De CO2-uitstoot is naar verhouding hoog, omdat 85% van het energiegebruik
in de glastuinbouw afkomstig is uit aardgas.2
Wel is het gebruik van aardgas in de jaren negentig sterk teruggelopen.Tabel 2.2 geeft een overzicht van de ontwikkeling van het energiegebruik
in de sector tussen 1990 en 1999.Tabel 2.2 Energiegebruik naar bron (in %) 199019951999Aardgas95,791,484,5 Olie0,80,20,1Elektriciteit2,02,43,7 Warmte van derden1,56,011,7Bron: LEI, Energie in de glastuinbouw van Nederland (2000), p. 58.Gas wordt gebruikt voor de verwarmingsketel en eventueel een warmtekrachtinstallatie
waarmee gelijktijdig warmte én elektriciteit geproduceerd kan worden.
Het belang van warmte van derden, zoals restwarmte van centrale of industrie,
of warmtekracht van een installatie in beheer van anderen, is toegenomen van
een aandeel van 1,5% in 1990 tot een aandeel van 11,7% in 1999. Het aandeel
van elektriciteit in het totale verbruik is relatief laag, maar eveneens fors
toegenomen in de jaren negentig. Olie wordt in 1999 nauwelijks meer gebruikt
als energiebron in de glastuinbouw.2.3 Beleid voor glastuinbouwHet belangrijkste (langetermijn-) doel van het glastuinbouwbeleid in Nederland
is het behoud van een concurrerende en duurzame glastuinbouwsector. Centraal
in dit beleid staan de (ruimtelijke) herstructurering van de sector en de
bescherming van het milieu. Energie is hierbij een belangrijk thema.2.3.1 HerstructureringHet herstructureringsbeleid betreft de sanering van oude glastuinbouwgebieden
en ontwikkeling van nieuwe locaties, waar efficiënter en milieuvriendelijker
geproduceerd kan worden met minder hinder voor de omgeving. Hiertoe werd onder
meer in 1997 de Regeling Structuurverbetering Glastuinbouw (RSG) ingesteld.
Deze regeling is bedoeld voor ondernemers die gerichte investeringen willen
doen en voor ondernemers die hun – verouderde – kassen willen
slopen en afstoten. Er dient 1000 hectare «oud» glas
te worden hergestructureerd. Voor de periode 1997–2006 is hiervoor ongeveer € 90
miljoen beschikbaar.Een andere belangrijke regeling voor de herstructurering is de Stimuleringsregeling
Inrichting Duurzame Glastuinbouwgebieden (STIDUG). Hiermee wordt beoogd in
2010 in ongeveer tien nieuwe glastuinbouwgebieden te komen tot een duurzame
inrichting. Hiervoor is € 110 miljoen beschikbaar.Tot slot is er de Infrastructuurregeling, die zich richt op de infrastructurele
verbetering van het Westland en Aalsmeer. Hiervoor is € 16 miljoen
beschikbaar gesteld.Het herstructureringsbeleid blijkt langzamer te verlopen dan verwacht.
Dit is onder andere het gevolg van lange en moeilijke procedures die verband
houden met het ruimtelijke-ordeningsbeleid van het Ministerie van VROM, provincies
en gemeenten.2.3.2 Milieu en energiegebruikIn het milieubeleid voor de glastuinbouw is veel aandacht voor het energiegebruik
door de sector, maar ook voor gebruik van milieubelastende gewasbeschermingsmiddelen
en bemesting (nutriënten), en vervuilende lozingen op het oppervlaktewater.In dit rapport gaat de Algemene Rekenkamer in op het energiegebruik en
het beleid dat gericht is op stimulering van energiebesparende investeringen.De rijksoverheid heeft bij de glastuinbouw uitdrukkelijk gekozen voor
een energiebesparingsbeleid, en niet voor een CO2-reductiebeleid.
Er zijn voor de sector geen doelstellingen geformuleerd in termen van reductie
van CO2 of andere broeikasgassen. Hoewel het beleid zich richt
op het verminderen van het energiegebruik per eenheid product, hoeft dit niet
te leiden tot een absolute daling van het energiegebruik.Het energiebeleid voor de glastuinbouw is vastgelegd in de Meerjarenafspraak-Energie
in 1993 tussen de sector en de overheid, opgevolgd door het convenant Glastuinbouw
en Milieu (Glami) in 1997. De Meerjarenafspraak-Energie is in het Glami-convenant
geïntegreerd als «milieuveld Energie».In het Glami-convenant is de sectorale doelstelling doorvertaald naar
energienormen per gewas. Individuele tuinders worden door middel van een Algemene
Maatregel van Bestuur (AMvB) verplicht deze normen te hanteren.1 De AMvB is met ingang van 1 april 2002 in werking getreden. Vooruitlopend
hierop is door het Productschap Tuinbouw, mede op aandringen van de overheid,
per 1 januari 2001 een registratieverordening uitgebracht die tuinders verplicht
hun energiegebruik te registreren.2.3.3 Aanpalend beleidOok vanuit andere ministeries is er beleid dat het energiegebruik in de
glastuinbouwsector beïnvloedt. Zo geldt specifiek voor de sector een
laag tarief voor de Regulerende Energiebelasting (REB), waarmee de sector
grotendeels wordt ontzien. Verder zijn de gasprijzen voor de sector laag als
gevolg van het gascontract tussen de marktpartijen Gasunie, EnergieNed en
glastuinbouw.Ook de liberalisering van de energiemarkten vanuit het Ministerie van
EZ vormt een beleidsterrein dat van invloed is op het energiegebruik in de glastuinbouwsector. De liberalisering kan ongunstig uitvallen voor
de glastuinbouw, aangezien energiekosten moeten worden betaald via een nieuwe
berekeningssystematiek.2.4 Beleid voor energiebesparing2.4.1 Maatregelen, doelen, financieel belangDe belangrijkste beleidsmaatregelen gericht op energiebesparing komen
voort uit de Meerjarenafspraak-Energie en het Glami-convenant. Volgens de Meerjarenafspraak mocht het
energiegebruik per eenheid product (p.e.p.) in glastuinbouw in 2000 maximaal
50% van het energiegebruik p.e.p. in 1980 zijn.1
In het Glami-convenant werd het doel verlegd naar 2010, en aangegeven dat
het energiegebruik p.e.p. dan 35% ten opzichte van 1980 dient te zijn. Verder
is in het Glami-convenant afgesproken dat in 2010 het aandeel duurzame energie
binnen de sector landbouw 4% van het totale energiegebruik moet zijn.Vanaf de invoering van de AMvB bij het Glami-convenant is het beleid er
tevens op gericht om bedrijven via regelgeving te verplichten over te gaan
tot energiebesparing. In de AMvB zijn voor vier milieuvelden (energie, gewasbescherming,
stikstof en fosfor) normen vastgesteld, waarbij de norm voor energie voor
2010 overeenkomt met de Glami-doelstelling. Voor tuinders bestaat de mogelijkheid
om tijdelijk niet aan de energienorm te voldoen, door een Bedrijfs Milieu
Plan op te stellen en op één of twee andere milieuvelden boven
de norm te scoren.In het kader van de Meerjarenafspraak-Energie zijn op grond van het Besluit
Subsidies Energieprogramma's (BSE) van het Ministerie van EZ binnen de glastuinbouw
gelden besteed voor praktijkexperimenten. In 2000 is dit programma vervangen
door de demonstratieregeling van het Ministerie van LNV. Binnen het Glami-convenant
is voorlichting een belangrijk instrument. Dit wordt uitgevoerd door voorlichtingsorganisaties
en energiebedrijven. Verder kunnen tuinders meedoen aan het onderzoek dat
vaak gekoppeld is aan voorlichting.Er zijn ook fiscale maatregelen met een milieudoel
van belang voor de glastuinbouw. Dit zijn de Energie-investeringsaftrek (EIA,
vanaf 1997) en de Vrije afschrijving milieu-investeringen (Vamil, vanaf 1991).In 2000 is nog een derde fiscale maatregel van kracht geworden, de Milieu-investeringsaftrek
(MIA). Het (prestatie-)doel van de regelingen is investeringen in milieu-
en energievriendelijke bedrijfsmiddelen te stimuleren door het verlagen van
de nettokosten voor de bedrijven.2 Zo kunnen
met Vamil investeringen versneld worden afgeschreven. Met de EIA kan een bruto
aftrek van 40 tot 52% van de investeringskosten worden verkregen.3 In sommige gevallen kunnen de EIA of de MIA worden gecombineerd
met de Vamil.Elektriciteitscentrales die restwarmte leveren aan de glastuinbouw en
energiebedrijven die warmtekrachtkoppelingsinstallaties inzetten voor de glastuinbouw,
kunnen ook gebruikmaken van de EIA. Daarmee kan de EIA ook indirect een rol
spelen bij het stimuleren van energiebesparing in de glastuinbouw.Specifiek gericht op glastuinders waren regelingen van het Productschap
Tuinbouw (voorheen Landbouwschap), voor subsidie op investeringen in warmtekrachtinstallaties
en bijbehorende apparatuur (LSET, vanaf 1993, opgevolgd door de Subsidieregeling
voor warmtekrachtkoppelingvoorzieningen in de Glastuinbouw in 1998). De regeling
is in 1999 beëindigd. Het financieel belang van de eerste
regeling bedroeg gemiddeld € 6,4 miljoen per jaar, van de tweede € 0,9
miljoen per jaar.De Regeling Groenprojecten geldt sinds begin 1998 ook voor duurzame tuinbouwkassen
(Groenlabelkas). Het gaat om nieuw te bouwen kassen, waarvoor – als
ze aan bepaalde eisen voldoen – door de minister van VROM een zogenoemde
groenverklaring wordt afgegeven.1 Hiermee kan
het project tegen een lagere rente dan gebruikelijk worden gefinancierd door
een groenfonds. Behalve voor Groenlabelkassen is de regeling ook relevant
voor energieprojecten. Het gaat dan bijvoorbeeld om het gebruiken van warmtepompen,
warmte- of koude-opslag in een aquifer,2 en warmtedistributie.Binnen het CO2-reductieplan bestond korte tijd een regeling
om het gebruik van niet-industriële restwarmte in de glastuinbouw te
stimuleren (NIRIS, tender 1997). Het financieel belang was € 62,2
miljoen. Veel projecten hebben uiteindelijk geen doorgang gevonden, met name
omdat grote projecten alsnog onuitvoerbaar werden geacht of omdat in de planologische
besluitvorming het gebied niet voor glastuinbouw werd bestemd. Hierdoor is
de voorgenomen tweede tender niet van start gegaan.Andere regelingen die nog van belang zijn, zijn het BSE-programma Duurzame
Bedrijventerreinen en het recente stimuleringspakket voor Warmtekrachtkoppeling
(WKK).2.4.2 Werking beleidBij het beleid gericht op individuele tuinders geldt als uitgangspunt
dat glastuinbouwbedrijven energiebesparende opties zullen installeren als
het bedrijfseconomisch tot voordeel leidt. Het beleid is er dan ook op gericht
om door middel van belastingvermindering en subsidies de investeringsbeslissing
van de glastuinbouwers te beïnvloeden. Deze beleidsinstrumenten maken
het financieel aantrekkelijk(er) om energiebesparende opties te installeren.Zo wordt in bepaalde gevallen de onrendabele top van de investering weggenomen.
Voorlichting aan tuinders wordt gebruikt om hen op de mogelijke voordelen
te wijzen. Dit beleid zal vooral impact hebben op die groep bedrijven bij
wie door de subsidie of belastingvermindering de afweging om al dan niet te
investeren naar de positieve kant wordt getrokken.Vanaf de invoering van de AMvB bij het Glami-convenant is het beleid er
tevens op gericht om bedrijven door middel van regelgeving te stimuleren over
te gaan tot energiebesparing.2.5 Energiebesparende technieken2.5.1 OverzichtVoor een reductie van het energiegebruik wordt in de glastuinbouw een
aantal energiebesparende technieken toegepast. Op grond van verschillende
overheidssubsidies en/of belastingaftrek (zie hierboven) kunnen tuinders gedeeltelijk
worden gecompenseerd voor de kosten.In tabel 2.3 worden de belangrijkste technieken kort omschreven.Tabel 2.3 Overzicht energiebesparende techniekenTechniekWerkingToelichtingKlimaatcomputerVerbetert de regeling van het kasklimaat. Het energierendement kan worden verhoogd, en de productie geoptimaliseerd.
De klimaatcomputer is te beschouwen als een basistechnologie die installatie
van verdere energiebesparende technieken als restwarmte, WKK-installaties,
beweegbare schermen, gevelschermen en warmtebuffers mogelijk maakt.CondensorVerbetert het rendement van de verwarmingsketel. Condensoren hebben geen direct effect op de productie. WarmtebufferSlaat overdag gegenereerde warmte op om 's nachts te gebruiken. Warmtebuffers reduceren het energiegebruik,
zonder effect op de productie. Warmtebuffers komen om economische redenen
alleen voor in combinatie met CO2-dosering. Warmtekrachtkoppeling (WKK)WKK bevordert de aanwending van energie voor én
warmte én kracht. In tegenstelling
tot verwarmingsinstallaties zetten WKK-installaties de kracht die vrijkomt
bij brandstofverbranding in elektriciteit om. Als de tuinder een eigen WKK-installatie
heeft gebruikt hij de opgewekte elektriciteit meestal zelf. De elektriciteit
die is opgewekt met WKK-installaties die in beheer zijn van nutsbedrijven,
wordt aan het elektriciteitsnet geleverd. In deze situatie wordt dus alleen
de warmte op het tuinbouwbedrijf aangewend. Er is geen effect op de productie.RestwarmteRestwarmte bevordert de aanwending van energie voor én kracht (elektriciteit)
én warmte. Levering van (bijproduct)
warmte door elektriciteitsproductiebedrijven en industrie. Er is geen effect
op de productie. (Beweegbare) schermenHoudt warmte langer in de kas. Schermen worden vlak tegen het kasdek aangebracht om warmte langer in de kas
te houden. Schermen beïnvloeden enerzijds de productie doordat het kasklimaat
verbetert. Anderzijds schaden zij de productie doordat zij licht tegenhouden.
De invloed van het lichtverlies op de productie wordt geschat met de vuistregel
dat ieder procent lichtverlies leidt tot ongeveer 1% productieverlies. Vaste
schermen worden in voor- en naseizoen aangebracht om warmteverlies tegen te
gaan. Steeds vaker worden echter beweegbare schermen geïnstalleerd.GevelisolatieHoudt warmte
langer in de kas. Gevelisolatie heeft een vergelijkbare
werking als schermen. De effecten op de productie zijn beperkter dan die van
schermen, omdat gevelisolatie alleen effect heeft aan de rand van het kasoppervlak.2.5.2 PenetratiegraadTabel 2.4 geeft voor de belangrijkste energiebesparende technieken de
«penetratiegraad» weer, dat wil zeggen het aandeel van de bedrijven,
het areaal of de verwarmingsketels, waar een maatregel inmiddels is doorgevoerd.Tabel 2.4 Penetratiegraad energiebesparende techniekenTechniekPenetratiegraad 1999Gemiddelde jaarlijkse toename penetratiegraad 1990–1999 Klimaatcomputer94 % van
de bedrijven2,3 % Condensor68 % van de
ketels1,0 %Warmteopslag25 % van
de bedrijven1,8 % Beweegbaar scherm65 %
van de oppervlakte areaal1,1 %Gevelisolatie78 % van
de oppervlakte areaal1,1 %Warmte van derden (restwarmte en WKK)15 % van de bedrijven1,5 %Bron: LEI, Energie in de glastuinbouw van Nederland (2000), p. 22–46.Uit de tabel blijkt dat warmteopslag en warmte van derden als energiebesparende
opties minder vaak worden toegepast dan klimaatcomputers en gevelisolatie.
In 1999 participeerden 335 bedrijven in een restwarmteproject, en hadden circa
840 bedrijven een warmtekrachtinstallatie van energiebedrijven. 675 Bedrijven
beschikten over een warmtekrachtinstallatie in eigen beheer. Het totale areaal
waar gebruikgemaakt worden van de gezamenlijke productie van warmte en kracht
beslaat 3 460 hectare, bijna eenderde van het totale areaal.2.6 Productieverhogende technieken2.6.1 OverzichtBehalve energiebesparende opties hebben ook productieverhogende maatregelen –
die worden geïntroduceerd om de output van de bedrijven, en daarmee de
inkomens- en concurrentiepositie ervan, te verhogen – invloed op het
brandstofgebruik, zij het in tegengestelde zin. De introductie van een productieverhogende
techniek leidt meestal tot een hoger energiegebruik op een bedrijf. Uiteraard
maken deze maatregelen geen deel uit van het energiebesparingsbeleid.De belangrijkste productieverhogende technieken worden hieronder kort
omschreven.Tabel 2.5 Overzicht productieverhogende techniekenTechniekWerkingToelichtingVerwarmingsinstallatieGericht op het opwekken van warmte ten behoeve van de productie. De belangrijkste vormen zijn buis-
en heteluchtverwarming. Buisverwarming doseert de verwarming in kassen zoals
centrale verwarming in huizen. Dit komt alleen in combinatie met een verwarmingsketel
voor. Heteluchtverwarming straalt warmte uit zoals kachels. Buisverwarming
is noodzakelijk voor verdere investeringen in warmtebuffers, WKK-installaties
en restwarmte. Buisverwarming kan het kasklimaat en de gewasgroei bevorderen.CO2-doseringBevordert de productie door gewassen te bemesten. CO2 wordt niet alleen door
tuinders opgewekt, maar ook door derden aangeleverd. Eigen CO2-productie
is vaak goedkoper dan inkoop bij derden.StomenOntsmetten van grond met hete stoom na afloop teeltseizoen. AssimilatiebelichtingBevordert productie door kunstlicht te genereren. Assimilatiebelichting vergt relatief veel energie.2.6.2 PenetratiegraadDe penetratie van assimilatiebelichting is in de periode 1994–1999
jaarlijks met 1,3% toegenomen tot 13%. Het gebruik van CO2-dosering
ten behoeve van de productie is hoog, 82%, maar neemt niet toe. De helft van
de bedrijven die CO2 doseren doet dit ook in perioden zonder warmtevraag.
Stomen is goed voor 2% van het energiegebruik.3 EFFECT VAN BESPARENDE OPTIES OP ENERGIEGEBRUIK3.1 InleidingDit hoofdstuk bespreekt het effect van energiebesparende opties op de
hoogte van het energiegebruik per eenheid product in de glastuinbouw in de
periode 1994–1999.Allereerst wordt de ontwikkeling van het energiegebruik per eenheid product
in de glastuinbouw in de loop der jaren weergegeven (§ 3.2). Vervolgens
worden de resultaten van de analyses die door het LEI en de Algemene Rekenkamer
zijn uitgevoerd weergegeven (§ 3.2). Het hoofdstuk wordt afgesloten
met conclusies (§ 3.4).3.2 Ontwikkeling energiegebruikConform de definities in de Meerjarenafspraak-Energie voor de glastuinbouw
en het Glami-convenant wordt energie-efficiëntie gedefinieerd als het
primair brandstofverbruik per eenheid product, waarbij de productie wordt
uitgedrukt in een monetaire waarde (guldens 1980).1
Hiervoor wordt in dit rapport de term «energiegebruik per eenheid product»
gehanteerd.Het energiegebruik per eenheid product wordt jaarlijks gemeten door het
LEI. Het energiegebruik wordt vastgesteld op basis van gegevens van de NV
Nederlandse Gasunie, leveranciers van warmte (populatiegegevens) en de sectorrekening
glastuinbouw van het LEI (steekproefgegevens). De sectorrekening is gebaseerd
op het BedrijvenInformatieNet (BIN) van het LEI. Het energiegebruik wordt
gecorrigeerd voor verschillen in de buitentemperatuur. De productie wordt
bepaald aan de hand van de geldelijke omzet gecorrigeerd voor de prijsverandering.2Onderstaande figuur geeft een overzicht van de ontwikkeling van het energiegebruik
p.e.p. in glastuinbouwbedrijven tussen 1988 en 2000.3Figuur 3.1 Ontwikkeling en energiegebruik p.e.p. 1988–2000
(index met 1980 als basis)In 1980 was de waarde van de index 100. Tussen 1980 en 1984 waren de gasprijzen
hoog en werd er op energie bezuinigd. In 1985 bedroeg het energiegebruik p.e.p.
60% van dat in 1980. Daarna werden de gasprijzen lager en nam de energie-intensiteit
van de productie toe. Daardoor steeg het energiegebruik p.e.p.
Vanaf 1992 is het energiegebruik p.e.p. weer gaan dalen. Het energiegebruik
p.e.p. over 2000 bedroeg 56% ten opzichte van 1980. Daarmee is de sector 6
procentpunten verwijderd van de doelstelling van 50% die in de Meerjarenafspraak-Energie
voor de glastuinbouw in 1993 was afgesproken.13.3 Analyse effect energiebesparende opties3.3.1 Opzet analyseIn dit onderzoek wordt gebruikgemaakt van het BIN-bestand van het LEI,
periode 1994–1999.2 Hierin worden jaarlijks
gegevens van glastuinbouwbedrijven verzameld, onder andere over het energiegebruik,
de productie en de technologie die aanwezig is op het bedrijf.In de analyses wordt in de eerste plaats de aanwezigheid van energiebesparende
opties in glastuinbouwbedrijven als verklarende variabelen meegenomen.3 Daarnaast is het nodig om een aantal andere factoren
die mogelijk van invloed zijn op het energiegebruik p.e.p. in de analyses
mee te nemen. Dit omdat anders het risico dat effecten aan de verkeerde variabelen
worden toegedicht te groot is.Van belang hierbij zijn in de eerste plaats de productieverhogende middelen
(zie § 2.6), aangezien van de meeste bekend is dat ze, ceteris paribus,
een effect hebben op het energiegebruik p.e.p.Andere belangrijke variabelen voor de analyses zijn het type gewas dat
door de bedrijven wordt verbouwd, de jaren, aangezien economische ontwikkelingen
en weersinvloeden in bepaalde jaren die niet in de temperatuurcorrectie zitten
een effect kunnen hebben op energiegebruik, en bedrijfsgerelateerde variabelen
zoals de grootte van het bedrijf, oppervlakte en moderniteit van het glas,
bedrijfstype, en de leeftijd van de ondernemer.3.3.2 ResultatenOm de relatie tussen de verklarende variabelen en het energiegebruik p.e.p.
te kunnen vaststellen is een analysemodel gehanteerd dat zo goed mogelijk
bij de structuur van de data past.4 De eerste
stap in de analyse bestond uit het vinden van de optimale specificatie van
het model. Op basis daarvan is vervolgens nagegaan welk effect de verschillende
energiebesparende opties hebben op het energiegebruik p.e.p.De belangrijkste resultaten van de analyse zijn als volgt:• Van de energiebesparende opties leidt alleen het gebruik van restwarmte
tot een aantoonbaar lager energiegebruik p.e.p. Het besparende effect dat
hiervan uitgaat is ongeveer 4%.5• De productieverhogende opties buisverwarming en verwarmingsketel
leiden tot een aantoonbaar hoger energiegebruik p.e.p.• De andere energiebesparende opties en productieverhogende middelen
hebben geen aantoonbaar effect in de analyse. Het effect van elke individuele
optie, wanneer de andere opties tegelijkertijd worden meegeanalyseerd, is
niet meetbaar.• De moderniteit van het glas dat door tuinders wordt gebruikt heeft
een aantoonbaar besparend effect op het energiegebruik p.e.p. Het besparingseffect
bedraagt ongeveer 7%.• Het gehanteerde model kan iets minder dan de helft van de variantie
in de data verklaren. Voor een cross-sectieanalyse is dit redelijk goed. Het
geeft tegelijkertijd aan dat het model niet volledig is gespecificeerd.Uit de analyses blijkt verder dat het type gewas dat geteeld wordt door
de glastuinbouwbedrijven zeer bepalend is voor de hoogte van het energiegebruik
p.e.p. Met name het verbouwen van tomaten en rozen gaat gepaard met een hoger
energiegebruik p.e.p.1 Zo is het verbouwen van
tomaten ongeveer 20% energie-intensiever dan het gewas met de laagste energie-intensiteit
(potplanten). Rozen zijn ongeveer 19% energie-intensiever.Ook blijkt uit de analyses dat in de jaren 1996 en 1998 het energiegebruik
p.e.p. in het algemeen hoger was, naar alle waarschijnlijkheid omdat het relatief
koudere en donkerdere jaren waren (dan 1994, het basisjaar).3.3.3 InterpretatieAlleen de energiebesparende optie restwarmte blijkt te leiden tot een
aantoonbaar lager energiegebruik p.e.p. Het gebruik van restwarmte kan gestimuleerd
worden door de inrichting van nieuwe glastuinbouwgebieden, zoals de STIDUG-regeling
beoogt. Juist in de nieuwe gebieden kunnen glastuinbouw en energiecentrales
(dan wel industrie) samengebracht worden. Vanuit energiebesparingsoogpunt
is het derhalve van belang dat de inrichting van nieuwe gebieden op gang komt.Andere energiebesparende opties hebben geen aantoonbaar effect op het
energiegebruik p.e.p. Een mogelijke verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat
de installatie van een energiebesparende optie op zichzelf geen voldoende
voorwaarde voor energiebesparing is. Uit praktijkonderzoek van het IMAG, LEI
en projectbureau Glami blijkt bijvoorbeeld dat het gedrag van de telers een
belangrijke rol speelt. Zo blijken telers veel energiebesparingsmogelijkheden
van de klimaatcomputer ongebruikt te laten. Telers zelf zeggen 50 tot 95%
van de gebruiksmogelijkheden te gebruiken, maar klimaatcomputerdeskundigen
gaan ervan uit dat 90% van de mogelijkheden ongebruikt worden gelaten.2Dat van de productieverhogende middelen alleen de verwarmingsketel en
buisverwarming een aantoonbaar effect hebben, kan verklaard worden uit het
feit dat juist deze twee opties productie mogelijk maken in de koude maanden
met weinig licht. Uit de resultaten blijkt dat zij tot een hoger energiegebruik
p.e.p. leiden. Daaruit volgt dat het effect op de energievraag (verhoging)
van de verwarmingsketel en buisverwarming groter is dan het effect op de productie.
Uit bedrijfseconomische overwegingen zal de tuinder er echter toch voor kiezen
om ook in koude perioden te produceren.Verder is het interessant dat warmtekrachtinstallaties geen aantoonbaar
(positief of negatief) effect hebben in de analyse. Hieruit zou kunnen worden
afgeleid dat het gebruik van deze installaties vanuit energiebesparingsoogpunt
te prefereren is boven gewone verwarmingsketels, aangezien die wel een aantoonbaar
negatief effect hebben.Aangezien het gewastype grote invloed heeft op het energiegebruik p.e.p.
zou het, alleen geredeneerd vanuit het oogpunt van energiebesparing, voor
de hand liggen over te stappen op energiezuiniger gewastypen. Maar uiteraard
zijn er vele andere (economische) factoren die de keuze voor een bepaald gewastype
kunnen beïnvloeden.Verder kan het zo zijn dat voor bepaalde gewastypen de teeltmethoden nog
minder ver ontwikkeld zijn en een energiezuiniger teelt wel mogelijk is. Zo
blijkt uit de simulaties in de studie Glastuinbouwsystemen
in 2010, door Praktijkonderzoek Plant en Gegevens, dat opties als
temperatuurintegratie, geïsoleerde kasvoet en aangepaste minimumbuis
bij de teelt van paprika in 2010 nog wel energiebesparing kunnen
opleveren, terwijl dit voor tomaat en komkommer niet geldt.Een belangrijke bevinding is dat bedrijven met modernere glasopstanden
een aantoonbaar lager energiegebruik p.e.p. hebben. Modernere glasopstanden
worden vooral gestimuleerd vanuit de herstructureringsregelingen RSG en STIDUG
en de regeling groenprojecten. Bekend is echter dat het herstructuringsbeleid
voor de glastuinbouw, vanwege ruimtelijke ordeningsaspecten, moeizaam verloopt.Veranderingen in het energiegebruik p.e.p. in de glastuinbouw kunnen voor
bijna de helft verklaard worden door het geschatte model.1 Hoewel redelijk goed voor een cross-sectieonderzoek, betekent dit
ook dat het model niet volledig gespecificeerd is. In het model bestaan verschillen
tussen bedrijven vooral uit verschillen in geïnstalleerde opties, gewastype
en de bedrijfskenmerken oppervlakte van het glas en moderniteit van de glasopstanden.Voor bijvoorbeeld verschillen in managementstijlen en de teeltplannen
die tuinders gebruiken, of veranderingen die binnen gewastypen optreden, is
de benodigde beleidsinformatie (dat wil zeggen de kwantitatieve informatie)
niet beschikbaar bij de ministeries. Daarom konden deze mogelijk belangrijke
variabelen niet in de analyses worden meegenomen. Het is echter wel aannemelijk
dat verschillen daarin het energiegebruik p.e.p. beïnvloeden. Nader onderzoek
zal dit in de toekomst moeten uitwijzen.3.4 ConclusiesOp basis van de uitgevoerde analyses kan worden geconcludeerd dat in de
periode 1994–1999 een beperkt aantal variabelen een aantoonbare bijdrage
leverde aan de vermindering van het energiegebruik p.e.p. in de glastuinbouw.
Van de energiebesparende opties draagt alleen het gebruik van restwarmte hieraan
aantoonbaar bij. Hetzelfde geldt voor de (bedrijfskarakteristiek) moderniteit
van de glasopstanden. De productieverhogende opties buisverwarming en verwarmingsketel,
die productie in koude, donkere maanden mogelijk maken, leiden tot een hoger
energiegebruik p.e.p.De behaalde vermindering van het energiegebruik p.e.p. in de glastuinbouw
in de periode 1994–1999 kan maar voor een klein deel worden toegeschreven
aan de installatie van energiebesparende opties.Iets minder dan de helft van de totale variatie in het energiegebruik
p.e.p. wordt verklaard door het geschatte model. Het is aannemelijk dat andere
mechanismen, zoals bijvoorbeeld verschillen in het daadwerkelijke gebruik
van energiebesparende opties, een rol spelen in het onverklaarde deel van
de variatie.4 BIJDRAGE OVERHEIDSBELEID4.1 InleidingDit hoofdstuk bespreekt de vraag welke bijdrage het beleid van de rijksoverheid
heeft gehad op het energiegebruik per eenheid product in de glastuinbouw.
Aangezien hierover bij de betrokken ministeries de benodigde beleidsinformatie
ontbreekt, hebben de Algemene Rekenkamer en het LEI een aanvullende enquête
gehouden onder de 220 glastuinbouwers van wie de gegevens in de periode 1997–1999
in het BIN-databestand van het LEI waren opgenomen.1 Deze gegevens zijn ten behoeve van de analyses samengevoegd met de
gegevens die in de analyses van hoofdstuk 3 gehanteerd zijn.Eerst worden de opzet en bevindingen van de enquête weergegeven
(§ 4.2). Vervolgens worden de resultaten van de multivariate analyses
die door de Algemene Rekenkamer zijn uitgevoerd om de relatie tussen het overheidsbeleid
en het energiegebruik p.e.p. vast te stellen besproken (§ 4.3).
Het hoofdstuk wordt afgesloten met conclusies (§ 4.4).4.2 Bevindingen enquête4.2.1 Opzet enquêteHet LEI heeft in opdracht van de Algemene Rekenkamer in het kader van
deze studie in mei 2001 een schriftelijke enquête uitgezet onder de
220 glastuinbouwbedrijven die in de periode 1997–1999 participeerden
in het BIN. De enquête bevat de volgende vragen:• In welke energiebesparende opties hebben de glastuinbouwbedrijven
geïnvesteerd in de periode 1997–2000? In het bijzonder is gevraagd
of er geïnvesteerd is in de opties condensor, warmtebuffer, WKK-installatie,
gevelisolatie en beweegbare schermen.• Welke belasting- en subsidieregelingen zijn aangevraagd voor investeringen
in deze opties? De enquête bevraagt in het bijzonder of daarbij gebruikgemaakt
is van de EIA- en Vamil-regeling.• Welke motieven hebben de bedrijven gehad om al dan niet te investeren
in voornoemde opties en om al dan niet gebruik te maken van de belasting-
en subsidiemaatregelen?• In welke mate hebben de glastuinbouwbedrijven te maken gehad met
voorlichting over energiebesparing, en hebben ze meegedaan aan onderzoek gericht
op energiebesparing?De enquête is in dit rapport opgenomen als bijlage 5.4.2.2 ResultatenVan de 220 aangeschreven glastuinbouwbedrijven hebben er 147 gereageerd
(66,8%). De respons is daarmee redelijk hoog.2Voorlichting en onderzoekUit de enquête blijkt dat de bedrijfstak in deze periode in ruime
mate is voorgelicht over energiebesparende technieken. Ruim 70% van de respondenten
geeft aan te zijn voorgelicht, meestal door een voorlichtingsorganisatie (61%)
of door het energiebedrijf (48%). Van de voorgelichte bedrijven zegt 33% dat
dit hen heeft aangezet tot het doen van investeringen in de toepassing van
energiebesparende technieken in het bedrijf.Bedrijven doen soms ook mee aan onderzoek dat gericht is op energiebesparing. Het percentage bedrijven dat in de periode 1997–2000
met dergelijk onderzoek te maken heeft gehad bedraagt 12%.Van de respondenten gaf 8% aan dat zij een Groenlabelkas hebben.
Om het certificaat Groenlabelkas te verkrijgen moet een tuinder diverse energiebesparende
en milieuvriendelijke maatregelen hebben genomen.InvesteringenMeer dan de helft van de respondenten (76) heeft in de periode 1997–2000
geïnvesteerd in een of meer van de vijf onderscheiden energiebesparende
technieken die in aanmerking komen voor belastingvermindering en/of subsidiëring
(warmtebuffer, beweegbare schermen, rookgascondensor, gevelisolatie, WKK-installatie).
De bedrijven investeerden vaak in meer dan één techniek. In
totaal 57% van de investeerders schafte twee, drie, vier of zelfs vijf van
de genoemde technieken aan. Bijlage 6, tabel B6.1, bevat een overzicht van
de investeringen.Van de bedrijven denkt 50% hun investering in vijf jaar of minder te kunnen
terugverdienen.Aan de respondenten die niet geïnvesteerd hadden in een bepaalde
techniek is gevraagd waarom dat het geval is (zie tabel B6.2 in bijlage 6).
Voor de technieken beweegbare schermen, rookgascondensor en gevelisolatie
geldt dat hierin veelal al vóór 1997 geïnvesteerd was.
De voornaamste reden om niet te investeren in een warmtebuffer of warmtekrachtinstallatie
was dat de kosten te hoog werden bevonden. Eenmaal werd de liberalisering
van de gasmarkt genoemd als reden om afwachtend te zijn met investeringen.Gebruik van overheidsregelingenEen belangrijk aspect in de enquête was de vraag of de tuinders
die in de periode 1997–2000 hebben geïnvesteerd in één
of meer van de energiebesparende technieken, hierbij gebruik hebben gemaakt
van overheidsregelingen voor belastingvermindering en/of subsidies.Van de groep van 76 investeerders onder de respondenten hebben er 21 (28%)
geen beroep gedaan op een overheidsregeling. Het ging daarbij vooral om investeringen
in beweegbare schermen. De 55 respondenten die wel een aanvraag indienden
voor één of meer overheidsregelingen maakten in de eerste plaats
gebruik van de Energie-investeringsaftrek (EIA). Dit werd vaak gecombineerd
met de Vamil-regeling. Zie bijlage 6, tabel B6.3.De redenen om géén EIA of Vamil aan te vragen waren, onder
andere, dat men de regeling niet kende, niet aan voorwaarden voldeed, of het
te veel papierwerk vond. Het merendeel van de respondenten die wel EIA en/of
Vamil aanvroegen zou naar eigen zeggen de investering niet gedaan hebben zonder
deze mogelijkheden voor belastingvermindering.De regelingen waarmee subsidie verkregen kan worden voor energiebesparende
investeringen zijn de Regeling Structuurverbetering Glastuinbouw (RSG), de
Subsidieregeling voor WKK-voorzieningen in de Glastuinbouw (SWG) en het Besluit
Subsidies Energiebesparingstechnieken (BSE). Hiervoor hebben weinig respondenten
een aanvraag ingediend (zie tabel B6.4 in bijlage 6).1Overige opmerkingenTen slotte bood de vragenlijst ruimte voor opmerkingen, waarvan diverse
respondenten gebruikmaakten. Opvallend waren opmerkingen over de kosten die
gepaard gaan met het aanvragen van de belastingvermindering of subsidie: «Subsidie
klinkt leuk, tot je de kosten van het binnenhalen ervan met de
opbrengsten vergelijkt. Het werkt tevens vertragend op de besluitvorming intern,
zodoende werk ik liever zonder subsidie.» En: «een groot deel
van het voordeel komt terecht bij adviesbureaus of accountantsbureaus, dit
vanwege een uitgebreide administratieve rompslomp.» Maar ook zijn er
opmerkingen waaruit interesse voor energiebesparende maatregelen duidelijk
blijkt, zoals: «Wij starten een nieuw bedrijf. Waar alle mogelijke energiebesparingen
worden gerealiseerd, waarvoor ook Energie-investeringsaftrek is gevraagd.
Tevens krijgen we hier een Groenlabelkas.»4.3 Relatie beleid en energiegebruik4.3.1 Opzet analyseHet overheidsbeleid bestaat behalve uit een aantal instrumenten waarvoor
geen kwantitatieve gegevens voorhanden zijn (zoals onderzoek, demonstratieprojecten,
invoering AMvB), vooral uit subsidie- en fiscale maatregelen die de aanschaf
van energiebesparende opties beogen te stimuleren. Het uiteindelijke effectdoel
daarbij is om vermindering van het energiegebruik p.e.p. te realiseren.In de volgende analyses wordt het in hoofdstuk 3 gebruikte model uitgebreid
met extra verklarende variabelen (beleidsvariabelen) om uitspraken te kunnen
doen over de mate waarin het beleid, via gerealiseerde investeringen door
tuinders in energiebesparende opties, invloed heeft op het energiegebruik
p.e.p. Verder wordt een aparte analyse uitgevoerd om de invloed van voorlichting
vast te stellen.In de analyses is gebruikgemaakt van gegevens van de 147 tuinders die
aan de enquête hebben meegedaan. Er is dus sprake van een kleinere dataset.Zie bijlage 7 voor een overzicht van de gebruikte data en methode.De invloed van de beleidsmaatregelen EIA en Vamil kan niet afzonderlijk
worden vastgesteld, aangezien voor investeringen in de meeste energiebesparende
opties een beroep kan worden gedaan op zowel de EIA als de Vamil. Wel kan
per energiebesparende optie het belang van de EIA worden vastgesteld, en het
belang van de Vamil. Hiertoe is, per energiebesparende optie, onderscheid
gemaakt tussen drie groepen tuinders:– niet-investeerders;– investeerders die geen gebruikmaken van beleid om belastingvermindering
te krijgen;– investeerders die wél gebruikmaken van beleid om belastingvermindering
te krijgen.Bijvoorbeeld, om na te gaan of het gebruik van de EIA invloed heeft gehad
op investeringen in warmtebuffers door tuinders, zijn achtereenvolgens de
volgende stappen gezet:Stap1: onderscheidTuinders die wel
in warmtebuffers investerenTuinders
die niet in warmtebuffers investerenStap 2: onderscheid binnen de groep tuinders die wel investerenTuinders die
hiervoor wel gebruikmaken van de EIATuinders die geen gebruikmaken van
de EIA Deze procedure is gevolgd voor alle energiebesparende opties, en voor
het al dan niet gebruikmaken van de EIA en de Vamil. Voor subsidies was het niet zinvol om deze analyse uit te voeren, aangezien te weinig
tuinders van subsidies gebruikmaakten.4.3.2 ResultatenUit de analyses blijkt dat voor vrijwel alle energiebesparende technieken
er geen aantoonbare verschillen zijn in energiegebruik p.e.p. tussen investeerders
en niet-investeerders. Alleen voor investeerders in WKK geldt dat zij een
aantoonbaar lager energiegebruik p.e.p. hebben dan niet-investeerders.1Verder leidt het gebruik van de EIA bij investeringen in energiebesparende
technieken niet tot een aantoonbaar lager energiegebruik p.e.p. Voor de Vamil
geldt dat alleen bij investeringen in gevelisolatie de Vamil-gebruikers een
aantoonbaar lager energiegebruik p.e.p. hebben. Voor een overzicht van de
resultaten, zie bijlage 8.Verder is nagegaan of het feit dat bedrijven voorgelicht zijn over energiebesparing
een aantoonbaar effect heeft op het energiegebruik p.e.p. van die bedrijven.
Dat bleek niet het geval te zijn.4.3.3 Vergelijking met ander onderzoekEr is, zowel door de Algemene Rekenkamer als door andere partijen, eerder
onderzoek verricht naar de effecten van de beleidsmaatregelen EIA en Vamil.2 Veelal ging het echter om een andere meting en interpretatie
van (met name de prestatie-) effecten. Zo wordt in het rapport Belastingen als beleidsinstrument van de Algemene Rekenkamer geconcludeerd
dat gebruikers van de Vamil significant hogere milieu-investeringen doen dan
niet-gebruikers.3 Daarmee wordt de prestatiedoelstelling
van de Vamil behaald, want er worden meer milieu-investeringen uitgelokt.Het huidige onderzoek in de sector glastuinbouw gaat een stap verder,
door na te gaan of tuinders die hebben geïnvesteerd met behulp van de
Vamil significant minder energie p.e.p. gebruiken dan niet-gebruikers. Dit
is immers de effectdoelstelling die met de maatregel uiteindelijk wordt beoogd.
In hoofdstuk 3 zagen we dat energiebesparende opties, op één
na, geen aantoonbaar effect hebben op het energiegebruik per eenheid product.
Uit deze analyse blijkt tevens dat daarin geen aantoonbare verschillen zijn
tussen investeerders die gebruik maakten van de Vamil en andere groepen tuinders.In het onderzoek Effectiviteit energiesubsidies
wordt geconcludeerd dat 64% van de gebruikers van de EIA als «free-rider»
geclassificeerd kan worden.4 Dit betekent dat
een groot deel van de investeringen ook zonder de EIA gedaan zouden zijn,
wat duidt op een weinig efficiënte maatregel. Aan de bijdrage van de
met EIA gedane investeringen aan het beleidsdoel wordt in het genoemde onderzoek
geen aandacht besteed.4.4 ConclusiesUit de enquête komt naar voren dat de bedrijfstak in ruime mate
is voorgelicht over energiebesparende technieken. Van de voorgelichte bedrijven
zegt 33% hierdoor te zijn aangezet tot investeren in die technieken. Verder
heeft meer dan de helft van de bedrijven in de periode 1997–2000 geïnvesteerd
in één of meer van de vijf onderscheiden technieken, waarbij
72% gebruik heeft gemaakt van overheidsregelingen, met name van de EIA- en
de Vamil-regeling. Voor de optie restwarmte kan (door glastuinbouwbedrijven)
geen gebruik worden gemaakt van EIA en Vamil. Van subsidies is maar in geringe
mate gebruik gemaakt.In de analyses zijn nauwelijks verschillen in energiegebruik p.e.p. waargenomen
tussen investeerders en niet-investeerders en investeerders die gebruikmaken
van EIA of Vamil. Hieruit kan worden geconcludeerd dat hoewel tuinders wel
gebruikmaken van beleidsmaatregelen die energiebesparing stimuleren, zoals
de EIA en de Vamil, dit niet aantoonbaar leidt tot een lager energiegebruik
p.e.p.5 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN5.1 InleidingDe Algemene Rekenkamer heeft met inschakeling van het LEI de effectiviteit
van het energiebesparingsbeleid voor de glastuinbouw onderzocht. Bij gebrek
aan eerder effectiviteitsonderzoek op het terrein van het klimaatbeleid was
het doel van dit onderzoek onder andere om een voorbeeld te verschaffen van
een effectiviteitsonderzoek op het gebied van energiebesparing binnen één
van de sectoren van het klimaatbeleid.In het onderzoek is het energiegebruik per eenheid product van glastuinbouwbedrijven
gerelateerd aan de aanwezigheid van energiebesparende opties en andere verklarende
variabelen, zoals bedrijfskenmerken, gewastype, jaar en productieverhogende
middelen. Voor andere variabelen die van belang zouden kunnen zijn zoals het
ondernemersgedrag en «zachtere» beleidsmaatregelen als onderzoek
en voorlichting, is de benodigde beleidsinformatie (kwantitatieve gegevens)
niet beschikbaar. Deze konden niet in het onderzoek worden betrokken. Het
ontbreken van deze variabelen is naar verwachting niet van invloed op de in
dit rapport gepresenteerde resultaten. Wel zou opname van deze variabelen
de verklaringskracht van het model kunnen verbeteren. Het onderhavige rapport
is derhalve niet het laatste woord bij het onderzoek naar de effectiviteit
van het energiebesparingsbeleid binnen de glastuinbouw, maar te beschouwen
als de eerste (noodzakelijke) stap die gezet diende te worden.5.2 ConclusieVan de door glastuinbouwbedrijven geïnstalleerde energiebesparende
opties leidt alleen het gebruik van restwarmte tot een aantoonbaar lager energiegebruik
per eenheid product. Het hiermee gemoeide besparingseffect bedraagt ongeveer
4%. Van andere opties, zoals warmtebuffers, schermen en WKK, kon geen effect
worden aangetoond. De inzet van de fiscale beleidsinstrumenten EIA en Vamil,
die vaak worden gebruikt bij investeringen in energiebesparende technieken,
vertaalt zich, afgezien van investeringen in gevelisolatie met de Vamil, niet
door naar een aantoonbare verlaging van het energiegebruik per eenheid product.Voor het vaststellen van effecten van andere beleidsmaatregelen, zoals
subsidies of onderzoeks- en voorlichtingscampagnes, alsmede van indirecte
besparingseffecten die kunnen optreden door investeringen die zijn gedaan
door bijvoorbeeld energiecentrales, waren onvoldoende gegevens voorhanden.Verder bleek dat andere factoren, die niet rechtstreeks gekoppeld zijn
aan het energiebesparingsbeleid, belangrijk zijn voor de hoogte van het energiegebruik
per eenheid product in de glastuinbouw. Zo leidt het vernieuwen van de glasopstanden
van bedrijven, dat voortkomt uit het beleid van het Ministerie van LNV gericht
op de herstructurering van de glastuinbouw, tot een verlaging van het energiegebruik
per eenheid product met ongeveer 7%.Het gebruik van bepaalde productieverhogende technieken daarentegen en
de teelt van verschillende typen gewassen, zoals tomaat en roos, gaan juist
gepaard met een hoger energiegebruik per eenheid product.Mogelijke verklaringen voor het deels ontbreken van verwachte effecten
van energiebesparende opties in glastuinbouwbedrijven kunnen zijn, enerzijds,
dat de geïnstalleerde opties niet volledig worden benut door de bedrijven en, anderzijds, dat de impact van de energiebesparende maatregelen
in vergelijking met een aantal andere factoren die van belang zijn voor de
bepaling van het energiegebruik een vrij marginale rol spelen.Hierbij kan worden gedacht aan het type gewas dat wordt verbouwd, en de
gehanteerde productieverhogende technieken. Daarnaast speelt mogelijk een
rol dat de gehanteerde kwantitatieve gegevens voor dit onderzoek, hoewel de
beste gegevens die momenteel beschikbaar zijn, niet helemaal volledig zijn.
Nader onderzoek zal dit moeten uitwijzen.5.3 Aanbevelingen5.3.1 BeleidAangezien de beleidsmaatregelen EIA en Vamil, via het stimuleren van energiebesparende
opties bij bedrijven, geen aantoonbaar effect hebben op vermindering van het
energiegebruik p.e.p. bij glastuinbouwbedrijven, zou het overheidsbeleid voor
energiebesparing in de toekomst niet alleen op de stimulering van de energiebesparende
opties gericht hoeven zijn. Het is aan te bevelen dat de betrokken ministeries
meer aandacht schenken aan het gedrag van tuinders en aan het feitelijk nuttige
gebruik van energiebesparende opties binnen bedrijven.Indien de regering het gebruik van energiebesparende opties verder wil
stimuleren, zou stimulering van het gebruik van restwarmte voorrang verdienen.
Belangrijk hierbij is dat de inrichting van nieuwe glastuinbouwgebieden sneller
op gang komt, aangezien juist in de nieuwe gebieden glastuinbouw en energiecentrales
dan wel industrie samengebracht kunnen worden. Problemen in de sfeer van de
ruimtelijke ordening, maar ook de liberalisering van de energiesector, dragen
ertoe bij dat de herstructurering langzamer verloopt dan gepland.Als de minister van LNV energiebesparing in de glastuinbouw verder wil
bevorderen door bedrijven te moderniseren, dan zou de nadruk kunnen worden
gelegd op verhoging van de moderniteit van de glasopstanden. Ook hiervoor
geldt dat dit gepaard zou kunnen gaan met een versterking van het herstructureringsbeleid,
waarbij de RSG en STIDUG-regelingen eventueel (verder) aangepast zouden kunnen
worden.5.3.2 Nader onderzoekDe in dit onderzoek uitgevoerde analyses zijn, gegeven de beschikbare
(kwantitatieve) gegevens, het maximale wat op dit moment mogelijk is. Het
is belangrijk dat in de toekomst de betrokken ministeries nader onderzoek
uitvoeren, mede gelet op het ontwikkelingstraject «Van Beleidsbegroting
Tot Beleidsverantwoording» (VBTB). Hierbij is het in de eerste plaats
aan te bevelen dat het Ministerie van LNV nader onderzoek verricht naar het
effect van andere factoren op het energiegebruik p.e.p. binnen de glastuinbouw,
zoals het ondernemersgedrag.Om in de toekomst een meer volledige analyse van energiebesparing in de
glastuinbouw te kunnen uitvoeren, is het verder aan te bevelen dat de betrokken
ministeries nu beginnen met het verzamelen van gegevens (op microniveau) over
managementstijlen van tuinders, de invloed van onderzoek en voorlichting,
en de invloed van de onlangs ingevoerde AMvB die elke tuinder normen oplegt
voor de te bereiken energiebesparing.Hierbij zou ook al in de beginfase nagedacht dienen te worden over de
manier waarop gegevens over bijvoorbeeld het belang van investeringen die elders zijn gedaan, zoals bij energiecentrales, in de analyse
kunnen worden betrokken.Indien deze werkwijze wordt gevolgd, zou het mogelijk moeten zijn om over
een aantal jaren een meer integrale kwantitatieve analyse van de effectiviteit
van het energiebesparingsbeleid in de glastuinbouw uit te voeren.Verder is het aan te bevelen dat de hier gehanteerde werkwijze wordt toegepast
op het vaststellen van de effectiviteit van het energiebesparingsbeleid in
andere sectoren van het klimaatbeleid. Hierbij kan in eerste instantie gedacht
worden aan de gebouwde omgeving, aangezien het hiervoor relatief gemakkelijk
zal zijn de benodigde gegevens te verzamelen. Het Ministerie van VROM dient
hierbij het voortouw te nemen. Voorwaarde daarbij is wel dat gegevens over
energiegebruik door individuele huishoudens, die kunnen worden gekoppeld aan
microfactoren zoals bijvoorbeeld gezinssamenstelling, inkomen, gebruikte apparatuur,
geïnstalleerde energiebesparingmiddelen, worden verkregen van de energiebedrijven
(dan wel op een andere wijze worden verzameld).6 REACTIE BEWINDSPERSONEN EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMERDe staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
(VROM) heeft bij brief van 27 september 2002 gereageerd op het onderzoek,
mede namens de ministers van Economische Zaken (EZ), Financiën en Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij (LNV). In zijn reactie onderscheidt de staatssecretaris
de conclusies en aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer over het beleid,
en die over nader onderzoek.6.1 Conclusies en aanbevelingen over het beleidEffect energiebesparende techniekenDe staatssecretaris reageert allereerst op de conclusie dat van de door
glastuinbouwbedrijven geïnstalleerde energiebesparende technieken alleen
het gebruik van restwarmte tot een aantoonbaar lager energiegebruik per eenheid
product leidt.Deze conclusie is volgens de staatssecretaris op zichzelf verrassend,
gelet op wat er op grond van economische logica te verwachten zou zijn. Tuinders
zijn ondernemers die hun geld ergens in investeren als zij het terug kunnen
verdienen, in dit geval door energie te besparen. Voor het grootste deel van
de technieken blijkt dat echter in de gemaakte analyse niet aantoonbaar. Dit
betekent naar de mening van de staatssecretaris dat, indien de technieken
wel tot energiebesparing leiden, dit effect wordt tegengegaan door andere
invloeden of wordt gemaskeerd door gebrek aan gegevens of onvolledige specificatie
van het model.Dat de technieken niet tot energiebesparing zouden leiden lijkt de staatssecretaris
niet aannemelijk, vooral niet in het licht van de ontwikkelingen in het energiegebruik
in de sector in de afgelopen jaren. Het CPB, RIVM, ECN en Novem geven aan
dat het energiegebruik in de land- en tuinbouw in de jaren negentig een efficiencyontwikkeling
kent van 1,8% besparing per jaar, terwijl door veranderingen in de sectorstructuur
(dat wil zeggen overgang naar steeds energie-intensievere gewassen en, in
de tweede helft van het decennium, kwalitatief steeds betere producten) 1,1%
«ontsparing» optreedt.1 Een dergelijke
ontwikkeling duidt op toenemend gebruik van technologie die daadwerkelijk
energie bespaart.Er zijn voor het niet-aantoonbaar zijn van de besparingseffecten volgens
de staatssecretaris twee mogelijke verklaringen. Het besparingseffect wordt
óf door andere effecten gecompenseerd, óf door onvoldoende gegevens
of methodologische onvolkomenheden niet gemeten. In het eerste geval zou het
zo kunnen zijn dat het gedrag van tuinders en het feitelijk nuttige gebruik
van energiebesparende technieken binnen bedrijven van belang zijn. De tweede
mogelijkheid, dat het energiebesparingseffect er wel is maar om econometrisch-technische
redenen wordt gemaskeerd, acht de staatssecretaris niet uit te sluiten.De staatssecretaris gaat tevens in op de aanbeveling dat het gebruik van
restwarmte voorrang verdient indien de regering het gebruik van energiesparende
opties verder wil stimuleren, waarbij het belangrijk is dat de inrichting
van nieuwe glastuinbouwgebieden sneller op gang komt.Het beleid van het kabinet is volgens de staatssecretaris gericht op de
ontwikkeling van duurzame en grootschalige nieuwe glastuinbouwlocaties. Deze
dienen zoveel mogelijk te beschikken over restwarmte, maar dergelijke locaties
zijn beperkt. Locaties waar restwarmte wél kan worden ingezet (Zuidplaspolder,
Moerdijkse Hoek en Zeeland), zullen gezien de planologische voorbereidingstijd
volgens de staatssecretaris pas op middellange termijn beschikbaar komen.Nawoord Algemene RekenkamerDe Algemene Rekenkamer deelt de opvatting van de staatssecretaris dat
de resultaten van het onderzoek op zichzelf verrassend zijn. Dat betekent
volgens de Algemene Rekenkamer echter niet automatisch dat de resultaten niet
juist zijn. De verwijzing van de staatssecretaris naar rapporten van het CPB,
ECN, Novem en RIVM – ter onderbouwing van zijn stelling dat het niet
aannemelijk is dat de energiebesparende technieken niet tot energiebesparing
leiden – kan de Algemene Rekenkamer niet geheel volgen. In de genoemde
studies wordt namelijk uitgegaan van het sectorniveau, in plaats van energiegebruik
op het niveau van individuele tuinders. Verder geldt het door de staatssecretaris
genoemde besparingspercentage niet voor de glastuinbouw, maar voor de land-
en tuinbouwsector als geheel.De Algemene Rekenkamer heeft in dit rapport aangegeven dat andere effecten
waarschijnlijk een rol spelen. Ook is aangegeven dat door de afwezigheid van
de relevante beleidsinformatie bij de betrokken ministeries het niet mogelijk
is een model te schatten waarin alle relevante variabelen zijn opgenomen.
Er ligt naar het oordeel van de Algemene Rekenkamer in de eerste plaats een
taak voor de betrokken bewindspersonen om ervoor te zorgen dat de relevante
data wel beschikbaar komen. Vooralsnog is dit de enige studie naar de effectiviteit
van energiebesparingsbeleid (in de glastuinbouw). De Algemene Rekenkamer hoopt
dat in deze situatie in de toekomst verandering zal komen.De Algemene Rekenkamer neemt met bezorgdheid kennis van de mededeling
van de staatssecretaris dat de locaties waar restwarmte kan worden ingezet
pas op middellange termijn beschikbaar komen. De Algemene Rekenkamer constateert
dat er een discrepantie is met de afspraken in het Bestuurlijk Afsprakenkader
herstructurering glastuinbouw (d.d. 6 januari 2000) waarin is vastgelegd dat
deze gebieden tussen 2000 en 2005 beschikbaar zullen komen.Inzet van EIA en VamilOver de conclusies en aanbevelingen over de EIA- en de Vamil-regeling
stelt de staatssecretaris dat bij inzet van de EIA en/of Vamil ter financiering
van een bepaalde energiebesparende techniek, niet te verwachten is dat het
energiegebruik per eenheid product lager wordt dan wanneer er bij gebruik
van diezelfde techniek géén beroep op EIA en/of Vamil wordt
gedaan. Hij geeft aan dat genoemde regelingen de investeringskosten die de
investeerder draagt verlagen, maar niet het besparingseffect van de techniek
beïnvloeden. De geformuleerde conclusie bevestigt deze verwachting en
de staatssecretaris geeft aan deze te delen.De staatssecretaris geeft aan dat uit het rapport blijkt dat het overheidsbeleid
in het verleden bedrijven heeft aangezet tot het doen van energiebesparende
investeringen. Ruim 70% van de bedrijven is voorgelicht over energiebesparende
technieken. Hiervan zegt 33% door deze voorlichting te zijn aangezet tot investeren
in die technieken. Ook zegt het merendeel van de respondenten van de enquête,
die wel EIA en/of Vamil aanvroegen, de investering niet te hebben gedaan zonder
deze mogelijkheden voor belastingvermindering. Dit onderstreept naar de mening
van de staatssecretaris het belang van de genoemde regelingen in de jaren
negentig.Als laatste merkt de staatssecretaris op dat het overheidsbeleid voor
energiebesparing niet alleen gericht is op het bevorderen van investeringen
in energiebesparende technieken, maar – in het kader van het Glami-convenant –
ook op voorlichting, onderzoek en demonstratieprojecten. Verder bevat de AMvB
glastuinbouw die 1 april 2002 in werking is getreden normen voor
het energiegebruik per m2. Om daaraan te voldoen zullen tuinders
zeker ook hun gedrag moeten aanpassen, aldus de staatssecretaris.Nawoord Algemene RekenkamerDe Algemene Rekenkamer is van oordeel dat het bij de EIA- en de Vamil-regeling
niet louter gaat om het mede financieren van investeringen, zoals de staatssecretaris
aangeeft, maar om het stimuleren van meer en vaker investeren in energiebesparing
dan het geval zou zijn zonder de inzet van de belastingfaciliteiten. En dat
moet uiteraard tot meer energiebesparing leiden dan anders het geval zou zijn
geweest.De Algemene Rekenkamer deelt de opvatting van de staatssecretaris dat
het beleid niet alleen gericht is op energiebesparing, en dat tuinders ook
hun gedrag zullen moeten aanpassen om aan de normen van de AMvB glastuinbouw
te kunnen voldoen. De Algemene Rekenkamer hoopt met dit rapport de departementen
van LNV en VROM te hebben gestimuleerd om, bijvoorbeeld drie jaar na invoering
van de AmvB glastuinbouw, diepgaand onderzoek te doen naar het verband tussen
gedrag en energiegebruik van tuinders.Vernieuwen glasopstandenNaar aanleiding van de conclusie dat het vernieuwen van glasopstanden
belangrijk kan zijn voor een lager energiegebruik in de glastuinbouw, schrijft
de staatssecretaris dat hij van mening is dat er een belangrijke relatie ligt
tussen nieuwe glasopstanden en energiebesparing.Bij de aanbeveling aan de minister van LNV dat hij nadruk zou kunnen leggen
op verhoging van de moderniteit van de glasopstanden, wat gepaard zou kunnen
gaan met een versterking van het herstructureringsbeleid, merkt de staatssecretaris
op dat de Regeling Structuurverbetering Glastuinbouw (RSG) in 2001 is geëvalueerd.
Dit heeft geleid tot aanscherping van de regeling, waardoor alleen nog tuinders
die hun bedrijf op perceelsniveau herstructureren, in aanmerking komen voor
subsidie op nieuwe glasopstanden.Verder geeft de staatssecretaris aan dat uit de voortgangsrapportage van
de Stimuleringsregeling Inrichting Duurzame Glastuinbouwgebieden (STIDUG)
(naar aanleiding van de eerste openstelling in 2000) blijkt dat sprake is
van een ambitieus duurzaamheidsniveau op met name het aspect energie, mede
als gevolg van de ontwikkelingen rond liberalisatie van de energiemarkt. Om
die reden is besloten de STIDUG-regeling bij de tweede openstelling (van 1
juli tot 1 oktober 2002) niet aan te scherpen.Nawoord Algemene RekenkamerDe Algemene Rekenkamer is verheugd dat de staatssecretaris haar conclusie
deelt dat er een belangrijke relatie is tussen nieuwe glasopstanden en energiebesparing.
De Algemene Rekenkamer ziet niet in waarom dit inzicht niet wordt gebruikt
om het herstructureringsbeleid terzake nader te bezien.6.2 Conclusies en aanbevelingen over het onderzoekIn antwoord op de aanbeveling om nader onderzoek uit te voeren naar met
name het effect van andere factoren op het energiegebruik per eenheid product
binnen de glastuinbouw, zoals het ondernemersgedrag, geeft de staatssecretaris
aan dat in het najaar van 2001 het Ministerie van LNV aan het LEI opdracht
heeft gegeven tot een onderzoek naar het gedrag van glastuinders ten aanzien
van energie. In dit onderzoek, dat binnenkort in concept gereed zal zijn,
wordt bij circa honderd bedrijven voor energie diepgaand in beeld
gebracht wat de huidige situatie is (verbruik, productiemiddelen enzovoort),
wat de oorzaken en achtergronden zijn die hebben geleid tot de huidige situatie
en tot slot wordt duidelijk gemaakt welke oorzaken en achtergronden spelen
bij het traject dat de bedrijven afleggen om te voldoen aan de (fossiele)
energiegebruiknormen in 2010 in het kader van het Glami-convenant.De staatssecretaris reageert ook op de aanbeveling om nu te beginnen met
het verzamelen van gegevens (op microniveau) over managementstijlen van tuinders,
de invloed van onderzoek en voorlichting, en de invloed van de onlangs ingevoerde
AMvB die tuinders normen oplegt voor de te bereiken energiebesparing. De staatssecretaris
geeft aan dat conform de regeling Prestatiegegevens en Evaluatieonderzoek
Rijksoverheid er periodiek ex-post-evaluaties van de verschillende beleidsinstrumenten
zullen worden uitgevoerd. Zo zal in 2003 bijvoorbeeld de AMvB glastuinbouw
worden geëvalueerd en zo nodig aangepast. Algemene leidraad bij het verzamelen
van gegevens ten behoeve van evaluaties, is dat de baten in termen van extra
inzicht in beleidseffecten in verhouding moeten staan tot de kosten voor overheid
en bedrijfsleven.De staatssecretaris geeft voorts aan dat bij de ex-post-evaluaties verschillende
werkwijzen zullen worden toegepast. Hij zet vraagtekens bij de gedachte dat
econometrische modellen in alle gevallen moeten of kunnen worden toegepast
om inzicht te krijgen in de effectiviteit van het energiebesparingsbeleid.
De uitkomsten van dergelijke modellen lenen zich volgens de staatssecretaris
vaak niet voor eenduidige interpretaties en de betrouwbaarheid van de uitkomsten
is sterk afhankelijk van de juiste specificatie van het model en van de beschikbaarheid
van grote hoeveelheden kwantitatieve gegevens. Hij geeft daarbij aan dat met
name dit laatste aspect knelpunten kan opleveren, zoals volgens hem uit het
rapport van de Algemene Rekenkamer is gebleken. Het verzamelen van gegevens
op microniveau kan volgens de staatssecretaris tot een aanzienlijke verzwaring
van de administratieve lastendruk voor ondernemers leiden en dit heeft tot
gevolg dat er in veel gevallen geen evenwicht bestaat tussen de baten in termen
van bruikbaar inzicht in de doeltreffendheid van het beleid en de kosten (voor
overheid en ondernemers) die met de analyse gemoeid zijn. Er zal daarom van
geval tot geval worden beoordeeld of toepassing van de hier gehanteerde werkwijze
wenselijk is.Ten slotte reageert de staatssecretaris op de aanbeveling dat de hier
gehanteerde werkwijze kan worden toegepast op het vaststellen van de effectiviteit
van het energiebesparingsbeleid in andere sectoren van het klimaatbeleid,
zoals de gebouwde omgeving, en dat het Ministerie van VROM hierbij het voortouw
zou kunnen nemen. De staatssecretaris meldt dat hij van plan is om jaarlijks
voor één bepaalde sector van het klimaatbeleid het reductie-effect
van het totale pakket aan beleidsinstrumenten te analyseren conform de aankondiging
in de Evaluatienota Klimaatbeleid. De sector «gebouwde omgeving»
is reeds uitgekozen om in 2003 onder de loep te worden genomen. Hij verwacht
hierbij zowel kwalitatief als kwantitatief te werk te zullen gaan.Nawoord Algemene RekenkamerVanuit het oogpunt van VBTB dienen ministeries meer zicht te krijgen op
de effecten van hun beleid. Dit impliceert dat meer dan voorheen het geval
was diepgaande ex-post-evaluaties van beleid nodig zullen zijn om ervoor te
zorgen dat de benodigde beleidsinformatie beschikbaar komt.Met instemming constateert de Algemene Rekenkamer dan ook dat het Ministerie van LNV het LEI opdracht heeft gegeven tot nader onderzoek
naar het gedrag van tuinders over energie, en dat conform de regeling Prestatiegegevens
en Evaluatieonderzoek Rijksoverheid er periodiek ex-post-evaluaties van de
verschillende beleidsinstrumenten zullen worden uitgevoerd. Ook het voornemen
van de staatssecretaris van VROM om jaarlijks voor één sector
van het klimaatbeleid het reductie-effect te analyseren is positief.De Algemene Rekenkamer zal de uitkomsten van de genoemde onderzoeken met
veel belangstelling volgen en zal daarbij met name aandacht schenken aan de
vraag of in de studies verder wordt gegaan dan het geven van beschrijvingen
op sectorniveau.De Algemene Rekenkamer wil er nogmaals voor pleiten dat de ministeries
de benodigde beleidsinformatie gaan verzamelen. De Algemene Rekenkamer merkt
overigens op dat het goed mogelijk is de benodigde gegevens op microniveau
te verzamelen, zonder dat dit leidt tot een verzwaring van de administratieve
lastendruk voor ondernemers, zoals de staatssecretaris veronderstelt. Het
hanteren van een goede steekproef is daarbij een eenvoudig maar doeltreffend
instrument.De Algemene Rekenkamer is het eens met de staatssecretaris dat econometrische
modellen niet in alle gevallen kunnen of moeten worden ingezet om beleid te
beoordelen. Echter, als met een studie wordt beoogd om inzicht te verkrijgen
in de doeltreffendheid van de ingezette beleidsinstrumenten, dan is het gebruik
van dergelijke modellen onmisbaar.1 Tot nu toe
is dit een blinde vlek geweest in het onderzoek door de ministeries. De Algemene
Rekenkamer heeft met het onderhavige onderzoek een voorzet gegeven om dit
gemis op te vullen. Het is aan de ministeries om hierop voort te bouwen.BIJLAGE 1BIN-DATASETHet BedrijvenInformatieNet van het LEI bevat gegevens van glastuinbouwbedrijven
die deelnemen aan het BIN. Dit bestand bestaat uit bedrijfseconomische gegevens
die door het LEI in opdracht van het Ministerie van LNV worden verzameld.
De bedrijfseconomische gegevens zijn aangevuld met technische gegevens die
in opdracht van Novem en het Productschap Tuinbouw worden verzameld ten behoeve
van de energiemonitor.De gegevens die in deze studie gebruikt zijn betreffen 1 361 waarnemingen
van 405 glastuinbouwbedrijven in de periode 1994–1999. In het BIN zijn
in de periode 1994–1999 jaarlijks ongeveer 220 gespecialiseerde glastuinbouwbedrijven
opgenomen. Deze bedrijven worden geselecteerd op basis van een gestratificeerde
aselecte steekproef uit de Landbouwtelling van het CBS. Stratificatie betekent
dat de steekproef zodanig wordt samengesteld dat zij voor een aantal variabelen
een representatieve steekproef voor de populatie vormt. De stratificatievariabelen
zijn gewas, bedrijfsgrootte, regio, en de leeftijd van de ondernemer. De steekproef
is in de periode 1994–1999 representatief voor 93% van het areaal glastuinbouw
in Nederland (LEI, Steekproef BIN 1995–2000).Technische gegevens over de inzet van energiebesparende opties zijn vanaf 1994
beschikbaar. Alle gegevens hebben op één jaar betrekking.Er zijn geen gegevens over seizoenen.Behalve de genoemde stratificatievariabelen zijn in het BIN gegevens opgenomen
over:– energiebesparende/productieverhogende opties (aanwezigheid, hoeveelheid,
type);– ondernemingsvorm, belastingen, subsidies;– energiegebruik (hoeveelheid en kosten per type);– bedrijfseconomische gegevens: verkopen, vermogen, bedrijfsresultaat;– inputgegevens: zaad, arbeid, pacht, gewasbescherming.BIJLAGE 2ANALYSE EN VARIABELENAnalyseOm het effect van energiebesparende technieken die glastuinbouwbedrijven
al dan niet hebben geïnstalleerd op het energiegebruik p.e.p. te analyseren,
wordt een multivariaat model geschat waarbij:• het energiegebruik p.e.p. de te verklaren («afhankelijke»)
variabele is;• de energiebesparende technieken de verklarende variabelen zijn;• verschillende andere relevante variabelen eveneens als verklarende
variabelen worden meegenomen.Bij de schattingen wordt rekening gehouden met de panelstructuur van de
data.Beperkingen van de analyseHoewel de BIN-dataset van het LEI als enige de benodigde gegevens over
tuinders op microniveau bevat, dat wil zeggen gegevens op het niveau van de
individuele tuinders, zijn er met het gebruik van deze data ook beperkingen
gemoeid.Zo bevat de dataset geen informatie over energiebesparende investeringen
die door anderen zijn gedaan, zoals energiecentrales, maar die wel kunnen
doorwerken in de glastuinbouw. Deze gegevens zijn overigens ook in andere
bronnen niet kwantitatief beschikbaar.1Wel is uit gegevens van het LEI bekend dat het aandeel energiegebruik
uit restwarmte en WKK van nutsbedrijven ongeveer 11,5% van het totale primair
brandstofgebruik in de glastuinbouw bedraagt.2Verder bevat de dataset geen gegevens over de mate waarin tuinders zijn
voorgelicht of hebben meegedaan aan onderzoek, en over het gedrag van tuinders
bij het toepassen van energiebesparende technieken. Dit betekent dat, hoewel
de gehanteerde dataset de enige is die voor deze analyses gebruikt kunnen
worden, het toch beperkingen met zich meebrengt. Nadere dataverzameling en
onderzoek zal in de toekomst noodzakelijk zijn.Afhankelijke variabeleDe afhankelijke variabele is het energiegebruik per eenheid product. Deze
is gedefinieerd als het quotiënt van het energiegebruik in aardgasequivalenten
(a.e.) en de reële omzet in guldens. Voor het gebruik van restwarmte
en warmtekrachtkoppeling die wordt geleverd door derden, is een (standaard)
correctiefactor van 0,87 gehanteerd. De afhankelijke variabele bestaat daarmee
uit de volgende onderdelen:• gasgebruik in a.e.;• oliegebruik in a.e.;• 0,87 * restwarmtegebruik in a.e.;• 0,87 * warmtekrachtkoppelinggebruik in a.e.• het elektriciteitsgebruik in kwh * 3,6 / 31,65.Het energiegebruik per eenheid product wordt gemeten door het LEI. Het
energiegebruik wordt vastgesteld op basis van gegevens van de NV Nederlandse
Gasunie, leveranciers van warmte (populatiegegevens) en de sectorrekening
glastuinbouw van het LEI (steekproefgegevens). Deze sectorrekening is gebaseerd
op het BIN. Het energiegebruik wordt gecorrigeerd voor verschillen in de buitentemperatuur,
en de productie wordt bepaald aan de hand van de omzet in guldens gecorrigeerd
voor de prijsverandering.Variabelen voor de analyseHet beleid veronderstelt dat de installatie van energiebesparende technieken
een positief effect heeft op vermindering van het energiegebruik p.e.p. Ceteris
paribus zorgt elke energiebesparende optie voor een verbetering van het energiegebruik
p.e.p. In de praktijk echter kan de installatie van energiebesparende opties
gepaard gaan met bijvoorbeeld een intensivering van de teeltmethode, waardoor
het energiegebruik p.e.p. toch kan stijgen. Er is tot dit onderzoek nog geen
onderzoek gedaan naar de wijze waarop de energiebesparende opties elkaar beïnvloeden.Daarnaast worden de andere factoren die mogelijk van invloed zijn op het
energiegebruik p.e.p. in de analyses meegenomen. Het gaat om:• de productieverhogende middelen (zie § 2.6), waarbij
voor de meeste bekend is dat ze, ceteris paribus, een effect hebben op het
energiegebruik p.e.p.;• het type gewas1 dat door de bedrijven
wordt verbouwd. In het Glami-convenant is voor elk gewas een aparte norm afgesproken
voor het energiegebruik per hectare;2• de jaren (algemene economische ontwikkelingen en weersinvloeden
die niet in de temperatuurcorrectie zitten kunnen een effect hebben op energiegebruik);3• bedrijfsgerelateerde variabelen, zoals de grootte van het bedrijf,
oppervlakte en moderniteit van het glas, bedrijfstype, leeftijd van de ondernemer,
en de financiële positie van het bedrijf.BIJLAGE 3METHODEN VOOR DE ANALYSEInleidingIn het onderzoek zijn verschillende methoden geëxploreerd, zoals
de productiefrontier-aanpak met DEA (Data Envelopment Analysis) en/of SFA
(Stochastic Frontier Analysis), de «fixed effects»-methode en
de «random effects»-methode. Bij DEA en SFA is de definitie van
energie-efficiëntie conform de economische theorie, en wijkt dus af van
de beleidsdefinitie. Toch kunnen de resultaten van DEA- of SFA-analyses, die
aangeven welke opties en andere verklarende variabelen het meest van invloed
zijn op de energie-efficiëntie, bruikbaar zijn, met name om de resultaten
van de andere analyses te ondersteunen.Uiteindelijk is gekozen voor het gebruik van de «random effects»-methode.
Deze methode, die ook bekend staat als de «multi-levelmethode»,
houdt rekening met de panelstructuur van de data, door rekening te houden
met het feit dat de metingen per bedrijf in de tijd gecorreleerd kunnen zijn.
In deze bijlage worden de verschillende methoden kort weergegeven.«Random effects»-methodeHet energiegebruik p.e.p. hangt af van gewastype, energiebesparende en
productieverhogende opties, het jaar, en bedrijfskenmerken als glasmoderniteit.
Daarnaast zijn er bedrijfsspecifieke factoren, die voor elk bedrijf kunnen
verschillen en die niet voor elk bedrijf precies bekend hoeven te zijn. Deze
factoren zorgen ervoor dat het energiegebruik p.e.p. tussen twee willekeurige
jaren per bedrijf gecorreleerd zijn. Met behulp van een multi-levelmodel (Snijders
en Bosker, 1999) waarbij de metingen door de tijd genest zijn binnen het bedrijf
kunnen we inzicht krijgen in de grootte van de bedrijfsspecifieke effecten.In een multi-levelmodel worden niet alleen parameters geschat die voor
alle bedrijven gelijk zijn, maar kunnen parameters ook afhangen van het bedrijf.Het model ziet er als volgt uit:Eit = α + Xitβ + νit (1)waarbijEit = de observatie van bedrijf i in jaar t van het energiegebruik
per eenheid productα = ConstanteXit = de it-de observatie van de K verklarende variabelen, waaronder gewas,
energiebesparende opties enzovoortβ = K x 1 vector met de te schatten coëfficiëntenνit = Storingstermi = 1, ....N (bedrijf; cross-sectie dimensie)t = 1,...Ti (tijdsperiode (jaar) voor betreffende
bedrijf i; tijdreeks dimensie)De storingsterm wordt vervolgens gemodelleerd alsνit = μi + ∊it (2)waarbijμi = niet geobserveerde bedrijfsspecifieke
grootheid die relevante variabelen bevat voor de verklaring van E (bijvoorbeeld managementkwaliteit)∊it = overgebleven stochastische
storingstermDoor de panelstructuur van de data is het mogelijk om de storingsterm
zoals die in vergelijking (1) voorkomt, op te bouwen uit een bedrijfseffect
en een restterm, i.e. vergelijking (2). Het model wordt hiermee bruikbaarder,
omdat allerlei zaken die eerder niet expliciet opgenomen konden worden (omdat
gegevens ontbreken, of omdat het bedrijfskenmerken betreft die niet veranderen
in de tijd), nu wel kunnen worden meegenomen.In een «random effects»-model wordt ervan uitgegaan dat er
één bedrijfs-effect is voor alle bedrijven en dat verschillen
tussen bedrijven (bedrijfseffecten van bedrijven) zijn te modelleren als stochastische
afwijkingen van het gemiddelde.Verder veronderstelt deze methode dat elk bedrijf gekarakteriseerd kan
worden door een specifiek bedrijfseffect (op de te verklaren variabele) dat
constant is in de tijd. Dit is aannemelijk, als er vanuit wordt gegaan dat
bijvoorbeeld managementkwaliteiten bepalend zijn voor de bedrijfseffecten.
Het gaat hier dus om individuele verschillen tussen bedrijven die niet in
de verklarende variabelen zitten.1«Fixed effects»-methodeBij de «random effects»-methode worden de bedrijfseffecten
als stochastisch (ofwel random) behandeld. De «fixed effects»-methode
daarentegen behandelt de bedrijfseffecten als vast. De verschillen tussen
bedrijven worden simpelweg met het bedrijfsgemiddelde gemodelleerd.De methode is eenvoudig te interpreteren, maar er kleven enkele statistische
en praktische bezwaren aan. Een statistisch bezwaar is dat de schattingen
niet zuiver zijn omdat per bedrijf een parameter wordt uitgerekend. Als er
een nieuwe steekproef wordt getrokken zullen de «fixed effects»
verschillen, de methode is dus moeilijk repliceerbaar.Een praktisch bezwaar is dat in dit onderzoek de variabele gewas een belangrijke
rol speelt. Gewas en bedrijf blijken sterk te correleren, zodat in de «fixed
effects»-methode de bedrijfs- en gewaseffecten niet duidelijk te onderscheiden
zijn. De analyse leverde dan ook geen resultaten op vanwege de multicollineariteit
tussen bedrijf en gewas.Een speciale variant hierbij is de zogenaamde Mundlack-methode. De essentie
van het model is dat van elke variabele zowel het gemiddelde (per tuinder
over alle jaren) als de jaarlijkse afwijking van dit gemiddelde in het model
wordt opgenomen.Het model wordt vervolgens geschat met OLS (Ordinary Least Squares). Elke
variabele krijgt nu twee coëfficiënten, namelijk bij het gemiddelde
en bij de afwijking daarvan. De coëfficienten bij de afwijkingen van
het gemiddelde van elk der variabelen komen overeen met de coëfficiënten
zoals geschat in een fixed effects model. Probleem hierbij is dat het, zoals
de andere fixed effects analyses, leidt tot multicollineariteit en dus niet
tot bruikbare resultaten.Productiefrontiermethode met DEA en/of SFAMet behulp van de kwantitatieve analysetechnieken DEA en SFA2 kan een wiskundige relatie tussen middelen (inputs, waaronder energie)
en prestaties (productie van tuinbouwgewassen) geschat worden. De energie-efficiëntie
die uit dit model kan worden afgeleid is gedefinieerd als de verhouding tussen
het minimaal noodzakelijke energiegebruik en het feitelijke energiegebruik,
en wijkt dus af van de beleidsdefinitie.Het bleek niet zinnig om per gewas een SFA-frontier te schatten door een
te gering aantal waarnemingen per gewas. De efficiencyscores (tussen 0 en
1) zijn in een tweede stap met een random effects model geschat om de efficiencyscores
te verklaren door middel van energiebesparende opties.DEA leverde voor de onderscheiden gewasgroepen geloofwaardige efficiëntiecijfers
op (70–90%). De energie-efficiëntie is vervolgens opnieuw gerelateerd
aan de energiebesparende en productieverhogende maatregelen. Hieruit kwam
naar voren dat de opties buisverwarming, assimilatiebelichting en de moderniteit van de glasopstanden
een significant positief effect hadden op de energie-efficiëntie.De resultaten van de DEA-analyse met de energie-efficiëntie als te
verklaren variabele, komen overeen met de «random effects»-methode
op het punt van de impact van de moderniteit van de glasopstanden. De optie buisverwarming heeft echter een tegengesteld effect:
enerzijds zorgt buisverwarming voor een hoger energiegebruik p.e.p., anderzijds
zorgt buisverwarming voor een betere energie-efficiëntie.Een mogelijke verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat buisverwarming vooral
wordt toegepast door energie-intensievere bedrijven. In de gebruikte dataset
komt dit relatief net iets vaker voor bij intensieve groenteteelt.BIJLAGE 4RESULTATEN «RANDOM EFFECTS»-MODELLENDe eerste stap in de analyse bestond uit het vinden van de optimale specificatie
van een model. Hiertoe zijn verschillende specificaties van het model vergeleken
(getoetst) en zijn verschillende schattingsmethoden gebruikt. Op basis van
het beste model is vervolgens in de tweede stap nagegaan welk effect de verschillende
energiebesparende opties en productieverhogende middelen hebben op het energiegebruik
p.e.p.Welke verklarende variabelen wel en niet in het model dienen te worden
opgenomen wordt getest door de verklaarde waarde van de verschillende specificaties
met elkaar te vergelijken.1 Tabel B4.1 laat zien
dat de specificatie die alle opties, jaren en gewassen als verklarende variabelen
opneemt (specificatie 1) de beste is. De totale verklaarde variantie (R2) van dit model is met 44,9% redelijk goed voor een cross-sectie analyse.
Ook al zijn in deze specificatie niet alle parameters voor de opties significant,
de F-test wijst uit dat deze specificatie toch te prefereren is.Tabel B4.1 Overzicht belangrijkste vier modelspecificaties
om bijdrage variabelen aan energiegebruik per eenheid product vast te stellen
(N=1361)SpecificatieGetest tegen specificatieR2F-testBeslissing   F-waardeKritische waarde 1 Alle opties, jaren en gewassen 44,9   2 Alle opties en gewassen143,66,263,02Nee 3 Alle opties en jaren130,051,262,64Nee 4 Alle significante opties, alle gewassen141,24,501,88NeeIn tabel B4.2 worden de parameterschattingen voor het model (specificatie
1) weergegeven. Om de resultaten beter te kunnen interpreteren is het van
belang op te merken dat het energiegebruik per eenheid product (i.e. de te
verklaren variabele) varieert tussen de 0 en 2. Uit tabel B2.2 kan dan worden
afgeleid dat een WKK-installatie zorgt voor een daling van het energiegebruik
per eenheid product met 0,032, terwijl restwarmte een tweeënhalf keer
zo grote daling oplevert, namelijk 0,081. Stel dat het energiegebruik p.e.p.
1,6 bedroeg, dan zou aanschaf van een WKK-installatie het energiegebruik p.e.p.
gemiddeld op 1,568 doen uitkomen, en het gebruik van restwarmte op 1,519 (respectievelijk
2% en 5% daling). Omschakeling van tomatenteelt naar potplanten levert in
dit voorbeeld gemiddeld een energiegebruik p.e.p. op van 1,21 (24% daling).Tabel B4.2 Parameterwaarden geschat model, N=1361.Soort variabeleVariabele1Type2Parameterwaarde3StandaardfoutEnergiebesparende optiesKlimaatcomputer{0,1}0,0160,034 Condensor, op retour{0,1}– 0,0180,032 Condensor, apart{0,1}– 0,0180,024 Condensor, combi{0,1}0,00090,038 WKK-installaties{0,1}– 0,0320,038 Warmtebuffer{0,1}0,0290,035  Capaciteit warmtebufferR+0,000140,00021  Capaciteit WKK-installatiesR+0,000050,00006 Restwarmte**{0,1}– 0,0810,038  Vaste schermen[0,1]0,0360,027  Beweegbare schermen[0,1]– 0,0050,027  Opp. Gevelisolatie[0,1]– 0,0170,025 Productieverhogende optiesVerwarmingsketel**{0,1}0,1330,066 Capaciteit ketelsR+0,000010,000007 Oppervlakte buisverwarming***[0,1]0,180,0078 Oppervlakte heteluchtverwarming[0,1]0,0270,018 Oppervlakte assimilatiebelichting[0,1]– 0,0660,040 Stomen{0,1}– 0,00230,017 CO2 dosering{0,1}0,0310,024BedrijfskenmerkenOppervlakte glasR+0,00000010,0000020  Moderniteit glasopstand***[0,1]0,1310,034 GewassenDummy tomatenteelt***{0,1}0,3930,045  Dummy komkommerteelt***{0,1}0,2900,043  Dummy paprikateelt***{0,1}0,2720,049  Dummy teelt overige groente***{0,1}0,1370,036  Dummy rozenteelt***{0,1}0,3750,058  Dummy chrysantenteelt***{0,1}0,1310,051  Dummy teelt overige snijbloemen***{0,1}0,1260,032JarenDummy 1995{0,1}0,0190,013  Dummy 1996***{0,1}0,0930,013  Dummy 1997{0,1}0,0120,014  Dummy 1998**{0,1}0,0430,014  Dummy 1999{0,1}– 0,0160,015ConstanteConstante10,1560,0581 Achter de statistisch significante variabelen wordt (indien
relevant) het significantieniveau weergegeven: *** p<.01; ** p<.052 Er zijn drie typen variabelen. De variabelen aangeduid met
{0,1} zijn dummy-variabelen met de waarde 0 of 1; [0,1] hebben een waarde
tussen 0 en 1 (inclusief 0 en 1); R heeft een continue waarde.3 Een negatief teken van de parameter geeft aan dat de variabele
leidt tot een verlaging van het energiegebruik per eenheid product.BIJLAGE 5ENQUÊTEVragenlijst «Energiebesparende investeringen glastuinbouw»TOELICHTING BIJ HET INVULLEN VAN DE VRAGENLIJSTWie vult de vragenlijst in?De vragenlijst is bestemd voor de eigenaar van het glastuinbouwbedrijf.
Voor het beantwoorden van sommige vragen is mogelijk informatie nodig van
uw accountant of belastingadviseur. Het gaat dan om de vragen over de investeringen
en over belastingaftrek en subsidies.Het invullen1. Kruis het antwoord aan dat voor uw situatie van toepassing is.2. Meestal is maar één antwoord op een vraag mogelijk. Zijn
er meer antwoorden mogelijk, dan staat dat erbij.3. Passen de aangegeven antwoordmogelijkheden niet bij uw situatie, dan
kunt u altijd uw eigen antwoord opschrijven.Waar gaan de vragen over?Alle vragen hebben te maken met energiebesparing. Ze gaan over voorlichting,
demonstratieprojecten en onderzoek, over investeringen die u heeft gedaan
en over belastingaftrek en subsidies.De vragen gaan alleen over de jaren 1997 tot en met 2000.VertrouwelijkheidHet LEI verwerkt uw antwoorden op de vragen aan de hand van uw BIN-nummer.
De bewerkte gegevens worden zodanig aan de Rekenkamer verstrekt dat deze de
gegevens niet kan herleiden tot uw bedrijf. Op deze wijze blijven gegevens
over uw bedrijf anoniem.InformatieAls u vragen heeft bij het invullen, aarzel dan niet om ons te bellen.TerugsturenWilt u de vragenlijst zo snel mogelijk terugsturen, zodat wij aan de verwerking
ervan kunnen beginnen? Graag uiterlijk terugsturen vóór
8 juni 2001. Er is een antwoordenvelop ingesloten. Postzegels zijn niet nodig. Als u de vragenlijst invult en terugstuurt,
dan krijgt u een samenvatting van het onderzoek opgestuurd.Hartelijk dank voor uw medewerking!Vragenlijst «Energiebesparende investeringen glastuinbouw»Voorlichting,
demonstratie, onderzoek      1.Is uw bedrijf in de
periode 1997 tot en met 2000 voorgelicht over
energiebesparende technieken, bijvoorbeeld door middel van een energiescan?00JaNee => ga naar vraag 4    2.Door wie werd de voorlichting
gegeven? (meerdere antwoorden mogelijk)000EnergiebedrijfVoorlichtingsorganisatie
Anders, namelijk    3.Heeft deze voorlichting
u aangezet tot investeringen in energiebesparende technieken op uw bedrijf?00JaNee     4.Heeft uw bedrijf in
de periode 1997 tot en met 2000 meegedaan aan een demonstratieproject voor
energiebesparing?00JaNee => ga naar vraag 6    5.Kunt u kort omschrijven
waar het demonstratieproject over ging?      6.Heeft uw bedrijf in
de periode 1997 tot en met 2000 meegedaan aan een onderzoek dat te maken had
met energiebesparing?00JaNee => ga naar vraag 8    7.Kunt u kort omschrijven
waar het onderzoek over ging?      8.Heeft u een Groenlabelkas?00JaNee => ga naar vraag 10    9.Vanaf welk jaar heeft
u deze kas? (jaartal invullen)      Investeringen       10.Heeft u in de periode 1997 tot en met 2000 geïnvesteerd
in één van de volgende energiebesparende technieken? (indien ja: aankruisen in de tabel) – In welk jaar
deed u deze investering?(jaartal invullen in de tabel) – Was het de eerste keer dat u hierin investeerde? (indien ja: aankruisen in de tabel) – Hoeveel bedroegen
de investerings- en installatiekosten? (afronden op hele
bedragen) – Wat was uw inschatting van de terugverdientijd
van de investering?  Geïnvesteerd?JaarEerste investering?Investerings- en installatiekostenInschatting terugverdientijd investeringWarmtebufferO. . . . Of . . . . . . . . . jaarBeweegbare schermenO. . . . Of . . . . . .. . . jaar RookgascondensorO. . . . Of . . . . . . . . . jaar GevelisolatieO. . . .Of . . . . . . . . . jaar Warmtekrachtinstallatie (wkk)O. . . . Of . . . . . . . . . jaar11.Als u in één
of meer van deze technieken niet heeft geïnvesteerd,
kunt u dan aangeven waarom niet? (aankruisen in de tabel
indien van toepassing) Investering al voor 1997 gedaanInvestering technisch niet mogelijkKosten te hoog en/of verwachte opbrengsten te laagAndere reden, namelijk:WarmtebufferOOO Beweegbare schermenOOO RookgascondensorOOO GevelisolatieOOO Warmtekrachtinstallatie (wkk)OOO LET OP! Alle volgende vragen over belastingaftrek en subsidies gaan over
de technieken waarin u in de jaren 1997 tot en met 2000wel heeft geïnvesteerd. Als u in deze jaren geen investeringen
heeft gedaan in deze technieken, ga dan naar vraag 16.   Belastingaftrek Toelichting:De belangrijkste fiscale regelingen voor investeringen in energiebesparende
technieken zijn de EIA (Energie-Investeringsaftrek) en
de VAMIL (Willekeurige afschrijving milieu-investeringen).De EIA-regeling wordt uitgevoerd door Senter en de Belastingdienst. De
EIA-regeling ging op 1 januari 1997 van start. De VAMIL-regeling bestaat sinds
1991 en wordt uitgevoerd door de Bureau Vamil en de Belastingdienst.In sommige gevallen kunnen de EIA- en de VAMIL-regeling gelijktijdig worden
gebruikt bij dezelfde investering.12.Heeft u voor de energiebesparende
technieken waarin u in de jaren 1997 tot en met 2000 heeft geïnvesteerd
speciale belastingaftrek aangevraagd via bijvoorbeeld
de EIA- of VAMIL-regeling? – Indien ja: welke regeling? (meerdere antwoorden mogelijk) – Indien nee: waarom niet? (reden invullen in de tabel) JaWelke regeling?Nee Waarom niet?WarmtebufferOO EIA O VAMIL O Overig, namelijkO Beweegbare schermenOO EIA Overig, namelijkO RookgascondensorOO EIA O VAMIL O Overig, namelijkO GevelisolatieOO EIA O VAMIL O Overig, namelijkO Warmtekrachtinstallatie (wkk)OO EIA O
VAMIL O Overig, namelijkO Als u gebruik heeft
gemaakt van de EIA- en/of VAMIL-regeling, ga naarvraag 13.Als u geen gebruik
heeft gemaakt van de EIA en/of VAMIL-regeling, ga naarvraag 14.  13.Voor de investering(en)
waarbij u gebruik heeft gemaakt van de EIA en/of VAMIL-regeling: zou u deze
investeringen ook hebben gedaan zonder de speciale belastingaftrek? Ja, op hetzelfde momentJa, maar laterNeeWarmtebufferOOO Beweegbare schermenOOORookgascondensorOOOGevelisolatieOOOWarmtekrachtinstallatie (wkk)OOOSubsidieregelingen Toelichting:Er bestaan diverse subsidieregelingen die gericht zijn op energiebesparing
in de glastuinbouw.Zo zijn er de Regeling Structuurverbetering Glastuinbouw (RSG), de Subsidieregeling
voor W/K voorzieningen in de glastuinbouw (SWG, voorafgegaan door LSET) en
het Besluit Subsidies Energiebesparingstechnieken (BSE).Er zijn nog meer regelingen dan hierboven genoemd, ook veranderen ze soms
van naam. Beperk u in uw antwoorden daarom niet tot de hier genoemde, maar
geef alle aangevraagde subsidies aan die volgens u van toepassing zijn. 14.Heeft u voor de energiebesparende
technieken waarin u in de jaren 1997 tot en met 2000 heeft geïnvesteerd subsidie aangevraagd via één of meer subsidieregelingen? –
Indien ja: welke regeling? Welk bedrag aan subsidie heeft u aangevraagd? (afronden op hele bedragen) – Indien nee: waarom
niet? Ja Welke regeling?Hoeveel subsidie?NeeWaarom niet?WarmtebufferO fO Beweegbare schermenO fO RookgascondensorO fO GevelisolatieO fO Warmtekrachtinstallatie (wkk)O fO Als u gebruik heeft
gemaakt van een subsidieregeling, ga naarvraag
15.Als u geen gebruik
heeft gemaakt van een subsidieregeling, ga naarvraag 16.  15.Voor de investering(en)
waarbij u gebruik heeft gemaakt van een subsidieregeling: zou u deze investeringen
ook hebben gedaan zonder subsidie? Ja, op hetzelfde momentJa, maar laterNeeWarmtebufferOOO Beweegbare schermenOOORookgascondensorOOOGevelisolatieOOOWarmtekrachtinstallatie (wkk)OOOOverige investeringen
in energiebesparing  16.Heeft u in de periode
1997 tot en met 2000 subsidie en/of belastingaftrek aangevraagd voor investeringen
in andere, nog niet genoemde energiebesparende technieken, bijvoorbeeld een frequentieregelaar, warmtepomp, alternatief kasdek
of geautomatiseerde temperatuurintegratie?(indien ja: aankruisen in de tabel) – In welk jaar
deed u deze investering? (jaartal invullen in de tabel) – Van welke subsidieregeling en/of fiscale regeling heeft
u gebruik gemaakt? (meerdere antwoorden mogelijk) GeïnvesteerdJaarWelke regeling(en)? FrequentieregelaarO. . . . WarmtepompO. . . .  Alternatief kasdekO. . . .  Geautomatiseerde temperatuurintegratieO. . . . Andere techniek(en), namelijk:O O. . .
.. . . . Als u gebruik heeft
gemaakt van een subsidie- en/of fiscale regeling, ga dan naarvraag 17. Als u hiervan geen gebruik heeft gemaakt,
dan is dit het einde van de vragenlijst. Als u nog vragen of opmerkingen heeft,
kunt u deze op de volgende bladzijde vermelden.  17.Voor de investering(en)
waarbij u gebruik heeft gemaakt van een subsidie- en/of fiscale regeling:
zou u deze investeringen ook hebben gedaan zonder subsidie
en/of speciale belastingaftrek? Ja, op hetzelfde momentJa, maar laterNeeFrequentieregelaarO. . . .  WarmtepompO. . . .  Alternatief kasdekO. . . .  Geautomatiseerde temperatuurintegratieO. . . . Andere techniek(en), namelijk:O O. . .
.. . . . We danken u hartelijk voor het invullen van
de vragenlijst! Heeft u nog vragen of opmerkingen over dit onderzoek? BIJLAGE 6RESULTATEN ENQUÊTEInvesteringen (percentages en medianen)1Tabel B6.1: Investeringen door glastuinbouwbedrijven in
energiebesparende technieken, periode 1997–2000 (N=147)  % bedrijven geïnvesteerdInvesterings- en installatiekostenInschatting terugverdientijd investering in jaren Warmtebuffer20%€ 130 0005Beweegbare schermen37%€ 70 0005,5Rookgascondensor22%€ 29 9375Gevelisolatie15%€ 17 3295WKK-installatie5%€ 392 5005,5Tabel B6.2: Redenen voor niet-investeren in energiebesparende
technieken (in procenten) Niet-investeerders (aantal)Al vóór 1997 geïnvesteerd (%)Technisch niet mogelijk (%)Kosten te hoog (%)Anders (%)Geen reden (%) Warmtebuffer108209291329Beweegbare schermen9239526723Rookgascondensor1154949928Gevelisolatie12534220836WKK-installatie139128321335Tabel B6.3: Belastingvermindering middels EIA en/of VAMIL
(aantallen) bij investering in energiebesparende technieken (N= 55) Alleen EIAAlleen VAMILEIA én
VAMILTotaalWarmtebuffer741627 Beweegbare schermen30nvtNvt30Rookgascondensor721827Gevelisolatie90514Warmtekrachtinstallatie2035N.B. Bij de optie «beweegbare schermen» kan alleen EIA worden
aangevraagd.Tabel B6.4: Subsidie aangevraagd (aantallen) voor investering
in energiebesparende technieken. N=147TechniekAantalWarmtebuffer8 Beweegbare Schermen4Rookgascondensor4 Gevelisolatie1Warmtekrachtinstallatie1BIJLAGE 7DATA EN METHODE ANALYSE INVLOED BELEIDGebruikte dataDe relatie beleid en energiegebruik p.e.p. wordt onderzocht door de enquêtegegevens
aan het bestand met bedrijfsgegevens te koppelen. Deze koppeling resulteert
in een bestand waarin per bedrijf aan elke observatie van dat bedrijf de enquêtegegevens
zijn toegevoegd. De enquête leverde gegevens van 147 bedrijven op waarvan
er drie niet aan de gegevens van het LEI gekoppeld konden worden.1 Het gaat om een selectie van het BIN-bestand, waarbij
die bedrijven zijn geselecteerd die ook aan de enquête hebben meegedaan.
Deze analyses zijn daarom uitgevoerd met 144 bedrijven met gegevens over de
jaren 1994–1999. Omdat niet alle bedrijven in het BIN-bestand over deze
jaren gegevens hebben geleverd bestaat de dataset uit 643 analyse-eenheden.
Gemiddeld heeft een bedrijf dat deel uitmaakt van de enquête (643/144=)
4,46 jaar meegedaan aan het BIN.Om na te gaan of de resultaten die op basis van deze nieuwe, kleinere,
dataset worden berekend vergelijkbaar zijn met de resultaten van de analyses
in hoofdstuk 3 is het basismodel (zie bijlage 4, tabel B4.2) opnieuw geschat.
In bijlage 8, tabel B8.1 wordt een overzicht gegeven van de schattingen op
basis van de 144 bedrijven die aan de enquête hebben meegedaan. Voor
de belangrijkste (lees: significante) verklarende variabelen komen de schattingen
min of meer overeen. Voor de variabele restwarmte
geldt dat deze niet langer significant is, maar dit komt doordat er in de
kleinere dataset te weinig waarnemingen zijn van tuinders die gebruikmaken
van restwarmte. In zijn algemeenheid wordt geconcludeerd dat de kleinere dataset
de basisdataset voor het overgrote deel goed weergeeft.MethodeDe invloed van de beleidsmaatregelen EIA en Vamil kan niet afzonderlijk
worden vastgesteld omdat voor investeringen in de meeste energiebesparende
opties een beroep kan worden gedaan op zowel de EIA als de Vamil. Wel kan
per optie het belang van de EIA worden vastgesteld, en het belang van de Vamil
worden vastgesteld. Hiervoor wordt per energiebesparende optie onderscheid
gemaakt tussen niet-investeerders, investeerders die geen gebruikmaken van
de beleidsmaatregel om subsidie/belastingvermindering te krijgen en investeerders
die (vanaf een bepaald jaar2 ) wel gebruikmaken
van de beleidsmaatregel om subsidie/belastingvermindering te krijgen. Dit
wordt gedaan door per optie twee dummy-variabelen te creëren.3 In het geval van warmtebuffers:– «warmtebuffer investeren»: de parameter van deze variabele
geeft het verschil aan tussen investeerders en niet-investeerders in een warmtebuffer;– «warmtebuffer investeren met EIA»: de parameter geeft
het verschil aan tussen investeerders die wel/geen gebruik hebben gemaakt
van de EIA.Deze procedure is voor alle energiebesparende opties, en voor het al dan
niet gebruik maken van de EIA en de Vamil, gevolgd. Voor subsidies was dit,
door gebrek aan voldoende kwantitatieve gegevens in de steekproef, niet mogelijk.Omdat het energiegebruik p.e.p. niet alleen van investeringen en beleidsmaatregelen
afhangt bevat het model, analoog aan het model in hoofdstuk 3, andere relevante
verklarende variabelen, zoals gewastype, jaar, bedrijfskenmerken
als glasmoderniteit, en de energiebesparende en productieverhogende opties.BIJLAGE 8MODEL RELATIE BELEID EN ENERGIEGEBRUIKHet model dat in hoofdstuk 4 gebruikt is, is in principe gelijk aan het
model in hoofdstuk 3. Zie hiervoor bijlage 4, vergelijkingen (1) en (2). Het
basismodel is allereerst opnieuw geschat met de kleinere dataset (tabel B8.1).Tabel B8.1 Parameterwaarden geschat basismodel, N=643.Soort variabeleVariabele1Type2Parameterwaarde3StandaardfoutEnergiebesparende optiesKlimaatcomputer**{0,1}0,0990,041 Condensor, op retour{0,1}0,0180,044 Condensor, apart{0,1}0,0090,032 Condensor, combi{0,1}0,0430,046 WKK-installaties{0,1}0,0090,059 Warmtebuffer{0,1}0,00460,043  Capaciteit warmtebufferR+0,000120,0002  Capaciteit WKK-installatiesR+0,000030,0001 Restwarmte{0,1}– 0,0110,051  Vaste schermen***[0,1]0,1140,034  Beweegbare schermen[0,1]– 0,0210,033  Oppervlakte gevelisolatie[0,1]– 0,0320,031 Productieverhogende optiesVerwarmingsketel{0,1}0,0280,093 Capaciteit ketels**R+0,000020,00001 Oppervlakte buisverwarming**[0,1]0,2360,098 Oppervlakte heteluchtverwarming[0,1]– 0,00370,025 Oppervlakte assimilatiebelichting[0,1]0,0740,053 Stomen{0,1}– 0,0180,023 CO2 dosering{0,1}– 0,0410,030BedrijfskenmerkenOppervlakte
glas**R+– 0,000010,000003  Moderniteit glas***[0,1]– 0,1210,043 GewassenDummy tomatenteelt***{0,1}0,430,061  Dummy komkommerteelt***{0,1}0,2860,055  Dummy paprikateelt***{0,1}0,2950,055  Dummy teelt overige groente***{0,1}0,1590,046  Dummy rozenteelt***{0,1}0,4280,068  Dummy chrysantenteelt**{0,1}0,1720,076 Dummy teelt overige snijbloemen***{0,1}0,1480,039 JarenDummy 1995{0,1}0,0070,024  Dummy 1996***{0,1}0,0860,023  Dummy 1997{0,1}0,0180,023  Dummy 1998**{0,1}0,0470,023  Dummy 1999{0,1}– 0,0210,024ConstanteConstante10,0820,0701 Achter de statistisch significante variabelen wordt (indien
relevant) het significantieniveau weergegeven: *** p<.01; ** p<.052 Er zijn drie typen variabelen. De variabelen aangeduid met
{0,1} zijn dummy-variabelen met de waarde 0 of 1; [0,1] hebben een waarde
tussen 0 en 1 (inclusief 0 en 1); R heeft een continue waarde.3 Een negatief teken van de parameter geeft aan dat de variabele
leidt tot een verlaging van het energiegebruik per eenheid product.Om de effecten van het beleid te analyseren worden twee extra verklarende
variabelen toegevoegd, te weten de dummy'soptie_investeren enoptie_investeren_met_beleidsmaatregel.
Voor de vijf onderscheiden energiebesparende opties, en voor de beleidsmaatregelen
EIA en Vamil wordt het model apart geschat (totaal dus tienmaal, zie tabellen
B8.2 en B8.3).Door uitbreiding van het model met de beleidsvariabelen, bijvoorbeeld
met warmtebuffer_investeren enwarmtebuffer_investeren_met_EIA, blijken de parameterschattingen
van de overige verklarende variabelen zoals weergegeven in tabel B8.1 nauwelijks
te veranderen.Daarom wordt volstaan met het weergeven van de parameterschattingen voor
de beleidsvariabelen.Het effect van het beleid kan nagegaan worden door tabel B8.2 te bestuderen.
Het eerste getal in de rij «warmtebuffer» geeft de parameterschatting
weer van de variabele warmtebuffer_investeren(–.070).
Dit is een dummy variabele die de bedrijven indeelt in twee groepen: investeerders
en nietinvesteerders. Omdat de p-waarde de grens van 5% overschrijdt kunnen
we concluderen dat deze variabele niet significant is. Dit betekent dat er
geen aantoonbare verschillen in energiegebruik p.e.p. zijn tussen investeerders
en niet-investeerders. Twee kolommen verder in dezelfde rij wordt de parameterschatting
weergegeven van de variabele warmtebuffer_investeren_met_EIA (.155). Dit is een dummy variabele die investeerders met een EIA
maatregel (vanaf een bepaald jaar) vergelijkt met de overige bedrijven. Deze
parameter is wel significant, hetgeen betekent dat er een aantoonbaar verschil
is in het energiegebruik p.e.p. tussen investeerders die wel/niet gebruikmaakten
van de EIA. Het is echter wel een effect in de verkeerde richting.Ook de invloed van de EIA in combinatie met de energiebesparende opties
beweegbaar scherm, rookgascondensor, gevelisolatie en warmtekracht worden
weergegeven in tabel B8.2.Tabel B8.2: Effect energiebesparende opties en EIA (N=643)Energiebesparende optiesVariabele:
investeerders versus niet-investeerdersVariabele: investeerders met EIA versus
andere bedrijven ParameterpParameterpWarmtebuffer–.070.17.155.0078***Beweegbaar scherm.029.48–.037.41Rookgascondensor.071.18.022.71Gevelisolatie.040.44–.007.92Warmtekrachtinstallaties–.175.029**–.085.43Uit tabel B8.2 blijkt dat slechts twee parameterschattingen significant
zijn op 5% niveau. Investeerders in warmtebuffers die gebruikmaakten van de
EIA hebben een statistisch significant hoger energiegebruik p.e.p. dan investeerders
zonder de EIA. Naar alle waarschijnlijkheid is dit een doelgroepeffect. Bedrijven
met een hoog energiegebruik p.e.p. zullen eerder geneigd zijn te investeren,
en daarbij over de streep zijn getrokken door de mogelijkheid die de EIA biedt.
Investeerders in warmtekracht installaties hebben een statistisch significant
lager energiegebruik p.e.p. dan niet-investeerders. Of ze daarbij al dan niet
gebruik hebben gemaakt van de EIA (of de Vamil, zie B8.3) maakt niet uit.In zijn algemeenheid kan worden geconcludeerd dat de EIA samen met de
energiebesparende opties geen aantoonbaar verlagende invloed heeft op het
energiegebruik p.e.p.De invloed van de Vamil in combinatie met warmtebuffer, beweegbaar scherm,
rookgascondensor, gevelisolatie en warmtekracht wordt weergegeven in tabel
B8.3.Tabel B8.3: Effect energiebesparende opties en VAMIL (N=643). Energiebesparende optiesVariabele: investeerders
versus niet-investeerdersVariabele: investeerders met VAMIL versus andere bedrijven ParameterpParameterpWarmtebuffer.054.18–.016.76Beweegbaar scherm– – Rookgascondensor.061.07.055.21Gevelisolatie.084.031**–.202.009***Warmtekracht installaties–.157.023**–.097.48In deze analyse zijn drie parameters significant (op p<.05), waarvan
één in de verkeerde richting: investeerders in gevelisolatie
hebben een hoger energiegebruik p.e.p. dan niet gebruikers. Ook dit duidt
op een doelgroepeffect. Hierbij geldt wel dat wanneer bij de aanschaf van
gevelisolatie gebruik is gemaakt van de Vamil, er wel sprake is van een aantoonbaar
lager energiegebruik p.e.p.In een afzonderlijke analyse is nagegaan of het feit dat bedrijven voorgelicht
zijn over energiebesparing een aantoonbaar effect heeft op het energiegebruik
p.e.p. van die bedrijven. Dit bleek niet het geval te zijn. In deze analyse
verandert de significantie van de investeringsopties en van EIA en Vamil niet.BIJLAGE 9GERAADPLEEGDE LITERATUURAlgemene Rekenkamer, Beleid voor de glastuinbouw 1990–1994
(1996). Rapport aan de minister van LNV, kenmerk 1174R.Algemene Rekenkamer, Belastingen als beleidsinstrument (1999). Tweede Kamer, vergaderjaar 1998–1999, 26 452,
nrs. 1–2.Algemene Rekenkamer, Bestrijding uitstoot broeikasgassen (2002). Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 272,
nrs. 1–2.Coelli, Prasada Rao, Battese, An introduction to efficiency
and productivity analysis (1998). Boston/Dordrecht/London: Kluwer
Academic Publishers, p. 100.Convenant Glastuinbouw en Milieu 1995–2000
(1997). Bleiswijk.Convenant Glastuinbouw en Milieu. Aanvulling
2000.Ecofys/Erasmus universiteit, Effectiviteit energiesubsidies;
Onderzoek naar de effectiviteit van enkele subsidies en fiscale regelingen
in de periode 1988–1999 (november 2000). Derde concept.LEI, CBS. Land- en tuinbouwcijfers 2000. Den
Haag.LEI-DLO, Energie in de glastuinbouw in Nederland; Ontwikkelingen
in de sector en op de bedrijven t/m 1998 (1999). Den Haag.LEI-DLO, Energie in de glastuinbouw in Nederland. Ontwikkelingen
in de sector en op de bedrijven t/m 1999 (2000). Den Haag.LEI-DLO, Energie in de glastuinbouw van Nederland,
Ontwikkelingen in de sector en op de bedrijven t/m 2000 (2001). Den
Haag.Meerjarenafspraak tussen de Nederlandse Glastuinbouwsector
en de Staat vertegenwoordigd door de Ministers van EZ en LNV over verbetering
van energie-efficiëntie (1992). Den Haag.Ministerie van EZ, Meerjarenafspraken Energie-efficiëntie;
Resultaten 1999 (2000). p. 78–81.Ministerie van Financiën, Interdepartementaal
Beleidsonderzoek Energiesubsidies (2001). Den Haag.Praktijkonderzoek Plant en Gegevens, Glastuinbouwsystemen
in 2010.Reinhard, S. Econometric analysis of economic and environmental
efficiency of Dutch dairy farms (1999). Wageningen.Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Milieubalans 2001, p.139–143.Snijders, T. A. B. en R. Bosker, Multilevel
analysis: An introduction to basic and advanced multilevel modeling (1999).
Sage Publications.Nutsbedrijf Westland, Nutsbedrijf Amstelland, EWR, Energie Delfland, Subsidiewijzer glastuinbouw 1998 (1998). Den Haag.Stuurgroep Meerjarenafspraak Energie Glastuinbouw, Novem, Nieuwe aanpak 1996–2000 (1996). Sittard.Swinkels, G. L. A. M., F. L. K. Kempkes, H. F.
de Zwart en C. J. M. Vernooy (IMAG, LEI, projectbureau Glami), Praktijkevaluatie van het gebruik van kasklimaatcomputers in de
glastuinbouw (2000). Nota P 2000–54, Den Haag.BIJLAGE 10CONCLUSIES, AANBEVELINGEN EN TOEZEGGINGENOnderdeelConclusieAanbevelingToezeggingNawoord RekenkamerBeleidVan
de door glastuinbouwbedrijven geïnstalleerde energiebesparende opties
leidt alleen het gebruik van restwarmte tot een aantoonbaar lager energiegebruik
per eenheid product. Indien de regering
het gebruik van energiebesparende opties verder wil stimuleren, zou stimulering
van het gebruik van restwarmte voorrang verdienen. Belangrijk hierbij is dat
de inrichting van nieuwe glastuinbouwgebieden sneller op gang komt. Het beleid is gericht op de ontwikkeling van
duurzame en grootschalige glastuinbouwlocaties, die zoveel mogelijk over restwarmte
dienen te beschikken. Deze zullen gezien de planologische voorbereidingstijd
pas op de middellange termijn beschikbaar komen. De Algemene Rekenkamer constateert dat bedoelde locaties niet
conform het Bestuurlijk Afsprakenkader tussen 2000 en 2005 gereed zullen komen. De inzet van
de fiscale beleidsinstrumenten EIA en Vamil, die vaak worden gebruikt bij
investeringen in energiebesparende technieken, vertaalt zich niet door naar
een aantoonbare verlaging van het energiegebruik per eenheid product. Het overheidsbeleid voor energiebesparing zou
in de toekomst niet alleen op de stimulering van de energiebesparende opties
gericht hoeven zijn. Het is aan te bevelen dat de betrokken ministeries meer
aandacht schenken aan het gedrag van tuinders en aan het feitelijk nuttige
gebruik van energiebesparende opties binnen bedrijven. Geen toezeggingDe Algemene
Rekenkamer hoopt met dit rapport de ministeries te hebben gestimuleerd om,
bijvoorbeeld drie jaar na invoering van de AMvB glastuinbouw, diepgaand onderzoek
te doen naar het verband tussen gedrag en energiegebruik van tuinders.  Andere factoren, zoals vernieuwen van glasopstanden, die niet rechtstreeks
gekoppeld zijn aan het energiebesparingsbeleid, zijn belangrijk voor een lager
energiegebruik per eenheid product in de glastuinbouw. Als de minister van LNV energiebesparing in de glastuinbouw verder
wil bevorderen door bedrijven te moderniseren, dan zou de nadruk kunnen worden
gelegd op verhoging van de moderniteit van de glasopstanden. Ook hiervoor
geldt dat dit gepaard zou kunnen gaan met een versterking van het herstructureringsbeleid,
waarbij de RSG en STIDUG-regelingen eventueel (verder) aangepast zouden kunnen
worden. Geen toezeggingDe Algemene Rekenkamer betreurt dat het inzicht dat
er een belangrijke relatie is tussen moderne glasopstanden en energiebesparing,
niet wordt gebruikt om het beleid terzake te herzien.      OnderzoekVoor het vaststellen
van effecten van andere beleidsmaatregelen (subsidies, onderzoek, voorlichting),
alsmede van indirecte besparingseffecten waren onvoldoende gegevens voorhanden. De betrokken ministeries dienen in de toekomst
nader onderzoek uit te voeren. Het ministerie van LNV dient nader onderzoek
te verrichten naar het effect van andere factoren op het energiegebruik per
eenheid product binnen de glastuinbouw, zoals het ondernemersgedrag. LNV heeft najaar 2001 opdracht gegeven onderzoek uit te
voeren naar het gedrag van glastuinders ten aanzien van energie. Dit stemt de Algemene Rekenkamer positief. De uitkomsten
van het onderzoek zullen met belangstelling worden gevolgd.  Om in de toekomst een vollediger analyse van energiebesparing
in de glastuinbouw te kunnen uitvoeren, dienen de betrokken ministeries nu
te beginnen met het verzamelen van gegevens (op microniveau) over managementstijlen
van tuinders, de invloed van onderzoek en voorlichting, en de invloed van
de onlangs ingevoerde AMvB die elke tuinder normen oplegt voor de te bereiken
energiebesparingConform de Regeling
Prestatiegegevens en Evaluatieonderzoek Rijksoverheid zullen er periodiek
ex-post-evaluaties van de verschillende beleidsinstrumenten worden uitgevoerd.
In 2003 zal de AMvB glastuinbouw worden geëvalueerd. De Algemene Rekenkamer constateert met instemming dat deze onderzoeken
zullen worden uitgevoerd. De Algemene Rekenkamer zal de onderzoeken met veel
belangstelling volgen en zal daarbij met name aandacht schenken aan de vraag
of in de studies verder wordt gegaan dan beschrijvingen op sectorniveau.   In de beginfase hiervan dient nagedacht te worden
over de manier waarop gegevens over bijvoorbeeld het belang van investeringen
die elders zijn gedaan, zoals bij energiecentrales, in de analyse kunnen worden
betrokken. Geen toezegging        De hier gehanteerde werkwijze kan worden toegepast op het vaststellen van
de effectiviteit van het energiebesparingsbeleid in andere sectoren van het
klimaatbeleid, zoals de gebouwde omgeving. Het Ministerie van VROM dient hierbij
het voortouw te nemen, onder andere door ervoor te zorgen dat de benodigde
gegevens op microniveau beschikbaar komen. De
staatssecretaris van VROM zal jaarlijks voor één bepaalde sector
van het klimaatbeleid het reductie-effect van het totale pakket aan beleidsinstrumenten
analyseren, in 2003 de sector «gebouwde omgeving». Dit stemt de Algemene Rekenkamer positief. De Algemene Rekenkamer
zal de uitkomsten volgen, met name of in deze studies verder wordt gegaan
dan beschrijvingen op sectorniveau.BIJLAGE 11TECHNISCH COMMENTAAR EN REACTIE ALGEMENE REKENKAMERDe staatssectetaris van VROM plaatst in zijn reactie een aantal methodologische
vraagtekens bij het onderzoek van de Algemene Rekenkamer. In deze bijlage
reageert de Algemene Rekenkamer kort op de punten.1. De staatssecretaris geeft aan dat bedrijven met een groot energieverbruik
eerder in energiebesparende technieken zullen investeren dan bedrijven die
relatief weinig energie gebruiken. Bij een onderlinge vergelijking van bedrijven
lijkt het dan of de energiebesparende methoden geen zin hebben gehad. De conclusie
is, volgens de staatssecretaris, dat er op basis van een (statische) vergelijking
tussen bedrijven geen betrouwbare uitspraken kunnen worden gedaan over de
effectiviteit van energiebesparende methoden. In een voetnoot geeft hij daarbij
aan dat het econometrisch beter was geweest een zuiver dynamisch model (fixed
effects of tijdreeksanalyse) te schatten, dan een model dat zowel statische
als dynamische elementen bevat.Reactie Algemene RekenkamerIn deze studie zijn paneldata gebruikt. Dat wil zeggen dat van een bedrijf
gegevens over een aantal jaren bekend zijn. Het is op die manier gewaarborgd
dat een eerlijke vergelijking tussen bedrijven plaatsvindt. Het energiegebruik
van een bedrijf in 1994 toen er nog geen rookgascondensor was geïnstalleerd
kan dus vergeleken worden met het gebruik van datzelfde bedrijf in 1997, toen
er wel een condensor was. Door alle beschikbare relevante aspecten (zoals
bedrijf, gewastype, moderniteit glas enzovoort) voor energiegebruik in het
model op te nemen kan met de multilevel-methode juist goed inzicht worden
verkregen in het relatieve belang van alle verschillende aspecten.De toepassing van de modellen die de staatssecretaris voorstelt zijn uiteraard
tijdens het onderzoek geëxploreerd. Het toepassen van «fixed effects»-modellen,
waarin variabelen zoals gewastype en dergelijke zijn opgenomen, leidt tot
multicollineariteit. Tijdreeksanalyses zijn op grond van de beschikbare data
onmogelijk omdat daarvoor te weinig waarnemingen per bedrijf beschikbaar zijn.2. De staatssecretaris geeft aan dat het model niet volledig is, omdat
het minder dan de helft van de energieverschillen tussen bedrijven kan verklaren.
De belangrijkste oorzaak is volgens de staatssecretaris dat slechts acht teeltsoorten
worden onderscheiden, terwijl binnen deze teelten nog grote verschillen bestaan
tussen specifieke gewassen en de bijbehorende energie-intensiteit.Reactie Algemene RekenkamerDe R2 van 44,9 geeft aan dat 44,9% van de verschillen verklaard
wordt. In cross-sectieanalyses in sociaal en economisch wetenschappelijk onderzoek
wordt een R2 in deze orde van grootte doorgaans als vrij goed beoordeeld.
In tijdreeksanalyses komen wel hogere R2's voor, maar dat komt
door de autocorrelatie in dergelijke modellen. In wetenschappelijk onderzoek
is het gebruikelijk de significantie van de parameters en de correcte specificatie
van het model belangrijker te vinden dan de hoogte van de R2.De Algemene Rekenkamer is het ermee eens dat het model niet volledig gespecificeerd
is, maar tekent daarbij aan dat de analyses zijn uitgevoerd op
alle gegevens die nu beschikbaar zijn. Zo is het op basis van de huidige gegevens
onmogelijk om meer dan acht teeltsoorten te onderscheiden. In de meeste onderzoeken
worden minder teeltsoorten onderscheiden. Ook is het niet mogelijk om binnen
teelten verschillende soorten te onderscheiden. Het feit dat de overige benodigde
(kwantitatieve) beleidsinformatie niet beschikbaar is, is in de eerste plaats
een gevolg van het gebrek aan volledige dataverzameling door de betrokken
ministeries zelf.3. Ten slotte geeft de staatssecretaris aan dat de inzet van energiebesparende
technieken onnauwkeurig wordt gemeten, namelijk «is een bepaalde techniek
wel of niet aanwezig in een bedrijf». Dit zorgt er naar zijn mening
voor dat het effect van de technieken op het energiegebruik niet goed naar
voren kan komen. Er wordt regelmatig geherinvesteerd, of uitgebreid.Reactie Algemene RekenkamerIn Tabel B4.2 (bijlage 4) is te zien wat de mogelijke waarden zijn van
de variabelen die de energiebesparende technieken representeren. Voor WKK
geldt dat er enerzijds een dummyvariabele is (wel of geen WKK), en anderzijds
een continue variabele die de capaciteit van de installatie weergeeft. Op
deze manier wordt uitbreiding van WKK dus wel degelijk meegenomen in de analyse.
Voor beweegbare schermen geeft een getal tussen 0 en 1 weer welk deel van
het areaal met beweegbare schermen kan worden afgedekt (0 betekent «er
zijn geen beweegbare schermen», 1 betekent «100% van het areaal
kan worden afgedekt»). Ook in dit geval is een uitbreiding in de loop
der jaren in de analyses opgenomen. Voor klimaatcomputers en condensoren wordt
wel volstaan met een dummy-variabele. Bij de specificatie van het model is
samen met LEI getest of het toevoegen van gegevens over de capaciteit of moderniteit
(jaar van aanschaf) van deze opties het model verbeterde. Dit bleek niet het
geval te zijn. De Algemene Rekenkamer is daarom van mening dat de nauwkeurigheid
waarmee de inzet van energiebesparende technieken is gemeten adequaat is.De opzet, werkwijze en resultaten van het onderzoek zijn voorgelegd aan
experts van het LEI en de Universiteit Wageningen.BIJLAGE 12GEBRUIKTE AFKORTINGENAMvBAlgemene Maatregel
van BestuurBINBedrijvenInformatieNet BMPBedrijfs MilieuplanBSEBesluit Stimulering
EnergiebesparingCO2Koolstofdioxide DEAData Envelopment Analysis EIAEnergie Investeringsaftrek EZ(Ministerie van) Economische
Zaken GlamiGlastuinbouw en
MilieuLaserLandelijke Service
bij Regelingen LNV(Ministerie van) Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij MIAMilieu Investeringsaftrek MJA-EMeerjarenafspraak
EnergieMtonMegaton (miljoen
ton) NIRISNiet-Industriële
Restwarmte InfraStructuur NovemNederlandse Onderneming
voor Energie en Milieu PepPer eenheid product PJPetajouleREBRegulerende Energiebelasting RSGRegeling Structuurverbetering
Glastuinbouw SFAStochastic Frontier
Analysis STIDUGStimuleringsregeling
Inrichting Duurzame Glastuinbouwgebieden SWGSubsidieregeling voor
WKK-voorzieningen in de Glastuinbouw VAMILVrije Afschrijving
Milieu-InvesteringenVBTBVan beleidsbegroting
tot beleidsverantwoordingVROM(Ministerie van)
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer WKKWarmtekrachtkoppelingXNoot1Voorheen was het LEI bekend als het Landbouweconomisch Instituut. Nu heet
dit instituut kortweg «LEI» en maakt het deel uit van Wageningen
UR, het samenwerkingsverband tussen de Dienst Landbouwkundig Onderzoek, Wageningen
Universiteit en het instituut Praktijkonderzoek.XNoot2Thans uitgedrukt in euro's.XNoot1Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Milieubalans 2001,
p. 139–143. De hoeveelheid uitstoot van CO2 en overige broeikasgassen
samen wordt uitgedrukt in CO2-equivalenten.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 272, nrs. 1–2.
Voor totaalbeeld, zie p.17. Voor sector landbouw, zie p.65.XNoot2Algemene Rekenkamer, Bestrijding uitstoot broeikasgassen, Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 272, nrs. 1–2.XNoot3Voorheen was het LEI bekend als het Landbouweconomisch Instituut. Nu heet
dit instituut kortweg «LEI» en maakt het deel uit van Wageningen
UR (Universiteit en Researchcentrum), het samenwerkingsverband tussen de Dienst
Landbouwkundig Onderzoek, Wageningen Universiteit en het instituut Praktijkonderzoek.XNoot1Het energiegebruik per eenheid product is het quotiënt van het primaire
brandstofverbruik en de reële omzet in guldens.XNoot1CBS-LEI, Land- en tuinbouwcijfers (2000).XNoot2De CO2-uitstoot die gerelateerd is aan het elektriciteitsverbruik
wordt – anders dan bij gasverbruik – niet toegerekend aan de landbouwsector
maar aan de energiesector, vanuit de gedachte dat op het moment van elektriciteitsopwekking
de daadwerkelijke CO2-uitstoot al plaatsheeft.XNoot1Naast het AMvB-spoor bestaat ook de mogelijkheid dat bedrijven een Bedrijfsmilieuplan
(BMP) opstellen. Hiermee kan de tuinder tijdelijk op één van
de vier milieuvelden onder de AMvB-norm scoren.XNoot1In de Meerjarenafspraak-Energie en het Glami-convenant wordt gesproken
van een verbetering van de energie-efficiëntie met 50 respectievelijk
65%. De Algemene Rekenkamer geeft er de voorkeur aan te spreken van verbetering
van het energiegebruik per eenheid product. Zie voor een nadere uitleg op
dit punt hoofdstuk 3.XNoot2Het effectdoel, dat via de investeringen uiteindelijk een verlaging van
het energiegebruik p.e.p. wordt gerealiseerd, blijft impliciet. Zie 2.6 voor
de in aanmerking komende bedrijfsmiddelen.XNoot3Per 2001 is de aftrek voor alle categorieën verhoogd naar 55%.XNoot1Investeringen moeten voorkomen op de keuzelijst van milieuvriendelijke
voorzieningen en leveren punten op. Een minimaal aantal punten is, naast een
verplicht basispakket aan voorzieningen, nodig om voor het Groenlabelcertificaat
in aanmerking te komen. Met het certificaat kan tuinder de bank om rentevoordeel
verzoeken.XNoot2Een «aquifer» is een watervoerende laag die tussen twee niet
doorlatende lagen ligt en waarin warmte en of koude kan worden opgeslagen.XNoot1In de economische theorie wordt energie-efficiëntie anders gedefinieerd,
namelijk als de verhouding tussen het minimaal noodzakelijke energiegebruik
en het feitelijke energiegebruik (en hangt af van de beste praktijk en het
feitelijk gebruik). Energiegebruik per eenheid product daarentegen is niet
alleen afhankelijk van de energie-efficiëntie, maar ook van bedrijfsgrootte,
techniek en de inputsamenstelling (Coelli et al. 1998: 100).XNoot2Zie hiervoor bijlage 2 van de Algemene monitoring van
het energiegebruik in de Nederlandse Glastuinbouw, van de Meerjarenafspraak
Energie Glastuinbouw.XNoot3Energie in de glastuinbouw van Nederland, Ontwikkelingen
in de sector en op de bedrijven t/m 2000, LEI, oktober 2001.XNoot1Bron: Energie in de glastuinbouw van Nederland, Ontwikkelingen
in de sector en op de bedrijven t/m 2000, LEI, oktober 2001. Zie
ook rapport Bestrijding uitstoot broeikasgassen, Algemene
Rekenkamer (Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 272, nrs.
1–2).XNoot2Bijlage 1 geeft een overzicht van de BIN-data van het LEI.XNoot3In bijlage 2 wordt uitgebreider ingegaan op de in de analyse gehanteerde
variabelen en hun definities.XNoot4Bijlage 3 geeft een overzicht van de geëxploreerde methoden. In bijlage
4 wordt ingegaan op de keuze van het uiteindelijke model (Tabel B4.1), en
de specifieke resultaten daarvan (Tabel B4.2).XNoot5Het mogelijke besparingseffect kan worden berekend door een parameterwaarde
(zie tabel B4.2 in bijlage 4) te relateren aan het bereik van de afhankelijke
variabele.XNoot1Voor alle gewastypen behalve voor potplanten is een zogenaamde «dummy-variabele»
opgenomen. Daarom zijn de parameterwaarden voor de gewasdummy's te interpreteren
als «mate waarin gewas energie-intensiever is dan potplanten».
Hetzelfde geldt voor de jaardummy's, waarbij 1994 het basisjaar is.XNoot2Zie IMAG, LEI, projectbureau Glami:Praktijkevaluatie
van het gebruik van kasklimaatcomputers in de glastuinbouw, 2000.XNoot1De totale «verklaarde variantie» van het model bedraagt 44,9%.
Zie bijlage 4.XNoot1Het jaar 1997 is als het beginjaar voor de enquête gehanteerd omdat
in 1997 de EIA-maatregel van start is gegaan. Verder is het waarschijnlijk
dat voor de periode daarvoor de enquête minder betrouwbare resultaten
zal opleveren.XNoot2Uit bijlagen 7 en 8 blijkt dat het nieuwe databestand dat ontstaat door
de gegevens van de enquete samen te voegen met het orginele databestand, hoewel
niet helemaal representatief, het gehele databestand voor het grootste deel
goed weergeeft.XNoot1De vragen over subsidies zijn minder goed ingevuld dan die over belastingvermindering.
Een aantal respondenten noemde hier opnieuw de EIA- en de Vamil-regeling.
De resultaten kunnen daarom alleen als indicatief worden beschouwd.XNoot1In het vorige hoofdstuk bleek dat het hebben van een WKK-installatie geen
aantoonbaar besparend effect heeft op het energiegebruik p.e.p. Mogelijke
verklaringen kunnen zijn dat WKK-installaties beter zijn geworden in de loop
der tijd, of dat besparingseffecten vooral optreden in de eerste jaren na
aanschaf van een WKK-installatie.XNoot2Senter (jaarrapportages), Novem (energierapport), Ecofys en Erasmus UniversiteitXNoot3Algemene Rekenkamer, Belastingen als beleidsinstrument, maart 1999.XNoot4Ecofys/Erasmus universiteit, Effectiviteit energiesubsidies;
Onderzoek naar de effectiviteit van enkele subsidies en fiscale regelingen
in de periode 1988–1999, november 2000. Uitgevoerd als onderdeel
van het IBO Energiesubsidies (Ministerie van Financiën, 2001).XNoot1CPB, ECN, Novem & RIVM (2001), Protocol Monitoring
Energiebesparing (ECN-C-01-129) en Boonekamp (2002), Besparingstrends 1990–2000, Besparing, instrumenten en effectiviteit. (ECN-C-02-015).XNoot1In een technische bijlage geeft de staatssecretaris ten slotte een overzicht
van een aantal methodologische vraagpunten rond het onderzoek. Over deze onderwerpen
is in eerdere stadia van de afstemming met de ministeries reeds verscheidene
malen schriftelijk en mondeling van gedachten gewisseld. Ze vormen voor de
Algemene Rekenkamer geen aanleiding om tot wijziging van het rapport te komen.
In bijlage 11 wordt hierop nader ingegaan.XNoot1Binnen de «scope» van dit onderzoek was het niet mogelijk
alle andere aspecten die mogelijk een rol zouden kunnen spelen in de glastuinbouw
in kaart te brengen. Dit zou een te groot tijdbeslag vergen. Na afronding
van dit eerste onderzoek op dit terrein zou door het Ministerie van LNV een
dergelijke dataverzameling mogelijk wel uitgevoerd kunnen worden.XNoot2Bron: LEI-DLO: Energie in de glastuinbouw van Nederland;
ontwikkelingen in de sector en op de bedrijven t/m 2000, p 20.XNoot1Deze gewasvariabele is opgenomen als dummyvariabele. Een dergelijke variabele
heeft twee waarden: 0 en 1. In dit geval betekent het dat de variabele bijvoorbeeld
aangeeft of een bepaald bedrijf wel rozen teelt (waarde 1) of niet (waarde
0). In deze analyses is ervoor gekozen de gewassen te verdelen in acht hoofdcategorieën
die in energie-intensiteit redelijk homogene categorieën vormen met een
redelijke celvulling per categorie. Deze zijn in de analyse opgenomen als
zeven dummy-variabelen. Het basisgewas, dat wil zeggen het gewas waartegen
de resultaten van de analyses voor de andere gewassen tegen afgezet kunnen
worden, is potplanten.XNoot2In de analyses konden veranderingen binnen de gewassen (bijvoorbeeld overgang
van tomaat naar trostomaat) niet worden meegenomen. Verder waren analyses
per gewas niet mogelijk omdat er sprake was van te weinig waarnemingen per
gewas, en omdat het BIN-bestand wel representatief is voor de sector als geheel,
maar niet op gewasniveau.XNoot3De jaren zijn eveneens opgenomen als dummy-variabelen. Het basisjaar,
dat wil zeggen het jaar waartegen de resultaten van de analyses voor de andere
jaren tegen afgezet kunnen worden, is 1994.XNoot1Voor een uitgebreide beschrijving van de multi-levelmethode, zie Snijders
en Bosker (1999).XNoot2Data Envelopment Analysis en Stochastic Frontier Analysis, zie Coelli, An introduction to efficiency and productivity analysis,
Boston/Dordrecht/London, Kluwer Academic Publishers, 1998.XNoot1De meeste bedrijfskenmerken zoals grootte van het bedrijf, leeftijd ondernemer
en bedrijfstype, bleken bij weglating uit het model niet ten koste van de
verklaarde variantie te gaan. Alleen de kenmerken oppervlakte glas en moderniteit
glasopstanden bleken significant.XNoot1Voor de mediaan is gekozen omdat enkele antwoorden flink afwijken van
de rest en een gemiddelde daar te sterk door beïnvloed zou worden. De
mediaan geeft die score weer waarbij de helft van de onderzochte bedrijven
hoger of gelijk aan de mediaan scoort.XNoot1Van één bedrijf was het identificatienummer van de enquête
verwijderd, bij twee andere bedrijven ontbraken gegevens over het energiegebruik
p.e.p.XNoot2Als een tuinder bijvoorbeeld in 1998 geïnvesteerd heeft in een optie,
en daarvoor gebruik heeft gemaakt van beleid, krijgt de variabele voor dat
jaar en de jaren daarna (vanwege het «na-ijl»-effect) de waarde
1. De jaren daarvoor hebben de waarde 0.XNoot3Om in een analyse drie groepen te kunnen onderscheiden worden twee dummy-variabelen
aangemaakt. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28780-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl