Behoeftestelling vervanging F-16; Lijst van vragen en antwoorden over de brief van 15 maart 2000 inzake het basisdocument vervanging F-16 (26488, nr. 3)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26488, nr. 4

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

28-08-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

26488 nr. 4

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamInleiding1, 2, 6, 80, 86 en 8723, 85, 88 en 984, 65 en 675, 39 en 6067, 81 en 838, 14 en 769 en 1011, 54 en 711213141516 en 17181920, 21 en 222324, 25 en 262728, 29, 31 en 6830 en 4031 en 3233, 34, 35, 36 en 37383940414243444546, 47, 48 en 495051 en 5253 en 665455565758 en 596061 en 1046263646566676869 en 70717273, 74 en 7576777879808182, 84 en 9083848586 en 87888990919293 en 9495, 96, 101 en 109979899100101102, 103 en 108104105 en 106107108109110111112113114115
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26488Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 91 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 488Behoeftestelling vervanging F-16nr. 4LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 21 augustus 2000De vaste commissie voor Defensie1 heeft een
aantal vragen aan de regering voorgelegd over de brief van 15 maart 2000 inzake
het basisdocument vervanging F-16 (26 488, nr. 3).De staatssecretaris heeft deze vragen, mede namens de ministers van Defensie
en van Economische Zaken, beantwoord bij brief van 18 augustus 2000.Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt, voorafgegaan door een toelichting
van de staatssecretaris.De voorzitter van commissie,ValkDe griffier van de commissie,Jonker InleidingBijgaand bied ik u aan, mede namens de ministers van Defensie en van Economische
Zaken, de antwoorden op de vragen over het basisdocument vervanging F-16.
Ik teken hierbij aan dat een groot aantal vragen betrekking heeft op aspecten
die nog volop in ontwikkeling zijn. Voorbeelden hiervan zijn de vragen over
de kandidatenevaluatie en over de voorwaarden voor deelneming aan de EMD-fase
van de JSF. Worden de antwoorden na het zomerreces geagendeerd voor een Algemeen
Overleg, dan zal ik u zo nodig een actualisering doen toekomen.De komende tijd zal eerst de kandidatenevaluatie worden afgerond. In deze
evaluatie worden de kandidaten voor de vervanging van de F-16 met elkaar vergeleken.
Bovendien wordt dan bezien of langer aanhouden van de F-16 mogelijk is. lk
zal u over de uitkomst van de kandidatenevaluatie informeren. Vervolgens is
besluitvorming over deelneming aan de EMD-fase van de JSF aan de orde. Formeel
betekent een eventueel positief besluit over de EMD nog geen keuze voor de
JSF, maar een dergelijke keuze ligt dan wel in de rede.Op grond van de nu beschikbare informatie zullen de Verenigde Staten niet
eerder dan in het tweede kwartaal van 2001 een besluit nemen over de EMD.
Maar politieke ontwikkelingen, in het bijzonder de presidentsverkiezingen,
en ontwikkelingen in het EMD-dossier zelf kunnen leiden tot een later besluit.
De uitkomst van die ontwikkelingen zal dan ook worden betrokken in de Nederlandse
besluitvorming. Daarna zal ik u een aanvullende B/C-brief aanbieden.De Staatssecretaris van Defensie,H. A. L. van Hoof 1, 2, 6, 80, 86 en 87De regering beoogt de kamer uiterlijk eind 2000 zo
volledig mogelijk te informeren over de voortgang van het project vervanging
F-16. Is dit voldoende op tijd om een tijdige en volledige afweging te maken
omtrent de deelname aan de EMD-fase? (blz. 1)Wat is de aard van de onzekerheden over het project
vervanging F-16 en op welke termijn verwacht de regering over de gewenste
duidelijkheid te kunnen beschikken? (blz. 1)Wordt voorzien dat de regering eind dit jaar inderdaad
beschikt over de noodzakelijke informatie ten behoeve van de kandidatenevaluatie,
de relevante DMP-aspecten, de positie van andere Navo-bondgenoten en de consequenties
van de Europese defensiesamenwerking, alsmede de toekomstige politieke, militaire,
defensie-industriële en technologische ontwikkelingen? (blz. 4)In hoeverre kunnen de kandidaten voor de vervanging
van de F-16 middels het strategisch uitbrengen van hun offerte de Nederlandse
besluitvorming vertragen? Welke deadline stelt de regering voor de kandidatenevaluatie
van de producenten? Ligt deze deadline voor de datum van besluitvorming over
toetreding tot de EMD-fase van de JSF? (pagina 25)Kan een helder tijdspad uiteengezet worden voor de
besluitvorming rond de eventuele Nederlandse deelneming aan de EMD-fase van
JSF, in relatie tot het besluitvormingsproces inzake de opvolging van de F-16?
(blz. 26)Vanuit defensieoptiek is het noodzakelijk om het besluitvormingstraject
van de kandidatenevaluatie af te ronden voordat er besluitvorming plaatsvindt
over deelname aan de EMD-fase van de JSF. In hoeverre is het mogelijk om deze
volgorde aan te houden, zonder aan diepgang in te boeten? (blz. 26)De voorbereiding op de besluitvorming over de vervanging van de F-16 verloopt
langs twee sporen.Het eerste spoor betreft een kandidatenevaluatie waarin de mogelijke opvolgers
van de F-16 gestructureerd en diepgaand op belangrijke aspecten met elkaar
worden vergeleken. Ook het langer aanhouden van de F-16 maakt deel uit van
dit onderzoek. Daarbij wordt de Koninklijke luchtmacht ondersteund door de
nationale laboratoria en het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling
en Ruimtevaart (NIVR). Op 3 juni 1999 is een «request for information»
verzonden waarop de aanbieders eind oktober 1999 hebben gereageerd. Er is
geen sprake van het strategisch uitbrengen van offertes. Over de meeste kandidaten
is inmiddels voldoende informatie beschikbaar om de evaluatie volgens planning
dit najaar af te ronden. Het NLR en TNO doen tevens onderzoek naar de mogelijkheden
van onbemande systemen.Voor de kandidatenevaluatie onderhoudt Defensie nauwe bilaterale en multilaterale
contacten, zowel op ambtelijk als politiek niveau. In bilateraal overleg vormt
de planning voor verwerving van nieuwe jachtvliegtuigen een vast agendapunt.Het tweede spoor betreft de vraag of Nederland wil deelnemen aan de ontwikkeling
van de JSF. Er worden in dat kader besprekingen gevoerd met de Amerikaanse
overheid teneinde de voor- en nadelen en de voorwaarden voor een
eventuele Nederlandse EMD-deelname in kaart te kunnen brengen.Beide sporen worden nauwkeurig onderzocht en zijn onderling gerelateerd.
Immers, vanuit defensie-optiek moet de vraag of de JSF een kosteneffectief
vliegtuig is worden meegewogen bij de besluitvorming over een eventuele EMD-deelname.
Dit betekent dat de kandidatenevaluatie moet zijn afgerond voordat een EMD-besluit
kan worden genomen. Al met al gaat het om een uitermate gecompliceerd project, waarin ingewikkelde
vragen moeten worden beantwoord en moeilijke afwegingen moeten worden gemaakt.
De complexiteit wordt nog versterkt door de vele partijen, aan beide zijden
van de Atlantische Oceaan, die in dit project een rol spelen. Het is niet
uitsluitend aan de Nederlandse regering in dit gehele proces de voortgang
bij alle betrokken partijen te bepalen. Integendeel, in een groot aantal gevallen
zullen ontwikkelingen elders moeten worden afgewacht. Een evident voorbeeld
daarvan betreft de Amerikaanse presidentsverkiezingen met de eventueel daaruit
voortvloeiende repercussies voor het defensiebudget en de plannen van de krijgsmachtdelen,
in het bijzonder van de Amerikaanse luchtmacht. Meer in het algemeen zijn
ook vragen aan de orde als de toekomst van de Europese defensiesamenwerking
en ontwikkelingen rond de taken en de taakuitvoering van luchtstrijdkrachten.Dit
alles laat zich niet vastleggen in een precies tijdschema. Belangrijker is
dat de nationale besluitvorming volgens zorgvuldig doordachte stappen verloopt.De Kamer zal eerst, waarschijnlijk in het najaar, worden geïnformeerd
over de uitkomst van de kandidatenevaluatie. De Nederlandse regering zal in
haar afweging alle relevante factoren betrekken. De aanvang van de EMD-fase
is, mede in verband met de Amerikaanse presidentsverkiezingen, pas in de loop
van 2001 te verwachten, in ieder geval niet eerder dan in het tweede kwartaal.2Wat is de aard van de onzekerheden over het project
vervanging F-16 en op welke termijn verwacht de regering over de gewenste
duidelijkheid te kunnen beschikken? (blz. 1)Zie antwoord op vraag 1.3, 85, 88 en 98Er wordt gesteld dat er een spanningsveld is tussen
de besluitvorming omtrent het project vervanging F-16 en deelname aan de ontwikkelingsfase
van de JSF. In hoeverre is het mogelijk om na een eventueel besluit tot deelname
aan de ontwikkelingsfase van de JSF, later alsnog voor een ander toestel te
kiezen? Met andere woorden is het niet zo dat besluitvorming omtrent de deelname
aan de ontwikkeling van de JSF de besluitvorming omtrent de vervanging van
de F-16 volledig zal beïnvloeden en er derhalve dus geen sprake is van
gescheiden trajecten? (blz. 2)Kan gespecificeerd worden wat bedoeld wordt met «deelname
voor een groot bedrag aan de EMD-fase staat vrijwel gelijk aan een keuze voor
de JSF». Wat is precies een groot bedrag? (blz. 26)Er ontstaat een zeker spanningsveld tussen het besluitvormingstraject
van de kandidatenevaluatie en de besluitvorming over deelname aan de EMD-fase.
Welke mogelijkheden ziet de regering op dit gebied om het spanningsveld te
verkleinen? (blz. 26)Wordt de huidige subsidiëring van 180 miljoen
gulden, gestoken in de subsidiëring van het luchtvaartcluster in verband
met «demonstratie- en ontwikkelingsprojecten JSF», ook als een
groot bedrag beschouwd? (blz. 29)Defensie stelt zich primair op als klant die een goed vliegtuig voor een
goede prijs wenst. In de kandidatenevaluatie worden de potentiële opvolgers
van de F-16 – te weten de Gripen, de Eurofighter Typhoon, de Rafale,
de Advanced F-16, de F/A-18 E/F Super Hornet en de JSF – onder meer
op kosteneffectiviteit met elkaar vergeleken. Ook het langer aanhouden van
de F-16 wordt in de evaluatie betrokken. Via het «request for information»
is bij de aanbieders van de verschillende toestellen informatie gevraagd,
die grondig wordt bestudeerd en vergeleken. Gelijktijdig worden besprekingen gevoerd met de Amerikaanse overheid met
als doel vast te stellen of het voor Nederland voordelig is om te participeren
in de ontwikkeling van de JSF. Eén van de voorwaarden voor deelname
aan de EMD-fase is dat uit de kandidatenevaluatie moet blijken dat de JSF
een goed vliegtuig is voor een goede prijs.De Amerikanen bieden de mogelijkheid tot deelneming op drie niveaus: het
hoogste niveau vergt een bijdrage van tien procent van het EMD-budget, het
middelste niveau vijf procent en het laagste niveau één à
twee procent. Voor een eventuele Nederlandse deelneming richten de besprekingen
met de Amerikaanse overheid zich momenteel op het middelste niveau. De voordelen
waarover wordt gesproken betreffen het ontbreken van toeslagen op de stuksprijs
van het toestel en de ontvangst van toeslagen die in rekening zullen worden
gebracht bij landen die de JSF van de plank kopen. Daarnaast zullen er voor
de participerende Nederlandse industrie omvangrijke financiële en technologische
voordelen te behalen zijn. Ook wordt gesproken over het meetellen bij het
deelnamebedrag van de aan het luchtvaartcluster verstrekte overheidssubsidie
(f 200 miljoen) en de door de industrie geïnvesteerde gelden in
de demonstratie- en ontwikkelingsprojecten (ongeveer f 90 miljoen). Bij
aanvang van de besprekingen hebben de Amerikanen een Nederlandse bijdrage
gevraagd van 5 procent van het EMD-budget, te weten $ 1,15 miljard (prijspeil
2000), wat ruim ligt boven het bedrag dat hiervoor in de Defensieplannen is
gereserveerd. De hoogte van de Nederlandse bijdrage is echter nog onderhandelbaar.
In de eindafweging zal zeker ook de vraag aan de orde komen of het uiteindelijk
door Nederland te investeren bedrag wordt terugverdiend.In de beoordeling moet ook worden opgenomen dat, bij deelname aan de EMD-fase
voor een zo groot bedrag, het in de rede ligt te zijner tijd deel te nemen
aan de productiefase van de JSF en uiteindelijk de JSF te kiezen als opvolger
van de F-16. Het spanningsveld doet zich voor doordat de besprekingen over
deelneming aan de EMD-fase van de JSF in de tijd samenvallen met het onderzoek
naar de kosteneffectiviteit van de JSF als opvolger van de F-16. Doordat de
kandidatenevaluatie wordt afgerond voordat een besluit valt over deelneming
aan de EMD, hoeft dit echter geen probleem te zijn.4, 65 en 67Indien wordt gekozen voor een «endlife update»,
op welke termijn zou dan tot aanschaf van een vervanger van de F-16 moeten
worden overgegaan? Wat zijn de kosten, inclusief de exploitatiekosten, die
met een «endlife update» gepaard zouden gaan? (blz. 4)De levensduur van de Nederlandse F16 is bereikt in
2010. Hoeveel langer kan de F16 blijven vliegen als er een «endlife
update» komt? (blz. 22)Een optie is het aanhouden van de F-16 middels een
«endlife update». Hierdoor kan het vervangen van de F-16 nog enige
jaren worden uitgesteld. Is het financieel aantrekkelijker om nu extra geld
uit te geven aan de F-16 en op een later moment te investeren in de vervanger
van de F-16 dan nu te participeren in een programma voor de vervanging van
de huidige F-16? (blz. 22)Zoals in het basisdocument is opgemerkt zullen de eerste Nederlandse F-16
vliegtuigen vanaf 2010 het einde van hun operationele, technische en
economische levensduur bereiken. De levensduurverlenging die met een «endlife
update» kan worden bereikt is afhankelijk van de modificaties die kunnen
worden uitgevoerd op de huidige F-16. Momenteel worden de technische uitvoerbaarheid
en de kosten daarvan onderzocht en wordt bezien hoe lang dan nog kan worden
doorgevlogen met de F-16. Dat bepaalt de kosteneffectiviteit van dergelijke
modificaties. Langer doorvliegen met de F-16 met of zonder een
«endlife update» zijn alternatieven die in de thans lopende B/C-fase
worden bezien. Met de B/C brief zal ik u hierover nader informeren.5, 39 en 60Om verantwoord afwegingen te kunnen maken noemt de
regering een groot aantal gebieden waarop zij behoefte heeft aan informatie.
Er wordt hierbij een mix genoemd van veel verschillende prioriteiten. Kan
aangegeven worden wat voor de regering de volgorde van belangrijkheid van
al deze eisen is? (blz. 4)Bij de keuze van het materieel genieten de veiligheid
van het personeel en de militaire doeltreffendheid prioriteit. Hoe worden
de veiligheid van het personeel en de militaire doeltreffendheid onderling
gewogen en welke aspecten spelen bij de keuze van het materieel nog meer een
rol? (blz. 9)Kan aangegeven worden waar de prioriteit ligt in een
jachtvliegtuig gelet op de doelstelling voor het gebruik van de opvolger van
de F-16: het gewicht, het aantal ophangpunten voor de bewapening of de één
dan wel twee motoren? (blz. 20–24)In de evaluatie van de alternatieven wordt veel gewicht toegekend aan
de militaire effectiviteit van de toestellen en de veiligheid van het personeel.
Deze aspecten worden vooral bepaald door de overlevingskansen van toestel
en inzittende(n), de doeltrefkans, de mogelijkheid voor informatie-uitwisseling
met de omgeving, de operationele en logistieke ondersteuning. Daarbij spelen
ook het gewicht van het toestel, de bewapening die kan worden meegevoerd en
het aantal motoren een rol. Bij de vaststelling van de militaire effectiviteit
wordt rekening gehouden met vele factoren waarover vragen zijn gesteld in
het «request for information». Daarnaast worden in het defensiematerieelkeuzeproces
ook andere factoren meegewogen, zoals kosten, risico's, contractuele aspecten,
kwaliteitsborging, milieu en industriële participatie. Er wordt vooral
ook gelet op de verhouding tussen militaire effectiviteit en levensduurkosten.
De uiteindelijke keuze voor de opvolger van de F-16 wordt gemaakt op grond
van een brede politieke afweging van alle genoemde factoren die in het geding
zijn.6Wordt voorzien dat de regering eind dit jaar inderdaad
beschikt over de noodzakelijke informatie ten behoeve van de kandidatenevaluatie,
de relevante DMP-aspecten, de positie van andere Navo-bondgenoten en de consequenties
van de Europese defensiesamenwerking, alsmede de toekomstige politieke, militaire,
defensie-industriële en technologische ontwikkelingen? (blz. 4)Zie antwoord op vraag 1.7, 81 en 83Wanneer wordt een reactie van de Verenigde Staten op
de vraag om inzicht te verschaffen in de voor- en nadelen van deelneming aan
de EMD-fase verwacht? (blz. 5)Wanneer worden de onderhandelingen met de Amerikaanse
overheid over de randvoorwaarden van deelname aan de EMD-fase en over de daaraan
verbonden voor- en nadelen voorzien? Met welke andere bondgenoten worden vergelijkbare
onderhandelingen voorzien? (blz. 25)Hoe verlopen de onderhandelingen met de Amerikaanse
overheid? (blz. 25)Sinds december 1999 voert Nederland besprekingen met de Amerikaanse overheid
over eventuele deelneming aan de EMD-fase van het JSF-programma om inzicht
te krijgen in de voor- en nadelen hiervan. De gesprekken verlopen
in een goede sfeer. Gaandeweg ontstaat meer duidelijkheid over onder meer
de financiële, industriële en contractuele aspecten, de configuratie
van het vliegtuig en de Nederlandse inbreng in het JSF-programma. Mede op
grond van de uitkomst van deze besprekingen worden de voor- en nadelen van
deelneming aan de EMD beoordeeld. Daarover wordt u in de B/C-brief geïnformeerd.
De Verenigde Staten voeren onderhandelingen met Canada, Denemarken, Italië,
Noorwegen, Turkije en het Verenigd Koninkrijk (zie ook antwoord op vraag 68).8, 14 en 76Welke risico's zijn verbonden aan de keuze om niet
deel te nemen aan de EMD-fase van de JSF, maar later van de plank te kopen?
In hoeverre kan de beschikbaarheid van geschikte gevechtsvliegtuigen problemen
opleveren? (blz. 5)Kan aangegeven worden wat de mogelijke consequenties
zullen zijn indien Nederland besluit niet te participeren in de EMD-fase,
maar besluit van de plank te kopen? (blz. 5)Stel dat de EMD-fase wordt uitgesteld, wat is dan de
laatste mogelijkheid voor Nederland om te beslissen met welke toestellen de
F-16 wordt vervangen? (blz. 24)Het besluitvormingstraject over eventuele deelname aan de EMD-fase van
de JSF moet zijn afgerond voordat de EMD-fase begint. Besluit Nederland om
in een later stadium van de plank te kopen, dan moet de voorbereiding van
de besluitvorming daarover in 2005 beginnen om vanaf 2010 te kunnen beschikken
over een opvolger van de F-16. Er wordt niet verwacht dat zich dan nog nieuwe
kandidaten zullen aandienen en de leveringsmogelijkheden van de diverse vliegtuigen
worden nu reeds onderzocht. Een besluit om van de plank te kopen heeft als
voordeel dat de keuze van het toestel enkele jaren kan worden uitgesteld en
dat het investeringsrisico achterwege blijft. Daar staat tegenover dat bij
het kopen van de plank wel degelijk ook moet worden meebetaald aan de ontwikkelingskosten.
Dit gebeurt in de vorm van een toeslag op de stuksprijs (zie ook antwoord
op vraag 15). Bij het kopen van de plank zullen naar verwachting de participatiemogelijkheden
voor de Nederlandse industrie afnemen; er zal vooral sprake zijn van compensatie
(zie ook antwoord op vraag 107).9 en 10Welke voor- en nadelen ziet de regering omtrent deelname
aan de EMD-fase? Op basis van welke afwegingen zal Nederland besluiten tot
deelname aan de EMD-fase? Wat is hierbij de positie van de Tweede Kamer? (blz. 5)Bij de beoordeling of Nederland wil deelnemen aan de
EMD-fase is onder meer de vraag aan de orde wie de deelnamekosten draagt.
Welke vragen zijn nog meer aan de orde bij de beoordeling of Nederland wil
deelnemen aan de EMD-fase? (blz. 5)In het basisdocument zijn verschillende vragen gesteld die tijdens de
B/C-fase zullen moeten worden beantwoord. Een deel hiervan heeft betrekking
op onzekerheden van politieke, militaire, financiële of industriële
aard. Hierbij valt te denken aan de prijs van de opvolger van de F-16 en de
vraag of een deel van de taken van het jachtvliegtuig in de toekomst wellicht
door andere (onbemande) wapensystemen kan worden ingevuld. Andere onzekerheden
betreffen de capaciteiten van de verschillende kandidaten die in aanmerking
komen voor opvolging van de F-16, de relatie van het JSF-programma met het
F-22 programma en de mate waarin de Nederlandse industrie kan worden ingeschakeld.
Van invloed op de toekomst van het JSF-programma als geheel, en dus ook op
de Nederlandse standpuntbepaling, is de vraag welk belang de Amerikaanse krijgsmachtdelen,
en met name de Amerikaanse luchtmacht, in de nabije toekomst aan
dit project zullen blijven hechten. Al deze onzekerheden worden tijdens de
gecombineerde voorstudie-/studiefase zoveel mogelijk in kaart gebracht. Over
de resultaten wordt de Kamer geïnformeerd met een B/C-brief.In opdracht van Defensie levert het onderzoeksbureau Booz-Allen &
Hamilton Inc. ondersteuning bij het in kaart brengen van de belanghebbenden
en de aspecten die meewegen bij de besluitvorming over een Nederlandse EMD-deelneming.
Daartoe moet eerst de kandidatenevaluatie worden afgerond (inclusief de optie
van langer doorvliegen met de F-16), voordat een besluit over de EMD aan de
orde is. Dan zal dus ook moeten blijken of de JSF een kosteneffectief vliegtuig
is.De besprekingen met de Amerikaanse overheid zullen meer duidelijkheid
opleveren over kosten, opbrengsten en risico's die zijn verbonden aan deelneming
aan de EMD-fase. Voor zover nu valt te overzien zullen de risico's vooral
betrekking hebben op het technische verloop van de EMD-fase en de beheersing
van de kosten. De opbrengsten betreffen vooral het ontbreken van toeslagen
op de JSF-stuksprijs als Nederland uiteindelijk zou kiezen voor de JSF en
de terugontvangsten vanwege JSF-exportorders van andere landen. Voorts kan
meedoen in de EMD-fase Nederland meer informatie opleveren over het verloop
van het project. Ook de participatiemogelijkheden voor de Nederlandse industrie
zijn van belang. Door de Amerikaanse overheid is aangegeven dat er een zeker
verband bestaat tussen deelneming in de EMD-fase en industriële participatie,
maar dat hiervoor geen garanties worden gegeven. Overigens gaat de Amerikaanse
overheid er wèl vanuit dat afspraken worden gemaakt tussen de betrokken
bedrijven. Een andere mogelijkheid zou kunnen zijn dat de overheden van de
deelnemende landen afspraken maken met de Amerikaanse industrieën.Zoals al opgemerkt zullen de resultaten van de kandidatenevaluatie en
een eventueel voornemen tot Nederlandse deelname aan de EMD-fase worden voorgelegd
aan de Tweede Kamer.11, 54 en 71Er wordt gesteld dat het de intentie van de regering
is om bij een succesvol verloop deel te nemen aan de productiefase van de
JSF. Kan de regering aangeven hoe het verloop tot nu toe is? (blz. 5)De Nederlandse deelname aan het «requirements
validation» programma was onder andere bedoeld voor het verkrijgen van
informatie omtrent het behoeftestellingsproces. Wat heeft dit tot nu toe concreet
opgeleverd? (blz. 15)Nederland neemt al sinds april 1997 deel aan het «requirement
validation project», dat deel uitmaakt van de concept-demonstratiefase
van het JSF-programma. Hoe is het verloop tot nu toe van dit project en in
hoeverre zijn Nederlandse industrie en onderzoeksinstellingen bij opdrachten
uit de concept-demonstratiefase betrokken? (blz. 24)Door deel te nemen aan het «requirements validation»-project
van de «Concept Demonstration Phase» (CDP) van het JSF-programma
heeft Nederland inzicht verkregen in de wijze waarop de behoeftestelling voor
dit toestel tot stand is gekomen en de eisen die in het algemeen worden gesteld
aan de volgende generatie jachtvliegtuigen. Bijzonder in dit project is dat
bij de afweging van prestaties en kosten sterk de nadruk ligt op kostenbeheersing.
Door een goede balans tussen de verschillende eisen wordt gestreefd naar kosteneffectiviteit.
De CDP is erop gericht de verschillende risico's voor het begin van de EMD
voldoende te beheersen. Vliegers van de Koninklijke luchtmacht hebben als
onderdeel van het «requirements validation project»
deelgenomen aan simulaties die inzicht boden in de wijze van opereren met
de JSF.Verwezen wordt naar de brieven van de minister van Economische Zaken van
13 september 1999 (Kamerstuk 25 820, nr. 7) en van 19 juni 2000, die
de stand van zaken ten aanzien van het Nederlandse voorbereidingsprogramma
aangeven. Een aantal van de uitgevoerde projecten heeft betrekking op de CDP.
In enkele gevallen heeft dat zelfs geleid tot directe opdrachten voor de CDP.12Het besluit om deel te nemen aan de EMD-fase van de
JSF heeft verstrekkende gevolgen, omdat Nederland zich daarmee vrijwel vastlegt
op de latere aanschaf van een grotendeels nog te ontwikkelen gevechtsvliegtuig.
Onder welke voorwaarden is het mogelijk om ondanks deelname aan de EMD-fase
toch af te zien van aanschaf van de JSF? Welke redenen zijn er om deze mogelijkheid
vrijwel uit te sluiten? (blz. 5)Het ligt inderdaad niet in de rede dat, nadat eerst een groot bedrag wordt
gestoken in deelneming in de EMD-fase, vervolgens wordt besloten af te zien
van de aanschaf van de JSF. In de besprekingen met de Amerikaanse overheid
wordt nagegaan wat de mogelijkheden zijn tot tussentijdse beëindiging
van deelneming aan de EMD, bijvoorbeeld in geval van sterk oplopende kosten
of tegenvallende vliegtuigprestaties. In dat geval is Nederland niet het volledige
deelnamebedrag verschuldigd.Volledigheidshalve zij opgemerkt dat er bij deelneming aan de EMD geen
formele verplichting bestaat tot aanschaf van de JSF.13De EMD-fase gaat al vanaf 2001 in. Wanneer zal
Nederland precies de beslissing moeten nemen om hier wel of niet aan deel
te nemen? (blz. 5)Beoogd wordt de beslissing daarover te nemen voordat de EMD-fase begint.
Dat zal volgens de Amerikaanse planning pas in de loop van 2001 zijn, in ieder
geval niet eerder dan in het tweede kwartaal. Er zijn diverse externe factoren
die dit tijdstip kunnen vertragen, zoals de Amerikaanse presidentsverkiezingen
en de discussies in het Amerikaanse Congres.14Kan aangegeven worden wat de mogelijke consequenties
zullen zijn indien Nederland besluit niet te participeren in de EMD-fase,
maar besluit van de plank te kopen? (blz. 5)Zie antwoord op vraag 8.15Wat is het kostenverschil per toestel als niet wordt
gekozen voor deelname aan de EMD fase, maar om later van de plank te kopen?
(blz. 5)Dit kostenverschil is pas te kwantificeren als de volgende gegevens bekend
zijn:– de kosten voor een eventuele Nederlandse deelneming aan de EMD;– de stuksprijs van de JSF;– de FMS- en ontwikkelingstoeslagen die bij kopen van de plank per
toestel moeten worden betaald;– de ontvangsten bij orders van andere landen.Een deel van deze gegevens zal bekend zijn als de besprekingen met de
Amerikaanse overheid zijn afgerond, een deel is pas op termijn beschikbaar. De stuksprijs is mede afhankelijk van de ontwikkelingen in de
EMD-fase. Het aantal toestellen dat door andere landen wordt afgenomen is
pas in de loop der jaren bekend. De besprekingen met de Amerikaanse overheid
zijn erop gericht een zo gunstig mogelijke balans te realiseren tussen kosten,
opbrengsten en risico's. In de B/C-brief zal hierop worden ingegaan, in het
licht van de nader vast te stellen kwantitatieve behoefte.16 en 17Indien de regering eind 2000/begin 2001 niet over de
noodzakelijke informatie kan beschikken, zal het dan mogelijk zijn in een
latere fase alsnog deel te nemen in de EMD-fase? (blz. 5)Hoe zal er met de behoefte aan gevechtsvliegtuigen
worden omgegaan als blijkt dat er eind 2000 of begin 2001 onvoldoende informatie
beschikbaar is om de regering in staat te stellen een afweging te maken inzake
de deelneming aan de ontwikkelingsfase van de JSF? (blz. 5)Naar verwachting zal in de loop van dit jaar voldoende informatie beschikbaar
zijn om de kandidatenevaluatie zorgvuldig te kunnen afronden. De gesprekken
met de Amerikaanse overheid zijn erop gericht tijdig te kunnen beschikken
over de relevante informatie die is benodigd voor het maken van een afweging
over een Nederlandse deelneming aan de EMD-fase van de JSF. Daarbij staat
een zorgvuldige besluitvorming, inclusief de parlementaire behandeling, voorop.18Hoe past de opvolger van de F-16 in het kader van het
Nederlands veiligheidsbeleid, zoals geschetst in het basisdocument? (blz. 6)Het Nederlandse veiligheidsbeleid beperkt zich niet tot de zorg voor de
veiligheid van het eigen en het bondgenootschappelijk grondgebied, maar is
ook gericht op de bevordering van de internationale rechtsorde en de naleving
van mensenrechten. Dit vergt goed opgeleid personeel en hoogwaardig materieel,
bij alle krijgsmachtdelen. Thans is het jachtvliegtuig het belangrijkste,
meest veelzijdige luchtwapensysteem waarover de Nederlandse luchtstrijdkrachten
beschikken. Het is bovendien in gezamenlijke militaire operaties een bruikbaar
instrument van het Nederlandse veiligheidsbeleid gebleken. Hoe de internationale
veiligheidssituatie en de praktische inzetbaarheid van onbemande systemen
zich de komende decennia zullen ontwikkelen, valt niet te voorspellen. Zoals
in het antwoord op vraag 2 is opgemerkt, wordt in de B/C fase ook onderzoek
gedaan naar onbemande systemen.19Speelt de vervanging van de F-16 een rol in de DCI
discussie die in de Navo wordt gevoerd? Zo ja, welke? (blz. 7)Nee, de vervanging van de F-16 komt niet aan de orde in de discussie over
het «Defense Capabilities Initiative» (DCI). In het DCI komen
wel verbeteringen aan de orde die direct of indirect ook het opereren met
jachtvliegtuigen betreffen. Voorbeelden daarvan zijn precisiewapens, luchtverkenning
en het vermogen om bij dag en bij nacht onder alle weersomstandigheden te
opereren. Dit sluit aan bij de ervaringen van het Navo-optreden in Kosovo,
die onderstreepten dat vooral de Europese landen kampen met kwalitatieve tekortkomingen
op dit gebied. Daarmee zal ook bij de beoordeling van een opvolger van de
F-16 rekening worden gehouden.20, 21 en 22In de discussie over het EVDB wordt gesproken over
de «capabilities». Met name op het gebied van het materieel is
afstemming tussen landen noodzakelijk. Wordt de vervanging van
de F16 bij deze discussie betrokken (blz. 7)Over hoeveel jagers van het type van de opvolger van
de F-16 zullen de Europese landen dienen te beschikken om te voldoen aan de
«headline goal» van het EVDB? (blz. 7)Hoeveel jagers van dit type zijn er op het ogenblik
in de aan het EVDB deelnemende landen? (blz. 7)In de zogenoemde «headline goal» van de Europese Raad van
Helsinki is de doelstelling opgenomen dat de EU-landen eind 2003 in staat
moeten zijn binnen zestig dagen een strijdmacht van maximaal 60 000 man
op de been te brengen voor operaties onder leiding van de Unie. Momenteel
wordt gewerkt aan de uitwerking van de «headline goal» voor zee-
en luchtstrijdkrachten. Er circuleren nog geen getallen over het aantal jachtvliegtuigen
waarover de Europese landen zullen moeten beschikken. In de EVDB-discussie
komt de vervanging van de F-16 niet aan de orde.Nederland beschouwt zes kandidaten die in aanmerking komen voor opvolging
van de F-16: de Saab/JAS-39 Gripen, de Eurofighter Typhoon, de Rafale, de
Advanced F-16, de F/A-18 E/F Super Hornet en de JSF. Zweden beschikt over
ongeveer 90 JAS-39 Gripens. De eerste Eurofighters zullen de komende jaren
worden geleverd aan Duitsland, Griekenland, Italië, Spanje en het Verenigd
Koninkrijk. De eerste Rafales zijn geleverd aan Frankrijk. De F/A-18 E/F Super
Hornet is nog door geen enkel Europees land besteld. Datzelfde geldt voor
de nog niet leverbare Advanced F-16 en de JSF.23Over hoeveel eigen strategische luchttransportcapaciteit
beschikken deze landen? (blz. 7)Strategisch luchttransport betreft vliegtuigen met een bereik groter dan
3500 kilometer en een groot laadvermogen. In deze categorie beschikken de
EU-landen over de in onderstaande tabel opgenomen toestellen. De in de tabel
genoemde vliegtuigen zijn vooral bedoeld voor het vervoer van passagiers en/of
palletvrachten. Voor vervoer van zwaardere militaire lasten, zoals gepantserde
voertuigen en lasten met grote afmetingen, bijvoorbeeld helikopters en radars,
zijn deze vliegtuigen niet of nauwelijks geschikt. Daarvoor wordt tactische
luchttransportcapaciteit ingezet, zoals C-130 vliegtuigen.Overigens heeft het Verenigd Koninkrijk aangekondigd om, ter vervanging
van de Britse C-130 vloot, 25 stuks A400M transportvliegtuigen te willen aanschaffen
in het kader van het «strategic Defense Review» (SDR). Vooruitlopend
op de levering van de A400M's voorziet het Verenigd Koninkrijk in de behoefte
door een lease van vier C-17 transportvliegtuigen.In lijn met de Europese Raad van Helsinki, waar is besloten tot de vorming
van een Europese strategische luchttransportvloot, hebben Duitsland en Frankrijk
onlangs aangekondigd 75 respectievelijk 50 stuks A400M transportvliegtuigen
te willen aanschaffen. In het strategisch plan voor de modernisering van de
Belgische krijgsmacht wordt voorzien dat na 2010 zeven «future large
aircraft» zullen worden aangeschaft ter vervanging van de Belgische
C-130 transportvliegtuigen.LandAirbus A310Boeing 707KDC-10Bae
VC-10DC-8C-135FRBelgië2     Duitsland7     Frankrijk2   312Italië 4    Nederland  2   Spanje 4    Verenigd Koninkrijk   20  24, 25 en 26Op welke wijze en op welke termijn verwacht de regering
dat Europa de technologische achterstand op de Verenigde Staten kan verkleinen?
Welke gevolgen ziet de regering in zijn algemeenheid voor het materieel-aanschafbeleid
als er invulling zou worden gegeven aan een gemeenschappelijk defensiebeleid
van de EU-lidstaten? Speelt dit een rol in de huidige besluitvorming omtrent
de vervanging van de F-16? (blz. 7)Wanneer is er sprake van een technologische achterstand
van Europa ten opzichte van de Verenigde Staten? (blz. 7)Hoe groot is de technologische achterstand van Europa
ten opzichte van de Verenigde Staten met betrekking tot gevechtsvliegtuigen?
(blz. 7)De Europese industrie heeft in de loop der jaren aangetoond kwalitatief
concurrerende gevechtsvliegtuigen te kunnen ontwikkelen en produceren. Op
een aantal technologiegebieden hebben de Verenigde Staten een voorsprong op
Europa. Voor de militaire luchtvaart betreft dit in het bijzonder zelfbeschermings-
en «stealth»-technologie. Het verschil in de stand van de technologie
tussen Europa en de Verenigde Staten is grotendeels te verklaren door het
fusieproces van Amerikaanse defensiebedrijven, de omvang van defensie-uitgaven
en de moeizame Europese materieelsamenwerking, die nog geen einde heeft kunnen
maken aan de versnippering van de defensie-inspanningen.Wat de industrie beftreft is inmiddels ook in Europa het proces van fusies
en overnames van defensiebedrijven in gang gezet – in het bijzonder
in de sector van de lucht- en ruimtevaartindustrie – maar Europa loopt
in dit opzicht nog achter op de Verenigde Staten. Tot nu toe is vooral sprake
van zuiver Europese fusies, zoals de «European Aeronautic, Defence and
Space company» (EADS). Inmiddels wordt ook gesproken over transatlantische
fusies en over vorming van samenwerkingsverbanden. De vorming van een aantal
grote Europese conglomeraten draagt bij tot een steviger draagvlak voor een
technologisch hoogwaardige en concurrerende defensie-industrie.Overheden kunnen voorwaardenscheppend bijdragen aan een goede technologische
basis voor de defensie-industrie. De Verenigde Staten beschikken over een
groot budget voor de ontwikkeling van defensietechnologie. Daardoor beschikt
de Amerikaanse krijgsmacht over technologisch geavanceerde, zeer specialistische
en bijzonder kostbare wapensystemen. In Europa is de aanschaf van defensiematerieel
een nationale aangelegenheid. Gelet op de in verhouding tot de Verenigde Staten
beperkte budgetomvang is het voor Europese landen noodzakelijk om voor complexe
wapensystemen internationaal aansluiting te zoeken.Internationale materieelsamenwerking op overheidsniveau in Europees verband
is vooral gericht op gezamenlijke technologie-ontwikkeling en verwerving.
Samenwerking zou kunnen leiden tot een betere afstemming van operationele
behoeften en een nauwere samenwerking bij de ontwikkeling en productie van
technologisch geavanceerde wapensystemen voor de invulling van die behoeften.
Maar deze samenwerking verloopt, door de uiteenlopende politieke
en economische belangen van deelnemende landen, tot op heden vaak moeizaam.
Vergeleken met de Verenigde Staten besteden de Europese landen gezamenlijk
aanzienlijk minder geld aan onderzoek en ontwikkeling.Nederland onderkent de noodzaak van internationale materieelsamenwerking
en hanteert dit ook als uitgangspunt voor zijn materieelbeleid. Daarbij zijn
zowel de Europese als de transatlantische samenwerking van belang. Overigens
is Nederland in Europese en internationale samenwerkingsverbanden doorgaans
slechts een betrekkelijk kleine partner, omdat onze behoefte vaak kleiner
is, zeker vergeleken met die van de grotere Europese landen, en omdat Nederland
een relatief bescheiden defensie-industrie heeft.27Wordt er gewerkt aan een gemeenschappelijke visie op
de gewenste aard en omvang van een Europese inspanning op het gebied van luchtstrijdkrachten?
Zijn er leemtes en/of overlappingen tussen de luchtmachten van de verschillende
Europese landen te constateren? (blz. 8)Tijdens de Europese Raad van Helsinki is in de «headline goal»
vastgesteld dat behoefte bestaat aan een snel inzetbare Europese strijdmacht
van 60 000 militairen, alsmede nader vast te stellen hoeveelheden lucht-
en zeestrijdkrachten. Voorts is in dit kader een tekort geconstateerd aan
luchttransportcapaciteit binnen Europa. Daarom heeft Duitsland het initiatief
genomen tot de oprichting van een «European Air Transport Command».
Dit voorstel wordt in de «European Air Group» verder uitgewerkt.
Hierin vindt overleg plaats tussen de Belgische, Britse, Duitse, Franse, Italiaanse,
Nederlandse en Spaanse luchtmachten. Het is overigens wel de bedoeling dat
in de toekomst in EVDB-kader aandacht zal worden geschonken aan de Europese
inspanning op het gebied van luchtstrijdkrachten.28, 29, 31 en 68Kan aangegeven worden hoe de landen die destijds aan
het F-16-programma hebben deelgenomen tegenover participatie in het Amerikaans
JSF-programma staan? (blz. 8)Welke Navo-landen zullen volgens de regering besluiten
tot deelname aan de EMD-fase van de JSF? (blz. 8)Welke landen hebben aangekondigd deel te willen nemen
aan het JSF project? (blz. 8)Zijn er, in de andere deelnemende Europese landen aan
de concept-demonstratiefase (Engeland, Denemarken en Noorwegen), al evaluaties
geweest van verloop tot nu toe? In welke fase van besluitvorming bevinden
die landen zich? In hoeverre wordt samen met die landen opgetrokken in internationale
verbanden? (blz. 8)Welke andere Europese bondgenoten zijn uitgenodigd
om deel te nemen aan de EMD-fase? In hoeverre kan deze deelname leiden tot
een extra prijsverlaging? (blz. 23)Het Verenigd Koninkrijk, Canada, Italië, Nederland, Denemarken en
Noorwegen nemen deel aan de «Concept Demonstration Phase» (CDP)
van het JSF-programma. Wat Nederland, Denemarken en Noorwegen betreft, richt
de participatie zich in het bijzonder op het «requirement validation»-project
van de CDP. Nederland heeft in dat kader samen met Denemarken en Noorwegen
besprekingen gevoerd met de Amerikaanse overheid.De Amerikaanse overheid heeft Australië, België, Canada, Denemarken,
Italië, Nederland, Noorwegen, Turkije en het Verenigd Koninkrijk uitgenodigd
om deel te nemen aan de EMD-fase van het JSF-programma. Australië
en België hebben aangekondigd niet mee te doen. Het Verenigd Koninkrijk
is geïnteresseerd in deelneming op het hoogste niveau (level 1). Italië,
Nederland en Turkije hebben interesse voor deelneming op het middelste niveau
(level 2). Canada, Denemarken en Noorwegen hebben belangstelling voor deelneming
op het laagste niveau (level 3). Verder hebben Israël, Singapore en Polen
belangstelling getoond voor deelneming.Het Verenigd Koninkrijk onderhandelt over het hoogste deelnameniveau.
Overigens zijn de Britten voor de verwerving primair geïnteresseerd in
de «short take-off and vertical landing»-versie van de JSF, ter
vervanging van de (Sea) Harrier (zie ook antwoord op vraag 114). Denemarken,
Italië en Noorwegen zijn inmiddels begonnen met de onderhandelingen.
Als deelname van andere landen resulteert in een productie van grotere aantallen
vliegtuigen zal dat leiden tot een lagere stuksprijs en lagere instandhoudingskosten.30 en 40In hoeverre wordt er in Europees verband overleg gevoerd
tussen de landen die toe zijn aan een vervanger voor de jachtvliegtuigen?
Wat is de stand van zaken? (blz. 8)Bij de beschrijving van de inzet van luchtstrijdkrachten
wordt uitgegaan van de huidige situatie en van Navo-taken. Technologische
ontwikkelingen zullen later aan de orde komen. De vraag rijst echter in hoeverre
de zich ontwikkelende Europese samenwerking een invloed kan hebben op de inzet
van luchtstrijdkrachten. Is de opvolger van de F-16 een antwoord op deze vraag,
mede in het licht van de beschikbaarheid van jagers bij andere Europese landen?
(blz. 9–15)In Europees verband vindt bilateraal politiek en ambtelijk overleg plaats
over de vervanging van jachtvliegtuigen. In de «subgroup on future combat
aircraft» van de «Western European Armaments Group» (Weag)
wordt gesproken over «lessons learned» met betrekking tot de inzet
van de huidige jachtvliegtuigen, mogelijke toekomstige taken voor jachtvliegtuigen,
huidige en toekomstige capaciteiten van jachtvliegtuigen en gezamenlijke eisen
die aan toekomstige jachtvliegtuigen worden gesteld. Ook worden nationale
plannen voor vervanging van jachtvliegtuigen vergeleken. Er is geen uitzicht
op een gemeenschappelijk Europees project.De Europese samenwerking op militair-industrieel gebied staat los van
de ontwikkeling van militaire doctrines waarop de inzet van luchtstrijdkrachten
is gebaseerd. Het is duidelijk dat de opvolger van de F-16 interoperabel moet
zijn met vliegtuigen van Navo-bondgenoten en Europese partners. Dat kan worden
bereikt door zoveel mogelijk aan te sluiten bij de in «standard Nato
Agreements» (Stanags) vastgelegde standaarden.31 en 32Welke landen hebben aangekondigd deel te willen nemen
aan het JSF project? (blz. 8)Zijn er, in de andere deelnemende Europese landen aan
de concept-demonstratiefase (Engeland, Denemarken en Noorwegen), al evaluaties
geweest van verloop tot nu toe? In welke fase van besluitvorming bevinden
die landen zich? In hoeverre wordt samen met die landen opgetrokken in internationale
verbanden? (blz. 8)Zie antwoord op vraag 28. 33, 34, 35, 36 en 37Bestaan er in de VS allerlei beperkingen op uitvoer
van defensie technologieën en heeft dit effect op opdrachten voor de
Nederlandse industrie? (blz. 8)Om welk soort technologieën gaat het als er sprake
is van terughoudendheid van technologie-overdrachten? (blz. 8)Welke ontwikkelingen hebben zich voorgedaan rond de
discussie met de Verenigde Staten over hun beleid ten aanzien van «technology
disclosure»? (blz. 8)Zijn Europese landen eerder bereid technologie te delen
dan de Verenigde Staten? (blz. 8)In hoeverre zal de Amerikaanse «disclosure policy»
de positie van eventueel deelnemende Nederlandse bedrijven aan de EMD-fase
benadelen? (blz. 8)Telkens wanneer staats- of commerciële belangen in het geding zijn
zullen landen en bedrijven terughoudendheid betrachten in het delen van nieuwe
technologieën. De terughoudendheid betreft vooral technologieën
die zijn verkregen dankzij kostbare «research & development»-programma's
en die leiden tot een in militair of commercieel opzicht dominante positie,
zoals «stealth»-technologie.Zowel in de Verenigde Staten als in Europa bestaat het besef dat de Amerikaanse
«disclosure policy» op het gebied van defensietechnologie belemmerend
werkt voor de materieelsamenwerking met Europese partners. Doordat de Amerikaanse
overheid sommige technologieën niet vrijgeeft voor export kunnen Europese
industrieën voor die gevallen niet worden betrokken bij onderzoek of
productie. Overigens worden in de Verenigde Staten inmiddels maatregelen van
bestuurlijke aard genomen om de overdracht van Amerikaanse technologie aan
de Navo-partners te versoepelen. Maar in het algemeen wordt de «disclosure
policy» nog steeds als een probleem ervaren.Het in de Nederlandse industrie geïnvesteerde subsidiegeld is bedoeld
voor een voorbereidend technologieprogramma om bedrijven en kennisinstituten
een goede uitgangspositie te bieden voor deelneming aan de EMD-fase van de
JSF. De deelneming van Nederlandse bedrijven aan de EMD-fase berust op het
aanleveren van hoogwaardige componenten en vliegtuigdelen die voldoen aan
Amerikaanse specificaties. Als gevolg van de «disclosure policy»
worden niet-Amerikaanse (en dus ook Nederlandse) bedrijven uitgesloten van
productiemogelijkheden voor bepaalde vliegtuigdelen. In de demonstratieprojecten
zijn daarbij tot nu toe nog geen onoverkomelijke beperkingen ondervonden.38Welke politieke aspecten spelen een rol bij de inschakeling
van Nederlandse bedrijven in het vervangingsprogramma? (blz. 8)Net als bij andere materieelprojecten wordt ook bij de vervanging van
de F-16 de keuze mede beïnvloed door overwegingen van economische en
buitenlandspolitieke aard. De ministeries van Economische Zaken en Buitenlandse
Zaken zijn dan ook nauw betrokken bij dit project. Omdat het om een zeer groot
project gaat is de inschakeling van het bedrijfsleven ook politiek van bijzonder
belang (zie ook het antwoord op vraag 93). Vanwege het streven naar kwalitatief
hoogwaardige betrokkenheid van het Nederlandse bedrijfsleven heeft participatie
daarbij de voorkeur boven compensatie. 39Bij de keuze van het materieel genieten de veiligheid
van het personeel en de militaire doeltreffendheid prioriteit. Hoe worden
de veiligheid van het personeel en de militaire doeltreffendheid onderling
gewogen en welke aspecten spelen bij de keuze van het materieel nog meer een
rol? (blz. 9)Zie antwoord op vraag 5.40Bij de beschrijving van de inzet van luchtstrijdkrachten
wordt uitgegaan van de huidige situatie en van Navo-taken. Technologische
ontwikkelingen zullen later aan de orde komen. De vraag rijst echter in hoeverre
de zich ontwikkelende Europese samenwerking een invloed kan hebben op de inzet
van luchtstrijdkrachten. Is de opvolger van de F-16 een antwoord op deze vraag,
mede in het licht van de beschikbaarheid van jagers bij andere Europese landen?
(blz. 9–15)Zie antwoord op vraag 30.41Is er sprake van een hogere politieke doelstelling
achter de aanschaf van de opvolger van de F-16? In hoeverre wenst de regering
met de opvolger van de huidige F-16 een vergelijkbaar hoog militair prestatieniveau
te handhaven in internationaal verband? Hoe wordt in dit licht de relatie
en samenhang met de wapensystemen van de belangrijkste bondgenoot, de Verenigde
Staten, gezien? (blz. 10)Er is bij de opvolging van de F-16 geen hogere politieke doelstelling
aan de orde dan, zoals in het basisdocument is verwoord, de verwerving van
wapensystemen die zowel kwalitatief als kwantitatief doeltreffend en doelmatig
kunnen bijdragen aan militaire operaties in Navo- en Europees verband. De
F-16 is een sprekend voorbeeld van zo'n wapensysteem en zijn opvolger zal
dat mettertijd ook moeten zijn. Uiteraard blijft ook in de toekomst de samenhang
met wapensystemen van de bondgenoten van groot belang voor het welslagen van
gezamenlijke militaire operaties. Dit uitgangspunt speelt dan ook een belangrijke
rol in de kandidatenevaluatie.42In hoeverre is de regering bereid om de nationale militaire
inzet buiten het Navo-verdragsgebied te koppelen aan de positie van Nederland
in de internationale overlegstructuur? (blz. 10)Nederland is altijd nauw betrokken bij de totstandkoming van Navo-crisisbeheersingsoperaties
buiten het verdragsgebied. De lidstaten voorzien de militaire Navo-plannen
van commentaar en deze worden waar nodig aangepast. Alle aspecten van militair
optreden komen in dit proces aan de orde. Vervolgens moet de Navo-raad bij
consensus zijn goedkeuring verlenen aan de inzet van Navo-eenheden buiten
het verdragsgebied. Als uitvloeisel van de Kosovo-evaluatie heeft Nederland
in de Navo aandacht gevraagd voor de collectieve besluitvorming tijdens grootschalige
militaire operaties.43Waarom wordt er in het basisdocument niet ingegaan
op de twee overige taken van de luchtstrijdkrachten, luchttransport en strategische
afschrikking? Kunt u toelichten wat deze strategische afschrikkingstaak van
de luchtstrijdkrachten inhoudt? Zal de eventuele opvolger van de F-16 de nucleaire
taak overnemen? (blz. 11) In het basisdocument wordt niet ingegaan op luchttransport, omdat dit
geen taak is voor de opvolger van de F-16. Met de strategische afschrikkingstaak
wordt de nucleaire taak bedoeld. Er wordt van uitgegaan dat de opvolger van
de F-16 in staat moet zijn deze taak over te nemen.44Kan nader toegelicht worden wat «stand off»
luchtgrondwapens zijn? (blz. 13)«Stand off» luchtgrondwapens zijn luchtgrondwapens die van
grotere afstand, bij voorkeur buiten het bereik van de vijandelijke luchtverdediging,
kunnen worden afgeworpen of gelanceerd.45Welke landen beschikken over verkenningssatellieten?
(blz. 14)De volgende landen beschikken over verkenningssatellieten of kunnen dergelijke
satellieten in de ruimte brengen: Canada, China, Frankrijk, India, Israël,
Japan, de Russische Federatie en de Verenigde Staten.46, 47, 48 en 49In hoeverre zijn het onbemande verkenningsvliegtuig
en het onbemande gevechtsvliegtuig een reële optie als het gaat om de
overname van taken van de huidige F-16? (blz. 14)Uit studies moet blijken welke taken jachtvliegtuigen
in de eerste helft van deze eeuw moeten kunnen vervullen. De resultaten zullen
worden meegenomen in de B/C brief. Hoe staat het met deze studies? Welke zijn
afgerond? Kan de Kamer over deze studies beschikken?Kunnen de studies naar nieuwe luchtwapensystemen, die
momenteel worden uitgevoerd, ter beschikking komen van de Kamer vóór
het verschijnen van de B/C-brief? (blz. 15)De resultaten van de studies naar de praktische bruikbaarheid
van verschillende luchtwapensystemen zullen worden meegenomen in de B/C-brief.
In hoeverre zijn deze resultaten relevant voor de deelname aan de EMD-fase
van de JSF? (blz. 15)Onbemande verkenningsvliegtuigen worden operationeel ingezet voor surveillance-taken.
Onbemande gevechtsvliegtuigen zullen naar verwachting op langere termijn beschikbaar
komen voor specifieke taken, zoals het uitschakelen van vijandelijke radars.
Het is daarom aannemelijk dat onbemande vliegtuigen op langere termijn een
deel van de taken van bemande vliegtuigen kunnen vervullen. Onbemande vliegtuigen
zullen daarbij worden ingezet in aanvulling op, in combinatie met of mogelijk
zelfs in plaats van bemande jachtvliegtuigen.In opdracht van Defensie voeren TNO en het NLR een studie uit naar de
toekomstige praktische bruikbaarheid van onbemande systemen in relatie tot
het bemande gevechtsvliegtuig. Daarnaast wordt bezien in hoeverre andere wapensystemen
bepaalde taken kunnen vervullen in samenwerking met jachtvliegtuigen. De resultaten
van een en ander zullen grondig worden bezien in samenhang met studies die
elders zijn verricht. Dit bepaalt mede de kwantitatieve behoefte aan een bemande
opvolger van de F-16. Met de B/C-brief zal de Kamer worden geïnformeerd
over de uitkomst daarvan.50Waarop is de vaststelling gebaseerd dat de F-16 vliegtuigen
vanaf 2010 het einde van hun levensduur bereiken? (blz. 15) De F-16 is aangeschaft voor een operationele levensduur van 20 jaar. Bij
de «midlife update» is uitgegaan van een operationele levensduurverlenging
van tien jaar. Vanaf 2010 is de F-16 steeds minder in staat te voldoen
aan de eisen die de voortdurend evoluerende operationele omgeving aan jachtvliegtuigen
stelt. Het einde van de operationele levensduur wordt daarmee vanaf 2010
bereikt.Voor wat betreft de technische levensduur wordt geconstateerd dat reeds
nu veel tijd en geld wordt besteed aan het bewaken en behandelen van scheurgroei
in de F-16 vliegtuigen. Indien de vervanging van de F-16 later start dan 2010
zullen, als gevolg van voortschrijdende veroudering, aanvullende levensduurverlengende
modificaties noodzakelijk zijn.Vanwege de noodzakelijke fasering van opleidingen, logistieke ondersteuning
en andere bedrijfsvoeringsaspecten, neemt de vervanging van een jachtvliegtuigvloot
tenminste 5 jaar in beslag. Door de noodzakelijke budgettaire fasering strekt
de vervanging van de F-16 zich echter uit over een periode van ongeveer 15
jaar, waardoor het laatste vliegtuig tot ongeveer 2025 in operationele staat
moet worden gehouden. Doordat de Verenigde Staten ongeveer in dezelfde periode
de eigen F-16 vliegtuigen afstoten, neemt de onderhoudbaarheid af, waardoor
de instandhoudingskosten toenemen. Hierdoor wordt vanaf 2010 ook het
einde van de economische levensduur bereikt.In de kandidatenevaluatie wordt bezien wat de operationele, technische
en financiële consequenties zijn van een verdere verlenging van de levensduur,
eventueel na een «endlife update». Daarover wordt u geïnformeerd
met de B/C-brief.51 en 52Hoeveel F-16 vliegtuigen zijn momenteel operationeel
inzetbaar? Kunt u een overzicht geven van deze toestellen naar jaar waarop
zij in gebruik zijn genomen? (blz. 15)Kan een overzicht gegeven worden van het aantal vlieguren
tot nu toe van de toestellen, naar jaar waarop zij in gebruik zijn genomen?
(blz. 15)De Koninklijke luchtmacht beschikt momenteel over 157 operationeel inzetbare
vliegtuigen. Daarvan zijn er 19 aangeboden voor verkoop. Hierna volgt een
overzicht met per jaar van ingebruikneming, het aantal afgeleverde vliegtuigen
waarop een MLU-modificatie is of wordt uitgevoerd en het gemiddelde huidige
aantal vlieguren. jaar van in gebruiknemingaantal afgeleverde F-16 vliegtuigengemiddelde huidige aantal
vlieguren198152952 1982122755 19831626771984172627 1985172634 19861424441987122306 1988102042 19891220151990101915 199110178019923172753 en 66Wat is het totaal aantal vlieguren van de F-16 tot
einde levensduur? (blz. 15). Zullen de verwachte problemen met het air frame zich
voordoen voordat het voorziene totaal aantal vlieguren wordt bereikt? Na hoeveel
vlieguren zijn deze problemen te verwachten? (blz. 22)Uitgaande van een ontwerplevensduur van 8000 vlieguren per vliegtuig,
is bij het ontwerp van de F-16 rekening gehouden met een bepaalde mate van
scheurvorming in de vliegtuigconstructie (airframe). Vanaf het begin van de
jaren tachtig bleek de scheurvorming echter sneller op te treden dan verwacht.
Dit verschijnsel wordt veroorzaakt doordat de F-16 vliegtuigen in Nederland,
maar ook internationaal, zwaarder worden belast dan in de ontwerpfase was
voorzien. Hierdoor is de levensduur van de vliegtuigconstructie ten opzichte
van de ontwerplevensduur afgenomen. De Verenigde Staten houden voor hun F-16
vliegtuigen thans rekening met een levensduur van 6000 vlieguren per vliegtuig.Vanaf het begin van het F-16 programma wordt de scheurgroei bewaakt door
het uitvoeren van een inspectieprogramma dat voortdurend wordt aangepast op
basis van de vastgestelde aard, omvang en snelheid van de scheurvorming. Zo
is de vliegveiligheid gewaarborgd. In de eerste jaren kon nog worden volstaan
met maatregelen om de scheurvorming in de vliegtuigconstructie te monitoren
en te vertragen. Daarna waren reparaties en vervangingen noodzakelijk. Zo
is in de jaren negentig het «Pacer Slip» instandhoudingsprogramma
uitgevoerd. Daarbij zijn de toen bekende probleemgebieden aangepakt. Mede
als gevolg van de MLU-configuratie en een gewijzigd wapenpakket wordt de vliegtuigconstructie
opnieuw zwaarder belast. Hierdoor neemt de levensduur verder af en zijn op
termijn nieuwe modificaties noodzakelijk. Daarnaast dienen zich nieuwe probleemgebieden
aan. Daarom is momenteel het «Pacer Amstel» instandhoudingsprogramma
in voorbereiding. Tenzij een groot deel van de vliegtuigconstructie wordt
vervangen, zal de ontwerplevensduur van de F-16 niet worden gehaald.De Nederlandse F-16 vliegtuigen hebben nu in totaal 450 000 uren
gevlogen. In de periode 2010–2025 zullen de F-16 vliegtuigen worden
uitgefaseerd met gemiddeld ongeveer 6000 vlieguren en zal de Nederlandse F-16
vloot in totaal ongeveer 900 000 vlieguren hebben gevlogen.54De Nederlandse deelname aan het «requirements
validation» programma was onder andere bedoeld voor het verkrijgen van
informatie omtrent het behoeftestellingsproces. Wat heeft dit tot nu toe concreet
opgeleverd? (blz. 15)Zie antwoord op vraag 11.55Aan welke potentiële tegenstanders wordt gedacht
bij het opstellen van de kwalitatieve eisen voor de opvolger van de F-16?
Over welke technologieën beschikken deze tegenstanders? (blz. 17)Zoals ook in de Defensienota 2000 is aangegeven, heeft de klassieke dreiging
die uitging van het Warschaupact plaats gemaakt voor een veel diffuser patroon
van veiligheidsrisico's. Tegelijkertijd verschoof de nadruk van algemene verdediging
tegen één waarschijnlijke tegenstander naar inzet in vredesoperaties.Hoewel de precieze aard van een toekomstige militaire dreiging moeilijk
valt te voorspellen, wordt rekening gehouden met een variëteit aan zich
ontwikkelende technologieën waarover mogelijke tegenstanders kunnen beschikken.
Waarschijnlijk komen grote delen van Europa, waaronder Nederland,
in de afzienbare toekomst binnen het bereik te liggen van ballistische raketten
uit landen rond de Middellandse Zee en de Perzische Golf.De tactische dreiging tegen eigen jachtvliegtuigen die worden ingezet
betreft vooral vijandelijke jachtvliegtuigen die zijn voorzien van radaren
infraroodgeleide raketten. Ook grondgebonden luchtverdedigingssystemen blijven
een factor van belang, vooral omdat tegenstanders vaak beschikken over veel
van dergelijke systemen. Daarnaast vormen verbeterde radarsystemen van de
tegenstander een bedreiging, omdat zij de kans op ontdekking van eigen vliegtuigen
vergroten. Voorts valt te verwachten dat tegenstanders in toenemende mate
zullen beschikken over electronische stoormiddelen. Ook de van de schouder
afgevuurde raketten vormen een wijdverbreide dreiging. Tot slot vormt de ontwikkeling
van nieuwe wapens, zoals «directed energy» wapens een toekomstige
bedreiging. Dergelijke wapens richten schade aan door het gericht uitstralen
van hoge energie, bijvoorbeeld in de vorm van laserlicht.Als referentie voor de kwalitatieve eisen te stellen aan de opvolger van
de F-16 moet daarom meer in het algemeen worden bezien welke vliegtuigen beschikbaar
zijn en met welke technologische ontwikkelingen moet worden gerekend.56Leidt de vaststelling dat het van belang is om gedurende
de levensduur van het nieuwe jachtvliegtuig aansluiting te houden bij de belangrijkste
bondgenoten, tot de conclusie dat de keuze voor de JSF het meest voor de hand
ligt? (blz. 17)Neen, zie ook antwoord op vraag 114.57Heeft de toekomst van het werken in een omvangrijk
«system of systems» niet als keerzijde dat een los optreden van
jachtvliegtuigen aan waarde inboet, ook al zijn ze zelfstandig inzetbaar?
Worden landen die alleen jachtvliegtuigen bezitten niet steeds afhankelijker
van andere landen, die de overige «systems» leveren? (blz. 18)In het basisdocument is aangegeven dat toekomstige jachtvliegtuigen samen
met andere luchtwapensystemen onderdeel kunnen uitmaken van een «system
of systems». Bij de inzet daarvan is niet alleen het eigenlijke opereren
aan de orde, maar gaat het ook om aspecten als waarneming, beslissing en communicatie.
De Navo beschikt daarvoor over de nodige middelen; bij andere samenwerkingsverbanden
is dat niet steeds het geval. De opvolger van de F-16 moet dus ook zelfstandig
kunnen worden ingezet. Kleinere landen kunnen vanwege de hoge kosten niet
zelfstandig een «system of systems» opzetten en zijn aangewezen
op samenwerking. Om ook hen in staat te stellen hieraan een bruikbare bijdrage
te leveren, is interoperabiliteit van groot belang. De effectiviteit van het
jachtvliegtuig en de overlevingskansen van de vliegers nemen toe naarmate
de inzet wordt ondersteund door meer gegevens vanuit het «system of
systems».58 en 59Gesteld wordt dat het momenteel niet mogelijk is de
kwantitatieve behoefte vast te stellen, kan desondanks een indicatie worden
gegeven van het minimale en het maximale voorziene aantal? (blz. 19)Is er inmiddels inzicht in de kwantitatieve behoefte
van de F16? (blz. 19)In het basisdocument is aangegeven dat de kwantitatieve behoefte wordt
gebaseerd op de taken die zijn genoemd in de Defensienota 2000, onder meer rekening houdend met voortzettingsvermogen, vredesverliezen,
logistieke reserve en organieke indeling.Ook is het van belang te bezien welke minimale omvang een jachtvliegtuigvloot
zou moeten hebben om kosteneffectief te kunnen opereren. Het gestelde in het
basisdocument, dat de factoren van invloed op de kwantitatieve behoefte nog
niet zijn uitgekristalliseerd, geldt nog steeds. Er kan op dit moment dan
ook nog geen inzicht worden gegeven in het benodigde aantal vliegtuigen.60Kan aangegeven worden waar de prioriteit ligt in een
jachtvliegtuig gelet op de doelstelling voor het gebruik van de opvolger van
de F-16: het gewicht, het aantal ophangpunten voor de bewapening of de één
dan wel twee motoren? (blz. 20–24)Zie antwoord op vraag 5.61 en 104Kan de regering per kandidaat voor de opvolger van
de F-16 aangeven wat de concrete aanbiedingen zijn voor de participatie van
het Nederlandse bedrijfsleven? (blz. 20–24)Informatie is ingewonnen over de verschillende toestellen
die kandidaat zijn voor de opvolging van de F16. Een «request for information»
is aangeboden en reacties zijn ontvangen, ook de verlenging van de F16 wordt
als alternatief meegenomen. Wat ontbreekt is een toelichting over eventuele
rol van de Nederlandse industrie door middel van compensatie of participatie?
(blz. 30)In het «request for information» is de aanbieders gevraagd
de mogelijkheden voor de Nederlandse industrie te beschrijven. Op grond van
de reacties daarop wordt in de komende periode zo goed mogelijk vastgesteld
wat de omvang en kwaliteit zijn van de aanbiedingen voor participatie van
het Nederlandse bedrijfsleven. Het ministerie van Economische Zaken evalueert
deze mogelijkheden. De voorkeur gaat uit naar technologisch hoogwaardige werkzaamheden,
wat doorgaans het beste is te verwezenlijken door participatie. Inmiddels
is van kandidaat-contractanten in het JSF-programma een aantal aanbiedingen
ontvangen. Dassault heeft een voorstel gedaan voor participatie in een doorontwikkelingsproject
van de Rafale. Eurofighter International onderzoekt nog de participatiemogelijkheden
bij het Eurofighterproject. Zodra het consortium hierover meer duidelijkheid
heeft, zoekt het contact met het ministerie van Economische Zaken.De Kamer zal uitvoerig worden geïnformeerd over de resultaten van
de kandidatenevaluatie en, als onderdeel daarvan, over de aanbiedingen voor
participatie van het Nederlandse bedrijfsleven. Zolang de evaluatie niet is
afgerond, nog niet alle potentiële leveranciers hun voorstel hebben ingediend
en er nog met kandidaat-aanbieders wordt gesproken, is het vanuit commercieel
oogpunt niet gewenst tussentijds de stand van zaken ten aanzien van de verschillende
aanbiedingen bekend te maken.62Is er al duidelijkheid over de haalbaarheid van de
mogelijke vervangers van de F-16 naar aanleiding van de RFI? (blz. 20–24)Neen, op dit moment nog niet. 63Noorwegen en Griekenland hebben zich inmiddels gemanifesteerd
als potentiële partners voor het Eurofighter-project. Noorwegen participeert
echter ook in de JSF. Betekent dit dat Noorwegen daarmee afziet van deelname
aan de EMD-fase van de Amerikaanse JSF? (blz. 21)Evenals Nederland neemt Noorwegen momenteel deel aan de «requirement
validation» van de JSF. Noorwegen beschouwt de JSF als een potentiële
kandidaat om de F-16 vliegtuigen te vervangen. Daarnaast werd voorzien in
de periode 2003–2005 de verouderde Noorse F-5 vliegtuigen te vervangen
door 20 tot 30 vliegtuigen van het type Eurofighter of F-16 block 50. Onlangs
heeft de Noorse regering het parlement echter laten weten vanwege budgettaire
redenen voorlopig af te zien van dit voornemen.64Kan toegelicht worden waaruit de operationele veroudering
van de F-16 bestaat? (blz. 22)De operationele eisen die aan jachtvliegtuigen worden gesteld ontwikkelen
zich voortdurend. Enerzijds is dit een gevolg van de evoluerende dreiging
doordat eigen vliegers tijdens operationele inzet worden geconfronteerd met
steeds modernere (wapen)systemen en veranderende tactieken bij tegenstanders.
Dit stelt hoge eisen aan de verschillende kenmerken van jachtvliegtuigen gericht
op vergroting van de overlevingskans. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht
aan zelfbeschermingsmiddelen, «stealth»-eigenschappen en een groter
afstandsbereik van de vliegtuigbewapening. Anderzijds moet aansluiting worden
behouden bij bondgenoten die overgaan tot aanschaf van nieuwe wapensystemen
en waarmee Nederland in coalitieverband optreedt. Daarbij is het van belang
onder alle weersomstandigheden, zowel overdag als 's nachts, effectief te
kunnen optreden en daarbij onbedoelde nevenschade zoveel mogelijk te voorkomen.
Dat stelt hoge eisen aan de mogelijkheden voor opsporing, classificatie en
identificatie van doelen. Als gevolg van de geschetste ontwikkelingen zal
de F-16 op termijn tegenstanders niet meer effectief kunnen bestrijden en
wordt de aansluiting met bondgenoten verloren. De operationele veroudering
van de F-16 vloeit dus voort uit de voortdurende modernisering van de omgeving
waarin dit vliegtuig moet kunnen opereren. Zoals in het antwoord op vraag
50 is opgemerkt, zal in de kandidatenevaluatie worden nagegaan wat de consequenties
zijn van een verdere verlenging van de levensduur, eventueel na een «endlife
update».65De levensduur van de Nederlandse F16 is bereikt in
2010. Hoeveel langer kan de F16 blijven vliegen als er een «endlife
update» komt? (blz. 22)Zie antwoord op vraag 4.66Zullen de verwachte problemen met het air frame zich
voordoen voordat het voorziene totaal aantal vlieguren wordt bereikt? Na hoeveel
vlieguren zijn deze problemen te verwachten? (blz. 22)Zie antwoord op vraag 53.67Een optie is het aanhouden van de F-16 middels een
«endlife update». Hierdoor kan het vervangen van de F-16 nog enige
jaren worden uitgesteld. Is het financieel aantrekkelijker om nu extra geld
uit te geven aan de F-16 en op een later moment te investeren in de vervanger
van de F-16 dan nu te participeren in een programma voor de vervanging
van de huidige F-16? (blz. 22)Zie antwoord op vraag 4.68Welke andere Europese bondgenoten zijn uitgenodigd
om deel te nemen aan de EMD-fase? In hoeverre kan deze deelname leiden tot
een extra prijsverlaging? (blz. 23)Zie antwoord op vraag 28.69 en 70Is al bekend welke fabriek, Boeing of Lockheed-Martin,
de JSF gaat ontwikkelen? (blz. 23)De verwachting is dat zowel Lockheed-Martin als Boeing
McDonnell-Douglas bij de productie van de JSF zullen worden betrokken. Wat
zijn de te verwachten gevolgen voor de Nederlandse industrie? (blz. 24)Het is nog niet bekend welke fabriek de JSF verder gaat ontwikkelen; de
beslissing valt naar verwachting in het tweede kwartaal van 2001. Het Amerikaanse
ministerie van Defensie heeft een aantal opties onderzocht voor de voortzetting
van het JSF-programma na de huidige «concept demonstration phase».
Minister Cohen heeft inmiddels meegedeeld dat alle opties voor de EMD-fase
nu uitgaan van de keuze van één winnend ontwerp. Voor de productiefase
variëren de opties van «winner takes all» tot competitie.
De Rand Corporation is gevraagd deze opties nader te onderzoeken, onder andere
op het kostenaspect, en te rapporteren rond 1 december 2000. Op grond van
de uitkomst van dat onderzoek zal de Amerikaanse overheid een besluit nemen
over deze opties.Gezien het voorgaande is nog onbekend wat de consequenties voor het Nederlandse
luchtvaartcluster zouden kunnen zijn. Dit onderwerp maakt overigens deel uit
van de besprekingen met de Amerikaanse overheid.Zou Nederland besluiten tot deelname aan de EMD, dan is daarbij het uitgangspunt
dat het Nederlandse bedrijfsleven technologisch hoogwaardige werkpakketten
krijgt van voldoende omvang. Dat geldt overigens ook voor de industriële
rol bij de andere kandidaten.71Nederland neemt al sinds april 1997 deel aan het «requirement
validation project», dat deel uitmaakt van de concept-demonstratiefase
van het JSF-programma. Hoe is het verloop tot nu toe van dit project en in
hoeverre zijn Nederlandse industrie en onderzoeksinstellingen bij opdrachten
uit de concept-demonstratiefase betrokken? (blz. 24)Zie antwoord op vraag 11.72Vanaf 2008 zal de JSF naar verwachting worden
afgeleverd aan de operationele gebruikers, welke garanties verwacht de regering
te krijgen over een passende aflevering aan Nederland na 2010? (blz. 24)De passende aflevering wordt vastgelegd in een contract. Dat geldt zowel
voor de JSF als voor de overige kandidaten.73, 74 en 75Volgens de inschatting van het Amerikaanse «Congressional
Budget Office» (CBO) zou de inschatting omtrent de kosten van de JSF
wellichtwat optimistisch zijn. Wat is de mening van de regering
hieromtrent, gezien de kostprijs van de JSF een belangrijke rol speelt in
de besluitvorming van de deelname aan de EMD-fase? (blz. 24)Welke garanties wenst de regering te verkrijgen omtrent
de kostenbeheersing en zullen die verkregen zijn voor dat de beslissing omtrent
de EMD-fase is genomen? (blz. 24)In een rapport van de Amerikaanse Rekenkamer wordt
gewaarschuwd dat de ontwikkeling van de technologie van de JSF achterloopt
op schema. Bovendien spreekt het Amerikaanse Congres hierbij zijn twijfels
uit over de wel erg korte ontwikkelingsperiode voor een gevechtsvliegtuig.
Wat is de mening van de regering hierover en wat zullen de gevolgen zijn bij
een eventuele deelname aan de EMD-fase als hier enorme vertragingen gaan optreden
o.a. voor de uiteindelijke noodzakelijke vervanging van de F-16? (blz. 24)De besprekingen in de Verenigde Staten hebben onder meer ten doel inzicht
te krijgen in de kosten en de mogelijke kostprijsontwikkeling van de JSF.
Het JSF Program Office vraagt de leverancier opgave te doen van de verwachte
stuksprijs per toestel. Deze stuksprijs is mede afhankelijk van de ontwikkelingen
in de EMD-fase. De beslissing over deelneming in de EMD moet dus worden genomen
op een moment dat de stuksprijs nog niet vaststaat. Dat laat onverlet dat
ten tijde van de beslissing over de EMD een zo goed mogelijk inzicht moet
bestaan in de te verwachten prijsontwikkeling en de mechanismen om die zo
goed mogelijk te beheersen. Uiteraard zal alle relevante informatie, waaronder
ook die van de Amerikaanse Rekenkamer (het CBO), daarbij worden betrokken.Als garantie voor kostenbeheersing kan een «not-to-exceed»
prijs worden gevraagd. Hierbij moet worden aangetekend dat hoe langer vantevoren
een maximumprijs wordt gegeven, hoe meer onzekerheden daarin zijn verwerkt.
Overigens komen in de besprekingen over de deelneming aan de EMD-fase ook
de consequenties van een eventuele vertraging aan de orde. Alle bedragen worden
weergegeven in dollars, hetgeen een risico voor valutaschommelingen inhoudt.
Om dat risico te beheersen kunnen termijndollars worden aangeschaft.Omdat «affordability» bij het JSF-programma een ontwerpcriterium
is, heeft de Amerikaanse overheid voorzieningen getroffen om de ontwikkeling
van de kostprijs zo goed mogelijk te beheersen. In de eerste plaats wordt
zoveel mogelijk gebruik gemaakt van reeds ontwikkelde technologieën.
In de tweede plaats wordt in elke ontwerpstap via het «cost as independent
variable»-principe gezocht naar de beste prestatie tegen minimale kosten.
Overigens voorziet de door Defensie gehanteerde materieelverwervingsprocedure
in een levensduurkostenberekening om inzicht te krijgen in de kosten tijdens
de gebruiksperiode.76Stel dat de EMD-fase wordt uitgesteld, wat is dan de
laatste mogelijkheid voor Nederland om te beslissen met welke toestellen de
F-16 wordt vervangen? (blz. 24)Zie antwoord op vraag 8.77Kan de Kamer relevante informatie ontvangen over de
discussie rond JSF en aanverwante projecten als F-22, zoals deze wordt gevoerd
bij officiële instanties in de Verenigde Staten, zoals het Pentagon,
het State Department, het Congres en de General Accounting Office? (blz. 24) Veel informatie over de JSF en aanverwante projecten is beschikbaar via
open bronnen (vaktijdschriften en internet). Verslagen van discussies in het
Pentagon, het State Department, het Congres en de General Accounting Office
zijn doorgaans slechts voor gebruik binnenshuis bestemd en worden niet aan
derden ter beschikking gesteld. De Kamer zal, waar dat in toekomstige brieven
en rapporten relevant is, tevens worden geïnformeerd over hetgeen uit
niet-geclassificeerde bronnen bekend is.78Heroverweegt de Verenigde Staten het JSF project (blz. 24)?Net als andere defensieprojecten wordt ook het JSF-programma jaarlijks
door het Amerikaanse Congres beoordeeld en gebudgetteerd. Voor zover bekend
is op dit moment geen sprake van heroverweging van het JSF-programma door
de Amerikaanse overheid. Het Department of Defense heeft het Congres onlangs
laten weten dat een duidelijke behoefte bestaat om onder meer de Amerikaanse
F-16 vliegtuigen vanaf 2008 te vervangen door de JSF. Op dit moment is
nog niet te voorzien of en in hoeverre de uitkomst van de Amerikaanse presidentsverkiezingen
daarin verandering zal brengen.De omvang, de technologische geavanceerdheid en de eerdergenoemde complexiteit
van het JSF-programma, dragen ertoe bij dat in het Amerikaanse Congres, in
onderzoeksrapporten, vaktijdschriften en de media sprake is van een levendige
discussie over dit project. In deze discussie komen uiteraard niet alleen
kansen en andere pluspunten, maar ook de onzekerheden en risico's naar voren.
Die onzekerheden betreffen factoren als prijs, kwaliteit en levertijd van
de JSF, de uiteindelijk af te nemen aantallen en zelfs de vraag of het JSF-programma
wel zal worden voortgezet.79Welke aanbiedingen hebben de kandidaat-vervangers gedaan
met betrekking tot opleidingen, documentatie, testapparatuur, accessoires
en BTW-betaling? (blz. 24)De antwoorden die zijn ontvangen op het «request for information»
worden momenteel bestudeerd. Deze antwoorden betreffen alle elementen die
medebepalend zijn voor de levensduurkosten, waaronder opleidingen, documentatie,
testapparatuur en accessoires. Hierbij wordt rekening gehouden met eventueel
af te dragen BTW. Met de B/C-brief zal ik u nader informeren over de raming
van de levensduurkosten.80In hoeverre kunnen de kandidaten voor de vervanging
van de F-16 middels het strategisch uitbrengen van hun offerte de Nederlandse
besluitvorming vertragen? Welke deadline stelt de regering voor de kandidatenevaluatie
van de producenten? Ligt deze deadline voor de datum van besluitvorming over
toetreding tot de EMD-fase van de JSF? (pagina 25)Zie antwoord op vraag 1.81Wanneer worden de onderhandelingen met de Amerikaanse
overheid over de randvoorwaarden van deelname aan de EMD-fase en over de daaraan
verbonden voor- en nadelen voorzien? Met welke andere bondgenoten worden vergelijkbare
onderhandelingen voorzien? (blz. 25)Zie antwoord op vraag 7. 82, 84 en 90Heeft de regering in deze fase al enig zicht op de
hoogte van het EMD-deelname bedrag, de korting op de JSF-stuksprijs, de ontwikkelingstoeslag,
de terugontvangsten en de prijsontwikkeling van het toestel? (blz. 25)Hoe kan afgewogen worden of de JSF voldoende kosteneffectief
is, als naar alle waarschijnlijkheid eind 2000 (bij het presenteren van de
resultaten van de projectevaluatie) de productieprijs van de JSF nog steeds
niet duidelijk is? Zullen er «not-to-exceed» prijzen bedongen
worden? Zo ja, worden hieraan bindende (boete)clausules verbonden? (blz. 25)Wanneer kan er inzicht komen in de financiële
gegevens van de verschillende alternatieven (blz. 26)?Een belangrijk onderdeel van de gecombineerde voorstudie-/studiefase wordt
gevormd door de ramingen van de levensduurkosten van de verschillende alternatieven.
Uitgaande van de opgaven van de verschillende aanbieders komen deze ramingen
tot stand met behulp van de Fel-Saldo methodiek van TNO. Het oordeel over
kosteneffectiviteit zal mede daarop worden gebaseerd. Een belangrijk onderdeel
van de gecombineerde voorstudie-/studiefase is het voor alle alternatieven
nagaan wat de mogelijkheden zijn om zekerheid te krijgen over de prijzen van
de toestellen in de voorziene periode van aflevering: 2010 tot 2025. Ook als
bij de afronding van de kandidatenevaluatie nog geen stuksprijzen bekend zijn
van de JSF en andere nog verder te ontwikkelen vliegtuigen, dan zijn er mogelijk
al wel conclusies te trekken op grond van substantiële verschillen tussen
de richtprijzen of «not-to-exceed» prijzen van de diverse kandidaten.
Over de hoogte van een EMD-bijdrage en over andere financiële aspecten
inzake de JSF worden momenteel gesprekken gevoerd met de Amerikaanse overheid.
Over de uitkomsten daarvan zal ik de Kamer informeren.83Hoe verlopen de onderhandelingen met de Amerikaanse
overheid? (blz. 25)Zie antwoord op vraag 7.84Hoe kan afgewogen worden of de JSF voldoende kosteneffectief
is, als naar alle waarschijnlijkheid eind 2000 (bij het presenteren van de
resultaten van de projectevaluatie) de productieprijs van de JSF nog steeds
niet duidelijk is? Zullen er «not-to-exceed» prijzen bedongen
worden? Zo ja, worden hieraan bindende (boete)clausules verbonden? (blz. 25)Zie antwoord op vraag 82.85Kan gespecificeerd worden wat bedoeld wordt met «deelname
voor een groot bedrag aan de EMD-fase staat vrijwel gelijk aan een keuze voor
de JSF.» Wat is precies een groot bedrag? (blz. 26)Zie antwoord op vraag 3.86 en 87Kan een helder tijdspad uiteengezet worden voor de
besluitvorming rond de eventuele Nederlandse deelneming aan de EMD-fase van
JSF, in relatie tot het besluitvormingsproces inzake de opvolging van de F-16?
(blz. 26)Vanuit defensieoptiek is het noodzakelijk om het besluitvormingstraject
van de kandidatenevaluatie af te ronden voordat er besluitvorming plaatsvindt
over deelname aan de EMD-fase van de JSF. In hoeverre is het mogelijk
om deze volgorde aan te houden, zonder aan diepgang in te boeten? (blz. 26)Zie antwoord op vraag 1.88Er ontstaat een zeker spanningsveld tussen het besluitvormingstraject
van de kandidatenevaluatie en de besluitvorming over deelname aan de EMD-fase.
Welke mogelijkheden ziet de regering op dit gebied om het spanningsveld te
verkleinen? (blz. 26)Zie antwoord op vraag 3.89Is het materieelbudget van de Koninklijke luchtmacht
zo laag dat er geleend moet worden bij andere krijgsmachtdelen? Is dit budget
nog gebaseerd op de oude verdeling tussen de krijgsmachtdelen? (blz. 26)Een vaste verdeling van het defensiebudget tussen de krijgsmachtdelen
is verlaten. De hoogte van het materieelbudget van de Koninklijke luchtmacht
na 2009 is nog niet vastgesteld. Daarenboven zijn het exacte tijdstip van
vervanging, de looptijd en de totale kosten van het project nog niet bekend.
Zodra deze gegevens beschikbaar zijn, is nader te beoordelen of de uitgaven
geheel kunnen worden gedekt uit het materieelbudget van de Koninklijke luchtmacht.
De duur van de vervangingsperiode, 2010–2025, komt onder meer voort
uit de noodzaak de fondsen te faseren en in te passen in het budget.90Wanneer kan er inzicht komen in de financiële
gegevens van de verschillende alternatieven (blz. 26)?Zie antwoord op vraag 82.91Wordt in de B/C-brief nadrukkelijk aangegeven hoe het
nader te bepalen resterende bedrag in de periode na 2010 zal worden geaccommodeerd?
(blz. 26)Aan de hand van de van fabrikanten verkregen informatie zal meer inzicht
ontstaan in de kosten van de potentiële opvolgers van de F-16. Ook zal
in de loop van het jaar meer bekend zijn over de benodigde aantallen vliegtuigen.
Als gevolg hiervan zal de B/C-brief meer duidelijkheid kunnen geven over de
financiële inpasbaarheid van de benodigde fondsen voor de opvolger van
de F-16.92Kan nader ingegaan worden op de eigen positie en belangen
van de diverse departementen die deelnemen aan de interdepartementale stuurgroep?
Zijn er belangentegenstellingen of verschil in visie tussen bepaalde departementen?
(blz. 27)Het doel van de interdepartementale stuurgroep is afstemming om te komen
tot een breed gedragen regeringsstandpunt, waarin de belangen van elk betrokken
departement worden meegewogen. In het uiteindelijke regeringsstandpunt zullen,
naast militaire, ook andere aspecten een rol spelen. Die hebben onder andere
betrekking op de internationaal politieke – in het bijzonder de Europese –
aspecten, de relaties met andere landen, de Nederlandse industrie, de werkgelegenheid,
de financiën en het milieu. Het ligt voor de hand dat de ministeries
die zijn vertegenwoordigd in de interdepartementale stuurgroep
bijzondere aandacht hebben voor de aspecten die hun eigen beleidsterrein raken.
Uiteindelijk zal er sprake zijn van één regeringsstandpunt.93 en 94Welke afspraken zijn er gemaakt tussen het ministerie
van Defensie en het ministerie van Economische Zaken over de financiering
van de EMD-fase? (blz. 27)In hoeverre zijn er afspraken met de Nederlandse industrie
gemaakt over de financiering van de EMD-fase? (blz. 27)Er vindt regelmatig ambtelijk overleg plaats met het ministerie van Economische
Zaken en met vertegenwoordigers van de Nederlandse industrie en de instituten
(NIID, NIFARP, NIVR). Samenhangend met de vraag of al dan niet tot EMD-deelneming
wordt besloten, zal cofinanciering van een dergelijke deelname onderwerp van
gesprek zijn met de minister van Economische Zaken.Indien blijkt dat een belangrijk deel van de voordelen van deelneming
aan de EMD-fase ten goede komt aan de Nederlandse industrie, dan zal met de
industrie worden gesproken over een passende bijdrage in de kosten.95, 96, 101 en 109Is het juist dat het door Booz-Allen & Hamilton
uitgevoerd onderzoek afgerond is? Zo ja, kan een kopie van dit rapport aan
de Kamer gezonden worden? Zo nee, waarom wordt er dan gesteld dat het onderzoek
bevestigt dat deelname in internationale programma's essentieel is om de overlevingskansen
van het Nederlandse bedrijfsleven en de kennisinfrastructuur te vergroten?
(blz. 29)Hoe staat het met het opzetten van een militair vliegtuigtechnologieprogramma
welke als doel had kennis en kunde bij het Nederlandse luchtvaartcluster op
te bouwen en de industrie en kennisinstituten in een zodanige positie te brengen
dat zij eventueel kunnen deelnemen aan een vervangingsprogramma voor de F16?
(blz. 29)Ligt er een prioriteit met betrekking tot de stimulering
van het Nederlands luchtvaartcluster in relatie tot de vervanging van de F-16.
(blz. 29)Op welke wijze zal het «streven van de Nederlandse
regering het komende jaar zoveel mogelijk duidelijkheid te verkrijgen over
de kosten en de baten van Nederlandse deelneming en over de precieze voorwaarden»
uitgevoerd worden? Waarom is er al meer dan 200 miljoen gulden geïnvesteerd
in de ontwikkelingsfase van de JSF, als de kosten en baten en de precieze
voorwaarden nog niet eens bekend zijn? (blz. 31)In 1996 heeft Booz-Allen & Hamilton Inc. in opdracht van Economische
Zaken een onderzoek uitgevoerd naar de mogelijkheden voor de Nederlandse industrie
en naar de benodigde investeringen om het Nederlandse luchtvaartcluster in
een goede uitgangspositie te brengen voor deelneming aan de EMD- en productiefase
van de JSF bij de Amerikaanse hoofdaannemers. De Kamer is daarover geïnformeerd
(Kamerstuk 25 820, nr. 1) en er heeft op 15 januari 1998 een Algemeen
Overleg plaatsgevonden met de vaste commissie voor Economische Zaken (Kamerstuk
25 820, nr. 2). Naar aanleiding van dit overleg heeft de minister van
Economische Zaken het rapport van Booz-Allen & Hamilton Inc. voor vertrouwelijke
inzage aan de Kamer toegezonden. Op grond van dat rapport heeft het kabinet
besloten tot de instelling van de «subsidieregeling demonstratie- en
technologieontwikkelingsprojecten JSF». Daarover is het parlement geïnformeerd
(brief ID/CMP98 082 534 van 14 december 1998) en heeft een Algemeen
Overleg plaatsgevonden (Kamerstuk 26 200 XIII, nr. 39). Inmiddels heeft
de minister van Economische Zaken het subsidiebudget verhoogd met een bedrag
van f 20 miljoen (zie ook antwoord op vraag 97). Overigens wordt momenteel, in opdracht van Defensie, door Booz-Allen &
Hamilton Inc. ondersteuning geleverd bij het in kaart brengen van de aspecten
die meewegen bij de besluitvorming over een Nederlandse EMD-deelneming. De
besprekingen met de Amerikaanse overheid en het interdepartementaal overleg
zullen tesamen een goed beeld moeten opleveren van de kosten en baten van
een eventuele Nederlandse deelneming aan de EMD-fase.97Uit het luchtvaartcluster is inmiddels 180 miljoen
ter beschikking gesteld. Tot 2010 staat er een bedrag van bijna 2 miljard
uit de defensienota ter beschikking. Wordt er door het ministerie van Economische
Zaken nog een bedrag ter beschikking gesteld? Hoe denkt de regering de overgebleven
10 miljard te financieren? (blz. 29)De minister van Economische Zaken heeft inmiddels een verhoging van het
budget voor het luchtvaartcluster met een bedrag van f 20 miljoen aangekondigd
(brief ID/FZI/T00 026 714 van 19 juni 2000). Over de financiering
van een eventuele deelneming in de EMD-fase heeft het kabinet nog geen besluiten
genomen. Een eventuele cofinanciering zal in interdepartementaal verband aan
de orde worden gesteld bij de ministeries van Economische Zaken en Financiën
(zie ook antwoord op vraag 93).98Wordt de huidige subsidiëring van 180 miljoen
gulden, gestoken in de subsidiëring van het luchtvaartcluster in verband
met «demonstratie- en ontwikkelingsprojecten JSF», ook als een
groot bedrag beschouwd? (blz. 29)Zie antwoord op vraag 3.99Is het juist dat er recentelijk een extra subsidie
van 20 miljoen gulden beschikbaar is gesteld voor bedrijven in het kader van
de ontwikkeling van de JSF? Is er een limiet gesteld aan het bedrag dat via
deze subsidieregeling in de JSF ontwikkeling gestoken zal worden? Zo ja, wat
is deze limiet? Zo nee, zal dit bedrag dan verhoogd worden na gelang het aantal
goedgekeurde projecten toeneemt? (blz. 29)De minister van Economische Zaken heeft in haar brief van 13 september
1999 aan de voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken aangegeven
dat het subsidiebudget ter ondersteuning van bedrijven en instituten bij kwalificatie
voor deelneming aan de ontwikkeling en productie van de JSF is vastgesteld
op f 180 miljoen. In het regeringsstandpunt inzake de herstructurering
en stimulering van het Nederlandse luchtvaartcluster (Kamerstuk 25 820,
nr. 1) was overigens nog, mede op grond van een studie van Booz-Allen &
Hamilton, een indicatief bedrag genoemd van f 200 miljoen.Gezien de aard van nog voorliggende projectvoorstellen die niet meer uit
het budget van f 180 miljoen kunnen worden gehonoreerd, heeft de minister
van Economische Zaken onlangs een laatste verhoging met een bedrag van f 20
miljoen aangekondigd (brief ID/FZI/T00 026 714 van 19 juni 2000).
Dit mede in verband met de aan Amerikaanse zijde bestaande tijdslimiet, waarbinnen
bedrijven en instituten zich bij Lockheed-Martin en Boeing moeten hebben gekwalificeerd
om nog te kunnen worden meegenomen in een offerte aan de Amerikaanse overheid.
Dat betekent dat de tijd een rol speelt bij het aantal projecten dat kan worden
gehonoreerd. 100Is een gespecificeerde lijst beschikbaar van de tot
nu toe toegezegde subsidies per bedrijf, voor welk soort project, voor welk
van de twee Amerikaanse varianten en voor welk bedrag? (blz. 29)Het NIVR houdt een precieze lijst bij van aangevraagde en toegekende subsidies
per bedrijf, voor welk soort project, voor welke hoofdcontractant en voor
welk projectbedrag. Deze lijst is commercieel vertrouwelijk. De minister van
Economische Zaken heeft onlangs de Kamer geïnformeerd over de stand van
zaken aangaande de betrokkenheid van het Nederlandse luchtvaartcluster bij
de ontwikkeling van de Amerikaanse JSF en de Europese Airbus A3XX (brief ID/FZI/T00026714
van 19 juni 2000).101Ligt er een prioriteit met betrekking tot de stimulering
van het Nederlands luchtvaartcluster in relatie tot de vervanging van de F-16.
(blz. 29)Zie antwoord op vraag 95.102, 103 en 108Wat wordt precies bedoeld met de constatering dat de
Nederlandse regering een afweging moet maken inzake de vraag hoe het regeringsbeleid
ten aanzien van het Nederlandse luchtvaartcluster zich verhoudt tot de door
de overheid en de Nederlandse industrie te leveren bijdrage aan een eventuele
EMD-deelname? (blz. 29)Wordt het regeringsstandpunt met betrekking tot de
herstructurering en stimulering van het Nederlandse luchtvaartcluster bijgesteld?
Hoe verloopt de discussie over de vraag hoe het regeringsbeleid ten aanzien
van het Nederlandse luchtvaartcluster zich verhoudt tot de door de overheid
en de Nederlandse industrie te leveren bijdragen aan een eventuele EMD deelname?
(blz. 29)Is er, gezien de «disclosure» politiek van de Amerikanen,
sprake van een dusdanige technologische winst dat het in de Nederlandse industrie
geïnvesteerde subsidiegeld naar verwachting terug verdiend zal worden?
(blz. 31)In het geheel van afwegingen dat zal moeten worden gemaakt staat de vraag
voorop welke oplossing voor de vervanging van de F-16 de «best value
for money» biedt. In die afwegingen worden alle politieke, militaire,
financiële en industriële aspecten betrokken waarop beide besluitvormingssporen
worden beoordeeld: de wijze waarop kan worden voorzien in de vervanging van
de F-16, de kandidatenevaluatie (waaronder het langer aanhouden van de F-16),
alsmede de vraag of Nederland wil deelnemen aan de EMD-fase van de JSF.Wat de eventuele deelneming aan de EMD-fase betreft zal een afweging moeten
worden gemaakt tussen het benodigde deelnamebedrag en het totaal van de effecten
die dit voor Nederland zal hebben. Of Nederland daaraan wil deelnemen hangt
mede af van de beoordeling van de gevolgen voor de betrokkenheid van het Nederlandse
luchtvaartcluster bij de productie van de JSF. Er zijn geen redenen om het
regeringsstandpunt inzake de herstructurering en stimulering van het luchtvaartcluster
bij te stellen.104Informatie is ingewonnen over de verschillende toestellen
die kandidaat zijn voor de opvolging van de F16. Een «request for information»
is aangeboden en reacties zijn ontvangen, ook de verlenging van de F16 wordt
als alternatief meegenomen. Wat ontbreekt is een toelichting over eventuele
rol van de Nederlandse industrie door middel van compensatie of
participatie? (blz. 30)Zie antwoord op vraag 61.105 en 106Heeft Dassault aangeboden om de derde versie van de
Rafale door te ontwikkelen met participatie van 50% door de Nederlandse industrie?
(blz. 30)Op welke termijn zou de regering eventueel moeten beslissen
over eventuele deelname aan de EMD-fase van de Rafale? In hoeverre wordt deze
optie in onderzoek genomen? (blz. 30)Dassault heeft Nederland op 16 juni 2000 een aanbod gedaan te participeren
in de verdere ontwikkeling van de Rafale. Dit voorstel is gebaseerd op de
veronderstelling dat Nederland bereid is samen met Dassault, Snecma en Thompson
een voorbereidingsprogramma voor de Rafale op te starten, overeenkomstig het
lopende voorbereidingsprogramma JSF. Het voorstel wordt momenteel bestudeerd
door de ministeries van Defensie en Economische Zaken, waarbij ook ten aanzien
van de vervolgontwikkeling van de Rafale de aspecten van een eventuele Nederlandse
participatie kunnen worden onderzocht. De resultaten worden met de B/C-brief
aan de Kamer bekend gesteld en spelen een rol bij de verdere besluitvorming.107Is de kans groot dat Nederlandse bedrijven orders zullen
worden gegund voor de JSF, wanneer Nederland niet kiest voor dit vliegtuig?
Is er een (kwantitatieve) indicatie/kosten-baten analyse te geven over de
relatie tussen JSF-orders voor de Nederlandse industrie en het al dan niet
kiezen voor de JSF? (blz. 31)De minister van Economische Zaken heeft in haar brief van 13 september
1999 aan de voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken aangegeven
wat de omvang van de Nederlandse werkpakketten kunnen zijn, indien zou worden
deelgenomen in de EMD- en vervolgfasen van de JSF. De geraamde bedragen liggen
tussen f 6 miljard en f 10 miljard. De waarde van de werkzaamheden
in de EMD-fase is hierin nog niet meegerekend. De minister heeft in haar brief
aangegeven dat zij hierbij nog de nodige slagen om de arm houdt. Onlangs heeft
de minister van Economische Zaken de genoemde omzetramingen voor de Nederlandse
industrie herbevestigd (brief ID/FZI/T00 026 714 van 19 juni 2000).Onlangs hebben Stork en Lockheed Martin een intentieverklaring ondertekend
over deelneming van Stork in de productie van de JSF. Hieruit blijkt dat de
aan het luchtvaartcluster verstrekte subsidie vruchten begint af te werpen.
Het is nog niet bekend welke gevolgen aan deze intentieverklaring worden gegeven,
indien Nederland niet zou kiezen voor deelneming aan de EMD-fase en verwerving
van de JSF. De Amerikaanse overheid geeft geen garanties voor industriële
participatie, maar de werkelijke invulling van een Nederlandse industriële
participatie in het JSF-programma hangt mede af van de vraag of en in hoeverre
Nederland deelneemt in de EMD-fase en of Nederland uiteindelijk overgaat tot
verwerving van de JSF.108Is er, gezien de «disclosure» politiek
van de Amerikanen, sprake van een dusdanige technologische winst dat het in
de Nederlandse industrie geïnvesteerde subsidiegeld naar verwachting
terug verdiend zal worden? (blz. 31) Zie antwoord op vraag 102.109Op welke wijze zal het «streven van de Nederlandse
regering het komende jaar zoveel mogelijk duidelijkheid te verkrijgen over
de kosten en de baten van Nederlandse deelneming en over de precieze voorwaarden»
uitgevoerd worden? Waarom is er al meer dan 200 miljoen gulden geïnvesteerd
in de ontwikkelingsfase van de JSF, als de kosten en baten en de precieze
voorwaarden nog niet eens bekend zijn? (blz. 31)Zie antwoord op vraag 95.110Wat is de meerwaarde van het accountantsrapport, gelet
op de zéér magere inhoud? (bijlage)Het accountantsrapport is uitgebracht in de vorm van een mededeling waarin
de accountant zich uitspreekt over twee zaken. Dat betreft ten eerste de inhoud
van de prognoses die ten grondslag hebben gelegen aan het basisdocument. Het
gaat hier om geraamde kosten. Ten tweede spreekt de accountant zich uit over
de juiste presentatie van de informatie in het basisdocument voor de gebruikers
van dit document, in het bijzonder de toelichting van een aantal zaken en
de argumentatie die daaraan ten grondslag ligt. De Defensie accountantsdienst
heeft een uitgebreid onderzoek verricht. De beoordeling van de resultaten
daarvan zijn weergegeven in de punten 3 en 4 van de mededeling. Deze mededeling
vormt in feite de samenvatting van de uitgevoerde werkzaamheden zoals die
zijn voorgeschreven in de procedureregeling grote projecten om te komen tot
een deugdelijke oordeelsgrondslag.111Kan een nadere toelichting op punt 5 van het accountantsrapport
gegeven worden? (bijlage)Het accountantsrapport is geënt op onderzoek naar de geraamde kosten
en, meer algemeen, de prognoses die ten grondslag liggen aan het basisdocument.
Inherent aan het opstellen en beoordelen van prognoses is onzekerheid. De
accountant is niet in staat te beoordelen of de uitkomsten zoals weergegeven
in de prognoses ook werkelijk zullen worden behaald. Het is de taak van de
accountant expliciet te wijzen op deze onzekerheid.112Welke rol speelt de afweging tussen volledige vrije
concurrentiestelling en de Europese defensiesamenwerking in de besluitvorming
ten aanzien van dit project? (algemeen)In het basisdocument is aangegeven dat voor de vervanging van de F-16
wordt uitgegaan van een wapensysteem dat zowel kwalitatief als kwantitatief
een doeltreffende en doelmatige bijdrage kan leveren aan militaire operaties
in Navo- en Europees verband. Als klant streeft Defensie naar een goed vliegtuig
voor een goede prijs. In dat kader worden drie Europese en drie Amerikaanse
kandidaten in beschouwing genomen. Er wordt voor de vervanging van de F-16
niet bij voorbaat gekozen voor een Europees of een Amerikaans vliegtuig. Alle
opties zijn open en uiteindelijk zal een zorgvuldige politieke afweging moeten
worden gemaakt van de verschillende factoren die in het geding zijn, waaronder
ook het aspect van de Europese defensiesamenwerking.113De F-16 is aangeschaft ten tijde van de koude oorlog.
Zijn er destijds kwalitatieve of kwantitatieve eisen gesteld
aan dit jachtvliegtuig die, gezien de veranderende situatie na de val van
de muur, niet meer gesteld worden aan de opvolger? (algemeen)De kwantitatieve eisen zijn verlaagd, waardoor het aantal jachtvliegtuigen
sindsdien is afgenomen. De kwalitatieve eisen zijn echter verhoogd. De F-16
is destijds primair aangeschaft om het Navo-luchtruim te verdedigen en om
de Navo-grondstrijdkrachten te ondersteunen door aanvallen op vitale gronddoelen.
De F-16 was een jachtvliegtuig dat slechts geschikt was voor operaties overdag
en onder redelijke weersomstandigheden. In het Koude Oorlog «air-to-ground»-scenario
werd uitgegaan van laagvliegoperaties met als bewapening ongeleide niet-precisiewapens.
De laatste jaren is gebleken, onder meer tijdens de operaties boven Bosnië
en Kosovo, dat er behoefte bestaat aan jachtvliegtuigen die ook in staat zijn
 's nachts en onafhankelijk van de weersomstandigheden operaties uit te voeren,
voornamelijk vanaf middelbare hoogte. Verder speelde bij de aanschaf van de
F-16 onbedoelde nevenschade een kleinere rol en had het gebruik van precisiewapens
een lagere prioriteit. Het gebruik van precisiewapens en het opereren onder
de gewijzigde omstandigheden stellen specifieke eisen aan het systeem.114Kan in een overzicht worden weergegeven welke Navo-landen
de komende jaren bezig zijn met de vervanging van jachtvliegtuigen, welke
landen al een keuze gemaakt hebben en welke landen die keuze nog moeten maken,
met waar mogelijk, geschatte aantallen toestellen, gekozen vliegtuig of meest
waarschijnlijke optie? (algemeen)In onderstaande tabel is per Navo-land een overzicht opgenomen van te
vervangen jachtvliegtuigtypen alsmede de (verwachte) keuzen van die landen
voor opvolgers van deze jachtvliegtuigen. Ook is per Navo-land aangegeven
of interesse bestaat in deelneming aan de EMD-fase van de JSF en is de geplande
behoefte aan jachtvliegtuigen opgenomen. land te vervangen typeopvolger al gekozen interesse EMD JSFgeplande
behoefteBelgiëF-16niet1nee 48+CanadaF-18nietja, level
3onbekendDenemarkenF-16nietja, level 3onbekendDuitslandF-4F, Mig-29, TornadoEurofighter–180FrankrijkMirage
F-1, Mirage 2000, JaguarRafale–294GriekenlandA-7, F-4, F-16F-16 block 50– 50 Mirage F-1, Mirage 2000Eurofighter–60Hongarije––––IJsland–––– ItaliëF-104, TornadoEurofighter–121  Tornado, AMXnietja, level 2onbekend Luxemburg––––NederlandF-16nietja, level 2n.t.b.NoorwegenF-52niet2–20–30 F-16nietja, level 3onbekendPolen––ja– Portugal––––SpanjeF-18, Mirage F-1Eurofighter–87Tsjechië–––– TurkijeF-4, F-5, F-16nietja, level 2100–150 Verenigde StatenF-15F-22–339  A-6, F-14, F-18F/A-18 E/F
Super Hornet–548  A-10, F-16, F-18 , HarrierJSFja2852 Verenigd KoninkrijkJaguar, TornadoEurofighter–232  Harrier, Sea-Harriernietja, level 11501 Vervanging gaat vooralsnog niet door (zie ook antwoord op
vraag 28 e.v.)2 Zie ook antwoord op vraag 63. 115Op 9 april 1998 heeft de algemene Rekenkamer het rapport
«lessons learned» aan de Tweede Kamer aangeboden. Zijn de opmerkingen
en aanbevelingen uit dit rapport betrokken bij het voorliggende basisdocument?
In dit rapport staat o.a. dat uit het «Memorandum of Agreement»
van het JSF project blijkt dat er geen sprake meer is van een contractueel
compensatierecht. Nederland kan deelnemen aan de internationale tenders hoewel
daar geen garantie voor is. Hoe verloopt dit proces en is het waar dat er
geen sprake is van compensatie? (algemeen)De opmerkingen en aanbevelingen van dit rapport worden betrokken bij de
onderhandelingen met de Amerikaanse overheid in het kader van de gecombineerde
voorstudie-/studiefase. Eerder is gesteld dat het onwaarschijnlijk is dat
een grootschalig vervangingsprogramma van de F-16 direct en hoogwaardig kan
worden gecompenseerd en dat daarom industriële participatie de voorkeur
heeft (Kamerstuk 26 253, nr. 1). In de komende periode zal hierover met
de verschillende aanbieders worden gesproken. Bij het F-16 programma hield
de Amerikaanse overheid zich nog bezig met compensatie en participatie. In
het JSF-programma stelt zij zich echter op het standpunt dat dit aspecten
zijn die door de industrieën onderling moeten worden geregeld. Dit zou
de beste manier zijn om alleen concurrerende industrieën te laten deelnemen
en de kosten te beheersen. Ondanks deze «business-to-business»
benadering bestaat toch de verwachting dat een Nederlandse overheidsdeelneming
in de EMD-fase de kansen voor de Nederlandse industrie ten goede zal komen.XNoot1Samenstelling: Leden: Van den Berg (SGP), Valk (PvdA), voorzitter, Zijlstra
(PvdA), Apostolou (PvdA), Hillen (CDA), Verhagen (CDA), M. B. Vos (GL),
Stellingwerf (RPF), Hessing (VVD), ondervoorzitter, Hoekema (D66), Essers
(VVD), Van Ardenne-van der Hoeven (CDA), Van 't Riet (D66), Van den Doel
(VVD), De Haan (CDA), Koenders (PvdA), Timmermans (PvdA), Oplaat (VVD), Niederer
(VVD), Van der Knaap (CDA), Harrewijn (GroenLinks), Van Bommel (SP), Albayrak
(PvdA), Herrebrugh (PvdA), Balemans (VVD).Plv. leden: Dittrich (D66), Van Oven (PvdA), Swildens-Rozendaal (PvdA),
Arib (PvdA), Leers (CDA), Van der Hoeven (CDA), Vendrik (GL), Van Middelkoop
(GPV), Weisglas (VVD), Ter Veer (D66), De Swart (VVD), Eurlings (CDA), Lambrechts
(D66), Blaauw (VVD), Eisses-Timmerman (CDA), Hindriks (PvdA), Dijksma (PvdA),
Van Baalen (VVD), E. Meijer (VVD), Ross-van Dorp (CDA), Karimi (GroenLinks),
Marijnissen (SP), Van Gijzel (PvdA), Duivesteijn (PvdA), Wilders (VVD). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26488-4.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl