Het verworven immuun deficiëntiesyndroom (AIDS); Brief van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-10-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 19218, nr. 57

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

25-06-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

19218 nr. 57

08-12-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Inleiding2. Reactie op de aanbevelingen van de NCAB – Aanbeveling a. AIDS- en HIV-surveillance– Aanbeveling b. Garantiefonds– Aanbeveling c. Wet medische keuringen– Aanbeveling d. Publieksvoorlichting– Aanbeveling e. Centrumziekenhuizen– Aanbeveling f. Verpleeghuizen– Aanbeveling g. Geneesmiddelenvoorziening3. Tot slotOndertekeningBIJLAGE 11. Aanleiding2. Verzekeringsgarantiefonds voor seropositieve hemofiliepatiënten3. Advies Nationale Commissie AIDS-Bestrijding4. ReactieDe hypotheekverzekeringDe pensioenverzekeringDe tijdelijke risicoverzekering5. ConclusieBIJLAGE AA. Levensverzekeringen A.1. Individuele levensverzekeringen met een overlijdensrisico
van hoger dan f 200 000,– A.2. Individuele levensverzekeringen met een overlijdensrisico
van lager dan f 200 000,– bij medische indicatie Aanleiding medische indicatie voor het registratiejaar B. Arbeidsongeschiktheidsverzekeringen B.1. Particuliere Individuele arbeidsongeschiktheidsverzekeringen
met een rente boven f 60 000,– respectievelijk f 40 000,– B.2. Particuliere Individuele arbeidsongeschiktheidsverzekeringen
met een rente onder f 60 000,– respectievelijk f 40 000,– Aanleiding medische indicatie voor het registratiejaar 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 19218Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 45 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
19 218Het verworven immuun deficiëntiesyndroom (AIDS)nr. 57BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORTAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalRijswijk, 8 december 1995Hierbij ontvangt u het eindrapport «Het AIDS-beleid geactualiseerd»
van de Nationale Commissie AIDS Bestrijding (NCAB), d.d. 31 oktober 19951 , en mijn standpunt daarop. 1. InleidingMet ingang van 1 oktober 1995 is de NCAB opgeheven. Zoals u weet, heeft
de NCAB gedurende een periode van twee keer vier jaar standpunten uitgebracht
over de meest uiteenlopende aspecten met betrekking tot het AIDS-beleid in
Nederland. Ik ben haar daarvoor zeer erkentelijk. Mede door de inspanningen
van de NCAB heeft de epidemie zich in Nederland minder sterk ontwikkeld dan
aanvankelijk werd aangenomen en zijn negatieve maatschappelijke gevolgen beperkt
gebleven.Als afronding van de werkzaamheden heeft de NCAB een laatste rapport uitgebracht,
getiteld: «Het AIDS-beleid geactualiseerd». In grote lijnen kan
het huidige beleid voortgezet worden, aldus de NCAB. Cruciaal voor de toekomst
zijn implementatie en samenwerking. De vele aanbevelingen zijn niet alleen
aan mij gericht, maar vooral ook aan vele andere betrokkenen bij het AIDS-beleid.Op basis van het eindrapport komt de NCAB tot 7 aanbevelingen gericht
aan mij als minister van VWS. Per aanbeveling geef ik mijn reactie en de eventuele
initiatieven die ik zal nemen. 2. Reactie op de aanbevelingen van de NCAB – Aanbeveling a. AIDS- en HIV-surveillance«Het nauwlettend bewaken van de kwaliteit van de AIDS-surveillance
en de in 1994 gestarte HIV-surveillance»Reactie:Tijdig inzicht in de epidemiologische ontwikkelingen van HIV en AIDS, zo stelt de NCAB in haar eindrapport, is cruciaal voor de verdere AIDS-bestrijding.
Ik onderschrijf deze analyse van harte.De in 1994 opgezette HIV-surveillance is één van de pijlers
waarop dit inzicht berust. Continuering van deze surveillance acht ik van
groot belang. Ik ben voornemens een deel van het AIDS-onderzoeksbudget met
ingang van 1998 voor dit doel aan te wenden, conform mijn brief aan de Programma-coördinatie
commissie AIDS-onderzoek, d.d. 4 november 1995 kenmerk PAO/GZ 95–10664.
Aldus kunnen de kwaliteit en de continuïteit van deze surveillance worden
gewaarborgd.Wat betreft de surveillance van AIDS deel ik de wens van de commissie
te komen tot een landelijke uitvoering van de overlijdensregistratie. Ik zal
daartoe in overleg met de Inspectie voor de Gezondheidszorg op korte termijn
stappen ondernemen. – Aanbeveling b. Garantiefonds«Het instellen van een Garantiefonds ten behoeve van onverzekerbare
HIV-geïnfecteerden»Reactie:De NCAB pleit voor een garantiefonds als oplossing voor de huidige onverzekerbaarheid
van mensen met HIV. Een oplossing is dringend gewenst, aldus het eindrapport
van de NCAB. Ik deel de analyse van de commissie dat de problemen met de toegang
tot verzekeringen actueel is. Met betrekking tot dit vraagstuk was ik reeds
een standpunt aan het voorbereiden. Mijn standpunt heb ik afgerond en treft
u aan als bijlage 1. bij dit standpunt op het eindrapport.Kern van mijn standpunt is dat ik onderken dat in sommige omstandigheden
problemen kunnen ontstaan bij het afsluiten van verzekeringen. Met name voor
mensen die kampen met chronische en of ernstige aandoeningen kunnen problemen
van financiële aard een extra belasting betekenen voor de dagelijkse
levenssituatie. Ook de toepassing van het toenemende aantal genetische tests
kan leiden tot verdere selectie op medische kenmerken. De maatschappelijke
discussie over het voorspellend medisch onderzoek in relatie tot particuliere
verzekeringen wordt in dit kader alleen maar urgenter.Evenals de vorige kabinetten vindt ook het huidige kabinet het gerechtvaardigd
dat verzekeringsmaatschappijen de omstandigheden, waarvan het objectief vaststaat
dat zij het risico beïnvloeden, bij het aangaan van een particuliere
verzekering betrekken. De selectie van verzekeraars mag evenwel geen onredelijke
en maatschappelijk ongewenste vormen aannemen. Doel is dat de toegang tot
particuliere verzekeringen zoveel als mogelijk moet worden gegarandeerd zonder
dat dit leidt tot zelfselectie.Ter voorkoming van zelfselectie maken verzekeringsmaatschappijen gebruik
van gezondheidskundig onderzoek. Bij de bepaling van gezondheidsrisico's mogen
verzekeringsmaatschappijen geen gebruik maken van voorspellend medisch onderzoek
tenzij daar een strikte rechtvaardiging voor bestaat.In dit kader zie ik voor het uitbreiden van het verzekeringsgarantiefonds
dan ook geen aanleiding. Voor een uitgebreide argumentatie verwijs ik u naar
de bijlage. – Aanbeveling c. Wet medische keuringen«Het ondersteunen van het D66-initiatiefvoorstel voor de Wet medische
keuringen»Reactie:In het verlengde van de vorige aanbeveling dringt de NCAB aan op het ondersteunen
van een initiatiefvoorstel voor de Wet medische keuringen. Dit wetsvoorstel
beoogt regels te stellen om de rechtspositie te verbeteren van
mensen die een medische keuring ondergaan in verband met een arbeidsovereenkomst
of een pensioen-, een arbeidsongeschiktheids- of levensverzekering.Het kabinet heeft gekozen in de beleidsbrief inzake voorspellend medisch
onderzoek (Tweede Kamer 1994–1995, 22 612, nr. 1/22 december 1994).
Uitgangspunt hierbij is dat geen zwaardere reguleringsmiddelen moeten worden
ingezet dan voor het bereiken van het doel strikt noodzakelijk is. Het kabinet
geeft bij toepassing van dit beginsel de voorkeur aan zelfregulering door
betrokken partijen bij voorspellend medisch onderzoek. Bij mijn reactie op
aanbeveling b. heb ik reeds stilgestaan bij de kaders waarin deze zelfregulering
tot stand moet komen.Wanneer gebleken is dat dat de gewenste zelfregulering (ook na herhaalde
stimulering) niet tot stand komt, is een wettelijke regeling een reële
optie. – Aanbeveling d. Publieksvoorlichting«De Nederlandse Stichting tot Bestrijding van Seksueel Overdraagbare
Aandoeningen (SOA Stichting) te verzoeken een plan van aanpak te ontwikkelen
om te komen tot de vorming van een samenwerkingsverband voor de publieksvoorlichting
over veilig vrijen»Reactie:Volgens het eindrapport van de NCAB heeft de landelijke organisatie-structuur
van de HIV-preventie de afgelopen jaren aan doelmatigheid gewonnen. Dit geldt
met name voor de groepen met een verhoogd risico: HIV-preventie voor mannen
met homoseksuele contacten bij de SAD-Schorerstichting en het project AIDS
en druggebruik bij het Nederlands Instituut voor Alcohol en Drugs. Voor de
specifieke groepen jongeren, vrouwen en migranten stelt de NCAB dat een zekere
aanscherping van het preventiebeleid wenselijk is. De publieksvoorlichting
over veilig vrijen blijft weliswaar belangrijk om de aandacht voor veilig
vrijen bij het algemeen publiek te behouden maar kan, sterker dan tot nu toe
het geval was, gekoppeld worden aan de preventie-activiteiten voor de publieksgroepen.
Volgens de NCAB is de tijd nu rijp om tot één samenwerkingsverband
te komen voor de benadering van veilig vrijen.Ik onderschrijf de analyse van de NCAB van harte. Veilig gedrag blijft
het belangrijkste instrument om verdere verspreiding van HIV/AIDS, maar ook
van de meeste andere seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA), te voorkomen.
Mijns inziens dienen inspanningen op het terrein van preventie niet te verslappen.
Aangezien het gaat om risico-gedrag dat iedereen zou kunnen vertonen, hecht
ik grote waarde aan voortzetting van campagnes onder het algemeen publiek.
Door de sterkere koppeling tussen deze publieksvoorlichting over veilig vrijen
en gerichte activiteiten voor de publieksgroepen kan preventie van HIV en
andere SOA doelmatiger en efficiënter ingezet worden, mede in het licht
van de epidemiologische indeling naar transmissieroute. Ik neem het initiatief,
zoals ook aanbevolen door de NCAB, de SOA Stichting op korte termijn te vragen
daartoe een plan van aanpak te ontwikkelen. Ik ga ervan uit dat het uiteindelijke
plan gedragen wordt door de betrokken organisaties én door het AIDS
Fonds. Het fonds heeft tenslotte een coördinerende rol als het gaat om
afstemming tussen de verschillende landelijke projecten en het creëren
van een samenhangend aanbod van preventie-activiteiten. Het is ook een goede
gelegenheid om te kijken naar de toekomst van de projectgroep Publiekscampagne.Tot slot kan ik mij vinden in de overwegingen van de NCAB de publieksvoorlichting
gericht op algemene informatievoorziening over HIV en AIDS, op versterking
van publieke betrokkenheid en op een positief maatschappelijk klimaat verder
te concentreren bij het AIDS Fonds. Daarover heb ik mij al eerder positief
uitgelaten. Het belangrijkste argument is dat het steeds ingewikkelder
wordt massamediaal invulling te geven aan de campagne die aandacht vraagt
voor discriminatie en stigmatisering van mensen met HIV/AIDS, de zg. «begripscampagne».
Ik verwacht in de toekomst meer van gerichte activiteiten die aansluiten bij
concrete omgang met mensen met HIV/AIDS in de praktijk (werk en sport). – Aanbeveling e. Centrumziekenhuizen«Het onderzoeken van de mogelijkheden om het aantal centrumziekenhuizen
terug te brengen in relatie tot een uitbreiding en herziening van het COTG-tarief
voor HIV/AIDS-zorg voor algemene ziekenhuizen»Reactie:De huidige centrumziekenhuizen verlenen méér dan reguliere
patiëntenzorg aan mensen met HIV/AIDS. Zij houden zich ook bezig met
onderzoek, kennisoverdracht, consultatiemogelijkheden, scholing en samenwerking
met andere zorgverleners. De NCAB stelt in het eindrapport enkele beleidsaanpassingen
voor op het gebied van ziekenhuiszorg en HIV/AIDS. In hoofdlijnen gaat het
om een beperking van het aantal ziekenhuizen met een centrumfunctie en een
herziening van de tariefstructuur.Ik begrijp uit deze aanbeveling dat het ene centrumziekenhuis meer mensen
met HIV/AIDS behandelt dan het andere. Ook is duidelijk dat mensen met HIV/AIDS
voor zorg steeds vaker in gewone ziekenhuizen terecht kunnen en dat ook doen.
Mijn inzet is ook altijd geweest een optimale, flexibele, laagdrempelige zorgstructuur
voor mensen met HIV/AIDS te realiseren, zoveel mogelijk binnen bestaande zorgvoorzieningen
en zo dicht mogelijk bij de patiënt. Een verdere concentratie van de
centrumfunctie lijkt mij gewenst en noodzakelijk. In ziekenhuizen waar slechts
een beperkt aantal AIDS-patiënten per jaar geholpen wordt, kan de zorgverlening
prima zijn. Dat is echter nog geen grond voor een centrumfunctie, die immers
boven de reguliere zorg uitstijgt. Tegelijkertijd kan ik mij voorstellen dat
met het oog op onderzoek en ontwikkeling, nog steeds belangrijk bij een ziekte
als AIDS, een sterkere concentratie in enkele ziekenhuizen gewenst en noodzakelijk
is. Naast de behandeling van opportunistische infecties zijn er diverse anti-retrovirale
behandelingen mogelijk en komen er telkens nieuwe middelen in onderzoek. Steeds
minder AIDS-specialisten in Nederland zijn in staat alle behandelings- en
onderzoeksmogelijkheden te overzien. Ik vind het daarom van belang dat enkele
ziekenhuizen hun centrumfunctie behouden. Ik neem het initiatief de mogelijkheden
voor concentratie in enkele ziekenhuizen te onderzoeken. Dit betekent dat
ik ook de huidige financieringswijze zal bekijken. Ik verwacht hierover medio
1996 een uitspraak te kunnen doen. – Aanbeveling f. Verpleeghuizen«Het onderzoeken van de mogelijkheden om het aantal verpleeghuizen
waarin mensen met AIDS worden opgevangen te beperken»Reactie:Op basis van verzamelde gegevens stelt de NCAB dat het huidige aantal
van 29 verpleeghuizen voor de verpleging en verzorging van mensen met AIDS
in relatie tot de omvang van de geboden zorg en het aantal patiënten
niet langer gerechtvaardigd is. De praktijk wijst uit dat de meeste verpleeghuizen
de afgelopen jaren maar een paar mensen verzorgd hebben. Er zijn 4 verpleeghuizen
(Amsterdam, Rotterdam en Den Haag) die 75% van de opnamen voor hun rekening
nemen. De NCAB bepleit dan ook beperking van het aantal verpleeghuizen waarin
mensen met AIDS worden opgevangen, rekening houdend met regionale spreiding.
De resultaten van het evaluatie-onderzoek van het Nederlands centrum
voor de Geestelijke volksgezondheid (NcGv) hierover zijn nog niet gereed maar
moeten betrokken worden bij de uiteindelijke beslissing.De huidige regionale spreiding van mensen met AIDS in relatie tot het
relatief gering gebruik van speciale AIDS-bedden in verpleeghuizen geeft mijns
inziens aanleiding om in samenspraak met de sector te bezien of moet worden
teruggekomen op eerder gemaakte afspraken. Ik neem het initiatief de mogelijkheden
voor concentratie van enkele verpleeghuizen te onderzoeken en daarbij de resultaten
van het NcGv-evaluatie-onderzoek te betrekken. Ik verwacht hierover eind 1996
nadere uitspraken te kunnen doen. – Aanbeveling g. Geneesmiddelenvoorziening«Het verbeteren van de regelingen voor de registratie en vergoeding
van geneesmiddelen met het oog op de belemmeringen bij nieuwe geneesmiddelen
en combinatietherapieën»Reactie:Over mijn beleid bestaat onduidelijkheid als het gaat om de registratie
van geneesmiddelen en de vergoeding ervan voor verzekerden, aldus de NCAB.AIDS-patiënten, hun behandelaars en hun familie dringen er dikwijls
op aan dat nieuwe middelen tegen AIDS snel beschikbaar komen. Dit betekent
dat zo'n middel snel geregistreerd én snel in het verzekeringspakket
opgenomen moet worden.Ook voor een snelle registratie geldt evenwel dat het middel veilig is
en dat het werkt. Verder moet ook de effectiviteit zijn aangetoond. Het College
ter beoordeling van geneesmiddelen geeft voorrang aan middelen die vermoedelijk
een doorbraak zullen vormen. Deze middelen kunnen bij een positief oordeel
zo snel mogelijk beschikbaar komen. Overigens is het College autonoom in zijn
beslissingen.De opname van geneesmiddelen in het Geneesmiddelenvergoedingssysteem (GVS)
is voor middelen tegen AIDS niet anders dan voor geneesmiddelen tegen andere
aandoeningen. Zoals bekend kunnen nieuwe geneesmiddelen opgenomen worden op
bijlage 5 van de Regeling farmaceutische hulp 1993 indien zij onderling vervangbaar
zijn met andere geneesmiddelen. Geneesmiddelen die niet onderling vervangbaar
zijn met andere geneesmiddelen komen alleen dan in aanmerking voor plaatsing
op bijlage 6 indien zij zijn bestemd voor de behandeling van een aandoening
waarvoor nog geen geneesmiddelen bestaan. Deze zg. sluiting van bijlage 6
is door de toenmalige staatssecretaris van WVC ingesteld teneinde de kostenoverschrijding
door nieuwe geneesmiddelen op bijlage 6 te beteugelen.Recent adviseerde de Ziekenfondsraad mij over de mogelijkheid om bijlage
6 weer open te stellen. Een dergelijke openstelling zal niet onvoorwaardelijk
kunnen zijn; ik ben echter in principe voorstander van verruiming van de opnamemogelijkheid
van geneesmiddelen in het pakket. Het genoemde advies van de Ziekenfondsraad
hiertoe heb ik nog in beraad. 3. Tot slotVooruitlopend op de opheffing van de NCAB is door het ministerie van VWS
in 1994 aangegeven welke taken zij ziet weggelegd voor het AIDS Fonds als
centrale AIDS-specifieke organisatie. Deze taken zijn: coördinatie, informatievoorziening,
signalering, pleitbezorging, overleg, beoordeling van project-aanvragen en
een bijdrage leveren aan de beleidsvoorbereiding. Ik constateer vooralsnog
dat het AIDS Fonds deze taken consciëntieus oppakt.Sinds 1994 stelt het AIDS Fonds, tot oktober 1995 geadviseerd door de
NCAB, jaarlijks een werkplan AIDS-bestrijding op, conform de afspraken in het convenant tussen het AIDS Fonds en het toenmalige ministerie
van WVC. In het werkplan wordt een voorstel gedaan voor de besteding van het
ontwikkelingsbudget. Dit budget is vooral bestemd voor ontwikkelingsprojecten
op het terrein van preventie, voorlichting en zorg. Met mijn standpunt op
het werkplan stel ik jaarlijks het budget vast. Met het budget kan de AIDS-bestrijding
adequaat inspelen op nieuwe vragen of ontwikkelingen, hetgeen de flexibiliteit
ten goede komt.Eén van de afspraken in het convenant is dat het eind 1996 in beleidsmatige
zin geëvalueerd wordt. De resultaten van deze evaluatie zullen laten
zien in hoeverre het AIDS Fonds, en in eerste aanzet ook de NCAB, erin geslaagd
zijn invulling te geven aan de gestelde doelen en prioriteiten conform de
werkplannen AIDS-bestrijding.Een afschrift van deze brief zend ik aan andere betrokkenen bij de AIDS-bestrijding. De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,E. Borst-Eilers BIJLAGE 1NOTITIE AIDS EN VERZEKERINGEN; UITBREIDING VERZEKERINGSGARANTIEFONDS
VOOR HIV-SEROPOSITIEVE MENSENDeze notitie gaat in op het rapport van de Nationale Commissie AIDS-Bestrijding
(NCAB) inzake de uitbreiding van het verzekeringsgarantiefonds voor HIV-seropositieven
en wordt besloten met een standpunt van de Minister van VWS hieromtrent.Voorts treft u als bijlage A. aan een overzicht vanaf 1988 van de resultaten
van de jaarlijkse enquête van het Verbond van Verzekeraars onder haar
leden naar de HIV-antistoffentesten bij het aanvragen van individuele levensverzekeringen
en arbeidsongeschiktheids-verzekeringen. Conform de afgesproken gedragscode
terzake geven de verzekeraars jaarlijks inzicht in de uitwerking van de gedragscode.
Hierbij meld ik tot mijn genoegen dat op 18 mei 1995 het Verbond van Verzekeraars
haar leden geadviseerd heeft de keuringsgrens voor levensverzekeringen te
verhogen van f 200 000,- naar f 300 000,-. Deze nieuwe
keuringsgrens wordt ook gehanteerd bij HIV-testen en bij het moratorium erfelijkheidsonderzoek. 1. AanleidingDe problematiek van HIV-seropositiviteit en verzekeringen is reeds geruime
tijd onderwerp van discussie. Een belangrijk element in de discussie betreft
de medische vragenlijst die kandidaat-verzekerden moeten invullen voordat
een verzekering kan worden afgesloten. De discussie over dit vraagstuk leidde
mede tot een gedragscode van verzekeraars1 . De
regering en de Tweede Kamer stemden in met de in de gedragscode aangegeven
omstandigheden waaronder een HIV-test bij het afsluiten van een levens- en
arbeidsongeschiktheidsverzekering toelaatbaar is.In het verlengde van de discussie over testbeleid en risicoselectie ligt
het vraagstuk van de onverzekerbaarheid van mensen met gezondheidsproblemen
in het algemeen en met een HIV-infectie in het bijzonder. Mede op verzoek
van de Tweede Kamer heeft het vorige kabinet toegezegd een studie te laten
verrichten naar de mogelijkheden om het door het Nederlandse Rode Kruis (NRK)
en de Nederlandse Vereniging van Levensverzekeraars (NVL; thans het Verbond
van Verzekeraars) opgerichte verzekeringsgarantiefonds voor seropositieve
hemofiliepatiënten breder toegankelijk te maken2 . Hiertoe zou een haalbaarheidsonderzoek plaatsvinden waarbij onder
andere bepaald diende te worden hoeveel seropositieven, die voor 1985 besmet
zouden zijn met HIV, daadwerkelijk behoefte zouden hebben aan een dergelijke
verzekering en wat de financiële consequenties van een verbreding zouden
kunnen zijn.Deze notitie gaat in op het Verzekeringsgarantiefonds voor seropositieve
hemofilie-patiënten, het advies van de Nationale Commissie AIDS-Bestrijding,
de achtergrondstudie van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne
(RIVM) en het standpunt naar aanleiding van deze studies. 2. Verzekeringsgarantiefonds voor seropositieve hemofiliepatiëntenOm de verzekerbaarheid van seropositieve hemofiliepatiënten voor
levensverzekeringen mogelijk te maken is eind 1992 de Stichting Garantiefonds
van het Nederlandse Rode Kruis voor Hemofilie-patiënten opgericht. De
stichting, waarin bestuurlijk het NRK en de NVL participeren,
beheert een garantiefonds van f 5 miljoen. Dit bedrag is door de voormalige
Staatssecretaris van WVC beschikbaar gesteld. Dit fonds dient te worden aangewend
voor de uitvoering van de procedure-afspraak tussen het NRK en de NVL ten
behoeve van levensverzekeringen met een overlijdensrisico tot f 200 000,-
voor hemofiliepatiënten, die voor 1 januari 1985 reeds werden behandeld
met bloed en/of bloedprodukten1 . De procedure-afspraak
houdt in dat seropositieve hemofiliepatiënten geaccepteerd worden door
de levensverzekeringsmaatschappijen, waarbij de serostatus geen beperking
oplevert voor het afsluiten van de verzekering. Wanneer de verzekerde komt
te overlijden ten gevolge van AIDS kan de levensverzekeringsmaatschappij het
verschil tussen de betaalde premie- of koopsombetalingen en de uitkering bij
het garantiefonds declareren. Hemofiliepatiënten die reeds AIDS hebben
ontwikkeld komen voor deze vorm van verzekering niet in aanmerking.Tot op heden zijn er door het garantiefonds 22 garantstellingen afgegeven
met een gemiddeld garantiebedrag van f 100 500,-. Tot dusverre hoefde
men nog niet tot uitbetaling op één van de garantstellingen
over te gaan2 . 3. Advies Nationale Commissie AIDS-BestrijdingOp verzoek van de voormalige Staatssecretaris van WVC heeft de NCAB een
haalbaarheidsstudie verricht naar de mogelijkheden en de kosten van uitbreiding
van het garantiefonds voor hemofiliepatiënten3
. De vraagstelling is door de NCAB als volgt geoperationaliseerd: «is
het mogelijk een berekening dan wel schatting te maken van de behoefte aan
bepaalde typen verzekeringen van – nu door verzekeraars als onverzekerbaar
aangemerkte – HIV-geïnfecteerden, dan wel is het mogelijk dit bij
benadering aan te geven.» Deze vraagstelling is iets ruimer dan de oorspronkelijke
vraagstelling. Deze beperkte zich tot het bestuderen van de mogelijkheden
tot uitbreiding van het garantiefonds voor mensen die voor 1985 (het moment
van beschikbaar komen van de HIV-antistoffentest) besmet waren geraakt. Mijn
voorganger heeft met deze gewijzigde vraagstelling ingestemd, omdat een dergelijk
onderscheid mogelijk een ongewenste stigmatisering zou veroorzaken van mensen
die na 1985 met HIV besmet zijn geraakt.Het RIVM heeft in opdracht van de NCAB de noodzakelijke achtergrondinformatie
verzameld op basis waarvan gekomen is tot raming van de verzekeringsbehoefte.
Dit onderzoek diende om de behoefte van HIV-geïnfecteerden aan bepaalde
verzekeringen te schatten.Door het RIVM is becijferd dat bij verschillende ramingscenario's een
uitbreiding van het garantiefonds een gemiddelde extra vraag naar levensverzekeringen
veroorzaakt in de periode 1995–1997, variërend van f 20,5
tot 31,5 miljoen op jaarbasis. Dit betreft de vraag uitgedrukt in termen van
verzekerde bedragen voor drie typen verzekeringen met een overlijdensrisico
(spaarhypotheek, tijdelijke risicoverzekering en pensioen). De spaarhypotheek
is verantwoordelijk voor bijna 80% van de vraag. Homo/biseksuele mannen zijn
hierbij verantwoordelijk voor 67–74%. De vraag in de periode 1995–1997
betreft een «inhaalvraag». De projectie voor de jaren na 1997
is een aanmerkelijk lagere vraag van maximaal 15 miljoen. Een indicatie voor
de extra omvang van het uitgebreide garantiefonds bedraagt f 125 miljoen
ter dekking van de uitkeringen samenhangend met de vraag in de periode 1995–20054 .De NCAB geeft aan dat de vraag naar overlijdensrisicoverzekeringen waarschijnlijk
aanzienlijk lager zal zijn dan door het RIVM geschat. Hierbij verwijst zij
naar ervaringen bij het WAO-garantiefonds en het hemofilie-garantiefonds.
Een verdere onderbouwing van deze schattingen acht de Commissie in dit stadium
niet opportuun. De toegevoegde waarde van extra onderzoek naar de mogelijkheden
om tot een politieke beslissing inzake de instelling van een garantiefonds
te komen, schat zij laag in. Zij acht de aanwezigheid van voldoende besef
van de maatschappelijke noodzaak relevanter dan de aanwezigheid van (nog)
exacte(re) gegevens.De NCAB opteert voor de instelling van een garantiefonds met een onbeperkte
looptijd. De Commissie vindt een beperking mogelijk door toespitsing van het
fonds op bepaalde typen verzekeringen. De NCAB vindt het aanvaardbaar om het
doel van de afsluiting van de verzekering te koppelen aan het maatschappelijk
functioneren van de betrokkene zelf. Het afsluiten van verzekeringen met uitsluitend
als doel het financieel verzorgen van nabestaanden kan volgens de NCAB van
een regeling worden uitgesloten.De NCAB merkt afsluitend in haar advies op dat er vraagtekens gezet kunnen
worden bij de rechtvaardiging om een regeling uitsluitend voor HIV-geïnfecteerden
open te stellen, zonder een bredere openstelling te realiseren voor andere
mensen die door gezondheidsproblemen moeilijkheden ondervinden bij de toegang
tot particuliere verzekeringen.Van de HIV-vereniging is een brief ontvangen ter ondersteuning van het
advies van de NCAB. Naar aanleiding van deze brief en gezien de bijzondere
betrokkenheid bij dit onderwerp, heb ik op 4 september 1995 een overleg gevoerd
met de HIV-vereniging over het NCAB-advies en onderhavig standpunt. Door de
Vereniging heeft hierna nogmaals haar zienswijze schriftelijk uiteengezet.
Door de HIV-Vereniging wordt aangegeven dat een maatschappelijke tweedeling
dreigt te ontstaan in de groep mensen met HIV/AIDS en dat dit op gespannen
voet staat met het grondrechtelijk gelijkheidsbeginsel. Gezien de financiële
maatregelen die de overheid treft om het leed van hemofilie-patiënten
met HIV/AIDS te verzachten, ziet de HIV-Vereniging een maatschappelijke sanctionering
van het onderscheid tussen «schuldige» en «onschuldige»
mensen met HIV/AIDS. Ook is zij van mening dat de toegang tot wonen en werken
algemeen noodzakelijke voorzieningen zijn op grond waarvan zij meer solidariteit
van de samenleving verwacht.Voorts geeft de Vereniging aan dat er geen aanleiding is HIV-infecties
anders te bezien dan hetgeen in het moratorium rond erfelijkheidsonderzoek
is bepaald. De HIV-Vereniging vindt dat verzekeraars evenmin kandidaat-verzekerden
naar de bekendheid van hun eventuele serostatus zouden mogen vragen. Een HIV-geïnfecteerde
is volgens de Vereniging niet ziek en kan tussen het krijgen van de infectie
ongeveer 12–14 jaar zonder noemenswaardige klachten leven. Het is volgens
haar onjuist vast te houden aan de opvatting dat mensen met HIV een «brandend
huis» zijn. 4. ReactieIk wil mijn standpunt vanuit drie invalshoeken bepalen: het voorspellend
medisch onderzoek, algemeen versus categoriaal beleid en andere relevante
overwegingen.Allereerst het voorspellend medisch onderzoek. Evenals de vorige kabinetten
vindt ook het huidige kabinet het gerechtvaardigd dat verzekeringsmaatschappijen
de omstandigheden waarvan objectief vaststaat dat zij het risico beïnvloeden
bij het aangaan van een particuliere verzekering betrekken. De selectie van
verzekeraars mag evenwel geen onredelijke en maatschappelijk ongewenste vormen
aannemen. De toegang tot particuliere verzekeringen moet zoveel
als mogelijk worden gegarandeerd zonder dat dit leidt tot zelfselectie1 .Bij de bepaling van gezondheidsrisico's mogen verzekeringsmaatschappijen
geen gebruik maken van voorspellend medisch onderzoek tenzij daar een strikte
rechtvaardiging voor bestaat. Deze rechtvaardiging wordt bepaald op basis
van drie criteria, te weten relevantie, subsidiariteit en proportionaliteit2 . Met name het eerste criterium is bij het onderhavige
vraagstuk van (on)verzekerbaarheid van mensen met HIV van belang. Het relevantie
criterium geeft aan dat de voorspellende waarde van het onderzoek en de conclusies
die hieruit getrokken worden voldoende zal moeten blijken te zijn. Hiermee
wordt bewerkstelligd dat verzekeringsmaatschappijen hun risico baseren op
reële inschattingen. In dit kader wijs ik ook op de totstandkoming van
bijvoorbeeld de HIV-gedragscode van de verzekeraars. Ik acht het mede een
aangelegenheid van de overheid om zonodig verzekeraars op hun verantwoordelijkheid
in deze aan te spreken.In de tweede plaats wil ik er op wijzen dat het kabinet niet een groot
voorstander is van het opzetten van specifieke regelingen zeker als er sprake
is van een ingewikkelde nalevingsproblematiek. Het treffen van algemene maatregelen,
mede gelet op deze uitvoeringspraktijk, geniet de voorkeur. In de onderhavige
situatie kan onder algemene maatregelen worden verstaan het beleid zoals dat
gevoerd wordt ten aanzien van de toegang tot verzekeringen. De discussies
over het dossier van het voorspellend medisch onderzoek richten zich op de
algemene voorwaarden waaronder medische en gezondheidskundige kennis gebruikt
kan worden bij onder andere de toegang tot particuliere verzekeringen.Een nadeel van deze benadering is dat niet in alle gevallen een passend
antwoord valt te geven op individuele knelpunten, die door betrokkenen als
een belemmering voor hun maatschappelijk functioneren kunnen worden ervaren.
De vraag die zich dan aandient is of er ter verfijning van het algemeen beleid
nog aanvullende regelingen moeten komen.Ik kom dan bij het derde punt van mijn argumentatie. In het rapport van
de NCAB wordt een drietal verzekeringsvormen besproken waarbij knelpunten
genoemd zijn. Ik wil deze verzekeringen kort bespreken: De hypotheekverzekeringIk kan mij voorstellen dat het met behulp van een hypotheek in eigendom
kunnen verkrijgen van een eigen huis voor betrokkenen wenselijk wordt geacht.
Echter gezien het in ons land beschikbare contingent aan huurwoningen ben
ik van mening dat het maatschappelijk functioneren niet per definitie wordt
belemmerd wanneer er geen hypotheekverzekering tot stand kan komen. De pensioenverzekeringTwee aspecten zijn bij deze verzekeringsvorm van belang te weten de opbouw
van een later te verkrijgen vermogen en de koppeling van deze verzekeringsvorm
aan de aanstellingskeuring.Met betrekking tot het eerste aspect geeft ook de NCAB in haar advies
aan dat pensioenverzekeringen primair het financieel verzorgen van nabestaanden
beogen. Hoezeer opbouw voor later te verkrijgen vermogen (vooral in het kader
van de nabestaandenzorg) begrijpelijk is te achten, dient hierbij te worden
bedacht dat als men voor een dergelijke voorziening kiest de keuze niet beperkt
is tot pensioenverzekeringen maar ook gekozen kan worden uit
een uitgebreid scala van spaar- en beleggingsmogelijkheden. Om die reden acht
ik geen bijzondere redenen aanwezig van overheidswege nadere voorzieningen
te treffen.Met betrekking tot het tweede punt merk ik op dat in de praktijk de aanstellingskeuring
veelal gecombineerd wordt met de pensioenkeuring. Deze problematiek is besproken
in de nota Aanvullende Verzekering1 . Het toenmalige
kabinet stelde toen «Het kabinet is met de SER van mening dat het wenselijk
is dat werknemers zoveel mogelijk zonder voorafgaande pensioenkeuring tot
de pensioenregelingen worden toegelaten. Slechts in een beperkt aantal gevallen,
zoals bij kleine collectiviteiten kan een pensioenkeuring noodzakelijk zijn.
Maar ook wanneer de pensioenkeuring noodzakelijk wordt geacht, mag de uitslag
daarvan niet van invloed zijn op de aanstelling van betrokkene. Het kabinet
is het met de SER eens dat compensaties voor het verhoogde verzekeringsrisico
(geheel of gedeeltelijke premievoortzetting van de deelneming bij arbeidsongeschiktheid
en een verhoogd overlijdensrisico) niet in de uitsluiting of vermindering
van rechten moet worden gezocht. De Stichting van de Arbeid heeft in mei 1993
op verzoek van het kabinet een advies uitgebracht. Hierin onderschrijft de
Stichting van de Arbeid het standpunt van het kabinet en het advies van de
SER. De Stichting van de Arbeid verklaarde zich bereid met organisaties van
pensioenuitvoeringsorganen in overleg te treden om terzake tot een evenwichtige
aanbeveling te komen aan alle partijen in het pensioenveld.Inmiddels heeft de Stichting van de Arbeid in haar brief van 9 juni 1994
de aanbeveling gedaan aan alle partijen betrokken bij aanvullende pensioenregelingen
om zorgvuldig na te gaan of in de eigen situatie de pensioenkeuring al dan
niet zou kunnen vervallen. De tijdelijke risicoverzekeringDeze verzekeringsvorm wordt door de NCAB onderscheiden in een tijdelijke
verzekering ten behoeve van een bedrijfskrediet of anderszins. De door de
NCAB geraamde vraag naar tijdelijke risicoverzekeringen ten behoeve van een
bedrijfskrediet is 2,9% ten opzichte van 10,3% voor de overige tijdelijke
risicoverzekeringen.Dit onderscheid in doelstelling is noodzakelijk omdat de laatste categorie
primair als oogmerk heeft nabestaanden financieel verzorgd achter te laten.
Vergelijkbaar met de pensioenverzekering beoogt deze verzekeringsvorm niet
de maatschappelijke participatie van de HIV-geïnfecteerde te vergroten,
maar is zij primair gericht op de financiële positie van de eventuele
nabestaanden. Zoals ik reeds hiervoor heb aangegeven kan in deze omstandigheid
geen specifieke argumentatie worden gevonden voor het tot stand brengen van
een garantiefonds.Voor de groep seropositieven die een tijdelijke risicoverzekering zouden
behoeven voor het verkrijgen van een bedrijfskrediet om een bedrijf te kunnen
voeren stel ik mij op het volgende standpunt. Wanneer voor de bedrijfsvoering
noodzakelijkerwijs financiële middelen gewenst zijn is het in principe
mogelijk een beroep te doen op het Bijstandsbesluit Zelfstandigen (Stb. 544,
1986). Hierin wordt gemeenten de mogelijkheid geboden zelfstandigen te ondersteunen
in de bedrijfsvoering.In het kader van het te intensiveren (re)integratiebeleid van (gedeeltelijk)
arbeidsongeschikten zal het kabinet ondermeer gemeenten wijzen op de mogelijkheden
van reeds bestaande instrumenten om mensen met gezondheidsproblemen hiervan
gebruik te laten maken. 5. ConclusieDe benadering die het kabinet volgt is dat de oplossing zoveel mogelijk
via algemene voorzieningen gevonden moet worden. Ik onderken dat in individuele
omstandigheden problemen kunnen ontstaan bij het afsluiten van verzekeringen.
Met name voor mensen die kampen met chronische en of ernstige aandoeningen
kunnen problemen van financiële aard een extra belasting betekenen voor
de dagelijkse levenssituatie. Genetische tests komen in toenemende mate beschikbaar.
Dit kan leiden tot verdere selectie op medische kenmerken. De maatschappelijke
discussie over het voorspellend medisch onderzoek in relatie tot particuliere
verzekeringen blijft derhalve actueel.In het standpunt op het voorspellend medisch onderzoek is door het kabinet
aangegeven dat verzekeringsmaatschappijen geen gebruik mogen maken van voorspellend
medisch onderzoek, tenzij daar een strikte rechtvaardiging voor bestaat. Op
deze wijze beoogt het kabinet de toegang tot verzekeringen niet onnodig te
beperken.In reactie op de inbreng van de HIV-Vereniging ben ik van mening dat een
verwijzing naar het gelijkheidsbeginsel niet adequaat is. Een vergelijking
met het overheidsbeleid voor de HIV besmette hemofilie-patiënten gaat
niet op. De aanleiding voor de overheid om regelingen te treffen voor deze
groep mensen is gelegen in het feit dat de overheid verantwoordelijk is voor
een veilige bloedvoorziening. Op grond van de conclusies van de Nationale
Ombudsman in zijn rapport over deze kwestie heb ik aanleiding gevonden om
op bestuurlijk-politieke en morele gronden een financiële tegemoetkoming
te moeten aanbieden. Er is geen sprake van een onderscheidend criterium van
schuldige of onschuldige seropositieven. Deze stellingname geeft een objectiveerbaar
onderscheid waardoor er geen schending plaatsvindt van het grondwettelijke
gelijkheidsbeginsel. Ook de argumentatie met betrekking tot de vergelijking met het moratorium
van verzekeraars omtrent het erfelijkheidsonderzoek gaat niet op. Het hebben
van een HIV-infectie betekent momenteel helaas dat er sprake is van een verkorte
levensverwachting.Op grond van het bovenstaande ben ik tot de conclusie gekomen dat vooralsnog
volstaan kan worden met algemene beleidsmaatregelen. Voor het uitbreiden van
het verzekeringsgarantiefonds voor hemofilie-patiënten zie ik in het
licht van het bovenstaande geen aanleiding. BIJLAGE ARAPPORTAGE VERBOND VAN VERZEKERAARS NAAR GEBRUIK VAN HIV-ANTISTOFFENTESTENIn het kader van de eerder genoemde gedragscode van de verzekeraars inzake
het testbeleid op HIV-antistoffen heeft het Verbond van Verzekeraars de volgende
gegevens verstrekt over het gebruik van testen1
. A. Levensverzekeringen A.1. Individuele levensverzekeringen met een overlijdensrisico
van hoger dan f 200 000,– Periode1988–19911991–19921992–19931993–19941994–1995– Aantal testenonbekend+/- 40 000+/- 43 00053 85859 105– Uitslag sero+1914608N.B. Totaal afgesloten polissen is gelijk aan het aantal afgenomen testen. A.2. Individuele levensverzekeringen met een overlijdensrisico
van lager dan f 200 000,– bij medische indicatie Periode1988–19911991–19921992–19931993–19941994–1995– Aantal testen961948174 –
Uitslag sero+71021 – Aantal afgesloten
polissen–––+/- 550 000538 067Aanleiding medische indicatie voor het registratiejaar  1993–19941994–1995– wegens bloedtransfusie in het buitenland10 –
wegens intraveneus druggebruik00 – wegens behandeling
voor een seksueel overdraagbare aandoening112 –
wegens overschrijding van de f 200 000,– tezamen met een ander
gesloten verzekering52 Totaal174B. Arbeidsongeschiktheidsverzekeringen B.1. Particuliere Individuele arbeidsongeschiktheidsverzekeringen
met een rente boven f 60 000,– respectievelijk f 40 000,– Periode1993–19941994–1995– Aantal testen5 9783 891 –
Uitslag sero+01B.2. Particuliere Individuele arbeidsongeschiktheidsverzekeringen
met een rente onder f 60 000,– respectievelijk f 40 000,– Periode1993–19941994–1995– Aantal testen80 – Uitslag sero+00Aanleiding medische indicatie voor het registratiejaar Periode1993–19941994–1995– wegens bloedtransfusie in het buitenland80 –
wegens intraveneus druggebruik00 – wegens behandeling
voor een seksueel overdraagbare aandoening00 –
wegens overschrijding van de f 200 000,– tezamen met een ander
gesloten verzekering00 Totaal80XNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlemen- taire Documentatie.XNoot1Brief van de Minister van Justitie aan de Voorzitter van de Tweede Kamer
der Staten- Generaal, dd. 6 november 1992 (Kamer- stukken II, 1992–1993,
19 218, nr. 54).XNoot2Notitie over een aantal aspecten van het onderwerp Aids/seropositiviteit,
hemofilie en erfelijkheidsonderzoek in relatie tot het afsluiten van verzekeringen,
dd 15 mei 1992. (Kamerstukken II, 1991–1992, 19 218, nr. 49).XNoot1Brief met subsidietoekenning aan het bestuur van de Stichting Garantiefonds
van het Nederlandse Rode Kruis voor Hemofilie- patiënten, dd. 17 december
1992 (PAO/GZ-92– 5319).XNoot2Informatie van het Verbond van Verzekeraars dd. 6 november 1995.XNoot3Brief van de Staatssecretaris van WVC aan de NCAB, dd. 3 november 1992
(PEP/GZ 925145).XNoot4RijksInstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne, «Mogelijke
uitbreiding van het Garantiefonds voor HIV-Geïnfecteerde Personen;
financiële consequenties van verwachte epidemiologische ontwikkelingen»,
 Bilthoven, oktober 1994.XNoot1Kamerstukken II, 1991–1992, 19 218, nr 48.XNoot2Standpunt over het gebruik van voorspellend medisch onderzoek bij keuringen
 (Kamerstukken II, 1993–1994, 23 612, nr. 1) en de brief van 22
december 1994 van de Minister van VWS aan de voorzitter van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal (PAO/GZ- 9412945).XNoot1Kamerstukken II, 1990–1991, 22 167, nr. 2.XNoot1Laatst bij brief van 28 september 1995 (BB-Leven/03409/WV). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-19218-57.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl