Ministeriële Conferentie van de Wereld Handelsorganisatie (WTO); Brief minister en staatssecretaris over de verdere onderhandelingen van de huidige WTO-ronde
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25074, nr. 88

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

03-06-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

25074 nr. 88

31-05-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInleidingHoofdpuntenOnderhandelingsprocesOrganisatieUitkomsten OESO-MCM en informeel ministerieel WTO-overlegKansen en bedreigingenAfzonderlijke onderwerpenLandbouwNon-agrarische markttoegangDienstenWTO-regelsHandelsfacilitatieBijzondere en gedifferentieerde behandeling van ontwikkelingslandenNederlands belangWTO als spilHandelsliberalisatieIntegratie van ontwikkelingslandenAndere beleidsterreinenConcurrentiekracht en handelOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25074Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 51 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 074Ministeriële Conferentie van de Wereldhandelsorganisatie (WTO)nr. 88BRIEF VAN DE MINISTER EN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 31 mei 2005InleidingNa de WTO-conferentie te Cancún (september 2003) lag de huidige
WTO-ronde enige tijd stil. Afgelopen zomer werd echter, met het vaststellen
van een werkprogramma door de WTO-Raad, de weg vrij gemaakt voor verdere onderhandelingen
(Kamerstuk 2003–2004, 25 074, nr. 79). In een brief van 15 april
jongstleden (Kamerstuk 2004–2005, 25 074, nr. 86) werd een korte
schets gegeven van de gewenste uitkomst van de ministeriele WTO-conferentie
te Hongkong komende december en van stappen op de weg daarheen. De instructie
voor de Nederlandse delegatie naar deze conferentie zal dit najaar worden
besproken in de Rijksministerraad en met uw Kamer. In augustus zal uw Kamer
worden ingelicht over de stand van voorbereiding van de conferentie.Hieronder wordt, na een overzicht van hoofdpunten, ingegaan op:– Organisatie van het onderhandelingsproces, de stand van zaken
daarin en factoren die het verloop ervan kunnen beïnvloeden;– Afzonderlijke thema's van de ronde (landbouw, non-agrarische markttoegang,
WTO-regels, handelsfacilitatie, diensten);– De positie van ontwikkelingslanden;– Nederlandse belangen; en– Concurrentiekracht en handel.Hoofdpunten– Het onderhandelingsproces biedt voldoende mogelijkheden voor betrokkenheid
van alle WTO-partners. Het heeft nog nauwelijks concrete resultaten opgeleverd,
zodat een extra inspanning nodig zal zijn om de conferentie te Hongkong van
een goede basis te voorzien. Protectionistische tendensen kunnen hierbij een
risico vormen. De instructie voor de Nederlandse delegatie naar de WTO-conferentie
te Cancún (Kamerstuk 2002–2003, 25 074 nr. 68) blijft richtinggevend.– Bij landbouw en non-agrarische markttoegang is het onderhandelings-terrein
duidelijk, doch harde noten dienen nog te worden gekraakt. De verwachting
is dat dienstenaanbiedingen in dit stadium van onderhandelingen onvoldoende
zullen zijn om een ambitieuze uitkomst te verzekeren. Onderhandelingen over
specifieke teksten met betrekking tot WTO-regels, inclusief handelsfacilitatie,
moeten nog beginnen. De «sense of urgency» waartoe OESO-ministers
onlangs opriepen dient spoedig het onderhandelingsklimaat te gaan bepalen.– De positie van ontwikkelingslanden is versterkt, zowel in WTO-verband
als in de wereldhandel. Een ambitieus resultaat op het gebied van markttoegang,
inclusief onbeperkte vrije toegang voor producten van de minst ontwikkelde
landen tot rijkere markten en meer ruimte voor zuid-zuid handel, is de belangrijkste
bijdrage die de ronde nu kan leveren aan ontwikkeling. Zo'n resultaat dient
nog te worden bevochten.– Drie van de vier Nederlandse hoofddoelstellingen – versterking
van de WTO, handelsliberalisatie, integratie van ontwikkelingslanden –
blijven onverkort overeind. Verwerkelijking van de vierde doelstelling, uitwerking
van raakvlakken met andere beleidsterreinen, blijkt echter een zaak van langere
adem nu sociale aspecten, investeringen en mededinging geen deel (meer) uitmaken
van de agenda.– Macro-economisch voordeel en versterking van concurrentiekracht
zijn de belangrijkste winstpunten voor de Nederlandse economie die via de
WTO-ronde kunnen worden bereikt. Specifieke sectoren die kunnen profiteren
van marktopening elders zijn: (industrie) chemie en farmaceutica, transportmiddelen,
machinebouw en non-ferro; (diensten) financiële diensten, transport,
post, koeriersdiensten en telecom, alsmede zakelijke dienstverlening; (landbouw)
snijbloemen en zaaigoed, chocolade en suikerwerk, sojaolie, (bereidingen van)
varkensvlees (bij landbouwproducten is hierbij alleen gekeken naar tarifaire
belemmeringen).– In het kader van evaluatie van de Lissabon agenda is het belang
van open grenzen voor de eigen concurrentiekracht onderstreept. Opening van
markten elders is van groot belang, doch opening van de eigen markt dient
niet altijd hiervan afhankelijk te worden gemaakt. Moderne handelspolitiek
moet dit weerspiegelen.OnderhandelingsprocesOrganisatieHet proces richting Hongkong loopt langs drie sporen:– Uiteraard zijn er de reguliere onderhandelingsfora te Geneve. Dit ambtelijk overleg werkt goed bij identificatie en
analyse van onderhandelingsvraagstukken. In het verleden is echter gebleken
dat dit overleg soms onvoldoende leidt tot overeenstemming over oplossingen
bij gebrek aan voldoende onderhandelingsruimte vanuit hoofdsteden.– Daarom is een ministerieel circuit
ontstaan dat gaande de onderhandelingen richting moet geven en hobbels in
het parcours tijdig dient weg te nemen. Hieraan nemen ongeveer 25 ministers
(voor de EU commissaris Mandelson en commissaris Fischer Boel) uit alle werelddelen
deel. Begin maart kwamen zij bijeen te Mombasa (Kenia), begin mei te Parijs
en medio juli is een bijeenkomst in China voorzien. Het is wel zaak dat de
discussie in dit informele circuit goed wordt gezwaluwstaart met het werk
in de formele fora te Geneve.– Tenslotte zijn er tal van groepen die
door middel van onderlinge afstemming opkomen voor specifieke belangen of
compromissen trachten voor te bereiden. Zo bestaat onder ontwikkelingslanden
georganiseerd overleg in het kader van de G20 (grotere landen), de Afrikaanse
groep, de groep van minst ontwikkelde landen en in ACS/G90 (kleinere
landen) verband. Op landbouwgebied zijn er de exporterende Cairnslanden en
de defensieve G10 (Japan, Zwitserland e.d.). Daarnaast zijn er bijvoorbeeld
nog de friends of fish (tegen visserijsubsidies) en de friends of anti-dumping
(voor beperking van anti-dumpingmaatregelen). Van meer algemene betekenis
zijn de five interested parties (India, Brazilië, VS, EU en Australië),
die een gidsfunctie beogen te vervullen bij het zoeken naar compromissen en
bijvoorbeeld bij de totstandkoming van het akkoord van 1 augustus jongstleden
een nuttige rol speelden.Het is de bedoeling dat de verschillende fora het bredere proces richting
Hongkong voeden en ondersteunen, wat tot nu toe vrij goed lukt. Tevens dienen
alle WTO-partners hierdoor betrokken te blijven bij de onderhandelingen.De aanstaande bevestiging door de WTO-Raad van de benoeming van oud-commissaris
Lamy tot directeur-generaal van de WTO zal het onderhandelingsproces naar
verwachting gunstig beïnvloeden. Hij beschikt immers over zeer goede
contacten, kennis en onderhandelingsvaardigheden. Nu de nieuwe Amerikaanse
handelsgezant, Portman, is benoemd zullen de VS naar verwachting slagvaardiger
kunnen onderhandelen.Uitkomsten OESO-MCM en informeel ministerieel WTO-overlegBegin mei vond de jaarlijkse Ministeriële Raadsbijeenkomst van de
OESO plaats. Zowel tijdens deze bijeenkomst als in parallel informeel ministerieel
overleg kwam de WTO-ronde aan de orde. Overigens stond de informele bijeenkomst
van EU-handelsministers op 24 april jongstleden, die bedoeld was ter
bespreking van o.a. deze OESO-vergadering, geheel in het teken van de import
van Chinese textiel en kleding.OESO-ministers:– Benadrukten de urgentie van het streven naar een ambitieuze uitkomst
van de ronde eind 2006, via een succesvolle conferentie te Hongkong, waarvoor
de basis in juli aanstaande moet zijn gelegd;– Onderstreepten de noodzaak van concrete vooruitgang op alle onderhandelingsterreinen;– Bevestigden het belang van de ontwikkelingsdimensie van de ronde,
waarbij «most tangible gains will come from improved market access,
including through south-south trade»; en– Onderkenden dat goed binnenlands beleid nodig is om maximaal te
kunnen profiteren van vrijere handel.Informeel overleg in de marge van de OESO-bijeenkomst leidde ertoe dat
de eerder genoemde groep van zo'n 25 ministers overeenstemming bereikte over
de wijze waarop specifieke heffingen – een vast bedrag per hoeveelheid –
in de landbouwsector dienen te worden omgerekend in equivalente ad valorem
heffingen, dat wil zeggen een percentage van de waarde van de betrokken goederen.
Vergelijkbaarheid van specifieke en ad valorem heffingen is noodzakelijk voor
de uitwerking van vergelijkbare reductieverplichtingen. Overleg hierover was
eerder in Geneve vastgelopen. Overwegend technische problemen als bepaling
van de relevante prijs in een gegeven periode bleken voor sommige producten
aanzienlijke gevolgen te kunnen hebben, wat ertoe leidde dat het bereiken
van overeenstemming verre van eenvoudig was.Het belangrijkste gevolg van overeenstemming over ad valorem equivalenten
is, dat de weg nu vrij is om verder te onderhandelen over de landbouwthema's.
Hierdoor ontstaat ook meer ruimte om over de andere onderwerpen van de ronde
verder te onderhandelen. De punten die ministers te Mombasa begin
maart identificeerden voor toekomstig werk kunnen nu ter hand worden genomen:– Concentreren op ontwikkeling van een (non-lineaire) tariefformule
(en op non-tarifaire belemmeringen) voor non-agrarische producten;– Betekenisvolle dienstenaanbiedingen in mei (en nog harder werken
aan regels voor diensten);– Bij landbouw, naast de kwestie van ad valorem equivalenten, een
tariefformule ontwikkelen, ontwikkelingssteun op korte termijn voor katoenproducenten
in afwachting van lange termijnoplossingen en aandacht voor ontwikkelingsaspecten;– Meer voorstellen en assistentie m.b.t. handelsfacilitatie;– Uitwerking van teksten inzake WTO-regels;– Focus op ontwikkelingsaspecten, w.o. bijzondere en gedifferentieerde
behandeling, implementatiethema's, verminderde reciprociteit, beleidsruimte
en het belang van markttoegang voor ontwikkeling.Het ligt in de bedoeling dat behandeling van deze onderwerpen in juli
voldoende zal zijn gevorderd om ministers, bijeen in China, in de gelegenheid
te stellen een concrete politieke impuls te geven, zodat eind juli een eerste
schets van de contouren en keuzes voor de onderhandelingen te Hongkong zullen
kunnen worden vastgesteld in Geneve.Kansen en bedreigingenHet proces richting Hongkong kan worden verstoord door verschillende factoren,
bijvoorbeeld:– Macro-economische onevenwichtigheden vormen een risico voor stabiliteit
van de wereldeconomie. Zo zal vermindering van het Amerikaanse handelstekort
door handelscontractie groeimogelijkheden aantasten. Een groeiende neiging
tot protectionisme kan dit proces versterken. Een succesvolle WTO-ronde zou
daarentegen de kans bieden via handelsexpansie en groei onevenwichtigheden
te absorberen.– De laatste maanden zijn spanningen rond het toegenomen handelsgewicht
van China toegespitst op de textielsector, zowel in de VS als in Europa. Het
geschil over Boeing/Airbus is nog niet bijgelegd en lijkt een belangrijke
politieke dimensie te hebben. Bij de komende herziening van het EU-beleid
inzake bananen spelen ook tegengestelde belangen. Het risico bestaat dat geschillen
het onderhandelingsklimaat in de WTO-ronde zullen verstoren. De ronde biedt
echter ook een onderhandelingskader waarbinnen kan worden gezocht naar mogelijkheden
om geschillen te ontzenuwen.– In de WTO-ronde is afgesproken dat alle onderwerpen in onderlinge
samenhang en als één geheel worden behandeld (single undertaking).
Dit is bedoeld om voor alle landen voordeel te scheppen, dat aanvaarding rechtvaardigt
van voor andere partners gunstige afspraken. Koppelingen kunnen echter ook
het onderhandelingsproces frustreren. Zo kan een patstelling ontstaan indien
bijvoorbeeld landbouwexporterende landen weigeren een dienstenaanbod te doen
voordat hun verlangens op landbouwgebied volledig zijn vervuld. Belangrijk
in dit proces is evenwicht binnen en tussen de onderhandelingsdossiers, maar
ook leiderschap van vooraanstaande WTO-leden.– Ook in sommige lidstaten van de EU staan open markten ter discussie.
De EU heeft voor en tijdens de ronde een aantal stappen gezet – EBA,
interne steun en exportsteun voor de landbouw, loslaten van thema's als de
sociale dimensie, mededinging en investeringen – zonder daarmee veel
meer dan lancering en voortzetting van het onderhandelingsproces te hebben
bewerkstelligd. Sommige lidstaten zullen daarom mogelijk de voorkeur
geven aan een meer afwachtende houding van de EU i.p.v. voortzetting van haar
stuwende rol.In het algemeen geldt voor al deze punten dat de WTO-ronde onderdeel is
van de oplossing en niet van het probleem. Het zal echter inzet en politieke
moed vergen om dit inzicht te doen zegevieren. De conferentie te Hongkong
dient te worden aangegrepen om met die inzet en moed een beslissende stap
te zetten op weg naar ambitieuze en evenwichtige resultaten voor landbouw,
diensten, industrieproducten en ontwikkeling. Afzonderlijke onderwerpenLandbouwDe afgelopen twee maanden ging de aandacht vooral uit naar de wijze waarop
equivalentie van specifieke en ad valorem heffingen dient te worden berekend.
Niet alleen de EU, maar wellicht nog meer de zogenoemde G10-landen –
eerder defensief ingestelde landen als Japan, Zwitserland en Noorwegen –
stonden hierbij tegenover WTO-partners met vooral exportbelangen in de landbouwsector.
Nu deze hobbel is genomen zal met voortvarendheid moeten worden gewerkt aan
oplossingen op de punten markttoegang, exportsteun en binnenlandse steun.
Binnen de landbouwonderhandelingen zal ook uitvoering moeten worden gegeven
aan de afspraak om te komen tot een ambitieuze, snelle en specifieke aanpak
voor katoen. De EU streeft daarbij o.a. na dat in een landbouwakkoord kortere
implementatietermijnen worden afgesproken voor katoen dan voor andere sectoren.Bij markttoegang voor landbouw zal worden gewerkt met bandbreedtes, waarbij
hoge tarieven procentueel meer zullen worden verlaagd dan lagere. Bandbreedtes
en reductieformules daarbinnen dienen te worden afgesproken. De minst ontwikkelde
landen zullen geen verplichtingen aan hoeven te gaan, doch de mate waarin
andere ontwikkelingslanden hun markten minder zullen hoeven te openen –
via minder grote tariefverlaging, langere overgangstermijnen, benoeming van
«speciale producten» e.d. – staat nog open. Ook over eventuele
lijsten van gevoelige producten, waarvoor ook ontwikkelde landen minder markttoegang
hoeven te bieden, en over bijzondere vrijwaringsmogelijkheden dient te worden
onderhandeld. Tussen deze punten bestaan verbanden. Zo zal een forse algemene
tariefreductie leiden tot meer verzoeken om uitzonderingen en zullen, omgekeerd,
overdreven uitzonderingsverzoeken de bereidheid van anderen tot marktopening
wegnemen. Daarnaast wordt een verband gelegd tussen subsidies en markttoegang.
Zo heeft bijvoorbeeld Brazilië aangegeven de eigen markt niet te willen
openen voor dankzij subsidies concurrerende producten.Voorlopige analyse door het LEI (Landbouw Economische Instituut) geeft
aan dat zogenoemde offensieve belangen voor Nederland liggen bij snijbloemen
en zaaigoed, (delen van) de pluimveesector, chocolade en suikerwerk, (bereidingen
van) varkensvlees en sojaolie. Deze studie heeft alleen tarifaire belemmeringen
in beeld gebracht en niet de veterinaire, fytosanitaire en douanetechnische
obstakels.Waar het gaat om afschaffing van exportsteun via staatshandelsondernemingen,
exportkredietwezen, exportrestituties en voedselhulp wordt onderhandeld over
termijnen en disciplines, waarbij het raamwerkakkoord van 1 augustus
jongstleden aangeeft dat dit parallel aan de afschaffing van exportsubsidies
dient te geschieden. Bij binnenlandse steun zal de EU vasthouden aan de hervormingen
waartoe zij heeft besloten en trachten anderen tot vergelijkbare stappen te
bewegen om binnenlandse steun zoveel mogelijk te ontkoppelen van productie
en daarmee minder handelsverstorend te maken. Ook zal de EU zogenoemde
non-trade concerns als voedselveiligheid en dierenwelzijn blijven benadrukken.
Een aantal landen ziet in de EU-hervormingen echter – eerder het begin –
dan het eindpunt van onderhandelingen. Bovendien is er een stroming, vooral
onder Cairns- en G20-landen, die verlaging van totale uitgaven aan de landbouw
belangrijker vindt dan verschuivingen tussen de verschillende boxen. Met dit
laatste wordt uiteraard gedoeld op de VS, doch ook de in toenemende mate van
productie ontkoppelde EU-steun krijgt hierbij enige aandacht.Non-agrarische markttoegangIngebrachte voorstellen voor tariefformules lopen uiteen van ambitieus
tot nauwelijks marktverruimend. Hoe ambitieus de uiteindelijke algemene formule
voor verlaging van tarieven zal zijn zal mede bepalen welke behoefte landen
zullen voelen aan uitzonderingen en afzonderlijke sectorale afspraken. Een
beperkte algemene verlaging van tarieven zal nopen tot afspraken over verdergaande
afspraken over handelsvrijmaking in een aantal sectoren, zoals ook in de vorige
ronde gebeurde (voor tien sectoren, bijvoorbeeld landbouwmachines, medische
apparatuur, farmaceutica, speelgoed en meubels, tussen de meeste OESO-landen).
Een forse algemene verlaging van tarieven zal vooral een aantal ontwikkelingslanden
ertoe brengen daaraan producten te onttrekken of een afzonderlijke formule
voor ontwikkelingslanden te bepleiten. Landbouwexporterende ontwikkelingslanden
leggen een verband tussen marktopening bij landbouw- en industrieproducten.
Overigens worden van de minst ontwikkelde landen geen concessies verlangd.Sectoren waarin Nederlandse bedrijven bijzonder kunnen profiteren van
verruimde markttoegang elders zijn chemie en farmaceutica, transportmiddelen,
machinebouw en non-ferro metalen. In het Geneefse overleg is een aantal sectoren
genoemd dat in aanmerking zou kunnen komen voor sectorale afspraken: elektronica;
visserij; schoeisel; lederwaren; voertuigonderdelen; edele metalen en stenen;
textiel en kleding; hout; farmaceutische en chemische producten; andere grondstoffen.DienstenDeze maand dienen nieuwe aanbiedingen te worden gepresenteerd. Hierop
is onlangs in een afzonderlijke brief ingegaan, waarbij ook het voorgestelde
aanbod van de EU ter vertrouwelijke kennisneming is toegestuurd. Meer specifieke
Nederlandse belangen bij de dienstenonderhandelingen vallen in grote lijnen
samen met die welke de EU naar voren heeft gebracht: financiële diensten;
transport; post, koeriersdiensten en telecom; en zakelijke diensten.WTO-regelsHierbij gaat het om, enerzijds, anti-dumping- en anti-subsidiemaatregelen
en, anderzijds, disciplines bij het aangaan van afzonderlijke bilaterale en
regionale handelsakkoorden, buiten de WTO. Wat dit laatste betreft wordt vooruitgang
geboekt in het streven zulke handelsakkoorden inzichtelijker te maken, o.a.
door aanscherping van informatieverschaffing en analytische bijdragen van
het WTO-secretariaat. Bespreking van inhoudelijke disciplines t.a.v. handelsakkoorden
verloopt aanzienlijk minder vlot. Er is duidelijk spanning tussen, enerzijds,
het streven van veel landen naar afsluiting van handelsakkoorden die in preferentiële
behandeling voorzien en, anderzijds, het gegeven dat zulke akkoorden de werking
van het multilaterale stelsel kunnen ondermijnen. Ook de EU tracht multilateralisme
te verzoenen met het feit dat, parallel aan de WTO-ronde, onderhandelingen
worden gevoerd met o.a. Mercosur- en GCC-landen, landen rond de Middellandse
Zee en met de Cotonou-landen over economische partnerschapsovereenkomsten.Belangrijke verworvenheden van de Uruguay Ronde zijn de WTO-overeenkomsten
over subsidies en anti-dumping. De overeenkomst over subsidies heeft het de
afgelopen jaren mogelijk gemaakt op te treden tegen handelsverstorende (exportbevorderende)
subsidies en bijgedragen aan de toegenomen openheid over door overheden verstrekte
steunmaatregelen. De WTO-anti-dumpingovereenkomst is een veelomvattende richtlijn
bij het optreden tegen ongeoorloofde prijsdumping en draagt daarmee bij aan
het behoud van eerlijke concurrentie.Beide overeenkomsten beogen dus een liberaal economisch systeem, maar
interpretatiekwesties en andere onvolkomenheden hebben soms aanleiding gegeven
tot onzekerheid in de toepassing ervan. Met het oog op het wereldwijd sterk
toegenomen gebruik van anti-dumpingmaatregelen is het belangrijk dat heldere
disciplines protectionistisch misbruik van maatregelen tegengaan en de last
die anti-dumpingonderzoeken voor bedrijven vormt beperken. Voorkomen moet
worden dat handelsliberalisatie als gevolg van het terugdringen van tarieven
en quota teniet wordt gedaan door misgebruik van alternatieve handelsdefensieve
maatregelen. Tegelijkertijd maken deze instrumenten het mogelijk adequaat
op te treden tegen ongeoorloofde handelspraktijken.Heldere, eenduidige disciplines zijn dus van groot belang. In de onderhandelingsgroep
WTO-regels vindt daarom uitgebreid discussie plaats over verduidelijking en
verbetering van regelgeving voor deze overeenkomsten en wordt bovendien gewerkt
aan het opstellen van disciplines voor visserijsubsidies. Er heeft een intensieve
uitwisseling van ideeën plaatsgevonden waarbij de aandacht vooral is
uitgegaan naar de anti-dumpingovereenkomst. Van daadwerkelijke onderhandelingen
of een prioriteitstelling van onderwerpen is echter nog nauwelijks sprake.
Wel zijn recent initiatieven genomen om in informele kleine groepen het proces
op gang te brengen en een eerste aanzet te geven voor de ministeriële
conferentie in Hongkong.HandelsfacilitatieIn het juli-pakket werd als enig overblijvende onderwerp van de zogenoemde
Singapore-issues voor handelsfacilitatie een onderhandelingsmandaat gegeven.
Het gaat daarbij om een aanpassing van de GATT-artikelen V(transit), VIII(fees
and formalities) en X(transparantie) aan de gewijzigde omstandigheden van
de internationale handel, waarbij niet langer een afzonderlijke overeenkomst
wordt genoemd, maar ook niet wordt uitgesloten. In het gegeven mandaat is
uitvoerig aandacht gegeven aan de belangen van ontwikkelingslanden om implementatie
van dit veelomvattende onderwerp in de vorm van technische assistentie en
capacity building mogelijk te maken. Tevens is nog voorzien in de mogelijkheid
van bijzondere behandeling van ontwikkelingslanden.Omdat de onderhandelingen over handelsfacilitatie eerst in dit voorjaar
echt op gang zijn gekomen, beperkt de gedachtewisseling zich nog voornamelijk
tot uitwisseling van ideeën. Een belangrijke rol is hier weggelegd voor
de Wereldbank en de Wereld Douane Organisatie, die gezamenlijk projecten opzetten
om ontwikkelingslanden te ondersteunen in het onderhandelingsproces en die
concrete projecten voorbereiden om grensprocedures beter te laten verlopen.
In het kader van handelsgerelateerde technische assistentie maken de Gemeenschap
en haar lidstaten geld vrij om projecten te ondersteunen. Verder is er een
Global Facilitation Framework opgericht waarin het bedrijfsleven en internationale
organisaties samenwerken om gezamenlijke initiatieven te nemen op het gebied
van capaciteitsopbouw.Om de onderhandelingen over handelsfacilitatie daadwerkelijk effect te
laten hebben zullen in veel landen ingrijpende maatregelen en additionele
hulp nodig zijn om de organisatie van goederencontroles aan de grens beter
te doen verlopen. Alle deelnemende landen erkennen wel dat er op het gebied
van handelsfacilitatie iets is te bereiken dat aan alle deelnemers aan het
handelsverkeer voordelen oplevert. Uit de onderhandelingen tot nu toe blijkt
echter dat het behalen van eenvoudige quick wins vrijwel is uitgesloten.Bijzondere en gedifferentieerde behandeling van ontwikkelingslandenHet is niet altijd eenvoudig lijn te brengen in discussies over de positie
van ontwikkelingslanden in de WTO. Suggesties lopen uiteen van wel zeer globale
voorstellen om de minst ontwikkelde landen een aandeel in de wereldhandel
te garanderen tot zeer specifieke maatregelen als het verplicht opnemen van
een lid uit een ontwikkelingsland in panels die geroepen zijn zich uit te
spreken over geschillen waarbij een ontwikkelingsland betrokken is. Tegen
deze achtergrond is het nuttig dat de voorzitter van het WTO-onderhandelingscomité
voor handel en ontwikkeling een onderscheid heeft gemaakt tussen vier voor
de positie van ontwikkelingslanden belangrijke elementen:– effectieve markttoegang voor producten van belang voor ontwikkelingslanden;– flexibiliteit in WTO-regels met toepasselijke overgangsmechanismen;– consistentie van maatregelen ten behoeve van ontwikkelingslanden
met een multilateraal handelssysteem dat de handelsrelaties tussen álle
WTO-landen effectief regelt; en– versterkte capaciteitsopbouwprogramma's om «supply side
constraints» aan te pakken en WTO-regels te implementeren.Het belang van meer markttoegang voor producten uit ontwikkelingslanden
is hierbij onomstreden. Dit geldt ook voor de positie van de minst ontwikkelde
landen in onderhandelingen: daarvan worden nauwelijks concessies verlangd;
en de wenselijkheid van technische assistentie wordt alom onderschreven. De
vraag wat andere ontwikkelingslanden aan de onderhandelingen zouden moeten
bijdragen, ligt minder eenvoudig. Ook is het geen uitgemaakte zaak hoe ontwikkelingsaspecten
hun weerslag in naar ontwikkelingsniveau gedifferentieerde WTO-regels dienen
te vinden.De WTO kent thans een onderscheid tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden.
Binnen laatstgenoemde groep wordt alleen onderscheid gemaakt ten behoeve van
de minst ontwikkelde landen. In de onderhandelingspraktijk is echter een onderscheid
waarneembaar tussen de grotere ontwikkelingslanden en de G90. De EU hanteert
een onderscheid tussen kleine en kwetsbare ontwikkelinglanden en andere ontwikkelingslanden.
Dit is niet nader gedefinieerd. Het is echter nog verre van gemeengoed dat
er een nieuw onderscheid zou moeten komen in de plaats van dat tussen minst
ontwikkelde landen en andere ontwikkelingslanden. Landen als Brazilië,
Mexico en Zuid-Korea zijn hier fel op tegen.Waar het gaat om WTO-regels kan het zo zijn dat het ontwikkelingslanden
ontbreekt aan capaciteit om regels nationaal te implementeren. Dit kan worden
opgevangen door technische en financiële assistentie en – lange –
overgangstermijnen, zoals bijvoorbeeld die voor minst ontwikkelde landen in
het kader van de Trip's-overeenkomst (intellectuele eigendom). Voorzienbare
implementatieproblemen werden ook aangevoerd als argument om in WTO-verband
maar helemaal niet te beginnen met het opstellen van regels m.b.t. mededinging
en investeringen.Een andere vraag is in hoeverre en onder welke omstandigheden ontwikkelingslanden
buiten het toepassingsbereik van algemene WTO-regels zouden moeten kunnen
blijven. Zo zijn er voorstellen gedaan om vrijhandelsakkoorden tussen en met
ontwikkelingslanden te onttrekken aan de desbetreffende WTO-regels, om dumpingpraktijken
vanuit ontwikkelingslanden onbeantwoord te laten en om marktbescherming en
staatssteun aldaar vrijelijk toe te staan. Nederland is geen voorstander van
verbrokkeling van het WTO-stelsel door uitwaaiering van onbeperkte en permanente
uitzonderingsmogelijkheden op de regels daarvan. Soepele toepassing in specifieke
gevallen is een betere oplossing dan het oprekken van algemene uitzonderingen.De grootste winst voor ontwikkeling valt echter te verwachten van ruimhartige
multilaterale marktopening. Commissaris Mandelson heeft dat bevestigd en daarnaast
bepleit dat de ontwikkelingsdimensie tot uitdrukking komt door:– Flexibele toepassing van regels, via waivers wanneer het gaat
om andere dan de minst ontwikkelde landen;– Meer technische assistentie;– EBA (onbeperkte rechtenvrije markttoegang voor producten uit minst
ontwikkelde landen) door alle ontwikkelde landen en rijkere ontwikkelingslanden;– Vereenvoudiging van preferentiële oorsprongsregels.Hiermee zou, in de aanloop naar Hongkong, duidelijk worden gesignaleerd
dat de ontwikkelingsdimensie centraal blijft staan in de WTO-ronde.Nederlands belangNederlandse doelstellingen voor de WTO-ronde, neergelegd in de instructie
voor de Nederlandse delegatie naar de conferentie te Seattle in 1999 en bevestigd
in de instructies voor Doha (2001) en Cancún (2003), werden omschreven
als:– Versterking van de WTO als spil van het wereldhandelsstelsel;– Voortzetting van handelsliberalisatie in het belang van alle partijen;– Verdere integratie van ontwikkelingslanden in de WTO en de wereldhandel;
en– Erkenning en uitwerking van de raakvlakken met andere beleidsterreinen.Hieruit spreekt het Nederlandse belang bij open, multilaterale handel,
ook ter bevordering van welvaart in ontwikkelingslanden, ingebed in een robuuste
internationale rechtsorde. Hoe staat het nu met deze doelstellingen?WTO als spilDe rol van de WTO als spil van het wereldhandelsstelsel is de afgelopen
jaren bevestigd, doch er is ook aanleiding tot enige zorg. Het geschillenmechanisme
en de wens van vele landen om toe te treden tot de WTO getuigen van de vitaliteit
van de organisatie. Het groeiende aantal handelsakkoorden buiten de WTO om
duidt daarentegen op ambivalente steun voor het primaat van de multilaterale
aanpak.Het systeem ter beslechting van geschillen werkt goed. De afgelopen tien
jaar zijn 130 uitspraken gedaan en zijn 199 klachten langs andere weg opgelost.
Onderhandelingen over verduidelijking en verbetering van geschillenbeslechting,
waarvan aanvankelijk werd gedacht dat die in 2003 tot resultaat zouden kunnen
leiden, zijn daarentegen op de achtergrond geraakt. Bij gebrek aan werkelijke
knelpunten genieten deze onderhandelingen niet veel politieke aandacht.Sinds 1999 zijn veertien landen toegetreden tot de WTO, w.o. Nepal, Cambodja,
China, Oman, Jordanië en een aantal Oost-Europese landen. Onder de landen
wiens toetredingsproces vrij ver is gevorderd bevinden zich o.a. de Russische
Federatie, Vietnam, Oekraïne en Saudi-Arabië. De gewenste universaliteit
van de WTO komt hiermee naderbij.De proliferatie van afzonderlijke handelsregelingen, waarmee wordt gediscrimineerd
tussen WTO-partners, kan daarentegen het primaat van de WTO ondermijnen. Het
non-discriminatie beginsel van de WTO wordt erdoor uitgehold. Dit wordt in
het begin dit jaar verschenen rapport van «Wijzen» (o.l.v. oud-eurocommissaris
en -DG WTO Peter Sutherland) over de toekomst van de WTO omschreven als de
meest belangrijke bedreiging voor het multilaterale handelsstelsel. Daarin
wordt de EU als voorbeeld genoemd: de EU onderhoudt non-discriminatoire, op
meestbegunstiging gebaseerde handelsbetrekkingen met 8 landen (Australië,
Canada, Chinees Taipeh, Hongkong, Zuid-Korea, Nieuw Zeeland, Singapore en
de VS); alle andere (WTO-) landen vallen onder één of andere
afzonderlijke regeling. Zo worden meestbegunstigde landen de minst begunstigde.Nederland behoort tot de meest kritische lidstaten binnen de EU waar het
gaat om preferentiële handelsakkoorden met derde landen. Toch is het
een realiteit dat dergelijke akkoorden in aantal zullen blijven toenemen.
Verzoening van deze trend met WTO-beginselen van non-discriminatie en meestbegunstiging
lijkt langs twee sporen mogelijk:– Landen dienen bereid te zijn onderlinge toezeggingen ook in te
brengen in multilateraal verband, waardoor alle WTO-partners ervan kunnen
profiteren;– Een succesvolle ronde zal vanzelf de betekenis van afzonderlijke
akkoorden doen afnemen, bijvoorbeeld doordat algemene tarieven zodanig afnemen
dat er weinig verschil meer is met preferentiële regelingen.HandelsliberalisatieVerdere vrijmaking van de wereldhandel kan leiden tot welvaartswinst oplopend
tot ruim € 600 mld. per jaar. Bijna eenderde hiervan zou aan ontwikkelingslanden
kunnen toekomen. Tegen de 150 mln. mensen zouden volgens berekeningen van
de Wereldbank boven de absolute armoedegrens worden getild.Uit een eerder aan de Tweede Kamer aangeboden studie (Kamerstuk 2002–2003,
25 074, nr. 54) blijkt dat Nederland meer dan gemiddeld profiteert van
handelsvrijmaking. Nederland maakt zo'n 1,2% uit van de wereldeconomie, maar
plukt 2% van de vruchten van liberalisering. Groeikansen liggen vooral in
de sectoren voedingsmiddelen en transport en logistiek. De landbouw heeft
globaal weinig te vrezen van WTO-onderhandelingen. Sommige sectoren zullen
profiteren terwijl andere meer concurrentiedruk zullen ondervinden. Genoemde
studie voorziet extra druk op de sectoren suiker, rundvlees en graan. In de
metaal- en elektrotechnieksector zal toenemende concurrentie nadrukkelijk
merkbaar zijn.Onze handel is voor een aanzienlijk deel op Europa georiënteerd.
De Nederlandse goederenexport beliep in 2004 bijna € 260 mld. terwijl
de goedereninvoer tegen de € 230 mld. bedroeg. De export ging vooral
naar EU-landen (€ 190 mld.), Azië (18 mld.) en Noord-Amerika
(13 mld.). De invoer kwam vooral uit EU-landen (125 mld.), Azië (50 mld.)
en Noord-Amerika (19 mld.). De landbouwexport kwam op € 45 mld.
en de industriële op € 213 mld. terwijl de landbouwimport € 25
mld. beliep en de industriële € 203 miljard. Toch blijkt handel
met de rest van de wereld tot groot voordeel te kunnen leiden, terwijl de
voorziene groei in de sector transport en logistiek vooral het
gevolg is van toenemende goederenhandel. De in deze WTO-ronde te bereiken
afbraak van tarieven ziet Nederland daarom ook graag in het perspectief van
totale afschaffing van invoerheffingen op industrieproducten op enige termijn.Openheid en het belang van de dienstensector komen tot uitdrukking in
cijfers met betrekking tot buitenlandse investeringen. Nederlandse investeringen
in het buitenland stonden in 2003 op ruim € 430 mld. en buitenlandse
investeringen in Nederland beliepen ruim € 340 miljard. Voornaamste
investeringspartners lagen binnen de EU (235 mld. uitstaand en 216 mld. inkomend),
Amerika (99 mld. resp. 86 mld.) en Azië (22,6 resp. 16,4 mld.). Bij de
Nederlandse investeringen in het buitenland gaat het voor € 258
mld. om de dienstensector en voor € 171 mld. om de industriële.
Belangrijkste bedrijfsklassen zijn aardolie en chemie (97 mld.), handel (46
mld.), metaal en elektrotechniek (31 mld.), transport, opslag en communicatie
(28,5 mld.), bank- en verzekeringswezen (28,5 mld.) en voedings- en genotmiddelen
(27 mld.). Buitenlandse investeringen in Nederland vonden voor € 222
mld. plaats in de dienstensector en voor € 121 mld. in de industrie.Voor de dienstensector geldt dat mogelijke gevolgen van WTO-onderhandelingen
moeilijk zijn te preciseren. Belemmeringen hebben minder vaak dan bij goederenverkeer
het geval is, de vorm van eenvoudig meetbare tarieven. Internationale dienstverlening
is ook statistisch minder eenvoudig in kaart te brengen. Dienstenhandel in
de vorm van grensoverschrijdende transacties maakt zo'n 20% van de wereldhandel
uit, maar veel diensten worden geleverd door buitenlandse vestigingen en komen
daardoor niet voor in de handelsstatistieken. De omvang van investeringen
in het buitenland van Nederlandse dienstverleners – en van buitenlandse
in Nederland – rechtvaardigt de veronderstelling dat aanzienlijke belangen
zijn gemoeid met internationaal dienstenverkeer via vestiging.Integratie van ontwikkelingslandenDe feitelijke integratie van ontwikkelingslanden in de wereldhandel vordert
gestaag. Hun aandeel nam toe van 28% in 1990 tot 37% in 2002. De verschillen
per regio zijn echter van betekenis: Azië groeit fors; Latijns Amerika
gematigd; en Afrika stagneert. Dit beeld bestond ook in 2004. Het volume van
de wereldhandel nam toe met 9,9%, export en import van ontwikkelend Azië
namen toe met 19,5 resp 21,5%, doch Afrika kwam niet verder dan 6,9 resp 9,6%.
Het beeld voor 2005 en 2006 is iets gunstiger: de wereldhandel zal naar verwachting
met rond 7,5% per jaar toenemen, terwijl de export van Sub-Sahara Afrika met
ongeveer 9% per jaar zal groeien (waartoe overigens de olie-export uit Nigeria,
Gabon en Angola belangrijk bijdraagt).Onderlinge handel tussen lage en midden inkomenslanden verachtvoudigde
in de periode 1990–2003 volgens IMF-cijfers, terwijl de wereldhandel
toenam met een factor 2,3. Het aandeel van zuid-zuid handel in de wereldhandel
nam hierdoor toe van 1,1% tot 3,8%. Deze handel vertegenwoordigt hierdoor
zo'n 20% van de export van «zuidelijke» landen. Toch zijn naar
handelsvolume gewogen tarieven in de zuid-zuid handel hoger dan bij noord-zuid
handel. Invoertarieven zijn echter de afgelopen twintig jaar aanzienlijk verlaagd
door zuidelijke landen, wat waarschijnlijk heeft bijgedragen aan de toename
van zuid-zuid handel en kan duiden op het potentieel voor verdere groei door
handelsvrijmaking.Toenemende integratie van ontwikkelingslanden in de WTO blijkt niet alleen
uit het gestegen aantal ontwikkelingslanden dat lid is van de organisatie.
Ook het geschillenmechanisme is met succes – bijvoorbeeld m.b.t. katoen en suikerregimes van rijke landen – gebruikt door ontwikkelingslanden.
In de WTO-ronde is nu duidelijk dat niets lukt zonder instemming van ontwikkelingslanden.
De rol van de «quad» (VS, Canada, Japan, EU), die tijdens de vorige
ronde groot was, bestaat nu vrijwel niet meer. Het is nu zaak dat de versterkte
rol van ontwikkelingslanden in de wereldhandel en binnen de WTO wordt ingezet
voor handelsverruiming, zowel noord-zuid als zuid-zuid, en ontwikkelingsvriendelijke
regels.Andere beleidsterreinenRaakvlakken met andere beleidsterreinen zijn steeds het meest precaire
onderdeel van de WTO-agenda geweest. Al te nadrukkelijke Amerikaanse eisen
met betrekking tot sociale aspecten leidden tot scherp verzet van ontwikkelingslanden,
ook tegen andere voor de WTO nieuwe onderwerpen, en droegen bij tot de mislukking
van Seattle. De daarna aangetreden Bush Administratie legde hierop minder
nadruk en concentreerde op marktopening. Wantrouwen van ontwikkelingslanden
en Amerikaanse desinteresse konden niet worden overwonnen door de EU, waardoor
sociale aspecten in Doha sneuvelden als onderdeel van de agenda van de WTO-ronde
en milieu een beperkte plaats kreeg toebedeeld.Investeringen, mededinging, transparantie bij overheidsaanschaffingen
en handelsfacilitatie haalden de agenda van de ronde wel, doch maakten nog
geen deel uit van de onderhandelingen. Te Cancún bleek vervolgens onvoldoende
draagvlak te bestaan voor opening van onderhandelingen over investeringen,
mededinging en transparante overheidsaanschaffingen. Onderwijl blijven ook
de zogenoemde non-trade concerns op landbouwgebied omstreden. Het verband
tussen handel en milieu zal in Hongkong niet prominent op de agenda staan.
Wellicht zal richting kunnen worden gegeven aan de identificatie van milieugoederen
die in aanmerking komen voor extra tariefverlaging. Daarnaast zal kennis kunnen
worden genomen van vorderingen bij de besprekingen over verbanden tussen WTO-verdragen
en multilaterale milieuverdragen.Scheidend Europees commissaris Lamy formuleerde het in november jongstleden
zo:«If there is one regret, it is that while we have fought to strengthen
the European Union's work in the international arena in those areas connected
to international trade, whether in economic policy, international financial
policy, or indeed the environment or core labour standards, too often we have
lacked a suitable multilateral reference point. Our arguments in favour of
a better regulated multilateral world have thus been less effective. Indeed,
arguably as a result, trade policy or the WTO has too often been the sole
focus for efforts to strengthen international governance, which risks weakening
its legitimacy both internally within the Union, and in the outside world.
I don't believe the WTO can or should remain the sole island of governance
in a sea of unregulated globalisation.» Kortom, verwerkelijking van
«la globalisation maitrisée» is een zaak van langere adem,
waarvoor blijvende inzet, in WTO-verband en elders, nodig is. Hierbij moet
niet uit het oog verloren gaan dat maatschappelijk verantwoord ondernemen
op zich een belangrijke bijdrage kan en moet leveren aan duurzame ontwikkeling
in een globaliserende wereld.Concurrentiekracht en handelHet verband tussen open handel en concurrentiekracht geniet sinds een
jaar toenemende belangstelling binnen de EU. Het kwam naar voren bij evaluatie
van de Lissabonstrategie. Commissaris Mandelson is lid van de groep o.l.v.
Verheugen die binnen de Commissie het thema concurrentiekracht behartigt.
Economisch bezien is meer externe openheid van de interne markt inderdaad
alleen maar goed voor de Europese concurrentiekracht. Groei,
werkgelegenheid en productiviteit zijn hierbij gebaat, vooral omdat barrières
voor toetreding tot de markt worden verminderd en concurrentie toeneemt.Mandelson ziet vooral zes raakvlakken tussen handel en concurrentiekracht:– Verdere opening van de eigen markt, ook die van de landbouw, maar
dan vooral via onderhandelingen en in multilateraal verband– Markttoegang elders– Bevordering van bescherming van intellectuele eigendom, van belang
voor een kennniseconomie– Toegang tot overheidsaanbestedingen (en afspraken over investeringen
en mededinging), echter buiten de WTO nu deze punten in de ronde zijn gesneuveld– Versterking van internationale normen en standaarden, zowel bi-
en multilateraal als regionaal– En een coherente aanpak van handel, hulp en ontwikkeling om nieuwe
markten voor de toekomst te scheppenDe commissaris kiest hiermee een middenpositie. Voor sommige lidstaten
is een discussie over concurrentiekracht en handel op dit moment minder welkom.
Zo ziet een aantal lidstaten het landbouwbeleid verder onder druk komen te
staan. Ook bestaat weerstand tegen beperking van gebruikmaking van beschermende
beleidsinstrumenten aan de grens. Andere lidstaten neigen daarentegen tot eenzijdige opheffing van grensbelemmeringen door de EU,
indien dit de eigen concurrentiekracht zal bevorderen. Voorbeelden die hierbij
worden genoemd zijn o.a. algehele afschaffing van industrietarieven, vrijmaking
van diensten die deel uitmaken van de zakelijke infrastructuur – telecom,
vervoer, IT, financieel, post en koeriers – en bevordering van de binnenkomst
van kenniswerkers. Hoewel economisch wellicht gezond, zijn deze denkbeelden
binnen de EU zeker geen gemeengoed.De Minister van Economische Zaken,L. J. BrinkhorstDe Staatssecretaris van Economische Zaken,C. E. G. van Gennip 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25074-88.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl