Staat van de beleidsinformatie 2006; Rapport 'Staat van de beleidsinformatie 2006'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30558, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

15-05-2006

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30558 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudSAMENVATTINGHoofdconclusieOverige conclusiesDoelrealisatieEffectiviteitUitgaven: begroot en besteedOnderbouwing beleidAanbevelingenReactie ministersNawoord Algemene Rekenkamer1 INLEIDING1.1 Achtergrond1.2 Opzet onderzoekSelectie beleidsprioriteiten uit Miljoenennota 20051.3 Leeswijzer2 VERANTWOORD BELEID2.1 Hoofdconclusie2.2 Beleidsuitvoering2.2.1 Worden de beleidsdoelen gehaald?Voortijdig schoolverlatersCriminaliteit en overlast: onderdeel overlastRuimte2.2.2 Werkt het beleid?2.2.3 Wordt niet meer uitgegeven dan beschikbaar
was?2.3 Sturings- en verantwoordingsinformatie2.3.1 Informatie over doelrealisatieAd (a): informatie bereikt Tweede Kamer te laatAd (b): aan Tweede Kamer verstrekte informatie is niet
helderAd (c): aan Tweede Kamer verstrekte informatie is niet
betrouwbaar en/of niet valide2.3.2 Informatie uit evaluaties2.4 Kwaliteit beleidsprioriteiten in de miljoenennotaTabel 1. Beoordeling van de beleidsprioriteiten in de
Miljoenennota aan de hand van de SMART+C-criteria.2.5 Onderbouwing beleid2.6 Aanbevelingen3 VOORTIJDIG SCHOOLVERLATEN3.1 Het probleem3.2 Aanpak kabinetTabel 2. Regelingen en initiatieven op het gebied
van voortijdig schoolverlaters.3.2.1 Beleidsdoelstelling in de miljoenennota’sNederlandse doelstellingEuropese doelstelling3.3 Conclusies3.3.1 Formuleren beleidsdoelenBeleidsdoelstellingen specifiek en meetbaarBeleidsdoelstellingen tijdgebondenBeleidsdoelstellingen mogelijk niet realistischBeleidsdoelstellingen deels inconsistent met ander beleid3.3.2 Onderbouwing beleidPlan van aanpak: oude ideeënTweesporenbeleid: curatief en preventiefSluitend maken melding en registratieHet onderwijsnummer: mogelijke verbetering registratie3.3.3 BeleidsuitvoeringDoelen niet meer realiseerbaarEffectiviteit beleid onduidelijkOmvang uitgaven aan beleidsprioriteit niet bekend3.3.4 Verantwoordings- en sturingsinformatieMinister helder over beperkingen beleidsinformatieSturingsinformatie moeilijk te interpreterenVerantwoording onhelderTabel 3. Nederlandse doelstelling versus Lissabondoelstelling1De verantwoording is vaak te laatVraagtekens bij validiteit huidige cijfersBestaande informatie niet optimaal benutTabel 4. Instroom en herplaatsing van het absolute aantal
voortijdige schoolverlaters.Andere beschikbare informatiebronnen niet gebruiktTabel 5. Aantallen jongeren van 15 tot 24 jaar zonder
startkwalificatie en geen onderwijs volgend (absoluut en relatief)3.4 AanbevelingenToon lerend vermogenLaat beleidsdoel en -maatregelen op elkaar aansluitenHaal meer uit de bestaande data en gebruik meer gegevensbronnenHaal meer uit het onderwijsnummerVerbeter de verantwoording4 CRIMINALITEIT EN OVERLAST4.1 Veiligheidsprogramma 2002–20064.1.1 Het probleem4.1.2 Aanpak kabinet4.1.3 Groot-projectstatus4.1.4 Inperking RekenkameronderzoekSchema 1. Inperking onderzoek Algemene Rekenkamer4.2 ConclusiesKwaliteit doelstelling overlast redelijk goed, maar niet
specifiek genoegOnderbouwing beleid onvoldoendeMeten is maatwerkRealisatie doelen binnen handbereikOnbekend of positieve ontwikkelingen gevolg zijn van beleidPrestaties goed verantwoordSchema 2. Uitvoering Veiligheidsprogramma, stand
per 1 juli 2005.Kwaliteit beleidsinformatie onvoldoende gewaarborgdOordeel auditdiensten bij Voortgangsrapportage deels niet
transparantBetrouwbaarheid cijfers overlastreductie onzekerOmvang uitgaven Veiligheidsprogramma onbekendVerantwoording is onvolledig, maar dat wordt deels uitgelegd4.3 AanbevelingenEén beleidsdoelBeter evaluerenTransparante auditrapportagesBeter verantwoorden5 RUIMTELIJK BELEID5.1 Prioriteiten ruimte5.1.1 Het ruimtelijk vraagstuk5.2 ConclusiesBeleidsdoelen te algemeen geformuleerdGeen samenhang doelen Miljoenennota en Nota RuimteGeen duidelijke relatie met VROM-begrotingOnvoldoende zicht op totale uitgavenEvaluatie beleidsprioriteiten moeilijk5.3 Aanbevelingen6 REACTIES BEWINDSPERSONEN EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER6.1 Kabinetsreactie6.1.1 Reactie kabinet6.1.2 Nawoord Algemene Rekenkamer6.2 Voortijdig schoolverlaten6.2.1 Reactie minister van OCWLerend vermogenInzicht in de uitgavenHet gebruik van andere bronnenEenduidige en consequente begrippenTijdige verantwoording aan de Tweede Kamer6.2.2 Nawoord Algemene RekenkamerLerend vermogenInzicht in de uitgavenHet gebruik van andere bronnenEenduidige en consequente begrippenTijdige verantwoording aan de Tweede Kamer6.3 Criminaliteit en overlast6.3.1 Reactie ministers van BZK en JustitieInformatie van de auditdiensten6.3.2 Nawoord Algemene Rekenkamer6.4 Ruimtelijk beleid6.4.1 Reactie minister VROM6.4.2 Nawoord Algemene RekenkamerLITERATUUR BIJLAGE 1Overzicht van conclusies, aanbevelingen en toezeggingenBIJLAGE 2Gehanteerde normen en begrippenNormenBeleidsdoelBeleidsinformatieBeleidsonderbouwingDoelenboomKwaliteit niet-financiële beleidsinformatieBegrippenBeleidsinformatieBeleidsprestatiesBeleidsonderbouwingBeleidsresultatenBeleidstheorieDoelenboomDoelmatigheidDoelrealisatieDoeltreffendheidEffectenVerantwoordingBIJLAGE 3Doelenboom beleid vermindering voortijdig schoolverlatenBIJLAGE 4Lijst van gebruikte afkortingen
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30558Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 1,4 Mb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 558Staat van de beleidsinformatie 2006nr. 2RAPPORTInhoud Samenvatting5   1Inleiding91.1Achtergrond9 1.2Opzet onderzoek101.3Leeswijzer11    2Verantwoord beleid122.1Hoofdconclusie122.2Beleidsuitvoering12 2.2.1Worden de beleidsdoelen gehaald?12 2.2.2Werkt het beleid?13 2.2.3Wordt niet meer uitgegeven dan
beschikbaar was?13 2.3Sturings- en verantwoordingsinformatie14 2.3.1Informatie over doelrealisatie14 2.3.2Informatie uit evaluaties152.4Kwaliteit beleidsprioriteiten in
de miljoenennota162.5Onderbouwing beleid16 2.6Aanbevelingen17   3Voortijdig schoolverlaten183.1Het probleem18 3.2Aanpak kabinet193.2.1Beleidsdoelstelling in de miljoenennota’s203.3Conclusies21 3.3.1Formuleren beleidsdoelen213.3.2Onderbouwing beleid233.3.3Beleidsuitvoering26 3.3.4Verantwoordings- en sturingsinformatie273.4Aanbevelingen33   4Criminaliteit en overlast354.1Veiligheidsprogramma 2002–2006354.1.1Het probleem35 4.1.2Aanpak kabinet354.1.3Groot-projectstatus37 4.1.4Inperking Rekenkameronderzoek37 4.2Conclusies404.3Aanbevelingen46    5Ruimtelijk beleid485.1Prioriteiten ruimte48 5.1.1Het ruimtelijk vraagstuk48 5.2Conclusies485.3Aanbevelingen50    6Reacties bewindspersonen en nawoord Algemene Rekenkamer526.1Kabinetsreactie52 6.1.1Reactie kabinet526.1.2Nawoord Algemene Rekenkamer53 6.2Voortijdig schoolverlaten54 6.2.1Reactie minister van OCW546.2.2Nawoord Algemene Rekenkamer55 6.3Criminaliteit en overlast56 6.3.1Reactie ministers van BZK en
Justitie56 6.3.2Nawoord Algemene Rekenkamer576.4Ruimtelijk beleid58 6.4.1Reactie minister VROM58 6.4.2Nawoord Algemene Rekenkamer59   Literatuur61   Bijlage 1Overzicht van conclusies, aanbevelingen en toezeggingen64Bijlage 2Gehanteerde normen en begrippen70Bijlage 3Doelenboom beleid vermindering voortijdig schoolverlaten73Bijlage 4Lijst van gebruikte afkortingen74SAMENVATTINGDit rapport bevat de resultaten van een onderzoek van de Algemene Rekenkamer
naar het beleid van het tweede kabinet-Balkenende op drie zogenoemde beleidsprioriteiten
uit de Miljoenennota 2005.De drie onderzochte beleidsprioriteiten zijn:• Terugdringen voortijdig schoolverlaten.
In 2006 moet het aantal voortijdig schoolverlaters met 30% verminderd
zijn ten opzichte van het jaar 2002 (en in 2010 met 50%).• Tegengaan van criminaliteit en overlast in de
publieke ruimte. In de periode 2008–2010 moeten criminaliteit
en overlast in het publieke domein verminderen met 20 tot 25%; in de
vijftig wijken met de grootste problemen moet deze reductie al in 2006 gerealiseerd
worden.• Ruimte. Er moet ruimte worden gegeven
aan ontwikkelingen: beter inspelen op wensen van burgers en bedrijven en meer
ruimtelijke afwegingen op decentraal niveau. Gebiedsontwikkeling moet worden
gestimuleerd, met als doel het vergroten van de ruimtelijke kwaliteiten en
het versnellen van de ruimtelijke ontwikkelingen.Concreet zijn we voor de drie beleidsprioriteiten nagegaan:• of het maatschappelijk probleem dat het kabinet wil oplossen verminderd
is of dat voorzien is in de maatschappelijke behoefte;• of duidelijk is welke bijdrage het beleid daaraan heeft geleverd;• of de ministers binnen de financiële budgetten blijven;• of de beleidsinformatie die de ministers aan de Tweede Kamer hebben
verstrekt toereikend is;• of de samenhang tussen middelen, prestaties en effecten voldoende
onderbouwd is.Met de beantwoording van deze vragen willen wij zichtbaar maken in hoeverre
het parlement zijn controlerende taak kan waarmaken en in hoeverre de burger
en maatschappelijke organisaties inzicht hebben in de besteding van publieke
middelen en de daarmee geleverde prestaties en bereikte effecten.Ons onderzoek sluit aldus aan bij de ambities van de in 1999 in gang gezette
operatie «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» (VBTB),
waarin een duidelijke samenhang tussen begroting en verantwoording centraal
staat. De op een bepaald beleidsterrein getroffen maatregelen, de daarmee
gemoeide uitgaven en de realisatie van de doelstellingen moeten in verband
gebracht kunnen worden met de oorspronkelijk geplande kosten, doelen en prestaties.In de Miljoenennota 2004 (Ministerie van Financiën,
2003) heeft de minister van Financiën zich namens het kabinet nogmaals
nadrukkelijk gecommitteerd aan de VBTB-filosofie. De minister van gaf daarbij
ook aan dat het kabinet over de beleidsprioriteiten, zoals deze jaarlijks
in de miljoenennota en de bijbehorende beleidsprogramma’s worden vermeld,
op een VBTB-conforme manier verantwoording wil afleggen.HoofdconclusieHet kabinet slaagt er nog niet helemaal in om de Tweede Kamer te voorzien
van alle benodigde informatie over de drie onderzochte beleidsprioriteiten.
De Tweede Kamer ontvangt van de betrokken bewindspersonen nog niet genoeg
gegevens van voldoende kwaliteit om haar controlerende taak op
de betreffende beleidsterreinen goed te kunnen uitvoeren.Op verschillende onderdelen is de verstrekte informatie ontoereikend of
zelfs afwezig. Zo is geen informatie beschikbaar over de vraag of het beleid
werkt en is niet bekend hoeveel geld aan deze prioriteiten is uitgegeven.
Soms ook is de informatie niet helder of wordt zij te laat beschikbaar gesteld.
Als deze tekortkomingen worden verholpen krijgen de ambities van de in 1999
in gang gezette operatie VBTB, gericht op een duidelijke samenhang tussen
begroting en verantwoording, een impuls.Overige conclusiesDoelrealisatieDe mate waarin de doelen van de drie door ons onderzochte kabinetsprioriteiten
worden gerealiseerd, is wisselend.• Het doel om het voortijdig schoolverlaten terug te dringen wordt
volgens de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) bij het huidige
tempo niet gehaald. De cijfers waarop de minister deze uitspraak baseert,
worden daarbij zowel door haar als door de Algemene Rekenkamer niet betrouwbaar
gevonden.• Het doel dat de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK) en van Justitie zich hebben gesteld bij de formulering van het beleid
ter vermindering van overlast, lijkt op basis van acht gehanteerde indicatoren
wél binnen handbereik.• Het ruimtelijk beleid van de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer (VROM) laat zich moeilijk onderzoeken, omdat de beleidsprioriteiten
op dit terrein een te algemeen karakter hebben en niet aansluiten op de hoofddoelstelling
uit de Nota Ruimte.EffectiviteitVoor alledrie de prioriteiten geldt dat vrijwel niet valt na te gaan welke
bijdrage het beleid van de rijksoverheid levert aan het oplossen van de maatschappelijke
problemen waarvoor dat beleid wordt ingezet.Uitgaven: begroot en besteedUit de miljoenennota’s van 2004, 2005 en 2006 is niet op te maken
hoeveel geld voor de drie door ons onderzochte beleidsprioriteiten beschikbaar
is. In het Financieel Jaarverslag Rijk of in andere bronnen, zoals departementale
jaarverslagen, valt evenmin te achterhalen hoeveel geld er voor deze beleidsprioriteiten
is uitgegeven.Onderbouwing beleidBij geen van de onderzochte beleidsprioriteiten is sprake van een gedegen
onderbouwing van de samenhang tussen middelen, maatregelen en gewenste effecten.
Verder ontbreekt het voor de drie beleidsprioriteiten aan een goede evaluatieprogrammering,
waarmee achteraf inzicht in de veronderstelde samenhang gekregen kan worden.AanbevelingenWij bevelen het kabinet aan om samen met de Tweede Kamer af te spreken
welke van de ruim vijftig beleidsprioriteiten met voorrang zullen worden doorgelicht
op de formulering van de doelstellingen, de samenhang tussen middelen, prestaties
en beoogde effecten, de doelrealisatie en de kwaliteit van de sturings- en
verantwoordingsinformatie.1Verantwoordingsdag is het moment waarop het kabinet zich moet verantwoorden,
bij voorkeur in het Financieel Jaarverslag van het Rijk, over de resultaten
die behaald zijn op de beleidsprioriteiten. De miljoenennota’s van 2004,
2005 en 2006 bevatten ruim vijftig van deze prioriteiten: gemiddeld bijna
vier per departement. Veel van deze beleidsprioriteiten zijn zodanig breed
geformuleerd dat ze een groot deel van de beleidsartikelen van de betrokken
departementale begrotingen omvatten. Een integrale en dus gedetailleerde verantwoording
over alle onder de prioriteiten behorende maatregelen en uitvoeringsdoelen
is uit een oogpunt van toegankelijkheid en doelmatigheid onwenselijk. Om op
Verantwoordingsdag een goede verantwoording te hebben bevelen we aan dat het
kabinet met de Tweede Kamer afspreekt over welke beleidsprioriteiten en (hoofd)indicatoren
het die dag verantwoording aflegt.Reactie ministersDe minister van Financiën heeft namens het kabinet op het onderzoek
gereageerd. Het kabinet erkent dat de verantwoordingsinformatie in het algemeen
en in het bijzonder die over de onderzochte beleidsprioriteiten voor verbetering
vatbaar is.De beleidsprioriteiten zijn de belangrijkste politieke doelstellingen
van het kabinet voor de kabinetsperiode 2004–2007, aldus de minister.
Het kabinet heeft dit jaar en vorig jaar over alle beleidsprioriteiten verantwoording
afgelegd en ziet geen aanleiding om hierin volgend jaar verandering aan te
brengen. Het is overigens aan een volgend kabinet of het minder of meer concrete
beleidsprioriteiten wil kiezen.Met de Algemene Rekenkamer is het kabinet van mening dat een doorlichting
van alle beleidsprioriteiten niet haalbaar is en dat het wenselijk is om te
bepalen welke beleidsprioriteiten met voorrang worden doorgelicht. Bij de
begrotingsvoorbereiding 2007 zal het kabinet inventariseren welke van de beleidsprioriteiten
dan in aanmerking komen voor een beleidsdoorlichting. Daarover kan met de
Tweede Kamer in het kader van de begrotingsbehandelingen van gedachten worden
gewisseld. In het verantwoordingsdebat over 2007 heeft de Tweede Kamer dan
de gelegenheid om de resultaten aan de orde te stellen, aldus de minister.De ministers van OCW, BZK en Justitie en VROM hebben gereageerd op onze
aanbevelingen over de beleidsprioriteiten waarvoor zij eerstverantwoordelijk
zijn. Zij geven aan de meeste van onze aanbevelingen over te zullen nemen.Nawoord Algemene RekenkamerWij zijn ingenomen met de reactie van het kabinet op ons onderzoek. Daaruit
blijkt dat het kabinet net als wij een blijvend belang hecht aan beschikbaarheid
en bruikbaarheid van relevante informatie en aan een goede onderbouwing van
het beleid en de verantwoording daarover. Wij delen de opvatting van het kabinet
dat VBTB een proces van lange adem is.We constateren met instemming dat het kabinet onze aanbevelingen gericht
op het verbeteren van Verantwoordingsdag overneemt. Wij realiseren ons dat
een beleidsprioriteit die een (zeer) groot aantal maatregelen omvat en betrekking
heeft op verschillende begrotingen en beleidsartikelen bijzonder lastig te
onderzoeken is op effectiviteit. Wij vinden het echter wel gerechtvaardigd
om van een minister te verlangen dat hij samenhangend inzicht kan bieden in
de mate waarin hij zijn doelen bereikt, wat hij daarvoor heeft gedaan en wat
dat heeft gekost. Daarom zijn we blij met de toezegging van het
kabinet om beleidsprioriteiten te gaan doorlichten. We zullen met belangstelling
de afspraken volgen die het kabinet met de Tweede Kamer maakt over de selectiecriteria
voor de door te lichten beleidsprioriteiten, over de keuze voor enkele beleidsprioriteiten
en over de termijnen waarbinnen die doorlichtingen zullen plaatsvinden.1 INLEIDING1.1 AchtergrondDe Algemene Rekenkamer heeft in haar strategie voor de periode 2004–2009
aangegeven een bijdrage te willen leveren aan goed openbaar bestuur. We willen
onder meer zichtbaar maken of het parlement zijn controlerende taak kan waarmaken
en of de burger en maatschappelijke organisaties inzicht hebben in de besteding
van de publieke middelen, de geleverde prestaties en de effecten. Met dit
streven sluiten wij aan bij de ambities van de in 1999 in gang gezette operatie «Van
Beleidsbegroting Tot Beleidsverantwoording» (VBTB).Een duidelijke samenhang tussen begroting en verantwoording staat in de
VBTB-filosofie centraal. De op een bepaald beleidsterrein getroffen maatregelen,
de daarmee gemoeide uitgaven en de realisatie van de doelstellingen moeten
in verband gebracht kunnen worden met de oorspronkelijk geplande kosten, doelen
en prestaties. Aan dit doel, verbetering van begroting en verantwoording en
de samenhang daartussen, willen we onder andere bijdragen met onze onderzoeken
in de reeks «Staat van de beleidsinformatie».In de Miljoenennota 2004 (Ministerie van Financiën,
2003) heeft de minister van Financiën, vijf jaar na de introductie van
VBTB, zich namens het kabinet nogmaals nadrukkelijk gecommitteerd aan de VBTB-filosofie:«Het kabinet zal, in lijn met de VBTB-gedachte, zijn plannen zodanig
formuleren dat achteraf ook verantwoording kan worden afgelegd over de uitvoering
van het voorgenomen beleid. De nagestreefde prestaties van de overheid zullen
zo veel mogelijk worden vastgelegd in relatie tot de beleidsinstrumenten en
de uitgaven die daarvoor moeten worden gedaan. Het is belangrijk dat VBTB
politiek blijft leven en niet alleen in de managementsfeer terechtkomt. Een
beperking van het aantal doelstellingen tot de herkenbare politieke prioriteiten
is hiervoor cruciaal.»De minister van Financiën schrijft verder dat het kabinet afrekenbaar
is op het nemen van acties en het realiseren van de beoogde effecten:«Het moment om te bezien wat er van de kabinetsdoelstellingen terecht
is gekomen, is het Jaarverslag. Daarnaast zal – zowel vooraf als achteraf
met evaluatieonderzoek – op zijn minst aannemelijk moeten worden gemaakt,
maar bij voorkeur aangetoond, dat de acties van de overheid bij zullen dragen
c.q. hebben bijgedragen aan het politiek geformuleerde doel in de beleidsprogramma’s
en de beleidsbegroting. Inzicht in de kritische succesfactoren is daarbij
van groot belang. VBTB brengt met zich mee dat het budgettaire beleid niet
los kan worden gezien van de doelstellingen die het kabinet wil bereiken.
Zonder beschrijving van de beleidsdoelstellingen zou de miljoenennota incompleet
zijn.»De minister van Financiën geeft dus nadrukkelijk aan dat het kabinet
over zijn belangrijkste politieke doelstellingen, zoals deze jaarlijks in
de miljoenennota en de bijbehorende beleidsprogramma’s worden vermeld,
op een VBTB-conforme manier verantwoording wil afleggen.De minister vindt dat overheidsbeleid goed moet zijn voorbereid, maar
dat er ook voldoende aandacht moet zijn voor de uitvoering en voor de verantwoording
daarover en dat daarvoor goede beleidsinformatie beschikbaar moet zijn, die
onder meer antwoord geeft op de vraag of er wat van het beleid terecht is
gekomen. Daarmee geeft de minister aan dat de ministeries voor alle fasen
van het beleidsproces voldoende aandacht moeten hebben.De Algemene Rekenkamer onderschrijft dit standpunt en gebruikt het dan
ook als kader voor dit onderzoek. «Aandacht hebben voor alle fasen van
het beleidsproces» komt kort samengevat op het volgende neer:• Nadat de maatschappelijke problemen en behoeften waarvoor bepaald
beleid een oplossing moet bieden c.q. waar beleid in moet voorzien en de rol
die het Rijk hierbij kan vervullen duidelijk omschreven zijn, formuleert de
minister op basis hiervan zijnbeleidsdoelen.• Vervolgens moet duidelijk zijn welke maatregelen de minister kiest
en waarom hij denkt dat juist die maatregelen zullen bijdragen aan het realiseren
van het beleidsdoel. Om de beste maatregelen te kunnen kiezen heeft de minister
vooraf inzicht nodig in de vraag welke interventies in theorie werkzaam kunnen
zijn. In principe worden alleen díe maatregelen ingezet waarvan de
minister, bijvoorbeeld op basis van een ex-ante-evaluatie, de verwachting heeft dat daarmee (het beste) de realisatie van
het beleidsdoel wordt bevorderd.• Om na te gaan of de getroffen maatregelen (goed) worden uitgevoerd,
of het beleid werkt, of de minister de juiste maatregelen heeft genomen en
of hij binnen het beschikbaar gestelde budget blijft, is valide, betrouwbare en actuele beleidsinformatienodig. Die informatie
moet duidelijk maken of de beleidsdoelen worden gerealiseerd en of dat komt
door de getroffen maatregelen. Zowel systemen van reguliere prestatiegegevens
als beleidsevaluatieonderzoeken kunnen inzicht geven in ontwikkelingen op
een bepaald beleidsterrein. Deze informatie heeft de minister niet alleen
nodig om (de uitvoering van) beleid zonodig bij te kunnen sturen, maar ook
om verantwoording aan de Tweede Kamer te kunnen afleggen.1.2 Opzet onderzoekWij hebben vorig jaar, in de Staat van de beleidsinformatie
2005(Algemene Rekenkamer, 2005), aangegeven dat wij vinden dat de
Tweede Kamer door middel van het Financieel Jaarverslag van het Rijk volledig
inzicht moet krijgen in de uitgaven die door de verschillende betrokken ministeries
gedaan zijn voor de belangrijkste politieke doelstellingen van het kabinet
(de «beleidsprioriteiten»), en in de prestaties en effecten die
daarmee zijn gerealiseerd. Dat zou volgens ons het verantwoordingsdebat over
de realisatie van de beleidsprioriteiten van het regeringsbeleid goed kunnen
ondersteunen.In ons onderzoek van dit jaar zijn wij voor drie beleidsprioriteiten uit
de Miljoenennota 2005 nagegaan in hoeverre in
de verantwoording is voldaan is aan de (in § 1.1 beschreven) voorwaarden
die de minister van Financiën heeft gesteld. Concreet betekent dit dat
we in het kader van de verantwoording van de ministers over hun beleid hebben
onderzocht:• of het maatschappelijk probleem dat het kabinet wil oplossen verminderd
is, dan wel of in de maatschappelijke behoefte is voorzien;• of duidelijk is welke bijdrage het beleid daaraan heeft geleverd;• of de ministers binnen de financiële budgetten blijven;• of de beleidsinformatie die de ministers aan de Tweede Kamer hebben
verstrekt toereikend is;• of de samenhang tussen middelen, prestaties en effecten voldoende
onderbouwd is.De drie door ons geselecteerde beleidsprioriteiten en de daarbij behorende
doelstellingen staan vermeld in onderstaand overzicht.Selectie beleidsprioriteiten uit Miljoenennota 2005BeleidsterreinEerstverantwoordelijke bewindspersoonBeleidsprioriteitDoelstellingOnderwijsMinister van Onderwijs, Cultuur en WetenschapTerugdringing van voortijdig schoolverlatenIn 2006 moet het aantal voortijdig schoolverlaters met 30% verminderd
zijn ten opzichte van het jaar 2002 (en in 2010 met 50%).VeiligheidMinisters van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en JustitieTegengaan van criminaliteit en overlast in
de publieke ruimteIn de periode 2008–2010
moeten criminaliteit en overlast in het publieke domein verminderen met 20
tot 25%; in de vijftig wijken met de grootste problemen moet deze reductie
al in 2006 gerealiseerd worden. Ruimte, wonen, natuur en milieuMinister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en MilieubeheerRuimteEr moet ruimte worden
gegeven aan ontwikkelingen: beter inspelen op wensen van burgers en bedrijven
en meer ruimtelijke afwegingen op decentraal niveau. Gebiedsontwikkeling moet
worden gestimuleerd, met als doel het vergroten van de ruimtelijke kwaliteiten
en het versnellen van de ruimtelijke ontwikkelingen.1.3 LeeswijzerIn hoofdstuk 2 geven we aan de hand van de drie door ons geselecteerde
beleidsprioriteiten een beknopt antwoord op de zojuist beschreven vragen:
is het maatschappelijk probleem opgelost, dan wel is in de maatschappelijke
behoefte voorzien; is duidelijk is welke bijdrage het beleid daaraan heeft
geleverd; zijn de betrokken ministers binnen het budget gebleven; was de beleidsinformatie
die aan de Tweede Kamer is verstrekt toereikend; was de samenhang tussen middelen,
prestaties en effecten voldoende onderbouwd?De nadruk ligt in dit hoofdstuk op de vraag of de huidige wijze van verantwoording
de Tweede Kamer in staat stelt om over de drie onderzochte beleidsprioriteiten
een inhoudelijk debat met de verantwoordelijke bewindspersonen te voeren op
Verantwoordingsdag.In de hoofdstukken 3, 4 en 5 bieden we vervolgens een «verdiepende
doorkijk» per beleidsprioriteit. Deze hoofdstukken bevatten onze bevindingen,
conclusies en aanbevelingen voor elk van de drie onderzochte beleidsprioriteiten
afzonderlijk. Hoofdstuk 3 gaat in op het beleid ter bestrijding van voortijdig
schoolverlaten. Het beleid ter vermindering van criminaliteit en overlast
staat centraal in hoofdstuk 4. Het ruimtelijk beleid komt in hoofdstuk 5 aan
de orde.Wij hebben reacties op ons onderzoek ontvangen van de bewindspersonen
die betrokken zijn bij de door ons onderzochte beleidsterreinen: de ministers
van OCW, van BZK, van Justitie en van VROM. Daarnaast hebben wij namens het
gehele kabinet een reactie ontvangen van de minister van Financiën. Een
samenvattende weergave van deze reacties is, tezamen met ons nawoord, opgenomen
in hoofdstuk 6.2 VERANTWOORD BELEID2.1 HoofdconclusieHet kabinet slaagt er nog niet helemaal in om de Tweede Kamer te voorzien
van alle benodigde informatie over de drie door ons onderzochte beleidsprioriteiten: «vermindering
voortijdig schoolverlaten», «vermindering overlast» en «ruimte».
De Tweede Kamer ontvangt van de betrokken bewindspersonen nog niet genoeg
gegevens van voldoende kwaliteit om haar controlerende taak op de betreffende
beleidsterreinen goed te kunnen uitvoeren.Op verschillende onderdelen is de verstrekte informatie ontoereikend of
afwezig. Zo is geen informatie beschikbaar over de vraag of het beleid werkt
en is niet bekend hoeveel geld aan deze prioriteiten is uitgegeven. Soms ook
is de informatie niet helder of wordt zij te laat beschikbaar gesteld. Als
deze tekortkomingen verholpen worden krijgen de VBTBambities een impuls.In de hiernavolgende paragrafen lichten we deze conclusie toe. De nadruk
ligt daarbij op de vraag of het voor de Tweede Kamer, aan de hand van de beschikbare
verantwoordingsinformatie, mogelijk is een inhoudelijk debat te voeren op
Verantwoordingsdag.We bespreken om te beginnen de stand van zaken rondom de uitvoering van
het beleid op de drie onderzochte prioriteiten. Worden de beleidsdoelen gehaald?
Werkt het beleid? Blijven de ministers binnen het budget? (§ 2.2)
Vervolgens bekijken we voor elk van de drie prioriteiten in hoeverre voldaan
is aan drie noodzakelijke voorwaarden voor succesvol beleid: goede beleidsinformatie
(§ 2.3), heldere beleidsdoelen (§ 2.4) en goed onderbouwd
beleid (§ 2.5). We ronden het hoofdstuk in § 2.6 af met
enkele aanbevelingen.2.2 Beleidsuitvoering2.2.1 Worden de beleidsdoelen gehaald?Het ligt – in de woorden van de minister van Financiën uit
deMiljoenennota 2004 – voor de hand om bij
het afleggen van rekenschap te kijken of de politiek gewenste ontwikkeling
zich heeft voorgedaan. Anders gezegd: zijn de beleidsdoelen gerealiseerd?
Wij constateren een wisselend beeld voor de drie onderzochte beleidsprioriteiten.Voortijdig schoolverlatersIn het departementale jaarverslag 2005 van het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW) staat vermeld dat het tussendoel van het beleid
ter bestrijding van voortijdig schoolverlaten niet gerealiseerd zal worden.
Dit tussendoel behelst een maximum aantal van 49 000 nieuwe voortijdige
schoolverlaters in 2006. Ter vergelijking: het aantal nieuwe schoolverlaters
bedroeg in 2005, net als in 2004, 64 000 (2005: voorlopige cijfers).
Deze uitspraak van de minister is overigens gebaseerd op niet betrouwbare
cijfers. Zie hierover § 2.3.1.De minister geeft in haar verantwoording verder aan dat ook het einddoel
voor 2010 (maximaal 35 000 nieuwe schoolverlaters)1 in gevaar dreigt te komen.Criminaliteit en overlast: onderdeel overlastDe minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en de
minister van Justitie, samen verantwoordelijk voor het beleid ter bestrijding
van criminaliteit en overlast, verstrekken aan de Tweede Kamer geen
goede informatie op grond waarvan deze kan bepalen in hoeverre de doelen van
het beleid gericht op het verminderen van overlast worden gerealiseerd.Onze eigen berekeningen op dit punt laten zien dat voor zeven van de acht
indicatoren voor «overlast» het doel in de periode 2008–2010
te halen is, uitgaande van het huidige tempo waarin de overlast vermindert.RuimteDe prioriteiten voor het ruimtelijk beleid zijn in de miljoenennota’s
zeer algemeen geformuleerd en bevatten eigenlijk geen duidelijk omschreven
doelstelling. De beleidsprioriteiten sluiten bovendien niet aan op de operationele
doelstellingen in de Nota Ruimte, die overigens
pas sinds januari 2006 van kracht is. Daardoor is, drie jaar nadat in de Miljoenennota 2004 de prioriteiten voor het ruimtelijk
beleid werden vastgesteld, nog geen oordeel te geven over de doelrealisatie.2.2.2 Werkt het beleid?Of de beleidsdoelen op de drie door ons onderzochte prioriteiten van het
kabinet wel of niet worden gerealiseerd, zegt nog weinig over het effect van overheidsbeleid. Daarvoor moet worden aangetoond of op
zijn minst aannemelijk worden gemaakt dat die ontwikkeling is toe te schrijven
aan de overheid.Het blijkt voor elk van de drie onderzochte beleidsprioriteiten vrijwel
onbekend te zijn in welke mate het beleid bijdraagt aan het oplossen van de
maatschappelijke problemen in kwestie. Voor zowel het voortijdig-schoolverlatersbeleid
(dat al sinds het begin van de jaren negentig bestaat) als voor het beleid
ter bestrijding van criminaliteit en overlast geldt dat de betrokken ministeries
niet op een gestructureerde wijze informatie verzamelen over de mate waarin
het beleid werkt. Of het beleid werkt kunnen ze dan ook niet aangeven. Daardoor
is bijvoorbeeld niet bekend in welke mate de verbetering op de acht indicatoren
voor overlast en verloedering, die de laatste jaren zichtbaar wordt, is toe
te schrijven aan het beleid van de ministers van Justitie en BZK.Voor de ruimtelijke beleidsprioriteiten zoals nu geformuleerd is het voor
ons evenmin mogelijk om na te gaan of het beleid werkt. Zoals gezegd ontbreken
daarvoor concrete doelstellingen.Overigens hebben de betrokken bewindslieden de Tweede Kamer ook gemeld
dat ze van mening zijn dat het niet goed mogelijk is de doeltreffendheid van
het beleid te bepalen; zie hiervoor § 3.3.3 (voortijdig schoolverlaten)
en § 4.2 (overlast/criminaliteit).In een eerder rapport hebben wij al eens gewezen op de risico’s
die verbonden zijn aan een slechte beleidsvoorbereiding en een gebrekkig inzicht
in de uitvoering van het beleid (Algemene Rekenkamer, 2003). Er kan een «kloof»
ontstaan tussen beleidsambities en uitvoeringspraktijk. Bovendien bestaat
het risico van een stapeling van (ineffectief) beleid.Een gebrekkig inzicht in de uitvoering van beleid belemmert bovendien
een inhoudelijk debat op Verantwoordingsdag.2.2.3 Wordt niet meer uitgegeven dan beschikbaar
was?Het kabinet ziet de jaarlijkse miljoenennota als de plaats waar het de
beleidsprioriteiten kan beschrijven vanuit een meer financieel-economische
invalshoek. Wij hebben echter moeten vaststellen dat uit de miljoenennota’s
van 2004, 2005 en 2006 niet is op te maken hoeveel geld voor de drie door
ons onderzochte beleidsprioriteiten beschikbaar is. In het Financieel Jaarverslag
Rijk valt evenmin te achterhalen hoeveel geld er voor deze prioriteiten is
uitgegeven.We constateren overigens dat dit beeld ook niet op basis van andere bronnen,
zoals departementale begrotingen en jaarverslagen of voortgangsrapportages
is samen te stellen.2.3 Sturings- en verantwoordingsinformatie2.3.1 Informatie over doelrealisatie«Te vaak blijft overheidsbeleid steken in het maken van mooie plannen
en goede voornemens, terwijl er voor de uitvoering en verantwoording vaak
onvoldoende aandacht is», schrijft de minister van Financiën in
de Miljoenennota 2004.Net als een goede uitvoering vergt een goede verantwoording beleidsinformatie
van voldoende kwaliteit. Wij zijn bij de drie onderzochte beleidsprioriteiten
nagegaan wat de kwaliteit is van de beschikbare informatie over doelrealisatie.De informatie over de doelrealisatie van de beleidsprioriteiten «voortijdig
schoolverlaten» en «criminaliteit en overlast» blijkt te
wensen over te laten. Informatie is op onderdelen (a) te laat, (b) niet helder
of (c) onbetrouwbaar en/of niet valide. We lichten een en ander hieronder
kort toe.Ad (a): informatie bereikt Tweede Kamer te laatHet Ministerie van OCW meldt sinds 2003 de cijfers over het aantal nieuwe
voortijdige schoolverlaters, waarover zij al in maart beschikt, pas in oktober/november
aan de Tweede Kamer. De Tweede Kamer beschikte de afgelopen jaren daardoor
op Verantwoordingsdag in mei niet over de meest actuele informatie. Overigens
heeft het ministerie in het jaarverslag over 2005 deze cijfers wel opgenomen
(zie hoofdstuk 3, § 3.3.4).Ad (b): aan Tweede Kamer verstrekte informatie is niet
helderDe verantwoording die de minister van OCW aan de Tweede Kamer aflegt over
de realisatie van de doelen van het voortijdig-schoolverlatersbeleid is niet
helder. De minister gebruikt verschillende doelstellingen, definities en gegevensbronnen
naast en door elkaar. Een goed voorbeeld hiervan is de beantwoording van een
schriftelijke Kamervraag tijdens de behandeling van de OCW-begroting 2006.
De vraag betreft het percentage Nederlandse jongeren met een startkwalificatie.
Het antwoord vermeldt indicatoren die behoren bij uiteenlopende doelstellingen
van respectievelijk het nationale, het Europese en het OESO-beleid gericht
op voortijdige schoolverlaters. Hierdoor schept de minister eerder verwarring
dan helderheid (zie hoofdstuk 3, § 3.3.4).Bij het beleid om de criminaliteit en overlast te verminderen zien we
een vergelijkbaar beeld. Hier hanteren de ministers van BZK en Justitie twee
doelstellingen naast elkaar die een wisselende mate van exactheid nastreven.
Ze presenteren al jaren als officieel doel in de miljoenennota dat de criminaliteit
en overlast tussen 2002 en 2008–2010 met 20–25% moet verminderen.
In de Voortgangsrapportages wordt echter «een substantiële afname»1 als doel voor «overlast» genoemd. In de
begroting 2006 van het Ministerie van Justitie (Ministerie van Justitie, 2005)
staat naast het officiële hoofddoel ook dat de overlast
in de publieke ruimte in 2008–2010 «fors» moet zijn verminderd
(zie hoofdstuk 4, § 4.2).Ad (c): aan Tweede Kamer verstrekte informatie is niet
betrouwbaar en/of niet valideIn de effectrapportages van de regionale meld- en coördinatiefunctie
(RMC) die de minister van OCW jaarlijks naar de Tweede Kamer stuurt, wordt
steeds aangegeven dat het systeem van melden en registreren van voortijdig
schoolverlaters (door scholen en gemeenten) niet sluitend is. De minister
geeft aan dat de huidige cijfers daardoor (nog) niet betrouwbaar zijn. Ook
in vele andere onderzoeken, waaronder eerdere onderzoeken van de Algemene
Rekenkamer, wordt daarop gewezen. De rapportages van het ministerie geven
geen indicatie van de betrouwbaarheidsmarges (zie hoofdstuk 3, § 3.3.2).Verder wordt de definitie van het begrip «voortijdig schoolverlater»
niet overal en altijd op dezelfde wijze gehanteerd. Bepaalde groepen worden
de ene keer wel en de andere keer niet meegeteld, zoals VMBO’ers met
een «praktijkcertificaat» én een vaste baan (zie hoofdstuk
3, § 3.3.4).De kwaliteit van de verstrekte informatie is naar ons oordeel ook in het
geding bij het beleid ter bestrijding van overlast en criminaliteit. De ministers
van BZK en Justitie hanteren als tussendoel dat in de vijftig wijken met de
ernstigste problemen de vermindering van overlast al in 2006 zichtbaar moet
zijn. Het is onbekend of de informatie die de ministers hierover jaarlijks
aan de Tweede Kamer in de voortgangsrapportages verstrekken, betrouwbaar is
(zie hoofdstuk 4, § 4.2).2.3.2 Informatie uit evaluatiesOm vast te stellen of beleidsdoelen mede worden gerealiseerd door de inzet
van de overheid, moet een causaal verband tussen maatregelen en resultaten
gelegd kunnen worden. Een dergelijk verband is bij de drie door ons onderzochte
beleidsprioriteiten echter niet altijd eenvoudig vast te stellen. We zijn
van mening dat wanneer dit niet mogelijk is, op zijn minst de plausibiliteit van de samenhang zou kunnen worden nagegaan. Met de
uitkomsten van evaluatieonderzoeken kunnen de ministeries zich in beginsel
adequaat verantwoorden over het door hen gevoerde beleid terzake. Bovendien
wordt duidelijk in hoeverre aanpassing van de ingezette maatregelen en/of
het beleid noodzakelijk is.Om de juiste onderwerpen op het juiste moment te kunnen evalueren, is
een goede evaluatieprogrammering noodzakelijk. Voor voortijdige schoolverlaters
en criminaliteit en overlast ontbreekt een dergelijke programmering. Met zo’n
programmering zou de tekortkoming in de beleidsvoorbereiding deels ondervangen
kunnen worden. Op die manier zou namelijk een deugdelijke onderbouwing van
het beleid en de maatregelen «werkendeweg» tot stand kunnen komen.De ministers van OCW respectievelijk van BZK en Justitie gaan voor de
prioriteiten «voortijdige schoolverlaters» en «criminaliteit
en overlast» niet structureel na of de getroffen maatregelen bijdragen
aan het halen van de beleidsdoelen. Het is voor deze prioriteiten dan ook
onduidelijk of geld wordt uitgegeven aan succesvol beleid of aan maatregelen
waarvan het nut betwijfeld kan worden. Dit beperkt voor de Tweede Kamer de
mogelijkheden tot het voeren van een gedegen debat of een onderbouwde besluitvorming.2.4 Kwaliteit beleidsprioriteiten in de miljoenennotaGoede beleidsdoelen zijn een belangrijke voorwaarde om beleid te kunnen
monitoren en evalueren, zodat op basis van die informatie het beleid zonodig
kan worden bijgestuurd en er adequaat verantwoording over de prestaties en
effecten kan worden afgelegd. Wij zien op dit punt nog mogelijkheden voor
verbetering.De Algemene Rekenkamer hanteert als norm voor beleidsdoelen dat ze «SMART+C»
geformuleerd moeten zijn: specifiek, meetbaar, afgestemd, realistisch, tijdgebonden
en consistent.1Wij concluderen dat de doelen van de beleidsprioriteiten «voortijdig
schoolverlaters» en «overlast» redelijk goed voldoen aan
de SMART+C-criteria. De doelstelling voor de beleidsprioriteit «ruimte»
voldoet hieraan minder goed. Deze doelstelling is te algemeen geformuleerd,
relevante begrippen zijn na drie jaar nog steeds niet geoperationaliseerd
en de doelen zijn ook niet aangepast aan die in de Nota
Ruimte.Tabel 1. Beoordeling van de beleidsprioriteiten in de
Miljoenennota aan de hand van de SMART+C-criteria.   SMART+C-criteria SpecifiekMeetbaarAfgestemdRealistischTijdgebondenConsis- tent Voortijdig schoolverlaten+++?++ /-Overlast+ /-+++++ Ruimte––+?–?-: onvoldoende+: voldoende+/-: deels voldoende, deels onvoldoende?: onzeker, niet te bepalenEen kanttekening bij de doelstelling voor voortijdig schoolverlaten is
dat de minister van OCW in 2002 een halvering van het aantal voortijdig schoolverlaters
als doelstelling heeft geformuleerd zonder echt te weten hoeveel voortijdige
schoolverlaters er op dat moment waren. Volgens ons is daardoor onzeker of
de doelstelling realistisch is.De doelstelling voor criminaliteit en overlast, onderdeel overlast, voldoet
weliswaar aan het criterium specifiek, maar naast de officiële doelstelling
om de overlast met 20 tot 25% te verminderen wordt in beleidsdocumenten
als minder specifiek doel gehanteerd dat de overlast substantieel moet zijn afgenomen.2.5 Onderbouwing beleidEen zorgvuldige voorbereiding van beleid betekent volgens ons dat ministers
vooraf vaststellen of en zo ja in welke mate bepaalde beleidsmaatregelen kunnen
bijdragen aan het bereiken van de doelstellingen. Ministers moeten duidelijk
maken waarom ze denken dat de beleidsdoelen met de ingezette beleidsinstrumenten
zullen worden gehaald.Wij zijn voor de drie door ons onderzochte beleidsprioriteiten nagegaan
in hoeverre de ministers de door hen veronderstelde samenhang tussen beleidsdoelen,
in te zetten maatregelen en daarmee te leveren prestaties en middelen hebben
onderbouwd en expliciet hebben geformuleerd.Onze conclusie is dat hiervan bij geen van de onderzochte beleidsprioriteiten
sprake is van een gedegen onderbouwing van deze samenhang.2.6 AanbevelingenWij achten het raadzaam dat het kabinet zijn overige beleidsprioriteiten
onderzoekt om na te gaan:– of de doelen zo zijn geformuleerd dat daarover concreet verantwoording
kan worden afgelegd;– of er een logische samenhang bestaat tussen beleidsdoelen, prestaties
en middelen;– of de wijze waarop de effecten en prestaties worden gemeten betrouwbaar
en valide is;– of er voldoende inzicht bestaat in de uitgaven voor de prioriteiten;– of een evaluatieprogrammering is opgesteld die kan leiden tot
periodiek inzicht in de vraag of het beleid en de ingezette maatregelen werken.Volgens ons is het format voor beleidsdoorlichtingen, zoals dat naar aanleiding
van de VBTB-evaluatie door het kabinet is vastgesteld, daarvoor in principe
een goed hulpmiddel.Verantwoordingsdag is het moment waarop het kabinet zich moet verantwoorden
over de op zijn beleidsprioriteiten behaalde resultaten, bij voorkeur in het
Financieel Jaarverslag van het Rijk. De miljoenennota’s van 2004, 2005
en 2006 bevatten ruim vijftig van deze prioriteiten: gemiddeld bijna vier
per departement. Veel van deze beleidsprioriteiten zijn zodanig breed geformuleerd
dat ze een groot deel van de beleidsartikelen van de betrokken departementale
begrotingen omvatten. Zo valt de beleidsprioriteit «Criminaliteit en
overlast» onder dertien operationele doelstellingen van de ministeries
van BZK en Justitie en omvat 154 uitvoeringsmaatregelen. De beleidsprioriteit «Ruimte»
wordt uitgevoerd door de ministeries van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer (VROM), Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), Verkeer
en Waterstaat (VenW), Economische Zaken (EZ) en OCW en telt 108 uitvoeringsdoelstellingen.Een integrale en dus gedetailleerde verantwoording over al deze maatregelen
en uitvoeringsdoelen is uit een oogpunt van toegankelijkheid en doelmatigheid
onwenselijk. Om op Verantwoordingsdag een goede verantwoording te hebben,
bevelen we aan dat het kabinet met de Tweede Kamer afspreekt over welke beleidsprioriteiten
en (hoofd)indicatoren het die dag verantwoording aflegt.3 VOORTIJDIG SCHOOLVERLATEN3.1 Het probleemJaarlijks verlaten tienduizenden jongeren zonder diploma het onderwijs.
Ze worden aangeduid als «voortijdige schoolverlaters»: jongeren
van 12 tot 23 jaar zonder startkwalificatie (een diploma op minimaal HAVO-
of MBO2-niveau) die ten minste een maand zonder geldige reden hebben verzuimd
om onderwijs te volgen en/of niet meer bij een onderwijsinstelling als deelnemer
staan ingeschreven.Vooral het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (VMBO) en het middelbaar
beroepsonderwijs (MBO) kennen veel uitvallers. In de beroepsopleidende leerweg
(BOL) verliet in het schooljaar 2002–2003 één op de vijf
leerlingen de school zonder diploma en in de beroepsbegeleidende leerweg (BBL)
betrof dit een kwart van de leerlingen (CBS, 2005).Het tweede kabinet-Balkenende wil het aantal nieuwe voortijdige schoolverlaters
in 2006 met 30% en in 2010 met 50% hebben teruggedrongen ten
opzichte van 2002. In dat jaar ging het volgens cijfers van het Ministerie
van OCW (zie figuur 1) om 70 500 jongeren.De doelstelling is opgenomen onder één van de drie beleidsprioriteiten
op het gebied van onderwijs in de Miljoenennota 2005 (Ministerie
van Financiën, 2004a), «Meer mensen die meedoen». De doelstelling
is in grote lijnen dezelfde als die in de miljoenennota’s van 2004 en
2006.Met het probleem van het voortijdig schoolverlaten zijn economische en
sociale risico’s verbonden, zowel op individueel als maatschappelijk
niveau.Voor een deel van de jongeren zonder startkwalificatie is het vooruitzicht
langer werkzoekend te zijn, een minder goede positie op de arbeidsmarkt te
veroveren en een lager inkomen te hebben. Ook de kans op criminaliteit is
hoger voor voortijdig schoolverlaters (Inspectie van het Onderwijs, 2002).Bij een economische benadering van voortijdig schoolverlaten springen
de kosten voor de samenleving als geheel in het oog. De samenleving als geheel
moet hoge kosten maken om de voortijdige schoolverlaters op te vangen, te
begeleiden of de effecten van het gedrag van deze groep te compenseren (Inspectie
van het Onderwijs, 1998). Daarnaast speelt de concurrentiepositie van Nederland
ten opzichte van andere landen een rol. Een hoogwaardige kenniseconomie vereist
een hoog gemiddeld opleidingsniveau van de bevolking, hetgeen zich slecht
verhoudt tot een groot aantal voortijdig schoolverlaters. In de woorden van
de minister van OCW: «Voor een goede maatschappelijke cohesie en een
voorspoedige ontwikkeling van de economie kunnen we het ons niet permitteren
om jongeren uit de boot te laten vallen.» (Ministerie van OCW, 2005e).Het is overigens niet zo dat het met voortijdig schoolverlaters per definitie
slecht afloopt. Er zijn er ook die hun weg weten te vinden zonder een diploma
op startkwalificatieniveau en zich een goede maatschappelijke positie weten
te verwerven (Veld, R. In ’t et al., 2005). Tweederde van de voortijdig
schoolverlaters werkt. De helft van hen heeft een diploma op VMBO/MBO1-niveau
(Ministerie van OCW, 2005a).3.2 Aanpak kabinetHoewel de preventie en de aanpak van voortijdig schoolverlaten is opgenomen
op de OCW-begroting, valt deze problematiek niet uitsluitend onder de verantwoordelijkheid
van de minister van OCW. De minister houdt zich bezig met voortijdig schoolverlaters
uit hoofde van haar verantwoordelijkheid voor de naleving van de Leerplichtwet.
Andere ministers hebben andere aangrijpingspunten voor beleid (zie tabel 2
voor een overzicht van relevante wet- en regelgeving en initiatieven). De
minister van OCW ziet zich binnen het kabinet wel als de regisseur van het
beleid om voortijdig schoolverlaten tegen te gaan.Tabel 2. Regelingen en initiatieven op het gebied
van voortijdig schoolverlaters.RegelingOmschrijvingLeerplichtwet (1969)Deze wet verplicht jongeren onderwijs te volgen tot en met het
schooljaar waarin zij 17 jaar worden, tenzij eerder een diploma in het voortgezet
onderwijs is verkregen. Wet regionale meld- en coördinatiefunctie
(RMC) (2001)Deze wet verplicht gemeenten
om voortijdig schoolverlaters die woonachtig zijn in de betreffende gemeenten
te registreren. Gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleidBeleid gericht op het vergroten van
kansen voor jongeren in het primair onderwijs en in het voortgezet onderwijs. GrotestedenbeleidCuratieve aanpak van voortijdig schoolverlaten is hier een verplicht
onderdeel van.Taskforce Jeugdwerkloosheid (2003)Samenwerking tussen de ministeries van OCW
en SZW. Eén van de doelstellingen is om elke werkloze jongere binnen
een half jaar weer aan het werk of op school te krijgen, zodat langdurige
werkloosheid wordt voorkomen.Operatie JONG (2004)Onderdeel van het thema «Maximaliseren rendement onderwijs».
Betrokken partners zijn onder andere de Ministeries van SZW, VWS, BZK en Justitie1.Leren en Werken (2005)Een projectdirectie van de Ministeries van OCW en SZW, opgericht om werkgevers,
werknemers, burgers, onderwijsinstellingen, Centra voor Werk en Inkomen, gemeenten
en andere betrokken regionale partijen te stimuleren en te ondersteunen om
een leven lang leren mogelijk te maken.1 Verantwoordelijk voor Operatie JONG is de onafhankelijk
commissaris Jeugd- en jongerenbeleid. De minister van VWS is eerstverantwoordelijke
bewindspersoon voor het jeugdbeleid.De minister van OCW streeft ernaar het te hoge aantal voortijdig schoolverlaters
omlaag te brengen, en probeert dat waar mogelijk te realiseren met haar collega-ministers
en partijen in het veld. Ze is daarmee overigens niet de eerste minister van
Onderwijs met dit voornemen. Het tegengaan van voortijdig schoolverlaten is
al begin jaren negentig tot beleidsprioriteit verheven.3.2.1 Beleidsdoelstelling in de miljoenennota’sVoor het tweede kabinet-Balkenende zijn twee doelstellingen op het gebied
van voortijdig schoolverlaters van belang: een nationale en een Europese.Nederlandse doelstellingHet kabinet wil het aantal nieuwe voortijdige schoolverlaters in 2006
met 30% en in 2010 met 50% hebben teruggedrongen ten opzichte
van 2002.Dit beoogde effect is sinds 2003 als beleidsprioriteit opgenomen in de
achtereenvolgende miljoenennota’s.Europese doelstellingOok op het niveau van de Europese Unie (EU) zijn doelstellingen geformuleerd
voor het probleem voortijdig schoolverlaten. De Europese doelstelling (ook
wel Lissabondoelstelling genoemd) is het halveren van het aantal jongeren
van 18 tot 24 jaar zonder startkwalificatie tussen 2000 en 2010.De Lissabondoelstelling dateert van 2000. Op dat moment sloot het Nederlandse
beleid voor voortijdig schoolverlaten niet aan op deze doelstelling. Daarom
is besloten een «vertaalslag» te maken. De beoogde halvering uit
de Europese doelstelling werd overgenomen (50% in 2010), en daaraan
werd een tussendoel toegevoegd (30% in 2006).In dit onderzoek zijn we uitgegaan van de vanaf 2004 in de miljoenennota’s
opgenomen nationale doelstelling. We hebben beoordeeld hoe deze is geformuleerd,
welk beleidsinstrumentarium erbij gekozen is, hoe er uitvoering aan het beleid
wordt gegeven en op welke manier het kabinet daarover verantwoording aflegt.3.3 Conclusies3.3.1 Formuleren beleidsdoelenHet beleidsdoel voor de bestrijding van voortijdig schoolverlaten in de Miljoenennota 2005 voldoet aan de meeste, maar niet aan
alle zogenaamde SMART+C-criteria (specifiek, meetbaar, afgestemd, realistisch,
tijdgebonden en consistent).1Beleidsdoelstellingen specifiek en meetbaarDe nationale doelstelling voor de bestrijding van voortijdig schoolverlaten
is een in de meeste opzichten nauwkeurig geformuleerde, specifieke en meetbare
doelstelling: het aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters moet in 2006 zijn
teruggebracht tot 49 000 en tot 35 000 in 2010. De formulering van
de doelstellingen op dit terrein is daarmee sinds 2000, het jaar van de «vertaalslag»
van de Lissabondoelstelling, aanmerkelijk meetbaarder geworden (zie kader).Naar een meetbare doelstellingIn de beleidsnotitie «Een goed
voorbereide start» uit 1993 wordt voorgesteld dat alle jongeren hun
schooltijd moeten afsluiten met een startkwalificatie. Wanneer deze doelstelling
moest zijn gehaald, werd niet aangegeven. Het «Regeerakkoord 1998»
kwam niet verder dan een «maximale inspanning om schoolverlaten zonder
diploma terug te dringen». En in het «Plan van aanpak voortijdig
schoolverlaten» van 1999 wordt gesproken over een beoogde «substantiële
reductie», waarover jaarlijks in voortgangsrapportages zou worden gerapporteerd. In 2000 is er voor het eerst sprake van
een gekwantificeerde doelstelling, als afgeleide van de Europese doelstelling
die in Lissabon werd afgesproken.Voorts bestaat er voor het begrip «voortijdig schoolverlater»
een eenduidige, officiële definitie.2 Het
gaat om jongeren van 12 tot 23 jaar zonder startkwalificatie die ten minste
een maand zonder geldige reden hebben verzuimd om onderwijs te volgen en/of
niet meer bij een onderwijsinstelling als deelnemer staan ingeschreven.Binnen deze definitie betekent een «startkwalificatie» een
diploma op minimaal HAVO- of MBO2-niveau (basisberoepsbeoefenaar). Het begrip «verzuim»
kan betrekking hebben op absoluut verzuim of op relatief verzuim. Jongeren
die het onderwijs verlaten en niet meer bij een onderwijsinstelling staan
ingeschreven vallen in de categorie «absoluut verzuim». Jongeren
die langer dan een maand verzuimen, maar nog wel bij hun school staan ingeschreven
vallen in de categorie «relatief verzuim».3De doelgroep van het beleid om voortijdig schoolverlaten tegen te gaan
is drieledig:1. 12- tot 17-jarige jongeren: zij vallen onder de Leerplichtwet van 1969,
die voorschrijft dat scholen verzuim van deze jongeren moeten melden aan (de
leerplichtambtenaar van) de gemeente waar de jongeren wonen.2. 17-jarige jongeren: zij zijn partieel leerplichtig.3. 18- tot 23-jarigen: voor hen is de meldingsplicht in de RMC-wet van
2001 geregeld. Scholen dienen voorkomend verzuim van deze jongeren ook te
melden aan de woongemeente, die het vervolgens doorgeeft aan de RMC-contactgemeente.Er is overlap tussen de leerplicht- en de RMC-registratie. De RMC-registratie
is uitgebreider; deze heeft namelijk betrekking op zowel absoluut als relatief
verzuim, van zowel leerplichtige als niet-leerplichtige leerlingen.Overigens wijzen wij erop dat het beleidsdoel van het tweede kabinet-Balkenende
uitsluitend gericht is op reductie van het aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters per jaar: de «instroom».
De miljoenennota’s en de begrotingen van het Ministerie van OCW uit
de afgelopen jaren vermelden géén specifieke doelstelling voor
het herplaatsen van oude voortijdige schoolverlaters
(niet-herplaatste schoolverlaters uit voorgaande jaren).Beleidsdoelstellingen tijdgebondenHet beleid voor de bestrijding van voortijdig schoolverlaten kent een
tussendoel en een einddoel. Beide zijn voorzien van een tijdshorizon: het
tussendoel moet in 2006 zijn bereikt, het einddoel in 2010.Een kanttekening die hierbij valt te maken is dat beide doelen zijn geformuleerd
in termen van kalenderjaren. Dit zou tot onduidelijkheid kunnen leiden, omdat
er uit de aard der zaak een gedeeltelijke samenloop bestaat tussen het kalenderjaar
2006 en de schooljaren 2005/2006 en 2006/2007.1
Nog niet in de verantwoording opgenomen maar wel bekend bij het Ministerie
van OCW is dat de doelstelling «in 2006» betrekking heeft op het
schooljaar 2005–2006.Beleidsdoelstellingen mogelijk niet realistischHet kabinet sprak zoals eerder vermeld in 2000 af om te streven naar de
halvering van het aantal voortijdig schoolverlaters. Omdat er op dat moment
geen sprake was van een betrouwbare nulmeting (§ 3.3.4) is niet vast
te stellen of deze nationale doelstelling realistisch was.Wij constateren dat de minister van OCW terecht de beleidsdoelen voor
de bestrijding van voortijdig schoolverlaten heeft aangepast op het moment
dat duidelijk werd dat de basisgegevens anders waren dan aanvankelijk werd
verondersteld. Na invoering van de RMC-wet (in 2001), waarin een meldingsplicht
is opgenomen voor 18- tot 23-jarigen die voortijdig van school wegblijven,
bleek het aantal geregistreerde nieuwe voortijdig schoolverlaters tussen 2000
en 2002 met ruim 30 000 te zijn toegenomen tot 70 500 per jaar (Ministerie
van OCW, 2004a). Dit laatste aantal is sinds de Miljoenennota
2005 het vertrekpunt van het beleid. Concreet betekent dit dat het
aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters moet zijn teruggebracht met 21 000
in 2006 en 35 000 in 2010.Vanwege de voortdurende gebreken in betrouwbaarheid en validiteit van
de RMC-registraties (zie § 3.3.4) concluderen wij dat het nog steeds
niet is te zeggen hoe realistisch het was om in 2002 te streven naar maximaal
35 000 nieuwe voortijdig schoolverlaters in 2010. Het was toen en is
nu namelijk nog steeds onbekend hoeveel nieuwe voortijdig schoolverlaters
er in het schooljaar 2001–2002 waren.Beleidsdoelstellingen deels inconsistent met ander beleidDe beleidsdoelstellingen van de ministers van SZW («werk boven inkomen»)
en van OCW («alle jongeren een startkwalificatie») blijken in
de praktijk niet altijd met elkaar verenigbaar. Waar uitvoerders op regionaal
niveau proberen te werken volgens het adagium «startkwalificatie boven
werk en werk boven uitkering» (Sardes, 2003), is in het landelijke SZW-beleid
voor werklozen (zonder startkwalificatie) de kortste weg naar werk leidend.
Scholing kán daarbij een ondersteunende rol spelen, maar het behalen
van een startkwalificatie kan ook een langere weg naar werk betekenen.Wij concluderen dat succesvol beleid op het ene terrein (jongeren aan
een baan helpen) succes op het andere terrein (jongeren een startkwalificatie
laten behalen) in de praktijk kan tegenwerken.3.3.2 Onderbouwing beleidPlan van aanpak: oude ideeënIn november 2005 heeft de minister van OCW een plan van aanpak voor het
vroegtijdig-schoolverlatersprobleem aan de Tweede Kamer aangeboden (Ministerie
van OCW, 2005a). De minister schrijft in de begeleidende brief: «De
probleemschets maakt duidelijk dat we met het geld en de instrumenten die
er al zijn, meer kunnen bereiken. Dat vergt een betere coördinatie, een
scherpere afstemming en een duidelijke visie en focus op het probleem.»
De minister is niet de enige die er zo over denkt, zoals blijkt uit onderstaand
voorbeeld.Anderen over het voortijdig-schoolverlatersbeleid In het onderzoek Je gaat erover of niet uit het programma Andere Overheid (Gemengde
Commissie Bestuurlijke coördinatie, 2005, p. 17) is de casus voortijdig
schoolverlaten geanalyseerd op de criteria voor bestuurlijke drukte: eenvoud,
eenheid, efficiency en effectiviteit. De conclusies van de onderzoekers is
dat er sprake is van een complexe aanpak van een complex probleem. Enkele
knelpunten die in deze casus naar voren komen, zijn: • te veel
nadruk op curatief en te weinig aandacht schenken aan preventief beleid op
de scholen zelf; • het
ontbreken van dwingende kanalen voor het aanspreken van ouders en leerlingen; • een
te ingewikkelde afstemming met de jeugdzorg; • het
ontbreken van persoonlijke begeleiding bij de overdracht van leerlingen tussen
scholen; • verschillende
zwaartepunten in de aansturing vanuit betrokken departementen; en • een
op samenwerking gebaseerde aanpak waardoor de «stok achter de deur»
van regelgeving ontbreekt.Wij constateren dat veel van de gepresenteerde maatregelen al eerder zijn
voorgesteld en/of op dit moment al gelden. Een goed voorbeeld daarvan is de
aangekondigde zoektocht naar succesvolle praktijkvoorbeelden.Dit is in het verleden vaker gedaan. Onderzoeksbureau Sardes heeft sinds
1996 in opdracht van het ministerie periodiek de «good practices»
in de regio’s geïnventariseerd. Deze werden gepubliceerd in de
vorm van de Almanak voortijdig schoolverlaten
die verscheen in 1996, 1998, 2001 en 2003. Bereik, gebruik en effect van dit
instrument is nooit onderzocht. Desondanks oordeelde de minister van OCW in
2002 dat de Almanak 2003 van beperkte omvang moest worden en dat er in de
toekomst geen geld meer voor beschikbaar zou zijn. Twee jaar
later blijkt er weer behoefte te bestaan aan een inventarisatie van goede
praktijkvoorbeelden.In het plan van aanpak geeft de minister ook aan dat ze voor de lange
termijn de beleidstheorie die ten grondslag ligt aan het beleid om voortijdig
schoolverlaten tegen te gaan wil «herijken». Wij hebben deze herijking
in dit onderzoek niet kunnen meenemen. De uitkomst ervan, de «Perspectievennota»,
is in mei 2006 gepubliceerd (Ministerie van OCW, 2006a; 2006b).Tweesporenbeleid: curatief en preventiefHet beleid van de minister van OCW bestaat uit twee sporen: preventieve
en curatieve maatregelen. Daarnaast zet de minister in op verbetering van
de melding en registratie, hetgeen moet leiden tot een beter landelijk beeld
van ontwikkelingen in het aantal voortijdig schoolverlaters. Bijlage 3 bevat
de doelenboom waarin de diverse beleidsmaatregelen van deze twee sporen zijn
opgenomen.Hoewel het onderscheid tussen preventief en curatief beleid niet altijd
even strikt te maken is, lijkt vermindering van het aantal nieuwe voortijdige
schoolverlaters vooral tot stand te kunnen komen door preventief beleid. Curatief
beleid leidt niet of nauwelijks tot een beperking van het aantal nieuwe voortijdige schoolverlaters, en is vooral gericht op verkleining
van de voorraad(oude) voortijdige schoolverlaters.Sluitend maken melding en registratieIn brieven aan de Tweede Kamer heeft de minister van OCW aangegeven dat
de melding en registratie van voortijdige schoolverlaters elk jaar verbeteren
(met als gevolg dat het aantal geregistreerde voortijdige schoolverlaters
stijgt). Van een sluitende melding en registratie is echter nog geen sprake.Het ministerie heeft geen gemakkelijk toepasbaar sanctie-instrumentarium
om in te grijpen als scholen en gemeenten bij de melding en registratie en/of
het uitvoeren van de Leerplichtwet in gebreke blijven. Het ministerie kan
de scholen en gemeenten slechts aansporen om hun verplichtingen na te komen
en hen wijzen op het belang ervan.Volgens het ministerie zou van een sluitende melding en registratie pas
sprake kunnen zijn als het zogenoemde onderwijsnummer (zie hierna) is ingevoerd.
Eind 2001 is de «Wet op het onderwijsnummer» aangenomen.Het onderwijsnummer: mogelijke verbetering registratieHet onderwijsnummer dat de minister van OCW stapsgewijs aan het invoeren
is, is een constructie om via de Informatie Beheer Groep (IBG) aan personen
die geen sofinummer hebben alsnog een persoonsgebonden nummer toe te kennen.
Voor hen die al wel een sofinummer hebben is het onderwijsnummer gelijk aan
het sofinummer.1Het komt erop neer dat alle leerlingen die publiek bekostigd onderwijs
volgen, zich met het onderwijsnummer moeten inschrijven. Het is de bedoeling
om aan het onderwijsnummer onderwijsgelieerde informatie te koppelen. Alle
wijzigingen in de status van leerlingen worden gemeld aan de IBG.De privacyregels van de Wet bescherming persoonsgegevens zijn op het onderwijsnummer
van toepassing.Wij zien de voorgenomen invoering van het onderwijsnummer als een belangrijk
hulpmiddel om de kwaliteit van de registratie te verbeteren. Wij achten de
gebruiksmogelijkheden nu echter nog te beperkt. Ook de gebruikswaarde als
instrument voor een betere preventie van voortijdig schoolverlaten is met
de huidige uitwerking te verwaarlozen. De bruikbaarheid van het
onderwijsnummer heeft op korte termijn in opzet de volgende beperkingen:• Met het onderwijsnummer kan vooralsnog alleen het absolute verzuim
worden gemeten. Om ook het relatieve verzuim te meten zijn extra handelingen
nodig. Met andere woorden: zolang jongeren niet zijn uitgeschreven bij hun
school, krijgt IBG geen signaal.• De onderwijsnummers worden niet met terugwerkende kracht gevuld.
De registratie van informatie over de onderwijsloopbaan begint op het moment
dat een leerling een nummer krijgt. Het zal na de invoering van het onderwijsnummer
in alle onderwijssectoren nog een aantal jaar duren voordat er zicht is op
de ontwikkelingen in de omvang van de groep voortijdige
schoolverlaters.• Het onderwijsnummer is nog niet over de hele breedte ingevoerd.
Zo gebruikt het primair onderwijs nog geen onderwijsnummer.• Leerlingen van een niet-publiek bekostigde onderwijsinstelling
(particuliere scholen) hebben geen onderwijsnummer. Leerlingen zonder startkwalificatie
die naar een niet-bekostigde instelling gaan, worden daardoor als voortijdige
schoolverlater geteld.• De RMC-contactgemeenten mogen geen koppelingen maken met bijvoorbeeld
de gemeentelijke basisadministratie om jongeren die niet in de woongemeenten
onderwijs volgen te traceren.3.3.3 BeleidsuitvoeringDoelen niet meer realiseerbaarGerekend vanaf de nieuwe peildatum (2002) is er volgens de cijfers van
de minister van OCW achtereenvolgens een daling en een stagnatie van het aantal
nieuwe voortijdig schoolverlaters geweest. Extrapolatie van deze lijn leidt
tot de constatering dat het tussendoel voor 2006 niet langer realistisch is
(zie figuur 3). De minister van OCW schrijft in het jaarverslag 2005 dat deze
doelstelling op het gebied van voortijdig schoolverlaten niet is gehaald en
dat de realisatie van 50% minder nieuwe voortijdig schoolverlaters
in 2010 ernstig in gevaar is.Effectiviteit beleid onduidelijkDe minister van OCW heeft sinds het begin van de jaren negentig ongeveer
elke drie jaar opnieuw ingezet op dezelfde drie typen maatregelen (preventieve
maatregelen, curatieve maatregelen en maatregelen ter verbetering van melding
en registratie), zonder dat bekend was wat het effect van de afzonderlijke
maatregelen was. Telkens werd niet onderzocht waarom bepaalde maatregelen
de voorgaande keren al dan niet hadden gewerkt. Wij trekken hieruit de conclusie
dat er op dit dossier de laatste tien jaar weinig lerend vermogen aan de dag
is gelegd.Wij stellen daarnaast vast dat er spanning bestaat tussen het zicht op
de doelrealisatie van de preventieve en curatieve maatregelen enerzijds en een verbetering van de melding en registratie anderzijds. Het laatste
kan er in de praktijk immers toe leiden dat het aantalgeregistreerde voortijdig schoolverlaters stijgt of daalt, terwijl
het werkelijke aantal voortijdig schoolverlaters ongewijzigd blijft. Andersom
kan een sterke stijging van het werkelijke aantal voortijdige schoolverlaters –
mogelijk als gevolg van falend preventief en curatief beleid – worden
gemaskeerd door de «verklaring» dat er beter wordt geregistreerd
en er minder voortijdig schoolverlaters door de mazen van de tellingen vallen.Wij concluderen dat de cijfers over het aantal voortijdig schoolverlaters
onvoldoende eenduidig zijn om gebruikt te kunnen worden voor bijsturing van
het beleid. Het is immers onduidelijk of er (nog) beter geregistreerd moet
worden, of dat er meer aan preventie moet worden gedaan.De minister meldde in een schriftelijk overleg met de Tweede Kamer uit
2004 dat de effecten van beleid ter bestrijding van voortijdig schoolverlaten «helaas
niet met cijfers zijn te duiden». Onderzoek naar dergelijke effecten
zou te gecompliceerd zijn, omdat tal van factoren een rol kunnen spelen (Ministerie
van OCW, 2004b).Wij erkennen dat effectonderzoek wordt bemoeilijkt door het feit dat er
veel factoren, zoals de economische conjunctuur, invloed hebben op het aantal
voortijdige schoolverlaters. Dit neemt niet weg dat onderzoek naar effecten
van het beleid naar ons oordeel van groot belang is.Omvang uitgaven aan beleidsprioriteit niet bekendUit de jaarverslagen van het Ministerie van OCW valt niet op te maken
hoeveel geld er specifiek wordt besteed aan het beleid om voortijdig schoolverlaten
tegen te gaan. Er wordt geen relatie gelegd met de doelstelling zoals geformuleerd
in de miljoenennota’s, noch met de drie hoofdelementen van het beleid.
Voor de Tweede Kamer is het daardoor onmogelijk om vast te stellen hoe de
(totale) uitgaven aan voortijdig schoolverlaten zich verhouden tot de resultaten
van het beleid.Er is bij benadering wel iets op te maken uit de begrotingvan het Ministerie van OCW. Artikel 4 van de begroting 2005 bevat
de bedragen die worden uitgetrokken voor de begeleiding van jongeren zonder
startkwalificatie. Daar gaat het om € 17 miljoen. Ook worden de
middelen genoemd die verstrekt worden in het kader van het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid.
Deze middelen worden in de verantwoordingen niet gekwantificeerd, maar vanaf 2005
is voor de uitvoering van gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid structureel € 168
miljoen op jaarbasis beschikbaar (Ministerie van OCW, 2005b).De uitgaven die ingezet worden in het kader van het curatieve beleid,
zoals de aanpak van jeugdwerkloosheid en de uitstroom uit de bijstand naar
werk of opleiding, staan voor een klein deel op de begroting van het Ministerie
van OCW. Het grootste deel heeft de minister van SZW op zijn begroting staan.3.3.4 Verantwoordings- en sturingsinformatieMinister helder over beperkingen beleidsinformatieDe minister van OCW is zich bewust van een aantal beperkingen van de huidige
registratie van voortijdig schoolverlaters; zij meldt deze op transparante
wijze aan de Tweede Kamer. Zo schrijft de minister dat niet alle betrokken
partijen de voortijdig schoolverlaters volledig en op tijd melden en dat de
administraties onvolledig zijn door technische problemen (ontbrekende faciliteiten,
gebrekkige koppelingen met de gemeentelijke basisadministratie). Verder zou
er sprake zijn van onvolledige afmelding van voortijdige schoolverlaters bij
RMC’s (bijvoorbeeld bij verhuizingen en bij terugkeer van
leerlingen naar een onderwijsinstelling). Het ministerie voegt daaraan toe
dat de ervaring leert dat bij dit soort registraties de instroom in het bestand
redelijk goed verloopt, maar dat de uitstroom uit het bestand minder goed
is (Ministerie van OCW, 2005a).Wij constateren dat de minister niet vermeldt hoe ver zij nog van een
betrouwbare registratie verwijderd is, dan wel wat de betrouwbaarheidsmarges
van de huidige gegevens zijn.Wij constateren daarnaast dat de minister een aantal andere belangrijke
beperkingen van de huidige informatievoorziening onvoldoende duidelijk maakt
en dat zij sommige van deze beperkingen zelf veroorzaakt. Dit wordt hieronder
besproken.Sturingsinformatie moeilijk te interpreterenDe definitie van het begrip «voortijdig schoolverlater» die
geldt voor de RMC-registratie wijkt op één onderdeel af van
de wettelijke definitie. De wet1 maakt een uitzondering
voor werkende jongeren met een certificaat voor het praktijkonderwijs of een
diploma op MBO1-niveau. Deze groep jongeren heeft geen startkwalificatie,
maar wordt door de wet niet als voortijdig schoolverlater beschouwd. In de
RMC-registratie wordt deze groep echter wel meegeteld als voortijdig schoolverlaters.Vanwege dit gebruik van verschillende definities is het voor de minister
van OCW niet goed mogelijk om goed zicht te krijgen op de ontwikkelingen in
voortijdig schoolverlaten.Het aantal geregistreerde voortijdig schoolverlaters bevat meer groepen
jongeren van wie de minister vindt dat ze eigenlijk ten onrechte worden meegeteld.
Het gaat dan bijvoorbeeld om jongeren voor wie een startkwalificatie te hoog
gegrepen is en om jongeren die dat misschien wel kunnen halen, maar daarvoor
niet hebben gekozen. Voor deze laatste groep wordt gewerkt aan een systeem
voor het erkennen van verworven competenties (EVC). De minister: «Wie
geen startkwalificatie heeft, maar veel in zijn mars heeft – en dat
geldt dus voor veel Nederlandse jongeren – kan langs die weg alsnog
het diploma verwerven waar hij of zij recht op heeft» (Ministerie van
OCW, 2005d). Naar ons oordeel is het onduidelijk hoe de minister in de toekomst
in de statistieken wil omgaan met deze groepen niet-willers en niet-kunners.Verantwoording onhelderIn de verantwoording die de minister van OCW aan de Tweede Kamer aflegt
over het beleid om voortijdig schoolverlaten tegen te gaan, worden verschillende
doelstellingen, definities en gegevensbronnen naast en soms zelfs door elkaar
gepresenteerd. De verantwoording is daardoor niet transparant. We lichten
dat hieronder toe.In § 3.2.1 hebben we al gewezen op de verschillen tussen de nationale
doelstelling en de EU-doelstelling. De kabinetsdoelstelling richt zich op
het terugdringen van het aantal nieuwe voortijdig
schoolverlaters in de leeftijdscategorie van 12 tot 23 jaar, terwijl de Lissabondoelstelling
betrekking heeft op het totale aantal voortijdige
schoolverlaters in de leeftijdscategorie van 18 tot 24 jaar. De leeftijdscategorie
van de Lissabondoelstelling betreft precies de groep niet-leerplichtige jongeren
waarvoor in Nederland pas sinds de RMC-wet een verplichting geldt tot het
melden van verzuim. Drieëntwintigjarige schoolverlaters zonder diploma
vallen dus wel binnen de Lissabondoelstelling, maar niet binnen de nationale
doelstelling. De Europese definitie heeft het verder over jongeren «die
niet meer staan ingeschreven voor onderwijs of opleiding».
Het gaat hier dus uitsluitend om absoluut verzuim, en niet om relatief verzuim
van meer dan een maand, dat in het Nederlandse beleid wél meetelt.
Onderstaande tabel brengt de verschillen in beeld.Tabel 3. Nederlandse doelstelling versus Lissabondoelstelling1NederlandLissabon12 tot 23 jaar18 tot 24 jaar Nieuwe gevallen per jaar
(instroom)2Totaal aantal in een jaar (voorraad) Aantal voortijdig schoolverlatersAandeel voortijdig schoolverlatersRelatief en absoluut verzuimAbsoluut verzuim1 De kwestie van de registratieverschillen wordt extra
gecompliceerd doordat er ook nog een (afwijkende) OECD-leeftijdsgroep is voor
voortijdig schoolverlaters, te weten personen van 20 tot 25 jaar. Deze indeling
wordt onder andere gebruikt in het rapport Education at
a glance, waarin het Nederlandse onderwijs wordt vergeleken met andere
OECD-landen.2 Dat de halvering van het aantal voortijdig schoolverlaters
betrekking heeft op de nieuwe gevallen wordt echter pas in 2002 expliciet
gemaakt. Overigens was informatie over oude gevallen voor die tijd niet voorhanden,
want deze werden niet geregistreerd.In de verantwoordingsinformatie aan de Tweede Kamer blijken de nationale
en de Europese doelstellingen en de bijbehorende scores op de indicatoren
op een dusdanige wijze te worden vermeld, dat onduidelijkheid onvermijdelijk
is.Illustratief is in dit verband het antwoord dat de minister van OCW in
oktober 2005 gaf op een Kamervraag tijdens het debat over de OCWbegroting
voor 2006. De vraag luidde: «In 2003 had 75% van de Nederlandse
jongeren een startkwalificatie, de Lissabondoelstelling is 85%. Wat
was het percentage in 2004? Wat is het (geprognosticeerde) cijfer voor 2005?
Wat is de ambitie van het departement voor 2006?» (Ministerie van OCW,
2005c, vraag 14). De minister van OCW antwoordde:«Deze vraag betreft het percentage 20- t/m 24-jarigen dat het hoger
secundair onderwijs hebben afgerond. De Nederlandse doelstelling is dat in
2010 85% van deze leeftijdsgroep dit diploma moet hebben behaald. De
doelstelling is het spiegelbeeld van het streven naar vermindering van het
aantal voortijdig schoolverlaters. Na een geleidelijke stijging in de afgelopen
jaren (van 71,4% in 2000 tot 74,5% in 2003) is het percentage
20- t/m 24-jarigen met een diploma hoger secundair onderwijs licht gedaald
tot 73,9%. Er is geen prognose opgesteld voor 2005 voor het aantal
jongeren van 20 t/m 24 jaar met een startkwalificatie. Voor het aantal 18-
t/m 24-jarigen zonder startkwalificatie, die niet op school zitten, is in
2003 de volgende ambitie voor 2006 geformuleerd: een reductie van 30%
ten opzichte van 2002 (71 000 vsv-ers). Dit houdt in maximaal 50 000
nieuwe vsv-ers in 2006. In 2010 is de doelstelling maximaal 36 000 nieuwe
vsv-ers.»In dit antwoord gebruikt de minister van OCW verschillende gegevensbronnen
en leeftijdscategorieën door elkaar. Immers de categorie schoolverlaters
20 tot en met 24 jaar en de daarbij genoemde doelstelling zijn afkomstig uit
het OECD-rapport Education at glance; deze doelstelling
is een andere dan de Lissabondoelstelling voor voortijdig schoolverlaten.
De absolute aantallen die worden genoemd in de laatste zinnen van het citaat
van de minister hebben betrekking op de categorie van 12- tot 23-jarigen jaar
uit de nationale doelstelling (en de RMC-gegevens
die daarvoor worden gebruikt). De beoogde vermindering met 30% in 2006
en 50% in 2010 waaraan de minister voorts refereert, is afkomstig uit
de Europese doelstelling voor 18- tot 24-jarige voortijdig schoolverlaters
en is «vertaald» naar de nationale doelstelling.In feite worden dus in één antwoord op een Kamervraag drie
doelstellingen en indicatoren door elkaar gebruikt. De minister schept zodoende
weinig helderheid.De verantwoording is vaak te laatDe Tweede Kamer is de afgelopen drie jaar te laat geïnformeerd over
de resultaten van het beleid (zie figuur 4). De definitieve cijfers over het
aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters werden, hoewel bij de minister van
OCW jaarlijks in maart al bekend, pas in oktober of november aan de Tweede
Kamer gemeld. De meest recente informatie kon zo geen rol spelen bij Verantwoordingsdag
in mei en de begrotingsbehandelingen in september.Het stemt ons positief dat de minister van OCW inmiddels het aantal nieuwe
voortijdig schoolverlaters in het schooljaar 2004/2005 in haar jaarverslag
2005 heeft opgenomen.Vraagtekens bij validiteit huidige cijfersWij delen de constatering van de minister dat de huidige cijfers (nog)
niet betrouwbaar zijn. Wij hebben in onze rapporten dit probleem al eerder
benoemd, bijvoorbeeld in ons Decemberverslag 1995:«Een [bijkomend] probleem is dat de noodzakelijke gegevens
zowel op schoolniveau als op regionaal niveau niet systematisch beschikbaar
zijn, waardoor het moeilijk is zicht te houden op beleidsuitvoering en doelbereiking.
De aanwezige gegevens met betrekking tot de effecten van de startkwalificatieregelingen
worden op het ministerie niet tot beleidsinformatie bewerkt.» (Algemene
Rekenkamer, 1995)En in ons rapport Begeleiding en herplaatsing van voortijdige
schoolverlaters (2001) hebben we geconstateerd dat:«... het door de vooralsnog gebrekkige registratie niet mogelijk
is exact vast te stellen hoeveel voortijdige schoolverlaters er zijn en welk
deel van hen in het kader van de RMC-functie worden benaderd, begeleid en
herplaatst.» (Algemene Rekenkamer, 2001)Niet alleen in onderzoeken van de Algemene Rekenkamer, maar in vrijwel
ieder onderzoek naar het fenomeen voortijdig schoolverlaten worden vergelijkbare
opmerkingen gemaakt (zie kader).Het jarenlang voortdurende probleem van de registratie van voortijdig
schoolverlaters is echter voor het ministerie geen aanleiding geweest om aanvullende
studie te doen naar alternatieven voor het monitoren van het aantal voortijdig
schoolverlaters.Anderen over de informatievoorziening
over voortijdig schoolverlaters Kosten en Baten van
Voortijdig Schoolverlaten (Veld, R. In ’t et al., 2005)«Een officiële doelstelling
van het onderwijsbeleid is minimalisering van schooluitval. Deze doelstelling
neemt in het beleid een vooraanstaande plaats in. Des te opmerkelijker is
dat dit fenomeen noch in de begripsbepaling noch in de statistiek consistent
is behandeld. De beleidsinformatie biedt op dit moment niet de informatie
om een gedegen analyse van de omvang of de precieze aard van het probleem
mogelijk te maken, laat staan om te komen tot genuanceerde uitspraken over
oplossingen. Door een gebrek aan accurate, scherp gedefinieerde informatie
is het onmogelijk na te gaan hoe omvangrijk de verschillende vormen van schooluitval
zijn.» (p. 8) De uitkomsten van
de RMC analyse 2003 (Tilborg, van & Es, van (2004) en Eimers & Roelofs
(2005))Het interpreteren van ontwikkelingen
in de percentages voortijdige schoolverlaters is «zeer problematisch»,
omdat «ondanks veel inspanningen nog steeds geen sluitende registratie
is bereikt.» Voortijdig schoolverlaters
in Nederland: omvang, beleid en resultaten (Steeg, van der & Webbink,
2006)«Dit neemt niet weg dat de informatie
over de omvang van voortijdig schoolverlaten in Nederland vaak confuus en
tegenstrijdig is. De aantallen en percentages die genoemd worden in beleidsstukken
en onderzoeksrapporten met betrekking tot vsv lopen sterk uiteen.»«Meer in zijn algemeenheid is het
lastig om te achterhalen hoeveel leerlingen het onderwijs nu precies zonder
startkwalificatie verlaten, omdat het (nog) ontbreekt aan een volledig sluitende
registratie en melding van schoolloopbaangegevens van leerlingen door en tussen
scholen en mede daardoor bij de regionale meld- en coördinatiefuncties
(RMC’s). Dit zou kunnen leiden tot een onderschatting van het aantal
vsv-ers. Aan de andere kant komt het regelmatig voor dat leerlingen die geregistreerd
worden als vsv-er het onderwijs niet definitief verlaten,
wat tot een overschatting van het probleem zou kunnen leiden.» (p. 15)Bestaande informatie niet optimaal benutOnder de voorwaarde dat de gegevens uit de RMC-registratie betrouwbaar
zijn – wat nu nog niet het geval is – is met deze gegevens meer
te doen dan het ministerie nu doet. Voortijdig schoolverlaters
die niet binnen hetzelfde schooljaar zijn herplaatst, worden «oude voortijdig
schoolverlaters» genoemd. Het verschil tussen het aantal nieuwe voortijdig
schoolverlaters en het aantal herplaatste nieuwe voortijdig schoolverlaters
is te beschouwen als de «netto-instroom» van voortijdig schoolverlaters.
De mate van doelrealisatie zou ook in termen van deze netto-instroom uitgedrukt
kunnen worden.Omdat er geen cijfers beschikbaar waren over het aantal herplaatste nieuwe voortijdig schoolverlaters, is de ontwikkeling
in de netto instroom op dit moment niet te geven.Er zijn over de laatste jaren wel cijfers over het aantal herplaatstenieuwe én oude voortijdig schoolverlaters.1 Het saldo van deze laatste groep en
het aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters, geeft een indicatie van de mate
van groei van de totale populatie voortijdig schoolverlaters. Zie tabel 4.Tabel 4. Instroom en herplaatsing van het absolute aantal
voortijdige schoolverlaters.Schooljaar2000–012001–022002–032003–042004–05Nieuwe instroom47 05970 50863 84963 91456 963Herplaatste vsv’ers*22 36820 14220 36124 10629 406Groei totaal**24 69150 36643 48839 80828 557Bron: RMC-analyses, Sardes.* Herplaatste oude én nieuwe voortijdig schoolverlaters.** Van dit aantal moet het aantal jongeren dat 24 jaar is geworden nog
worden afgetrokken.Wij stellen vast dat dit cijfer een ander beeld laat zien van de ontwikkeling
van het aantal voortijdig schoolverlaters. Bedacht moet echter worden dat
in dit cijfer behalve het aantal herplaatste nieuwe
ook het aantal herplaatste oude voortijdig schoolverlaters
is meegerekend.2 Daarnaast is er ook uitstroom
van oude en nieuwe voortijdig schoolverlaters doordat jongeren 24 jaar worden
(en daarmee niet meer onder de definitie van voortijdig schoolverlater vallen).
Bovendien heeft deze berekening pas zin bij een grotere betrouwbaarheid van
de RMC-cijfers.Andere beschikbare informatiebronnen niet gebruiktNaast de RMC-cijfers waarvan het Ministerie van OCW gebruikmaakt, is er
nog een andere informatiebron: de Enquête Beroepsbevolking (EBB) van
het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De EBB is een jaarlijks steekproefonderzoek
onder personen van 15 jaar en ouder die in Nederland wonen (zie kader). De
EBB-gegevens maken een telling mogelijk van het aantal personen in de leeftijd
van 15 tot 23 jaar dat geen onderwijs volgt en niet in het bezit is van een
startkwalificatie.De Enquête BeroepsbevolkingDe EBB is een zogenaamd «roterend
panelonderzoek»; de respondenten worden éénmaal thuis
bezocht door een interviewer van het CBS. Het is de bedoeling dat de respondenten
daarna nog viermaal telefonisch worden benaderd. Dit «roterend panelonderzoek»
is ingevoerd in het vierde kwartaal van 1999. Elk jaar wordt een steekproef
genomen ter grootte van ongeveer 1% van de Nederlandse bevolking, met
uitzondering van personen in inrichtingen, instellingen en tehuizen (de zogenaamde
institutionele bevolking).Op basis van de EBB kan geen uitspraak worden gedaan over het voortijdig
schoolverlaten onder 12- tot en met 14-jarigen, maar de jaarlijkse uitval
in deze leeftijd is zeer beperkt (volgens de RMC-registraties) en zal dus
weinig invloed hebben op de veranderingen in het aantal nieuwe voortijdig
schoolverlaters.De EBB-cijfers laten een lichte daling zien van het totale aantal voortijdig schoolverlaters; zie onderstaande tabel.
Het betreft hier dus de nieuwe én de oude gevallen.Tabel 5. Aantallen jongeren van 15 tot 24 jaar zonder
startkwalificatie en geen onderwijs volgend (absoluut en relatief)Schooljaar2001200220032004Ingezetenen zonder startkwalificatie280 000273 000270 000251 000Percentage ten opzichte van aantal inwoners van 15 tot 24 jaar29,728,528,025,8Het feit dat het aantal nieuwe voortijdig
schoolverlaters niet afzonderlijk is af te lezen uit de beschikbare gegevens,
wil niet zeggen dat het CBS deze gegevens niet kan
leveren. De vraagstelling in de EBB biedt namelijk de mogelijkheid om te reconstrueren
in welk jaar de respondent zijn opleiding heeft gestaakt (met of zonder diploma
op minimaal MBO-2-niveau) en of hij nog op school zit. Er kan dus wel worden
bepaald of de «ingezetene zonder startkwalificatie» uit bovenstaande
tabel een nieuwe voortijdige schoolverlater is.Wij constateren dat de EBB (die het ministerie op dit moment uitsluitend
gebruikt om de realisatie van de Europese doelstelling
te meten) een alternatieve informatiebron zou kunnen zijn voor het antwoord
op de vraag in hoeverre er sprake is van doelrealisatie op landelijk niveau.
Voor informatie op regioniveau (voor de onderwijsinstellingen, gemeenten en
RMC’s) is de EBB niet geschikt: de databestanden bevatten geen informatie
over welke jongere zich waar bevindt. Wel is het mogelijk specifieke groepen
te identificeren en ontwikkelingen ten opzichte van jeugdwerkloosheid te volgen.Wij zijn verder van mening dat de EBB in vergelijking met de RMC-registraties
het belangrijke voordeel heeft dat de vraagstelling en de meetmethode in de
loop van de jaren gelijk zijn gebleven. Hierdoor is het mogelijk de uitkomsten
met andere jaren te vergelijken en trends te ontdekken. Met de RMC-registraties,
en de wisselende definities en volledigheid van registreren, is dit niet mogelijk.3.4 AanbevelingenToon lerend vermogenWij bevelen de minister van OCW aan om onderzoek te (laten) doen naar
de effectiviteit van de maatregelen die zij inzet en heeft ingezet voor het
beleid ter bestrijding van voortijdig schoolverlaten. We wijzen erop dat de
meeste van de als nieuwe gepresenteerde maatregelen in het plan van aanpak «Aanval
op de uitval» op de een of andere manier de afgelopen vijftien jaar
al eens zijn voorgesteld.Een evaluatieprogrammering moet ervoor zorgen dat alle onderdelen van
het beleid periodiek worden onderzocht op hun effectiviteit. Op die manier
kan de minister lessen trekken uit eerder uitgevoerd beleid en op basis daarvan
de door haar aangekondigde «herijking van de beleidstheorie» ter
hand nemen en het beleid aanscherpen. Wij wijzen erop dat een herijking van
het beleid zonder inzicht in de effectiviteit van beleidsmaatregelen weinig
zin heeft.Laat beleidsdoel en -maatregelen op elkaar aansluitenWij concluderen dat het beleidsdoel voor voortijdig schoolverlaters over
het algemeen goed is geformuleerd. Een verbeterpunt is de consistentie met
ander beleid. Daarom bevelen wij de minister van OCW aan om bij de «herijking
van de beleidstheorie» zorg te dragen voor een logische samenhang tussen
het maatschappelijke probleem, de beleidsdoelstelling en de maatregelen van
de verschillende ministeries. Ofwel het beleid betreft alle voortijdige schoolverlaters
en omvat zowel preventieve als curatieve maatregelen, ófwel het betreft
alleen nieuwe voortijdige schoolverlaters en richt zich hoofdzakelijk op preventie.
Wij bevelen aan hierbij gebruik te (blijven) maken van expertise van buiten
het ministerie.Haal meer uit de bestaande data en gebruik meer gegevensbronnenDe gegevens die de minister van OCW op dit moment verzamelt bieden, onder
de voorwaarde dat ze betrouwbaar zijn – wat tot op heden nog niet het
geval is – meer handvatten om de ontwikkelingen in voortijdig schoolverlaten
te schetsen dan nu gebeurt, bijvoorbeeld door de «netto groei»
te berekenen.Wij bevelen de minister van OCW verder aan om na te gaan of ook de cijfers
van de Enquête Beroepsbevolking van het CBS gebruikt kunnen worden om
inzicht te geven in de mate waarin het aantal voortijdig schoolverlaters zich
ontwikkelt.Haal meer uit het onderwijsnummerWij bevelen de minister van OCW aan om de beperkingen die het registratie-
en preventie-instrument «onderwijsnummer» nu in opzet heeft, zoveel
mogelijk op te heffen. Met name de mogelijkheid om scholen niet alleen de
in- en uitschrijvingen van leerlingen te laten melden aan IBG, maar ook het
relatieve verzuim, bevelen we aan te onderzoeken.Verbeter de verantwoordingWij benadrukken dat de Tweede Kamer om haar controlerende taak te kunnen
uitvoeren tijdig moet worden voorzien van informatie. Wij bevelen de minister
van OCW aan om de meest recente kwantitatieve gegevens over voortijdig schoolverlaten
ook in de komende jaren al in haar jaarverslag en het Financieel Jaarverslag
Rijk op te nemen.Wij raden de minister ook aan om bij de verantwoording aan de Tweede Kamer
eenduidig en consequent te zijn in de hantering van doelstellingen en definities.Tot slot bevelen wij de minister van OCW aan dat ze inzicht geeft in de
uitgaven voor het beleid om voortijdig schoolverlaten tegen te gaan. Dit zou
om te beginnen kunnen door jaarlijks een overzicht in de OCW-begroting op
te nemen van de begrotingsartikelen die betrekking hebben op het beleid om
voortijdig schoolverlaten tegen te gaan, en indien mogelijk de concrete bedragen
die daarmee gemoeid zijn.4 CRIMINALITEIT EN OVERLAST4.1 Veiligheidsprogramma 2002–20064.1.1 Het probleemIn oktober 2002 presenteerde het eerste kabinet-Balkenende onder de titel Naar een veiliger samenleving een «Veiligheidsprogramma»
voor de periode 2002–2006 (Ministerie van Justitie & Ministerie
van BZK, 2002). Dit programma is door het huidige kabinet (Balkenende-II)
overgenomen. De ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK)
en van Justitie benoemen in het Veiligheidsprogramma als centraal beleidsdoel: terugdringen van criminaliteit en overlast in de publieke ruimte
met 20 tot 25%. Dit beleidsdoel is als beleidsprioriteit vanaf 2003
ook opgenomen in de miljoenennota’s.Aanleiding voor de opstelling van het Veiligheidsprogramma was het signaal
dat de burger bij de verkiezingen van 2002 had afgegeven: de Nederlandse samenleving
moet veiliger. Er heerste algemene onvrede over de veiligheid. De bevolking
gaf criminaliteitsbestrijding hoge prioriteit, zo bleek uit een rapport van
het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) van september 2002 (Sociaal en Cultureel
Planbureu, 2002). De cijfers uit dit rapport zijn veelzeggend:• Een grote meerderheid van de bevolking (85%) ervoer criminaliteit
als een groot maatschappelijk probleem.• Zeven op de tien Nederlanders vonden dat de overheid te weinig
deed aan de bestrijding ervan.• Een ruime meerderheid van de bevolking (63%) noemde misdaadbestrijding
bij de eerste vijf uit een reeks van zestien beleidsprioriteiten.• Driekwart van de burgers wenste een krachtiger bestrijding van
de criminaliteit en handhaving van de openbare orde.Het kabinet heeft met het Veiligheidsprogramma deze handschoen nadrukkelijk
willen oppakken. Het bevorderen van een veiliger samenleving is één
van de centrale doelstellingen geworden in het beleid van het tweede kabinet-Balkenende.4.1.2 Aanpak kabinetHet kabinet heeft gekozen voor een benadering waarbij de aandacht allereerst
wordt gericht op de aanpak van de «harde kern» veroorzakers: specifieke
groepen in de samenleving die verantwoordelijk zijn voor overlast en criminaliteit
in de publieke ruimte. Met het aanpakken van deze «notoire» stelselmatige
daders en risicojongeren wil het kabinet zoveel mogelijk criminaliteit van
de straat halen. Daardoor zal de onveiligheid, de (drugs)overlast en de verloedering
in het publieke domein afnemen, is de gedachte. Door middel van beter zichtbare
bestuurlijke handhaving en intensivering van toezicht kan vervolgens worden
toegewerkt naar een «herwinning van de publieke ruimte», zo vermeldt
het Veiligheidsprogramma (p. 18).Aanvullende maatregelen van andere overheden, burgers en bedrijfsleven
zijn gericht op het tegengaan van de overlast en achteruitgang van de leefomgeving
en het bevorderen van een algemeen klimaat van veiligheid.Maatwerk en integraliteit zijn kernelementen
van het beleid, zo blijkt uit het Veiligheidsprogramma «Maatwerk»
houdt in dat het beleid is afgestemd op de lokale veiligheidssituatie.
Het veiligheidsbeleid kan dus wat inhoud en organisatie betreft op gemeentelijk
niveau verschillend worden vormgegeven. De veronderstelling in het rijksbeleid
is dat veiligheidspartners op lokaal niveau tot een integrale aanpak van de
veiligheid komen, onder regie van de gemeente. «Integraliteit»
houdt in dat op de relevante beleidsterreinen activiteiten en projecten goed
op elkaar worden afgestemd en dat de betrokken partijen goed met elkaar samenwerken
en overleggen.Het veiligheidsbeleid wordt dus vooral uitgevoerd door de betrokken veiligheidspartners
op het lokale niveau. Het kabinet heeft met hen afspraken gemaakt over de
in hun stad en regio te bereiken doelstellingen. Het kabinet ondersteunt de
betrokken veiligheidspartners financieel en instrumenteel.1De kabinetten-Balkenende-I en -II hebben in hun regeerakkoorden (Ministerie
van AZ, 2002; 2003) afgesproken om respectievelijk € 857 en € 350
miljoen structureel aan de begrotingen van de Ministeries van Justitie en
van BZK toe te voegen. Daarnaast zijn extra middelen voor specifieke doelen
beschikbaar gesteld, zoals voor het programma Jeugd terecht, dat als doel heeft eerste delicten te voorkomen en recidive te
verminderen. Het totaal van de extra middelen loopt voor de periode 2003–2008
op van € 340 miljoen in 2003 tot € 1 264 miljoen
in 2008. Figuur 5 geeft een en ander weer.4.1.3 Groot-projectstatusIn 2003 heeft de Tweede Kamer besloten het Veiligheidsprogramma de status
van groot project toe te kennen. Concreet betekent
dit dat het Veiligheidsprogramma onder de «Procedureregeling grote projecten»
(hierna: Procedureregeling) valt. In de Procedureregeling heeft de Tweede
Kamer aspecten geformuleerd waarover zij geïnformeerd wenst te worden.
Daardoor kan zij weloverwogen besluiten nemen over het project (in casu het
Veiligheidsprogramma) en de uitvoering ervan precies volgen en controleren.
De informatie over deze aspecten vloeit niet vanzelfsprekend voort uit de
normale gang van zaken binnen een ministerie.De met uitvoering belaste ministeries moeten derhalve extra aandacht besteden
aan de organisatie van de informatievoorziening.De ministers van BZK en Justitie hebben voor de informatievoorziening
aan de Tweede Kamer over het Veiligheidsprogramma een «minimumvariant»
van de Procedureregeling voorgesteld (Ministerie van Justitie & Ministerie
van BZK, 2003). De informatievoorziening zal zich volgens dit voorstel richten
op de hoofddoelstelling (20–25% reductie van criminaliteit en
overlast). Hierbij zal worden voldaan aan de verantwoordingssystematiek zoals
deze in 1999 is ingezet met de kabinetsnota Van Beleidsbegroting
Tot Beleidsverantwoording (VBTB).In afwijking van de informatievoorziening in het kader van de Procedureregeling
hebben de beide ministeries besloten dat:«De additionele middelen voor het Veiligheidsprogramma worden toegevoegd
aan de al bestaande begrotingsartikelen. Dit brengt met zich mee dat niet
zichtbaar zal zijn welk deel van de middelen aan «veiligheid»
is besteed. De verschillende sectoren en organisaties zullen geen separate
verantwoording afleggen over de toegekende middelen van het Veiligheidsprogramma
maar op de gebruikelijke wijze over het gehele budget, waarvan deze middelen
onderdeel uitmaken. Evenmin zal een koppeling gelegd worden tussen middelen
en prestaties van het Veiligheidsprogramma.» (Ministerie van Justitie &
Ministerie van BZK, 2003).De Commissie voor de Rijksuitgaven heeft vervolgens positief advies uitgebracht
over de groot-projectstatus van het Veiligheidsprogramma (Tweede Kamer, 2003).
De commissie geeft in het advies aan dat het aantonen van de causaliteit tussen
beleid en de bereikte effecten altijd lastig is:«Het blijft echter van belang dat in groot-project-voortgangsrapportages
een uiterste poging wordt ondernomen om aan te geven of de maatschappelijke
problemen worden opgelost en of dat dankzij het gevoerde beleid is gebeurd.
Als causaliteit niet aantoonbaar is, is plausibiliteit een alternatief.»4.1.4 Inperking RekenkameronderzoekHet Veiligheidsprogramma richt zich op het reduceren van zowel criminaliteit
als overlast in de publieke ruimte. De Ministeries van BZK en van Justitie
hebben een set met zeven hoofdindicatoren opgesteld, op grond waarvan zij
de Tweede Kamer informatie verstrekken over de resultaten op het terrein van
beide beleidsdoelen.Twee van deze zeven hoofdindicatoren beschouwen de ministeries als uitwerking
van het doel «verminderen overlast»: het terugdringen van ernstige overlast en van (fysieke)
verloedering.Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer heeft zich, gegeven de beperkte
doorlooptijd, beperkt tot deze twee indicatoren, omdat dit onderwerp
een groot aantal burgers direct raakt. Zowel ernstige overlast als (fysieke)
verloedering is door de ministeries geoperationaliseerd in vier indicatoren;
zie schema 1. In dit schema is grijs gearceerd aangegeven tot welk deel van
het beleidsdoel ons onderzoek zich heeft beperkt, voorzover het ons onderzoek
naar de doelrealisatie betreft.Schema 1. Inperking onderzoek Algemene RekenkamerDe figuren 6 en 7 geven de resultaten weer van Intomart-onderzoek onder
de Nederlandse bevolking over de periode 1997–2005. Te zien is dat sinds
2002 minder Nederlanders van mening zijn dat de onderwerpen die de ministeries
van BZK en Justitie rekenen tot «ernstige overlast» en «fysieke
verloedering» vaak voorkomen.4.2 ConclusiesKwaliteit doelstelling overlast redelijk goed, maar niet
specifiek genoegDe Algemene Rekenkamer hanteert als norm voor beleidsdoelen dat ze «SMART+C»
geformuleerd moeten zijn: specifiek, meetbaar, afgestemd, realistisch, tijdgebonden
en consistent.1 We concluderen dat het beleidsdoel
om overlast te reduceren op de meeste van deze criteria goed scoort.Alleen aan het criterium «specifiek» voldoet de formulering
van de overlastdoelstelling niet geheel. In alle officiële documenten,
zoals in begrotingen, miljoenennota’s en voortgangsrapportages die ze
opstellen in het kader van de Procedureregeling, noemen de ministers van BZK
en Justitie als vrij specifieke doelstelling dat overlast in de periode 2008
tot 2010 met 20 tot 25% moet zijn gereduceerd
ten opzichte van 2002, en dat in de vijftig wijken met de ernstigste problemen
die doelrealisatie al in 2006 zichtbaar moet zijn.Daarnaast vermelden de ministers onder meer in bijlage II van de voortgangsrapportages
echter voor hetzelfde beleidsterrein een ánders geformuleerde doelstelling:
de overlast moet in de periode 2008 tot 2010 substantieel zijn afgenomen.De ministers verantwoorden zich in de praktijk alleen over deze laatste,
minder specifiek geformuleerde doelstelling, zoals blijkt uit bijlage II van
de voortgangsrapportages.Onderbouwing beleid onvoldoendeDe Ministeries van BZK en Justitie beschikken voor het overgrote deel
van de 154 maatregelen die het Veiligheidsprogramma vermeldt niet over een
onderbouwing voor hun veronderstelling dat het inzetten van deze maatregelen
bijdraagt aan het verwezenlijken van het gewenste maatschappelijk effect.2 Voor de meeste van de maatregelen zijn geen ex-ante-evaluaties
uitgevoerd. De wél uitgevoerde ex-ante-evaluaties gaan zelden in op
de vraag welke bijdrage de betrokken maatregelen aan het overkoepelende beleidsdoel
van het Veiligheidsprogramma zullen gaan leveren; ze richten zich hoofdzakelijk
op de specifieke doelstellingen van de maatregelen.3 Door het ontbreken van toereikende ex-ante-evaluaties kunnen de betrokken
ministeries niet expliciteren wat de samenhang is tussen de getroffen maatregelen,
de daarmee gemoeide uitgaven en de realisatie van de doelstellingen van het
Veiligheidsprogramma. Ze kunnen evenmin duidelijk maken op welke wijze het
pakket aan maatregelen (of een deel daarvan) bijdraagt aan de realisatie van
de doelstelling om de overlast en verloedering met 20 tot 25% te verminderen.
Dit vergroot het risico dat verkeerde instrumenten worden ingezet en dat uitgaven
worden gedaan zonder resultaat.Meten is maatwerkDe Ministeries van BZK en Justitie meten overlast en verloedering aan
de hand van twee sets van vier oorzaken, oftewel indicatoren. De vier indicatoren
van overlast zijn: «dronken mensen op straat», «overlast
van groepen jongeren», «drugsoverlast» en «lastiggevallen
worden op straat». Verloedering wordt gemeten aan de hand van de indicatoren: «bekladden
van muren en gebouwen», «hondenpoep», «vernieling
van straatmeubilair» en «rommel op straat». Via enquêtes
wordt aan burgers gevraagd naar de mate waarin deze verschijnselen volgens
hen voorkomen in hun buurt.De relevantie van deze indicatoren kan variëren in de tijd en per
regio of zelfs per woonwijk. Als dat het geval is (bijvoorbeeld: in een bepaalde gemeente wordt niet langer de aanwezigheid van drugsverslaafden maar
geluidhinder als overlast ervaren) dan moet hiermee bij de monitoring van
het beleid rekening worden gehouden.Oorzaken van overlast en verloedering:
lokale verschillen De gemeente Zaanstad heeft onderzocht
aan welke problemen zij volgens de bewoners aandacht moet besteden. Daarvoor
heeft zij een top-5 samengesteld van belangrijkste problemen. Deze top-5 laat
zien dat de staat en het onderhoud van de bestrating
vrijwel overal door de bewoners van Zaanstad als het grootste probleem worden
ervaren. Er zijn echter drie uitzonderingen: de wijken Kogerveldwijk, Westzaan
en Assendelft. In deze wijken wordt onder andere geluidhinder
als grootste probleem genoemd.Het voorbeeld van
Zaanstad laat zien dat er tussen wijken verschillen bestaan in wat als belangrijkste
probleem in die wijk wordt gezien. Vergelijkbare conclusies zijn
te trekken op basis van metingen door bijvoorbeeld de gemeenten Haarlem en
Dordrecht.Het bovenstaande betekent dat het meten van de oorzaken van overlast en
verloedering maatwerk moet zijn, wil een gemeente
kunnen aansluiten bij de lokale problematiek en wil er een zinvolle vergelijking
tussen regio’s, gemeenten of wijken gemaakt kunnen worden. De Algemene
Rekenkamer constateert met instemming dat de nieuwe Veiligheidsmonitor in
opzet voorziet in ruimte voor gemeenten om rekening te houden met de lokale
problematiek, doordat een groot deel van de enquêtevragen lokaal kan
worden ingevuld.Realisatie doelen binnen handbereikDe ministers van BZK van Justitie verstrekken aan de Tweede Kamer geen
informatie op grond waarvan deze kan bepalen in hoeverre het doel van het
beleid gericht op het verminderen van overlast wordt gerealiseerd.Berekeningen van de Algemene Rekenkamer laten zien dat het beleidsdoel
dat de overlast die burgers ervaren na 2008 met ten minste 20% moet
zijn gereduceerd, voor zeven van de acht indicatoren van overlast en verloedering
halverwege de termijn voor meer dan helft is gerealiseerd (zie figuur 8).Te zien is dat voor twee indicatoren – lastig gevallen worden op
straat en het bekladden van muren en gebouwen – de beleidsdoelstelling
al in 2005 is gehaald.1 Als de verbeteringen
zich in hetzelfde tempo voortzetten als tussen 2002 en 2005, zal ook voor
de overige vijf van de zeven indicatoren het doel in 2008 gehaald worden.
Alleen voor het volgens burgers grootste probleem uit de lijst van acht–
hondenpoep – zal het doel in 2008 of 2010 niet worden gehaald wanneer het verbetertempo van de afgelopen jaren
gelijk blijft.Onbekend of positieve ontwikkelingen gevolg zijn van beleidIn hoeverre zijn de hiervoor geschetste positieve ontwikkelingen voor
de acht indicatoren van overlast en verloedering nu toe te schrijven aan de
maatregelen uit het Veiligheidsprogramma? De ministers van BZK en van Justitie
zouden hierin inzicht moeten hebben. Zij hebben deze informatie immers nodig
om het beleid zonodig bij te sturen. Ook hebben zij deze informatie nodig
om op een transparante manier verantwoording af te leggen over het gevoerde
beleid aan de Tweede Kamer.Of de hiervoor beschreven positieve ontwikkelingen door het beleid worden
veroorzaakt, is op grond van onderzoek van de beide ministeries echter nauwelijks
bekend. De ministeries onderzoeken dit niet op een gestructureerde wijze.Overigens laat onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB) zien dat het
niet onmogelijk is de bijdrage van maatregelen uit het Veiligheidsprogramma
aan de doelstelling van dat programma te onderzoeken. Het CPB onderzocht de
maatregel «meer blauw op straat» (CPB, 2005).Het meten van beleidseffecten: de gevolgen
van meer politiecapaciteitIn de CPB-studie Police numbers up, crime rates down (Centraal Planbureau, 2005) is
met gebruikmaking van de cijfers uit de politiemonitor een analyse gemaakt
van ontwikkelingen binnen de 25 politieregio’s in de periode 1996–2003.
De capaciteit van het politiepersoneel is deze periode in omvang toegenomen.
Deze capaciteitsgroei laat grote verschillen tussen de politieregio’s
zien. Hierdoor is het mogelijk om – met inachtneming van verschillende
(regionale en nationale) trends in economische, sociale en demografische factoren –
de daadwerkelijke invloed van de toename aan politiepersoneel op de criminaliteit
en overlast te berekenen.Er blijkt een significante
samenhang te bestaan tussen de afname van bepaalde vormen van criminaliteit
en overlast en de toegenomen omvang van het politieperso- neel. Een deel van
de vermindering van de criminaliteit en overlast is volgens het onderzoek
van het CPB dan ook het gevolg van de extra politiecapaciteit in de verschil-
lende regio’s.Prestaties goed verantwoordIn de voortgangsrapportages die de ministeries twee keer per jaar aan
de Tweede Kamer sturen is uitgebreide informatie te vinden over de prestaties
die ministeries leveren in het kader van het Veiligheidsprogramma. In de voortgangsrapportages
staat per instrument vermeld wat het doel ervan is, welke prestaties beoogd
en gerealiseerd zijn en wat het beoogde en gerealiseerde tijdpad is. Daarmee
is de informatievoorziening over de prestaties inzichtelijk en omvangrijk.
De departementale auditdiensten van Justitie en BZK betitelen deze informatie
als betrouwbaar. Schema 2 bevat de meest recente stand van zaken.Schema 2. Uitvoering Veiligheidsprogramma, stand
per 1 juli 2005.Aantal maatregelen   Totaal154  – waarvan afgerond61  – waarvan in uitvoering93   – waarvan op tijd47  – waarvan te laat46   < 6 maanden te laat21   > 6 maanden te laat25Bron: Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK, 2005.Kwaliteit beleidsinformatie onvoldoende gewaarborgdVoor de verantwoording over het bereiken van het beleidsdoel voor overlast
en verloedering gebruiken de Ministeries van BZK en Justitie, om extra werklast
en bureaucratie te voorkomen, twee bestaande gegevensbronnen: de al eerder
genoemde Politiemonitor bevolking(PMB) die de
ministeries zelf uitvoeren, en deLeefbaarheid&Veiligheid-enquêtes (L&V-enquêtes) die jaarlijks in de vijftig probleemwijken
waarop het beleidstussendoel voor 2006 betrekking heeft, worden gehouden door
of in opdracht van de betrokken gemeenten en waarvan de uitkomsten via een
extern bureau worden doorgegeven aan het Ministerie van BZK. Deze informatie
is afkomstig van derden.Het Ministerie van BZK controleert de betrouwbaarheid van de L&V-gegevens
zelf niet. In het contract tussen het ministerie en het externe bureau dat
de opdracht uitvoert is ook geen enkele waarborg opgenomen om de kwaliteit
van de door het bureau aan het ministerie verstrekte informatie veilig te
stellen.Ofschoon de primaire verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van de L&V-informatie
ligt bij de organisatie die deze informatie aan het ministerie verstrekt,
is het ministerie volgens ons wél verantwoordelijk voor de afweging
om er wel of geen gebruik van te maken. Aan dit afwegingsproces kunnen voorwaarden
worden gesteld. Zo vinden we dat het departement, indien het besluit om gebruik
te maken van bepaalde derdeninformatie, inzicht moet hebben in de kwaliteit
daarvan.We concluderen dat de manier waarop het Ministerie van BZK de kwaliteit
van de informatie op basis van de L&V-enquête heeft gewaarborgd,
tekortschiet.We constateren met instemming dat het Ministerie van BZK van plan is voor
de binnenkort te starten nieuwe Veiligheidsmonitor de kwaliteit wél
goed te waarborgen. Het ministerie wil voor deze monitor een protocol opstellen
dat zal waarborgen dat aan gestelde eisen van betrouwbaarheid en nauwkeurigheid
wordt voldaan. Door middel van een accountantsverklaring zal worden bevestigd
dat aan het protocol wordt voldaan.Oordeel auditdiensten bij Voortgangsrapportage deels niet
transparantBij elke voortgangsrapportage over het Veiligheidsprogramma is een rapport
gevoegd van de auditdiensten van de Ministeries van Justitie en BZK. De beide
auditdiensten doen onderzoek naar (onder meer) de betrouwbaarheid van de gegevens
uit de PMB en de L&V-enquêtes. In het auditrapport bij de vierde
voortgangsrapportage concluderen de diensten dat de nauwkeurigheid van de
PMB voldoende is voor een goede analyse van verschillen tussen jaren. Over
de L&V-enquête wordt opgemerkt dat de nauwkeurigheid daarvan niet
bekend is.«Dat betekent dat de verschillen in de tabel tussen de nulmeting
en de 1-meting van deze enquête toevalsfluctuaties kunnen zijn. Uit
de desbetreffende gegevens kan daarom niet worden geconcludeerd dat de leefbaarheid
en veiligheid in de vijftig meetwijken is verbeterd. De auditdiensten zijn
van mening dat de opmerkingen hierover in deze voortgangsrapportage te stellig
zijn geformuleerd.» (Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK,
2004b)In de recentste (zesde) voortgangsrapportage komen de auditdiensten tot
een ander oordeel. Nu melden zij dat ook de L&V-gegevens «betrouwbaar»
zijn (Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK, 2005, p. 114).Wij zijn nagegaan hoe deze gewijzigde oordeelsvorming tot stand is gekomen.
De auditdiensten blijken na 2004 geen aanvullende onderzoekswerkzaamheden
meer te hebben verricht naar de kwaliteit van de L&V-enquêtes. Desgevraagd
hebben zij ons laten weten dat ze in de auditrapportage voor
het woord «betrouwbaar» hebben gekozen omdat ze de in 2004 gesignaleerde
nauwkeurigheidskwestie niet zwaar genoeg vonden wegen om het totaaloordeel
over de betrouwbaarheid in de bijlage te nuanceren. Deze weging staat niet
in het rapport van de auditdiensten. Dat had naar ons oordeel wel gemoeten.Wij delen de weging door de auditdiensten niet. Wij zijn van mening dat
zoiets wezenlijks als de (on)betrouwbaarheid van verantwoordingsgegevens niet
van onvoldoende gewicht geacht kan worden. De kwalificatie heeft immers betrekking
op informatie waarmee moet worden vastgesteld of het tussendoel bij de aanpak
van overlast en verloedering in de vijftig meetwijken al dan niet is bereikt.De hierboven geschetste handelwijze van de auditdiensten (het de facto
niet-meewegen van onnauwkeurigheden in het betrouwbaarheidsoordeel en ook
niet vermelden dat deze onnauwkeurigheden niet zijn meegewogen) is naar ons
oordeel bovendien niet verenigbaar met de vitale functie die de auditdiensten
vervullen in het controleproces van dit grote project. De auditdiensten geven
immers ten behoeve van de Tweede Kamer een oordeel over de kwaliteit en volledigheid
van die informatie, zodat de Tweede Kamer weet of ze op die informatie kan
vertrouwen. Het risico bestaat nu dat de Tweede Kamer op het verkeerde been
wordt gezet. De auditrapportages suggereren dat de Tweede Kamer ervan uit
kan gaan dat verschillen in de cijfers van jaar op jaar duiden op een verandering
in de mate van overlast en verloedering in de vijftig meetwijken, terwijl
niet zeker is of dat zo is.Betrouwbaarheid cijfers overlastreductie onzekerVoor het debat tussen de Tweede Kamer en de regering over de beoogde en
gerealiseerde effecten, prestaties en middelen is het van belang dat de beleidsinformatie
in begroting en jaarverslag van goede kwaliteit is. Het jaarverslag zou alle
relevante informatie van goede kwaliteit moeten bevatten die over de bereikte
effecten en de geleverde prestaties beschikbaar is.Wij hebben net als de auditdiensten van Justitie en BZK vastgesteld dat
de betrouwbaarheid van de gegevens die de betrokken ministeries verzamelen
over ontwikkeling van de overlast en verloedering in de vijftig probleemwijken
onzeker is, omdat hierover informatie ontbreekt. Dat betekent dat de cijfers
van jaar op jaar niet zonder meer vergeleken kunnen worden en dus dat niet
zonder meer geconcludeerd kan worden of de leefbaarheid en veiligheid in de
vijftig meetwijken van jaar op jaar is verbeterd.Het risico een verkeerde conclusie te trekken is overigens op landelijk
niveau geringer dan op lokaal niveau, gezien de grote steekproef op landelijk
niveau.Omvang uitgaven Veiligheidsprogramma onbekendIn de voortgangsrapportages over het Veiligheidsprogramma is vanaf oktober
2005 geen informatie meer opgenomen over de beschikbare middelen per maatregel.
Ook in de departementale begrotingen staat geen informatie over de beschikbare
middelen voor deze maatregelen. Eventuele mutaties in de verdeling van de
middelen blijven zo onzichtbaar voor de Tweede Kamer. In 2005 hebben zich
twee, zij het kleine, van deze mutaties voorgedaan, die niet aan de Tweede
Kamer zijn gemeld.1In de voortgangsrapportages is ook geen informatie opgenomen over de reeds
gedane uitgaven voor maatregelen van het Veiligheidsprogramma. In de departementale
jaarverslagen is deze informatie evenmin traceerbaar. Hier kunnen
de uitgaven niet worden gesplitst in uitgaven voor reguliere onderwerpen en
uitgaven in het kader van het Veiligheidsprogramma.Verantwoording is onvolledig, maar dat wordt deels uitgelegdDe betrokken ministers verantwoorden zich niet tegenover de Tweede Kamer
over de vraag welke effecten het Veiligheidsprogramma heeft. Hierbij merken
we op dat de betrokken ministers in 2004 expliciet aan de Tweede Kamer hebben
gemeld dat deze informatie er per maatregel niet zal komen:«Voor de goede orde zij hierbij vermeld dat we derhalve niet per
maatregel afzonderlijk de bijdrage tot het gewenste effect in beeld zullen
brengen: de plausibele veronderstelling is dat elke maatregel een bijdrage
levert, maar het gaat om het totale effect van het totale pakket aan maatregelen.
Over dit totale effect wordt gerapporteerd in bijlage II (objectieve en subjectieve
veiligheid).» (Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK, 2004a)Evenmin kunnen de betrokken bewindspersonen zich verantwoorden over de
vraag hoeveel geld voor het beleid uit dit programma wordt uitgegeven. Dit
is conform de mededeling van de bewindslieden bij aanwijzing van het Veiligheidsprogramma
als groot project dat niet zichtbaar zal zijn welk deel van de middelen aan «veiligheid»
is besteed.We constateren dat de ministers de manier waarop zij over het Veiligheidsprogramma
verantwoording zouden afleggen, conform de «comply-or-explain»-gedachte,
expliciet aan de Tweede Kamer hebben gemeld. We zijn echter van mening dat
het uitleggen om een aantal redenen onvoldoende is. Zo wordt de uitspraak
dat het plausibel is te veronderstellen dat elke maatregel een bijdrage levert
aan het beoogde effect niet onderbouwd. Daarbij komt dat wij hebben geconstateerd
dat het ministerie ook niet over deze onderbouwing beschikt (zie hiervoor
onder Onderbouwing beleid onvoldoende).Verder is de hierboven geciteerde opmerking dat over het totale effect wordt gerapporteerd in bijlage II van de voortgangsrapportages
onjuist. De informatie in deze bijlage betreft geen informatie over de effecten
van het beleid, maar enkel over de mate waarin de doelen zijn gerealiseerd,
dus los van de vraag of dit door het beleid komt.4.3 AanbevelingenEén beleidsdoelWij bevelen aan dat de ministers van BZK en Justitie voor het onderdeel «overlast»
net als voor «criminaliteit» één doel hanteren.Beter evaluerenWij bevelen de ministers van BZK en Justitie aan om op korte termijn een
concrete evaluatieprogrammering voor het Veiligheidsprogramma op te stellen.
Deze programmering moet het mogelijk maken antwoord te geven op de vraag of
de beoogde maatschappelijke doelen mede door het gevoerde beleid tot stand
worden gebracht. Daarvoor is het noodzakelijk inzicht te krijgen in de bijdrage
van de afzonderlijk ingezette maatregelen aan het beleidsdoel. Met de uitkomsten
van deze evaluaties kunnen de ministeries zich niet alleen adequaat verantwoorden
over het door hen gevoerde beleid terzake, maar wordt ook duidelijk in hoeverre
aanpassing van de ingezette maatregelen en/of het beleid noodzakelijk is.
Dergelijke informatie is van vitaal belang bij het opstellen van zowel de
actualisering van het huidige Veiligheidsprogramma in het najaar
van 2006 als van een eventueel Veiligheidsprogramma II van het volgende kabinet.Indien de ministers van mening zijn dat het voor één of
meer onderdelen van het beleid onmogelijk is de effectiviteit te bepalen,
dan zouden ze dit, conform de «comply-or-explain»-gedachte (zie
hoofdstuk 1), expliciet en beargumenteerd aan de Tweede Kamer moeten laten
weten.Transparante auditrapportagesWij bevelen de auditdiensten van BZK en Justitie aan dat zij wegingen
van betrouwbaarheidsaspecten van informatie in de voortgangsrapportages in
het vervolg expliciet vermelden in de auditrapportages aan de Tweede Kamer.Beter verantwoordenDe doelstelling uit het Veiligheidsprogramma is sinds 2003 ook één
van de beleidsprioriteiten uit de miljoenennota. Wij bevelen de ministers
van BZK en Justitie aan te zorgen voor een verantwoording over deze doelstelling
in het Financieel Jaarverslag van het Rijk, die, voorzover mogelijk, antwoord
geeft op de vragen in hoeverre de beleidsdoelen bereikt zijn, wat de bijdragen
va de overheid daaraan is, in hoeverre de overheid de beloofde prestaties
heeft geleverd en of ze daarbij binnen het toegekende financiële budget
is gebleven.Deels zijn de antwoorden op deze vragen te verkrijgen uit onderzoek in
het kader van de eerdergenoemde evaluatieprogrammering. Overigens geven de
betrokken ministeries in de voortgangsrapportages al wel antwoord op de vraag
in hoeverre de beloofde prestaties zijn geleverd.In het Financieel Jaarverslag van het Rijk kan vanzelfsprekend niet alle
informatie uit de voortgangsrapportages en/of andere bronnen worden overgenomen.
Selecteren en verwijzen ligt dan voor de hand.5 RUIMTELIJK BELEID5.1 Prioriteiten ruimte5.1.1 Het ruimtelijk vraagstukNederland is een relatief klein en dichtbevolkt land. Dit stelt hoge eisen
aan de ruimtelijke inrichting van ons land. Het tweede kabinet-Balkenende
heeft voor het ruimtelijk beleid vanaf de Miljoenennota
2004 (Ministerie van Financiën, 2003) de volgende beleidsprioriteiten
vastgesteld:– ruimte geven aan ontwikkelingen: beter inspelen op wensen van
burgers en bedrijven en meer ruimtelijke afwegingen op decentraal niveau;– stimuleren van gebiedsontwikkeling, met als doel het vergroten
van de ruimtelijke kwaliteiten en versnellen van de ruimtelijke ontwikkelingen.In de Nota Ruimte, in januari 2006 vastgesteld
door de Eerste Kamer, wordt de ruimtelijke problematiek als volgt omschreven:«Het beperkte oppervlak dat Nederland ter beschikking staat, maakt
het nodig ruimtelijk beleid op een efficiënte en duurzame wijze uit te
voeren en er niet alleen in kwantitatieve, maar ook in kwalitatieve zin vorm
aan te geven. Daarbij is het belangrijk dat iedere overheidslaag in staat
wordt gesteld de eigen verantwoordelijkheid waar te maken.» (Ministerie
van VROM, 2005)De Nota Ruimte betekent in een aantal opzichten
een breuk met het ruimtelijk beleid dat tot nu toe is gevoerd. Vooral de grotere
rol voor de decentrale overheden is kenmerkend voor het nieuwe beleid. Op
rijksniveau zijn vijf departementen betrokken bij het ruimtelijk beleid. Naast
het eerstverantwoordelijke Ministerie van VROM zijn dat: het Ministerie van
LNV, het Ministerie van VenW, het Ministerie van EZ en het Ministerie van
OCW.5.2 ConclusiesDe verantwoording die het kabinet in het Financieel Jaarverslag van het
Rijk aan de Tweede Kamer aflegt over de prioriteiten van het ruimtelijk beleid
bestaat tot nog toe vooral uit procesinformatie over de implementatie van
de Nota Ruimte. Dat is naar ons oordeel een te
beperkte invulling van verantwoording. In het Financieel
Jaarverslag van het Rijk zou jaarlijks óók verantwoording
afgelegd moeten worden over de mate waarin de doelen van het ruimtelijk beleid
uit de miljoenennota tot nu toe zijn gerealiseerd en/of de mate waarin het
beleid effecten heeft gesorteerd. De monitoring- en evaluatieactiviteiten
in het kader van de Nota Ruimte bieden hiervoor
echter nog te weinig houvast. De oorzaken hiervan bespreken wij hieronder.Beleidsdoelen te algemeen geformuleerdDe Algemene Rekenkamer hanteert als norm voor beleidsdoelen dat ze «SMART+C»
geformuleerd moeten zijn: specifiek, meetbaar, afgestemd, realistisch, tijdgebonden
en consistent.1 Hoe minder beleidsdoelen aan
deze criteria voldoen, hoe moeilijker het is om het al dan niet succesvol
zijn van het beleid tussentijds en achteraf te beoordelen, en dus ook om het
beleid zonodig bij te sturen of te herzien.Wij hebben geconstateerd dat de beleidsprioriteiten voor ruimte in de
afgelopen drie miljoenennota’s te algemeen zijn geformuleerd. De doelen zijn niet specifiek en niet meetbaar. Ook de tijdshorizon ontbreekt;
het kabinet heeft geen tussendoelen geformuleerd.Geen samenhang doelen Miljoenennota en Nota RuimteDe ruimtelijke beleidsprioriteiten uit de Miljoenennota komen niet als
zodanig terug in de Nota Ruimte. Het is dan ook
niet duidelijk hoe de ruimtelijke beleidsprioriteiten zich verhouden tot de
hoofddoelstelling in de Nota Ruimte en de uitwerking
daarvan in beoogde prestaties en effecten. De (drieledige) hoofddoelstelling
luidt:• op een duurzame en efficiënte wijze ruimte scheppen voor de
verschillende ruimtevragende functies;• de leefbaarheid van Nederland waarborgen en vergroten, en;• de ruimtelijke kwaliteit van stad en platteland verbeteren, waarbij
speciaal aandacht wordt geschonken aan het scheppen van de juiste condities
voor het toepassen van ontwikkelingsplanologie.Wij stellen vast dat de inhoud van de Nota Ruimte
voor het kabinet geen aanleiding is geweest om de beleidsprioriteiten in de Miljoenennota 2006 aan te passen. Omgekeerd lijken de
beleidsprioriteiten ook geen rol van betekenis te hebben gespeeld bij de formulering
van ruimtelijk beleid in de Nota Ruimte. De conclusie
moet zijn dat het kabinet voor het ruimtelijk beleid werkt met niet op elkaar
afgestemde beleidsdoelen.Geen duidelijke relatie met VROM-begrotingDe Rijksbegrotingsvoorschriften 2005 (Ministerie
van Financiën, 2005b) bevatten de volgende instructie voor de samenhang
tussen beleidsprioriteiten zoals deze in de verschillende beleidsdocumenten
worden vastgelegd:«De beleidsagenda dient consistent te zijn met de politieke prioriteiten
en de begrotingsartikelen. De speerpunten van beleid zoals beschreven in de
Miljoenennota sluiten hierbij aan.»Wanneer we spreken over het ruimtelijk beleid betekent het bovenstaande
dat de prioriteiten van het kabinetsbeleid uit de miljoenennota terug te vinden
zijn in de departementale begrotingen. Dit blijkt echter maar ten dele het
geval. Wij hebben vastgesteld dat niet alle onderdelen van de prioriteiten
van het kabinetsbeleid uit de miljoenennota terug te vinden zijn in de VROM-begroting.
De beleidsprioriteit «Stimuleren van gebiedsontwikkeling, met als doel
het vergroten van de ruimtelijke kwaliteiten» sluit weliswaar aan bij
artikel 5, «Ruimte geven aan ontwikkelingen», maar «Beter
inspelen op wensen van burgers en bedrijven en meer ruimtelijke afwegingen
op decentraal niveau» en «Versnellen van de ruimtelijke ontwikkeling»
keren niet terug in de VROM-begroting.Onvoldoende zicht op totale uitgavenEen overkoepelend beeld van de uitgaven die door de verschillende departementen
tezamen zijn gedaan respectievelijk zullen worden gedaan voor de uitvoering
van het ruimtelijk beleid, is niet terug te vinden in de rijksbrede begrotings-
en verantwoordingsdocumenten waar men deze informatie zou verwachten. Zo bevat
de toelichting bij de ruimtelijke beleidsprioriteiten in de Miljoenennota 2005 nauwelijks informatie over de geraamde uitgaven
voor de uitvoering van het ruimtelijk beleid. En in het Financieel Jaarverslag van het Rijk is niets terug te vinden over
de gerealiseerde uitgaven.Voor informatie over de uitgaven voor het ruimtelijk beleid moeten de
begrotingshoofdstukken en jaarverslagen van VROM, VenW/Infrastructuurfonds,
LNV, EZ en OCW worden geraadpleegd, maar ook daaruit is geen compleet overzicht
van budgetten en uitgaven te halen. Een globale indicatie van de totale omvang
van de financiële middelen voor het ruimtelijk beleid in brede zin is
dat deze circa € 5 miljard per jaar bedragen.Evaluatie beleidsprioriteiten moeilijkDe beleidsprioriteiten in de Miljoenennota 2005 zijn –
zoals hiervoor al opgemerkt – algemeen geformuleerd en niet uitgewerkt
in operationele doelstellingen. De samenhang tussen te leveren prestaties,
de daarvoor benodigde middelen en de daarmee beoogde effecten is niet beschreven.
Daarmee ontbreekt de informatie die nodig is om het beleid dat op de prioriteiten
wordt gevoerd tussentijds en achteraf te beoordelen en zonodig bij te sturen
of te herzien.Er is ook geen evaluatieprogrammering voor de prioriteiten voor het ruimtelijk
beleid.Er zijn wel monitoring- en evaluatieactiviteiten voor het beleid uit de Nota Ruimte.1 Echter, doordat
de beleidsdoelen in de Miljoenennota en de Nota Ruimte niet op elkaar aansluiten, kan de minister
van VROM voor het afleggen van verantwoording over de ruimtelijke beleidsprioriteiten
niet zonder meer gebruikmaken van deze monitoring- en evaluatiegegevens.Een bijkomend probleem is dat monitoring van de Nota
Ruimte zich richt op de lagere doelen van het ruimtelijk beleid,
bijvoorbeeld de bundeling van verstedelijking, en dat aggregatie van deze
detailinformatie tot meer algemene oordelen over effecten niet goed mogelijk
is. Daarvoor ontbreekt het aan redelijke zekerheid over de veronderstelde
samenhang tussen hoofddoelen, operationele doelen en het omvangrijke aantal
uitvoeringsdoelen. Deze samenhang is zoals gezegd niet beschreven, althans
niet voor het rijksbrede ruimtelijke beleid.Wij zijn van mening dat de minister van VROM in de Nota Ruimte een goede poging heeft gedaan om het geheel aan ruimtelijke
hoofddoelen, subdoelen en instrumenten weer te geven in de vorm van een doelenboom.In bijlage 1 van de Nota Ruimte is een doelenboom
opgenomen die de voornaamste doelen uit de nota omvat. Naast de vier algemene
doelstellingen bevat deze doelenboom 28 operationele doelstellingen en 108
uitvoeringsdoelstellingen. Per uitvoeringsdoelstelling is aangegeven of sprake
is van een resultaat- of van een systeemverantwoordelijkheid van de betrokken
bewindspersoon. De doelboom zou overigens wel helderder kunnen worden door
ook streefwaarden op te nemen.5.3 AanbevelingenWij vinden dat de minister van VROM duidelijker kan maken wat zij met
het ruimtelijk beleid beoogt en hoe zij dit in de praktijk wil verwezenlijken.
Hiertoe zou zij zich beter moeten verantwoorden over de wijze waarop uitvoering
wordt gegeven aan de ruimtelijke beleidsprioriteiten uit de miljoenennota
en aan de hoofddoelstelling van het ruimtelijk beleid zoals verwoord in de Nota Ruimte.In dit verband bevelen wij de minister van
VROM aan:• doelrealisatie en beleidseffectiviteit deel te laten uitmaken van
de verantwoording over de ruimtelijke beleidsprioriteiten in de miljoenennota
en het financieel jaarverslag van het Rijk;• de ruimtelijke beleidsprioriteiten in de miljoenennota beter te
laten aansluiten op de doelen van de Nota Ruimte; • in samenwerking met de andere betrokken ministers voor de Nota Ruimte een dekkende en tijdige programmering van
beleidsevaluaties tot stand te brengen;• de ruimtelijke opgave uit de Nota Ruimte
te verduidelijken door meetbare specifiek ruimtelijke doelstellingen te formuleren
ter verbijzondering van de huidige, voor een belangrijk deel ook op sectoraal
beleid gerichte, algemene doelstellingen;• de realisatie van de hogere doelstellingen rechtstreeks te monitoren –
bijvoorbeeld door enquêtes – om zodoende de problemen met de aggregatie
van informatie over de uitvoeringsdoelstellingen te ondervangen.Bij het afleggen van verantwoording over de effectiviteit van het ruimtelijk
beleid zou de minister van VROM de begrippen «ruimtelijke kwaliteit»
en «efficiënt ruimtegebruik», die deel uitmaken van de hoofddoelstelling
van de Nota Ruimte, als uitgangspunt kunnen nemen.De ontwikkelingen in de ruimtelijke kwaliteit en het efficiënt ruimtegebruik
kunnen beschouwd worden als indicatief voor de effectiviteit van het ruimtelijk
beleid in enge zin. Binnen deze twee domeinen kan de minister een pragmatische
keuze maken voor enkele ruimtelijke onderwerpen of ontwikkelingen die politiek
en maatschappelijk altijd veel aandacht krijgen. Voorbeelden zijn onderwerpen
als de bereikbaarheid van stedelijke centra, de nabijheid van groen in de
woonomgeving en de versnippering van de ruimte. De vorm van de verantwoording
zou kunnen bestaan uit een combinatie van kwalitatieve en kwantitatieve data,
casestudy en beeld.Wij hebben er begrip voor wanneer de minister van VROM ervoor kiest om
niet jaarlijks maar eens in de twee jaar, in de Uitvoeringsagenda van de Nota Ruimte, een totaaloverzicht te bieden van het voorgenomen
en uitgevoerde ruimtelijk beleid. In het VROM-jaarverslag kan de minister
dan vooral op de meest relevante actuele ontwikkelingen ingaan, waarbij zij
gebruik kan maken van de informatie uit de halfjaarlijkse tussenrapportages
aan de Raad voor de Ruimtelijke Ontwikkeling, Duurzaamheid en Milieu.Tot slot geven we de minister in overweging om in de Uitvoeringsagenda
een overzicht op te nemen dat vergelijkbaar is met de huidige overzichtsconstructie
milieu. Deze laatste constructie biedt een compleet overzicht van verwijzingen
naar met het milieu in verband staande artikelen en operationele doelen in
de begrotingshoofdstukken van VROM en de andere ministeries.6 REACTIES BEWINDSPERSONEN EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMERDe bij de onderzochte beleidsterreinen betrokken ministers hebben gereageerd
op de conclusies en aanbevelingen in dit rapport. Namens het kabinet heeft
de minister van Financiën gereageerd op de aanbevelingen die betrekking
hebben op VBTB in het algemeen en het Financieel Jaarverslag Rijk in het bijzonder.Hieronder volgt een samenvattende weergave van de reacties van de bewindspersonen.
De volledige reacties zijn te vinden op onze website, www.rekenkamer.nl.6.1 KabinetsreactieDe minister van Financiën heeft op 1 mei 2006 namens het kabinet
gereageerd op de conclusies en aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer.6.1.1 Reactie kabinetHet kabinet erkent dat de verantwoordingsinformatie in het algemeen en
in het bijzonder die over de onderzochte beleidsprioriteiten voor verbetering
vatbaar is. Hoewel de uitkomsten van het Rekenkameronderzoek over drie beleidsprioriteiten
niet zonder meer rijksbreed generaliseerbaar zijn, komen de conclusies in
grote lijnen overeen met de bevindingen uit de VBTB-evaluatie (zie Ministerie
van Financiën, 2004b):• Informatie over de (netto)effecten van beleid ontbreekt.• De koppeling tussen doelstellingen, instrumenten en middelen (uitgaven)
is vaak gebrekkig en onvolledig aangebracht.• De aandacht gaat te veel uit naar beleidsinstrumenten en te weinig
naar het maatschappelijke probleem en de achterliggende oorzaken waarvoor
het beleid een oplossing zou moeten bieden.De minister van Financiën geeft aan dat onze aanbevelingen op deze
punten de al eerder door het kabinet ingezette acties ondersteunen om deze
tekortkomingen weg te nemen. Een belangrijke stap om in deze situatie verbetering
te brengen is de programmering van beleidsdoorlichtingen in departementale
begrotingen. Hierin worden de algemene c.q. operationele doelen van beleidsterreinen
integraal en periodiek tegen het licht gehouden op het punt van de probleemanalyse,
de motivering van de rol van de rijksoverheid, de gehanteerde instrumenten,
de analyse van de maatschappelijke effecten daarvan en de budgetten die zijn
ingezet.Deze koers zal naar verwachting de komende jaren de verantwoordingsinformatie
voor de Tweede Kamer aanzienlijk verrijken. Dit is volgens de minister van
Financiën echter een proces van lange adem en zeker voor beleidsterreinen
waarbij doelen in abstracte termen zijn geformuleerd geen eenvoudige exercitie.
Ons onderzoek laat volgens de minister zien dat er nog veel werk moet worden
verzet.De beleidsprioriteiten zijn de belangrijkste politieke doelstellingen
van het kabinet voor de kabinetsperiode 2004–2007, aldus de minister
van Financiën. Het beleidsprogramma en hoofdstuk 3 van de miljoenennota’s
schetsen hoe het kabinet werkt aan een sterke economie, een slagvaardige overheid,
een levende democratie en een veiliger samenleving. Hoofdstuk 1 van het Financieel
Jaarverslag Rijk geeft aan in welke mate de doelstellingen zijn
gerealiseerd en wat het kabinet concreet heeft gedaan. Het kabinet heeft dit
jaar en vorig jaar over alle beleidsprioriteiten verantwoording afgelegd en
ziet geen aanleiding om hierin volgend jaar verandering aan te brengen. Het
is overigens aan een volgend kabinet of het minder of meer concrete beleidsprioriteiten
wil kiezen.Het kabinet hecht net als de Algemene Rekenkamer aan een goede evaluatie
van de beleidsprioriteiten, schrijft de minister. Idealiter zou in het jaarverslag
aan de orde komen wat de bijdrage van de overheid is geweest aan de realisatie
van de doelstellingen. Het is echter meestal niet mogelijk om in het jaarverslag
de effecten in beeld te brengen van het beleid dat in het voorafgaande jaar
is gevoerd. Beleidseffecten komen wel in beleidsdoorlichtingen aan de orde.
Het kabinet onderschrijft daarom de gesignaleerde noodzaak van een evaluatieprogrammering
die kan leiden tot periodiek inzicht in de vraag of het beleid en de ingezette
maatregelen werken.Met de Algemene Rekenkamer is het kabinet van mening dat een doorlichting
van alle beleidsprioriteiten niet haalbaar is en dat het gewenst is om te
bepalen welke beleidsprioriteiten met voorrang worden doorgelicht. Bij de
begrotingsvoorbereiding 2007 zal het kabinet inventariseren welke van de beleidsprioriteiten
dan in aanmerking komen voor een beleidsdoorlichting. Voor het kabinet speelt
de mate waarin een beleidsprioriteit koppelbaar is aan operationele of algemene
doelstellingen een belangrijke rol bij de selectie van beleidsprioriteiten
die in aanmerking komen voor een beleidsdoorlichting. Een tweede criterium
is dat het beleid voldoende tijd dient te hebben gehad om tot uitvoering en
tot effecten te kunnen komen.Het resultaat hiervan wordt meegenomen bij de reguliere selectie van algemene
en operationele doelen, waarvoor een doorlichting in de begroting wordt aangekondigd.
Daarover kan met de Tweede Kamer in het kader van de begrotingsbehandelingen
van gedachten worden gewisseld. In het verantwoordingsdebat over 2007 heeft
de Tweede Kamer dan de gelegenheid om de resultaten aan de orde te stellen.
Hiermee wordt gevolg gegeven, zo besluit de minister zijn reactie, aan de
aanbeveling van de Algemene Rekenkamer om met de Tweede Kamer afspraken te
maken over de beleidsprioriteiten waarover op de derde woensdag in mei verantwoording
wordt afgelegd.6.1.2 Nawoord Algemene RekenkamerWe zijn positief over de reactie van het kabinet op ons onderzoek. Daaruit
blijkt dat het kabinet net als wij een blijvend belang hecht aan beschikbaarheid
en bruikbaarheid van relevante informatie en aan een goede onderbouwing van
het beleid en de verantwoording daarover.Wij delen de opvatting van het kabinet dat VBTB een proces van lange adem
is.We constateren met instemming dat het kabinet onze aanbevelingen gericht
op het verbeteren van Verantwoordingsdag overneemt. Wij realiseren ons dat
een beleidsprioriteit die een (zeer) groot aantal maatregelen omvat en betrekking
heeft op verschillende begrotingen en beleidsartikelen bijzonder lastig te
onderzoeken is op effectiviteit. Wij vinden het echter wel gerechtvaardigd
om van een minister te verlangen dat hij samenhangend inzicht kan bieden in
de mate waarin hij zijn doelen bereikt, wat hij daarvoor heeft gedaan en wat
dat heeft gekost. Daarom zijn we blij met de toezegging van het
kabinet om beleidsprioriteiten te gaan doorlichten. We zullen met belangstelling
de afspraken volgen die het kabinet met de Tweede Kamer maakt over de selectiecriteria
voor de door te lichten beleidsprioriteiten, over de keuze voor enkele beleidsprioriteiten
en over de termijnen waarbinnen die doorlichtingen zullen plaatsvinden.6.2 Voortijdig schoolverlatenDe minister van OCW heeft op 28 april 2006 gereageerd op ons rapport.6.2.1 Reactie minister van OCWDe minister van OCW spreekt haar waardering uit voor de heldere en waardevolle
adviezen voor het verbeteren van begroting en verantwoording en de samenhang
daartussen op het beleidsterrein voortijdig schoolverlaten.De minister zegt toe onze aanbevelingen te zullen meenemen bij de verdere
ontwikkeling van de departementale visie op het verbeteren van de begroting
en de verantwoording over voortijdig schoolverlaten. Ze merkt op dat haar
plan van aanpak voortijdig schoolverlaten goed aansluit op de aanbevelingen
uit het rapport.Lerend vermogenDe aanbeveling om onderzoek te doen naar de effectiviteit van ingezette
en in te zetten maatregelen om voortijdig schoolverlaten terug te dringen,
neemt de minister over. Er zal extra aandacht zijn voor monitoring en evaluatie.
De minister zegt toe in de herijking van de beleidstheorie te zullen zorgen
voor een logische samenhang tussen maatschappelijk probleem, beleidsdoelstelling
en maatregelen. Ook geeft de minister aan hierbij de expertise van externen
in te schakelen. Dit alles moet zijn beslag krijgen in de Perspectievennota.Inzicht in de uitgavenDe aanbeveling om in de OCW-begroting een overzicht op te nemen van de
beleidsartikelen die betrekking hebben op voortijdig schoolverlaten (zo mogelijk
met de daarmee gemoeide concrete bedragen) zal de minister bekijken op haalbaarheid
bij het opstellen van de begroting voor 2007. Ze ziet als nadeel van de overzichtsconstructie
wel dat de middelen dan op twee plaatsen in de begroting staan. Als alternatief
ziet de minister een «meer herkenbare en uniforme presentatie op de
afzonderlijke begrotingsartikelen».Het gebruik van andere bronnenDe minister van OCW geeft aan de cijfers van het CBS uit de Enquête
Beroepsbevolking te gebruiken voor de monitoring van de realisatie van de
EU-doelstelling en voor het in kaart brengen van de achtergrondkenmerken van
de groep 15- tot 24-jarige voortijdig schoolverlaters. De minister geeft niet
aan te zullen onderzoeken hoe deze cijfers zijn te gebruiken om inzicht te
krijgen in de ontwikkelingen in de aantallen nieuwe voortijdig schoolverlaters
volgens de nationale doelstelling. Zij stelt dat het onderwijsnummer de spil
van een verbeterde registratie zal zijn.Eenduidige en consequente begrippenIn reactie op onze aanbeveling om bij de verantwoording aan de Tweede
Kamer doelstellingen en definities van voortijdig schoolverlaten eenduidig en consequent te hanteren geeft de minister de definities van voortijdig
schoolverlater voor de EU-doelstelling en voor de nationale doelstelling.Tijdige verantwoording aan de Tweede KamerOnze aanbeveling om de meest recente kwantitatieve gegevens over voortijdig
schoolverlaten ook in de komende jaren al in het jaarverslag en het Financieel
Jaarverslag Rijk op te nemen, neemt de minister over. Het jaarverslag over
2005 bevat de actuele cijfers.6.2.2 Nawoord Algemene RekenkamerLerend vermogenWij zijn positief over de toezegging van de minister van OCW om aan de
effectiviteit van lopend en nieuw beleid meer aandacht te geven. Door het
centraal stellen van het kind in het voortijdig-schoolverlatenbeleid, zoals
geschetst in de nota Aanval op de uitval; Perspectief en
actie (Ministerie van OCW, 2006a), is duidelijk samenhang aangebracht
tussen maatschappelijk probleem, beleidsdoelstelling en maatregelen. We zullen
volgen of deze samenhang ook in de begroting van 2007 is aangebracht. Ook
zullen we volgen hoe de minister meer zicht wil krijgen op de effectiviteit
van lopend en nieuw in te zetten voortijdig-schoolverlatenbeleid.Inzicht in de uitgavenDe inspanningsverplichting die de minister is aangegaan om te bezien hoe
de middelen voor het voortijdig-schoolverlatenbeleid duidelijker in haar begroting
komen te staan, verheugt ons. Wij vinden dat de specificatie van de extra
middelen uit de Voorjaarsnota voor voortijdig-schoolverlatenbeleid een goede
voorzet is voor de invulling van het door haar geschetste alternatief voor
een overzichtsconstructie (Ministerie van OCW, 2006b).Het gebruik van andere bronnenDe minister presenteert het onderwijsnummer als de spil van het beleid
om de registratie van nieuwe voortijdig schoolverlaters te verbeteren. Ook
wij zien het onderwijsnummer als een belangrijk hulpmiddel, maar we wijzen
erop dat er eerst een aantal knelpunten in de huidige aanpak moet worden opgelost.
Daarnaast duurt het nog een aantal jaar voor het onderwijsnummer voor alle
schoolsoorten is ingevoerd.Wij zijn van mening dat de Enquête Beroepsbevolking in elk geval
tot die tijd goede aanknopingspunten biedt om zicht op ontwikkelingen in het
aantal (nieuwe) voortijdig schoolverlaters te krijgen.Eenduidige en consequente begrippenDe twee definities die de minister geeft zijn duidelijk. En waar in het
verleden nogal eens doelrealisatiecijfers naast elkaar werden gebruikt zonder
de bijbehorende doelen aan te geven, is de manier waarop de cijfers zijn gebruikt
in de inleiding van de nota Aanval op de uitval; Perspectief
en actie en de brief van de minister daarover helder (Ministerie
van OCW, 2006a; 2006b). Wij volgen met belangstelling of deze helderheid ook
in de begrotings- en verantwoordingsdocumenten gestalte krijgt.Tijdige verantwoording aan de Tweede KamerWij zijn ingenomen met de toezegging van de minister van OCW om voortaan
de actuele cijfers over het aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters al op
Verantwoordingsdag naar de Tweede Kamer te sturen.6.3 Criminaliteit en overlastDe ministers van BZK en Justitie hebben gezamenlijk op 8 mei 2006
op het onderzoek gereageerd.6.3.1 Reactie ministers van BZK en JustitieDe ministers van BZK en Justitie waarderen het constructieve karakter
van ons onderzoek. Zij zijn verheugd met de constatering dat het doel dat
zij zich hebben gesteld bij de formulering van het beleid ter vermindering
van overlast, op basis van de acht gehanteerde indicatoren, binnen handbereik
is. Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer laat zien dat het met de uitvoering
van het Veiligheidsprogramma de goede kant op gaat.De ministers zijn ook ingenomen met de constatering dat de verantwoording
over de prestaties, die een van de kernpunten vormt van de halfjaarlijkse
voortgangsrapportages aan de Tweede Kamer, goed en inzichtelijk is.De ministers antwoorden verder dat wij in hoofdstuk 4 van ons rapport
op een gedegen wijze aangeven welk onderdeel van het Veiligheidsprogramma
object van onderzoek is geweest, tot welke conclusies wij zijn gekomen en
welke aanbevelingen daaruit voortvloeien. Bij de presentatie van onze bevindingen
in de samenvatting en in hoofdstuk 2 van het conceptrapport wordt volgens
de ministers echter niet weergegeven welke overwegingen wij hebben gemaakt
in hoofdstuk 4. Hierdoor ontstaat volgens de ministers de onjuiste suggestie
dat zij geen goede informatie verstrekken aan de Tweede Kamer. Dit betreuren
zij.De ministers zeggen toe door toepassing van een kwaliteitsprotocol de
door ons geconstateerde onvolkomenheden van het huidige gebruik van de Leefbaarheid&Veiligheid-enquêtes
(L&V-enquêtes) bij de nieuwe veiligheidsmonitor te zullen ondervangen.Om een onjuist beeld te voorkomen over het ontbreken van informatie over
de uitgaven merken de ministers op dat zij, conform de afspraken met de Tweede
Kamer, inzicht hebben verleend in de toedeling van de extra financiële
middelen uit de Veiligheidsenveloppen naar de operationele doelstellingen
in de begrotingen van de ministeries van Justitie en van BZK.De bewindspersonen hechten er verder belang aan – in reactie op
onze conclusie dat een beleidstheorie ontbreekt, het beleid onvoldoende onderbouwd
is en deels ook onvoldoende inzicht bestaat in de uitgaven voor veiligheid –
op te merken dat zij bij de start van het Veiligheidsprogramma op zeer korte
termijn antwoord wilden geven op de terechte roep uit de samenleving naar
meer veiligheid. Het opstellen van een beleidstheorie zou dit proces kunnen
vertragen.De beide ministers laten weten dat hun ministeries voornemens zijn ten
behoeve van de onderbouwing van het veiligheidsbeleid en in het bijzonder
ten behoeve van de komende kabinetsformatie samen met het Ministerie van Financiën
in de eerste helft van 2006 een onderzoek «Maatschappelijke kosten van
veiligheid» te starten. Dit onderzoek moet onder meer duidelijk maken
wat op macroniveau een optimale verdeling is van (extra) financiële middelen
voor veiligheid. «Optimaal» wil zeggen dat het geld daar wordt
ingezet waar dit het grootste maatschappelijk rendement op het gebied van
veiligheid genereert, namelijk minder criminaliteit, overlast
en onveiligheidsgevoelens. De volgende resultaten worden uit dit onderzoek
verwacht:• een analysemodel waarmee op macro- c.q. rijksniveau kosten-effectiviteitsafwegingen
en beleidskeuzes op het gebied van veiligheid kunnen worden gemaakt;• duidelijkheid over welke uitgaven er in Nederland ten behoeve van
de veiligheid worden gedaan;• duidelijkheid over het niveau van de uitgaven die in Nederland
ten behoeve van veiligheid worden gedaan in relatie tot enkele omliggende
landen;• duidelijkheid over welke opbrengsten – in termen van maatschappelijke
effecten en kostenbesparingen – welke investeringen in veiligheid opleveren;• een overzicht op macroniveau van de huidige stand van zaken in
Nederland van het evaluatie- en beleidseffectenonderzoek op het gebied van
veiligheid.De ministers geven aan daarbij te zullen bezien in hoeverre de resultaten
van dit onderzoek ook gebruikt kunnen worden voor de door ons aanbevolen evaluatieprogrammering.Informatie van de auditdienstenDe ministers van BZK en Justitie melden verder dat de auditdiensten van
hun departementen vinden dat de conclusie van de Algemene Rekenkamer over
het niet-meewegen van onnauwkeurigheden in het betrouwbaarheidsoordeel en
het niet-vermelden in de auditrapportages te ongenuanceerd is. De uitkomsten
van de L&V-enquête vormen slechts één van de onderwerpen
in bijlage II bij de Veiligheidsrapportage. Na weging van álle betrouwbaarheidsaspecten
ten aanzien van álle onderwerpen van bijlage II is de informatie in
bijlage II volgens de auditdiensten betrouwbaar, aldus de ministers. De «onnauwkeurigheid»
van de uitkomst van de L&V-enquête, die wel degelijk is meegewogen,
is in de ogen van de auditdiensten niet «zwaar» genoeg om een
ander oordeel over bijlage II te vellen.De beide bewindspersonen besluiten hun reactie met de toezegging van de
auditdiensten dat zij bovenstaande weging met ingang van hun beoordeling van
de zevende voortgangsrapportage expliciet zullen vermelden in hun auditrapportages
aan de Tweede Kamer.6.3.2 Nawoord Algemene RekenkamerWij merken in ons onderzoek op dat de realisatie van de beleidsdoelen
binnen handbereik is. Maar, anders dan de ministers van BZK en Justitie menen,
laat ons rapport zien dat het onbekend is of de gunstige ontwikkelingen op
de indicatoren veroorzaakt zijn door het gevoerde
beleid. In dit verband zijn we verheugd over de toezegging van de ministers
om een onderzoek «Maatschappelijke kosten van veiligheid» te starten,
waarmee onder meer deze informatie zal worden verzameld.Wij trekken in hoofdstuk 2 (§ 2.2.1 onder «Criminaliteit
en overlast: onderdeel overlast»), anders dan de ministers menen, niet
de conclusie dat de informatie die de zij aan de Tweede Kamer verstrekken
niet goed zou zijn. Wat wij daar aangeven is dat de door de ministers verstrekte
informatie niet bruikbaar is voor het doel, namelijk om daarmee een uitspraak
te kunnen doen over de vraag in hoeverre het beleidsdoel voor overlast (20–25%
reductie) wordt gerealiseerd.De ministers gaan niet in op onze aanbeveling om voor het onderdeel «overlast»
net als voor «criminaliteit» één doel te hanteren.Wij zijn positief over de toezegging van de ministers van BZK en Justitie
de onvolkomenheden die wij in de L&V-enquête hebben geconstateerd
te zullen ondervangen.Tot slot nemen we met instemming kennis van de toezegging van de auditdiensten
om de weging van betrouwbaarheidsaspecten in hun auditrapportage bij de zevende
voortgangsrapportage te zullen opnemen. Daarbij merken we op dat de bruikbaarheid
van de auditrapportages wordt vergroot wanneer eventuele kanttekeningen die
de auditdiensten hebben bij de betrouwbaarheid van verantwoordingsgegevens
uit een informatiebron die gebruikt wordt om na te gaan in hoeverre een beleidsdoel
is gerealiseerd, expliciet in hun rapportage aan de Tweede Kamer zijn opgenomen.6.4 Ruimtelijk beleidDe minister van VROM heeft op 2 mei 2006 op ons onderzoek gereageerd.6.4.1 Reactie minister VROMDe minister van VROM stelt dat wij in ons onderzoek terecht constateren
dat de beleidsprioriteiten op het terrein van het ruimtelijk beleid zich moeilijk
laten onderzoeken omdat deze een te algemeen karakter hebben. Ruimtelijk beleid
is van een geheel ander abstractieniveau dan de andere twee onderwerpen, aldus
de minister.Ook onze constatering dat de doelstellingen in de Nota Ruimte niet aansluiten bij de corresponderende doelstellingen
uit de Miljoenennota, is volgens de minister juist. Wellicht is dit veroorzaakt
door het feit dat de Nota Ruimte pas in januari
dit jaar is vastgesteld en er de afgelopen tijd sprake is geweest van «zwevend
beleid». Bij de begroting 2007 moet dit beter gaan, schrijft de minister.Het ruimtelijk beleid heeft een hoog abstractieniveau. Dit heeft effect
op de «SMART-heid» van de doelstellingen. Dit heeft deels te maken
met het feit dat veel beleid decentraal is neergezet en de decentrale overheden
hier nog nadere uitwerking aan moeten geven. Daarnaast is ruimtelijk beleid
op zichzelf al lastig SMART te formuleren.De minister van VROM is blij dat er volgens ons een goede poging is gedaan
om tot een doelenboom te komen. In reactie op onze opmerking dat de doelenboom
helderder zou zijn als er ook streefwaarden in worden opgenomen, schrijft
de minister dat een deel van deze streefwaarden bij de andere overheden vandaan
moet komen. De minister wil niettemin proberen hier in de komende uitvoeringsagenda,
waar mogelijk, invulling aan te geven.Over onze kritiek dat de beleidstheorie onder de Nota
Ruimte niet goed is opgeschreven stelt de minister dat de nota weliswaar
is op te vatten als de onderliggende beleidstheorie, maar dat uit ervaringen
met de Vinex-nota gebleken is dat de theorie uit een nota een «eigen
leven» kan gaan leven. Het zou daarom goed zijn preciezer te documenteren
hoe de beleidstheorie tot stand is gekomen, en welke literatuur en welke keuzes
ten grondslag liggen aan het beleid.Een zinnig aandachtspunt is volgens de minister de interdepartementale
evaluatieprogrammering. Vanuit de coördinerende taak van VROM voor het
ruimtelijk beleid is het goed om dit overzicht in beeld te brengen. In de
komende uitvoeringsagenda zal een eerste aanzet worden gedaan voor een Nota Ruimte-brede evaluatieprogrammering. Daarbij zal
gebruikgemaakt worden van de resultaten uit de beleidsdoorlichting van de Nota Ruimte en van monitorinformatie van de planbureaus.De minister reageert voorts op onze aanbeveling om de domeinen «ruimtelijke
kwaliteit» en «efficiënt ruimtegebruik» te beschouwen
als indicatie voor het ruimtelijk beleid in enge zin, waarbinnen een pragmatische
keuze kan worden gemaakt voor enkele ruimtelijke onderwerpen of politiek-maatschappelijke
ontwikkelingen. De minister stelt dat hierin gedeeltelijk wordt voorzien door
de belevingsmonitor die momenteel op haar verzoek wordt ontwikkeld door het
Milieu- en Natuurplanbureau in samenwerking met het Ruimtelijk Planbureau.
De focus ligt hierbij in eerste instantie echter op beleving van landschappelijke
kwaliteit en van de woonomgeving. Niettemin blijft er ook dan discussie over
het wel of niet hebben van ruimtelijke kwaliteit omdat er altijd andere onderwerpen
te benoemen zijn. Een integrale benadering blijft daarom wezenlijk. Voor communicatie
naar de Tweede Kamer kan wel gekozen worden voor bepaalde onderwerpen.De minister stelt tot slot dat wij in ons rapport ten onrechte voorbijgaan
aan de uitvoeringsagenda. Hierin staat op dit moment een financieel kader.
Over ons voorstel om in de uitvoeringsagenda net zo’n overzichtsconstructie
op te nemen als er nu bestaat voor Milieu, schrijft de minister dat deze constructies
erg tijdrovend zijn. Het is daarom de vraag is wat de meerwaarde is. In de
komende uitvoeringsagenda wordt wel getracht om het financieel kader verder
te perfectioneren, aldus de minister. In de toekomst kan er gekeken worden
hoe hiermee verder om te gaan. Daarbij zal een soort kosten-batenanalyse voor
een overzichtsconstructie Ruimte moeten worden gemaakt alvorens hierover te
besluiten.6.4.2 Nawoord Algemene RekenkamerWij waarderen de positieve reactie van de minister van VROM op het onderdeel «ruimtelijk
beleid». We benadrukken dat ook dit deel van het rapport en de reactie
van de minister daarop, overbeleidsverantwoording
gaan. De reactie van de minister biedt aangrijpingspunten om de verantwoording
over het ruimtelijk beleid concreter te maken. Zo maakt de belevingsmonitor
het in principe mogelijk uitspraken te doen over de beleving van landschappelijke
kwaliteit en van de woonomgeving. Tegelijkertijd zou het kabinet echter ook
de ruimtelijke beleidsprioriteiten op een dergelijk concreet niveau moeten
vaststellen.In dit verband merken wij op dat de minister van VROM geen toezegging
heeft gedaan op onze aanbeveling om meetbare en specifiek ruimtelijke doelstellingen
te formuleren, ter verbijzondering van de huidige, voor een belangrijk deel
ook op sectoraal beleid gerichte, algemene doelstellingen van de Nota Ruimte.We zijn inderdaad van mening dat de doelenboom helderder wordt als er
ook streefwaarden in worden opgenomen. In de komende uitvoeringsagenda zou
de minister van VROM kunnen aangeven voor welke doelen de decentrale overheden
streefwaarden bepalen en voor welke doelen het kabinet zelf de streefwaarden
vaststelt.We hopen dat de documentatie van de beleidstheorie bijdraagt aan meer
inzicht in de samenhang tussen de beoogde effecten, te leveren prestaties
en benodigde middelen voor het ruimtelijk beleid.We denken dat een overzichtsconstructie voor het ruimtelijk beleid niet
in de laatste plaats de FES-bijdragen aan dat beleid inzichtelijker maakt.
Een dergelijke constructie zal het inzicht van de Tweede Kamer in opbouw en
voortgang van het ruimtelijk beleid vergemakkelijken. We wijzen er tot slot
op dat de Rijksbegrotings- en verantwoordingsvoorschriften
2006(Minister van Financiën, 2006) de nodige aanknopingspunten
bevatten voor de afweging van de kosten en de baten van een overzichtsconstructie.LITERATUUR Algemene Rekenkamer (1991). Verslag 1990.
Tweede Kamer, vergaderjaar 1990–1991, 22 032, nrs. 1–2. Den
Haag: SDU.Algemene Rekenkamer (1995). Decemberverslag 1995.
Tweede Kamer, vergaderjaar 1995–1996, 24 555, nrs. 1–2. Den
Haag: SDU.Algemene Rekenkamer (2001). Begeleiding en herplaatsing
van voortijdige schoolverlaters. Den Haag: eigen beheer.Algemene Rekenkamer (2003). Tussen beleid en uitvoering;
Lessen uit recent onderzoek van de Algemene Rekenkamer. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2002–2003, 28 831, nrs. 1–2. Den Haag: SDU.Algemene Rekenkamer (2006). Beleidsvrijheid en specifieke
uitkeringen. Den Haag. Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006,
30 498, nrs. 1–2. Den Haag: SDU.Centraal Bureau voor de Statistiek (2005). Jaarboek
onderwijs in cijfers 2006. Den Haag: CBS.Centraal Planbureau (2005). Police numbers up, crime
rates down. Den Haag: CPB.Eijmers, T. & Roelofs, M. (2005). Zicht op een
sluitende aanpak: een nieuwe fase in de bestrijding van voortijdig schoolverlaten. Den Haag: Onderwijsraad.Gemengde commissie bestuurlijke zaken (2005). Je gaat
erover of niet. Den Haag: Ministerie van BZK.Inspectie van het Onderwijs (1998). Onderwijsverslag
over het jaar 1997.De Meern: Inspectie van het Onderwijs.Inspectie van het Onderwijs (2002). Voortijdig schoolverlaten
in het middelbaar onderwijs. De Meern: Inspectie van het Onderwijs.Intomart Gfk bv (2005). Politiemonitor bevolking 2005. Hilversum: Intomart Gfk bv.Ministerie van AZ (2002). Strategisch Akkoord.
Den Haag: eigen beheer.Ministerie van AZ (2003). Regeerakkoord. Den
Haag: eigen beheer.Ministerie van Financiën (2002). Regeling Prestatiegegevens
en Evaluatieonderzoek Rijksoverheid. Den Haag: eigen beheer.Ministerie van Financiën (2003). Miljoenennota
2004, Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, 29 200, nrs.
1–2. Den Haag: SDU.Ministerie van Financiën (2004a). Miljoenennota
2005,Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 29 800, nrs.
1–2. Den Haag: SDU.Ministerie van Financiën (2004b). Evaluatie VBTB. Brief aan de Tweede Kamer van minister van Financiën d.d.
21 december 2004. Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 29 949,
nr. 1. Den Haag: SDU.Ministerie van Financiën (2005a). Miljoenennota
2006, Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 300, nrs.
1–2. Den Haag: SDU.Ministerie van Financiën (2005b). Regeling begrotingsvoorschriften
2005 met bijbehorende begrotingsmodellen (internetversie 17 januari 2005). Den Haag: eigen beheer.Ministerie van Financiën (2006). Regeling begrotingsvoorschriften
2006 met bijbehorende begrotingsmodellen (internetversie 3 april 2006). Den Haag: eigen beheer.Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK (2002). Naar een veiliger samenleving. Den Haag: eigen beheer.Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK (2003a). Naar een veiliger samenleving. Uitvoering Veiligheidsprogramma. Brief van
de ministers van Justitie en BZK. Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003,
28 684, nr. 8. Den Haag: SDU.Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK (2004a). Naar een veiliger samenleving. Derde Voortgangsrapportage. Brief van de ministers
van Justitie en BZK. Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005,
28 684, nr. 29. Den Haag: SDU.Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK (2004b). Naar een veiliger samenleving. Vierde Voortgangsrapportage. Brief van de ministers
van Justitie en BZK. Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005,
28 684, nr. 36. Den Haag: SDU.Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK (2004c). Naar een veiliger samenleving. Mid term review. Den Haag: eigen beheer.Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK (2005). Naar een veiliger samenleving. Zesde Voortgangsrapportage. Den Haag:
eigen beheer.Ministerie van OCW (2004a). Voortgangsrapportage Plan
van aanpak voortijdig schoolverlaten (inclusief bijlage RMC-analyse 2003). Brief van de staatssecretaris van OCW aan de Tweede Kamer. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 26 695, nr. 16. Den Haag: SDU.Ministerie van OCW (2004b). Voortijdig schoolverlaten;
Verslag schriftelijk overleg over de brief van 18 februari 2004 (Kamerstuk
26 695, nr. 13). Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005,
26 695, nr. 14. Den Haag: SDU.Ministerie van OCW (2005a). Factsheets VSV, november
2005. Den Haag: eigen beheer.Ministerie van OCW (2005b). Onderwijsachterstandenbeleid/
gewichtenregeling. Brief aan Tweede Kamer, 27 mei 2005. Kenmerk
PO/ZO/2005/15067. Den Haag: Ministerie van OCW.Ministerie van OCW (2005c). Vaststelling begroting
van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar
2006; Verslag houdende een lijst van vragen en antwoorden. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 30 300 VIII, nr. 51. Den Haag: SDU.Ministerie van OCW (2005d). Wijziging Wet educatie
en beroepsonderwijs en de Wet op de ondernemingsraden i.v.m. modernisering
medezeggenschap; Brief staatssecretaris over de ontwikkeling van
een nieuwe medezeggenschap bve en over het sturen op regionale ambities. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 29 371, nr. 12. Den Haag: Ministerie
van OCW.Ministerie van OCW (2005e). Voortijdig schoolverlaten,
inclusief RMC analyse en rapportage leerplichtgegevens. Brief van
de minister van OCW over de aanpak. Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006,
26 695, nr. 26. Den Haag: Ministerie van OCW.Ministerie van OCW (2006a). Aanval op de uitval. Brief
van minister en staatssecretaris over de aanbieding van de nota Aanval op de uitval; Perspectief en actie. Brief aan Tweede Kamer,
28 april 2006. Kenmerk VSV/DIR/200617313. Den Haag: Ministerie van OCWMinisterie van OCW (2006b). Aanval op de uitval; Perspectief
en actie. Den Haag: eigen beheer.Ministerie van VROM (2005). Nota Ruimte. Deel 3a: aangepast
kabinetsstandpunt naar aanleiding van behandeling in de Tweede Kamer.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 29 435, nr. 154. Den Haag:
SDU.Ministerie van VWS (2004). Interdepartementaal beleidsonderzoek:
Maatschappelijke opvang. Plan van aanpak verloedering en overlast door overlastgevende
zorgmijders (psychisch gestoorden, verslaafden en daklozen). Tweede
Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 29 325, nr. 2. Den Haag: SDU.Sardes (2003). Almanak voortijdig schoolverlaten 2003. Sardes: eigen beheer.Sociaal en Cultureel Planbureau (2002). Sociaal en
cultureel rapport 2002. Den Haag: SCP.Steeg, M. van der & Webbink, D. (2006). Voortijdig
schoolverlaten in Nederland: omvang, beleid en resultaten. Den Haag:
CPB.Tilborg, L. van & Es, W. van (2004). De uitkomsten
van de RMC analyse 2003. Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005,
bijlage bij kamerstuk 26 695, nr. 16. Den Haag: SDU.Tweede Kamer (2003). Naar een veiliger samenleving.
Brief van het Presidium over aanwijzing als Groot Project. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 28 684, nr. 12. Den Haag: SDU.Veld, R. In ’t, W. Korving, Y. Hamdan & M. van der Steen (2005). Kosten en Baten van Voortijdig Schoolverlaten. Rotterdam:
Rebelgroup.BIJLAGE 1Overzicht van conclusies, aanbevelingen en toezeggingenAlgemene conclusiesAanbevelingen
aan het kabinetToezeggingen kabinetNawoord Algemene RekenkamerHet kabinet slaagt er nog
niet helemaal in om de Tweede Kamer te voorzien van alle benodigde informatie
over de drie onderzochte beleidsprioriteiten: «ver- mindering voortijdig
schoolverlaten», «vermindering overlast» en «ruimte».
De Tweede Kamer ontvangt van de betrokken bewindspersonen nog niet genoeg
gegevens van voldoende kwaliteit om haar controlerende taak op de betref-
fende beleidsterreinen goed te kunnen uitvoeren. Zo is het vrijwel onbekend
in welke mate het beleid bijdraagt aan het oplossen van de maatschappelijke
problemen. Ook is niet te achterhalen hoeveel geld voor de drie beleidsprioriteiten
beschikbaar is, noch hoeveel geld er voor deze prioriteiten is uitgegeven.
Bij geen van de onderzochte beleidsprioriteiten is sprake van een gedegen
onderbouwing van de samenhang tussen middelen, maatregelen en gewenste effecten.Verantwoordingsdag is
het moment waarop het kabinet zich moet verantwoorden over de op zijn beleidsprioriteiten
behaalde resultaten, bij voorkeur in het Financieel Jaarverslag van het Rijk.
De miljoenennota’s van 2004, 2005 en 2006 bevatten ruim vijftig van
deze prioriteiten: gemiddeld bijna vier per depar- tement. Veel van deze beleidsprioriteiten
zijn zodanig breed geformuleerd dat ze een groot deel van de beleidsartikelen
van de betrokken departementale begrotingen omvatten. Een integrale en dus
gedetailleerde verantwoording over alle onder de prioriteiten behorende maatregelen
en uitvoeringsdoelen is uit een oogpunt van toegankelijkheid en doelmatigheid
onwenselijk. Om op Verant- woordingsdag een goede ver- antwoording te hebben,
bevelen we aan dat het kabinet met de Tweede Kamer afspreekt over welke beleidsprioriteiten
en (hoofd)indicatoren het die dag verantwoording aflegt.Het kabinet heeft dit jaar en vorig jaar over alle beleidsprioriteiten
verantwoording afgelegd en ziet geen aanleiding om hierin volgend jaar verandering
aan te brengen.Dat het
kabinet onze aanbevelingen gericht op het verbeteren van Verantwoordingsdag
overneemt is positief. Wij realiseren ons dat een beleidsprioriteit die een
groot aantal maatregelen omvat en ressorteert onder verschillende begrotingen
en beleidsartikelen lastig te onderzoeken is op effec- tiviteit. Wij vinden
het echter gerechtvaardigd om van een minister te verlangen dat hij samenhangend
inzicht kan bieden in de mate waarin hij zijn doelen bereikt, wat hij daarvoor
heeft gedaan en wat dat heeft gekost. Daarom zijn we blij met de toezeg- ging
om beleidsprioriteiten te gaan doorlichten. We zullen met belang- stelling
de afspraken volgen die het kabinet met de Tweede Kamer maakt over de selectiecriteria
voor de door te lichten beleidsprioritei- ten, over de keuze van beleidsprioriteiten
en over de termijnen waarbinnen die doorlichtingen zullen plaatsvinden.  Wij achten
het raadzaam dat het kabinet ook zijn overige beleids- prioriteiten onderzoekt
om na te gaan: – of de doelen zo zijn geformuleerd
dat daarover concreet verantwoording kan worden afgelegd; – of
er een logische samenhang bestaat tussen beleidsdoelen, prestaties en middelen; – of
de wijze waarop de effecten en prestaties worden gemeten betrouwbaar en valide
is; – of er voldoende
inzicht bestaat in de uitgaven voor de priori- teiten; – of
een evaluatieprogramme- ring is opgesteld die kan leiden tot periodiek inzicht
in de vraag of het beleid en de ingezette maatregelen werken.  Volgens
de Algemene Rekenkamer is het format voor beleidsdoorlichtingen, zoals dat
naar aanleiding van de VBTB-evalua- tie door het kabinet is vastgesteld, daarvoor
in principe een goed hulpmiddel.Met ons vindt het kabinet dat een doorlichting van alle beleidsprioriteiten
niet haalbaar is en dat het wenselijk is om te bepalen welke beleidsprioritei-
ten met voorrang worden doorgelicht. Bij de begrotingsvoorbereiding 2007 zal
het kabinet inventariseren welke beleidsprioriteiten daarvoor in aanmerking
komen. De mate waarin een beleidsprioriteit koppelbaar is aan operationele
of algemene doelstellingen speelt daarbij een belangrijke rol. Een tweede
criterium is dat het beleid voldoende tijd moet hebben gehad om tot effecten
te kunnen komen. Over de selectie kan met de Tweede Kamer in het kader van
de begrotingsbehandelingen van gedachten worden gewisseld.   Wij bevelen het kabinet
aan met de Tweede Kamer af te spreken welke beleidsprioriteiten met voorrang
worden doorgelicht.  Conclusies voortijdig
schoolverlatenAanbevelingen aan de minister van OCWToezeggingen bewindspersoonNawoord Algemene RekenkamerDe formulering van het beleidsdoel
voor «voortijdig schoolverlaten» voldoet redelijk goed aan de
SMART+C-criteria. Een kanttekening is dat de minister van OCW in 2002 een
halvering van het aantal voor- tijdig schoolverlaters als doel- stelling heeft
geformuleerd zonder echt te weten hoeveel voortijdige schoolverlaters er op
dat moment waren. Volgens ons is daardoor onzeker of de doelstelling (maximaal
35 000 nieuwe voortijdige schoolverlaters in 2010) realistisch was.   Het Ministerie van OCW heeft op het dossier «voortijdig
schoolverlaten» de laatste tien jaar weinig lerend vermogen aan de dag
gelegd, omdat het onvoldoende heeft onderzocht waarom bepaalde maatregelen
voorgaande keren wel of niet hebben gewerkt. Wij bevelen de minister van OCW aan: – onderzoek
te (laten) doen naar de effectiviteit van de maatre- gelen die zij inzet en
heeft ingezet; – bij
de «herijking van de beleidstheorie» zorg te dragen voor een logische
samenhang tussen het maatschappelijke probleem, de beleidsdoelstel- ling en
de maatregelen van de verschillende ministeries: (ofwel het beleid betreft
alle voortijdig schoolverlaters en omvat zowel preventieve als curatieve maatregelen,
ofwel het beleid betreft alleen nieuwe voortijdig schoolverlaters en richt
zich hoofdzakelijk op preventie); – hierbij
gebruik te maken van expertise van buiten het ministerie.De aanbeveling om onderzoek te doen naar
de effectiviteit van ingezette en in te zetten maatre- gelen om voortijdig
schoolverla- ten terug te dringen, neemt de minister over. Er zal extra aandacht
zijn voor monitoring en evaluatie. De minister zegt toe in de herijking van
de beleidstheorie te zullen zorgen voor een logische samenhang tussen maatschappelijk
pro- bleem, beleidsdoelstelling en maatregelen. Ook geeft zij aan hierbij
de expertise van externen in te schakelen. Dit alles moet zijn beslag krijgen
in de Perspec- tievennota.De toezegging van de minister van OCW om aan de effectiviteit van lopend en
nieuw beleid meer aandacht te geven stemt ons positief. Door het centraal
stellen van het kind in het voortijdig-schoolverlatenbeleid (Ministerie van
OCW, 2006a) is duidelijk samenhang aangebracht tussen maatschappelijk probleem,
beleidsdoelstelling en maatregelen. We zullen volgen of deze samenhang ook
in de begroting van 2007 is aangebracht. Ook zullen we volgen wat de minister
doet om meer zicht te krijgen op de effectiviteit van lopend en nieuw in te
zetten voortijdig-schoolverlatenbeleid.Uit de departementale begrotingen en jaarverslagen
is niet op te maken hoeveel geld beschikbaar is en wordt besteed aan het beleid
om voortijdig schoolverlaten tegen te gaan. Voor de Tweede Kamer is het zo
onmogelijk om vast te stellen hoe de (totale) uitgaven aan voortijdig schoolverlaten
zich verhouden tot de resultaten van het beleid. Wij bevelen de minister van OCW aan dat ze inzicht geeft in de
uitgaven voor het beleid om voortijdig schoolverlaten tegen te gaan. Dit zou
om te beginnen kunnen door jaarlijks een overzicht in de OCW-begroting op
te nemen van de begrotingsartikelen die betrekking hebben op het beleid om
voortijdig schoolverlaten tegen te gaan, en indien mogelijk de concrete bedragen
die daarmee gemoeid zijn.De aanbeveling om in de OCW- begroting een overzicht op te nemen van de beleidsartikelen
die betrekking hebben voortijdig schoolverlaten (zo mogelijk met de daarmee
gemoeide concrete bedragen) zal de minister bekij- ken op haalbaarheid bij
het opstellen van de begroting voor 2007. Ze ziet als nadeel wel dat de middelen
dan op twee plaat- sen in de begroting staan. Als alternatief ziet de minister
een «meer herkenbare en uniforme presentatie op de afzonderlijke begrotingsartikelen».De inspanningsverplichting
die de minister is aangegaan om te bezien hoe de middelen voor het voortijdig-schoolverlatenbeleid
duidelijker in haar begroting komen te staan, beoordelen wij positief. Wij
vinden dat de specificatie van de extra middelen uit de Voorjaarsnota voor
voortij- dig-schoolverlatenbeleid een goede voorzet is voor de invulling van
het geschetste alternatief voor een overzichtsconstructie. De cijfers over voortijdige
school- verlaters zijn onvoldoende een- duidig om gebruikt te kunnen worden
om het beleid bij te sturen. De minister van OCW meldt een aantal beperkingen
van de hui- dige registratie aan de Tweede Kamer, maar de jarenlang voort-
durende registratieproblemen zijn voor het ministerie geen aanlei- ding geweest
om aanvullende studie te doen naar alternatieven voor het monitoren van het
aantal voortijdige schoolverlaters.Wij bevelen de minister verder aan om na te gaan of ook de cijfers van de
Enquête Beroepsbevolking van het CBS gebruikt kunnen worden om inzicht
te geven in de mate waarin het aantal voortijdig schoolverlaters zich ontwikkelt.De minister van OCW gebruikt de cijfers
van het CBS uit de Enquête Beroepsbevolking voor de monitoring van de
realisatie van de EU-doelstelling en voor het in kaart brengen van de achtergrondkenmerken
van de groep 15- tot 24-jarige voortijdig schoolverlaters. De minister geeft
niet aan te zullen onderzoeken hoe deze cijfers zijn te gebruiken om inzicht
te krijgen in de ontwikkelingen in de aantallen nieuwe voortijdig schoolverlaters
volgens de nationale doelstelling. Zij stelt dat het onderwijsnummer de spil
van een verbeterde registratie zal zijn.Ook wij zien het onderwijsnummer als een belangrijk hulpmiddel,
maar we wijzen erop dat er eerst een aantal knelpunten in de huidige voorstellen
moet worden opgelost. Daarnaast duurt het nog een aantal jaren voor het onder-
wijsnummer voor alle schoolsoorten is ingevoerd. Wij zijn van mening dat de
Enquête Beroepsbevolking in elk geval tot die tijd goede aanknopingspunten
biedt om zicht op ontwikkelingen in het aantal (nieuwe) voortijdig schoolverlaters
te krijgen. De bruikbaarheid van het
onder- wijsnummer heeft op korte ter- mijn in opzet een aantal beperkingen.
Sommige beperkingen zijn van tijdelijke aard, anderen zijn meer structureel
zoals het gege- ven dat de RMC-contactgemeen- ten geen koppeling mogen maken
met de gemeentelijke basisadmi- nistratie.Wij bevelen de minister van OCW aan om de beperkingen die het
registratie- en preventie-instrument «onderwijsnummer» nu in opzet
heeft, zoveel moge- lijk op te heffen. Met name de mogelijkheid om scholen
niet alleen de in- en uitschrijvingen van leerlingen te laten melden aan IBG,
maar ook het relatieve verzuim, bevelen we aan te onderzoeken.  De verantwoording over voortij- dig
schoolverlaten aan de Tweede Kamer is niet helder, omdat daarin verschillende
doelstellingen, definities en gegevensbronnen naast en soms zelfs door elkaar
worden gepresenteerd.Bij de verantwoording
aan de Tweede Kamer over voortijdig schoolverlaten dient de minister van OCW
eenduidig en conse- quent te zijn in de hantering van doelstellingen en definities.In reactie op onze aanbeveling om
bij de verantwoording aan de Tweede Kamer doelstellingen en definities van
voortijdig schoolverlaten eenduidig en consequent te hanteren geeft de minister
de definities van voortij- dig schoolverlater voor de EU-doelstelling en voor
de nationale doelstelling.De twee
definities die de minister geeft zijn duidelijk. Waar in het verleden nogal
eens doelrealisatiecijfers naast elkaar werden gebruikt zonder de bijbehorende
doelen aan te geven, is de manier waarop de cijfers nu zijn gebruikt helder
(Ministerie van OCW, 2006a; 2006b). Wij volgen met belangstelling of deze
helderheid ook in de begrotings- en verant- woordingsdocumenten terugkeert. De Tweede Kamer is in jaarverslagen
van het Ministerie van OCW en in het Financieel Jaarverslag Rijk over de jaren
2002–2004 te laat over de meest actuele resul- taten van het beleid
geïnformeerd. De minister van OCW heeft het de Tweede Kamer met deze
handelswijze in die jaren onmogelijk gemaakt om haar op Verantwoordingsdag
aan te spreken op de achterblijvende doelrealisatie van het beleid rond voortijdig
schoolverlaten.Wij bevelen de minister van OCW
aan om de meest recente kwantitatieve gegevens over voortijdig schoolverlaters
ook in de komende jaren al in haar jaarverslag en het Financieel Jaarverslag
Rijk op te nemen.Onze aanbeveling om de meest
recente kwantitatieve gegevens over voortijdig schoolverlaten ook in de komende
jaren al in het jaarverslag en het Financieel Jaarverslag Rijk op te nemen,
neemt de minister over. Het jaarverslag over 2005 bevat de actuele cijfers.Wij zijn positief over de toezegging van de minister.Conclusies criminaliteitAanbevelingen
aan de ministers van BZK en JustitieToezeggingen bewindspersoonNawoord Algemene RekenkamerHet beleidsdoel om overlast
te reduceren is redelijk goed gefor- muleerd. Alleen aan het criterium «specifiek»
voldoet de formulering niet geheel, omdat er twee doelen naast elkaar worden
gebruikt.Wij bevelen aan dat de ministers
van BZK en Justitie voor het onderdeel «overlast» net als voor «criminaliteit» één
doel hanteren.  Het beleidsdoel dat de overlast
die burgers ervaren na 2008 met ten minste 20% moet zijn geredu- ceerd,
is voor zeven van de acht indicatoren van overlast en verloedering haalbaar
wanneer het verbetertempo van de afgelopen jaren gelijk blijft.   Of de hiervoor beschreven positieve ontwikkelingen
door het beleid worden veroorzaakt, is op grond van onderzoek van de beide
ministeries nauwelijks bekend. De ministeries verzamelen hierover niet op
een gestructureerde wijze informatie.Wij bevelen de ministers van BZK en Justitie aan om op korte
termijn een concrete evaluatieprogrammering voor het Veilig- heidsprogramma
op te stellen. Indien de ministers van mening zijn dat het voor één
of meer onderdelen van het beleid onmogelijk is de effectiviteit te bepalen,
dan zouden ze dit, conform de «comply-or-explain»-gedachte, expliciet
en beargumenteerd aan de Tweede Kamer moeten laten weten.De beide ministers laten weten dat hun ministeries
voornemens zijn ten behoeve van de onder- bouwing van het veiligheidsbeleid
en in het bijzonder ten behoeve van de komende kabi- netsformatie samen met
het Ministerie van Financiën in de eerste helft van 2006 een onder- zoek «Maatschappelijke
kosten van veiligheid» te starten.We zijn ingenomen met de toezegging van de ministers. De manier waarop het Ministerie van BZK
de kwaliteit van de informatie op basis van de L&V-enquête heeft
gewaarborgd, schiet tekort. Het stemt ons tevreden dat het Ministerie van
BZK van plan is voor de binnenkort te starten nieuwe Veiligheidsmonitor de
kwaliteit wél goed te waarborgen. De ministers zeggen toe door toepassing van
een kwaliteitsprotocol de door ons geconstateerde onvolkomenheden van het
huidige gebruik van de Leefbaarheid&Veiligheid-enquêtes (L&V-enquêtes)
bij de nieuwe veiligheidsmonitor te zullen ondervangen.Wij zijn positief over de toezegging van de ministers. De auditdiensten van BZK en Justitie hebben hun oordeel
over de informatie die gebruikt wordt om het tussendoel voor overlast te monitoren
(L&V-enquête) zonder aanvullend onderzoek aangepast van «onvoldoende
nauwkeurig» tot «betrouwbaar». Het de facto niet-meewegen
van onnauwkeurigheden in het betrouwbaarheidsoordeel en het niet-vermelden
(in de auditrapportages) dat deze onnauwkeurigheden niet zijn meegewogen,
is volgens ons niet verenigbaar met de vitale functie de auditdiensten vervullen
in het controleproces van het grote project Veiligheidsprogramma.We bevelen aan om een derge- lijke weging
van betrouwbaar- heidsaspecten in het vervolg op te nemen in de auditrapportages
aan de Tweede Kamer.De auditdiensten
van BZK en Justitie vinden dat onze conclu- sie over het niet-meewegen van
onnauwkeurigheden in het betrouwbaarheidsoordeel en het niet-vermelden in
de auditrapportages te ongenuanceerd is. De uitkomsten van de L&V-enquête
vormen slechts één van de onderwerpen in bijlage II bij de Veiligheidsrapportage.
Na weging van álle betrouwbaar- heidsaspecten ten aanzien van álle
onderwerpen van bijlage II is de informatie in bijlage II vol- gens de auditdiensten
betrouwbaar.We nemen met instemming
kennis van de toezegging van de audit- diensten om de weging van betrouwbaarheidsaspecten
in hun volgende auditrapportages te zullen opnemen. De bruikbaarheid van de
auditrapportages wordt groter wanneer eventuele kant- tekeningen van de auditdiensten
bij de betrouwbaarheid van verantwoordingsgegevens, expliciet in hun rapportage
aan de Tweede Kamer zijn opgenomen.Conclusies RuimteAanbevelingen aan de minister
van VROMToezeggingen bewindspersoonNawoord Algemene RekenkamerDe verantwoording die het kabinet in het
Financieel Jaarverslag van het Rijk aan de Tweede Kamer aflegt over de prioriteiten
van het ruimtelijk beleid bestaat tot nog toe vooral uit procesinformatie
over de implementatie van de Nota Ruimte. Dat
is naar ons oordeel een te beperkte invulling van verantwoording.We bevelen de minister van VROM
aan doelrealisatie en beleidseffectiviteit deel te laten uitmaken van de verantwoording
over de ruimtelijke beleidsprioriteiten in de miljoenennota en het Financieel
Jaarverslag van het Rijk. Bij het afleggen van verantwoording over de effectiviteit
van het ruimtelijk beleid zou de minister van VROM de begrip- pen «ruimtelijke
kwaliteit» en «efficiënt ruimtegebruik», die deel uitmaken
van de hoofddoelstelling van de Nota Ruimte, als
uitgangspunt kunnen nemen.De minister stelt dat in onze wens gedeeltelijk wordt voorzien door de belevingsmonitor
die momenteel op haar verzoek wordt ontwikkeld. De focus ligt hierbij in eerste
instantie op beleving van landschappelijke kwaliteit en van de woonomgeving.
Omdat er altijd andere onderwerpen te benoemen zijn, blijft er discussie mogelijk
over het wel of niet hebben van ruimtelijke kwaliteit. Een inte- grale benadering
blijft daarom wezenlijk. Voor communicatie naar de Tweede Kamer kan wel gekozen
worden voor bepaalde onderwerpen.De belevingsmonitor maakt het in principe mogelijk uitspraken te doen over
de beleving van land- schappelijke kwaliteit en van de woonomgeving. Tegelijkertijd
zou het kabinet ook de ruimtelijke beleidsprioriteiten op een dergelijk concreet
niveau moeten vaststellen. De beleidsprioriteiten voor
ruimte zijn in de afgelopen drie jaar in de miljoenennota’s te algemeen
geformuleerd. De doelen zijn niet specifiek en niet meetbaar. Ook de tijdshorizon
ontbreekt; het kabinet heeft geen tussendoelen geformuleerd. Het kabinet werkt
voor het ruimte- lijk beleid met niet op elkaar afgestemde beleidsdoelen,
want de beleidsdoelen uit de Miljoenennota en
de Nota Ruimte sluiten niet op elkaar aan. De
inhoud van de Nota Ruimte is voor het kabinet
geen aanleiding geweest om de beleidsprioriteiten in de Miljoenennota 2006 aan te passen en omgekeerd lijken de beleidsprioriteiten
ook geen rol van betekenis te hebben gespeeld bij de formulering van ruimtelijk
beleid in de Nota Ruimte.We bevelen aan dat de minister van VROM de ruimtelijke
opgave uit de Nota Ruimte verduidelijkt door meetbare specifiek ruimte- lijke
doelstellingen te formuleren ter verbijzondering van de huidi- ge, voor een
belangrijk deel ook op sectoraal beleid gerichte, algemene doelstellingen.  We
bevelen de minister van VROM verder aan de ruimtelijke beleidsprioriteiten
in de miljoenennota goed te laten aansluiten op de doelen van de Nota Ruimte. De constatering
dat de doelstellingen in de Nota Ruimte niet aansluiten
bij de corresponderende doelstellingen uit de miljoenennota, is volgens de
minister juist. Wellicht is dit veroorzaakt door het feit dat de Nota Ruimte pas in januari dit jaar is vastgesteld en er de afgelopen
tijd sprake is geweest van «zwevend beleid». Bij de begroting
2007 moet dit beter gaan. De samenhang tussen te leveren
prestaties, de daarvoor benodigde middelen en de daarmee beoogde effecten
is niet beschre- ven. Daardoor ontbreekt de informatie die nodig is om het
beleid dat op de prioriteiten wordt gevoerd tussentijds en achteraf te beoordelen
en zonodig te bij sturen of te herzien. Er is ook geen evaluatieprogram- mering
voor de prioriteiten voor het ruimtelijk beleid.We bevelen de minister van VROM aan in samenwerking met de andere
betrokken ministers voor de Nota Ruimte een dekkende
en tijdige programmering van beleidsevaluaties tot stand te brengen.In de komende uitvoeringsagenda
zal een eerste aanzet worden gedaan voor een Nota Ruimte-brede evaluatieprogram- mering. Daarbij zal gebruikgemaakt worden
van de resulta- ten uit de beleidsdoorlichting van de Nota Ruimte en van monitorinformatie van de planbureaus. Aggregatie van de informatie
op uitvoeringsniveau tot meer alge- mene oordelen over effecten van het ruimtelijk
beleid is niet goed mogelijk. Daarvoor ontbreekt het aan redelijke zekerheid
over de veronderstelde samenhang tussen hoofddoelen, operationele doelen en
uitvoeringsdoelen.We bevelen de minister
van VROM aan de realisatie van de doelstellingen van het ruimtelijke beleid
rechtstreeks te monitoren – bijvoorbeeld door enquêtes –
om zodoende de problemen met de aggregatie van informatie over de uitvoeringsdoelstellingen
te ondervangen.   We geven
de minister in overwe- ging om in de Uitvoeringsagen- da een overzicht op
te nemen dat vergelijkbaar is met de huidige overzichtsconstructie milieu.
Deze laatste constructie biedt een compleet overzicht van verwijzingen naar
met het milieu in verband staande artikelen en operationele doelen in de begrotingshoofdstukken
van VROM en de andere ministeries.Deze constructies zijn erg tijd- rovend. Het is daarom de vraag is wat de
meerwaarde is. In de komende uitvoeringsagenda wordt wel getracht om het financieel
kader verder te perfec- tioneren. In de toekomst kan er gekeken worden hoe
hiermee verder om te gaan. Daarbij zal een soort kosten-batenanalyse voor
een overzichtsconstructie Ruimte moeten worden gemaakt alvorens hierover te
besluiten.We denken dat een overzichtsconstructie
voor het ruimtelijk beleid de FES-bijdragen aan dat beleid inzichtelijker
maakt. Zo’n constructie zal het inzicht van de Tweede Kamer in opbouw
en voortgang van het ruimtelijk beleid vergemakkelijken. We wijzen erop dat
de Rijksbegrotings- en verant- woordingsvoorschriften 2006 de nodige aanknopingspunten
bevat- ten voor de afweging van de kosten en de baten van een overzichtsconstructie.BIJLAGE 2Gehanteerde normen en begrippenNormenBeleidsdoelEen beleidsdoelstelling is goed als deze voldoet aan het SMART+C criterium.
Een doelstelling moet Specifiek, Meetbaar, Afgestemd, Realistisch, Tijdgebonden
en Consistent zijn.SMARTOmschrijvingSpecifiekDoelen moeten
concreet zijn geformuleerd: welke prestaties en effecten worden beoogd c.q.
welke doelgroepen (zo die er zijn) moeten worden bereikt? MeetbaarHet bereiken
van doelen moet kunnen worden gemeten; eenduidige definiëring van begrippen
is vereist. Vaak is ook een nulmeting nodig.AfgestemdBeleidsdoelen
moeten in ieder geval zijn afgestemd met de relevante actoren (Tweede Kamer,
uitvoerders).RealistischDoelen moeten
zodanig zijn gekozen dat ze realiseerbaar zijn onder alle plausibele omstandigheden
(exogene variabelen en beleidsmaatregelen). TijdgebondenEr moet een
datum zijn vastgelegd waarop het einddoel moet zijn bereikt; bij langlopende
projecten kunnen ook tussendoelen en bijbehorende data van belang zijn. ConsistentConsistentie
tussen doelen: het ene doel mag het andere niet uitsluiten.  Consistentie tussen doelen
en basisgegevens: als basisgegevens wijzigen, moeten de doelen hieraan zo
nodig worden aangepast.BeleidsinformatieDe informatie over de geleverde prestaties, de bereikte effecten en de
daarmee gemoeide uitgaven moet relevant zijn. Informatie is relevant indien
er een inhoudelijk verband bestaat tussen de daarvoor gekozen indicator en
de effecten, prestaties of uitgaven van het beleidsartikel.BeleidsonderbouwingDe minister baseert de keuze voor een bepaalde instrumentenmix mede op
een gedegen beleidsonderbouwing. Deze onderbouwing, ook wel beleidstheorie
genoemd, is toereikend als deze aan de volgende voorwaarden voldoet:• er bestaat een schriftelijke vastlegging van de wijze waarop er
volgens het ministerie samenhang bestaat tussen beleidsdoelen, subdoelen en
instrumenten, bijvoorbeeld in de vorm van een doelenboom en een toelichting
daarop;• de theorie is plausibel en omvat het hele desbetreffende beleid;• de minister maakt aan de Tweede Kamer duidelijk van welke beleidstheorie
zij of hij is uitgegaan;• de validiteit van de gehanteerde beleidstheorie wordt ex post systematisch
getoetst.DoelenboomVoor het grafisch uitbeelden van het beleid kan een minister een doelenboom
gebruiken. Indien dit het geval is moet deze doelenboom voldoen aan de volgende
voorwaarden:• hij moet een volledige en juiste weergave van de hoofdlijnen van
het beleid geven;• hij moet valide zijn: de gesuggereerde verbanden c.q. de getoonde
hiërarchie van de doelstellingen moeten plausibel zijn.Kwaliteit niet-financiële beleidsinformatieDe Algemene Rekenkamer stelt drie hoofdeisen aan niet-financiële
informatie: betrouwbaarheid, validiteit en bruikbaarheid.1Betrouwbaarheid en validiteit hebben betrekking op de kwaliteit van de totstandkoming van informatie: de gegevens waarop de
niet-financiële informatie is gebaseerd, moeten op adequate wijze zijn
verzameld en bewerkt. Bruikbaarheid heeft vooral betrekking op het uiteindelijke
product:• het rapport en de informatie in de verantwoording moet juist en volledig zijn. Alle
informatie die, gelet op de doelen, beschikbaar zou moeten zijn om te sturen
of te verantwoorden is daadwerkelijk beschikbaar. Er mag geen relevante informatie
achtergehouden worden. Belangrijk is dat de kern
van het beleid wordt afgedekt. Het is niet wenselijk dat de minister zich
over álle denkbare beleidsresultaten verantwoordt. Dat zou bijvoorbeeld
kunnen betekenen dat je met 20% van alle mogelijke indicatoren verantwoording
kan afleggen over 80% van het beleid;• de informatie moet actueel zijn: de
aanwezige informatie moet niet verouderd zijn;• de informatie moet op tijd beschikbaar zijn.BegrippenBeleidsinformatieBeleidsinformatie is informatie over de geleverde prestaties, de bereikte
effecten en de daarmee gemoeide uitgaven. Dit kan informatie zijn uit zowel
systemen van reguliere prestatiegegevens, als uitgevoerde beleidsevaluaties.Beleidsprestaties(Beleids)prestaties (output): de resultaten van werkprocessen die binnen
een organisatie worden doorlopen om een beleidsdoelstelling te realiseren.BeleidsonderbouwingEen verzameling van veronderstellingen over het verband tussen middelen,
het beleid en de te bereiken resultaten. Ook wel «beleidstheorie»
genoemd.BeleidsresultatenBeleidsresultaten omvatten de geleverde prestaties (door overheid en anderen)
en de daarmee bereikte effecten van het beleid.BeleidstheorieZie beleidsonderbouwing.DoelenboomIn een doelenboom worden de relaties tussen beleidsinstrumenten, tussendoelen
en hoofddoelen van beleid schematisch weergegeven.DoelmatigheidDoelmatigheid van (beleids)effecten (doelmatigheid van beleid; kosteneffectiviteit)
gaat om de vraag• of de effecten niet met de inzet van minder middelen gerealiseerd
hadden kunnen worden; dan wel• of niet méér effecten verwezenlijkt hadden kunnen
worden met dezelfde inzet van middelen.Doelmatigheid van (beleids)prestaties (doelmatigheid van bedrijfsvoering)
gaat om de vraag• of de prestaties niet met de inzet van minder middelen gerealiseerd
hadden kunnen worden; dan wel• of niet méér prestaties verwezenlijkt hadden kunnen
worden met dezelfde inzet van middelen.DoelrealisatieVan volledige doelrealisatie is sprake als
de feitelijke maatschappelijke situatie gelijk is aan de beoogde maatschappelijke
situatie. Een causaal verband tussen de prestaties van het Rijk (of anderen)
en de mate waarin effecten worden behaald, wordt daarbij niet gelegd.DoeltreffendheidMate waarin met het regeringsbeleid de gewenste beleidsresultaten worden
bereikt.EffectenZie doeltreffendheid.VerantwoordingVerantwoording is het terugkoppelen in het beleidsproces van de resultaten
van en de aanbevelingen uit onderzoeken naar doelrealisatie en beleidsresultaten.
De resultaten kunnen leiden tot drie typen beleidsbeslissingen: ongewijzigde
voortzetting, aanpassing of beëindiging van het gevoerde beleid.1 Verantwoording kan plaats vinden in de jaarverslagen,
maar ook in andere (openbare) rapportages waarin de betrokken ministers zich
uitspreken over de voortgang van het beleid, het realiseren van de beleidsdoelen,
de beleidseffecten enprestaties en de uitgaven.BIJLAGE 3Doelenboom beleid vermindering voortijdig schoolverlatenHoofddoelstellingBeleids(sub) doelenBeleidsprestatiesInstrumentenIn
2006 is de jaarlijkse instroom van voortijdig schoolverlaters afgenomen tot
49 000 en in 2010 tot 35 000Preventiefbeleid: de jaarlijkse instroom van
nieuwe voor- tijdig school- verlaters beperkenVersterken handhaving van de Leerplichtwet door gemeenten• Handhaven leerplichtwet (pilot
handhaven op niveau) Verbetering
van de zorgstructuren in en rond scholen• Meer mogelijkheden voor opvang en begeleiding
van zorgkinderen in het VMBO: instelling van Zorg-Advies-Teams in het voortgezet
onderwijs• Verhogen middelen
voor Voorbereidende en ondersteunende activiteiten Aantrekkelijker
maken van het onderwijs• Versterken
van praktijkleren • Doorstromingsbevordering nar het MBO • Experimenten
competentiegerichte kwalificatiestructuurGroenpluk
tegengaan• Bindende afspraken
met sociale partnersOndersteunend beleid: verbeteren van melding en registratie
van voortij- dig school- verlatersSluitende registratie van alle voortijdige schoolverlaters• RMC-wet: meldingsplicht
niet-leerplichtige voortijdige schoolverlaters en voorschriften te registreren
kenmerken • Onderwijsnummer
en mogelijkheid IBG om informatie beschikbaar te stellen aan (contact)- gemeentenCuratiefbeleid: begeleiden en herplaatsen
van voortijdige schoolverlatersHerplaatsen
van voortijdige schoolverlaters• RMC-wet:
identificatie en registratie voortijdig schoolverlaters; Begeleiding naar
werk en/of onderwijs (trajectbegeleiding) • Wet
Werk en Bijstand: scholing/training; leerwerkplekken; duale trajectenUitstroom
uit de bijstand naar werk, zonodig verplichten tot het volgen van een opleiding• Wet
Werk en Bijstand: tijdelijke loonkostensubsi- dies; scholing/training; leerwerkplekken;
duale trajecten; «work first»-variantenWerkloze
jongeren binnen een half jaar aan het werk en of opleiding te krijgen: 40 000
extra leerwerkbanen• Plan
van Aanpak Jeugdwerkloosheid: Taskforce jeugdwerkloosheidBIJLAGE 4Lijst van gebruikte afkortingenAOC-RaadBrancheorganisatie
van de AOC’s: agrarische opleidingscentra AZ(Ministerie van) Algemene
Zaken BBLBeroepsbegeleidende
leerwegBOLBeroepsopleidende
leerweg BVE-RaadBrancheorganisatie
voor het BVE: beroepsonderwijs en volwasseneneducatieBZK(Ministerie van) Binnenlandse
Zaken en KoninkrijksrelatiesCBSCentraal Bureau voor
de Statistiek CPBCentraal Planbureau EBBEnquête BeroepsbevolkingEOREvaluatieoverzicht
Rijksoverheid EUEuropese UnieEVC(Systeem voor het)
erkennen van verworven competentiesEZ(Ministerie van) Economische
Zaken HAVOHoger Algemeen Vormend
Onderwijs IBGInformatie BeheergroepL&V-enquêtesLeefbaarheid&Veiligheid-enquêtesLNV(Ministerie van) Landbouw,
Natuur en VoedselkwaliteitMBOMiddelbaar Beroepsonderwijs OCW(Ministerie van) Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap OESO/OECDOrganisatie
voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling/Organisation for Economic Co-operation
and Development RMCRegionale meld- en
coördinatiefunctie SMART+CSpecifiek, meetbaar,
afgestemd, realistisch, tijdgebonden en consistent SZW(Ministerie van) Sociale
Zaken en Werkgelegenheid VBTBVan beleidsbegroting
tot beleidsverantwoording VenW(Ministerie van)
Verkeer en Waterstaat VMBOVoorbereidend Middelbaar
BeroepsonderwijsVROM(Ministerie van)
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en MilieubeheerXNoot1De kwaliteit van de informatievoorziening is in belangrijke mate afhankelijk
van de wijze waarop een organisatie informatie- en communicatietechnologie
(ICT) inzet. Ministeries kunnen zich bij de inrichting van hun informatievoorziening
dus niet afzijdig houden van ICT. Met andere woorden: ministeries moeten zich
bezighouden met IT-governance. Voor nadere informatie verwijzen we naar ons
dossier Grip op informatievoorziening; IT-governance bij
ministeries op onze website, www.rekenkamer.nl.XNoot1Dit betekent een reductie van 50% ten opzichte van het aantal nieuwe
schoolverlaters in 2002.XNoot1Zie bijvoorbeeld Ministerie van Justitie & Ministerie van BZK, 2005.XNoot1Zie bijlage 2 voor een uitwerking van de SMART+C-criteria.XNoot1Zie bijlage 2 voor een uitwerking van deze norm.XNoot2In internationaal verband (EU, OECD) worden diverse andere definities
van voortijdig schoolverlater gebruikt.XNoot3Tot 2001 was de bepalende verzuimtermijn twee maanden. In de Wet regionale
meld- en coördinatiefunctie (RMC-wet) is de termijn teruggebracht tot
een maand.XNoot1Hetzelfde geldt mutatis mutandis voor het jaar 2010.XNoot1In de loop van 2006 zal het burgerservicenummer worden ingevoerd, ter
vervanging van het sofinummer.XNoot1Het betreft hier: de Wet op de expertisecentra (WEC), de Wet voortgezet
onderwijs (WVO) en de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB).XNoot1Er zijn voor het schooljaar 2004/2005 wel cijfers over het aantal herplaatste
nieuwe én het aantal oude voortijdig schoolverlaters.XNoot2Over 2004/2005 is bekend dat van de 56 963 nieuwe voortijdig schoolverlaters
er 18 774 zijn herplaatst.XNoot1Deze werkwijze wordt tegenwoordig vaker toegepast. Zie Algemene Rekenkamer,
2006.XNoot1Zie bijlage 2 voor een uitwerking van deze norm.XNoot2We bespreken hier de totale doelstelling, dus criminaliteit en overlast,
omdat vele van de 154 beleidsmaatregelen invloed (kunnen) hebben op zowel
criminaliteit als overlast.XNoot3Uit het Evaluatieoverzicht Rijksoverheid (EOR) over de door de Ministeries
van BZK en Justitie uitgevoerde ex-ante-evaluaties blijkt dat in één
van de achttien in het EOR opgenomen evaluaties een link gelegd wordt met
het doel van het Veiligheidsprogramma.XNoot1We hebben de mate van doelrealisatie berekend met behulp van de scores
op de vraag «komt vaak voor». Voor de acht indicatoren is het
procentuele verschil berekend tussen de scores op deze vraag in 2002 en 2005.
Met name voor een probleem als «lastig gevallen worden op straat»
is echter ook de antwoordcategorie «soms» relevant. Als de scores
voor «komt vaak voor» en «soms» worden opgeteld resulteert
voor «lastig gevallen worden op straat» in 2005 een daling van
22% ten opzichte van 2005, nog steeds meer dan het beoogde doel voor
2008.XNoot1De totale mutaties over de periode 2005–2007 bedragen € 2,9
miljoen (2005 € 2 miljoen, 2006 € 0,6 miljoen en 2007 € 0,3
miljoen).XNoot1Zie bijlage 2 voor een toelichting op deze normen.XNoot1Elk halfjaar stellen de bij het ruimtelijk beleid betrokken departementen
een interdepartementale tussenrapportage op. Deze rapportages geven voor de Nota Ruimte informatie over de voorgenomen en geleverde
prestaties. In totaal gaat het om de voortgang van ongeveer 170 door het Rijk
en/of decentrale overheden uit te voeren activiteiten. De derde tussenrapportage
is in maart 2006 verschenen.XNoot1Zie ook de Ministerie van Financiën, 2002.XNoot1Algemene Rekenkamer, 1991. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30558-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl