Vaststelling van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij 2001; Verslag algemeen overleg op 10 april 2001, over landinrichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27400-XIV, nr. 98

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

22-05-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27400-XIV nr. 98

16-05-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27400-XIVToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 41 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 400 XIVVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar
2001nr. 98VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 16 mei 2001De vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij1 heeft op 10 april 2001 overleg gevoerd met staatssecretaris Faber
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij over de brief van
de staatssecretaris van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij d.d. 5 april inzake
Landinrichting (LNV-01-432).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissieVolgens de heer Rietkerk (CDA) is het landinrichtingsbeleid,
mits van voldoende geld voorzien, een onmisbaar instrument om papieren doelen
als de ecologische hoofdstructuur (EHS) en recreatieve voorzieningen in de
praktijk te realiseren. De brief van de staatssecretaris onderstreept die
uitgangspunten, maar gaat niet in op de knelpunten en de onvrede in het veld.
Juist bij landinrichting hoort een betrouwbare overheid, net als meerjarige
duidelijkheid, meerjarige kasritmes en meerjarige budgetten om de inzet van
de landinrichtingscommissies, provincies en andere overheden met Schwung uitgevoerd
te krijgen. Te veel onduidelijkheid over initiële landinrichting zorgt
voor een haperende uitvoering, waardoor het draagvlak afvlakt. De rijksoverheid
heeft via minister Apotheker in het kader van de actie Drieslag afgesproken
dat door de provincies 300 mln zou worden gesaneerd en door het Rijk 400 mln
extra beschikbaar zou worden gesteld. De provincies hebben deze sanering zo
goed als ingevuld en beleid in gang gezet, maar de rijksoverheid is haar afspraak
niet nagekomen. Van de 80 mln die het Rijk zou inverdienen, is nog geen cent
gerealiseerd. Dit jaar zijn de beschikbare kasmiddelen en de verplichtingen
volstrekt onvoldoende, zoals de CDA-fractie reeds bij de begrotingsbehandeling
duidelijk heeft gemaakt. In de praktijk wordt dit nu duidelijk waarneembaar.
Destijds is uitgegaan van 185 mln kasruimte per jaar tot en met 2004 en een
verplichtingenruimte van 100 mln oplopend tot 145 mln. De sanering is in gang
gezet om de beloofde versnelling met de budgetten voor nieuwe projecten geregeld
te krijgen. Met die versnelling als een worst voor de neus is de sanering
bij boeren en natuurbeschermers deels gerealiseerd, maar bijvoorbeeld in Zeeland
en Overijssel zal hierdoor weer vertraging optreden. Bij de voor- en najaarsnota
worden de tekorten zo nu en dan aangevuld. Ook nu weer zal de Dienst landelijk gebied de tekorten in beeld brengen om deze aangevuld te krijgen, maar
op zo'n manier kan de landinrichting niet goed gepland worden. Als er steeds
tussendoor wordt bij- of afgeplust, is er steeds weer onduidelijkheid in de
gebieden, waardoor te veel stagnatie in de uitvoering optreedt.Deze problemen doen zich ook voor bij de nieuwe projecten die juist de
actie Drieslag tot een succes moeten maken. Dat betekent de doodsteek voor
landinrichting door weer vertraging en gezeur. Als deze niet worden opgelost,
zal een vervolg van dit algemeen overleg in de plenaire vergadering worden
gevraagd. Vanwege de MKZ-crisis zal helaas nogmaals vertraging optreden, waardoor
ook de budgetten vertraagd worden ingezet. Kan de staatssecretaris toezeggen
dat zij daar met enige flexibiliteit zal omgaan?In haar brief gaat de staatssecretaris in op de komende wijziging van
de Landinrichtingswet. Al vanaf 1994 tot 1996 loopt deze discussie, maar
na bijna tien jaar is er nog steeds geen wet. Het kan toch niet zo zijn dat
nu nog steeds nieuwe projecten gebaseerd moeten worden op een wet die er nog
steeds niet is? Opnieuw is er onduidelijkheid en wellicht toch weer vertraging
in de praktijk. De CDA-fractie ziet graag dat in hoog tempo aan de nieuwe
Landinrichtingswet gewerkt wordt, opdat er duidelijkheid komt over de nieuwe
projecten.Wat betreft de nieuwe Regeling bedrijfshervestiging en -beëindiging
willen de provincies maatwerk leveren en opplussen – dus bovenop de
regeling – terwijl door het Rijk juist weer wordt gekort. Daardoor komen
de processen van onderop weer in het gedrang, bijvoorbeeld de verplaatsing
van bedrijven. Juist dat maatwerk wil de CDA-fractie graag ingevuld zien en
zij krijgt graag de toezegging van de staatssecretaris, dat die regeling wordt
opgeplust met autonoom geld van andere overheden.In 2001 moeten de beschikbare middelen in evenwicht worden gebracht met
de gestelde doelen, anders blijven de EHS, de recreatieve voorzieningen en
het structuurschema Groene ruimte papieren tijgers en lopen de strategische
groenprojecten vertraging op. Het geduld van de CDA-fractie raakt op en de
geloofwaardigheid van de staatssecretaris komt daarmee in het geding. Kan
dit zware landinrichtingsdossier niet beter in handen van de minister worden
gesteld?De heer Geluk (VVD) wijst op de motie-Schreijer-Pierik
in de begrotingsbehandeling, waarin wordt gevraagd om voor 1 april een volledig
financieel overzicht te geven van de landinrichtingsprojecten tot 2018. Tot
nu toe is echter weinig vooruitgang geboekt. De brief van de provincie laat
weinig aan duidelijkheid te wensen over en kan dan ook worden gezien als een
protestbrief aan de staatssecretaris.In haar brief uit 1999 heeft de staatssecretaris de actie Drieslag uiteengezet.
Daarin gaat het om herijking, het realiseren van nieuw beleid door middel
van landinrichting en het terugdringen van het verplichtingenbestand. Minister
Apotheker stelde, in die tijd 400 mln uit te willen trekken voor nieuw beleid.
In haar brief van afgelopen zaterdag schrijft de staatssecretaris terecht
dat de landbouwinrichting een praktisch voertuig is. De uitvoering blijft
echter stilstaan en volgens het IPO is zelfs een achteruitgang in het totale
beleid van landinrichting te constateren. De verplichtingen en de kasmiddelen
liggen op een lager niveau dan ooit en het inverdienen gaat te traag of vindt
zelfs niet plaats. Er is een bestuursconvenant getekend en verwachtingen zijn
gewekt – onder andere om 400 mln in te verdienen – die echter
niet worden nagekomen. Het geheel overziende, vraagt de VVD-fractie zich af
of deze staatssecretaris een visie heeft op de landinrichting. Waarom heeft
zij dan nu pas een brief over de problemen in 2001 geschreven, terwijl deze
problemen vorig jaar al te voorzien waren? Telkens weer moeten projecten worden
vertraagd en stilgezet. Het moeizaam verworven vertrouwen, verkregen door
de beloofde versnelling, raakt hierdoor ernstig verstoord. Heeft de staatssecretaris
niet de indruk dat zij het vertrouwen niet alleen bij de provincie maar
ook bij de boeren verliest? De brief van de Provinciale commissie groene ruimte
in Zeeland gooit het touwtje in de boot, terwijl juist daar heel belangrijke
dingen op dit gebied gebeuren.De afspraken over de actie Drieslag zijn ruim twee jaar geleden gemaakt.
Op dit moment liggen de voorstellen voor de sanering van 300 mln uit het verplichtingenbestand
voor bij de provincies of zijn besluiten daarover zelfs al genomen. De tegenprestatie
van de overheid van 400 mln wordt pas in 2002 verwerkt. Bovendien worden deze
over een veel langere periode uitgesmeerd dan oorspronkelijk de bedoeling
was. Waarom wil de staatssecretaris wachten op de begroting 2002 om een en
ander inzichtelijk te maken en waarom kan dit niet eerder?Al twee jaar lang rommelt het bij de verplichtingen bij projecten in de
landinrichting. In 1999 zijn de provincies met hun voorbereidingen uitgegaan
van de afspraken in het kader van de actie Drieslag. Met de huidige budgetten
moeten vele projecten, waarvoor een breed draagvlak is verworven, in de ijskast
worden gezet. Dat is fnuikend voor het draagvlak en voor de uitvoering van
het natuurbeleid in het landelijk gebied. Bovendien vormt het een grote bedreiging
voor de ambities in de nota Natuur voor mensen, mensen voor natuur. In de
begroting werd aanvankelijk slechts 40 mln gereserveerd voor nieuwe verplichtingen,
te weinig om de ambities voor het natuurbeleid tijdig te realiseren. Na veel
duw- en trekwerk is de verplichtingenruimte opgerekt naar 56 mln, maar ondanks
die verhoging liggen er nog projecten klaar voor ongeveer 30 mln. Wat heeft
de staatssecretaris gedaan en wat doet zij om nog in deze begroting voor 2001
extra budgetten beschikbaar te stellen om deze projecten alsnog van start
te laten gaan? Op welke wijze denkt zij het draagvlak te behouden als zij
er niet in slaagt extra geld vrij te maken? Komt het geld dan nog wel op tijd
ter beschikking voor de uitvoering? In zijn brief van 4 februari 1999 schrijft
minister Apotheker, dat de wijziging van de Landinrichtingswet op korte termijn
gereed zal zijn. Hoever staat het daar nu mee? Het is inmiddels bijna mei
2001 en de vertraging mag toch niet verder oplopen. Hoeveel heeft de staatssecretaris
overigens al inverdiend in de afgelopen jaren? Vindt zij dat zij met het inverdiende
bedrag heeft voldaan aan haar verplichtingen? Is het bericht overigens juist,
dat dit bedrag nul zou zijn?Spreker heeft de Groene kaderbrief niet aangetroffen in de stukken, maar
heeft deze uiteindelijk wel ergens kunnen opdiepen. Hoe staat het met de betrokkenheid
van de provincies daarbij? Aan het einde van haar brief van de vorige week
meldt de staatssecretaris dat een opstelling zou worden gemaakt tot 2018.
Hoe worden de provincies bij die opstelling betrokken? De actie Drieslag is
immers op die betrokkenheid van de provincies gebouwd.De motie-Schreijer-Pierik vraagt om een overzicht voor 1 april terwijl
de staatssecretaris schrijft dat dit in de zomer beschikbaar komt. De VVD-fractie
dringt aan op een goed en soepel mogelijk lopende landinrichting. Immers,
60% tot 70% van het geld voor landinrichting wordt benut voor de EHS, een
belangrijk percentage waarmee deze EHS goed wordt gediend. Het belang voor
de natuur is buitengewoon groot en frustraties over een niet goed werkend
instrument horen daar niet in thuis. Afspraken over de actie Drieslag behoren
versneld te worden nagekomen en structurele afspraken op korte termijn zijn
noodzakelijk, met name over de financiering.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA) wijst op
het doel van de nota Herijking landinrichting, namelijk verbreding, vereenvoudiging,
versnelling en flexibilisering van het instrumentarium. Ondanks een aantal
kanttekeningen bij de te wijzigen Landinrichtingswet heeft haar fractie daarmee
in oktober enthousiast ingestemd, juist omdat dit het instrument kan en moet
zijn voor functiewijziging en -verbetering. Een groot gedeelte van de EHS
is aangewezen op de landinrichting, want begrensd is immers nog niet gerealiseerd.
De wetswijziging is een noodzakelijk onderdeel van de operatie
Drieslag. Met de provincies zijn begin 1999 afspraken gemaakt over sanering
en beschikbaarstelling van middelen voor dit beleid. De provincies hebben
zich daar keurig aan gehouden en 300 mln gesneden in projecten in uitvoering
en voorbereiding, maar duidelijkheid over het LNV-aandeel van 400 mln in de
afspraak is er nog steeds niet. In haar brief meldt de staatssecretaris dat
de 400 mln beschikbaar moet komen door lopende landinrichtingsprojecten en
nieuw beleid – bijvoorbeeld reconstructie en projecten voortvloeiend
uit de nota Natuur voor mensen, mensen voor natuur – en dat met het
IPO naar een structurele oplossing wordt gezocht. Tot nu toe is de verwachting
dat 280 mln wel kan worden gerealiseerd maar dat voor de periode tot 2010
alle inspanningen gericht moeten zijn op de realisering van de resterende
120 mln. Dat inzicht krijgt de Kamer pas bij de begroting 2002 en ook de PvdA-fractie
heeft daar nogal wat moeite mee. Het betekent namelijk dat nog steeds geen
structurele oplossing is gevonden en geen duidelijkheid wordt gegeven over
het totaalbedrag van 400 mln. Hoe is overigens die 280 mln opgebouwd? De bestuursovereenkomst
van 21 december 2000 wordt door het IPO dan ook gezien als een principeovereenkomst.
Het overgangsjaar 2001 wordt ook als zodanig beschouwd, omdat men nog steeds
met LNV in onderhandeling is over de kaderbrief en het gevoel heeft dat afspraken
uit het verleden nog steeds niet worden gehonoreerd. De PvdA-fractie kan zich
de irritatie van de provincies goed voorstellen, temeer omdat het Rijk zowel
in 1999 als voor dit jaar zonder enig overleg met de provincies eenzijdig
omvangrijke kortingen op de toch al als ontoereikend gevoelde middelen heeft
toegepast, waardoor zij sterk het gevoel hebben dat hun geloofwaardigheid
wordt aangetast. Daarmee wordt het draagvlak in de regio's ernstig geschaad,
terwijl dat draagvlak nu juist zo belangrijk is.In de praktijk wordt ingespeeld op de herijking door aanpassing van de
werkwijze, zo stelt de staatssecretaris. Dat klopt; als het niet tegenzit
zal de nieuwe Landinrichtingswet voor de zomer naar de Raad van State worden
gestuurd. De provincies krijgen het dan lastig, want als zij al met modules
willen werken, wordt dat extra bemoeilijkt door het ontbreken van het wettelijk
kader. De inspraak moet bijvoorbeeld volgens de huidige wet vormgegeven worden
en het afdwingen van zaken kan niet zonder wettelijk kader, waardoor projecten
op basis van vrijwilligheid door één dwarsligger kunnen stranden.
Tussen LNV en IPO zijn afspraken gemaakt over de plannen die nog op basis
van de huidige wet worden vastgesteld. Oorspronkelijk zouden deze plannen
uiterlijk 2000 worden vastgesteld omdat men uitging van een nieuwe wet. De
wet lijkt nu niet eerder dan in 2003 in werking te treden en dan is het heel
moeilijk om de afspraken bij de operatie Drieslag, namelijk om op basis van
raam- en deelplannen te werken met kortlopende verplichtingen, ook daadwerkelijk
te realiseren. In de huidige wet worden verplichtingen aangegaan voor het
gehele traject. Kortom, het is van groot belang dat het juridische kader wordt
vastgesteld opdat de onzekerheid wordt weggenomen. Onzekerheid is desastreus
voor draagvlak in de streek maar ook voor de integraliteit van het totale
plan. Als het precieze kader niet bekend is en men modulair wil werken, zijn
landbouwkundige verbeteringen misschien nog wel op vrijwillige basis te realiseren
of geaccepteerd te krijgen, maar juist aan de zwakke punten, bijvoorbeeld
de natuurprojecten, komt men niet toe.Spreekster wijst vervolgens op de relatie tussen de kasmiddelen en de
verplichtingenruimte. De ruimte voor 2001 is weliswaar vergroot van 40 mln
naar 56,3 mln, maar niet conform de operatie Drieslag en de afspraken daarover,
waarin sprake was van 80 mln. Bovendien is deze ruimte ontoereikend om het
natuurbeleid in het afgesproken tempo uit te voeren. Omdat er voor een groot
aantal geplande uitvoeringsmodules geen verplichtingenruimte meer beschikbaar
is, kunnen zij niet worden vastgesteld en komt er via de IPO-verdeling voor
de volgende jaren ook geen kasgeld beschikbaar. Zo wordt de cyclus als het
ware naar beneden toe bijgesteld, met alle gevolgen van dien voor het instrument. Hetzelfde probleem doet zich voor bij de strategische groenprojecten,
waarvan de uitvoeringsduur in plaats van het in het structuurschema Groene
ruimte aangegeven gemiddelde van tien jaar, vijftien jaar of meer zal bedragen.
Ook andere gebiedsgerichte projecten dreigen te worden vertraagd. Dat baart
zorgen, maar overigens dragen ook de provincies zelf verantwoordelijkheid.
Het zou onverantwoord zijn om daarvoor plannen te maken zonder dat daarvoor
het geld gegarandeerd is. Tegelijkertijd wil de PvdA-fractie de provincies
aansporen om nog verder naar mogelijkheden te zoeken. Ondanks het feit dat
de provincies zich hebben gehouden aan de afspraken, kunnen er wellicht nog
plannen worden aangepast en van het Rijk kan in ieder geval geëist worden
dat afspraken worden nagekomen.Door een te laag budget dreigen alle landinrichtingsprojecten later te
worden afgesloten, waardoor ook terugbetaling door het Rijk via de ruilverkavelingsrente
twee tot vier jaar vertraging oploopt, terwijl die nu juist was bedoeld als
voeding van de jaarlijks door LNV beschikbaar te stellen kasbudgetten. Die
vertraging werkt dus twee keer negatief: direct door vertraging in de uitvoering
van de werken onder andere de EHS en indirect doordat de te incasseren gelden
voor het kasbudget later binnenkomen. De afgelopen jaren zijn onvoldoende
middelen ter beschikking gesteld voor het realiseren van de doelen op het
gebied van de landinrichting en de grondverwerving voor de landinrichtingsprojecten
en ook de natuur, waardoor zij niet binnen de afgesproken termijnen en op
die manier gerealiseerd kunnen worden. De 100 mln voor grondverwerving in
de EHS is bedoeld ter dekking van de stijging van de grondprijzen en niet
voor extraatjes. De PvdA-fractie verzoekt de staatssecretaris om zo spoedig
mogelijk duidelijkheid te geven over de totale 400 mln. Juist in het kader
van de landinrichting kan werk met werk worden gemaakt.De door de Kamer gevraagde financiële overzichten van de landinrichtingsprojecten
tot en met 2018 zijn tegen de zomer beschikbaar, terwijl de DLG die overzichten
in huis heeft. Kunnen deze samen met de reactie van de staatssecretaris verzonden
worden? De PvdA-fractie verzoekt de staatssecretaris de zaken structureel
te maken want er zitten voor 2001 hapsnapgelden uit de reconstructie. Hetzelfde
geldt voor het wegzetten van de A2-gelden voor stimulering van het gebiedsgerichte
beleid. Het zou prettiger werken en het draagvlak vergroten als die duidelijkheid
wordt gegeven aan met name de mensen die het werk moeten uitvoeren.De heer Ter Veer (D66) constateert dat na
een ambitieuze start de Wet herstructurering varkenshouderij slechts ten dele
is doorgevoerd, dat intussen de reconstructiewet is aangenomen en dat zich
een MKZ-crisis heeft voorgedaan met veel verder reikende gevolgen dan het
uit Nederland verbannen van het virus. Een structurele ingreep in deze periode
is de instelling van de huizen-voor-stallenregeling geweest met zeer ingrijpende
gevolgen voor het platteland. Uit reacties heeft hij begrepen dat de reconstructiewet
wellicht niet het goede antwoord is op in ieder geval de sanitaire cordons,
dat een herbezinning nodig is en dat in ieder geval minder vleeskalveren en
varkens geherbergd worden dan werd aangenomen. Alle spectaculaire ontwikkelingen
die op herbezinning kunnen rekenen, staan in schril contrast met het onverwoestbare
instrument van de landinrichting, waarmee de D66-fractie al 20 jaar radicaal
wil stoppen. Zij voelt zich hierin gesterkt door de drie genoemde ontwikkelingen
na het regeerakkoord. Deze drie nieuwe feiten betekenen een totale ommekeer op
het platteland en D66 wil daar niet aan voorbijgaan. Desondanks blijft zij
voor het realiseren van de EHS in 2018, ook door het pinpointen van de doelstellingen
daarvan. Het aankoopprogramma wordt niet gediend door een nieuwe wet of door
afspraken tussen IPO en LNV over landinrichting, maar door meer geld en door
het beteugelen van de stijging van de grondprijs. Delen van projecten in voorbereiding
zijn vervallen en misschien is het goed om een overzicht te krijgen
van die projecten waarvan de uitvoering is komen te vervallen.In dezelfde brief meldt de staatssecretaris dat 400 mln beschikbaar zou
komen door in lopende landinrichtingsprojecten nieuw beleid voortvloeiend
uit bijvoorbeeld reconstructie door te voeren, terwijl kennelijk een pas op
de plaats wordt gemaakt in de reconstructiecommissies. Hoe verhoudt zich dat
tot elkaar? Wat vindt bijvoorbeeld de gedeputeerde in Friesland ervan dat
die 400 mln zijn neus voorbijgaat? Deze zomer wordt het wetsvoorstel naar
de Raad van State verzonden. De fractie van D66 hoopt op zoveel denkkracht
binnen het departement dat dit inderdaad doorgang kan vinden. De provincies
zullen hun financiële inbreng bij de bestuurscommissies inzichtelijk
maken, ook om het tweezijdig karakter hiervan te versterken. Kan de Kamer
al op schrift krijgen wat de provincies precies hebben gedaan en wat hun constructieve
bijdrage is?Het is spreker gebleken dat de kasbijdragen goed geld naar kwaad geld
gooien is, vooral bedoeld om de plaatselijke commissies voor landinrichting
tevreden te houden. Is het niet een heel inadequate besteding van geld, gelet
op de breed gevoelde behoefte om het landinrichtingsinstrument te moderniseren?
Bijvoorbeeld in de provincie Groningen heeft hij een wanverhouding geconstateerd
in het strategisch groenproject Midden-Groningen, waar bijvoorbeeld een ruilverkavelingsblok
van 15 000 ha is ingetekend om 1500 ha natuurgebied te verwerven en in
te richten. Als de Kamer van de zomer nadere informatie over een en ander
krijgt, lijkt het hem in ieder geval zeer zinnig om daarover een vervolgoverleg
te voeren.De procedure van de landinrichting na de herijking dient geen landbouwkundig
doel en duurt nog altijd veel te lang en is oude wijn in nieuwe zakken. Zodra
projecten worden afgesloten, is een versnippering van 50% ten opzichte van
de nulsituatie alweer een feit, omdat de boeren in een veel groter aantal
en in een hoger tempo stoppen dan tot nu toe.Antwoord van de regeringDe staatssecretaris herhaalt de stelling in
haar brief, dat landinrichting een belangrijk instrument is om de doelen op
het gebied van natuur, landschap, stedelijke groenvoorziening en recreatieve
inrichting te realiseren. Daarnaast wil zij ervoor zorgen dat dit instrument
volop wordt geaccepteerd en geen problemen oplevert. Zij zoekt dan ook een
transparante methode van werken, in open discussie met de provincie over de
doeleinden, de middelen en de cijfers. Als de heer Rietkerk van mening is
dat er al zo lang niets met dit dossier is gebeurd, repliceert zij dat zij
het pas sinds april vorig jaar in haar portefeuille heeft en het als haar
eerste taak in dit dossier zag om schoon schip te maken na alle verwarring
en onduidelijkheid en het dichten van het ene gat met het andere. Zij voert
daartoe zeer intensief overleg met de provincies. De afspraak is gemaakt om
elkaar intensiever op de hoogte te houden en openheid van zaken te geven in
plaats van een kaderbrief een keer per jaar. Het is absoluut nodig om het
moderne landinrichtingsinstrument weer goed op de kaart te krijgen en zij
hoopt dat op het moment dat de zaken zijn opgeruimd, zelfs de fractie van
D66 het een mooi instrument zal vinden. Niet voor niets is in 1998 besloten
tot de operatie Drieslag, gezien de noodzaak tot sanering van het verplichtingenbestand
van 1,2 mld. Dat zou op zijn minst gehalveerd moeten worden door 300 mln te
saneren door de provincies en door 400 mln inverdieneffecten van andere instrumenten.
Dat het door nieuw beleid zou worden opgeplust, zoals de heer Geluk opmerkte,
is absoluut niet het geval. Het gaat erom om vanuit nieuw beleid, bijvoorbeeld
door reconstructie of projecten in de natte natuur, dus met nieuwe instrumenten
bestaande projecten te betalen. Deze inverdieneffecten van 400 mln bleken
echter een illusie, want 250 mln tot 280 mln kon door de reconstructie, het
Groene Hart, de gelden voor de Nadere uitwerking rivierengebied,
de zogenaamde NURG-gelden en vanuit wellicht ook Natuur voor mensen, mensen
voor natuur gerealiseerd worden. De provincies hadden begrip voor het feit
dat de cijfers op deze manier werden gepresenteerd omdat zij ook wel inzagen
dat de 400 mln nogal hoog gegrepen was. De staatssecretaris zegt toe om alles
in het werk te stellen om de resterende 120 mln in de komende tien jaar te
realiseren. Op de opmerking van de heer Geluk, dat toezeggingen zijn gedaan
in het bestuursakkoord van 21 december 2000, antwoordt de staatssecretaris
dat zij met de voorzitter van het IPO heeft afgesproken dat er weliswaar eind
1998 afspraken zijn gemaakt over het saneren van 300 mln en het inverdienen
van 400 mln, maar dat inmiddels duidelijk is geworden dat op deze wijze van
die beoogde 400 mln naar verwachting circa 280 mln gerealiseerd kan worden
en dat de inspanning erop gericht blijft om een helder en transparant landinrichtingsinstrument
te krijgen. Uiteraard blijft het streven erop gericht de totale 400 mln te
realiseren. In de begeleidende brief heeft zij uiteengezet waarom ervoor is
gekozen om de bestuursovereenkomst voor dit jaar in tweeën te knippen
in die zin dat het financiële deel van de uitvoeringsprogramma's geen
onderdeel van deze bestuursovereenkomst kon zijn, omdat het al over de begrotingsbehandeling
van PS was heen getild, en dat vanaf volgend jaar een totaalbeeld zou bestaan.
Dat om financiële redenen door de provincies is besloten om de kaderbrief
geen onderdeel te laten zijn van de bestuursovereenkomst, bestrijdt zij. Nadat
zij had besloten om eerst door de zure appel heen te bijten, heeft zij uitgesproken
om veel ambtelijk en bestuurlijk overleg te willen voeren waarin dit punt
een- en andermaal is besproken. Er bestaat dan ook geen verschil van mening
over de cijfers. De afspraken over de 280 mln en de inspanning voor 120 mln
zijn opgenomen in de bestuursovereenkomst tussen het IPO en het ministerie.
Het lijkt haar dan ook niet reëel als de provincies daarvan terugkomen.
Overigens is tot en met 2000 15 mln inverdiend en voor dit jaar wordt 15 mln
tot 20 mln verwacht, in totaal dus 30 mln tot 35 mln.Vele langdurige projecten lopen nog steeds conform de oude afspraken die
moeilijk waren om te zetten. Deze moeten worden vereenvoudigd of afgebouwd
en tegelijkertijd zal gewerkt worden aan een nieuw modulair systeem met kortlopende
projecten van vier tot vijf jaar. In zowel de verplichtingen- als de kasritmes
is te zien dat zich vanaf 2000 t/m 2005 een samenloop zal voordoen tussen
het einde van de oude projecten en de start van de nieuwe projecten. De langlopende
projecten van bijvoorbeeld 26 jaar moesten worden afgerond en vroegen een
bulk geld. Tegelijkertijd werden nieuwe projecten gestart, terwijl er op de
begroting niet meer geld is dan er staat. Ook dat heeft de staatssecretaris
inzichtelijk willen maken om verplichtingenruimtes en kasritmes met elkaar
in overeenstemming te brengen. Die rekenexercitie heeft ertoe geleid dat de
verplichtingenruimte met ingang van dit jaar voor de komende jaren niet op
80 mln gezet kon worden, zoals in de meerjarenramingen uit 1999 mogelijk leek,
maar neerwaarts moesten worden bijgesteld. Dat heeft zij in april en mei vorig
jaar met de provincies gecommuniceerd en hen dat in september schriftelijk
laten weten. Op de opmerking van de heer Geluk, dat het totale instrument
in totaliteit naar beneden is gegaan, antwoordt de staatssecretaris dat een
aantal projecten nog afgerond moet worden en dus van een opeenstapeling van
gelden sprake is. In de operatie Drieslag is afgesproken dat dit systeem gesaneerd
wordt om met het nieuwe modulaire landinrichtingssysteem te kunnen werken.
Een van de elementen van de operatie Drieslag is dat de bezuiniging op de
landinrichting in het regeerakkoord is afgesproken, met alle consequenties
voor de middelen van dien.Desgevraagd door mevrouw Swildens waarom de strategische groenprojecten
niet meer worden uitgevoerd terwijl zij niet onder de definitie «oud
beleid» vallen, antwoordt de staatssecretaris dat zij weliswaar nieuw
beleid zijn, maar dat deze operatie te maken heeft met het feit dat de ruimte neerwaarts is bijgesteld. Zij herhaalt dat dit intensief met
de provincies is gecommuniceerd en dat er ook wat dit betreft ook geen verschil
van mening bestaat over de inzichtelijkheid van en de manier waarop de cijfers
tot stand zijn gekomen. De provincies betreuren het echter dat in de Kaderbrief 1999
stond dat voor 2000 ook met een verplichtingenruimte van 80 mln rekening kon
worden gehouden maar dat een bijstelling heeft plaatsgevonden naar 40 mln.
De provincies hebben geen gemakkelijke taak naar de landinrichtingscommissies,
maar uit het oogpunt van opschoning om het instrument volledig te kunnen hanteren,
was een andere weg echter niet mogelijk. Door de manier waarop het overleg
met de provincies is vormgegeven, zal een en ander steeds beter gaan verlopen
en zal er na 2004 weer meer ruimte zijn in de verplichtingensfeer.De vraag is nadrukkelijk gesteld of het niet anders kan dan via een bijstelling
van 80 mln naar 40 mln. Zij heeft de provincies gevraagd om een overzicht
van projecten die tussen wal en schip vallen zodra het op 40 mln blijft steken,
opdat zij kon zoeken naar meer ruimte. Die exercitie heeft ruim 16 mln opgeleverd,
waardoor de verplichtingenruimte van 40 mln is uitgebreid naar ruim 56 mln,
met daarbij de afspraak dat daar waar gelden vandaan kunnen worden gehaald,
deze worden overgeheveld naar de verplichtingenruimte. Bovendien deden zich
vorig jaar problemen met de kasritmes voor -vorig jaar werd gestart met min
20 mln uit 1999 met het vooruitzicht van eveneens min 20 mln over 2000 –
die zij heeft kunnen bijplussen. Door de manier waarop zij ermee bezig is
geweest, heeft zij laten zien hoezeer het landinrichtingsinstrument haar na
aan het hart ligt. Er lopen zeer goede projecten en alles wat maar enigszins
mogelijk is, wil zij bij elkaar sprokkelen. Dat neemt niet weg dat andere
afspraken gemaakt moesten worden om een modern instrument te krijgen, waarbij
transparantie en inzichtelijkheid vooropstaan.De heer Ter Veer heeft de vinger gelegd op de vele ontwikkelingen op dit
moment in het landelijk gebied. Inderdaad is door de uitvoering van de Wet
herstructurering varkenshouderij, de reconstructiewet maar zeker ook de MKZ-crisis
en de enorme druk daarvan op het ministerie, de Wet landinrichting nog niet
in de ministerraad besproken. De belangrijke afspraken met de provincies over
de positie van de Dienst landelijk gebied zijn in het bestuurlijk overleg
eind vorig jaar opgenomen en zullen in de nieuwe wet worden opgenomen. Hoewel
nog steeds niet gewerkt kan worden met het nieuwe modulaire systeem, wordt
daarmee in de praktijk redelijk creatief omgegaan en worden landinrichtingsprojecten
volgens dit nieuwe systeem reeds uitgewerkt.Voor het opstellen van de nieuwe kaderbrief wordt eerst ambtelijk en vervolgens
bestuurlijk overleg gevoerd. De manier waarop de cijfers zijn gepresenteerd
en de werkafspraken zullen niet meer leiden tot dergelijke gesprekken zoals
die de afgelopen maanden moesten worden gevoerd, doordat de inzichtelijkheid
is vergroot.Wat betreft de motie van mevrouw Schreijer merkt de staatssecretaris op,
reeds te hebben aangegeven de motie als een ondersteuning van haar beleid
te zien maar dit met geen mogelijkheid voor 1 april te kunnen redden. Mevrouw
Schreijer heeft vervolgens haar motie aangepast tot «in de maand juni».Nadere gedachtewisselingDe heer Rietkerk (CDA) is het eens met de
staatssecretaris over de herijking, vereenvoudiging, flexibilisering en versnelling.
De bezuinigingen van de kabinetten-Kok I en II zijn al pijnlijk, maar een
en ander wordt versterkt doordat de uitvoering van het beleid schort door
de stroperige afspraken en de onduidelijkheden in de budgetten. De staatssecretaris
heeft toegezegd een en ander inzichtelijk te maken. Blijft echter het feit
dat de ambities uit bijvoorbeeld het structuurschema Groene ruimte, het Natuurbeleidsplan en intenties in moties over de EHS niet worden gehaald
wanneer kasruimtes en verplichtingenbestand niet op orde worden gebracht.
De versnelling wordt niet gerealiseerd met de uitspraken van de staatssecretaris,
ondanks alle overeenstemming over cijfers en het traject. Bij de begroting
heeft hij een motie ingediend om flexibeler met het geld om te gaan, misschien
door overheveling of voorfinanciering bijvoorbeeld via het Groenfonds en door
het bijplussen van geld. Kortom, naar de mening van de CDA-fractie is er te
weinig kasruimte. Meerjarige duidelijkheid is nodig en wat betreft kasruimte
en verplichtingenbestand is er meer nodig om de ambities van het structuurschema
Groene ruimte en het Natuurbeleidsplan waar te maken.Hij neemt er kennis van dat het wetsvoorstel naar de Raad van State gaat,
maar wijst erop dat het overleg met de provincies hierover al vanaf 1995
loopt. Door de vertraging vanwege de MKZ-crisis zullen kasgelden over het
jaar heen verschuiven en om die reden heeft de CDA-fractie gevraagd om creatief
daarmee om te gaan en de gelden voor landinrichting uit de eigen portefeuille
beschikbaar te houden. De Regeling bedrijfshervestiging en -beëindiging
kan opgeplust worden door de provincies, maar de staatssecretaris haalt dat
nu van het budget af. Daardoor dreigt er toch weer geld verloren te gaan en
kunnen verplaatsingen in de praktijk niet gerealiseerd worden. Als een natuurbeleid
in een brongebied gerealiseerd moet worden, moeten bedrijven daar elders een
perspectief worden geboden. Ten slotte vraagt de CDA-fractie of het mogelijk
is om eenzelfde methodiek als voorfinanciering via het Groenfonds ook bij
inrichtingsmaatregelen toe te passen. Voor de CDA-fractie blijven er vragen
liggen. Dat de versnelling helaas niet gerealiseerd wordt doordat het budget
ontoereikend is, blijft voor de CDA-fractie onbevredigend. Zij overweegt dan
ook om, afhankelijk van het antwoord van de staatssecretaris een vervolg van
dit overleg aan te vragen.De heer Geluk (VVD) beaamt dat hij zich in
eerste termijn inderdaad op de eerste versie van de motie-Schreijer heeft
gebaseerd. Helaas zijn twee jaar verloren gegaan, ook door communicatieproblemen.
De Kamer heeft gevraagd om informatie, maar zij heeft die laat gekregen. Zeker
als er hobbels zijn in de weg, wordt dat heel lastig. Om die reden is het
van groot belang om op korte termijn en zo spoedig mogelijk voor de zomer
een gedegen verhaal naar de Kamer te sturen voor een goede discussie. De staatssecretaris
moet niet zo'n beleid als in de afgelopen jaren willen voeren, want het werkt
contraproductief voor zowel de natuur als voor het draagvlak en het vertrouwen.
Door onvoldoende informatie heeft de Kamer haar controlefunctie niet goed
kunnen uitoefenen en de irritatie daarover is toch duidelijk gebleken. De
heer Geluk sluit zich voor het overige aan bij de vragen van de heer Rietkerk
en dringt aan op versnelde uitvoering van de wetgeving.Ook mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA) sluit
zich hierbij aan en is van mening dat dit een van de belangrijkste belemmeringen
vormt om modulair, versneld, verbreed en effectiever te kunnen werken. Door
de onduidelijkheden dreigt het draagvlak in de streek verloren te gaan, wat
alleen maar wordt versterkt als de dreiging bestaat dat geen verplichtingen
meer kunnen worden aangegaan. De staatssecretaris heeft strijdlustig aangegeven
dat zij schoon schip wil maken met meer inzichtelijkheid, een andere werkwijze
en meer overleg. Als daardoor meer duidelijkheid over onder andere de structurele
middelen kan worden gecreëerd en kan worden voorkomen dat verwachtingen
worden gewekt die niet kunnen worden waargemaakt, is dat ook weer voor het
doorvertalen naar het veld en dus voor het draagvlak van het allergrootste
belang. Als dat ook daadwerkelijk gebeurt, is misschien de helft van de race
gelopen. Zij houdt de staatssecretaris aan haar toezegging, dat zij driftig
zoekt naar de resterende 120 mln. Projecten lopen namelijk vast en er
is geen sprake van versnelling van het beleid, juist vanwege die samenhang
tussen de verplichtingen en de kasgelden. Zij heeft grote behoefte aan een
overzicht van niet alleen de knelpunten maar ook van die zaken die volgens
de staatssecretaris geen knelpunten zijn. Zij ziet ook graag voorbeelden van
die projecten waar gewerkt wordt volgens het modulair systeem om te kunnen
zien wat dit in de praktijk betekent voor de realisering van de EHS. Als de
staatssecretaris daadwerkelijk kan laten zien dat het hier fout gaat met de
EHS in de sfeer van grondaankopen en inrichtingen, zal zij zelfs de meest
actieve tegenstanders van de landinrichting kunnen overhalen om daar extra
geld voor vrij te maken. Desgevraagd stelt zij, dat de staatssecretaris heeft
gemeld dat de cijfers op de periode 2000–2004 betrekking hebben en dat
daarna zal worden bezien of er meer ruimte in de verplichtingen nodig is,
terwijl de problemen nu al bekend zijn. Zij is geen groot voorstander van
voorfinanciering op alle fronten door de provincie. In de sfeer van de brede
doeluitkering is zoveel beleend, dat de rente en aflossing een blok aan het
been vormen. Hoe denkt de staatssecretaris overigens dat probleem met de provincies
op te lossen?De staatssecretaris heeft over de 280 en 120
mln duidelijkheid gegeven. Zij kan de manier waarop de 280 mln wordt inverdiend
voor het eerst in begroting 2002 inzichtelijk maken. Met betrekking tot de
verplichtingenruimte en de kasritmes gelden de cijfers van 2001 t/m 2004,
omdat daarna meer ruimte ontstaat vanwege het feit dat die hobbels zijn genomen.
De helderheid kan inderdaad alleen maar leiden tot heldere communicatie, vooral
met de mensen in het veld. Daarbij spelen de provincies een belangrijke rol,
maar ook als daar geen exacte helderheid bestaat, wordt de vertaalslag wel
erg moeilijk. Een probleem met de communicatie met de Kamer kan zij niet constateren.
Het is echter niet te doen gebruikelijk om van alle brieven naar de provincie
een afschrift naar de Kamer te sturen, maar zij heeft er geen problemen mee
als de Kamer dat wenst. Mevrouw Swildens noemt de kaderbrief van eminent belang
en had de brief dan ook graag automatisch ontvangen, maar de bewindsvrouwe
heeft nooit begrepen dat de Kamer dat de afgelopen jaren graag had gewild
en zegt de Kamer deze brief toe. De bestuursovereenkomst is echter de dag
na tekening wel aan de Kamer verzonden.Mevrouw Swildens sprak over een versnelling van de operatie Drieslag.
Als het verplichtingenbestand ten gunste van die nieuwe projecten die modulair
worden aangepakt, is teruggebracht, kan er sprake zijn van een versnelling.
Een versnelling van de projecten betekent echter per definitie meer geld.
Zij moet werken binnen de afgesproken kaders van de begroting, terwijl in
het regeerakkoord een bezuiniging is afgesproken. Zij heeft zich daaraan te
houden en de Kamer heeft de begroting zelf geaccordeerd. Desgevraagd antwoordt
de bewindsvrouwe de commissie de opdracht te hebben gegeven te onderzoeken
wat er gebeurt voor het geld dat is uitgegeven. Waar het vervolgens vandaan
moet komen, is vraag twee. Mevrouw Swildens heeft er natuurlijk volkomen gelijk
in dat de operatie Drieslag ook bedoeld is om een aantal projecten daarna
sneller te kunnen uitvoeren, maar allereerst moet worden opgeschoond alvorens
die versnelling tot stand te kunnen brengen. Zij roept de heer Rietkerk overigens
op om zijn oproep om het budget te bevechten ook aan de minister van Financiën
te richten. Overigens is zij het vorig jaar toch zeer creatief met het geld
omgegaan door 60 mln kas vrij te hebben gemaakt. Op de vraag om wat soepeler
om te gaan met het geld van de inrichting door bijvoorbeeld voorfinanciering,
antwoordt zij dat zij daar, evenals mevrouw Swildens, wat terughoudend in
wil zijn, omdat dit een van de oorzaken van de problemen is geweest. Zij zal
dit element echter nog eens zeer creatief bestuderen. De stelling van de heer
Geluk, dat dit weer zijn oorzaak vindt in het feit dat de problemen niet inzichtelijk
waren, vindt zij een beetje flauw omdat zij er juist alles aan doet om de
zaken wel op orde te laten komen, dat zij helder worden inclusief
de financiële middelen om juist die vlucht naar voren te maken. Zeeland
is een goed voorbeeld van wat zij in algemene zin heeft geschetst: enerzijds
is er die hobbel van oude projecten en tegelijkertijd lopen er nieuwe projecten.
De bereidheid om land te verkopen is overigens op dit moment groter dan werd
verwacht. In een paar jaar tijd hebben de boeren, de natuurbeschermers en
de recreatieondernemers elkaar meer gevonden en zijn zij sneller tot zaken
gekomen. Dat is een van de redenen waarom de operatie Drieslag is afgesproken.
Het proces is halverwege en zij ziet aan het einde van de tunnel het licht
alweer gloren, juist om de redenen die de heer Rietkerk heeft aangegeven.De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij,Ter VeerDe griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij,De LangeXNoot1Samenstelling: Leden: Van der Vlies (SGP), ondervoorzitter, Swildens-Rozendaal
(PvdA), Ter Veer (D66), voorzitter, Witteveen-Hevinga (PvdA), Feenstra (PvdA),
Poppe (SP), Van Ardenne-van der Hoeven (CDA), Stellingwerf (ChristenUnie),
M.B. Vos (GroenLinks), Augusteijn-Esser (D66), Klein Molekamp (VVD), Passtoors
(VVD), Th.A.M. Meijer (CDA), Hermann (GroenLinks), Geluk (VVD), Schreijer-Pierik
(CDA), Atsma (CDA), Oplaat (VVD), Schoenmakers (PvdA), Waalkens (PvdA), Udo
(VVD), Herrebrugh (PvdA), Snijder-Hazelhoff (VVD), Dijsselbloem (PvdA).Plv. leden: Van Vliet (D66), Depla (PvdA), Ravestein (D66), Zijlstra (PvdA),
Albayrak (PvdA), Kant (SP), Mosterd (CDA), Van Middelkoop (ChristenUnie),
Van der Steenhoven (GroenLinks), Scheltema-de Nie (D66), Verbugt (VVD), Cornielje
(VVD), Rietkerk (CDA), Karimi (GroenLinks), Kamp (VVD), Reitsma (CDA), Van
Wijmen (CDA), Weekers (VVD), Dijksma (PvdA), Bolhuis (PvdA), O.P.G. Vos (VVD),
De Boer (PvdA), Te Veldhuis (VVD), Duivesteijn (PvdA), Buijs (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27400-XIV-98.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl