Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding; Brief ministers met beantwoording van diverse vragen uit wetgevingsoverleg van 30 oktober 2000
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26691, nr. 24

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

22-11-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

26691 nr. 24

15-11-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Vaststellen wilsbekwaamheid en te volgen meldingsprocedure2. De zorgvuldigheidseisen3. Sanctionering zorgvuldigheidseisen/meldplicht4. Schriftelijke wilsverklaring5. Gemeentelijke lijkschouwer en onregelmatigheden/opsporingsonderzoek6. Taak van de officier van justitie ingevolge de Wet
op de lijkbezorging7. Het openbaar ministerie/Vervolgingsmonopolie/Artikel
40 Sr.8. Verpleegkundigen9. Strafuitsluitingsgrond10. Zelfbeschikkingsrecht11. Meldingsprocedure voor levensbeëindiging bij
enkele bijzondere categorieën patiënten12. Minderheidsstandpunt13. Periodiek overleg tussen de voorzitters van de toetsingscommissies14. Jaarverslag toetsingscommissies/Verslag van de Ministers15. Tweede nota van wijzigingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26691Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 52 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 691Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging
(Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding)nr. 24BRIEF VAN DE MINISTERS VAN JUSTITIE EN VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN
EN SPORTAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 15 november 2000Op maandag 30 oktober jongstleden vond een wetgevingsoverleg plaats met
de Vaste Commissies voor Justitie en voor Volksgezondheid, Welzijn en Cultuur
over het wetsvoorstel inzake toetsing levensbeëindiging op verzoek en
hulp bij zelfdoding. Met genoegen hebben wij vastgesteld dat een indringende
en constructieve gedachtewisseling heeft plaatsgevonden. Deze zal worden voortgezet
tijdens de mondelinge behandeling van het wetsvoorstel in de week van 20–24
november a.s. Voor het beantwoorden van diverse vragen en punten van discussie
die bij genoemd wetgevingsoverleg werden opgeworpen, ontbrak de tijd. Met
het oog op de mondelinge behandeling menen wij er goed aan te doen op die
vragen en punten hieronder nog nader in te gaan.1. Vaststellen wilsbekwaamheid en te volgen meldingsprocedureMevrouw Swildens-Rozendaal had verzocht om
duidelijkheid over de procedure die gevolgd moet worden indien op het verzoek
van de patiënt een psychische stoornis van invloed geweest kan zijn.Wij benadrukken nog eens dat op het moment van de beslissing om tot levensbeëindigend
handelen over te gaan, duidelijkheid moet zijn over de vraag of er al dan
niet wilsbekwaamheid is. Door de behandelend arts, eventueel na raadpleging
van juist op dat terrein bij uitstek deskundige andere artsen, moet worden
vastgesteld of er sprake is van wilsbekwaamheid bij deze patiënt. Is
dit laatste het geval, dan is de regeling van dit wetsvoorstel van toepassing.
Wordt de patiënt als wilsonbekwaam beoordeeld, dan is dit wetsvoorstel
eveneens van toepassing, indien er een wilsverklaring is die is afgelegd voordat
sprake was van de wilsonbekwaamheid.In het bovenstaande geval zendt de gemeentelijke lijkschouwer het verslag
van de arts derhalve aan de toetsingscommissie in de regio waarbinnen het
overlijden heeft plaatsgevonden.Komt de arts die met een verzoek om levensbeëindiging of hulp bij
zelfdoding wordt geconfronteerd, tot de conclusie dat de patiënt als
wilsonbekwaam moet worden aangemerkt
en ontbreekt een schriftelijke wilsverklaring, dan geldt, indien de arts in
dat geval wél tot levensbeëindiging overgaat, de meldingsprocedure
voor levensbeëindiging bij enkele bijzondere categorieën patiënten.
In dat geval, zo beantwoorden wij een vraag daarover van mevrouw Ross-van Dorp, zendt de gemeentelijke lijkschouwer de noodzakelijke
stukken in alle gevallen direct aan de officier van justitie of, in de toekomst,
aan de centrale beoordelingscommissie.2. De zorgvuldigheidseisenDe heer Dittrich verzocht om een reactie op
zijn suggestie om de formulering van het zorgvuldigheidsvereiste in artikel
2, eerste lid, onderdeel b aldus aan te passen, dat de arts met de patiënt
tot de overtuiging is gekomen dat er sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk
lijden van de patiënt. Een dergelijke formulering gaat ons inziens voorbij
aan het feit dat voor de uitzichtloosheid van het lijden – uiteindelijk –
het medisch oordeel bepalend is. Naar medisch vakkundig oordeel moet vaststaan
dat de situatie van de patiënt niet te verbeteren is. Dit oordeel komt
de arts toe. De mate waarin het lijden door de patiënt als ondraaglijk
wordt ervaren, is daarentegen in hoge mate subjectief en zal vooral door de
patiënt moeten worden aangegeven.Dit laat onverlet dat wij volmondig beamen dat het, zoals de heer Dittrich ook aangaf, altijd gaat om een gezamenlijke beslissing
van arts en patiënt in goede samenspraak, waarbij de arts de patiënt
op professionele wijze benadert en serieus neemt. Met name wat betreft de
ondraaglijkheid van het lijden, dat zoals gezegd door iedere patiënt
anders wordt ervaren, als wat betreft de weloverwogenheid van verzoek kan
de arts niet anders tot zijn beslissing om het verzoek in te willigen komen,
dan in samenspraak met zijn patiënt. In de formulering van het vereiste
in onderdeel d. komt voorts de samenspraak met de patiënt meer nadrukkelijk
tot uiting. Dit is ingegeven door het feit dat de uiteindelijke afweging,
of er ter verlichting van het lijden van de patiënt geen redelijke andere
mogelijkheid meer is, bij de patiënt ligt. Hij heeft het recht iedere
behandeling te weigeren.In dit verband stelden de heer Rouvoet en de heer Van der Vlies, elk in hun eigen bewoordingen,
dat het criterium uitzichtloos en ondraaglijk niet objectief is vast te stellen.
Wij zijn het met dit standpunt niet eens en willen hier nógmaals benadrukken,
dat voor de uitzichtloosheid van het lijden – uiteindelijk – het
medisch oordeel bepalend is. Naar medisch vakkundig oordeel moet vaststaan
dat de situatie van de patiënt niet te verbeteren is. Dit is een objectief
en volop toetsbaar gegeven. De ondraaglijkheid van het lijden is, zo erkennen
wij, wél een in hoge mate subjectieve factor. Niettemin zal de arts,
indien het lijden niet ook voor hemzelf, naasten en hulpverleners evident
is, het lijden moeten kunnen invoelen. In dit verband merken wij in reactie
op het betoog van de heer Van der Vlies nog op,
dat naar medisch oordeel kan worden vastgesteld dat een chronische ziekte
ongeneeslijk is en in dat opzicht sprake is van uitzichtloosheid. Maar daarmee
hoeft nog niet sprake te zijn van ondraaglijkheid. Dat geldt temeer indien
sprake is van – zoals de heer Van der Vlies
het noemt – een minder extreem ziektebeeld. Tegelijkertijd kan sprake
zijn van een situatie die door de patiënt wordt aangegeven als zijnde
ondraaglijk, maar waarbij naar het oordeel van de arts geen sprake is van
uitzichtloosheid naar medisch vakkundig oordeel.Wij herhalen de notie dat de begrippen uitzichtloos en ondraaglijk, ook
blijkens de jurisprudentie, onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Zij vormen
elk een noodzakelijke, maar op zichzelf niet voldoende voorwaarde voor de
inwilliging van een verzoek om levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding. Mevrouw Swildens-Rozendaal en de heer Dittrich verzochten om een bevestiging dat uitzichtloos en
ondraaglijk lijden ook kan bestaan in vrees voor verdergaande ontluistering
en de kans niet meer waardig te kunnen sterven en het vooruitzicht van onafwendbaar
voortschrijdende aftakeling.Zij gaven al aan dat het hier gaat om formuleringen die de Hoge Raad in
het zogenoemde Schoonheim-arrest uit 1984 bezigde. Inderdaad kunnen de genoemde
omstandigheden tot de conclusie leiden dat sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk
lijden. Dit criterium laat ruimte voor de concrete omstandigheden van het
geval. Het beoogt te codificeren al die aspecten op grond waarvan volgens
vaste jurisprudentie tot dusver een beroep op noodtoestand is aanvaard.Mevrouw Ross-van Dorp verzocht om een toelichting
op onze stelling, dat de aard van de zorgvuldigheidseisen van elkaar verschilt.
Wij hebben gesteld dat de eerste twee eisen, betreffende het uitzichtloos
en ondraaglijk lijden én betreffende het vrijwillig en weloverwogen
verzoek, van een andere orde zijn dan de laatste twee, betreffende de consultatie
en de medisch zorgvuldige uitvoering. De eerstgenoemde komen dicht bij wat
een materiële normstelling voor gerechtvaardigde euthanasie en hulp bij
zelfdoding zou kunnen worden genoemd, terwijl de laatstgenoemde eisen een
meer formeel karakter hebben, gericht op procedurele zorgvuldigheid. In dit
verband maken wij niet, zoals mevrouw Ross-van Dorp
veronderstelde, onderscheid tussen het vrijwillig en weloverwogen verzoek
enerzijds en uitzichtloos en ondraaglijk lijden anderzijds. Zowel artikel
2, eerste lid, onderdeel a. als onderdeel b. zijn, zo beantwoorden wij haar
vraag, op te vatten als inhoudelijke, materiële, eisen.Wij kunnen ons voorstellen dat een schending van deze, eerstgenoemde twee
eisen ernstiger moet worden opgevat dan een schending van laatstgenoemde eisen
betreffende de consultatie en de medisch zorgvuldige uitvoering. Mevrouw Ross-van Dorp verzocht aan te geven wat daarmee wordt bedoeld.
Wij benadrukken nogmaals, dat de arts voor een gerechtvaardigde inwilliging
van een verzoek, moet voldoen aan alle zorgvuldigheidseisen. Indien de toetsingscommissie
evenwel tot het oordeel komt dat niet (in alle opzichten) aan deze vereisten
is voldaan, maakt het voor de vraag welke repercussies dit voor de arts moet
hebben, en met name of een strafrechtelijke dan wel een tuchtrechtelijke reactie
gepast is, wél verschil of sprake is van een schending van één
van de eerstgenoemde eisen dan wel één van de laatstgenoemde
eisen. Tegelijkertijd kan, zo hebben wij aangegeven, een tekortkoming in de
procedurele sfeer ertoe leiden dat onvoldoende komt vast te staan of aan eerstgenoemde
eisen wel is voldaan. En of het handelen van de arts, in zijn geheel, niet
als onzorgvuldig moet worden aangemerkt. Met andere woorden: ook procedurele
eisen dienen volstrekt serieus te worden genomen. Deze beoordeling van het
handelen van de arts in zijn geheel, is opgedragen aan de toetsingscommissies.De heer Rouvoet zette vraagtekens bij het
nut van consultatie indien de arts na een negatief advies van de consulent
toch kan besluiten het verzoek van de patiënt in te willigen.De functie van de consultatie is die van een waarborg voor een zo zorgvuldig
mogelijk besluitvormingsproces met betrekking tot de toepassing van levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding. In de eerste plaats helpt de consultatie
de arts na te gaan of aan de zorgvuldigheidseisen (al) is voldaan en te reflecteren
op zijn eigen afwegingen, alvorens hij besluit tot inwilliging van het verzoek.
In de tweede plaats biedt de consultatie als second opinion ondersteuning
voor de behandelend arts bij de verantwoording van zijn handelen achteraf.
De behandelend arts is niet verplicht de mening van de consulent te volgen.
Ook de consulent hoeft het met de behandelend arts niet eens te zijn. De behandelend
arts is verantwoordelijk voor de beslissing om het verzoek om
levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding al dan niet in te willigen.
De consulent geeft zijn eigen oordeel, hij geeft geen toestemming voor levensbeëindiging.Een negatief oordeel van de consulent zal ertoe leiden dat de arts zich
ernstig bezint op zijn voornemen het verzoek van de patiënt in te willigen.
Een negatief oordeel van een consulent zal, indien de arts besluit het verzoek
niettemin in te willigen, tot extra aandacht leiden bij de toetsing achteraf.3. Sanctionering zorgvuldigheidseisen/meldplichtGelet op het bovenstaande, zo beantwoorden wij een vraag van mevrouw Halsema, is een scherpe onderscheiding in het régime
waaronder niet-inachtneming van de onderscheiden zorgvuldigheidseisen is gesanctioneerd,
niet wenselijk.De toetsingscommissie spreekt in haar gemotiveerde oordeel uit of de arts
overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld en brengt, indien dit
niet het geval is, haar oordeel ter kennis van het college van procureurs-generaal
én de regionaal inspecteur voor de gezondheidszorg.Vervolgens komt de afweging aan de orde welke reactie, een tuchtrechtelijke
of een strafrechtelijke, op de door de commissie vastgestelde omissie van
de arts in de rede ligt. Bij deze afweging speelt uiteraard een rol het gewicht
dat aan de niet-inachtneming van de zorgvuldigheidseisen moet worden toegekend.
Wij zijn met mevrouw Halsema van mening dat een
strafrechtelijke reactie op – uitsluitend – het niet-inachtnemen
van de voorschriften rond consultatie niet-proportioneel zou zijn. De vraag
of de schending van één of meer aspecten van het consultatievereiste
tot de conclusie moet leiden dat sprake was van onzorgvuldig handelen, kan
naar ons oordeel het beste worden beoordeeld door de toetsingscommissie in
de context van het concrete geval. Wij zijn van oordeel dat de meest afgewogen
reactie op onzorgvuldig handelen in voorkomend geval tot stand komt doordat
het College van procureurs-generaal van het openbaar ministerie en de regionaal
inspecteur voor de gezondheidszorg – ieder met behoud van de eigen verantwoordelijkheid –
bezien of, en zo ja, welke stappen moeten worden ondernomen in de richting
van de arts.Een andere benadering is op zijn plaats wat betreft de meldplicht, waarover mevrouw Halsema vragen stelde.De meldplicht is uitdrukkelijk in de omschrijving van de bijzondere strafuitsluitingsgrond
opgenomen om expliciet tot uitdrukking te brengen dat alleen die arts straffeloos
is, die op zorgvuldige wijze levensbeëindiging op verzoek toepast of
hulp bij zelfdoding verleent én zijn handelen meldt opdat hij verantwoording
hierover aflegt. Hiermee wordt het belang van meldingsbereidheid en van het
geven van openheid van zaken, tot uitdrukking gebracht.Indien een arts niet meldt, of bij melding van levensbeëindigend
handelen zou weigeren het in artikel 7, tweede lid, Wet op de lijkbezorging
bedoelde verslag te overleggen, is voor de toetsingscommissie geen rol weggelegd.
Er valt dan niet te toetsen. De arts maakt zich in dat geval schuldig aan
valsheid in geschrifte door het afgeven van een verklaring van (natuurlijk)
overlijden.Opneming van de meldplicht in de bijzondere strafuitsluitingsgrond brengt
met zich mee, dat bij ontdekking dat de arts levensbeëindigend heeft
gehandeld zonder hiervan melding te maken, het vermoeden kan ontstaan van
schuld aan overtreding van artikel 294 Sr. Dit zal aanleiding voor het openbaar
ministerie zijn om een opsporingsonderzoek in te stellen. Daarmee staat op
zichzelf nog niet vast dat de arts zal worden vervolgd terzake van dat levensdelict.
Indien blijkt dat de arts op het melden na aan alle voorwaarden heeft voldaan,
dan kan vervolging worden overwogen terzake van het misdrijf van
artikel 228 Sr. (betreft valsheid in geschrifte in verband met het valselijk
opmaken van een overlijdensverklaring) of van de overtreding van artikel 81,
eerste onderdeel, van de Wet op de lijkbezorging (handelen in strijd met artikel
7, eerste en tweede lid, Wet op de lijkbezorging, betreffende het opmaken
van een valse overlijdensverklaring en/of het achterwege laten van een beredeneerd
verslag).4. Schriftelijke wilsverklaringBij de schriftelijke wilsverklaring is uitvoerig stilgestaan tijdens genoemd
wetgevingsoverleg. Wij maken van de gelegenheid gebruik om hierop nogmaals
in te gaan naar aanleiding van diverse vragen die daarover door verschillende
leden van de Vaste Commissies zijn gesteld.Wij bevestigen het standpunt van mevrouw Swildens-Rozendaal, dat de wettelijke erkenning van de schriftelijke wilsverklaring
niet meer, en ook niet minder inhoudt, dan een vervanging van een mondeling
verzoek van de patiënt indien deze niet meer wilsbekwaam is. Er is, anders
gezegd, door vastlegging in de wet, geen twijfel meer over mogelijk, dat de
schriftelijke wilsverklaring in het kader van levensbeëindigend handelen
een functie kan vervullen. De arts moet deze verklaring serieus in ogenschouw
nemen, tenzij hij aanwijzingen heeft dat de patiënt niet tot een redelijke
waardering van zijn belangen terzake in staat kon worden geacht toen hij de
verklaring opstelde.In bovenbedoelde zin kan vastlegging van de schriftelijke wilsverklaring
in de wet, zo beantwoorden wij een vraag van de heer Vos, aldus de gewenste rechtzekerheid bieden voor de arts, de patiënt
en de overige betrokkenen. Inhoudelijk wordt in
de betekenis van de schriftelijke wilsverklaring met de opneming daarvan in
de wet, geen wijziging gebracht. Evenals thans is deze betekenis, voor de
situatie dat een patiënt niet meer zijn wil kan uiten, dat diens wil
toch bekend is, en dat daarmee rekening kan en mag worden gehouden. Zij heeft,
dit in antwoord op een vraag van mevrouw Ross-van Dorp alsmede van mevrouw Halsema en vanmevrouw Kant, dezelfde status als een concreet verzoek
om levensbeëindiging. Evenals thans ontslaat zij echter de arts niet
van diens verplichting om, in het licht van de zorgvuldigheidseisen, die in
de wet zelf zijn opgesomd, zijn eigen afweging te maken. En evenzeer als thans
het geval is, is de arts bij deze positieve wilsverklaring nooit verplicht
om gevolg te geven aan een verzoek tot levensbeëindiging. Juridisch gezien
heeft hij hiertoe geen rechtsplicht, de positieve wilsverklaring legitimeert
slechts de arts tot een bepaald handelen. Wij bevestigen in dit verband de
opmerking van de heer Van der Vlies, dat de wilsverklaring
nimmer als een volledige garantie kan fungeren om aan lijden in de toekomst
te ontkomen.Mevrouw Ross-van Dorp en mevrouw Kant stelden in verband met de schriftelijke wilsverklaring
vragen over de toepasselijkheid van de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel
2, eerste lid.Voor de gerechtvaardige inwilliging van een schriftelijk verzoek om levensbeëindiging
van een op dat moment wilsonbekwame patiënt moet op overeenkomstige wijze zijn voldaan aan de zorgvuldigheidseisen
die zijn opgesomd in artikel 2, eerste lid. De gekozen formulering houdt in
dat inachtneming van de in het eerste lid genoemde zorgvuldigheideisen geboden
is voor zover de overeenkomst tussen de situaties in het eerste lid en het
tweede lid strekt. Daarmee is de wettelijke erkenning van de schriftelijke
wilsverklaring niet slechts van symbolische betekenis, zoals mevrouw Halsema stelde. De meerwaarde van wettelijke erkenning van
de wilsverklaring boven de huidige, niet-wettelijk verankerde positie is hierin
gelegen, dat deze, onder bepaalde voorwaarden, de arts – in tegenstelling tot de huidige situatie – de mogelijkheid biedt om in
een situatie van uitzichtloos en ondraaglijk lijden de door de patiënt
uitdrukkelijk schriftelijk geuite wens in te willigen.De specifieke positie van de wilsonbekwame patiënt brengt met zich
mee dat mondelinge verificatie van zijn wens en zijn lijden – zo spreekt
vanzelf – niet mogelijk is. De arts zal de vereiste overtuiging dan
ook moeten krijgen op basis van zijn eigen beoordeling van de situatie, overleg
met andere hulpverleners die met de patiënt een behandelrelatie hebben
of hadden en overleg met familie en naasten. Van de vrijwilligheid en weloverwogenheid
van het verzoek zal hij overtuigd kunnen zijn indien zijn bevindingen geen
aanleiding geven om het tegendeel aan te nemen. Dit is de rechtskracht, zoals
wij hierboven al opmerkten, die het tweede lid aan de wilsverklaring toekent.
Zekerheid hieromtrent zal de arts kunnen hebben indien hij de wilsverklaring
met de patiënt heeft kunnen bespreken voordat de patiënt wilsonbekwaam
werd. Wij willen echter niet zover gaan, dat een dergelijke bespreking als
wettelijk vereiste voor de rechtsgeldigheid van de schriftelijke wilsverklaring
wordt opgenomen. Wel vloeit uit het bovenstaande voort, dat de verklaring
helder geformuleerd moet zijn en voldoende toegespitst op de situatie waarin
de inmiddels wilsonbekwaam geworden patiënt zich bevindt. Ook beamen
wij de gedachte die de heer Vos naar voren bracht,
om een vertegenwoordiger, een persoonlijke gemachtigde in de wilsverklaring
te benoemen met wie de arts over de te nemen beslissing kan overleggen. Voor
de arts zal dit in een aantal gevallen een hulp kunnen zijn.Het ligt voor de hand dat de arts de wettelijke vertegenwoordiger (curator
of mentor) of als er geen wettelijke vertegenwoordiger is, de persoonlijke
gemachtigde dan wel een der bedoelde familieleden, ter zake informeert, en
dat zodanige persoon wordt betrokken bij de besluitvorming.Daar staat tegenover dat de mening van de vertegenwoordiger in de kring
der naasten in voorkomend geval omstreden kan zijn, hetgeen de besluitvorming
van de arts kan bemoeilijken. In verband hiermee achten wij het niet wenselijk
om het aanwijzen van een vertegenwoordiger in de wilsverklaring wettelijk
voor te schrijven. Het aanwijzen van een vertegenwoordiger willen wij overlaten
aan de patiënt zelf.In dit verband willen wij bevestigen, dit in antwoord op een vraag van mevrouw Halsema, dat in verband met de inwerkingtreding
van dit wetsvoorstel zal worden voorzien in duidelijke voorlichting, zowel
aan artsen als aan patiënten, omtrent de betekenis van de schriftelijke
wilsverklaring, waarbij aan bovengenoemde aspecten aandacht zal worden geschonken.Voor de uitzichtloosheid en ondraaglijkheid van het lijden is, evenals
bij wilsbekwame patiënten, het medisch vakkundig oordeel dat de situatie
van de patiënt verergert en niet te verbeteren is, bepalend. Bij een
comateuze patiënt kan volgens medische maatstaven worden bepaald dat
dit coma onomkeerbaar is. De vaststelling dat een patiënt in een gevorderde
staat van dementie ernstig lijdt, is soms af te leiden uit zijn gedrag, bijvoorbeeld
als de patiënt weigert om eten of drinken tot zich te nemen. Ook kan
in dat geval duidelijk sprake zijn van ernstige somatische aandoeningen. Bij
een patiënt met een schriftelijke wilsverklaring die na een ongeluk niet
aanspreekbaar is, zal de medische prognose moeten uitwijzen of er medisch
nog mogelijkheden zijn om verbetering te brengen in de situatie van de patiënt.Gelet hierop is het, zo beantwoorden wij een vraag op dit punt van mevrouw Ross-van Dorp, ingevolge dit wetsvoorstel niet
mogelijk dat een arts tot levensbeëindiging overgaat bij een patiënt
met een behandelbare aandoening, ongeacht hoe de schriftelijke wilsverklaring
luidt. Zo kan de arts, indien er medische behandelingsmogelijkheden voorhanden
zijn welke niet bekend waren ten tijde van het opstellen van de verklaring,
niet tot de overtuiging kunnen komen dat aan het vereiste van
uitzichtloos en ondraaglijk lijden is voldaan.De vraag of de patiënt ondraaglijk lijdt, zal de arts moeten beantwoorden
aan de hand van de omschrijving in de wilsverklaring van de situatie waarin
de patiënt levensbeëindiging wenst en voorts afgaande op zijn ervaringen
als arts met de gevolgen van een bepaalde gezondheidstoestand in verschillende
vormen en gradaties. Voorlichting aan de patiënt is slechts mogelijk
voor zover de communicatie met de patiënt die nog toelaat. Daarnaast
zal het, uit hoofde van zijn taak als goed hulpverlener, wel op de weg van
de arts liggen familie en andere naasten, gelet op de aanwezigheid van een
wilsverklaring, voor te lichten over de medische vooruitzichten en mogelijkheden
van de patiënt. Hiernaar werd specifiek gevraagd door mevrouw Ross-van Dorp. Ook de bespreking met de patiënt van
een mogelijke redelijke andere oplossing is slechts mogelijk voor zover de
communicatie met de patiënt zulks toelaat. Wel kan het voorkomen dat
de arts, alles afwegende, tot het oordeel komt dat, ondanks de uitdrukkelijke
wens tot levensbeëindiging van de patiënt die is neergelegd in de
wilsverklaring, een andere oplossing uiteindelijk te verkiezen is boven actieve
levensbeëindiging. Bij deze andere oplossing moet in dit geval worden
gedacht aan het afwachten van de natuurlijke dood, terwijl de patiënt
met alle zorg wordt omringd. Juist de wilsonbekwaamheid van de patiënt
kan ertoe leiden dat moet worden vastgesteld dat hij niet ondraaglijk lijdt.
Dit zal met name het geval kunnen zijn indien de patiënt in een diep
en onomkeerbaar coma verkeert. De beoordeling daarvan blijft evenwel voorbehouden
aan de arts aan de hand van de concrete omstandigheden van het geval.Ook de rol van de consulent moet worden ingevuld aan de hand van de specifieke
omstandigheid waarin de wilsonbekwame patiënt zich bevindt. Hij zal zich
op gelijke wijze over bovenstaande vragen moeten buigen zonder dat hij met
de patiënt kan spreken. Hierboven hebben wij al opgemerkt, dat met de
consultatie een zo zorgvuldig mogelijk besluitvormingsproces met betrekking
tot de toepassing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
wordt bevorderd. In de eerste plaats helpt de consultatie de arts na te gaan
of aan de zorgvuldigheidseisen (al) is voldaan en te reflecteren op zijn eigen
afwegingen, alvorens hij besluit tot inwilliging van het verzoek. In de tweede
plaats biedt de consultatie als second opinion ondersteuning voor de behandelend
arts bij de verantwoording van zijn handelen achteraf. Deze functie kan de
consulent even goed vervullen indien sprake is van een wilsonbekwaam geworden
patiënt met een wilsverklaring.5. Gemeentelijke lijkschouwer en onregelmatigheden/opsporingsonderzoekMevrouw Swildens-Rozendaal vroeg voorts naar
de afhandeling van een melding indien het openbaar ministerie besluit een
opsporingsonderzoek te doen instellen na een aangifte of na een mededeling
van de gemeentelijke lijkschouwer aanstonds na de overlijdensmelding.Indien de gemeentelijke lijkschouwer in een concreet geval van overlijden
als gevolg van de toepassing van levensbeëindiging op verzoek of hulp
bij zelfdoding aanwijzingen heeft dat onregelmatigheden hebben plaatsgevonden,
ligt het in de rede dat hij de officier van justitie, die hij ingevolge artikel
10 van de Wet op de lijkbezorging inlicht teneinde een verlof tot begraven
te verkrijgen, hiervan op de hoogte stelt. Voorts kan hij hiervan aantekening
maken op het modelformulier voor melding van het overlijden, waarvan in alle
gevallen een kopie meegezonden wordt aan de regionale toetsingscommissie.
De gemeentelijke lijkschouwer spreekt zich niet in detail uit over de zorgvuldigheid
van het handelen van de arts. De toetsing van dat handelen is uitdrukkelijk
opgedragen aan de regionale commissie, aan welke hij de benodigde
bescheiden betreffende de melding toezendt. Het is niet zo, zoals mevrouw Halsema stelde, dat de lijkschouwer zelfstandig
kan beslissen aan wie hij het verslag van de arts zendt: de toetsingscommissie
of de officier van justitie.Bij de onregelmatigheden waarop de gemeentelijke lijkschouwer kan stuiten
naar aanleiding van een melding, denken wij aan de situatie dat aanmerkelijke
twijfel ontstaat of wel sprake was van levensbeëindiging op verzoek of
hulp bij zelfdoding. Of het geval dat de toestand waarin de gemeentelijke
lijkschouwer de overleden patiënt aantreft, in het geheel niet overeenkomt
met het vereiste van uitzichtloos en ondraaglijk lijden in de betekenis die
in dit wetsvoorstel daaraan wordt toegekend. De gemeentelijke lijkschouwer
kan ook door derden, bijvoorbeeld de directie van een verzorgings- of verpleeghuis,
ter plaatse worden geroepen omdat twijfels bestaan over de wijze waarop een
bewoner is overleden. In de afgelopen jaren is het een keer voorgekomen dat
de behandelend arts eerst op dat moment toegaf levensbeëindiging op verzoek
te hebben toegepast zonder dit direct te hebben gemeld.De gemeentelijke lijkschouwer draagt zorg voor het inlichten van de ambtenaar
van de burgerlijke stand en de officier van justitie met het oog op het verkrijgen
van een verlof tot begraven. Voorts draagt hij zorg voor de melding, inclusief
de toezending van de daartoe benodigde bescheiden, aan de regionale toetsingscommissie.
Indien er op dat moment geen aanwijzingen zijn dat sprake is van ernstige
onregelmatigheden, staat het feit dat de toetsingscommissie nog geen oordeel
heeft gegeven over de zorgvuldigheid van het handelen van de arts, het vrijgeven
van het lichaam niet in de weg.Er kunnen zich gevallen voordoen, waarin de officier van justitie, gelet
op zijn strafvorderlijke taak, aanleiding ziet om de verklaring van geen bezwaar
tegen begraven of cremeren niet af te geven, maar een sectie te gelasten.
Daartoe kan aanleiding bestaan indien onduidelijk is of wel sprake was van
levensbeëindiging op verzoek of de gemeentelijke lijkschouwer melding
maakt van ernstige onregelmatigheden, of bij politie of justitie aangifte
wordt gedaan van een strafbaar feit.In dat laatste geval dient de officier van justitie blijkens de aanvulling
van artikel 12 van de Wet op de lijkbezorging de gemeentelijke lijkschouwer
en de regionale toetsingscommissie op de hoogte te stellen van het feit dat
hij (nog) niet overgaat tot afgifte van een verklaring van geen bezwaar tegen
begraving of verbranding. Hiermee beantwoorden wij tevens een vraag daarnaar
van de heer Dittrich. In een dergelijke situatie
ligt het in de rede dat de commissie haar oordeel over het handelen van de
arts zendt zowel aan het College van procureurs-generaal van het openbaar
ministerie als aan de geneeskundig inspecteur voor de gezondheidszorg. Dit
is geregeld in artikel 9, tweede lid, onder b. De commissie stelt de arts
hiervan op de hoogte.De laatstbedoelde situatie rechtvaardigt vooralsnog een instandhouding
van de wettelijke taak van de officier van justitie tot het afgeven van een
verklaring van geen bezwaar tegen begraven of verbranding indien sprake is
van een niet-natuurlijke dood. Op de achtergrond blijft aldus de waarborg
behouden dat, bij een vermoeden van ernstige onregelmatigheden, de officier
van justitie intervenieert en een gerechtelijke sectie of een opsporingsonderzoek
gelast.De heer Dittrich vroeg nog waarom de commissie,
indien de officier van justitie heeft geweigerd een verklaring van geen bezwaar
af te geven tegen begraven of verbranden, zowel verplicht is tot het informeren
van de officier van justitie op grond van artikel 10, tweede lid, als verplicht
is tot het inzenden van haar oordeel aan het College van procureurs-generaal
ingevolge artikel 9, tweede lid, onder b. Eerstbedoelde informatieplicht
sterkt ertoe te verzekeren dat de officier van justitie, die in verband met
de weigering van afgifte van genoemde verklaring zal kunnen beslissen tot
een sectie en/of een opsporingsonderzoek de beschikking krijgt over de gegevens
die de commissie ter beoordeling krijgt voorgelegd. Laatstbedoelde informatieplicht
strekt ertoe het College van procureurs-generaal als hoogste gezagsorgaan
binnen het openbaar ministerie, in staat te stellen om de uitkomsten van het
opsporingsonderzoek en de bevindingen van de commissie tezamen in ogenschouw
te nemen bij de beslissing of uiteindelijk al dan niet vervolging moet worden
ingesteld.6. Taak van de officier van justitie ingevolge de Wet
op de lijkbezorgingHiermee komen wij tot een reactie op een andere vraag van mevrouw Swildens-Rozendaal, alsmede op een suggestie van de heer Vos, betreffende de bevoegdheid van de officier
van justitie ingevolge de Wet op de lijkbezorging tot het afgeven van een
verklaring van geen bezwaar tegen begraven of cremeren. Wij zien op dit moment
geen aanleiding om wijziging te brengen in deze bevoegdheid.Het feit dat de gemeentelijke lijkschouwer de ambtenaar van de burgerlijke
stand en de officier van justitie van het overlijden als gevolg van euthanasie
of hulp bij zelfdoding op de hoogte brengt, leidt in beginsel niet tot enige
interventie van de officier van justitie in dat stadium van de melding. Op
grond van de Wet op de lijkbezorging moet in geval van een niet-natuurlijke
dood van oudsher een verklaring van geen bezwaar tegen begraven of cremeren
worden verkregen van de officier van justitie. Dit is niet anders bij euthanasie
en hulp bij zelfdoding, omdat nu eenmaal sprake is van een niet-natuurlijke
dood.Deze bestuurlijke bemoeienis van de officier van justitie in verband met
de lijkbezorging staat niet in de weg aan de toetsing achteraf van gemelde
gevallen van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding door
regionale commissies. De mogelijkheid voor de officier van justitie om een
lichaam aan nader onderzoek te doen onderwerpen en derhalve de afgifte van
een verklaring van geen bezwaar tegen begraving of verbranding uit te stellen,
houdt verband met diens strafvorderlijke taken. Deze bevoegdheid van de officier
van justitie is, gelet op het in het geding zijnde belang van bescherming
van het leven, adequaat om eventuele misstanden boven water te krijgen. De
taak van de officier van justitie is op dat moment niet om te beslissen of
sprake is van een zorgvuldig uitgevoerde euthanasie.Zoals wij tijdens het wetgevingsoverleg al hebben aangegeven, zal de gang
van zaken rond de lijkbezorging meegenomen worden in het voorgenomen evaluatieonderzoek
naar de meldingsprocedure euthanasie. Zowel aan de in de Wet op de lijkbezorging
voorgeschreven procedure op zichzelf als aan eventuele problemen die zich
daarbij in de praktijk voordoen, zal aandacht worden besteed.7. Het openbaar ministerie/Vervolgingsmonopolie/Artikel
40 Sr.Mevrouw Ross-van Dorp vroeg naar het advies
dat het openbaar ministerie heeft gegeven over het wetsvoorstel. Het openbaar
ministerie is, evenals andere daarvoor in aanmerking komende instanties, vanzelfsprekend
bij de voorbereiding van dit wetsvoorstel betrokken geweest. Bij de afronding
van de voorbereiding ervan heeft de eerste ondergetekende, waar mogelijk,
rekening gehouden met hetgeen door het openbaar ministerie in een advies van
28 juni 1999 ter zake naar voren is gebracht. Zowel het advies van het openbaar
ministerie en de reactie daarop van de eerste ondergetekende zijn bij brief
van 4 november 1999, nr. 801 556/99/BSG, aan de Tweede Kamer gezonden. Op het vervolgingsmonopolie zijn wij in de schriftelijke voorbereiding
alsmede tijdens het wetgevingsoverleg reeds uitvoerig ingegaan. In aanvulling
daarop merken wij, in antwoord op vragen van mevrouw Ross-van
Dorp en van de heer Van der Vlies, nog
het volgende op. Inderdaad zullen de gevallen waarin de toetsingscommissie
heeft geoordeeld dat de arts zorgvuldig heeft gehandeld, niet langer naar
het openbaar ministerie worden gezonden. Dit vloeit voort uit het feit, dat
ingevolge dit wetsvoorstel de strafbaarheid van levensbeëindiging op
verzoek en hulp bij zelfdoding door artsen onder strikte voorwaarden wordt
opgeheven. Aldus wordt de beslissingsbevoegdheid van het openbaar ministerie
ter zake van levensbeëindigend handelen door artsen beperkt.Het vervolgingsmonopolie blijft, ook ingevolge dit wetsvoorstel, inhouden
dat het openbaar ministerie in alle gevallen van een redelijk vermoeden van
schuld aan een strafbaar feit, de bevoegdheid behoudt om tot strafvervolging
over te gaan.Aanleiding tot vervolging zal dus, zoals gezegd, kunnen ontstaan, indien
het openbaar ministerie zulks nodig acht, nadat de commissie het handelen
van de arts onzorgvuldig heeft geoordeeld of indien een opsporingsonderzoek
ingesteld na een aangifte, daartoe aanleiding geeft.In antwoord op een vraag daaromtrent van mevrouw Ross-van
Dorp, wijzen wij er nog op dat de commissie, indien het openbaar
ministerie in laatstgenoemde twee situaties een opsporingsonderzoek instelt,
verplicht is aan de officier van justitie desgevraagd alle inlichtingen te
verstrekken, welke hij in verband daarmee nodig heeft.Een systematische dan wel steekproefsgewijze beoordeling door het openbaar
ministerie van alle oordelen van de toetsingscommissies, dus ook die, waarin
het handelen van de arts zorgvuldig is beoordeeld, ligt niet in de rede. Dit
in antwoord op vragen van mevrouw Ross-van Dorp
en mevrouw Kant.Het zou neerkomen op het toedelen aan het OM van een toezichthoudende
taak, die verder gaat dan zijn wettelijke, namelijk strafvorderlijke, taak.Mevrouw Ross-van Dorp vroeg nog naar de verdere
ontwikkeling van de wettelijke criteria.De zorgvuldigheidseisen zijn de afgelopen jaren tot stand gekomen in een
wisselwerking tussen jurisprudentie en binnen de beroepsgroep ontwikkelde
normen. Wij gaan ervan uit dat nadere normering van het handelen van artsen
zal blijven plaatsvinden binnen de beroepsgroep zelf. De commissies zullen
aan de verduidelijking van de normen en de vertaling daarvan naar concrete
gevallen bijdragen door de wijze van beoordeling en de daarbij gemaakte afwegingen,
te expliciteren in gesprekken achteraf met de betrokken artsen en door het
uit te brengen jaarverslag.De rechter aan wie in voorkomend geval een zaak ter beoordeling zal worden
voorgelegd draagt door zijn beoordeling van de aanhangig gemaakte strafzaak
bij aan de vorming van jurisprudentie.In dit verband merken wij in antwoord op een vraag van mevrouw Ross-van Dorp nog op, dat artikel 40 Wetboek van Strafrecht
zijn gebruikelijke functie als algemene strafuitsluitingsgrond behoudt. Dit
houdt in dat degene die in voorkomend geval wordt vervolgd terzake van levensbeëindigend
handelen en die geen beroep op de bijzondere strafuitsluitingsgrond van artikel
293, tweede lid, Sr. kan doen, altijd de mogelijkheid behoudt om een beroep
te doen op artikel 40 van het Wetboek van Strafrecht. Uiteraard is aan de
rechter voorbehouden om te oordelen of dit verweer kan worden gehonoreerd.
De opneming in artikel 293, tweede lid, van een bijzondere strafuitsluitingsgrond
houdt in, dat de strafbaarheid van het feit komt te ontvallen zodra is vastgesteld
dat de pleger aan de geformuleerde specifieke zorgvuldigheidsvereisten heeft
voldaan. Deze vereisten zijn van toepassing op allen, die de
hoedanigheid van arts bezitten en tot wie de norm zich richt. Deze stand van
zaken sluit nauw aan bij de uitleg die de Hoge Raad in zijn arrest van 27
november 1984 (NJ 1985, 106) aan het begrip overmacht in de zin van noodtoestand
heeft gegeven, maar laat de werking van de algemene strafuitsluitingsgrond
van artikel 40 Sr., zoals gezegd, onverlet.Tenslotte beantwoorden wij in dit verband bevestigend de vraag van mevrouw Ross-van Dorp, of het denkbaar is dat het openbaar
ministerie niet tot vervolging overgaat wanneer de commissie oordeelt dat
door de arts niet zorgvuldig is gehandeld. Zoals bij alle vervolgingsbeslissingen
geldt hier het zogenoemde opportuniteitsbeginsel. Dit houdt in dat het openbaar
ministerie kan afzien van vervolging op gronden aan het algemeen belang ontleend
(artikel 167, tweede lid, Wetboek van Strafvordering). Specifieke omstandigheden
van het geval kunnen met zich meebrengen dat een strafrechtelijke reactie
wegens de vermeende inbreuk op de rechtsorde niet zinvol is of niet in het
belang van het functioneren van diezelfde rechtsorde.8. VerpleegkundigenVerschillende leden, waaronder mevrouw Ross-van Dorp en mevrouw Swildens-Rozendaal, hebben
gesproken over de positie van de verpleegkundige. In aanvulling op hetgeen
wij naar voren hebben gebracht in het wetgevingsoverleg, merken wij daarover
nog het volgende op. Verpleegkundigen hebben een belangrijke signalerende
functie en kunnen dikwijls een intermediaire functie vervullen tussen arts
en patiënt. Hun betrokkenheid bij een door de patiënt geuit verzoek
komt tot uiting in hun eigen verslaglegging, die desgewenst door de toetsingscommissie
kan worden opgevraagd.Juist naar aanleiding van vragen van leden van de Tweede en Eerste Kamer
over de handelingen die verpleegkundigen (moeten) uitvoeren en hun bevoegdheid
terzake, hebben wij besloten een onderzoek naar de positie en de rol van verpleegkundigen
in het gehele besluitvormingsproces van medische beslissingen rond het levenseinde
in te stellen. Uit dit onderzoek zullen de werkelijke feiten over de praktijk
duidelijk worden, zodat wij nauwkeurig en systematisch weten waar we over
praten en niet op individuele casus af behoeven te gaan. Dán is ook
het moment gekomen om te besluiten of de positie van verpleegkundigen nog
een nadere regeling zou behoeven en op welke wijze deze dan geformuleerd zou
moeten worden. Dat geldt zowel ten aanzien van verpleegkundigen die wél
als die geen gewetensbezwaren hebben met betrekking tot euthanasie.Aan mevrouw Halsema zegden wij toe nader in
te gaan op het begrip voorbereidingshandelingen.Het verrichten van voorbereidingshandelingen is op grond van artikel 46
Wetboek van Strafrecht alleen strafbaar indien het gaat om een misdrijf waarop
naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf van acht jaar of meer
is gesteld, maar daarbij moeten de handelingen (het opzettelijk verwerven,
vervaardigen, invoeren, doorvoeren, uitvoeren of voorhanden hebben van voorwerpen,
stoffen, gelden of andere betaalmiddelen, informatiedragers, ruimten of vervoermiddelen)
bestemd zijn tot het in vereniging begaan van het misdrijf.Deze strafrechtelijk relevante voorbereidingshandelingen moeten goed worden
onderscheiden van voorbereidende handelingen in het kader van de medische
beroepsuitoefening.Binnen de medische beroepsuitoefening zijn het geven van injecties en
het aanbrengen van een infuus medische handelingen die, in het verlengde van de bevoegdheid van de arts en in zijn opdracht, door een daartoe
bevoegd en bekwaam verpleegkundige mogen worden gedaan.Levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding behoren echter
niet tot het normaal medisch handelen. De medisch-professionele standaard
heeft niet alleen tot uitgangspunt dat levensbeëindiging op verzoek en
hulp bij zelfdoding plaatsvindt onder eindverantwoordelijkheid van de arts,
maar ook dat de uitvoering ervan door een arts geschiedt. Deze norm is ook
bevestigd in de jurisprudentie (Hof Leeuwarden 21 september 1995, TvGr. 1995,
nr. 8, p. 491–495).In het licht van het bovenstaande zijn het inbrengen van een infuus of
het toedienen van een injectie met het oog op levensbeëindiging te beschouwen
als uitvoeringshandelingen. Deze handelingen mag de verpleegkundige niet verrichten
en daartoe mag door artsen ook niet opdracht worden gegeven. Een infuus klaarmaken
voordat het wordt ingebracht, is aan te merken als een voorbereidende handeling,
die wél binnen de normale beroepsuitoefening valt.De zorgvuldigheidseisen voor levensbeëindiging op verzoek en hulp
bij zelfdoding zijn primair van toepassing op de arts die euthanasie pleegt.
Indien de arts op onzorgvuldige wijze handelt, ligt het niet in de rede om
de verpleegkundige die daarbij uitsluitend – ook voor zorgvuldige euthanasie
gebruikelijke – voorbereidende handelingen heeft verricht, te vervolgen.
Vervolging ligt alleen in de rede wanneer iemand een strafrechtelijk verwijt
kan worden gemaakt. Als de verpleegkundige uitsluitend voorbereidende, dus
geen uitvoeringshandelingen heeft verricht, treft haar geen strafrechtelijk
verwijt. Van een zodanig verwijt zou, voor wat betreft de verpleegkundige
als medepleger, alleen sprake kunnen zijn in het geval dat de arts en de verpleegkundige
samen het opzet hebben op levensbeëindiging van de patiënt, maar
dan is er in het geheel geen sprake van euthanasie. Ook voor medeplichtigheid
is vereist dat sprake is van opzet, gericht zowel op de eigen hulpverlening
als op het misdrijf ten aanzien waarvan hulp wordt verleend.9. StrafuitsluitingsgrondWij beantwoorden bevestigend de vraag van de heer Rouvoet, of er voorbeelden zijn van delicten, waarbij wat betreft de strafbaarheid
een onderscheid wordt gemaakt naar beroeps- of bevolkingsgroepen. Wij wijzen
in dit verband op de bijzondere strafuitsluitingsgrond voor artsen ter zake
van de afbreking van zwangerschap (art. 296, vijfde lid Sr.) en verder op
de bijzondere vervolgingsuitsluitingsgrond voor uitgevers en drukkers bij
drukpersdelicten (artt. 53 en 54 Sr.). Voorts zijn er aan bepaalde kwaliteiten
in het Wetboek van Strafrecht strafverminderende of -verhogende factoren verbonden,
bijvoorbeeld: als rechter een gift aannemen (art. 364 Sr.) of als moeder kort
na de bevalling een kind doden (artt. 290, 291 Sr.).10. ZelfbeschikkingsrechtVan de gelegenheid maken wij gebruik om hier in te gaan op hetgeen de heer Rouvoet tijdens de tweede termijn van de behandeling
van de Justitiebegroting op 9 november jl. ter sprake heeft gebracht over
het onderwerp zelfbeschikkingsrecht. Naar aanleiding van zijn vraag of in
enig verdrag expliciet het zelfbeschikkingsrecht erkenning heeft gevonden,
merken wij het volgende op.Zowel artikel 1 van het Internationaal verdrag inzake burgeren politieke
rechten, als artikel 1 van het Internationaal verdrag inzake economische,
sociale en culturele rechten, beide van de Verenigde Naties, noemen het zelfbeschikkingsrecht.
Het gaat daarbij om een recht dat volken toekomt.
Over het zelfbeschikkingsrecht van het individu wordt in deze artikelen niet
gesproken. In het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van
de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) komt de term zelfbeschikkingsrecht
in het geheel niet voor.Ook in andere mensenrechtenverdragen komt zelfbeschikking als een individueel
recht niet voor. Er is naar onze mening ook geen sprake van een expliciet
erkend individueel recht op zelfbeschikking.Dit neemt niet weg dat zelfbeschikking als de grondslag kan worden beschouwd
van vele fundamentele rechten en vrijheden, zoals die in internationale verdragen
zijn opgenomen. Te denken valt aan de verboden van foltering en slavernij,
de vrijheid van godsdienst, geweten en meningsuiting en het recht op vrijheid
en veiligheid van de persoon. De functie van grond- en mensenrechten is het
creëren van een ruimte waarin het individu autonoom is en zijn eigen
lot kan bepalen, zonder bemoeienis en ingrijpen van de overheid. Met andere
woorden het creëren van een ruimte waarbinnen het individu zelf kan beschikken.Het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de waardigheid
van het menselijk wezen met betrekking tot de toepassing van de biologie en
de geneeskunde, dat overigens nog niet door Nederland is geratificeerd, kent
ook niet expliciet een individueel recht op zelfbeschikking, wel het vereiste
van toestemming voor medisch handelen.11. Meldingsprocedure voor levensbeëindiging bij
enkele bijzondere categorieën patiëntenDe heer Vos, de heer Rouvoet en mevrouw Halsema bepleitten een wettelijke regeling met betrekking
tot gevallen van levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek.In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel hebben wij gesteld
dat de opvatting van de Raad van State dat een centrale commissie voor de
beoordeling van levensbeëindiging bij enkele bijzondere categorieën
patiënten een deugdelijke en wellicht zelfs wettelijke, fundering behoeft,
ons sympathiek is. Wij zijn evenwel van oordeel dat de regeling van deze commissie,
die in overwegende mate de levensbeëindiging bij wilsonbekwame patiënten
zal beoordelen, niet in het onderhavige wetsvoorstel thuishoort. De rechtvaardiging
voor levensbeëindiging bij wilsonbekwame patiënten zal, zo deze
er al is, niet op dezelfde gronden en onder dezelfde voorwaarden als levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding kunnen worden aangenomen. Aangezien in de
strafbaarstelling van levensbeëindigend handelen met betrekking tot wilsonbekwame
patiënten geen wijziging wordt gebracht, blijft een beslissing door het
openbaar ministerie over al dan niet vervolgen in deze gevallen aangewezen.
Wij herhalen hier onze voorkeur om de vraag of, en zo ja, op welke plaats,
een dergelijke commissie een formeelwettelijke basis moet worden gegeven,
thans niet te beantwoorden, maar eerst de parlementaire behandeling van het
bovenbedoelde besluit af te wachten.12. MinderheidsstandpuntDe heer Dittrich, mevrouw Ross-van Dorp en mevrouw Kant vroegen naar de mogelijkheid om een minderheidsstandpunt
in het oordeel op te nemen.Het uitdrukkelijk vermelden van een minderheidsstandpunt is in de Nederlandse
(tucht)rechtspraak en in de uitspraken van overige toetsende instanties binnen
de Nederlandse rechtsorde (bijvoorbeeld de Commissie Gelijke behandeling)
niet gebruikelijk.Wij achten zo'n vermelding niet nodig en niet wenselijk. De commissie
komt tot een een eenduidig, gemotiveerd oordeel over het handelen van de arts.
Indien de commissie niet unaniem van oordeel is dat zorgvuldig is gehandeld,
komen de aspecten waarover verschil van inzicht bleef bestaan, vanzelf aan
de orde in de motivering het oordeel. Het doet er daarbij niet toe, of dit
bezwaren betrof van de kant van de jurist, de medicus of de ethicus.
Discussie over bepaalde aspecten van het handelen van de arts, kunnen voorts,
zoals nu reeds gebeurt, aanleiding zijn de arts uit te nodigen voor een gesprek.
De arts komt op deze wijze op de hoogte van punten van kritiek met betrekking
tot zijn handelen en kan daarvan leren voor de toekomst. Dat bevordert de
kwaliteit van het medisch handelen.Het opnemen van een minderheidsstandpunt zou overigens pas zin hebben
als elk oordeel van de commissie zou worden gepubliceerd. Dit is niet het
geval.In antwoord op de vraag van mevrouw Ross-van Dorp,
of een lid van een toetsingscommissie dat zich niet kan vinden in het eindoordeel,
aangifte kan doen van een strafbaar feit, antwoorden wij dat dit in theorie
niet valt uit te sluiten, gelet op het bepaalde in artikel 162 Wetboek van
Strafvordering. Een dergelijke aangifte zou evenwel aanleiding zijn het functioneren
van de betreffende toetsingscommissie aandachtig te bezien.Uit inlichtingen van de kant van de toetsingscommissies is ons gebleken
dat het oordeel tot dusver tot stand komt op basis van consensus. Dit is naar
onze mening, gelet op de delicate aangelegenheid waar het hier om gaat, de
beste werkwijze. Wij hebben het volste vertrouwen in de zorgvuldigheid waarmee
de commissieleden met elkaar een dergelijke afweging maken.13. Periodiek overleg tussen de voorzitters van de toetsingscommissiesMet de heer Dittrich achten wij het van groot
belang dat bij het in artikel 13 van het wetsvoorstel voorgeschreven periodieke
overleg van de voorzitters van de regionale toetsingscommissies, een vertegenwoordiger
van het College van procureurs-generaal en een vertegenwoordiger van de Inspectie
voor de Gezondheidszorg van het Staatstoezicht op de Volksgezondheid, aanwezig
zijn. Wij zien evenwel geen noodzaak daartoe de tekst van genoemd artikel
aan te passen, zoals de heer Dittrich voorstelde.
De wettelijke voorziening dat de bedoelde vertegenwoordigers bij het overleg
worden uitgenodigd brengt naar ons oordeel genoegzaam tot uitdrukking dat
het overleg ook in hun aanwezigheid plaatsvindt. In de huidige praktijk worden
data voor het periodieke overleg al in overleg met alle betrokkenen vastgesteld.Mevrouw Ross-van Dorp zette vraagtekens bij
het nut en de betekenis van het overleg tussen de voorzitters van de toetsingscommissies.Wij hechten aan een transparante en duidelijke oordeelsvorming door de
toetsingscommissies. Anders dan mevrouw Ross-van Dorp
hebben wij wel veel vertrouwen in het periodiek overleg tussen de voorzitters
van de commissies, in aanwezigheid van vertegenwoordigers van het College
van procureurs-generaal en van de Inspectie voor de gezondheidszorg van het
Staatstoezicht op de Volksgezondheid, waarin artikel 13 voorziet. Eigener
beweging hebben de huidige toetsingscommissies daarnaast een meer frequent
onderling overleg tussen de voorzitters, in aanwezigheid van de secretarissen,
ingesteld. Uit de ervaringen van de commissies met deze vormen van overleg
tot nu toe, zoals weergegeven in het jaarverslag 1999 van de commissies, blijkt
reeds, dat algemene vragen inzake interpretatieverschillen tussen de commissies
of inzake de werkwijze van de commissies, op bevredigende wijze aan de orde
komen.14. Jaarverslag toetsingscommissies/Verslag van de MinistersTot een aanpassing van artikel 18 zoals door de heer
Dittrich gewenst, zien wij evenmin aanleiding. Het uitbrengen van
een verslag met betrekking tot het functioneren van de commissies naar aanleiding
van hun verslag van werkzaamheden ter gelegenheid van het indienen van de begroting aan de Staten-Generaal, lijkt ons een adequaat moment. Wél
hebben wij zijn suggestie overgenomen om artikel 17 aldus aan te passen, dat
door de commissies jaarlijks vóór 1 april aan Onze Ministers
niet afzonderlijk, maar gezamenlijk een verslag van werkzaamheden wordt uitgebracht
over het afgelopen kalenderjaar, zoals dit jaar ook is geschied ter gelegenheid
van het eerste jaarverslag. Deze aanpassing wordt voorgesteld bij de tweede
nota van wijziging, welke wij gelijktijdig met deze brief aan u doen toekomen.De suggestie van mevrouw Halsema, die werd
gesteund door de heer Dittrich, om te voorzien
in een te raadplegen databank, waarin alle oordelen van de commissies zijn
opgenomen, vinden wij interessant.Op dit moment beschikken de commissies over een database waarin veel gegevens
betreffende de gemelde gevallen zijn opgenomen. Het is met name bedoeld ter
registratie en voortgangsbewaking van de gemelde zaken bij de commissies.
Dit systeem bevat zoekmogelijkheden aan de hand van deze gegevens, maar fungeert
niet als een databank waarin de inhoud van de oordelen kan worden opgezocht.
Wij kunnen ons voorstellen dat een databank waarin ook alle uirgebrachte oordelen
zijn opgenomen, kan bijdragen aan de bewaking van de eenheid van oordelen
van de toetsingscommissies. Het ontwerpen, beheren en voeden van zo'n systeem
vergt een aanzienlijke financiële investering en personele inzet. Wij
willen de uitwerking van deze sugggestie dan ook graag ter hand nemen naar
aanleiding van de resultaten van het voorgenomen evaluatieonderzoek. Daarin
zal, zo zeggen wij hierbij toe, aan dit aspect aandacht worden besteed.Ook de suggestie van een eventuele openbare databank, waarin uitsluitend
geanonimiseerde gegevens kunnen worden opgenomen, kan naar ons oordeel het
beste op zijn merites worden beoordeeld na afloop van bedoeld evaluatieonderzoek.Vooralsnog vinden wij voor het inzicht in de werkwijze en afwegingen van
de commissies, waaraan binnen de beroepsgroep en meer in het algemeen, in
de samenleving, behoefte bestaat, de uit te brengen jaarverslagen meer geschikt.Hierin zullen de commissies, uiteraard met inachtneming van normen ter
bescherming van de persoonlijke levenssfeer, zoveel mogelijk inzicht bieden
in de wijze waarop de commissies concrete gevallen van levensbeëindiging
op verzoek of hulp bij zelfdoding aan de zorgvuldigheidscriteria hebben getoetst
en in de afwegingen die bij de beoordeling zijn gemaakt. Hierdoor is naar
ons oordeel ook de maatschappelijke controleerbaarheid verzekerd, waarnaar de heer Rouvoet verwees. Wij merken hierbij nog het volgende
op. Sinds hun instelling per 1 november 1998 hebben de huidige toetsingscommissies
één jaarverslag uitgebracht. In dit eerste jaarverslag is gekozen
voor een tamelijk sobere opzet, waarbij niet uitvoerig wordt ingegaan op concrete
casusposities. Wij onderschrijven deze keuze, die mede is ingegeven door het
feit dat de toetsingscommissies in het eerste jaar van hun functioneren de
aandacht hebben gericht op hun werkwijze en praktisch functioneren, alsmede
het entameren van overleg, onderling en met vertegenwoordigers van het openbaar
ministerie en de Inspectie voor de Volksgezondheid. Met betrekking tot toekomstige
jaarverslagen staat ons een vervolmaking voor ogen tot een jaarverslag waarin,
mede aan de hand van daarvoor in aanmerking komende concrete casusposities,
de dilemma's aan de orde komen die zich kunnen voordoen bij de toetsing aan
de verschillende zorgvuldigheidscriteria. Ingevolge artikel 17, eerste lid,
kan hiervoor overigens desgewenst bij ministeriële regeling een model
worden vastgesteld. 15. Tweede nota van wijzigingDoor de heer Dittrich zijn wij tenslotte geattendeerd
op de volgende technische onvolkomenheden in het wetsvoorstel. Dit betreft
de redactie van de verwijzing in artikel 294, tweede lid, Sr., naar de bijzondere
strafuitsluitingsgrond, opgenomen in artikel 293, tweede lid, Sr. en de formulering
van de zorgvuldigheidseis opgenomen in artikel 2, eerste lid, onderdeel f.
In beide gevallen, zo erkennen wij, was sprake van een redactie die niet adequaat
op hulp bij zelfdoding was toegesneden. Wij stellen voor deze punten bij nota
van wijziging te verbeteren.De heer Dittrich wees ons voorts op het ontbreken
in het voorgestelde artikel 10, tweede lid, Wet op de lijkbezorging, van het
voorschrift dat de gemeentelijke lijkschouwer de melding aan de toetsingscommissie
onverwijld verzorgt. Wij stellen bij tweede nota van wijziging voor hierin
te voorzien.De Minister van Justitie,A. H. KorthalsDe Minister van Volksgezondheid,E. Borst-Eilers 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26691-24.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl