Evaluatie project M-fregratten; Brief staatssecretaris over de evaluatie van het project "Multi-purpose" (M) fregatten
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27011, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

18-02-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

27011 nr. 1

14-02-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInleidingProjectafbakeningHet beoogde productRealisatieProjectplanningProjectmanagementIndustriële aspectenEvaluatie van het productFinancieelLessons learnedAfsluitingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27011Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 27 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 011Evaluatie project M-fregattennr. 1BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 14 februari 2000InleidingHet project «Multi-purpose» (M) fregatten behelsde de vervanging
van de fregatten van de Roofdier-klasse en de Van Speyk-klasse door acht fregatten
van de Karel Doorman-klasse in de periode van 1991 tot 1995. In de Defensienota's
van 1974 en 1984 is de behoefte hieraan onderbouwd. Bij projecten met een
financiële omvang groter dan f 500 miljoen wordt in het kader van
het Defensie Materieelkeuze Proces een evaluatierapport opgesteld. Er is inmiddels
voldoende operationele en technische ervaring opgedaan met de nieuwe fregatten
om een evaluatie te kunnen uitvoeren. Met deze brief informeer ik u over de
resultaten hiervan.ProjectafbakeningHet project M-fregatten kan worden verdeeld in een nieuwbouwproject, aanvullende
projecten en gerelateerde projecten.Nieuwbouwproject: Het ontwerp, de bouw en
de uitrusting van de acht M-fregatten vormden het hoofdbestanddeel van het
project.Aanvullende projecten: Tot deze projecten,
die deel uitmaakten van het nieuwbouwproject maar beschikten over een eigen
deelbudget, behoorden de aanleg van een voorraad walreservedelen en de verwerving
en installatie van een gesleept passief sonarsysteem, het «Tactical
Towed Array System» (TACTAS). Hiervan is onder meer melding gemaakt
in de defensiebegroting voor 1989.Gerelateerde projecten: Deze projecten met
een eigen budget maakten geen deel uit van het nieuwbouwproject, maar hielden
er wel verband mee. De Tweede Kamer is over deze projecten, waartoe onder
meer de boordhelikopters en de trainingsapparatuur behoren, afzonderlijk ingelicht.
Deze projecten maken geen deel uit van de evaluatie van het M-fregattenproject. Het beoogde productAlgemeen: In een eerste en tweede situatierapport
van 12 december 1983 respectievelijk 25 januari 1984 is de Tweede Kamer uitvoerig
ingelicht over het beoogde produkt. De belangrijkste aspecten worden hieronder
kort beschreven.Platform: Het ontwerp van het M-fregat is
destijds gebaseerd op de nieuwste scheepsbouwkundige inzichten in en ervaringen
met zeegangeigenschappen, sterkte en trillingen, geluidoverdracht, accommodatie,
ergonomie en indeling. Er is voorts gebruikgemaakt van ervaringen met andere
scheepstypen (S- en L-fregatten), internationale samenwerking (onder meer
met de Amerikaanse en Britse marine), onderzoeksinstituten (Marin, TNO) en
lessen uit de Falkland-oorlog. Uit overwegingen van brandstofbesparing is
bij de voortstuwing uitgegaan van een combinatie van dieselmotoren en gasturbines.
Daarbij werden eisen gesteld aan onder meer snelheid, actieradius en acceleratievermogen.
Door vergaande automatisering werden de centrale bediening en bewaking van
belangrijke platformfuncties mogelijk.Sensor-, wapen- en commandosystemen (Sewaco): De
doelstelling was het nieuwe fregat te bewapenen voor onderzeebootbestrijding,
oppervlakteoorlogvoering en luchtverdediging. Dit multi-purpose karakter zou
de nieuwe fregatten beter geschikt moeten maken voor zelfstandige operaties
dan de schepen van voorgaande generaties. Voor de onderzeebootbestrijdingstaak
werden onder meer een boegsonar en een voorziening voor een gesleepte sonar
gepland. Ten behoeve van het oppervlaktegevecht werden geleide wapens voorzien
met daarnaast een snelvuurkanon. Voor de luchtverdediging werden onder meer
een geleidewapensysteem tegen luchtdoelen en een zelfverdedigingssysteem voor
de korte afstand in de plannen opgenomen. De schepen moesten daarnaast worden
voorzien van een vliegdek en hangaar voor operaties met een boordhelikopter.
Ook voor de sewaco-systemen was een vergaande automatisering beoogd.Exploitatie: Het was de doelstelling de personele
bezetting met 25 procent te reduceren in vergelijking met de schepen van de
voorgaande generatie (S-fregatten). Dit moest onder meer worden bereikt door
de automatisering van systemen, de optimalisering van de inrichting van het
schip en de vereenvoudiging van het scheepsonderhoud. De reductie van de personele
bezetting zou moeten resulteren in een besparing van 16 procent op de personele
exploitatiekosten. Op de materiële exploitatie was een reductie van 25
procent voorzien ten opzichte van de S-fregatten. Met de gekozen voortstuwingsconfiguratie
werd een reductie van het brandstofverbruik van 25 procent beoogd ten opzichte
van schepen met gasturbines ook voor de kruisvaart.RealisatieDe acht nieuwe schepen van de Karel Doorman-klasse zijn gebouwd in de
periode februari 1985 tot mei 1995. Het eerste schip werd aan de Koninklijke
marine overgedragen op 31 mei 1991, het laatste schip op 7 september 1995.
Het garantieonderhoud van het laatste schip werd op 15 oktober 1996 voltooid.De bouw van de platforms, met inbegrip van de voortstuwing en overige
platforminstallaties, werd opgedragen aan de Koninklijke Maatschappij de Schelde
(KMS), tegenwoordig de Koninklijke Schelde Groep (KSG). De sewaco-systemen
vormden de zogenaamde marine-leveranties en werden door de Koninklijke marine
zelf rechtstreeks betrokken van verschillende leveranciers. De
integratie van het complete systeem, inclusief de daarvoor benodigde operationele
programmatuur, geschiedde ook door de zorg van de Koninklijke marine.Met de eerder genoemde twee situatierapporten is de Tweede Kamer geïnformeerd
over de voorgenomen aanbesteding van de M-fregatten (Kamerstuk 18 100
X nr. 23). Daarnaast is de Kamer geïnformeerd over de voorgenomen verwerving
van een aantal platform- en sewaco-systemen. De belangrijkste daarvan zijn
hieronder vermeld.Platformsystemen: Op 18 januari 1984 is de
Tweede Kamer geïnformeerd over de voorgenomen aanschaf van zestien Britse
Rolls Royce Spey-gasturbines voor de voortstuwing en op 19 februari van dat
jaar over de voorgenomen verwerving van 16 voortstuwingsdieselmotoren van
de firma Stork Werkspoor Diesel (Kamerstuk 16 200 X nr. 44).Sewaco-systemen: Op 6 mei 1986 is de Tweede
Kamer geïnformeerd over de voorgenomen aanschaf van de boegsonars van
de Franse firma Thomson Sintra (Kamerstuk 19 200 X nr. 69). Wat de overige
sewaco-systemen betreft is de Tweede Kamer op 15 maart 1985 ingelicht over
de verwerving van acht Navo-Seasparrow-systemen voor de luchtverdediging (Kamerstuk
19 200 X nr. 53) en op 6 mei 1986 over de aanschaf van zes kanons (Kamerstuk
19 200 X nr. 72) bij de Italiaanse firma Otomelara. De overige twee kanons
waren afkomstig van fregatten van de Van Speyk-klasse en zijn gemodificeerd.
Tenslotte is de Kamer op 1 juli 1987 op de hoogte gebracht van de voorgenomen
aanschaf van acht systemen ten behoeve van electronische oorlogvoering (EOV)
bij de firma Argo-systems (Kamerstuk 19 700 X nr. 56).Complementaire projecten:– Walreservedelen: in de Defensienota van 1987 werd aangekondigd
dat het aanleggen van een voorraad walreservedelen aan het M-fregatten- project
werd toegevoegd.– Tactas: Met de verwerving van de Tactas-systemen konden de M-fregatten
worden voorzien van een gesleepte passieve sonar. Deze toevoeging heeft tevens
een kwalitatieve wijziging in de bemanningslijst en een aanpassing van het
schip tot gevolg gehad. Op 17 december 1987 is de Tweede Kamer ingelicht over
de voorgenomen aanschaf van deze acht Tactas-systemen bij de firma Thomson
Sintra (Kamerstuk 19 700 X nr. 13).ProjectplanningIn verband met de werkgelegenheid bij de KSG is het contract voor de bouw
van de acht fregatten drie jaar eerder gesloten dan aanvankelijk gepland.
Dit is destijds gemeld in het eerste situatierapport. Op basis van de toen
bekende gegevens is in dit contract een krappe, maar destijds haalbaar geachte
«masterplanning» opgenomen.Tijdens de bouw bleek dat enige bijstelling van deze «masterplanning»
nodig was. De veranderingen, die in vier wijzigingscontracten met de bouwmeester
zijn vastgelegd, werden onder meer veroorzaakt door vertraging bij de ontwikkeling
van het geïntegreerd bedienings- en bewakingssysteem (GBB) van de platforminstallaties.
Tevens bleken de technische voorbereiding en besluitvorming ten aanzien van
de verschillende sewaco-subsystemen meer tijd te vergen dan bij het sluiten
van het bouwcontract was voorzien. Hierdoor kon een deel van de sewaco-systemen
niet tijdig worden opgeleverd. Tenslotte werd op verzoek van de KSG in 1993
overeengekomen het laatste M-fregat later dan voorzien op te leveren in verband
met de capaciteitsplanning van de bouwmeester. De achterstand
van een jaar bij de overdracht van het eerste fregat aan de Koninklijke marine
in 1991 is bij de volgende fregatten langzaam ingelopen, waardoor het laatste
schip met een vertraging van zes maanden ten opzichte van de oorspronkelijke
«masterplanning» kon worden overgedragen. Over de wijzigingen
in de bouwplanning en de voortgang van de bouw is de Tweede Kamer bij verschillende
gelegenheden schriftelijk geïnformeerd.ProjectmanagementHet project M-fregatten werd ondergebracht in een aparte projectorganisatie
bij de directie Materieel van de Koninklijke marine. Naar aanleiding van de
aanbevelingen uit een onderzoek van het organisatieadviesbureau McKinsey in
1986 werd de projectorganisatie van het M-fregatten-project aangepast. De
verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het project lag bij de projectleiding.
De projectleider had de directe beschikking over een manager nieuwbouw, een
manager instandhoudingvoorbereiding en een projectcontroller. Daarnaast werd
de projectleiding ondersteund door specialisten op technisch, financieel en
administratief gebied en door specialisten op het gebied van materieelverwerving.
De projectorganisatie maakte gebruik van een projectmanagementplan, waarin
onder meer de taken en verantwoordelijkheden van de projectleiding waren beschreven.
In deze aangepaste projectorganisatie zijn gedurende de looptijd van het project
twee wijzigingen aangebracht, die het gevolg waren van personele bezuinigingen.
De projectorganisatie M-fregatten is per 1 januari 1997 opgeheven.Industriële aspectenDe bouw van de acht M-fregatten heeft in Nederland ongeveer 17 000
mensjaren werk opgeleverd. Daarnaast zijn voor een aantal platform- en sewaco-systemen
aan boord van de M-fregatten compensatieovereenkomsten gesloten. Hoewel er
nog geen fregatten van dit type aan het buitenland zijn verkocht, is de export
van sewaco-apparatuur door de firma Signaal wel gestimuleerd, wat blijkt uit
orders voor diverse sewaco-systemen van landen zowel binnen als buiten Europa.Evaluatie van het productAlgemeen: Na uitgebreide platform- en sewaco-proeftochten
en evaluaties zijn enige technische problemen, die verband hielden met de
introductie van nieuwe technieken, grotendeels opgelost danwel zijn er oplossingen
voorhanden. Het laatst opgeleverde M-fregat is thans vier jaar operationeel.
De M-fregatten hebben inmiddels deelgenomen aan diverse nationale en internationale
oefeningen en crisis- en vredesoperaties, waaronder blokkades en hulpverlening.
Zo hebben de M-fregatten sinds 1996 regelmatig deelgenomen aan de «Multinational
Interception Force» (MIF) ter handhaving van het handelsembargo tegen
Irak. Daarnaast zijn de fregatten succesvol ingezet in Weu- en Navo-verband
bij de blokkadeacties tijdens de crisis in Bosnië in 1997 en in Navo-verband
bij het uitvoeren van het handelsembargo in de Adriatische Zee tijdens de
Kosovo-crisis in 1999. Naast crisisbeheersing hebben de M-fregatten deelgenomen
aan diverse hulpverleningsoperaties, zoals bij de bovenwindse eilanden na
de orkaan Georges in september 1998 en in Midden-Amerika na de orkaan Mitch
in november 1998. Ook heeft een fregat deelgenomen aan een hulpverleningsoperatie
in juni 1998 bij Eritrea, waarbij 135 personen zijn geëvacueerd. Tevens
zijn tot dusver positieve ervaringen opgedaan met de M-fregatten bij deelneming
aan de permanente Navo eskaders «Standing Naval Force Atlantic»
en «Standing Naval Force Mediterranean» en vervullen de M-fregatten
een belangrijke rol in de Counter Drug-operaties in het Caribisch
gebied. Gesteld kan worden dat de nieuwe fregatten onder uiteenlopende omstandigheden
hun multifunctionaliteit hebben bewezen.Platform: Het M-fregat is een zeer zeewaardig
schip gebleken met een uitstekend manoeuvreergedrag. Aan de eisen met betrekking
tot snelheid, actieradius en acceleratievermogen wordt voldaan. De automatisering
van de besturing van de platformsystemen voldoet aan de verwachting. Het systeem
is betrouwbaar en aan de doelstelling van een centrale bediening en bewaking
is voldaan. Er is sprake van een aanzienlijke verbetering van de onderwatersignatuur
en een reductie van het radarreflecterend oppervlak ten opzichte van de vorige
generatie schepen. Hierdoor is de kans op detectie van de schepen verminderd.
Van twee fregatten is het onderwater uitgestraald geluid iets hoger dan het
niveau dat wordt geëist. Afhankelijk van een onderzoek naar de operationele
gevolgen van deze overschrijding zal een besluit worden genomen over uitvoering
van een (reeds voorhanden zijnde) technische aanpassing.Accommodatie en ergonomie: De accommodatie
is aangepast aan de moderne tijd, waardoor de leef- en werkomstandigheden
ten opzichte van de S-fregatten zijn verbeterd. Met ondersteuning van de afdeling
Technische Menskunde van TNO zijn de indeling en inrichting van het schip
ten opzichte van de S-fregatten verbeterd, waardoor een doelmatiger bedrijfsvoering
is bereikt.Sewaco: Het sewaco-systeem is uitgebreid geëvalueerd
door de «Evaluatiecommissie M-fregatten». Gebleken is dat het
systeem aan de doelstellingen beantwoordt. Door de toepassing van de modernste
sensoren is de capaciteit van vooral de luchtverdediging en de onderzee- bootbestrijding
aanzienlijk verbeterd ten opzichte van de vorige generatie schepen. De automatisering
van de sewaco-systemen levert een belangrijke bijdrage aan een tijdige en
betrouwbare signalering van vijandige doelen en een snelle inzet van wapens.
Enige resterende onvolkomenheden in onderdelen van het sewaco-systeem worden
thans verholpen.Exploitatie: Omdat aan boord meer opleidingsplaatsen
nodig waren dan aanvankelijk werd voorzien, is de geplande bemanningsreductie
van 25 procent ten opzichte van de S-fregatten niet gehaald. Er is een reductie
van 15 procent behaald. De voorziene reductie van 16 procent op de gemiddelde
personele exploitatiekosten is met 15 procent wel nagenoeg gehaald. Dit komt
doordat er naar verhouding meer reducties hebben plaatsgehad in de bemanningsleden
met een hogere rang. Ook voor de gemiddelde materiële exploitatiekosten
geldt dat de geplande 25 procent reductie met 23 procent vrijwel geheel is
bereikt. Het gemiddelde jaarlijkse brandstofverbruik van een M-fregat ligt
ongeveer 35 procent lager dan dat van een S-fregat, waarmee de beoogde reductie
van 25 procent ruimschoots is gehaald. De totale besparing op exploitatiegebied
ten opzichte van het S-fregat bedraagt per schip op jaarbasis gemiddeld ongeveer
f 4 miljoen.FinancieelHet taakstellende budget voor de bouw van de acht M-fregatten bedroeg
aanvankelijk f 2880 miljoen (prijspeil 1983), exclusief de later toegevoegde
budgetten voor «Walreserve» en «Tactas». Het projectbudget
heeft de volgende volumewijzigingen ondergaan:– prijspeilaanpassingen voor een totaalbedrag van f 310 miljoen;– de behoefte aan actieve EOV-apparatuur (f 25 miljoen);– een bijdrage van f 16 miljoen aan de reorganisatiekosten
van Van Rietschoten en Houwens. Daarnaast is het project voor f 26 miljoen gecompenseerd voor apparatuur
die met de Van Speyk-fregatten is verkocht aan Indonesië, maar die aanvankelijk
bestemd was voor hergebruik op de M-fregatten. Hiermee kwam het totaal van
de volumewijzigingen op f 377 miljoen. Wijzigingen door voortschrijdend
inzicht hebben geleid tot een vermindering van de budgetten «Walreserve»
van f 173 miljoen (prijspeil 1985) tot f 133 miljoen (prijspeil
1996) en «Tactas» van f 140 miljoen (prijspeil 1988) tot
f 124 miljoen (prijspeil 1996). Met deze tussentijds overeengekomen wijzigingen
kwam het taakstellend eindbudget voor het M-fregattenproject uit op f 3514
miljoen (prijspeil 1996), inclusief de budgetten voor «Walreserve»
en «Tactas». Het project is met dit eindbudget uitgevoerd.Het contract met de KSG is juridisch en financieel afgehandeld, met uitzondering
van een accountantsonderzoek naar de contractueel vastgelegde winstlimiteringsregeling
bij enkele grotere onderleveranciers van de KSG. Dit onderzoek zal in 2000
worden voltooid.Lessons learnedProjectorganisatie: De projectorganisatie
voor het M-fregattenproject heeft, ondanks de twee wijzigingen als gevolg
van personele bezuinigingen, op adequate wijze gefunctioneerd. Dezelfde vorm
van projectmanagement wordt thans bij alle grote materieelprojecten van de
Koninklijke marine toegepast. De evaluatie van het M-fregattenproject heeft
niet geleid tot verdere aanpassingen in deze projectorganisatie bij de huidige
materieelprojecten.Verwerving en integratie sewaco-systeem: Bij
het M-fregattenproject is de verwerving en onderlinge integratie van het sewaco-systeem
in eigen beheer uitgevoerd. Deze aanpak, die gebruikelijk is bij grote scheepsnieuwbouwprojecten
van de Koninklijke marine, is ook bij het M-fregattenproject doeltreffend
gebleken. Dit heeft dan ook niet geleid tot wezenlijke veranderingen in de
aanpak voor latere projecten.Projectbudget: Het M-fregattenproject is het
eerste grote scheepsnieuwbouwproject waarbij een taakstellend budget is gehanteerd.
Dit is een goed instrument gebleken om een project van een dergelijke omvang
in financieel opzicht beheersbaar te houden. Om die reden wordt ook bij andere
materieelprojecten van de Koninklijke marine een taakstellend budget gehanteerd.AfsluitingResumerend kan worden gesteld dat:– het M-fregat voldoet aan de operationele eisen;– de gestelde doelen op het gebied van exploitatie zo goed als volledig
zijn gerealiseerd;– het project binnen de vastgestelde financiële grenzen is
voltooid;– de vertraging bij aanvang van de bouw gedurende het verdere verloop
van het project voor een deel is ingelopen;– positieve ervaringen zijn opgedaan met de projectorganisatie,
zoals die in de beginfase van het project is opgezet;– verwerving en onderlinge integratie van de sewaco-onderdelen in
eigen beheer succesvol zijn gebleken. De Koninklijke marine heeft met de M-fregatten de beschikking gekregen
over nieuwe, moderne schepen, die inmiddels hebben bewezen hun taken op uitstekende
wijze te kunnen uitvoeren.De Staatssecretaris van Defensie,H. A. L. van Hoof 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27011-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl