Vaststelling begroting van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2006; Notitie over de juridische aspecten van vredesoperaties
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20052006-30300-X, nr. A

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

14-12-2005

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30300-X nr. A

25-11-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamVERVOLGNOTITIE JURIDISCHE ASPECTEN BIJ MILITAIRE OPERATIESInleidingWettelijke basis voor militair optreden in het buitenlandToepassing van het humanitair oorlogsrechtStatusovereenkomstenArtikel 38 van Wetboek van Militair Strafrecht en overige
(militaire) strafuitsluitingsgrondenRules of EngagementMilitaire strafrechtsplegingDe artikelen 96 en 100 van de Grondwet
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30300-XToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: onbekend

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 300 XVaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Defensie
(X) voor het jaar 2006ABRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIEAan de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 25 november 2005Tijdens het begrotingsdebat van 10 mei 20051 heb ik aan het lid Van Middelkoop een vervolgnotitie toegezegd over
de juridische aspecten van vredesoperaties. Met deze brief doe ik deze toezegging
gestand.De Minister van Defensie,H. G. J. KampVERVOLGNOTITIE JURIDISCHE ASPECTEN BIJ MILITAIRE OPERATIESInleidingTijdens de behandeling van de begroting van het Ministerie van Defensie
op 10 mei 2005 in de Eerste Kamer der Staten-Generaal stelde het lid
Van Middelkoop een groot aantal vragen van juridische aard over militaire
operaties. Daarbij verwees hij onder andere naar een eerdere notitie die op
zijn verzoek door Defensie aan de Eerste Kamer was aangeboden (Kamerstuk 29 200
X nr. C, 28 april 2004). Vanwege zowel de complexiteit als het aantal
van de vragen van de heer van Middelkoop, heb ik toegezegd naast de reeds
gegeven mondelinge antwoorden, een vervolgnotitie aan de Eerste Kamer aan
te bieden met meer gedetailleerde antwoorden op de vragen. Hierbij doe ik
deze toezegging gestand.Wettelijke basis voor militair optreden in het buitenlandDe heer Van Middelkoop stelde dat aangezien zijns inziens de wettelijke
basis voor geweldgebruik tijdens militair optreden ontbrak of althans onduidelijk
is, een Rijkswet geweldgebruik krijgsmacht wenselijk is. Deze mening wordt
door de regering niet gedeeld. Militair optreden buiten Nederland vindt zijn
grondslag in het volkenrecht en, met uitzondering van het bestaan en de doelomschrijving
van de krijgsmacht zoals omschreven in artikel 97 van de Grondwet, niet in
het nationale recht. Nationale wetten kunnen immers alleen bevoegdheden geven
die buiten Nederland kunnen worden toegepast voor zover het internationale
of interregionale recht zulks toestaat.1 Het soevereiniteitsbeginsel,
in combinatie met het verbod op het gebruik van, of het dreigen met, geweld
in de internationale betrekkingen zoals omschreven in artikel 2, vierde lid,
van het Handvest van de Verenigde Naties, sluiten uit dat staten eigener beweging
of op basis van hun interne wetgeving militair optreden of militair geweldgebruik
op vreemd grondgebied toepassen. Een Rijkswet brengt daarin derhalve geen
verandering.Het volkenrecht kent een aantal grondslagen voor militair optreden buiten
het eigen land. De meest duidelijke grondslag is nog steeds een mandaat van
de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties met daarin opgenomen de taken en
bevoegdheden van een strijdmacht. Ook als een dergelijke resolutie ontbreekt
biedt het volkenrecht in enkele gevallen een grondslag voor militaire operaties.
Daarbij valt te denken aan het recht op (collectieve) zelfverdediging zoals
omschreven in artikel 51 van het Handvest van de VN. Ook het bevrijden of
evacueren van landgenoten uit een ander land behoort, als onderdeel van het
recht op nationale zelfverdediging2, tot de volkenrechtelijke
grondslagen voor militair optreden in een ander land.De reikwijdte van de taakuitvoering en de daarbij benodigde geweldsbevoegdheden
is afhankelijk van de grondslag waarop de operatie wordt uitgevoerd. In het
geval van een mandaatresolutie van de VN-Veiligheidsraad zullen de taken en
bevoegdheden zoals gezegd in het mandaat zelf zijn opgenomen. Bij zelfverdediging
is de taak beperkt tot het afslaan of voorkomen van een gewapende aanval,
maar zijn de geweldsbevoegdheden alleen beperkt door de beginselen van subsidiariteit
en proportionaliteit.3 In het geval van een bevrijdings-
of evacuatieoperatie dient het optreden beperkt te blijven tot het ontzetten
en evacueren van de landgenoten (en die van eventuele bondgenoten) en dient
het geweldgebruik te worden beperkt tot verdedigend optreden (noodweer).Deze regels, alsmede die welke bij andere grondslagen aan de orde zijn,
komen voort uit het (geschreven) algemene volkenrecht en in een aantal gevallen
uit het (ongeschreven) internationaal gewoonterecht. Dat recht is niet statisch
maar vloeit voort uit de internationale (politieke) ontwikkelingen. Zo is
het begrip «humanitaire interventie» en de daaraan verbonden voorwaarden
en rechtsregels verder ontwikkeld als gevolg van het NAVO-optreden in het
kader van de crisis in Kosovo. Met uitzondering van de genoemde beginselen
van subsidiariteit en proportionaliteit zijn er dan ook geen algemene regels
met betrekking tot de taakstelling of geweldsbevoegdheden die voor elke grondslag
zonder meer toepasselijk zijn. Steeds zal aan de hand van de juridische grondslag
invulling moeten worden gegeven aan de exacte taak en de bijbehorende «Rules
of Engagement»1 (ROE) voor de operatie.De rechten, plichten en verantwoordelijkheden van militairen tijdens operaties
in het buitenland zijn dan ook specifiek voor de betreffende operaties en
kunnen derhalve per operatie verschillen. Het is (ook) om die reden niet goed
mogelijk om dit stelsel in een Rijkswet vast te leggen. Een dergelijk wettelijk
kader zou immers, gelet op het bovenstaande, ofwel in dermate algemene bewoordingen
moeten worden opgesteld dat daarmee geen duidelijkheid wordt gegeven, ofwel
steeds het risico creëren dat de wet niet aansluit bij de internationaal-rechtelijke
kaders voor een operatie.2Tot slot zij opgemerkt dat ook het Hof te Arnhem in de zaak Eric O. van
oordeel was dat het juridisch kader en de legitimatie voor het optreden van
individuele militairen in Irak moest worden gevonden in de resoluties van
de Veiligheidsraad en de Rules of Engagement. De ROE moeten volgens het Hof
worden aangemerkt als een «dienstvoorschrift» in de zin van het
Wetboek van Militair Strafrecht. Vervolgens kwam het Hof tot de conclusie
dat het geweld op grond van dit kader bevoegd was toegepast.Toepassing van het humanitair oorlogsrechtHet toepassingsgebied van het humanitair oorlogsrecht staat wat betreft
internationale gewapende conflicten omschreven in het gemeenschappelijk artikel
2 van de Verdragen van Genève en in artikel 1, derde en vierde lid,
van het Eerste Aanvullende Protocol bij die Verdragen. Wat betreft niet-internationale
gewapend conflicten staat het toepassingsbereik omschreven in het gemeenschappelijk
artikel 3 van de Verdragen van Genève en in artikel 1, eerste en tweede
lid, van het Tweede Aanvullende Protocol bij die Verdragen. Daarbij valt direct
op dat de omschrijving voor internationale gewapende conflicten aanzienlijk
ruimer is dan die welke wordt gegeven voor niet-internationale gewapende conflicten.
De achtergrond daarvan ligt primair in de zorg van sommige staten dat de door
hen als interne aangelegenheden beschouwde situaties, door een (te) ruime
definitie in het Protocol als niet-internationaal gewapend conflict zouden
kunnen worden aangemerkt en daarmee binnen de reikwijdte van het humanitair
oorlogsrecht zouden komen.3Kort samengevat betekenen de bepalingen inzake de reikwijdte van het humanitair
oorlogsrecht dat de regels aangaande internationale gewapende conflicten van
toepassing zijn in gevallen van geweldgebruik tussen de krijgsmachten van
twee of meer staten. De regels aangaande niet-internationale gewapende conflicten
zijn van toepassing in gevallen van geweldgebruik binnen een staat tussen
reguliere strijdkrachten en gewapende groepen of tussen gewapende groepen
onderling, mits aan een aantal aanvullende criteria wordt voldaan.Voor beide situaties geldt dat de opvatting van de strijdende partijen
aangaande de status van het conflict niet relevant is voor de toepassing van
het recht. Zo is het voor internationale gewapende conflicten ook niet nodig
dat de staat van oorlog is verklaard of wordt erkend, hoewel ook formeel verklaarde
oorlogen uiteraard onder de werking van het recht vallen. Deze benadering
voorkomt dat staten om welke reden dan ook de werking van het recht zouden
kunnen beletten door toepassing van creatieve juridische interpretaties van
het recht of van de feitelijke situatie. De toepassing van het humanitair
oorlogsrecht is dan ook niet afhankelijk van formele juridische verklaringen
maar ontstaat door de feitelijke vaststelling van het bestaan van een conflict.Uit het toepassingsbereik van het humanitair oorlogsrecht volgt dat dit
recht niet snel van toepassing zal zijn op vredesmachten, anders dan dat zij
als non-combattanten op grond van dit recht bescherming kunnen genieten tegen
handelingen van de (voormalige) strijdende partijen ter plaatse. Pas als de
vredesmacht zelf feitelijk gaat deelnemen aan het conflict als partij, wordt
de vredesmacht zelf ook gebonden door het humanitair oorlogsrecht. In alle
overige gevallen is de vredesmacht althans formeel juridisch niet door dat
recht gebonden en is op de vredesmacht het overige internationale recht, waaronder
primair het mandaat of de regels met betrekking tot de volkenrechtelijke grondslag
voor de operatie, van toepassing.Op grond van deze criteria is het humanitair oorlogsrecht sinds de totstandkoming
van de Verdragen van Genève in 19491 formeel
juridisch alleen van toepassing geweest op Nederlandse militairen in de oorlog
in Korea, de Golfoorlog2, de operatie Allied Force3 en de operatie Enduring Freedom4.Het humanitair oorlogsrecht kent beperkingen en bevoegdheden. De beperkingen
betreffen voornamelijk de regels aangaande de middelen en methoden van oorlogvoering
en dienen onder meer om bescherming te bieden aan personen die niet (meer)
deelnemen aan het conflict. Tot die categorie behoren primair de burgerbevolking,
de gewonden, de zieken en de (krijgs-)gevangenen. De bevoegdheden betreffen
het recht van combattanten om deel te nemen aan het conflict en, omgekeerd
afgeleid van de beperkingen, de wijze waarop zij het conflict mogen voeren.Zolang het humanitair oorlogsrecht niet formeel juridisch van toepassing
is op een vredesmacht, zijn de bevoegdheden van de vredesmacht beperkt tot
die welke voortvloeien uit het mandaat of de juridische grondslag voor het
optreden. Behoudens bevoegdheden in het kader van «force protection»,
behoort het recht om deel te nemen aan het conflict doorgaans niet tot de
bevoegdheden van een vredesmacht. Niettegenstaande het feit dat een vredesmacht
gaandeweg, bijvoorbeeld door aanhoudende noodzaak tot toenemend geweldgebruik
in het kader van «force protection», alsnog partij kan worden
in een gewapend conflict5 ontleent een vredesmacht
dan ook geen bevoegdheden aan het humanitair oorlogsrecht.Wat betreft de beperkingen bestaat reeds lange tijd het beleid binnen
de NAVO en, ook buiten het kader van de NAVO binnen Nederland, om deze beperkingen
ook wanneer het humanitair oorlogsrecht formeel juridisch niet van toepassing
is, als veilige marge te hanteren bij het optreden van de Nederlandse krijgsmacht.
Daarmee wordt voorkomen dat onduidelijkheid zou ontstaan over de bevoegdheden,
afhankelijk van de soms mogelijk wisselende status van een vredesmacht in
een conflictgebied. Door ten minste deze grens te hanteren, en soms zelfs
een striktere grens, wordt in ieder geval voorkomen dat (onbedoeld)
het handelen van de militairen strijdigheid met het humanitair oorlogsrecht
zou opleveren.Aan dit beleid wordt strikt de hand gehouden. Het vormt dan ook een van
de uitgangspunten bij de juridische beoordeling van een voorgestane operatie
en de daarbij behorende «Rules of Engagement» en aanverwante operationele
instructies. Schending van deze regels, instructies of de beleidsregel als
zodanig levert dan ook niet per definitie een oorlogsmisdrijf op, maar kan
wel leiden tot een strafbaar feit indien daarmee (tevens) dienstvoorschriften
e.d. worden overtreden. Daar waar het toepasselijk recht, zoals het mandaat,
meer toestaat dan het humanitair oorlogsrecht, zullen eventueel strikt noodzakelijke
en op deze grondslag toegestane uitzonderingen op de humanitair oorlogsrechtelijke
beperkingen steeds juridisch getoetst worden en met de nodige voorwaarden
in de instructies worden opgenomen.StatusovereenkomstenIn de eerder aangeboden notitie werd uitsluitend gesproken over de juridische
aspecten ten aanzien van militaire operaties. Daaronder werd niet verstaan
het houden van oefeningen of het stationeren van troepen op bondgenootschappelijk
grondgebied in vredestijd. Er dient dan ook een onderscheid te worden gemaakt
tussen statusovereenkomsten met gastlanden in het kader van militaire operaties
en de permanente statusovereenkomsten zoals die gelden binnen de NAVO en de
EU.Bij de onderhandelingen over statusovereenkomsten met niet-NAVO en niet-EU
landen in het kader van militaire operaties, is voor Nederland het uitgangspunt
dat Nederland exclusieve jurisdictie wil verkrijgen over het Nederlandse personeel.
Dat is echter niet altijd mogelijk, omdat veel landen vasthouden aan hun soevereine
recht om jurisdictie uit te oefenen over eenieder op hun grondgebied. Daar
waar het niet mogelijk is om exclusieve jurisdictie te verkrijgen worden de
risico’s voor het personeel verkleind door aanvullende maatregelen,
waaronder een verbod op het verlaten van de basis en beperkingen in de verkeersdeelname.
Ook worden dergelijke uitzonderingen aan de Staten-Generaal meegedeeld.De statusovereenkomsten zoals die gelden binnen de NAVO en de EU gaan
uit van gedeelde jurisdictie. Bij strafbare feiten gepleegd tijdens de uitoefening
van de dienst heeft de zendstaat primaire jurisdictie. Bij overige strafbare
feiten en bij strafbare feiten die een ernstige verstoring van de interne
rechtsorde in het betreffende land tot gevolg hebben heeft het gastland primaire
jurisdictie. Deze statusovereenkomsten gelden echter uitsluitend op het grondgebied
van de respectieve organisaties en zijn dan ook, zoals gezegd, primair bedoeld
voor gezamenlijke oefeningen of bij stationering in vredestijd. Daarbij geldt
uiteraard tevens als overweging dat het recht in de betreffende landen kenbaar
is en in de regel aansluit bij de normen zoals die in Nederland ook gelden.Artikel 38 van Wetboek van Militair Strafrecht en overige
(militaire) strafuitsluitingsgrondenStrafuitsluitingsgronden dienen te worden bezien in de context van het
recht dat in de gegeven omstandigheden van toepassing is. Artikel 38 van het
Wetboek van Militair Strafrecht (WMS) is een strafuitsluitingsgrond die in
de context moet worden bezien van het recht in tijd van gewapend conflict,
vooruitlopend op de aanpassing van de wet zoals voorzien in de Rijksbrede
reparatierijkswet1. Artikel 38 WMS biedt een brede
strafuitsluitingsgrond voor handelingen die onder normale omstandigheden strafbaar
zouden zijn, maar in de context van een gewapend conflict zijn toegestaan.
Daarbij gelden wel de voorwaarden dat daarbij de grenzen van het oorlogsrecht
en de grenzen van de bevoegdheden van de betreffende militair niet geschonden
worden. Hiermee wordt met andere woorden het normbeeld bepaald: handelingen
die in het kader van het gewapend conflict tot de militaire taakopdracht behoren1 zijn toegestaan, tenzij deze naar geldend recht zijn
verboden. Dit normbeeld is het spiegelbeeld van de afweging onder normale
omstandigheden, waarbij het aanwenden van krijgshandelingen is verboden tenzij
nadrukkelijk toestemming is verleend in het geldend recht.De «bevoegdheden» waarnaar artikel 38 WMS verwijst omvatten
meer dan alleen de «Rules of Engagement». Zij omvatten onder meer
ook de instructies van de betreffende commandant, de taakopdrachten, en de
Aanwijzingen van de Commandant der Strijdkrachten (CDS). De «Rules of
Engagement» betreffen immers alleen de bevoegdheden tot geweldgebruik
in het kader van de taakuitvoering, terwijl voor de toepassing van artikel
38 WMS tevens relevant is of de handelingen waarvoor de strafuitsluitingsgrond
wordt ingeroepen ook pasten binnen de gegeven taken en instructies van de
militair in het kader van de operatie. Handelingen die niet gerelateerd zijn
aan de taakuitvoering, zoals bijvoorbeeld handelingen verricht tijdens verlof,
in de vrije uren of in strijd met de gegeven orders, zijn, indien zij strafbare
feiten opleveren, ook in tijd van gewapend conflict strafbaar en worden niet
automatisch gerechtvaardigd door de bijzondere omstandigheden.Artikel 43 van het Wetboek van Strafrecht is van een andere orde. Toepassing
van artikel 43 Sr. is immers niet normbepalend zoals dat bij toepassing van
artikel 38 WMS, bijvoorbeeld door toepassing van artikel 71 WMS, het geval
is. Artikel 43 Sr. is immers te allen tijde inroepbaar wanneer uitvoering
wordt gegeven aan een bevoegd gegeven ambtelijk bevel, terwijl artikel 38
WMS duidelijk de context van een gewapend conflict aangeeft en ook specifiek
voor die omstandigheden is bedoeld. Dat normbeeld bepaalt vervolgens welke
overige wet- en regelgeving van toepassing is op de gedraging en hoe de gedraging
gewogen moet worden. In het geval van artikel 38 WMS is dat bijvoorbeeld het
humanitair oorlogsrecht. Juist in het kader van een adequate inschatting van
de lokale omstandigheden en de waardering van een gedraging in die context
is het van belang om het juiste normbeeld te hanteren.Bevelen van buitenlandse militairen kunnen niet zonder meer als bevoegd
gegeven ambtelijk bevel in de zin van artikel 43 Sr. worden opgevat. In deze
context kan worden gewezen op artikel 11 van de Wet internationale misdrijven,
dat onder andere is opgenomen omdat een meer specifieke norm voor de internationale
context nodig werd geacht. Buitenlandse militairen zijn normaliter niet op
grond van enige Nederlandse wet bevoegd verklaard tot het geven van (dwingende)
bevelen.2 Buitenlandse militairen zijn in ieder
geval niet bevoegd tot het geven van dienstbevelen in de zin van artikel 125
WMS, tenzij een aanwijzing in de zin van artikel 71a WMS plaatsvindt. Daarvan
is echter nog nooit gebruik gemaakt. In de praktijk worden bevelen van buitenlandse
militairen dan ook omgezet in Nederlandse bevelen door de wijze waarop dergelijke
bevelen in de commandolijn worden doorgegeven aan de Nederlandse operationele
eenheden. Het bekende systeem van de Nederlandse «Red Card Holder»,
die opdrachten en bevelen toetst aan de Nederlandse uitgangspunten voor deelname
aan een operatie voordat de opdrachten en bevelen worden doorgegeven aan de
Nederlandse operationele eenheden, sluit aan op deze benadering.Rules of EngagementZoals hierboven uiteengezet zijn de «Rules of Engagement»
(ROE) regels betreffende de geweldsbevoegdheden in het kader van de taakuitvoering
binnen een bepaalde operatie. Zoals in de ROE zelf ook wordt aangegeven, dienen
deze bevoegdheden echter te worden uitgeoefend onder toepassing van de beginselen
van subsidiariteit en proportionaliteit en in het kader van de opgedragen
taken. De taken in kwestie zijn vervolgens alleen dan bevoegd opgedragen voor
zover zij overeenkomen met het mandaat of met de juridische basis uit het
algemene volkenrecht. Het gestelde in de ROE zelf is op zich dan ook niet
voldoende om de rechtmatigheid van het geweldgebruik te toetsen. Het is juridisch
dan ook niet mogelijk om een strafuitsluitingsgrond op te stellen waarmee
geweldgebruik conform de ROE per definitie als gerechtvaardigd zou gelden.Het arrest van het Hof te Arnhem in de zaak Eric O. heeft daarbij vastgesteld
dat een dergelijke algemene strafuitsluitingsgrond voor handelen op grond
van de ROE ook niet nodig is. Zelfs zonder een dergelijke algemene strafuitsluitingsgrond
kwam het Hof immers tot de conclusie, na raadpleging van het mandaat en de
ROE en na beoordeling van de feiten van de casus, dat betrokkene rechtmatig
had gehandeld. Daarbij baseerde het Hof zich overigens niet alleen op het
gestelde in de ROE en kan dus ook uit dit arrest geen grondslag worden opgemaakt
voor een algehele strafuitsluiting voor handelen op grond van de ROE als algemene
regel.Voor Nederlandse militairen worden de ROE vastgesteld door de CDS. Dit
geldt zowel voor ROE die door Nederland zelf zijn opgesteld als voor internationale
ROE. Laatstgenoemde ROE worden, mede naar aanleiding van de zaak Eric O.,
thans na goedkeuring als dienstvoorschrift uitgegeven. Datzelfde geldt voor
eventueel door Nederland bij die ROE te maken voorbehouden (de zogenaamde «caveats»).
Na de vaststelling door de CDS worden de ROE ter beschikking gesteld van de
eenheden die ze moeten toepassen in de betreffende operatie. Dit kan afzonderlijk
gebeuren, bijvoorbeeld bij wijzigingen van de ROE tijdens een reeds lopende
operatie, of als bijlage bij de opdracht van de CDS ter uitvoering van de
betreffende operatie. Deze bekendstelling spreekt voor zich, aangezien de
ROE geen ander nut of betekenis hebben dan in het kader van de taakuitvoering
in de betreffende operatie. Het wettelijk vastleggen van een plicht tot bekendstelling
van de ROE aan de betreffende eenheden is dan ook overbodig.Bij de missiegerichte opleiding wordt uitleg gegeven over de ROE voor
de betreffende operatie en wordt zo veel mogelijk geoefend in het toepassen
van die ROE. Daarnaast wordt in het kader van de overige opleidingen aandacht
besteed aan het onderwerp ROE. Daarbij kan worden gedacht aan opleidingen
zoals de Hogere Militaire Vorming, de cursus Militair Operationeel Recht,
en de Commandantenopleiding van de Koninklijke Marine. Ook worden symposia
georganiseerd over dit onderwerp en wordt het onderwerp behandeld als thema
in workshops en symposia over andere operationele onderwerpen. Er wordt dan
ook veel aan gedaan om de kennis en het begrip aangaande ROE in het algemeen
en de ROE voor specifieke operaties zeker te stellen en, waar nodig en mogelijk,
te verbeteren.Het voornoemde arrest van het Hof te Arnhem heeft de status van ROE als
dienstvoorschrift vastgesteld. De wettelijke basis voor de ROE, alsmede voor
de bevoegdheid van de minister van Defensie en van de CDS om de ROE uit te
geven, is daarmee eveneens vastgesteld en bestaat uit artikel 135 WMS en artikel
9 van het Rijksbesluit uitvoeringsbepalingen militair strafen
tuchtrecht. De strafbaarheid van overtreding van de ROE volgt op grond van
deze status uit artikel 136 WMS.Wat betreft de voorgestelde aandacht voor verbetering van de kennis van
het internationale strafrecht zij opgemerkt dat dit een geheel ander onderwerp
betreft dan de ROE. Onder internationaal strafrecht wordt immers verstaan
het recht zoals dat wordt toegepast door de internationale tribunalen en het
internationale strafhof. De daaraan ten grondslag liggende internationale
rechtsnormen, waaronder het humanitair oorlogsrecht en mensenrechten, zijn
reeds onderdeel van de algemene militaire opleiding en van vervolgopleidingen.
Ook wordt aan deze aspecten aandacht besteed in het kader van de missiegerichte
opleidingen. Onderwijs inzake de internationale rechtsnormen heeft de blijvende
aandacht van Defensie en zowel de invulling van het onderwijs als de kennis
van deze beginselen bij militairen worden periodiek getoetst. De totstandkoming
van het Statuut van het Internationale Strafhof heeft daaraan vanzelfsprekend
eveneens een impuls gegeven.Militaire strafrechtsplegingOver de afspraken tussen Defensie en het Openbaar Ministerie, waaronder
de afspraken betreffende overleg aangaande militaire operaties, zijn de Staten-Generaal
reeds op 9 juli 2004 per brief geïnformeerd (Kamerstuk 29 521
nr. 6). Het voornoemde arrest van het Hof te Arnhem heeft het belang van deze
afspraken en van het voeren van overleg bevestigd. Vanzelfsprekend vormt dit
arrest zelf inmiddels ook onderwerp van overleg tussen Defensie en het OM.
Beide partijen zijn zich nadrukkelijk bewust van de ernst van de uitspraken
van het Hof en van het belang om wederszijds begrip en kennis te bevorderen.
Een wettelijk voorschrift daartoe is dan ook overbodig.Het voeren van overleg tussen de opsporingsambtenaren van de Koninklijke
marechaussee en de betreffende bevelvoerend commandant van een eenheid bij
een strafrechtelijk onderzoek leent zich evenmin voor vastlegging in een wettelijk
voorschrift. Het spreekt voor zich dat de opsporingsambtenaren belast met
een strafrechtelijk onderzoek daartoe alle relevante personen horen. Het blijft
echter ter beoordeling van het OM of voldoende bewijs is verzameld om tot
vervolging over te gaan en welk bewijs daarvoor benodigd is. Dat kan per geval
verschillen.Hoewel het horen van de betreffende eenheidscommandant in de regel tot
de essentiële bewijsgaring zal behoren, moet het echter mogelijk blijven
om het strafrechtelijk onderzoek naar de omstandigheden van het specifieke
geval in te richten. Een wettelijk voorschrift zoals voorgesteld biedt in
dat kader onvoldoende ruimte voor de met de opsporing belaste ambtenaren en
de ter zake verantwoordelijke officier van justitie.Het kan onder omstandigheden in het belang van een strafrechtelijk onderzoek
ook onwenselijk zijn om de commandant van de betreffende eenheid direct in
kennis te stellen van een strafrechtelijk onderzoek tegen militairen onder
zijn bevel. Dit geldt zowel voor het horen van de commandant als voor het
op overige wijze in kennis stellen van de commandant ter zake een lopend of
in te stellen strafrechtelijk onderzoek. Een besluit om de commandant niet
direct of onverwijld hiervan in kennis te stellen kan bijvoorbeeld aan de
orde zijn indien de rol van de commandant bij de pleging van het vermeende
strafbare feit onduidelijk is. Kennisgeving aan de commandant zal dan ook
in de regel plaatsvinden op het moment dat daardoor geen (risico van) schade
kan ontstaan voor het strafrechtelijk onderzoek.De aanwijzing van het College van Procureurs-Generaal dat militairen na
geweldgebruik eerst als getuige dienen te worden gehoord is op mijn verzoek
tot stand gekomen. De wijze van optreden die in deze aanwijzing wordt voorgeschreven
werd in de praktijk echter reeds langere tijd toegepast. Het lijkt dan ook
niet waarschijnlijk dat deze aanwijzing zal worden ingetrokken, en in ieder
geval niet zonder overleg met Defensie. Ook deze aanwijzing vormt overigens
onderwerp van het hierboven genoemde overleg tussen Defensie en het OM.Het Nederlandse militaire recht kent een duidelijke scheiding tussen strafrecht
en tuchtrecht, voornamelijk gebaseerd op de ernst van de gedraging. Bij de
algehele herziening van het militaire straf- en tuchtrecht, culminerend in
de vaststelling van de (gewijzigde) wetten op 1 januari 1991, is deze
scheiding en de verdeling van de strafbare feiten tussen het strafrecht en
het tuchtrecht zorgvuldig (her-)bevestigd. De destijds gehanteerde uitgangspunten
voor dit systeem zijn nog immer van kracht en de onderliggende overwegingen,
die destijds ook met de Staten-Generaal zijn gedeeld in het kader van de wetsvoorstellen,
zijn onverminderd de geldende opvattingen van de regering. Voor uitbreiding
van bevoegdheden tot tuchtrechtelijke afdoening van strafbare feiten of voor
uitbreiding van de feiten die voor tuchtrechtelijke afdoening in aanmerking
komen, is dan ook geen aanleiding.Datzelfde geldt voor de invoering van een militaire officier van justitie
of een herstel van de verwijzingsofficier. In veel landen wordt juist thans
een omvorming waargenomen van militaire strafrechtpleging naar een (gemengd)
civiel systeem zoals wij dat in Nederland kennen. Ook bij de advisering en
consultatie van landen in het voormalige Oostblok in het kader van het democratiseringsproces
bestaat juist veel waardering en belangstelling voor het Nederlandse systeem.
Ontwikkelingen die een gedeeltelijke of gehele terugkeer inhouden naar het
oude systeem zouden dan ook afwijken van de Europese tendens.Een uitbreiding of instelling van mogelijkheden tot het inroepen van een
(militair) verschoningsrecht of geheimhoudingsplicht lijkt niet nodig in het
licht van het huidige strafrecht. Op militairen is immers, gelet op artikel
2 WMS, eveneens het civiele strafrecht van toepassing. Daarin wordt zowel
voor ambtenaren, waaronder derhalve ook militairen, als in het algemeen een
geheimhoudingsplicht erkend en wordt schending van die plicht zelfs als misdrijf
strafbaar gesteld. Een militair die gehouden is tot antwoorden, maar daardoor
het risico loopt een geheimhoudingsplicht te schenden, kan wijzen op dit conflict
in rechtsbelangen, ook in rechte, en verzoeken van beantwoording van de vraag
verschoond te blijven.1 Omdat deze bepalingen
reeds bedoeld zijn voor het geheim houden van staatsgeheimen en ambtsgeheimen,
lijkt er geen noodzaak te bestaan deze mogelijkheden uit te breiden.De artikelen 96 en 100 van de GrondwetZowel bij de herziening van de defensiebepalingen in de Grondwet van 22 juni
2000 als in debatten en schriftelijke gedachtewisselingen met de Staten-Generaal
sindsdien is de reikwijdte en betekenis van artikel 100 uitvoerig aan de orde
geweest. Zonder het reeds gewisselde integraal te herhalen, zullen een aantal
van de belangrijkste uitgangspunten en standpunten hieronder worden weergegeven
in relatie tot de gestelde vragen en stellingen zoals verwoord in het begrotingsdebat.De constitutionele verhoudingen tussen de regering en het parlement bepalen
dat de regering regeert en dat het parlement vrij moet blijven om de regering
vanuit een onafhankelijke positie te controleren. Een verstrengeling
van deze rollen waarbij het parlement in beslissende zin participeert in individuele
regeringsbesluiten zoals aan de orde bij de inzet van de krijgsmacht ontneemt
het parlement deze vrijheid en committeert het parlement in gelijke mate met
de regering aan het besluit als zodanig. Omdat een dergelijke verstrengeling
onwenselijk wordt geacht, is in artikel 100 van de Grondwet dan ook voorzien
in een consultatierecht van het parlement, maar niet in een instemmingsrecht.1De reikwijdte van dit consultatierecht strekt zich uit tot de inzet en
terbeschikkingstelling van de krijgsmacht ter handhaving of bevordering van
de internationale rechtsorde. Uit de totstandkomingsgeschiedenis van deze
bepaling blijkt dat hoewel terbeschikkingstelling, zoals in het begrotingsdebat
van 10 mei 2005 aan de orde kwam, inderdaad ook onder de reikwijdte van
artikel 100 valt, hiermee wel is bedoeld een besluit in relatie tot daadwerkelijke
inzet van de krijgsmacht.2 Het betreft dus het
ter beschikking stellen van de krijgsmacht aan internationale organisaties
voor de daadwerkelijke inzet in specifieke operaties en niet slechts een meer
vrijblijvende terbeschikkingstelling voor eventuele toekomstige inzet. Dit
onderscheid is ook aan de orde geweest bij de gedachtewisselingen rond de
NRF en de EU battlegroups. In die gevallen is door de regering gesteld dat
de terbeschikkingstelling minder vrijblijvend is. De regering heeft de Staten-Generaal
dan ook steeds ingelicht over de terbeschikkingstelling van de krijgsmacht
in deze contexten.3De beperking in artikel 100 tot de taak omschreven als handhaving of bevordering
van de internationale rechtsorde betekent dat de inzet of terbeschikkingstelling
van de krijgsmacht voor de verdedigingstaak niet onder de reikwijdte van artikel
100 valt. Deze beperking is echter slechts betrekkelijk omdat deze taak in
de praktijk het overgrote deel van de inzet van de krijgsmacht in internationaal
verband beslaat. Zoals hierboven reeds is uiteengezet in relatie tot de toepassing
van het humanitair oorlogsrecht is de inzet van de Nederlandse krijgsmacht
in gewapend conflict sinds de Tweede Wereldoorlog uitermate beperkt geweest.
Bovendien heeft de regering gesteld – en ook waargemaakt – bereid
te zijn om ook in het concrete geval van inzet in het kader van de operatie
Enduring Freedom, waar artikel 100 althans formeel niet van toepassing is,
de Staten-Generaal in de geest van artikel 100 te informeren.Een vergelijking tussen operaties in het kader van de verdedigingstaak,
waaronder operaties op grond van artikel 51 van het Handvest van de Verenigde
Naties, en situaties waarop artikel 96 van de Grondwet ziet gaat niet in alle
gevallen op. Ook al zijn er situaties denkbaar waarbij de verdedigingstaak
gekoppeld zou kunnen worden aan een formele «in-oorlogverklaring»,
het is niet waarschijnlijk dat een dergelijke verklaring in de huidige tijd
zal worden gevraagd of gegeven. Een dergelijke verklaring past ook niet in
de moderne internationale rechtsorde, waarin het rechtmatig gebruik van geweld
in de internationale betrekkingen gekoppeld is aan het herstel of bewaren
van de internationale vrede en veiligheid of aan reactieve inzet op grond
van een dreigende of daadwerkelijke gewapende aanval. Daarnaast is ook het
humanitair oorlogsrecht juist gekoppeld aan de feitelijke omstandigheden van
een gewapend conflict en niet aan een formele staat van oorlog vanwege de
mogelijke discrepantie tussen de feitelijke omstandigheden en de noodzaak
tot bescherming van personen daarin, en de formeel politiek-juridische besluitvorming
omtrent een «in-oorlogverklaring».Ook de inhoud en strekking van artikel 96 van de Grondwet, waaronder de
besluitvorming door de Staten-Generaal in verenigde vergadering, geeft aan
dat de procedure ter zake de «in-oorlogverklaring» niet van dezelfde
orde is als de besluitvorming en de consultatie van het parlement in relatie tot de inzet van de krijgsmacht zoals bedoeld in artikel 100
en de toepassing naar analogie van artikel 100 op militaire operaties zoals
Enduring Freedom. Een systeem waarbij de inzet van de krijgsmacht voor de
verdedigingstaak in alle gevallen wordt behandeld op grond van artikel 96
van de Grondwet zou dan ook disproportioneel zijn en aan deze operaties een
status toekennen die niet noodzakelijkerwijs in verhouding staat tot de ware
aard daarvan. In dit kader wordt ook gewezen op het gestelde in de Memorie
van Antwoord aan de Eerste Kamer1, waarin op
pagina 2 wordt aangegeven dat artikel 96 van toepassing is «op omstandigheden
die door hun ingrijpende en directe betekenis voor de gehele bevolking en
het Koninkrijk zo uitzonderlijk zijn dat deze een bijzondere procedure vergen».
Dit verhoudt zich niet tot een procedure die, zoals voorgesteld, bedoeld is
als parallel of analogie van de consultatie van het parlement zoals omschreven
in artikel 100.Tot slot, wat betreft de «tijd van oorlog»-bekendmaking zoals
bedoeld in artikel 71 WMS, dient te worden benadrukt dat deze van geheel andere
orde is dan de «in-oorlogverklaring» van artikel 96 van de Grondwet.
Zoals deels gemeld in mijn brief over het toepassen van artikel 71 WMS in
het kader van de uitzending van Nederlandse militairen naar Afghanistan in
het kader van de operatie Enduring Freedom,2
is de verklaring zoals in dat artikel bedoeld om voor een bepaald deel van
de krijgsmacht voor een bepaalde periode de bijzondere omstandigheden van «tijd
van oorlog» in de zin van het WMS van toepassing te verklaren. Zij heeft
alleen gevolgen voor de toepassing van een aantal specifieke bepalingen in
het WMS. De«in-oorlogverklaring» van artikel 96 Grondwet daarentegen
verklaart het hele Koninkrijk in oorlog en heeft derhalve gevolgen voor het
hele Koninkrijk, die zich bovendien uitstrekken tot veel meer dan de toepassing
van het WMS.Een ander belangrijk verschil tussen deze bepalingen is dat de verklaring
bedoeld in artikel 71 WMS gerelateerd is aan de feitelijke omstandigheden
waarin het betreffende deel van de krijgsmacht de opgedragen taken moet uitvoeren.
De gevolgen van een dergelijke verklaring, waaronder zowel de strafuitsluiting
op grond van artikel 38 WMS als de strafverzwaringen, houden dan ook verband
met die feitelijke bijzondere omstandigheden. Dat is echter wat anders dan
de formele en voornamelijk politiek-juridische betekenis van de «in-oorlogverklaring»
zoals bedoeld in artikel 96 Grondwet. Die verklaring dient niet om bepaalde
feitelijke omstandigheden vast te stellen, maar juist om een specifieke politiek-juridische
omstandigheid te doen ontstaan. Dat er een discrepantie tussen deze begrippen
en deze artikelen is ontstaan is dan ook verklaarbaar, mede in het licht van
de reeds genoemde ontwikkelingen in het internationale recht ter zake.XNoot1De eerder verschenen stukken zijn gedrukt onder 29 800 X ek-A, B,
C en D, vergaderjaar 2004–2005.XNoot1Zie in dit verband, ook wat betreft de formulering, artikel 539a van het
Wetboek van Strafvordering.XNoot2De volkenrechtelijke status van dergelijke operaties is onderwerp van
academische discussie. Er bestaat echter een meerderheid voor het uitgangspunt
dat zij onderdeel zijn van het recht op nationale zelfverdediging.XNoot3Het Internationaal Gerechtshof heeft zich enkele keren uitgesproken over
de status van deze beginselen als onderdeel van het dwingende gewoonterecht
(ius cogens).XNoot1Zie ook verder in deze notitie de antwoorden op de specifiek op ROE gerichte
vragen.XNoot2Een discrepantie tussen de wet en het internationaal-rechtelijke kader
kan riskant zijn zowel indien de wet beperkter is dan de internationaal-rechtelijke
grondslag toestaat, als in het geval dat de wet ruimer is. In het eerste geval
ontberen de militairen immers de bevoegdheden die het internationaal-rechtelijk
kader biedt indien zij zich strikt aan de wet houden. Die bevoegdheden kunnen
echter essentieel zijn om de missie te kunnen uitvoeren. In het tweede geval
handelen de militairen naar internationaal-rechtelijke normen onbevoegd en
kunnen zij daardoor, hoewel te goeder trouw, strafbaar zijn.XNoot3Zie wat betreft de achtergrond van deze bepalingen de gezaghebbende commentaren
van het ICRC op de Verdragen en Protocollen (Pictet, 1952, wat betreft de
Verdragen en Sandoz, 1987, wat betreft de Protocollen). Zie ook de ICRC website
(www.icrc.org) voor de opvattingen van het ICRC over de toepassing van het
humanitair oorlogsrecht op hedendaagse conflicten en de «war on terror».XNoot1De Verdragen uit 1949 en de Protocollen uit 1977 zijn de meest recente
versies van de «Conventies van Genève». Er bestonden voordien
echter al «Conventies van Genève», eveneens door het ICRC
opgesteld, waarvan de Conventie van 1864 de eerste was.XNoot2De «tweede» Golfoorlog, waarbij de bezetting van Koeweit door
Irak ongedaan werd gemaakt. De «eerste» Golfoorlog, niettegenstaande
de nummering zoals door de VS wordt gehanteerd, betreft de langdurige oorlog
tussen Iran en Irak. Feitelijk was de inval van de VS en het VK in Irak derhalve
de «derde» Golfoorlog.XNoot3De luchtacties van de NAVO in 1999 tijdens de crisis in Kosovo.XNoot4Zowel de landoperatie in Afghanistan als de maritieme operatie in de Arabische
Zee en rond het Arabisch schiereiland. De strijdkrachten van het voormalige
Taliban-bewind in Afghanistan en Al-Qa’ida, inmiddels aangevuld met
de Hezb-i-Islami Gulbuddin, worden in dit conflict als de vijand aangemerkt.XNoot5Een voorbeeld van een vredesmacht die door de omstandigheden in het inzetgebied
uiteindelijk zelf partij werd bij het conflict is de ONUC-operatie die in
de jaren zestig in de Congo werd uitgevoerd.XNoot1De reparatierijkswet beoogt (onder andere) aanvulling van het begrip «oorlog»
met de term «gewapend conflict» in het Wetboek van Militair Strafrecht.XNoot1Keijzer spreekt van feiten «die tot de krijgstaak van de betrokkene
behoren». Zie de aantekeningen bij artikel 38 in Bosch, Th. W.,
Militair Straf- en Tuchtrecht, Kluwer 2004XNoot2Zie onder andere de aantekeningen bij artikel 43 Sr. in Cleiren en Nijboer,
Strafrecht: Tekst en Commentaar en in Noyon, Langemeijer en Remmelink, Het
Wetboek van Strafrecht.XNoot1Zie bijvoorbeeld artikel 98 tot en met 98c Sr., artikel 272 Sr. en artikel
218 Wetboek van Strafvordering.XNoot1Zie onder andere de Nota naar aanleiding van het Verslag, Tweede Kamer,
Kamerstuk 25 367, nr. 5, p. 8, en de Memorie van Antwoord, Eerste Kamer,
Kamerstuk 25 367, nr. 226b, p. 5.XNoot2Zie onder andere de Memorie van Antwoord, Eerste Kamer, Kamerstuk 25 367,
nr. 226b, p. 4XNoot3Zie ook de brief aan de Staten-Generaal van 11 juni 2004 over het
AIV-advies aangaande ontwikkelingen op het gebied van crisisbeheersing, Kamerstuk
29 521, nr. 5.XNoot1Memorie van Antwoord, Eerste Kamer, Kamerstuk 26 243 nr. 165a.XNoot2Brief van 22 april 2005, Kamerstuk 27 925, nr. 172. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20052006-30300-X-A.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl