Rapport Financiering politieke partijen
Staten-Generaal — Kamerstuk Overig
Datum: 2014-07-01 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Vergaderjaar 2010-2011
 Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Kamerstukken
 
 
 
 32 634
 
 
 Financiering politieke partijen
 
 
 Nr. 2
 RAPPORT
 
 
 Inhoud
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 blz.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Samenvatting
 
 
 
 
 3
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Inleiding
 
 
 
 
 5
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2
 
 
 
 
 Partijfinanciering in
						Nederland
 
 
 
 
 6
 
 
 
 
 
 2.1
 
 
 Subsidiëring politieke partijen
 
 
 6
 
 
 
 
 2.1.1
 
 
 Landelijke politieke partijen
 
 
 6
 
 
 
 
 2.1.2
 
 
 Lokale politieke partijen
 
 
 9
 
 
 
 
 2.1.3
 
 
 Zendtijd politieke partijen
 
 
 9
 
 
 
 
 2.1.4
 
 
 Nederlands Instituut voor Meerpartijendemocratie
 
 
 10
 
 
 
 
 2.2
 
 
 Private financiering
 
 
 10
 
 
 
 
 2.3
 
 
 Ontwikkeling in wet- en regelgeving
 
 
 11
 
 
 
 
 2.3.1
 
 
 Wetsontwerp financiering politieke partijen
 
 
 11
 
 
 
 
 2.3.2
 
 
 Initiatiefwet openbaarheid giften aan politieke
						partijen
 
 
 12
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3
 
 
 
 
 Partijfinanciering
						internationaal
 
 
 
 
 14
 
 
 
 
 
 3.1
 
 
 Europese Unie
 
 
 14
 
 
 
 
 3.2
 
 
 Raad van Europa
 
 
 16
 
 
 
 
 3.2.1
 
 
 Aanbevelingen van de Raad van Europa
 
 
 16
 
 
 
 
 3.2.2
 
 
 GRECO-evaluatie
 
 
 16
 
 
 
 
 3.3
 
 
 Verenigde Naties
 
 
 20
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 Vergelijkende studies
 
 
 
 
 21
 
 
 
 
 
 4.1
 
 
 Onderzoek naar partijfinanciering in Europese landen
 
 
 21
 
 
 
 
 4.1.1
 
 
 Rijksuniversiteit Groningen
 
 
 21
 
 
 
 
 4.1.2
 
 
 Onderzoek Raad van Europa
 
 
 24
 
 
 
 
 4.2
 
 
 Onderzoek naar partijfinanciering wereldwijd
 
 
 25
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 5
 
 
 
 
 Conclusies
 
 
 
 
 28
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 6
 
 
 
 
 Reactie minister van
						BZK
 
 
 
 
 29
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage 1 Lidstaten
						GRECO
 
 
 
 
 30
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage 2 Implementatie
						 aanbevelingen Raad van Europa in Nederland
 
 
 
 
 31
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Afkortingen
 
 
 
 
 33
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Literatuur
 
 
 
 
 34
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 SAMENVATTING
 
 De financiering van politieke partijen is een belangrijk
				onderwerp voor de integriteit en transparantie van het openbaar bestuur. Het
				gaat hierbij om (wettelijke) regelingen voor de subsidiëring van
				politieke partijen en/of voor de regulering van de overige
				financieringsbronnen (giften, donaties etc.) van deze partijen.
				Internationale organisaties als de Raad van Europa en de Verenigde Naties
				houden zich, mede vanuit het oogpunt van corruptiebestrijding, met dit thema
				bezig. Ook de Algemene Rekenkamer vindt het bevorderen van de transparantie en
				integriteit van het openbaar bestuur van groot belang en heeft daarom een
				onderzoek gedaan naar de regelingen voor de financiering van politieke
				partijen.
 
 In Nederland kennen we sinds 1999 de Wet subsidiëring politieke
				 partijen (WSPP), die voorziet in een subsidieregeling voor politieke partijen
				 die vertegenwoordigd zijn in het Nederlandse parlement. Jaarlijks is met deze
				 subsidieregeling ongeveer € 15 miljoen gemoeid. Er is geen wettelijke regeling
				 voor de subsidiëring van lokale politieke partijen. Wel heeft de minister van
				 Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) in 2009 de Subsidieregeling vorming en scholing raadsleden tot stand
				 gebracht
 De WSPP bevat een beperkt aantal regels voor giften en andere
				 private financieringsbronnen van politieke partijen.
 Politieke partijen of bewegingen die geen leden toelaten komen
				 op grond van de WSPP niet in aanmerking voor subsidie.
 
 In Nederland zijn de subsidiebedragen per hoofd van de bevolking
				in relatie tot andere Europese landen vrij laag. De hoogte van het
				subsidiebedrag voor een politieke partij is in Nederland mede afhankelijk van
				het aantal betalende leden van de partij. In andere landen speelt alleen het
				aantal zetels in het parlement of het aantal stemmen een rol. In verhouding tot
				andere landen is Nederland een uitzondering in de zin dat de subsidie mede
				wordt bepaald door het al dan niet hebben van een wetenschappelijk instituut en
				van een jongerenorganisatie binnen de partij.
 
 Nederland is terughoudend in de regulering van giften en andere
				 private financieringsbronnen van politieke partijen. Zelfs zo terughoudend dat
				 Nederland niet voldoet aan verschillende aanbevelingen van de Raad van Europa
				 waaraan Nederland zich, als lid van de Raad van Europa en van de
				 Group of States against corruption (GRECO) van deze
				 Raad, wel heeft gecommitteerd.
 Zo worden in Nederland nauwelijks of geen beperkingen opgelegd
				 aan de herkomst of hoogte van giften. In andere Europese landen gelden vaak wel
				 beperkingen aan het type donor (bijvoorbeeld geen rechtspersonen, geen anonieme
				 donoren of geen buitenlandse donoren) en/of aan het maximaal te schenken
				 bedrag. Verder voldoet Nederland niet of slechts in beperkte mate aan de
				 aanbevelingen op het gebied van transparantie en zijn er geen sancties voor
				 politieke partijen die de regels overtreden.
 
 
 Volgens de Nederlandse wetgeving moeten politieke partijen
				 giften van € 4 537,80 of meer die niet afkomstig zijn van natuurlijke personen
				 openbaar maken in hun financieel verslag. De naam van de gever behoeft daarbij
				 niet vermeld te worden, als die daar bezwaar tegen heeft. In relatie tot andere
				 landen is dit grensbedrag hoog. Er is slechts beperkte transparantie via de
				 websites van politieke partijen.
 In 2008 is een kritisch evaluatierapport van GRECO verschenen
				 over partijfinanciering in Nederland. GRECO constateert dat het publiek in
				 Nederland onvoldoende toegang heeft tot informatie over de financiering van
				 politieke partijen. Adequaat toezicht en sancties ontbreken eveneens. De
				 minister van BZK heeft in reactie op dit rapport laten weten dat het kabinet de
				 kritiek uit de GRECO-evaluatie onderschrijft. In een vervolgrapport
				 van medio 2010 concludeert GRECO dat de voortgang bij de implementatie van de
				 aanbevelingen teleurstellend is.
 
 
 Al sinds 2006 is een wetsontwerp in voorbereiding dat een deel
				 van de tekortkomingen van de huidige Wet subsidiëring politieke partijen zou
				 moeten wegnemen. Het is nog onduidelijk wanneer de minister van BZK, die
				 primair verantwoordelijk is voor de totstandkoming van wetgeving op dit gebied,
				 het wetsontwerp aan de Raad van State zal voorleggen. Ook is nog onduidelijk of
				 het wetsontwerp alle relevante tekortkomingen zal wegnemen. Met de op
				 7 december 2010 aangenomen motie Heijnen heeft de Tweede Kamer de minister van
				 BZK gevraagd om het wetsvoorstel vóór 1 maart 2011 in te dienen. Daarnaast
				 hebben de Kamerleden Dibi en Schouw eind november 2010 een voorontwerp van een
				 initiatiefwet gepresenteerd voor de openbaarmaking van giften aan politieke
				 partijen.
 Om de transparantie van de financiering van politieke partijen
				 te bevorderen, is het van belang dat nieuwe wetgeving tegemoet komt aan de
				 aanbevelingen van de Raad van Europa voor partijfinanciering.
 
 De minister van BZK heeft op 19 januari 2011 gereageerd op ons
				rapport. Het rapport geeft hem geen aanleiding tot commentaar. Hij beziet
				momenteel het wetsvoorstel dat door het vorige kabinet is voorbereid. Zijn
				inzet is erop gericht om zo snel mogelijk tot indiening over te gaan.
 
 
 
 1
 INLEIDING
 
 De Algemene Rekenkamer heeft de bestaande regelingen voor de
				financiering van politieke partijen in Nederland geïnventariseerd. Het gaat
				hierbij om (wettelijke) regelingen voor de subsidiëring van politieke partijen
				en/of voor de regulering van de overige financieringsbronnen (giften, donaties
				etc.) van deze partijen. 
				1 Wij laten in dit verband de (financiële) voorzieningen
					 die voor het functioneren van het parlement zijn getroffen, waaronder de
					 vergoedingen voor Kamerleden en de ondersteuning van Kamerfracties, buiten
					 beschouwing. We zijn ook nagegaan hoe deze regelingen zich verhouden tot
				soortgelijke regelingen in het buitenland en tot de aanbevelingen van de Raad
				van Europa.
 De financiering van politieke partijen staat, ook in
				internationaal verband, in de belangstelling, vanwege de integriteitsrisico’s
				die eraan zijn verbonden voor het goed functioneren van een democratie.
				Internationale organisaties als de Raad van Europa en de Verenigde Naties
				houden zich ook met dit thema bezig, mede vanuit het oogpunt van
				corruptiebestrijding.
 In deze inventarisatie staan de volgende vragen centraal:
 
 
 1.
 Welke wet- en regelgeving bestaat (of is in ontwikkeling)
					 voor partijfinanciering?
 
 
 2.
 Hoe is de subsidiëring van politieke partijen geregeld?
 
 
 3.
 Welke eisen zijn er gesteld aan de financiering uit overige
					 bronnen (zoals giften)?
 
 
 4.
 Welke eisen zijn er gesteld aan verantwoording, transparantie
					 en controle?
 
 
 5.
 Verantwoorden politieke partijen zich in jaarverslagen of
					 anderszins over hun financiering?
 
 
 6.
 Hoe verhouden de regelingen in Nederland zich tot de regeling
					 in de EU en is er relevante jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie in
					 dit verband?
 
 
 7.
 Voldoet Nederland aan de aanbevelingen van de Raad van Europa
					 voor de transparantie in de financiering van politieke partijen?
 
 
 De eerste vijf vragen hebben betrekking op de Nederlandse wet- en
				regelgeving voor de financiering van politieke partijen en worden beantwoord in
				hoofdstuk 2. Vervolgens gaan we in hoofdstuk 3 in op internationale regelingen
				(de vragen 6 en 7), zowel op de regeling in de EU als op de aanbevelingen die
				de Raad van Europa heeft opgesteld voor de financiering van politieke partijen.
				De regelingen voor partijfinanciering zijn verschillend per land. In hoofdstuk
				4 presenteren we een beknopt overzicht van vergelijkende studies van derden op
				dit terrein. Tot slot formuleren we in hoofdstuk 5 enkele overkoepelende
				conclusies. De bestuurlijke reactie van de minister van BZK op dit rapport komt
				aan de orde in hoofdstuk 6.
 
 
 
 2
 PARTIJFINANCIERING IN NEDERLAND
 
 
 
 2.1
 Subsidiëring politieke partijen
 
 
 
 2.1.1
 Landelijke politieke partijen
 
 
 De WSPP van 17 mei 1999 vormt het huidige wettelijke kader
						voor de subsidiëring van landelijke politieke partijen. Krachtens artikel 2 van
						deze wet verstrekt de minister van BZK jaarlijks een subsidie aan een politieke
						partij die aan de laatst gehouden verkiezingen voor de Tweede Kamer of Eerste
						Kamer der Staten-Generaal heeft deelgenomen en één of meer zetels heeft
						behaald.
 Een politieke partij is gedefinieerd als een vereniging
						waarvan de aanduiding op grond van artikel G1 van de Kieswet is geregistreerd
						in het register van aanduidingen voor de verkiezing
						van de leden van de Tweede Kamer (artikel 1 WSPP).
 
 Om in aanmerking te komen voor subsidie moet de politieke
					 partij op de peildatum (de eerste dag van het kalenderjaar) over ten minste
					 1 000 leden te beschikken. Dat moeten leden zijn die vergader- en stemrechten
					 hebben in de vereniging en die jaarlijks € 12 of meer aan contributie betalen
					 (artikel 2, lid 3 WSPP). Dit betekent dat politieke partijen die geen leden
					 toelaten, volgens de huidige wetgeving niet in aanmerking komen voor
					 subsidie.
 Op grond van artikel 5 van de WSPP wordt de subsidie slechts
					 verstrekt voor uitgaven die direct samenhangen met de volgende
					 activiteiten:
 
 
 •
 politieke vormings- en scholingsactiviteiten;
 
 
 •
 informatievoorziening;
 
 
 •
 het onderhouden van contacten met zusterpartijen buiten
						 Nederland;
 
 
 •
 het ondersteunen van vormings- en scholingsactiviteiten
						 voor het kader van zusterpartijen buiten Nederland;
 
 
 •
 politiek wetenschappelijke activiteiten;
 
 
 •
 activiteiten ter bevordering van politieke participatie
						 van jongeren;
 
 
 •
 het werven van leden;
 
 
 •
 het betrekken van niet-leden bij subsidiabele
						 activiteiten van de politieke partij;
 
 
 •
 werving, selectie en begeleiding van politieke
						 ambtsdragers;
 
 
 •
 activiteiten in het kader van verkiezingscampagnes.
 
 
 De WSPP bevat specifieke bepalingen voor de subsidiëring van
					 jongerenorganisaties en wetenschappelijke instituten van politieke partijen.
					 Een partij kan één politieke jongerenorganisatie en één
					 politiekwetenschappelijk instituut aanduiden en daarmee een schriftelijke
					 overeenkomst tot subsidieverlening sluiten. De jongerenorganisatie moet een
					 vereniging zijn die uitsluitend of in hoofdzaak activiteiten verricht ter
					 bevordering van de politieke participatie van jongeren met in ieder geval 100
					 leden niet jonger dan 14 jaar en niet ouder dan 27 jaar. Het wetenschappelijk
					 instituut dient een rechtspersoon te zijn die uitsluitend of in hoofdzaak
					 politiekwetenschappelijke activiteiten verricht.
 
 
					 Hoogte subsidie en verdelingsgrondslagen
 De overheid keert per jaar in totaal ongeveer € 15 miljoen
					 aan subsidie uit op grond van de WSPP. De subsidie kent de volgende componenten
					 (artikel 6 WSPP):
 
 
 •
 Een vast basisbedrag (2008: € 182 886/2009:
						 € 187 138/2010: € 187 990);
 
 
 •
 Een vast bedrag per Kamerzetel 
						 2 Het gaat hierbij om het aantal zetels in de
								Tweede Kamer. Alleen als een partij geen zetels in de Tweede Kamer heeft, wordt
								het aantal zetels in de Eerste Kamer in aanmerking genomen. (2008: € 53 046/2009: € 54 279/2010:
						 € 54 526);
 
 
 •
 Een bedrag per lid van de politieke partij. Naar
						 evenredigheid van het aantal leden wordt een totaalbedrag verdeeld van
						 € 2 002 505 in 2008, € 2 049 063 in 2009 en € 2 058 386 in 2010.
 
 
 •
 Als de partij een politiek wetenschappelijk instituut
						 heeft aangeduid een basisbedrag van € 128 450 (2008), € 131 436 (2009),
						 respectievelijk € 132 034 (2010) en per Kamerzetel € 13 202 (2008), € 13 509
						 (2009) en € 13 570 (2010).
 
 
 •
 Als de partij een jongerenorganisatie heeft aangeduid een
						 bedrag per Kamerzetel en een bedrag per jeugdlid. Het betreft een evenredig
						 aandeel in het voor alle politieke partijen beschikbaar gestelde bedrag. Voor
						 de verdeling van het bedrag per Kamerzetel was in 2008 € 514 901 beschikbaar en
						 een gelijk bedrag voor de verdeling van het bedrag per lid van de
						 jongerenorganisatie (in 2009: € 526 872 en in 2010: € 529 269).
 
 
 Op basis van gegevens van het Ministerie van BZK hebben we de
					 volgende tabellen opgesteld over de hoogte van de subsidiëring van politieke
					 partijen in Nederland in 2008 en 2009. In die jaren ontvingen tien partijen
					 subsidie van de overheid. Negen daarvan waren vertegenwoordigd in de Tweede
					 Kamer en één partij, de Onafhankelijke Senaatsfractie (OSF), had alleen een
					 zetel in de Eerste Kamer. Deze politieke partijen beschikten alle over een
					 wetenschappelijk instituut en, met uitzondering van de OSF, ook over een
					 jongerenorganisatie met voldoende jeugdleden om in aanmerking te komen voor
					 subsidie. 
					 3 PVV en TON hebben geen subsidie aangevraagd en
						 ontvangen over 2008 en 2009.
 
 Tabel 1 Hoogte subsidie voor politieke partijen in 2008
						(bedragen in €)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Partij
 
 
 Aantal zetels
 
 
 Aantal leden
 
 
 Aantal jeugdleden
 
 
 Subsidie algemeen
 
 
 Subsidie wetenschappelijk instituut
 
 
 Subsidie jongeren-organisatie
 
 
 Subsidie totaal
 
 
 
 
 
 
 CDA
 
 
 41
 
 
 54 746
 
 
 844
 
 
 2 742 932
 
 
 669 732
 
 
 181 781
 
 
 3 594 445
 
 
 
 
 PvdA
 
 
 33
 
 
 58 334
 
 
 1 277
 
 
 2 343 807
 
 
 564 116
 
 
 169 013
 
 
 3 076 936
 
 
 
 
 SP
 
 
 25
 
 
 45 867
 
 
 2 143
 
 
 1 822 751
 
 
 387 004
 
 
 172 693
 
 
 2 382 448
 
 
 
 
 VVD
 
 
 22
 
 
 36 832
 
 
 1 294
 
 
 1 609 026
 
 
 418 894
 
 
 129 489
 
 
 2 157 409
 
 
 
 
 GL
 
 
 7
 
 
 17 789
 
 
 628
 
 
 679 361
 
 
 220 864
 
 
 49 416
 
 
 949 641
 
 
 
 
 CU
 
 
 6
 
 
 26 766
 
 
 1 517
 
 
 689 471
 
 
 207 662
 
 
 79 531
 
 
 976 664
 
 
 
 
 D66
 
 
 3
 
 
 9 418
 
 
 997
 
 
 408 283
 
 
 168 056
 
 
 48 825
 
 
 625 164
 
 
 
 
 SGP
 
 
 2
 
 
 26 663
 
 
 4 176
 
 
 476 563
 
 
 154 854
 
 
 165 922
 
 
 797 339
 
 
 
 
 PvdD
 
 
 2
 
 
 7 123
 
 
 680
 
 
 339 091
 
 
 154 854
 
 
 22 329
 
 
 516 274
 
 
 
 
 OSF
 
 
 1
 
 
 1 095
 
 
 0
 
 
 236 449
 
 
 133 572
 
 
 0
 
 
 370 021
 
 
 
 
 
 142
 
 
 284 633
 
 
 13 556
 
 
 11 347 734
 
 
 3 079 608
 
 
 1 018 999
 
 
 15 446 341
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van BZK
 
 
 
 Tabel 2 Hoogte subsidie voor politieke partijen in 2009
						(bedragen in €)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Partij
 
 
 Aantal zetels
 
 
 Aantal leden
 
 
 Aantal jeugdleden
 
 
 Subsidie algemeen
 
 
 Subsidie wetenschappelijk instituut
 
 
 Subsidie jongeren-organisatie
 
 
 Subsidie totaal
 
 
 
 
 
 
 CDA
 
 
 41
 
 
 54 548
 
 
 985
 
 
 2 811 694
 
 
 685 305
 
 
 192 448
 
 
 3 689 447
 
 
 
 
 PvdA
 
 
 33
 
 
 55 471
 
 
 976
 
 
 2 384 215
 
 
 577 233
 
 
 162 196
 
 
 3 123 645
 
 
 
 
 SP
 
 
 25
 
 
 43 856
 
 
 1 569
 
 
 1 864 999
 
 
 373 251
 
 
 155 929
 
 
 2 394 179
 
 
 
 
 VVD
 
 
 22
 
 
 36 678
 
 
 1 294
 
 
 1 649 642
 
 
 421 066
 
 
 133 763
 
 
 2 204 470
 
 
 
 
 GL
 
 
 7
 
 
 16 847
 
 
 625
 
 
 690 357
 
 
 225 999
 
 
 51 058
 
 
 967 414
 
 
 
 
 CU
 
 
 6
 
 
 25 378
 
 
 1 550
 
 
 698 498
 
 
 212 490
 
 
 75 731
 
 
 986 719
 
 
 
 
 D66
 
 
 3
 
 
 11 604
 
 
 1 661
 
 
 434 879
 
 
 171 963
 
 
 77 388
 
 
 684 230
 
 
 
 
 SGP
 
 
 2
 
 
 28 874
 
 
 3 977
 
 
 492 328
 
 
 158 454
 
 
 165 925
 
 
 816 707
 
 
 
 
 PvdD
 
 
 2
 
 
 7 649
 
 
 587
 
 
 351 662
 
 
 158 454
 
 
 30 861
 
 
 540 977
 
 
 
 
 OSF
 
 
 1
 
 
 1 144
 
 
 0
 
 
 238 869
 
 
 136 720
 
 
 0
 
 
 375 589
 
 
 
 
 
 142
 
 
 282 049
 
 
 13 224
 
 
 11 617 143
 
 
 3 120 935
 
 
 1 045 299
 
 
 15 783 377
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van BZK
 
 
 Voor het jaar 2010 was begin 2011, ten tijde van de afronding
					 van dit rapport, nog geen subsidieafrekening opgesteld. Het Ministerie van BZK
					 heeft voor dat jaar alleen voorschotten van 80% van het vermoedelijke
					 subsidiebedrag aan de politieke partijen uitbetaald. De subsidievoorschotten
					 voor 2010 staan in onderstaande tabel.
 
 Tabel 3 Subsidievoorschotten voor politieke partijen in
						2010 (in €)
 
 
 
 
 
 
 Partij
 
 
 Voorschot 2010
 
 
 
 
 
 
 CDA
 
 
 2 980 351
 
 
 
 
 PvdA
 
 
 2 470 053
 
 
 
 
 SP
 
 
 2 008 346
 
 
 
 
 VVD
 
 
 1 746 161
 
 
 
 
 GL
 
 
 773 140
 
 
 
 
 CU
 
 
 774 567
 
 
 
 
 D66
 
 
 578 760
 
 
 
 
 SGP
 
 
 624 478
 
 
 
 
 PvdD
 
 
 435 831
 
 
 
 
 OSF
 
 
 315 526
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 12 707 213
 
 
 
 
 
 Bron: Ministerie van BZK
 
 
 
					 Verantwoording
 
 Aan de subsidie op grond van de WSPP is de voorwaarde
						verbonden dat de politieke partij een zodanige administratie voert dat daaruit
						steeds de voor de vaststelling van de subsidie van belang zijnde rechten en
						plichten, alsmede de betalingen en ontvangsten, kunnen worden nagegaan (artikel
						9 WSPP). De administratie dient met de daartoe behorende bescheiden tien jaar
						bewaard te worden.
 Artikel 10 WSPP bepaalt dat de aanvraag tot vaststelling
						van de subsidie binnen zes maanden na afloop van het jaar moet worden
						ingediend. Deze aanvraag moet vergezeld gaan van een financieel verslag en een
						activiteitenverslag. Het financieel verslag omvat een rekening van de uitgaven
						en ontvangsten met de bijbehorende toelichting die van belang is voor de
						vaststelling van de subsidie. Het financieel verslag moet zijn opgesteld
						volgens de normen die in het maatschappelijk verkeer als aanvaardbaar worden
						beschouwd. Uitgegaan wordt van het kasstelsel. Ook moet het verslag een opgave
						bevatten van het ledental van de politieke partij en van de politieke
						jongerenorganisatie, voor zover van belang voor de vaststelling van de
						subsidie.
 De politieke partij moet een accountant opdracht geven tot
						onderzoek van het financieel verslag (artikel 11 WSPP). De accountant
						onderzoekt of het financieel verslag voldoet aan de eisen en of het
						activiteitenverslag, voor zover hij dit verslag kan beoordelen, met het
						financiële verslag verenigbaar is. De accountant onderzoekt ook de naleving van
						de aan de subsidie verbonden verplichtingen en de juistheid van de opgegeven
						ledenaantallen voor zover van belang voor de vaststelling van de subsidie. De
						verklaring van de accountant moet worden meegezonden met de aanvraag tot
						vaststelling van de subsidie.
 
 
 
 
 2.1.2
 Lokale politieke partijen
 
 In 2009 heeft de minister van BZK de Subsidieregeling vorming en scholing raadsleden tot stand
					 gebracht. 
					 4 Regeling van 18 mei 2009, nr. 2009-0000189154;
						 Staatscourant 2009,
						 nr. 100 van 4 juni 2009. Deze subsidie wordt op aanvraag van landelijke,
					 provinciale of lokale politieke partijen verstrekt voor de kosten van vorming
					 en scholing van raadsleden en kandidaat-raadsleden. 
					 5 Een lokale afdeling van een landelijke of
						 provinciale politieke partij kan niet als lokale politieke partij subsidie
						 aanvragen. Hetzelfde geldt voor een provinciale afdeling van een landelijke
						 partij.
 De subsidie is afhankelijk van het aantal raadszetels van de
					 politieke partij op 1 januari van een kalenderjaar. In totaal gaat het om een
					 subsidiebedrag van € 400 000 per jaar. Het subsidiebedrag per raadszetel wordt
					 berekend door dit totaalbedrag te delen door het totaal aantal raadszetels van
					 de politieke partijen die vóór 1 februari van het kalenderjaar een subsidie
					 hebben aangevraagd.
 Slechts partijen die een vereniging zijn met volledige
					 rechtsbevoegdheid komen voor subsidie in aanmerking. Partijen of groeperingen
					 die zich anders hebben georganiseerd of individuele raadsleden kunnen geen
					 subsidie aanvragen. De subsidie kan worden aangewend voor uitgaven aan
					 vormings- en scholingsactiviteiten van de partij of van de
					 bestuurdersvereniging, dan wel het scholingsinstituut van de partij. Ook kan de
					 partij cursuskosten betalen van opleidingen die door derden worden
					 aangeboden.
 Het Ministerie van BZK stelt subsidiebedragen tot € 25 000
					 direct op basis van de aanvraag definitief vast. Bij een subsidie van € 25 000
					 of meer geldt de norm dat de aanvraag tot vaststelling vergezeld gaat van een
					 financieel verslag en een accountantsverklaring over de getrouwheid van het
					 verslag.
 
 
 
 2.1.3
 Zendtijd politieke partijen
 
 Indirecte overheidsfinanciering van politieke partijen vindt
					 plaats in de vorm van gratis zendtijd op radio en televisie voor alle partijen
					 die zijn vertegenwoordigd in het parlement. Extra zendtijd wordt toebedeeld aan
					 partijen die deelnemen aan verkiezingen in alle kiesdistricten.
 
 Het Commissariaat voor de Media stelt jaarlijks op basis
						van artikel 6.1 van de Mediawet een aantal uren zendtijd 
						6 In totaal 18,5 uur televisiezendtijd op grond van
							 het Televisiezendtijdbesluit 2008–2009 en 35 uur radiozendtijd op grond van het
							 Radiozendtijdbesluit 2008–2009. ter beschikking aan politieke partijen die bij de
						laatstgehouden verkiezingen voor de Tweede of Eerste Kamer der Staten-Generaal
						een of meer zetels hebben verworven. Daarnaast wijst het commissariaat een
						aantal uren zendtijd toe aan politieke partijen die in alle kieskringen aan de
						verkiezingen voor de Tweede Kamer der Staten-Generaal deelnemen of aan
						politieke partijen die in Nederland aan de verkiezingen voor het Europese
						Parlement deelnemen.
 Deze uren zendtijd zijn beschikbaar in een door het
						Commissariaat te bepalen periode die onmiddellijk vooraf gaat aan de dag die in
						Nederland voor de desbetreffende verkiezingen is vastgesteld. In de Mediawet en
						de zendtijdbesluiten is niet aangegeven hoe de zendtijd over de politieke
						partijen verdeeld moet worden. Het Commissariaat voor de Media geeft alle
						politieke partijen die een aanvraag hebben ingediend en aan de voorwaarden
						voldoen evenveel zendtijd. De vaststelling van de volgorde van uitzending wordt
						door loting bepaald.
 
 
 
 
 2.1.4
 Nederlands Instituut voor Meerpartijendemocratie
 
 Het Nederlands Instituut voor Meerpartijendemocratie (NIMD)
					 is een democratiseringsorganisatie van Nederlandse politieke partijen voor
					 politieke partijen in Afrika, Latijns-Amerika, Zuid-Oost Azië en Oost-Europa.
					 Het NIMD ontvangt subsidie van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Omdat
					 deze subsidie niet bedoeld is voor de financiering van Nederlandse politieke
					 partijen, valt deze buiten het kader van dit rapport. Voor wat betreft het
					 toezicht op het NIMD, verwijzen wij naar ons rapport bij het jaarverslag 2009
					 van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. 
					 7 Algemene Rekenkamer (2010)
 
 
 
 
 2.2
 Private financiering
 
 Artikel 18 van de WSPP bepaalt dat politieke partijen giften
				 van € 4 537,80 of meer die niet van een natuurlijk persoon afkomstig zijn
				 openbaar moeten maken in hun financieel verslag. Verschillende giften van
				 dezelfde gever met een gezamenlijk bedrag van € 4 537,80 of meer per jaar
				 worden aangemerkt als één gift. Ook moeten politieke partijen in hun financieel
				 verslag het totaal aan giften vermelden, anders dan de contributies van de
				 leden van de partij (artikel 18 WSPP).
 Bij de openbaarmaking moet vermeld worden:
 
 
 •
 de hoogte van het bedrag;
 
 
 •
 de datum waarop de gift is gedaan;
 
 
 •
 de naam van de gever (tenzij de gever daar bezwaar tegen
						heeft; dan moet omschreven worden tot welke categorie 
						8 Er is geen indeling in categorieën
							 voorgeschreven. van instellingen of organisaties de gever
						behoort).
 
 
 Artikel 18 van de WSPP is de enige wettelijke bepaling die
				 kaders stelt aan private giften aan politieke partijen. Voor het overige gelden
				 er voor politieke partijen, zowel landelijke als lokale, geen regels voor hun
				 financiering en de transparantie daarover.
 
				 Afdrachten door gekozen volksvertegenwoordigers aan hun
				 partij
 De WSPP bevat geen bepalingen over de afdrachten aan een
				 politieke partij door de gekozen volksvertegenwoordigers van die partij.
				 Politieke partijen en de gekozen volksvertegenwoordigers kunnen hierover zelf
				 afspraken maken. Het komt voor dat een politieke partij de afdracht door
				 volksvertegenwoordigers regelt via een cessieovereenkomst, op grond waarvan de
				 Eerste en Tweede Kamer en lokale overheden een deel van de vergoedingen voor
				 volksvertegenwoordigers rechtstreeks aan de politieke partij moet overmaken.
				 Omdat de minister van BZK dit ongewenst acht, is eind 2009 een wetsvoorstel
				 ingediend bij de Tweede Kamer dat erin voorziet dat in de toekomst uitsluitend
				 in persoon zal worden uitbetaald. 
				 9 Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
						32 220,
						nr. 2. 
 
				 Vindbaarheid jaarverslagen politieke partijen
 
 In het kader van het onderzoek zijn we nagegaan of de
					 jaarverslagen 2009 van politieke partijen eenvoudig via de websites van de
					 politieke partijen te vinden zijn. Bij vijf partijen (PvdA, VVD, SP,
					 ChristenUnie en D66) was dit het geval. De websites van de overige partijen
					 boden hiertoe, voor zover wij konden nagaan, geen mogelijkheden.
 Politieke partijen die een subsidie ontvangen in het kader
					 van de WSPP moeten hun jaarverslagen aan het Ministerie van BZK aanbieden. In
					 beginsel maakt het ministerie deze jaarverslagen niet openbaar, maar naar
					 aanleiding van verzoeken op grond van de Wet Openbaarheid Bestuur zijn de
					 jaarverslagen over 2006 en 2007 beschikbaar gesteld via de website van het
					 ministerie.
 
 
				 Vermelding giften in jaarverslagen 2009
 
 Wij hebben de aan het ministerie gezonden jaarverslagen van
					 de politieke partijen over 2009 ingezien om na te gaan welke informatie de
					 partijen hebben opgenomen over private financiering. We hebben geconstateerd
					 dat de rubricering en specificatie van de bronnen van inkomsten van de partijen
					 verschillen vertonen. Giften van € 4 537,80 of meer van anderen dan natuurlijke
					 personen lijken, afgaande op de jaarverslagen, weinig voor te komen. Zeven
					 politieke partijen nemen hierover informatie op in hun jaarverslagen. Twee van
					 deze partijen vermelden giften van meer dan € 4 537,80. Bij één partij gaat het
					 om een gift van € 10 000 van een bij naam genoemde natuurlijk persoon en bij de
					 andere partij om twee giften van bij naam genoemde stichtingen, die gezamenlijk
					 € 75 000 hebben geschonken. De overige vijf partijen vermelden expliciet in hun
					 jaarverslagen dat zij geen giften van € 4 537,80 of meer hebben ontvangen in
					 2009.
 Drie van de tien partijen die over 2009 subsidie ontvingen op
					 grond van de WSPP, geven in hun jaarverslagen niet expliciet aan of zij giften
					 van meer dan € 4 537,80 hebben ontvangen. Bij één van deze drie partijen zijn
					 de verantwoorde ontvangsten naast de subsidie zo beperkt dat deze partij geen
					 giften van € 4 537,80 of meer ontvangen kan hebben.
 
 
 
 
 2.3
 Ontwikkeling in wet- en regelgeving
 
 
 
 2.3.1
 Wetsontwerp financiering politieke partijen
 
 Het Ministerie van BZK heeft enkele jaren geleden een nieuw
					 wetsontwerp voorbereid dat regels stelt voor de subsidiëring en het toezicht op
					 de financiering van politieke partijen (Wet financiering politieke partijen).
					 Dit wetsvoorstel is in april 2006 ook aan de Algemene Rekenkamer voor
					 commentaar voorgelegd op grond van artikel 96 van de Comptabiliteitswet, maar
					 daarna niet aan de Tweede Kamer ter behandeling aangeboden. In 2009 heeft het
					 Ministerie van BZK het wetsontwerp opnieuw ter hand genomen. De
					 verantwoordelijke beleidsdirectie van het Ministerie van BZK 
					 10 Directoraat-generaal Bestuur en
						 Koninkrijksrelaties/Directie Openbaar bestuur had toen de verwachting dat het wetsontwerp in het
					 voorjaar van 2010 aan de Raad van State aangeboden zou kunnen worden. Door de
					 val van het kabinet-Balkenende IV in februari 2010, de verkiezingen in juni
					 2010 en de daaropvolgende kabinetsformatie is het daar niet van gekomen.
 
 De belangrijkste wijzigingen die in de Wet financiering
						politieke partijen worden voorzien ten opzichte van de WSPP kunnen als volgt
						worden samengevat:
 
 
 •
 Naast politieke partijen met een verenigingsstructuur,
							 worden ook politieke bewegingen zonder rechtspersoonlijkheid uitdrukkelijk
							 onderworpen aan de regels voor partijfinanciering. Het recht op subsidie blijft
							 overigens voorbehouden aan politieke partijen met een verenigingsstructuur en
							 voldoende leden.
 
 
 •
 Ook politieke bewegingen en landelijke
							 neveninstellingen van politieke partijen moeten giften boven het daartoe nieuw
							 vastgestelde bedrag van € 150 registreren met naam en adres van de gever; voor
							 giften in natura geldt een drempelbedrag van € 700. De norm geldt per
							 individuele neveninstelling.
 
 
 •
 Politieke partijen moeten giften van meer dan € 3 000
							 met naam en adres van de gever melden in hun financieel verslag. Deze bepaling
							 geldt niet voor bijdragen van politieke ambtsdragers op grond van een eigen
							 regeling van een partij of voor legaten. Bij verkiezingen voor de Tweede Kamer
							 geven partijen de Kiesraad twee tot drie weken voor de verkiezingen een
							 overzicht van de in het laatste halfjaar door de partij of kandidaten ontvangen
							 giften van meer dan € 3 000. De Kiesraad maakt dit overzicht openbaar.
 
 
 •
 Een politieke partij mag per donateur (natuurlijke
							 persoon of rechtspersoon) maximaal € 50 000 per jaar ontvangen.
 
 
 •
 De partij registreert schulden van en leningen aan de
							 partij met naam en adres van de schuldeiser; schulden en leningen boven € 25
							 000 worden in de financiële verantwoording opgenomen met naam en adres van de
							 schuldeiser.
 
 
 •
 De regeling geldt ook voor giften van natuurlijke
							 personen. Bijdragen in natura vallen expliciet onder de regeling.
 
 
 •
 Er komt een andere verdeling van de subsidie. Het
							 aantal leden van politieke partijen gaat zwaarder tellen ten opzichte van het
							 aantal Kamerzetels. Deze verhouding is nu nog 35:65; volgens het voorstel wordt
							 dat 50:50.
 
 
 •
 Het totale subsidiebedrag wordt verlaagd tot € 13,6
							 miljoen per jaar bij aanvaarding van het voorstel.
 
 
 •
 Nieuw in het parlement gekozen politieke partijen mogen
							 hun subsidie gebruiken voor de uitgaven die zij hebben gedaan in de
							 verkiezingsperiode.
 
 
 •
 De Kiesraad verzorgt de toekenning van de subsidie en
							 houdt toezicht op de naleving van de wet. De Kiesraad kan een bestuurlijke
							 boete opleggen bij overtreding van de gestelde regels.
 
 
 
 De financieringsregels over ontvangen
						bijdragen gelden niet voor regionale, provinciale en gemeentelijke onderdelen
						van de partij. Naar aanleiding van een advies van de Kiesraad is hiervan
						afgezien. De raad betwijfelt onder meer of een dergelijke regeling
						proportioneel is in relatie tot het doel van het wetsvoorstel. Bijdragen van
						afdelingen aan de centrale partijorganisatie worden als bijdrage aan de partij
						aangemerkt.
 
 Tijdens de behandeling van de begroting 2011 van het
					 Ministerie van BZK is het wetsontwerp opnieuw aan de orde geweest. De minister
					 van BZK heeft daarbij op 2 december 2010 aangekondigd dat hij het
					 oorspronkelijke wetsvoorstel nogmaals tegen het licht wil houden. Zijn inzet is
					 om zo snel mogelijk tot indiening over te gaan, maar een concrete toezegging
					 heeft hij daarover niet gedaan. Het Kamerlid Heijnen heeft naar aanleiding
					 daarvan tijdens de begrotingsbehandeling een motie ingediend, waarin de
					 minister wordt gevraagd om het wetsvoorstel vóór 1 maart 2011 in te dienen. 
					 11 Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
						 32 500
						 VII, nr. 7. Deze motie is op 7 december 2010 aangenomen.
 
 
 
 2.3.2
 Initiatiefwet openbaarheid giften aan politieke
						partijen
 
 Eind november 2010 hebben de Kamerleden Dibi (GroenLinks) en
					 Schouw (D66) een voorontwerp van een initiatiefwet gepresenteerd tot wijziging
					 van de Wet Subsidiëring politieke partijen in verband met de openbaarmaking van
					 giften aan politieke partijen.
 Het voorontwerp houdt in dat een politieke partij giften
					 vanaf € 1 500 (per donateur) op jaarbasis openbaar moet maken. Dit geldt zowel
					 voor giften van natuurlijke personen als voor giften van rechtspersonen. Verder
					 moeten politieke partijen bekend maken welke rechtspersonen aan hen gelieerd
					 zijn. Ook giften aan deze rechtspersonen vallen volgens het voorontwerp onder
					 de verplichting tot openbaarmaking. Het voorontwerp voorziet ook in een
					 sanctiebepaling. Bij overtreding van de bepalingen kan een boete van maximaal
					 € 20 000 worden opgelegd.
 
 
 
 
 
 3
 PARTIJFINANCIERING INTERNATIONAAL
 
 
 
 3.1
 Europese Unie
 
 
				 Verordening
 In 2003 is de Verordening (EG) nr. 2004/2003 tot stand gekomen
				 betreffende het statuut en de financiering van politieke partijen op Europees
				 niveau. Met Verordening (EG) nr. 1524/2007 van 18 december 2007 is deze
				 verordening ingrijpend gewijzigd, onder andere door de toevoeging van de figuur
				 van de politieke stichting op Europees niveau. Dergelijke stichtingen zijn
				 verbonden aan politieke partijen op Europees niveau en verrichten
				 ondersteunende activiteiten voor die partij, zoals onderzoek, analyse en de
				 organisatie van studiebijeenkomsten en opleidingen voor belanghebbenden,
				 waaronder jongerenorganisaties.
 
				 Voorwaarden voor de financiering
 Politieke partijen op Europees niveau kunnen een verzoek
				 indienen om in aanmerking te komen voor financiering uit de algemene begroting
				 van de Europese Unie (EU). Aan de partij worden de volgende eisen gesteld:
 
 
 •
 De partij dient rechtspersoonlijkheid te bezitten in de
						lidstaat waar haar zetel gevestigd is.
 
 
 •
 Zij eerbiedigt de beginselen waarop de EU is gegrondvest,
						te weten vrijheid, democratie, eerbiediging van de mensenrechten en de
						fundamentele vrijheden alsmede de rechtstaat.
 
 
 •
 Zij heeft deelgenomen aan de verkiezingen voor het Europees
						Parlement of heeft het voornemen hiertoe.
 
 
 •
 Zij is in ten minste een vierde van de lidstaten
						vertegenwoordigd door leden van het Europese parlement of leden van nationale
						of regionale parlementen of zij heeft in ten minste een vierde van de lidstaten
						bij de laatste verkiezingen voor het Europees parlement ten minste drie procent
						behaald van de in ieder van die lidstaten uitgebrachte stemmen.
 
 
 Bij het eerste verzoek om financiering overlegt de partij een
				 statuut waarin is vastgelegd bij welke organen de verantwoordelijkheid voor de
				 politieke leiding en het financieel beheer berust. Ook moet in het statuut zijn
				 vastgelegd bij welke organen of natuurlijke personen in de respectievelijke
				 lidstaten de wettelijke vertegenwoordiging berust, in het bijzonder voor
				 verwerving of vervreemding van roerende en onroerende goederen en voor het
				 optreden in rechte. Naast het statuut moet ook het politiek programma met de
				 doelstellingen van de partij te worden verstrekt.
 
 De EU stelt de volgende verplichtingen in verband met de
					 financiering van een politieke partij op Europees niveau:
 
 
 •
 jaarlijkse publicatie van een staat van ontvangsten en
						 uitgaven en een verklaring aangaande activa en passiva;
 
 
 •
 het afleggen van een verklaring over de
						 financieringsbronnen van de partij door overlegging van een lijst van donateurs
						 met een opgave per donateur van het geschonken bedrag per jaar voor bedragen
						 boven € 500;
 
 
 •
 de partij aanvaardt geen:
 
 
 –
 anonieme donaties;
 
 
 –
 donaties uit de begrotingen van fracties in het
								Europees Parlement;
 
 
 –
 donaties van ondernemingen waarop de overheid
								rechtstreeks of indirect een overheersende rol kan uitoefenen, hetzij op grond
								van eigendom of financiële participatie, hetzij via de op de onderneming
								toepasselijke bepalingen;
 
 
 –
 donaties van meer dan € 12 000 per jaar en per
								donateur van andere natuurlijke of rechtspersonen;
 
 
 –
 donaties van overheden van derde landen.
 
 
 
 
 
 
				 Bestedingsrestricties
 Financieringen van politieke partijen op Europees niveau vanuit
				 de algemene begroting van de EU of uit enige andere bron mogen niet gebruikt
				 worden voor rechtstreekse of zijdelingse financiering van andere politieke
				 partijen, met name niet voor nationale partijen of kandidaten. Daarop blijven
				 namelijk de nationale regelgevingen van toepassing.
 Uit de begroting van de EU afkomstige financiering mag
				 uitsluitend worden besteed voor uitgaven die rechtstreeks verband houden met de
				 doelstellingen van het politieke programma van de partij. Deze uitgaven kunnen
				 betrekking hebben op administratieve kosten, kosten in verband met logistieke
				 steun, bijeenkomsten, onderzoek, grensoverschrijdende evenementen, studies,
				 voorlichting en publicaties, maar ook op de financiering van campagnes voor de
				 Europese verkiezingen. De financiering en de beperking van de verkiezingskosten
				 voor de verkiezingen van het Europese Parlement worden echter in elke lidstaat
				 door de nationale bepalingen geregeld. 
				 12 artikel 8 van de Akte betreffende de verkiezing van
						de leden in het Europese Parlement door middel van rechtstreekse algemene
						verkiezingen. Het nationale recht is ook van toepassing op de
				 verkiezingskosten voor nationale verkiezingen en referenda.
 
				 Hoogte subsidie en verdelingsgrondslagen
 Voor 2010 is een bedrag van circa € 11 miljoen beschikbaar
				 gesteld voor politieke partijen en daarnaast ruim € 7 miljoen voor politieke
				 stichtingen op Europees niveau.
 De middelen worden als volgt verdeeld over de politieke
				 partijen:
 
 
 •
 15% wordt gelijkelijk verdeeld;
 
 
 •
 85% wordt verdeeld over de partijen waarvan
						vertegenwoordigers zetelen in het Europees Parlement, in verhouding tot het
						aantal gekozen leden.
 
 
 Financiering uit de algemene EU begroting mag niet meer
				 bedragen dan 85% van de begroting van de politieke partij op Europees
				 niveau.
 Bijdragen van nationale politieke partijen die lid zijn van een
				 politieke partij op Europees niveau of van natuurlijke personen die lid zijn
				 van een politieke partij op Europees niveau zijn toegestaan. Zij mogen echter
				 niet meer bedragen dan 40% van de jaarlijkse begroting van deze partij.
 
				 Toezicht
 De verordening bevat bepalingen over het toezicht door het
				 Europees Parlement. Europese politieke partijen moeten zich jaarlijks
				 verantwoorden in een openbaar verslag en jaarlijks moet ook een audit
				 plaatsvinden door een externe en onafhankelijke instantie. De verordening
				 voorziet ook in bevoegdheden voor de Europese Rekenkamer. Middelen die
				 politieke partijen op Europees niveau ten onrechte uit de algemene begroting
				 van de EU hebben ontvangen, moeten aan die begroting worden terugbetaald.
 
				 Verschillen tussen de Europese en de Nederlandse
				 regelingen
 De regeling van de financiering van politieke partijen op
				 Europees niveau wijkt af van de regeling die in Nederland geldt. Voor de
				 subsidiëring gelden andere verdelingsgrondslagen en andere restricties voor de
				 besteding(sdoelen). In afwijking van de Nederlandse regeling bevat de
				 verordening van de EU expliciete beperkingen aan de acceptatie van bepaalde
				 (typen) donaties. De EU verordening bevat echter geen bepalingen omtrent de
				 transparantie over giften van particulieren en rechtspersonen. Ook ontbreken
				 sancties, anders dan terugbetaling van ten onrechte ontvangen subsidie.
 
				 Jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie
 Tegen Verordening 2004/2003 zijn bij het Europese Hof van
				 Justitie diverse beroepszaken aangespannen. 
				 13 de zaken T-13/04 van Bonde e.a., T-17/04 van Le Front
						National e.a. en T-40/04 van Emma Bonino e.a. De klagers betwistten niet alleen de noodzakelijkheid van
				 de regeling, maar ook de inhoud ervan. Zo zou de verordening een schending
				 inhouden van de beginselen van evenredigheid en subsidiariteit. De verordening
				 zou geen passende waarborgen bieden om te voorkomen dat de toegekende fondsen
				 gebruikt worden voor nationale politieke partijen en de regeling zou kleinere
				 fracties en fracties van minderheden discrimineren. Op 11 juli 2005 heeft het
				 Gerecht van eerste aanleg deze drie beroepen niet-ontvankelijk verklaard.
 
 
 
 3.2
 Raad van Europa
 
 De Raad van Europa ontplooit verschillende initiatieven ter
				 bevordering van de democratie en bestrijding van corruptie in de lidstaten. De
				 financiering van politieke partijen en verkiezingscampagnes is een thema dat al
				 jaren de aandacht heeft van de Raad. De Raad heeft verschillende publicaties
				 hierover uitgebracht en bijeenkomsten en workshops georganiseerd. In 2003 heeft
				 de Raad aanbevelingen vastgesteld voor de financiering van politieke partijen
				 en van verkiezingscampagnes (zie § 3.2.1). Verder maakt het thema onderdeel uit
				 van de visitatierondes die plaatsvinden in de lidstaten behorend tot de
				 Group of States against corruption (GRECO). 
				 14 Zie bijlage 1 voor een overzicht van de lidstaten van
						GRECO. Ook in Nederland is een dergelijke visitatie uitgevoerd.
				 Het evaluatierapport is in juni 2008 vastgesteld. In § 3.2.2 gaan wij hier
				 nader op in.
 
 
 3.2.1
 Aanbevelingen van de Raad van Europa
 
 De Raad van Europa (2003) heeft vanuit het streven om
					 democratische principes te bevorderen aanbevelingen opgesteld voor de
					 financiering van politieke partijen. 
					 15Recommendation
						 Rec(2003)4 van 8 april 2003. Nederland is lid van de Raad van Europa en van GRECO.
					 Daarmee heeft Nederland zich gecommitteerd aan de aanbevelingen van de Raad van
					 Europa.
 
 Deze aanbevelingen kunnen als volgt worden samengevat:
 
 
 •
 Staatsbijdragen aan politieke partijen moeten beperkt
							 blijven tot een redelijke omvang en zijn gebaseerd op objectieve, eerlijke en
							 redelijke grondslagen. Wat in dit verband als redelijk wordt gezien, is niet
							 nader gespecificeerd. Wel is bepaald dat de bijdragen van de Staat de
							 onafhankelijkheid van politieke partijen niet mag aantasten.
 
 
 •
 Bijdragen aan politieke partijen moeten door de staat
							 worden gereguleerd om belangenconflicten te vermijden, transparantie over
							 giften te bevorderen, geheime donaties te vermijden en om de onafhankelijkheid
							 van politieke partijen te waarborgen.
 
 
 •
 Er dienen waarborgen te zijn dat donaties openbaar
							 worden gemaakt, in ieder geval donaties boven een bepaald (niet nader
							 gespecificeerd) bedrag. De mogelijkheid moet worden overwogen om de bijdragen
							 aan politieke partijen te maximeren. Ook moeten maatregelen worden getroffen om
							 te voorkomen dat vastgestelde plafonds worden omzeild.
 
 
 •
 Bijdragen aan politieke partijen mogen fiscaal
							 aftrekbaar zijn.
 
 
 •
 Donaties van rechtspersonen aan politieke partijen
							 moeten in de administratie en de verantwoordingen van deze rechtspersonen
							 worden vastgelegd. Aandeelhouders of leden van deze rechtspersonen moeten
							 worden geïnformeerd over deze donaties.
 
 
 •
 De staat moet maatregelen nemen om te voorkomen of
							 anders strikt te reguleren dat rechtspersonen die goederen of diensten leveren
							 aan de overheid donaties doen aan politieke partijen.
 
 
 •
 Rechtspersonen die onder het beheer van de staat of
							 andere overheden staan, mogen geen donaties doen aan politieke partijen.
 
 
 •
 De maatregelen rond bijdragen aan politieke partijen
							 moeten ook van toepassing zijn op organisaties die gelieerd zijn aan de
							 politieke partijen. Ook gelden ze naar analogie voor de financiering van
							 verkiezingscampagnes, van kandidaten voor verkiezingen en van politieke
							 activiteiten van gekozen volksvertegenwoordigers.
 
 
 •
 De staat moet bijdragen van buitenlandse donoren
							 verbieden of anders beperken.
 
 
 •
 De staat moet overwegen grenzen te stellen aan de
							 uitgaven van politieke partijen, bijvoorbeeld om excessieve uitgaven voor
							 verkiezingscampagnes te voorkomen.
 
 
 •
 Van alle (directe en indirecte) uitgaven van politieke
							 partijen moet een boekhouding worden bijgehouden. Hetzelfde geldt voor uitgaven
							 voor verkiezingscampagnes van politieke partijen, kandidatenlijsten en
							 individuele kandidaten.
 
 
 •
 Politieke partijen moeten de aard en waarde van
							 donaties aan de partij registreren. Boven een bepaald bedrag moeten donoren
							 geïdentificeerd worden in de boekhouding.
 
 
 •
 Politieke partijen en daaraan gelieerde organisaties
							 moeten een boekhouding bijhouden en (geconsolideerde) verantwoordingen
							 opstellen.
 
 
 •
 De verantwoordingen moeten ten minste jaarlijks worden
							 overlegd aan een onafhankelijke autoriteit die toezicht houdt op de
							 financiering van politieke partijen. De verantwoordingen (of minimaal
							 samenvattingen daarvan) moeten ook ten minste jaarlijks openbaar worden
							 gemaakt.
 
 
 •
 Een onafhankelijke autoriteit moet toezien op de
							 verantwoording door de politieke partijen en op de presentatie en publicatie
							 daarvan.
 
 
 •
 De staat moet bevorderen dat bij politie en justitie
							 specialisten aanwezig zijn ter bestrijding van illegale financiering van
							 politieke partijen en campagnes.
 
 
 •
 Er moeten sancties zijn getroffen om de naleving van de
							 regels voor de financiering van politieke partijen te bevorderen. Deze sancties
							 moeten effectief en proportioneel zijn en inbreuken ontmoedigen.
 
 
 
 
 
 
 3.2.2
 GRECO-evaluatie
 
 GRECO voert visitaties uit in de lidstaten om na te gaan of
					 zij voldoen aan de richtlijnen om corruptie te voorkomen en te bestrijden.
					 Daartoe behoort ook de evaluatie van de wijze waarop een land de transparantie
					 over de financiering van politieke partijen heeft geregeld. In juni 2008 heeft
					 GRECO een evaluatierapport over de situatie in Nederland uitgebracht.
 GRECO concludeert in dat rapport dat het Nederlandse
					 wettelijke kader voor de financiering van politieke partijen niet in
					 overeenstemming is met de aanbevelingen die de Raad van Europa in haar
					 Recommendations (2003) heeft opgesteld voor de
					 bestrijding van corruptie in de financiering van politieke partijen en
					 verkiezingscampagnes. In het bijzonder bevat het wettelijke kader in Nederland
					 geen waarborg dat het electoraat voldoende toegang heeft tot informatie over de
					 financiële belangen van politieke partijen (en andere groeperingen in het
					 parlement). Verder is niet voorzien in voldoende toezicht en een effectief,
					 evenwichtig en afschrikwekkend stelsel van strafmaatregelen.
 GRECO ziet het Wetsontwerp financiering politieke partijen
					 (zie § 2.3) als een eerste en belangrijke stap in de juiste richting, omdat dit
					 wetsontwerp een erkenning betekent dat er veel te verbeteren valt aan het
					 bestaande wettelijke kader inzake de financiering van politieke partijen en een
					 aantal kritiekpunten uit het evaluatierapport aanpakt.
 GRECO doet Nederland de volgende aanbevelingen:
 
 
 •
 Verplicht alle instanties die zijn vertegenwoordigd in
						 het parlement (politieke partijen en andere groeperingen) om een financieel
						 jaarverslag in te dienen – inclusief informatie over inkomsten, uitgaven,
						 schulden en activa – in een gestandaardiseerde opmaak (vergezeld van
						 toepasselijke richtlijnen, indien nodig).
 
 
 •
 Verplicht alle instanties die zijn vertegenwoordigd in
						 het parlement minstens één keer per jaar alle schenkingen en legaten die zijn
						 ontvangen van natuurlijke personen (inclusief partijleden) en rechtspersonen
						 openbaar te maken, inclusief informatie over de bron van deze schenkingen (in
						 ieder geval boven een bepaalde drempel), hun aard en waarde.
 
 
 •
 Verlaag de huidige drempel voor openbaarmaking in de Wet
						 subsidiëring van politieke partijen voor (bedrijfs-)schenkingen van € 4 537,80
						 naar een geschikt niveau.
 
 
 •
 Verbied schenkingen van personen van wie de identiteit
						 niet bekend is bij de politieke partij/groepering/kandidaat.
 
 
 •
 Breid de toepasselijkheid van toekomstige voorzieningen
						 over schenkingen (en mogelijke begrenzingen aan schenkingen) uit naar
						 plaatselijke en regionale/provinciale afdelingen van politieke partijen en zorg
						 ervoor dat de rekeningen van politieke partijen worden samengevoegd, inclusief
						 de rekeningen van de plaatselijke en regionale/provinciale afdelingen, in
						 overeenstemming met artikel 11 van Recommendation
						 (2003)4.
 
 
 •
 Neem maatregelen om de transparantie te vergroten rond
						 geldinzamelingsacties door instanties die direct of indirect zijn verbonden met
						 politieke partijen en andere groeperingen in het parlement.
 
 
 •
 Neem maatregelen om te waarborgen dat de jaarverslagen
						 van politieke partijen, evenals financiële informatie over partijen en andere
						 groeperingen die zijn vertegenwoordigd in het parlement en momenteel nog geen
						 verplichting hebben om te rapporteren, openbaar worden gemaakt aan het
						 publiek.
 
 
 •
 Neem maatregelen om transparantie te vergroten in
						 inkomsten en uitgaven van politieke partijen op plaatselijk niveau.
 
 
 •
 Stel onafhankelijk toezicht in op de financiering van
						 politieke partijen en verkiezingscampagnes, in overeenstemming met artikel 14
						 van Recommendation Rec(2003)4 en voorzie in een
						 orgaan dat wordt belast met de uitvoering van dit toezicht
						 (hoogstwaarschijnlijk wordt dit de Kiesraad) met voldoende bevoegdheden en
						 financiële en personele middelen.
 
 
 •
 Neem nadere maatregelen om het onafhankelijk en
						 onpartijdig functioneren van de Kiesraad en zijn secretariaat te waarborgen bij
						 zijn toekomstige controlerende taken ten aanzien van de regels voor
						 partijfinanciering.
 
 
 •
 Geef een duidelijke definitie van overtredingen van
						 regels voor partijfinanciering en voer effectieve, evenwichtige en
						 afschrikwekkende sancties in voor deze overtredingen.
 
 
 •
 Verduidelijk de bepalingen over sancties in het
						 Wetsontwerp financiering politieke partijen en waarborg dat de sancties voor
						 overtredingen van regels kunnen worden opgelegd aan alle instanties waaraan het
						 wetsontwerp verplichtingen oplegt.
 
 
 •
 Voer passende sancties in voor minder ernstige
						 overtredingen van de regels voor partijfinanciering, in aanvulling op de
						 strafrechtelijke sancties voorzien in het Wetsontwerp financiering politieke
						 partijen. Neem ook in overweging de Kiesraad de bevoegdheid toe te kennen om
						 sancties op te leggen voor de minder ernstige overtredingen.
 
 
 •
 Bied politieke partijen en verkiezingskandidaten advies
						 en training over de regels voor partijfinanciering.
 
 
 Op 3 september 2008 heeft de minister van BZK in een brief
					 aan de Tweede Kamer 
					 16 Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
						 31 200 VII, nr. 77. laten weten dat het kabinet de kritiek uit de
					 GRECO-evaluatie onderschrijft. De aanbevelingen van GRECO zijn volgens de
					 minister betrokken bij de aanpassing van het Wetsvoorstel financiering
					 politieke partijen.
 In aanvulling op de tekortkomingen die in de GRECO-evaluatie
					 zijn vermeld, constateren wij overigens dat Nederland op meer punten afwijkt
					 van de aanbevelingen van de Raad van Europa. Zo zijn er geen grenzen gesteld
					 aan giften uit het buitenland en is er geen verbod op giften van rechtspersonen
					 verbonden aan de overheid en van leveranciers van goederen of diensten aan de
					 overheid. In Nederland zijn er evenmin grenzen gesteld aan de uitgaven van
					 politieke partijen en ontbreken specialisten bij politie en justitie op dit
					 terrein. 
					 17 Zie bijlage 2 voor een overzicht van de
						 implementatie van de aanbevelingen van de Raad van Europa in
						 Nederland.
 Op 11 juni 2010 heeft GRECO (2010) een compliance report over Nederland vastgesteld, dat onder
					 andere ingaat op de voortgang bij de implementatie van de aanbevelingen op het
					 terrein van de transparantie over partijfinanciering. GRECO concludeert dat de
					 voortgang teleurstellend is. Van de dertien aanbevelingen zijn er zes ten dele
					 geïmplementeerd. De overige aanbevelingen zijn niet geïmplementeerd. De
					 gedeeltelijke implementatie van de zes aanbevelingen baseert GRECO overigens in
					 hoofdzaak op het gegeven dat maatregelen voorzien zijn in het Wetsontwerp
					 financiering politieke partijen.
 Zoals in § 2.3.2 aangegeven, hebben Kamerleden van GroenLinks
					 en D66 eind november 2010 een voorontwerp van een initiatiefwet gepresenteerd
					 voor de openbaarmaking van giften aan politieke partijen. Met dit
					 initiatiefwetsontwerp wordt grotendeels aan de bezwaren van GRECO
					 tegemoetgekomen tegen het huidige stelsel van openbaarmaking van giften. Het
					 initiatiefvoorstel gaat overigens niet in op GRECO suggesties tot:
 
 
 •
 maximering van giften door één organisatie of één
						 persoon;
 
 
 •
 het verstrekken van giften anders dan in geld;
 
 
 •
 het verstrekken van giften door bedrijven die goederen of
						 diensten leveren aan de overheid;
 
 
 •
 giften afkomstig uit het buitenland;
 
 
 •
 de organisatie van het toezicht op de juistheid en
						 volledigheid van openbaar gemaakte giften;
 
 
 •
 giften aan lokale afdelingen van partijen;
 
 
 •
 maximering van de uitgaven door partijen, bijvoorbeeld
						 voor verkiezingscampagnes.
 
 
 
 
 
 
 3.3
 Verenigde Naties
 
 De United Nations Convention against
				 Corruption, uit 2003, bevat de bepaling dat landen moeten streven naar
				 transparantie bij de financiering van kandidaten voor politieke functies en
				 politieke partijen (artikel 7(3)). Als uitvloeisel van de conventie is het
				 United Nations Democracy Fund (UNDEF) opgezet dat
				 vervolgens een meerjarig project van de International
				 Foundation for Electoral Systems (IFES) heeft gefinancierd op het
				 terrein van «political finance». IFES heeft in
				 november 2009 de publicatie Political Finance Regulation:
				 The Global Experience uitgebracht. Deze publicatie geeft geen concrete
				 richtlijnen, maar formuleert een aantal lessen die kunnen worden getrokken uit
				 de studies naar de financiering van politieke partijen en campagnes en uit
				 ervaringen op dat terrein.
 In de eerste plaats stelt IFES vast dat geld onontbeerlijk is
				 voor het bedrijven van democratische politiek. De regulering van de
				 financiering van de politiek mag een gezonde concurrentie tussen politieke
				 stromingen niet in de weg staan. Regulering is echter wel gewenst, want
				 «money is never an unproblematic part of the political
				 system», zo constateert IFES. De lokale omgeving en cultuur moet in de
				 beschouwing worden betrokken als een strategie wordt ontwikkeld om de
				 financiering van politieke partijen en kandidaten te reguleren. Effectieve
				 regelgeving en openheid kunnen helpen om de negatieve effecten van geld in de
				 politiek te beheersen, maar alleen als de regelgeving goed vorm wordt gegeven
				 en goed wordt geïmplementeerd. Zo niet, dan kan regelgeving zelfs misbruikt
				 worden om politieke tegenstanders te beperken in hun mogelijkheden. Effectief
				 toezicht is volgens IFES ook een vereiste en moet zijn gebaseerd op
				 transparantie.
 IFES constateert in het rapport dat er ondanks de goede
				 intenties nog veel werk te doen is. Van de 136 landen die per 1 september 2009
				 de United Nations Convention against Corruption
				 hadden onderschreven, was er slechts van 107 landen voldoende informatie
				 beschikbaar om te beoordelen of zij voldeden aan de eisen van openheid over de
				 financiering van kandidaten voor politieke functies. Van de 107 landen hadden
				 er 67 (57%) geen formele regels voor openheid over de inkomsten en uitgaven van
				 kandidaten (zie ook § 4.2). Bovendien geeft IFES aan dat erkend moet worden dat
				 er vaak een kloof bestaat tussen de formele regels en de naleving ervan. In een
				 groot aantal landen schiet het toezicht in de praktijk tekort.
 
 
 
 
 4
 VERGELIJKENDE STUDIES
 
 Voor dit rapport hebben we geïnventariseerd welke vergelijkende
				studies over partijfinanciering beschikbaar zijn. In § 4.1 gaan we in op twee
				studies over partijfinanciering in Europese landen. Het gaat om een onderzoek
				van de Rijksuniversiteit Groningen, dat in opdracht van BZK is uitgevoerd, en
				een onderzoek van de Raad van Europa. In § 4.2 gaan we in op twee studies die
				ook partijfinanciering in landen buiten Europa behandelen. Het betreft een
				onderzoek van IFES, naar partijfinanciering in landen die de United Nations Convention against Corruption hebben
				onderschreven, en een studie van Michael Pinto-Duschinsky, die is verbonden aan
				de IFES.
 
 
 4.1
 Onderzoek naar partijfinanciering in Europese
					 landen
 
 
 
 4.1.1
 Rijksuniversiteit Groningen
 
 In opdracht van het ministerie van BZK heeft het
					 Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen van de Rijksuniversiteit
					 Groningen een vergelijkend onderzoek uitgevoerd naar regelingen voor
					 overheidssubsidies en giften voor politieke partijen in Europa. Het onderzoek
					 ging niet in op subsidieverlening aan lokale of regionale partijen. In
					 september 2010 heeft de minister van BZK dit onderzoek aan de Tweede Kamer
					 aangeboden. 
					 18 Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
						 32 123 VII, nr. 72.
 Het onderzoek geeft een overzicht van de regelingen in
					 België, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk in
					 relatie tot de regeling in Nederland. De onderzoekers hebben dit beeld
					 aangevuld door bestudering van rapporten van GRECO over zes andere Europese
					 landen: Estland, Letland, Luxemburg, Slovenië, Slowakije en IJsland.
 
 Uit het onderzoek komt naar voren dat de Nederlandse
						regelgeving, in de vorm van de Wet subsidiëring politieke partijen uit 1999,
						ten opzichte van vele andere landen in de EU bescheiden is.
 Ook blijkt dat Nederland per inwoner een relatief klein
						bedrag aan subsidie verstrekt ten opzichte van andere landen, zie tabel 3.
 
 
 Tabel 4 Directe overheidssubsidie aan politieke partijen
						in Europese landen per inwoner (2008)
 
 
 
 
 
 
 Land
 
 
 Bedrag in € per inwoner
 
 
 
 
 
 
 IJsland
 
 
 € 10,53
 
 
 
 
 Duitsland
 
 
 € 5,79
 
 
 
 
 Luxemburg
 
 
 € 5,14
 
 
 
 
 Oostenrijk
 
 
 € 5,11
 
 
 
 
 Estland
 
 
 € 4,46
 
 
 
 
 België
 
 
 € 1,89
 
 
 
 
 Ierland
 
 
 € 1,35
 
 
 
 
 Slovenië
 
 
 € 1,30
 
 
 
 
 Frankrijk 
 
 
 € 1,20
 
 
 
 
 Nederland
 
 
 € 0,93
 
 
 
 
 Slowakije
 
 
 € 0,92
 
 
 
 
 Verenigd Koninkrijk
 
 
 € 0,04
 
 
 
 
 Letland
 
 
 n.a.
 
 
 
 
 
 Gemiddelde
 
 
 
 
 € 2,58
 
 
 
 
 
 
 Bron: Documentatiecentrum Nederlandse Politieke
						Partijen/Rijksuniversiteit Groningen
 
 
 Wat betreft de subsidieverlening wijkt Nederland af van de
					 overige landen doordat de subsidie in Nederland mede wordt bepaald aan de hand
					 van het aantal betalende leden van een partij; in de andere landen geldt alleen
					 het aantal stemmen en/of zetels als verdeelmaatstaf voor de subsidie. Nederland
					 weegt verder het bestaan van wetenschappelijke instituten en het ledental van
					 jongerenorganisaties mee in de subsidieverlening; in andere landen is dit niet
					 het geval. In Duitsland kunnen jongerenorganisaties van politieke partijen
					 overigens wel subsidie ontvangen op grond van andere wet- en regelgeving dan
					 die voor partijfinanciering.
 Het rapport gaat verder in op de beperkingen ten aanzien van
					 giften voor politieke partijen. Tabel 4 geeft daarvan een overzicht voor de in
					 de inventarisatie betrokken Europese landen, waarbij de onderzoekers het
					 voorbehoud maken dat de GRECO-rapporten op onderdelen niet eenduidig zijn.
 
 Tabel 5 Regels voor giften aan politieke partijen in
						Europese landen: registratie, publicatie en beperkingen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Land
 
 
 
 
 Registratie
 
 
 
 
 Publicatie
 
 
 
 
 Beperkingen
 
 
 
 
 
 
 
 België
 
 
 Boven € 125
 
 
 Alleen totale bedragen
 
 
 • Maximaal € 500 aan één partij
 • Maximaal € 2 000 aan meer partijen
 • Alleen van natuurlijke personen 
 
 
 
 
 Duitsland
 
 
 Boven € 500 met naam en adres donateur
 
 
 Boven € 10 000 met naam en adres donateur
 
 
 • Maximaal € 1 000 contant en beperkingen aan giften
								uit het buitenland
 
 
 
 
 Estland
 
 
 Alle giften
 
 
 Alle giften: naam en adres donateur 
 
 
 • Alleen natuurlijke personen
 • Niet anoniem
 
 
 
 
 Frankrijk
 
 
 Boven € 3 000 met naam en adres donateur
 
 
 Alleen totale bedragen
 
 
 • Maximaal € 150 contant
 • Maximaal € 7 500 van één donateur
 • Alleen van natuurlijke personen 
 
 
 
 
 Ierland
 
 
 – Boven € 126,97
 – Boven € 5 078,95 met naam en adres donateur
 
 
 Totale bedragen en giften boven € 5 078,95 met naam
								en adres donateur
 
 
 • Maximaal € 126,97 anoniem
 • Maximaal € 6 348,79 met naam en adres
 • Alleen van personen of organisaties gevestigd in
								Ierland
 
 
 
 
 Letland
 
 
 Alle giften
 
 
 Alle giften: naam en adres donateur, datum
 
 
 • Maximaal 16 000 Letse lats (ongeveer € 22 800)
 • Alleen natuurlijke personen zonder strafblad
 
 
 
 
 Luxemburg
 
 
 Alle giften
 
 
 Boven € 250 
 
 
 • Alleen natuurlijke personen
 
 
 
 
 Nederland
 
 
 Boven € 4 537,80 
 
 
 Indien rechtspersoon: boven € 4 537,80 met naam en
								adres of algemene aanduiding van categorie
 
 
 Geen
 
 
 
 
 Oostenrijk
 
 
 Boven € 7 260 met naam en adres donateur
 
 
 Alleen totale bedragen (per categorie donateur)
 
 
 Geen
 
 
 
 
 Slovenië
 
 
 Boven € 3 638,40
 
 
 Boven € 3 638,40 naam en adres donateur
 
 
 • Niet uit buitenland en niet van overheidsbedrijven
								e.d.
 • Max. € 12 128
 
 
 
 
 Slowakije
 
 
 Alle giften
 
 
 Alle giften
 
 
 • Niet uit buitenland en niet van overheidsbedrijven
								e.d.
 • Niet anoniem
 
 
 
 
 Verenigd Koninkrijk
 
 
 Boven € 268 naam en adres donateur
 
 
 Giften boven € 6 700 met naam donateur en boven € 1
								300 aan partijafdelingen of individuele leden (kandidaten); adressen van
								organisaties worden wel gepubliceerd, van natuurlijke personen niet
 
 
 • Alleen van personen of organisaties die in het
								Verenigd Koninkrijk ingeschreven zijn
 
 
 
 
 IJsland
 
 
 Alle giften van rechtspersonen
 
 
 Alleen namen van rechtspersonen en totale bedragen
								
 
 
 Maximaal 300 000 IJslandse kronen (ongeveer
								€ 2 488)
 
 
 
 
 
 Bron: Documentatiecentrum Nederlandse Politieke
						Partijen/Rijksuniversiteit Groningen
 
 
 
 De meest opvallende verschillen tussen Nederland en de
					 overige landen zijn als volgt samen te vatten:
 
 
 •
 Met uitzondering van Oostenrijk hanteren de andere landen
						 strengere regels voor giften aan partijen dan in Nederland. Dit betreft vooral
						 de registratie van en openbaarheid over ontvangen giften. In Nederland moeten
						 giften van meer dan € 4 537,80 individueel worden geregistreerd. Alleen in
						 Oostenrijk wordt een hogere grens gehanteerd (€ 7 260). In vijf landen moeten
						 alle giften worden geregistreerd (in IJsland alleen als het om giften van
						 rechtspersonen gaat).
 
 
 •
 In meeste onderzochte landen gelden beperkingen voor het
						 type donor (geen rechtspersonen, geen anonieme donoren, geen buitenlandse
						 donoren) en/of het maximum te schenken bedrag. Oostenrijk en Nederland vormen
						 hierop de belangrijkste uitzonderingen.
 
 
 •
 In de meeste landen wordt het toezicht op de naleving van
						 de bepalingen rond giften uitgeoefend door speciale instanties of commissies.
						 In enkele landen (Oostenrijk, Luxemburg, Slovenië en IJsland) heeft de
						 rekenkamer hierin een rol gekregen.
 
 
 •
 Alle onderzochte landen, met uitzondering van Nederland,
						 kennen sancties in de vorm van een geldboete of, bij ernstige overtredingen,
						 gevangenisstraf voor (bestuurders van) partijen die de wettelijk verplichte
						 informatie over giften niet leveren.
 
 
 
 
 
 4.1.2
 Onderzoek Raad van Europa
 
 De Raad van Europa (2003) heeft in december 2003 het rapport
					 Financing political parties and election campaigns –
					 guidelines uitgebracht. Het rapport geeft een toelichting op de
					 aanbevelingen van de Raad, die zijn vastgelegd in Recommendation Rec(2003)4 (zie § 3.2.1). Verder bevat het
					 rapport op onderdelen ook een overzicht van de regelingen voor
					 partijfinanciering in de Europese landen.
 Het rapport besteedt aandacht aan de subsidiëring van
					 politieke partijen, maar geeft hiervan geen overzicht per land. Wat betreft de
					 regels die gelden voor private financiering van politieke partijen en campagnes
					 bevat het rapport wel gegevens per land, zie tabel 5.
 
 Tabel 6 Regelgeving partijfinanciering in Europese
						landen per 2003
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Country
 
 
 Finance law
 
 
 Disclosure and/or reporting
 
 
 Limits on private donations
 
 
 Limits/bans on corporate donations
 
 
 Limits/bans on foreign donations
 
 
 Limits on expenditures
 
 
 
 
 
 
 Albania
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Austria
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Belgium
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes (party / campaign)
 
 
 
 
 
 Croatia
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Czech Republic
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Denmark
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Estonia
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Finland
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 France
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (campaign)
 
 
 
 
 
 Georgia
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (party / campaign)
 
 
 
 
 
 Italy
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes (campaign)
 
 
 
 
 
 Latvia
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Lithuania
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (campaign)
 
 
 
 
 
 Luxembourg
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Moldova
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Netherlands
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Norway
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Poland
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Portugal
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (party/campaign)
 
 
 
 
 
 Romania
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Russian Federation
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 yes (party/campaign)
 
 
 
 
 
 Slovak republic
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 yes (campaign)
 
 
 
 
 
 Slovenia
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Spain
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (campaign)
 
 
 
 
 
 Sweden
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 FYR Macedonia
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes (limit)
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Switzerland
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Ukraine
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 yes (ban)
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 United Kingdom
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes (campaign)
 
 
 
 
 
 
 Bron: Raad van Europa
 
 
 Uit deze tabel blijkt dat 24 van de 29 landen (83%) wetgeving
					 hebben op het terrein van partijfinanciering en dat eveneens 24 landen regels
					 stellen aan de verantwoording en de openbaarheid daarvan. Een minderheid van de
					 landen heeft limieten gesteld aan donaties van natuurlijke personen en/of van
					 rechtspersonen. Van deze landen staan België en Frankrijk donaties van
					 rechtspersonen in het geheel niet toe. Een meerderheid van de landen verbiedt
					 donaties vanuit het buitenland of stelt daar limieten aan. Nederland behoort
					 tot de twaalf landen waar geen beperkingen gelden voor donaties uit het
					 buitenland.
 
 
 
 
 4.2
 Onderzoek naar partijfinanciering wereldwijd
 
 IFES heeft in het rapport Political Finance
				 Regulation: The Global Experience uit 2009 een tabel opgenomen waarin
				 voor de landen die de United Nations Convention against
				 Corruption hebben onderschreven is aangegeven of in deze landen regels
				 gelden voor de transparantie over de financiering van politieke partijen en
				 kandidaten.
 
 Tabel 7 UNCAC state parties with disclosure systems
					 (article 7(3) UNCAC) – Bron: IFES
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 UNCAC State Party
 
 
 Party disc
 
 
 Cand. discl.
 
 
 UNCAC State Party
 
 
 Party discl.
 
 
 Cand. discl.
 
 
 UNCAC State Party
 
 
 Party discl.
 
 
 Cand. discl.
 
 
 
 
 
 
 Afghanistan 
 
 
 
 yes 
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Gabon 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Nigeria 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Albania 
 
 
 
 yes 
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Georgia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Norway 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Algeria 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Ghana 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Pakistan 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Angola 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Greece 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Palau 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Antigua and Barbuda 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Guatemala 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Panama 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Argentina 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Guinea Bissau
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Papua New Guinea 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Armenia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Guyana 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Paraguay
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Australia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Honduras 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Peru
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Austria 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Hungary 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Philippines
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Azerbaijan 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Indonesia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Poland
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Bahamas 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Iran 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Portugal
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Bangladesh 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Iraq 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Qatar
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Belarus 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Israel 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Romania
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Belgium 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Jamaica 
 
 
 
 no 
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Russia
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Benin 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Jordan 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Rwanda
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Bolivia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Kazakhstan 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Sao Toe & Principe
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Bosnia & Herzegovina
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Kenya 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Senegal
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Brazil 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Korea, Rep.
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Serbia
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Brunei Darussalam
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Kuwait 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Seychelles
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Bulgaria 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Kyrgyzstan 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Sierra Leone
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Burkina Faso 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Latvia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Slovakia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Burundi 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Lebanon 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Slovenia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Cambodia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Lesotho 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 South Africa 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Cameroon 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Liberia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Spain 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Canada 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Libya 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Sri Lanka 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Cape Verde 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Lithuania 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Sweden 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Central African Rep.
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Luxembourg
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Tajikistan 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Chile 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Macedonia
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Tanzania 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 China 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Madagascar
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Timor Leste
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Colombia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Malawi
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Togo 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Congo, Republic
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Malaysia
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Trinidad & Tobago
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Costa Rica 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Maldives
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Tunisia 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Croatia 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Mali
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Turkey 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Cuba 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Malta
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Turkmenistan 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Cyprus 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Moldova
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Uganda 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Denmark 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Mauritania
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 United Arab Emirates 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Djibouti 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Mauritius
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 United Kingdom 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Dominican Republic 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Mexico
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 United States of America 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Ecuador 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Mongolia
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Uruguay 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Egypt 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Montenegro
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Uzbekistan 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 El Salvador 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Morocco
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Venezuela 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 Ethiopia 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Mozambique
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Viet Nam 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 
 
 Fiji 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Namibia
 
 
 
 no
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
 Yemen 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
 Finland 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Netherlands
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Zambia 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 no
 
 
 
 
 
 France 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 Nicaragua
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 no
 
 
 
 Zimbabwe 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 
  
 
 
  
 
 
 
  
 
 
 
 Niger
 
 
 
 yes
 
 
 
 
 n/a
 
 
 
  
 
 
  
 
 
  
 
 
 
 
 
 Uit tabel 6 blijkt dat 81 van de 136 landen regels hebben voor
				 de transparantie over de financiering van politieke partijen en 46 van de 136
				 landen voor de financiering van kandidaten voor politieke functies. De overige
				 landen hebben dergelijke regels niet of er was geen informatie beschikbaar over
				 eventuele regelingen op dit terrein.
 Een andere bron is een artikel van Michael Pinto-Duschinsky
				 (2002), die is verbonden aan IFES. In een artikel uit oktober 2002 heeft hij de
				 resultaten gepubliceerd van een inventarisatie van regelgeving en subsidies in
				 104 landen. De volgende tabel geeft een samenvattend beeld van de resultaten
				 van dat onderzoek.
 
 
 Tabel 8 Inventarisatie regelgeving
					 partijfinanciering in 104 landen
 
 
 
 
 
 
 
 
 Regelingen
 
 
 
 
 Percentage van de 104 landen
							 waar de regeling bestaat
 
 
 
 
 
 
 
 Enige vorm van verantwoordingseisen (disclosure rules)
 
 
 62
 
 
 
 
 Verbod (geheel of gedeeltelijk) van donaties uit het
							 buitenland
 
 
 49
 
 
 
 
 Limieten voor campagne-uitgaven
 
 
 41
 
 
 
 
 Openbaarheidseisen (gehele of gedeeltelijke) over
							 individuele donoren 
 
 
 32
 
 
 
 
 Limieten aan donaties
 
 
 28
 
 
 
 
 Verbod op betaalde televisiereclame
 
 
 22
 
 
 
 
 Verbod (geheel of gedeeltelijk) op
							 bedrijfsdonaties
 
 
 16
 
 
 
 
 Compleet verbod van bedrijfsdonaties
 
 
 8
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overheidssubsidies
 
 
 
 
 
 
 Gratis politieke radio-/televisiezendtijd
 
 
 79
 
 
 
 
 Directe subsidies
 
 
 59
 
 
 
 
 Bijdragen in nature (anders dan zendtijd)
 
 
 49
 
 
 
 
 Belastingaftrek van politieke donaties 
 
 
 18
 
 
 
 
 
 Bron: Michael Pinto-Duschinsky (2002)
 
 
 Als we deze cijfers vergelijken met het onderzoek van de Raad
				 van Europa (zie § 4.1.2), dan blijkt dat de Europese landen in het algemeen wat
				 striktere regelgeving hebben dan gemiddeld in de 104 landen die zijn betrokken
				 in de inventarisatie van Michael Pinto-Duschinsky. Dit blijkt bijvoorbeeld uit
				 de regels op het gebied van het afleggen van verantwoording, donaties uit het
				 buitenland en het stellen van limieten aan donaties van personen en/of
				 bedrijven.
 
 
 
 
 5
 CONCLUSIES
 
 
 De financiering van politieke partijen is een belangrijk
				 onderwerp voor de integriteit en transparantie van het openbaar bestuur.
 De vigerende Nederlandse wetgeving voor de financiering van
				 politieke partijen voorziet in subsidiëring door de overheid en beperkte regels
				 voor giften en andere private financieringsbronnen.
 
 
				Overheidssubsidie voor politieke partijen
 In Nederland zijn de subsidiebedragen per hoofd van de bevolking
				in relatie tot andere Europese landen vrij laag. Een bijzonderheid van de
				subsidieregeling in Nederland is dat deze gedeeltelijk afhankelijk is van de
				aantallen betalende leden van de partijen. In andere landen speelt alleen het
				aantal zetels in het parlement of het aantal stemmen een rol.
 In verhouding tot andere Europese landen is het ook bijzonder dat
				de subsidie mede wordt bepaald door het al dan niet hebben van een
				wetenschappelijk instituut en een jongerenorganisatie binnen de partij.
 
				Private financieringsbronnen
 Nederland is terughoudend in de regulering van giften en andere
				private financieringsbronnen van politieke partijen. Nederland voldoet daardoor
				niet aan verschillende aanbevelingen van de Raad van Europa. Er worden
				nauwelijks of geen beperkingen opgelegd aan (de bronnen van) giften. In relatie
				tot andere Europese landen is het grensbedrag waarboven giften openbaar gemaakt
				moeten worden hoog.
 
				Transparantie
 
 Giften die niet afkomstig zijn van natuurlijke personen moeten
				 bij bedragen van € 4 537,80 of meer openbaar worden gemaakt in het financieel
				 verslag van de partij. De naam van de gever moet daarbij vermeld worden, tenzij
				 de gever daar bezwaar tegen heeft. Het blijkt niet (eenvoudig) mogelijk te zijn
				 om via internet de jaarverslagen van alle politieke partijen te verkrijgen en
				 te raadplegen.
 Volgens het evaluatierapport van GRECO heeft het publiek in
				 Nederland onvoldoende toegang tot informatie over de financiële belangen van
				 politieke partijen. Ook concludeert GRECO dat adequaat toezicht en sancties
				 ontbreken.
 
 
				Ontwikkeling in wet- en regelgeving
 
 Al jaren heeft het Ministerie van BZK een wetsontwerp in
				 voorbereiding dat een deel van de tekortkomingen van de huidige Wet
				 subsidiëring politieke partijen moet wegnemen. Het is nog onduidelijk wanneer
				 het Wetsontwerp financiering politieke partijen aan de Raad van State
				 voorgelegd zal worden. Ook is nog onduidelijk of het wetsontwerp alle
				 tekortkomingen zal wegnemen. Met de op 7 december 2010 aangenomen motie Heijnen
				 heeft de Tweede Kamer de minister van BZK gevraagd om het wetsvoorstel vóór
				 1 maart 2011 in te dienen. Daarnaast hebben de Kamerleden Dibi en Schouw eind
				 november 2010 een voorontwerp van een initiatiefwet gepresenteerd voor de
				 openbaarmaking van giften aan politieke partijen.
 Om de transparantie van de financiering van politieke partijen
				 te bevorderen, is het van belang dat nieuwe wetgeving tegemoet komt aan de
				 aanbevelingen van de Raad van Europa voor partijfinanciering.
 
 
 
 
 6
 REACTIE MINISTER VAN BZK
 
 Met een brief van 19 januari 2011 heeft de minister van BZK
				gereageerd op ons rapport Financiering politieke
				partijen. Hieronder geven wij zijn reactie kort weer. De volledige
				brief staat op onze website www.rekenkamer.nl. De reactie van de minister gaf
				ons geen aanleiding tot een nawoord.
 De minister beschouwt ons rapport als een gedegen studie en geeft
				aan dat onze conclusies hem geen aanleiding voor commentaar of opmerkingen
				geven. Verder schrijft de minister dat hij afgelopen najaar bij de behandeling
				van de Begroting 2011 van het Ministerie van BZK aan de Tweede Kamer heeft
				gemeld dat hij van oordeel is dat er breed behoefte bestaat aan regels over de
				giften aan politieke partijen. Hij beziet momenteel het wetsvoorstel dat door
				het vorige kabinet is voorbereid. Zijn inzet is erop gericht om zo snel
				mogelijk tot indiening over te gaan.
 
 
 
 
 BIJLAGE
 1
 LIDSTATEN GRECO
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Naam lidstaat
 
 
 
 
 Datum toetreding
 
 
 
 
 
 
 
 Albanië
 
 
 27-04-2001
 
 
 
 
 Andorra
 
 
 28-01-2005
 
 
 
 
 Armenië
 
 
 20-01-2004
 
 
 
 
 Azerbaidjan
 
 
 01-06-2004
 
 
 
 
 België
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Bosnië-Herzegovina
 
 
 25-02-2000
 
 
 
 
 Bulgarije
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Cyprus
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Denemarken
 
 
 03-08-2000
 
 
 
 
 Duitsland
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Estland
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Finland
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Frankrijk
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Georgië
 
 
 16-09-1999
 
 
 
 
 Griekenland
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Hongarije
 
 
 09-07-1999
 
 
 
 
 IJsland
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Ierland
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Italië
 
 
 30-06-2007
 
 
 
 
 Kroatië
 
 
 02-12-2000
 
 
 
 
 Letland
 
 
 27-07-2000
 
 
 
 
 Liechtenstein
 
 
 01-01-2010
 
 
 
 
 Litouwen
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Luxemburg
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Malta
 
 
 11-05-2001
 
 
 
 
 Moldavië
 
 
 28-06-2001
 
 
 
 
 Monaco
 
 
 01-07-2007
 
 
 
 
 Montenegro
 
 
 06-06-2006
 
 
 
 
 Nederland
 
 
 18-12-2001
 
 
 
 
 Noorwegen
 
 
 06-01-2001
 
 
 
 
 Oekraïne
 
 
 01-01-2006
 
 
 
 
 Oostenrijk
 
 
 01-12-2006
 
 
 
 
 Polen
 
 
 20-05-1999
 
 
 
 
 Portugal
 
 
 01-01-2002
 
 
 
 
 Roemenië
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Rusland
 
 
 01-02-2007
 
 
 
 
 Servië
 
 
 01-04-2003
 
 
 
 
 Slowakije
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Slovenië
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Spanje
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Tsjechië
 
 
 09-02-2002
 
 
 
 
 Turkije
 
 
 01-01-2004
 
 
 
 
 Verenigd Koninkrijk
 
 
 18-09-1999
 
 
 
 
 Voormalige Joegoslavische republiek Macedonië
 
 
 07-10-2000
 
 
 
 
 Zweden
 
 
 01-05-1999
 
 
 
 
 Zwitserland
 
 
 01-07-2006
 
 
 
 
 
 
 
 
 BIJLAGE
 2
 IMPLEMENTATIE AANBEVELINGEN RAAD VAN EUROPA IN
				NEDERLAND
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aanbevelingen Raad van
						 Europa
 
 
 
 
 Situatie in Nederland ultimo
						 2010
 
 
 
 
 
 
 
 Staatsbijdragen aan politieke partijen moeten beperkt
						 blijven tot een redelijke omvang en zijn gebaseerd op objectieve, eerlijke en
						 redelijke grondslagen. De bijdragen van de Staat mogen de onafhankelijkheid van
						 politieke partijen niet mag aantasten.
 
 
 De WSPP geeft invulling aan deze aanbeveling.
 
 
 
 
 Bijdragen aan politieke partijen moeten door de staat
						 worden gereguleerd om belangenconflicten te vermijden, transparantie over
						 giften te bevorderen, geheime donaties te vermijden en om de onafhankelijkheid
						 van politieke partijen te waarborgen.
 
 
 Artikel 18 van de WSPP geeft hier een beperkte invulling
						 aan.
 
 
 
 
 Er dienen waarborgen te zijn dat donaties openbaar worden
						 gemaakt, in ieder geval donaties boven een bepaald (niet nader gespecificeerd)
						 bedrag. 
 
 
 Artikel 18 van de WSPP geeft hier een beperkte invulling
						 aan.
 
 
 
 
 De mogelijkheid moet worden overwogen om de bijdragen aan
						 politieke partijen te maximeren. Ook moeten maatregelen worden getroffen om te
						 voorkomen dat vastgestelde plafonds worden omzeild. 
 
 
 Niet geïmplementeerd.
 
 
 
 
 Bijdragen aan politieke partijen mogen fiscaal aftrekbaar
						 zijn.
 
 
 Hieraan is voldaan.
 
 
 
 
 Donaties van rechtspersonen aan politieke partijen moeten
						 in de administratie en de verantwoordingen van deze rechtspersonen worden
						 vastgelegd. Aandeelhouders of leden van deze rechtspersonen moeten worden
						 geïnformeerd over deze donaties.
 
 
 De WSPP geeft een beperkte invulling aan deze
						 aanbeveling.
 
 
 
 
 De staat moet maatregelen nemen om te voorkomen of anders
						 strikt te reguleren dat rechtspersonen die goederen of diensten leveren aan de
						 overheid donaties doen aan politieke partijen.
 
 
 Niet geïmplementeerd.
 
 
 
 
 Rechtspersonen die onder het beheer van de staat of
						 andere overheden staan, mogen geen donaties doen aan politieke partijen.
 
 
 Niet geïmplementeerd.
 
 
 
 
 De maatregelen rond bijdragen aan politieke partijen
						 moeten ook van toepassing zijn op organisaties die gelieerd zijn aan de
						 politieke partijen. Ook gelden ze naar analogie voor de financiering van
						 verkiezingscampagnes, van kandidaten voor verkiezingen en van politieke
						 activiteiten van gekozen volksvertegenwoordigers.
 
 
 Niet geïmplementeerd.
 
 
 
 
 De staat moet bijdragen van buitenlandse donoren
						 verbieden of anders beperken. 
 
 
 Niet geïmplementeerd.
 
 
 
 
 De staat moet overwegen grenzen te stellen aan de
						 uitgaven van politieke partijen, bijvoorbeeld om excessieve uitgaven voor
						 verkiezingscampagnes te voorkomen.
 
 
 Niet geïmplementeerd.
 
 
 
 
 Van alle (directe en indirecte) uitgaven van politieke
						 partijen moet een boekhouding worden bijgehouden. Hetzelfde geldt voor uitgaven
						 voor verkiezingscampagnes van politieke partijen, kandidatenlijsten en
						 individuele kandidaten.
 
 
 De WSPP geeft invulling aan deze aanbeveling voor
						 politieke partijen die overheidssubsidie ontvangen.
 
 
 
 
 Politieke partijen moeten de aard en waarde van donaties
						 aan de partij registreren. Boven een bepaald bedrag moeten donoren
						 geïdentificeerd worden in de boekhouding.
 
 
 Artikel 18 van de WSPP geeft hier een beperkte invulling
						 aan.
 
 
 
 
 Politieke partijen en daaraan gelieerde organisaties
						 moeten een boekhouding bijhouden en (geconsolideerde) verantwoordingen
						 opstellen.
 
 
 De WSPP geeft invulling aan deze aanbeveling voor
						 politieke partijen die overheidssubsidie ontvangen.
 
 
 
 
 De verantwoordingen moeten ten minste jaarlijks worden
						 overlegd aan een onafhankelijke autoriteit die toezicht houdt op de
						 financiering van politieke partijen. De verantwoordingen (of minimaal
						 samenvattingen daarvan) moeten ook ten minste jaarlijks openbaar worden
						 gemaakt.
 
 
 Niet geïmplementeerd.
 
 
 
 
 Een onafhankelijke autoriteit moet toezien op de
						 verantwoording door de politieke partijen en op de presentatie en publicatie
						 daarvan.
 
 
 Niet geïmplementeerd.
 
 
 
 
 De staat moet bevorderen dat bij politie en justitie
						 specialisten aanwezig zijn ter bestrijding van illegale financiering van
						 politieke partijen en campagnes.
 
 
 Niet geïmplementeerd.
 
 
 
 
 Er moeten sancties zijn getroffen om de naleving van de
						 regels voor de financiering van politieke partijen te bevorderen. Deze sancties
						 moeten effectief en proportioneel zijn en inbreuken ontmoedigen.
 
 
 Niet geïmplementeerd.
 
 
 
 
 
 
 
 
 AFKORTINGEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 BZK
 
 
 Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
 
 
 
 
 EG
 
 
 Europese Gemeenschap
 
 
 
 
 EU
 
 
 Europese Unie
 
 
 
 
 GRECO
 
 
 
 Group of States against
						 Corruption
 
 
 
 
 
 IFES
 
 
 
 International Foundation for
						 Electoral Systems
 
 
 
 
 
 NIMD
 
 
 Nederlands Instituut voor Meerpartijendemocratie
 
 
 
 
 OSF
 
 
 Onafhankelijke Senaatsfractie
 
 
 
 
 VN
 
 
 Verenigde Naties
 
 
 
 
 WSPP
 
 
 Wet subsidiëring politieke partijen
 
 
 
 
 UNCAC
 
 
 
 United Nations Convention Against
						 Corruption
 
 
 
 
 
 UNDEF
 
 
 
 United Nations Democracy
						 Fund
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 LITERATUUR
 
 
			 Publicaties
 Algemene Rekenkamer (2008). Signaleren van
			 fraude. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
			 31 388,
			 nrs. 1–2. Den Haag: Sdu.
 Algemene Rekenkamer (2010). Rapport bij het
			 jaarverslag 2009 van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Tweede
			 Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
			 32 360
			 V, nr. 2. Den Haag: Sdu
 Biezen, Ingrid van (2003). Financing political
			 parties and election campaigns – guidelines. Straatsburg: Council of
			 Europe Publishing.
 BZK (2000). Notitie financiering politieke
			 partijen. Den Haag.
 BZK (2002). Notitie herijking Wet subsidiëring
			 politieke partijen. Den Haag.
 BZK (2007). Vaststellingsbesluiten subsidies
			 voor het jaar 2 006 op grond van de Wet subsidiëring politieke
			 partijen. Den Haag.
 BZK (2007a). Brochure Subsidiëring politieke
			 partijen. Den Haag.
 BZK (2008). Brief van de minister van BZK over
			 het GRECO evaluatierapport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
			 31 200 VII, nr. 77. Den Haag: Sdu.
 College Bescherming Persoonsgegevens (2002). Giften aan politieke partijen. Den Haag.
 Dragstra, Laurens (2008). Enige opmerkingen over
			 partijfinanciering. De regelgeving voor publieke en private financiering van
			 politieke partijen in Nederland en Duitsland nader bekeken en
			 beoordeeld. Nijmegen: Wolf Legal Publishers.
 EU (2003). Verordening (EG) Nr. 2004/2003 van
			 het Europees Parlement en de Raad betreffende het statuut en de financiering
			 van politieke partijen op Europees niveau. Brussel.
 EU (2005). Verordening (EG) Nr. 1 524/2007 van
			 het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van verordening (EG) Nr.
			 2004/2003 betreffende het statuut en de financiering van politieke partijen op
			 Europees niveau. Brussel.
 EU – Directorate-General for Finance (2009). 2010 annual work programme of grants managed by the
			 Directorate-General for Finance. Brussel.
 EU – Directorate-General for Finance (2009a). Grants from the European Parliament to political parties at European
			 level 2004–2009. Brussel.
 EU – Directorate-General for Finance (2009b). Grants from the European Parliament to political foundations at
			 European level 2008–2009. Brussel.
 Europees Parlement (2005). Verslag over de
			 tenuitvoerlegging van het financieringsstelsel voor politieke partijen op
			 Europees niveau. Brussel.
 Europese Hof van Justitie (2004). Beroep
			 ingesteld door Jens Peter Bonde en anderen tegen Europees Parlement en Raad van
			 de EU (zaak T-13/04). Luxemburg: Publicatieblad van de EU; C71/34
 GRECO (2008). Evaluatierapport over Nederland
			 inzake «Transparantie in de financiering van politieke partijen» (derde
			 evaluatieronde). Straatsburg.
 GRECO (2010). Compliance report on The
			 Netherlands – Transparency of party funding (third evaluation round).
			 Straatsburg.
 IFES (2009). Political Finance Regulation: The
			 Global Experience. Washington.
 Kiesraad (2006). Advies over voostel van wet
			 financiën politieke partijen. Den Haag.
 Lucardie, A.P.M. e.a. (2010). Partijfinanciering
			 in Europa: een vergelijkend onderzoek naar regelingen voor overheidssubsidies
			 en giften voor politieke partijen. Groningen: Documentatiecentrum
			 Nederlandse Politieke Partijen, Rijksuniversiteit Groningen.
 Nehmelman, R. (2000). Ondoorzichtige
			 partijfinanciering: De Wet Subsidiëring politieke partijen en de financiële
			 verantwoordingsplicht van politieke partijen. Groningen: Jaarboek 1999
			 Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen, Groningen.
 Pinto-Duschinsky, Michael & Postnikov, Alexander (1999).
			 Campaign finance in foreign countries: Legal regulation and
			 political practices (a comparative Legal survey and analysis).
			 Washington: IFES
 Pinto-Duschinsky, Michael (2002). Financing
			 politics: a global view. Journal of Democracy Volume 13, Number 4
			 (October 2002). Washington.
 Raad van Europa (2003). Recommendation
			 Rec(2003)4 of the Committee of Ministers to member states on common rules
			 against corruption in the funding of political parties and electoral
			 campaigns. Straatsburg.
 Raad van Europa – European Commission for democracy through law
			 (Venice Commission) (2000). Report on the financing of
			 political parties. Straatsburg.
 Raad van Europa – European Commission for democracy through law
			 (Venice Commission) (2000a). Guidelines for financing of
			 political parties. Straatsburg.
 Raad van Europa – European Commission for democracy through law
			 (Venice Commission) (2006). Opinion on the prohibition of
			 Financial contributions to political parties from foreign sources (no. 366/2006). Straatsburg.
 Transparency International (2008). Accountability and Transparency in Political Finance: why, how and
			 What for? TI Working Paper #01/2008. Berlijn.
 Verenigde Naties (2003). United Nations Convention against
			 Corruption (UNCAC); General Assembly resolution 58/4 of 31 October 2003. New
			 York.
 
			 Wet- en regelgeving
 Comptabiliteitswet 1991
 Kieswet 1989
 Mediawet 2008
 Regeling subsidiëring politieke partijen 1999
 Radiozendtijdbesluit 2008–2009
 Subsidieregeling vorming en scholing raadsleden 2009
 Televisiezendtijdbesluit 2008–2009
 United Nations convention against corruption
 Wet openbaarheid van bestuur 1991
 Wet subsidiëring politieke partijen 1999