Wijziging van enige onderwijswetten inzake samenwerkingsscholen; Advies en nader rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk Advies Raad van State en nader rapport
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST134892
 2009-2010
 
 32 134
 Wijziging van enige onderwijswetten inzake samenwerkingsscholen
 
 
 
 
 Nr. 
 4
 ADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORT
 Hieronder zijn opgenomen het advies van de Raad van State d.d. 12 mei
2009 en het nader rapport d.d. 8 september 2009, aangeboden aan de Koningin
door de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mede namens
haar ambtgenoot van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit. Het advies van de Raad van State is cursief afgedrukt.
 
 Bij Kabinetsmissive van 12 februari 2009, no. 09.000368, heeft
Uwe Majesteit, op voordracht van de staatsscretaris van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap, mevrouw S. A. M. Dijksma, mede namens staatssecretaris
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mevrouw M. van Bijsterveldt-Vliegenthart,
en de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, bij de Raad van State
ter overweging aanhangig gemaakt het voorstel van wet tot wijziging van enige
onderwijswetten inzake samenwerkingsscholen, met memorie van toelichting.
 
 
 Het wetsvoorstel maakt het mogelijk dat een openbare en bijzondere school
institutioneel fuseren tot één school die zowel openbaar als
bijzonder onderwijs aanbiedt. Het voorstel heeft betrekking op scholen voor
primair onderwijs, scholen als bedoeld in de wet op de expertisecentra en
scholen voor voortgezet onderwijs.
 De Raad van State maakt naar aanleiding van dit voorstel opmerkingen over
onder meer het criterium dat de reikwijdte van het voorstel aangeeft, de positie
van het personeel en de eigenwachtgelder, de beëindiging van de samenwerking
en de samenwerkingsschool en de planprocedure. Hij is van oordeel dat in verband
daarmee aanpassing van het voorstel wenselijk is.
 
 
 Blijkens de mededeling van de Directeur van Uw kabinet van 12 februari
2009, nr. 09000368, machtigde Uwe Majesteit de Raad van State zijn advies
inzake het bovenvermelde voorstel van wet rechtstreeks aan mij te doen toekomen.
 
 
 Dit advies, gedateerd 12 mei 2009, nr. W05.090034/I, bied ik U hierbij
aan.
 
 
 1. Inleiding
 Het wetsvoorstel maakt het mogelijk dat in één school zowel
bijzonder als openbaar onderwijs wordt gegeven. Lange tijd heeft de wetgever
zich op het standpunt gesteld dat het in artikel 23 van de Grondwet neergelegde
duale stelsel samenwerking tussen openbaar en bijzonder onderwijs uitsluit
omdat een school die uitgaat van de overheid geen bijzonder onderwijs kan
geven, en omgekeerd. Omdat er in de loop der jaren echter enkele tientallen
samenwerkingscholen ontstonden die pretenderen openbaar én bijzonder
onderwijs aan te bieden, de regering het wenselijk vond om ruimte te bieden aan nieuwe maatschappelijke initiatieven en zij voor openbaar en bijzonder
onderwijs gelijke mogelijkheden tot samenwerking wilde realiseren, werd in
2001 een voorstel tot wijziging van artikel 23 van de Grondwet ingediend.
De Raad heeft destijds principiële bezwaren tegen de samenwerkingsschool
naar voren gebracht.
 In het voorstel van de regering, dat was gebaseerd op een advies van de
Onderwijsraad, werd een gewijzigde tekst van het vierde lid voorgesteld, luidend:
 
 
 «In elke gemeente wordt van overheidswege voldoend openbaar algemeen
vormend lager onderwijs gegeven in een genoegzaam aantal openbare scholen.
Volgens bij de wet te stellen regels kan afwijking van deze bepaling worden
toegelaten, mits tot het ontvangen van zodanig onderwijs gelegenheid wordt
gegeven, al dan niet in een openbare school.»
 
 
 Aanvankelijk gaf de regering aan de voorgestelde tekst de uitleg dat de
samenwerkingsschool een reguliere variant zou zijn, in plaats van een uitzondering
op de hoofdregel dat in elke gemeente «van overheidswege» openbaar
onderwijs wordt gegeven in een openbare school. Na parlementaire kritiek sloot
de regering zich aan bij de visie van de Onderwijsraad, dat de samenwerkingsschool
niet het resultaat kan zijn van schoolstichting, maar slechts mogelijk is
als resultaat van een fusie van bestaande scholen.
In 2006 werd het voorstel in tweede lezing aanvaard. Daaraan droeg bij dat
de grondwetgever beschikte over een proeve van een wetsvoorstel, waarmee inzicht
werd geboden in de wijze waarop de regering de samenwerkingsschool wilde regelen.
De proeve hanteerde als criterium dat een samenwerkingsschool uitsluitend
tot stand kan komen, wanneer een school met opheffing wordt bedreigd als gevolg
van te weinig leerlingen (namelijk indien het aantal leerlingen van minstens één
van de scholen die een samenwerkingsschool willen vormen, in enig jaar minder
bedraagt dan de opheffingsnorm).
 
 
 2. Reikwijdte en criteria
 Uit de gewijzigde tekst van artikel 23, vierde lid, van de Grondwet en
uit de geschiedenis van deze eerste inhoudelijke wijziging sinds de invoering
van het duale bestel in 1917, blijkt dat de samenwerkingsschool slechts in
uitzonderingssituaties mogelijk wordt geacht. Het gaat dan om situaties waarin
de school als gevolg van een tekort aan leerlingen moet worden opgeheven en
er geen mogelijkheid is om samen te gaan met een andere school van dezelfde
of andere richting, of, indien het een openbare school betreft, met een andere
openbare school. Ook uit de toelichting bij het wetsvoorstel blijkt dat uitdrukkelijk
wordt beoogd het duale bestel te handhaven en dat het wetsvoorstel uitsluitend
betrekking heeft op het geval dat een samenwerkingsschool een (laatste) mogelijkheid
is om opheffing van een school te voorkomen, door openbaar en bijzonder onderwijs
met dat oogmerk in één school te laten samenwerken. Het voorgestelde
artikel 17a, tweede lid, WPO bepaalt dat een samenwerkingsschool uitsluitend
tot stand kan komen indien daardoor de continuïteit van het openbaar
of het bijzonder onderwijs gehandhaafd kan blijven en de school daardoor niet
onder de opheffingsnormen, bedoeld in artikel 154, blijft of geraakt. In het
laatste geval toont het bevoegd gezag aan de hand van een prognose van de
ontwikkeling van het aantal leerlingen aan dat de school onder de opheffingsnormen
dreigt te geraken. De Raad merkt hierover het volgende op.
 
 
 Een basisschool wordt in de regel opgeheven, dan wel de bekostiging ervan
beëindigd, indien de school meer dan drie achtereenvolgende jaren onder
de voor de hem geldende opheffingsnorm blijft.
Wanneer een openbare school minder dan 23 leerlingen heeft, kan hij ook open
blijven, mits binnen 10 kilometer geen school aanwezig is waarbinnen openbaar
onderwijs wordt gegeven. Evident is dat wanneer
een school drie achtereenvolgende jaren onder de opheffingsnorm blijft en
geen beroep kan doen op de voor die school geldende uitzonderingen of op de
garantiefunctie voor het openbaar onderwijs, de continuïteit van het
onderwijs in de zin van het voorstel niet langer gehandhaafd kan blijven.
Indien aangetoond kan worden dat, nadat de school in enig jaar onder de opheffingnorm
is geraakt, de school over twee jaar van rechtswege zal worden opgeheven,
behoort de vorming van een samenwerkingsschool dus tot de mogelijkheden. Volgens
het voorstel kan een samenwerkingsschool ook tot stand komen indien
het bevoegd gezag aan de hand van een prognose aantoont dat de school onder
de opheffingsnormen dreigt te geraken. Een vraag die het voorstel niet beantwoordt,
is aan welke periode daarbij dient te worden gedacht. Omdat de termijn waarop
de prognose betrekking moet hebben onbepaald is, is het mogelijk dat een samenwerkingsschool
van start gaat voordat de discontinuïteit zich in objectieve zin voordoet,
dat wil zeggen het tijdstip aanbreekt waarop de school feitelijk dient te
worden opgeheven. De Raad adviseert hieraan nader aandacht te besteden en
bij het bepalen van deze termijn uit te gaan van een objectief vast te stellen
criterium. Daarbij kan worden gedacht aan een termijn van vijf jaar, die ook
geldt bij de termijn voor de oprichting van nieuwe scholen. Op deze wijze wordt recht gedaan aan het uitgangspunt dat de samenwerkingsschool
alleen is toegestaan in uitzonderingssituaties en heeft de met opheffing bedreigde
school maximaal vijf jaar voor de feitelijke opheffing de tijd om de samenwerking
voor te bereiden.
 
 
 3. Personeel en eigen-wachtgelderbepalingen
 a. Volgens artikel 17a, vierde lid, wordt het personeel benoemd krachtens
arbeidsovereenkomst naar burgerlijk recht. Volgens de toelichting ligt de
verantwoordelijkheid voor het personeelsbeleid bij het bevoegd gezag. Daaruit
volgt dat als een personeelslid is benoemd aan de samenwerkingsschool, ervan
dient te worden uitgegaan dat dit personeelslid inzetbaar is in het openbaar
en het bijzonder onderwijs. Derhalve is het van belang dat bij benoeming en
ontslag van personeel de bestuursleden van de stichting die de samenwerkingsschool
in stand houdt daarmee hun instemming betuigen, zodat in de praktijk van alledag
de samenwerking zo goed mogelijk gestalte kan krijgen. Het is de Raad opgevallen
dat het voorgestelde artikel 17a, zesde lid, wel bepaalt dat de statuten in
ieder geval voorzien in een evenwichtige zeggenschapsverdeling wat betreft
het bestuur, maar niet voorziet in een vergelijkbare regel met betrekking
tot het personeelsbeleid. De Onderwijsraad heeft erop gewezen dat het voorstelbaar
is dat het bevoegd gezag bij de vervulling van vacatures nu eens het openbaar
onderwijs en dan weer het bijzonder onderwijs zal willen bedienen. De Onderwijsraad
geeft het advies om in de wet te bepalen te bepalen dat de statuten in dit
opzicht waarborgen bevatten, zoals de eis dat benoeming en ontslag van het
personeel niet zal plaatsvinden als (een meerderheid van) de bestuursleden
van enerzijds het openbaar en van anderzijds het bijzonder onderwijs daartegen
bezwaar maken. In de toelichting wordt aan deze aanbeveling geen aandacht
besteed. De Raad adviseert dat alsnog te doen, en het voorstel zo nodig aan
te passen.
 b. In de toelichting wordt erop gewezen dat de wettelijke verplichtingen
omtrent «eigen wachtgelders» onverkort van toepassing blijven.
De Raad merkt hierover op dat deze passage in overeenstemming is met de hiervoor
geciteerde zin uit de toelichting waarin uiteen wordt gezet dat het personeel
dat is benoemd aan de samenwerkingsschool in dienst is van het bevoegd gezag
en dus in beginsel benoembaar is op alle scholen. Dit kan anders zijn bij
het personeel dat verbonden is aan de scholen die fuseren tot samenwerkingsschool.
Omdat wachtgeldconsequenties worden toegerekend aan de instelling, betekent
dit dat een leraar die is aangesteld voor het bijzonder onderwijs, in voorkomend
geval ook openbaar onderwijs zal moeten verzorgen en omgekeerd. Dit kan er
toe leiden dat het bevoegd gezag gehouden is een personeelslid te ontslaan
omdat deze in verband met diens godsdienstige of levensbeschouwelijke overtuiging
een functie weigert. Bij de toepassing van de eigen-wachtgelderbepalingen
kunnen deze denominatieve problemen zich eveneens manifesteren. Volgens de
Onderwijsraad biedt een bepaling als artikel 184, vierde lid, WPO, waarin
het participatiefonds slechts verplicht wordt identiteitsoverwegingen bij
zijn oordeelsvorming te betrekken, onvoldoende garanties en zal er een aparte
regeling dienen te worden getroffen. Verder heeft de regering toegezegd wat
betreft het voortgezet onderwijs aan deze problematiek nader aandacht te besteden.
 Gelet op het voorgaande adviseert de Raad in de toelichting een duidelijke
en consistente uiteenzetting op te nemen ter zake van de toepassing van de
eigen-wachtgelderbepalingen en deze zo nodig aan te vullen met bepalingen
voor de samenwerkingsschool.
 
 
 4. Beëindiging van de samenwerking
 Indien de stichting die de samenwerkingsschool in stand houdt, wordt opgeheven
of ontbonden, dient de vraag te worden beantwoord of de school als een openbare
of een bijzondere school blijft voortbestaan of dat het einde van de samenwerking
tevens het einde van de school betekent. Ook is denkbaar dat de oorspronkelijke
scholen als afzonderlijke scholen verder willen gaan.
 De Raad is van oordeel dat deze scholen, gelet op de bijzondere voorwaarden
waaronder zij als samenwerkingsschool tot stand zijn gekomen en hun bijzondere
karakter, na splitsing in redelijkheid niet kunnen worden beschouwd als nieuwe
scholen. De Raad adviseert te bepalen dat de statuten in elk geval voorzien
in een regeling op welke wijze en in welke hoedanigheid de school voortbestaat,
en in de wet te voorzien dat de levensvatbaarheid van de afzonderlijke scholen
uitsluitend wordt beoordeeld aan de voor die scholen geldende opheffingsnormen.
 
 
 5. De samenwerkingsschool en de planprocedure
 Volgens het voorstel is een samenwerkingsschool een bijzondere noch een
openbare school, met dien verstande dat de voorschriften die gelden voor bijzondere
scholen van overeenkomstige toepassing zijn. Wanneer een nieuwe school wordt
opgericht, moet – alvorens deze voor bekostiging in aanmerking kan worden
gebracht – worden bezien op welke scholen binnen redelijk afstand (dat
kunnen ook samenwerkingsscholen zijn) het onderwijs van de betreffende richting
of openbaar onderwijs wordt gegeven. Indien binnen redelijke afstand een samenwerkingsschool
ligt, waarin tevens onderwijs wordt gegeven van de gewenste richting (onderscheidenlijk
openbaar onderwijs), wordt de plaatsruimte op die samenwerkingsschool in zijn
geheel meegenomen. De situatie is dus voor een nieuwe openbare of een nieuwe
bijzondere school niet anders dan wanneer er in plaats van de samenwerkingsschool
nog sprake zou zijn van de oorspronkelijke scholen waaruit de samenwerkingsschool
is ontstaan, aldus de toelichting.
 Hoewel een samenwerkingsschool niet uitgaat van de overheid en daarom
geen openbare school is, wordt daarin wel openbaar onderwijs gegeven, waartoe
ruimte is geboden door het gewijzigde artikel 23, vierde lid, van de Grondwet.
In zoverre is het logisch dat bij het bepalen van de behoefte aan openbaar
onderwijs rekening wordt gehouden met de leegstand op de samenwerkingsschool.
Het bijzonder onderwijs kent verschillende richtingen. Bij het bepalen van
de behoefte aan bijzonder onderwijs zal rekening moeten worden gehouden met
de richting van het bijzonder onderwijs in de samenwerkingsschool.
 Het is de Raad niet op voorhand duidelijk hoe de identiteit van de samenwerkingsschool
moet worden bepaald, nu de samenwerkingsschool, anders dan een school van
een richting, zowel bijzonder onderwijs van een bepaalde richting als openbaar
onderwijs verzorgt. Hij adviseert hierop in de toelichting nader in te gaan.
 
 
 6. Overige opmerkingen
 a. Het voorgestelde artikel 17a, negende lid bepaalt dat de gemeenteraad
ingeval van ernstige taakverwaarlozing de maatregelen neemt die hij nodig
acht om de continuïteit van het onderwijsproces te waarborgen voor zover
het openbaar onderwijs betreft. Volgens de laatste volzin wordt de feitelijke
samenwerking beëindigd op 1 augustus van het jaar na een daartoe
gezamenlijk genomen besluit.
 Het is de Raad opgevallen dat slechts bij ernstige taakverwaarlozing kan
worden ingegrepen, en dat dit ingrijpen er kennelijk in bestaat dat de school
ter waarborging van het onderwijsproces wordt opgeheven. De Raad adviseert
toe te lichten waarom deze bevoegdheid beperkt is tot ernstige taakverwaarlozing
en aan te geven op welke wijze erin kan worden voorzien dat, ondanks de opheffing
van de school, aan de behoefte aan openbaar onderwijs wordt tegemoetgekomen.
 
 
 b. Artikel V bevat overgangsrecht voor bestaande samenwerkingsscholen.
Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen scholen waarin op grond van artikel
84 WPO of artikel 63 van de Wet op het basisonderwijs openbaar en bijzonder
onderwijs in een school samenwerken, en scholen waarbij dat formeel niet het
geval is, maar die pretenderen bijzonder en openbaar onderwijs aan te bieden.
De eerste scholen wordt na aanvaarding van het voorstel een termijn
van zes maanden gegund om zich om te vormen tot een samenwerkingsschool in
de zin van het voorstel. Besturen hoeven hun statuten echter niet te wijzigen
en kunnen op de oude voet doorgaan. Samenwerkingsscholen die niet onder de
overgangsbepaling vallen, en die thans een openbare of een bijzondere school
zijn, zullen om een samenwerkingsschool in de zin van de wet te worden aan
alle eisen moeten voldoen waaraan ook nieuw te vormen samenwerkingsscholen
moeten voldoen.
 De Raad stelt vast dat als de overgangsbepaling is uitgewerkt, er twee
soorten scholen over blijven. Enerzijds samenwerkingsscholen in de zin van
artikel 23 Grondwet en dit wetsvoorstel en anderzijds, al naar gelang de rechtsvorm,
openbare scholen of bijzondere scholen met een eigen identiteit. De Raad adviseert
in de toelichting de gevolgen en de betekenis van dit onderscheid nader uiteen
te zetten.
 
 
 c. Het voorgestelde artikel 17a, tiende lid, houdt in dat een geschil
omtrent het toezicht op de samenwerkingsschool en omtrent de uitlegging van
de statuten van de samenwerkingsschool wordt voorgelegd aan een geschillencommissie
van deskundigen. Het voorleggen van een geschil wordt gelijkgesteld met het
instellen van administratief beroep, de uitspraak van de geschillencommissie
met een beslissing in administratief beroep. Tegen die uitspraak staat beroep
open op de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.
 De Raad merkt op dat een samenwerkingsschool in de zin van het wetsvoorstel
door een stichting in stand wordt gehouden. Het toezicht op en de uitleg van
de statuten is een zaak van het bestuur en dan ook een louter privaatrechtelijke
aangelegenheid. Het voorstel om dit soort geschillen
onder de bestuursrechter te brengen, doet geen recht aan het in het Nederlandse
rechtsstelsel verankerde onderscheid tussen privaatrecht en publiekrecht,
en het daarmee samenhangende onderscheid tussen het op het publiekrecht gebaseerde
openbaar onderwijs en het in het privaatrecht geordende bijzonder onderwijs,
alsmede de daarmee corresponderende rechtsgangen bij respectievelijk de bestuursrechter
en de burgerlijke rechter.
 De Raad adviseert uitsluitend te voorzien in de mogelijkheid een geschil
aan een geschillencommissie voor te leggen, wat de gang naar de burgerlijke
rechter niet uitsluit.
 
 
 Volgens de Raad van State is de termijn betreffende de prognose op basis
waarvan moet worden aangetoond dat de school onder de opheffingsnorm dreigt
te vallen, te onbepaald. Het advies om in de wet een termijn op te nemen waarop
de prognose betrekking moet hebben, is overgenomen. Gekozen is voor een termijn
van 6 jaar omdat dit aansluit bij de gegevensverzameling door Cfi ten behoeve
van de prognoses in het kader van de voorzieningenplanning in het voortgezet
onderwijs.
 
 
 Volgens de Raad van State moet bij een uitspraak van de geschillencommissie
worden uitgegaan van de reguliere privaatrechtelijke rechtsgang. Het advies
om deze uitspraak niet als administratief beroep aan te merken is overgenomen.
 
 
 Naar aanleiding van het advies van de Raad van State is de memorie van
toelichting op de volgende punten aangevuld: evenwichtige zeggenschapsverdeling
bij het personeelsbeleid, de toepassing van de eigen wachtgelderbepaling,
na splitsing toetsen aan de stichtingsnormen, de identiteit van samenwerkingsschool
bij het bepalen van leegstand, de taakverwaarlozingsregeling en de situatie
na het uitwerken van de overgangsbepaling.
 
 
 De Raad van State geeft U in overweging het voorstel van wet te zenden
aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal, nadat met het vorenstaande rekening
zal zijn gehouden.
 
 
 De Vice-President van de Raad van State,
 H. D. Tjeenk Willink
 
 
 Ik moge U, mede namens mijn ambtgenoot van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
en de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, verzoeken het hierbij
gevoegde gewijzigde voorstel van wet en de gewijzigde memorie van toelichting
aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal te zenden.
 
 
 De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 S. A. M. Dijksma
 
 
 
 
 De oorspronkelijke tekst van het voorstel van wet en van de memorie van
toelichting zoals voorgelegd aan de Raad van State is ter inzage gelegd bij
het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Hoewel in het advies alleen wordt verwezen naar de voorgestelde wijzigingen
in de Wet op het primair onderwijs, zijn de opmerkingen van de Raad ook van
toepassing op dienovereenkomstige wijzigingen in de Wet op het voortgezet
onderwijs en de Wet op de expertisecentra.
 
 
 Volgens de Onderwijsraad, Samen verder, blz. 9 wordt met deze mogelijkheid «de
meest voorkomende situatie bestreken waarin een samenwerkingsschool nodig
wordt geacht. Dat is in het geval twee binnen redelijke afstand van elkaar
gelegen openbare en bijzondere scholen afzonderlijk niet meer kunnen blijven
bestaan, maar op samengaan zijn aangewezen om, zij het in gefuseerde vorm,
te kunnen blijven voortbestaan.»
 
 
 Artikel 153, eerste lid, WPO. Opheffing kan worden voorkomen wanneer de
school binnen een straal van vijf kilometer de laatste school van de richting
is (of de laatste openbare school) en minimaal 50 leerlingen telt (artikel
153, vierde lid WPO), of wanneer de gemiddelde schoolgrootte van de scholen
onder het bevoegd gezag waaronder de school valt boven de norm voor de gemiddelde
schoolgrootte zit. In dat geval moet de school wel tenminste 23 leerlingen
hebben (artikel 157 WPO).
 
 
 Artikel 153, vijfde lid, WPO.
 
 
 Artikel 75 WPO.
 
 
 Kamerstukken II 2000/01, 27 400 VIII, nr. 3.
 
 
 Zie het voorgestelde artikel 17a, zesde lid, onder d.