LNV-kennisbeleid tot 1999; Nota
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24430, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

09-10-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

24430 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamTen geleideINHOUDSOPGAVE SAMENVATTING AlgemeenUitgangspuntenHoofdlijnen van beleid Versterking van de vraagkantVersterking van de strategische oriëntatieVerandering in sturing, financiering en verantwoordingVersterking van de samenhang en samenwerking in het kennissysteemVersterking van de internationale samenwerkingInhoudelijke prioriteiten1. INLEIDING2. ORIËNTATIE VAN HET LNV-KENNISBELEID2.1. Een veranderende omgevingMaatschappelijke opvattingen en trendsHerijking verantwoordelijkhedenMarkt en economieBedrijf en ondernemerWetenschap en technologieBeleidsontwikkelingen van LNV2.2. Uitgangspunten voor het kennisbeleid2.3. Hoofdlijnen van het kennisbeleid3. EFFECTIEF EN SAMENHANGEND KENNISBELEID3.1. Versterking van de vraagkant3.2. Versterking van de strategische oriëntatie3.3. Verandering in sturing, financiering en verantwoording3.4. Versterking van de samenhang en samenwerking in het
kennissysteemKenniscentrum WageningenTaakverdeling en concentratie van intermediaire organisatiesRegionale Kennisnetwerken3.5. Versterking van de internationale samenwerkingKennisbeleid ten behoeve van hulprelaties4. INHOUDELIJKE PRIORITEITEN IN HET LNV-KENNISBELEID4.1. Dynamiek en samenhang van functies in het landelijk
gebiedBiodiversiteitBestuurlijke problematiekArbeid en OndernemerschapSpeerpunttechnologieën4.2. Per functie in het landelijk gebied Natuur, bos en landschapOpenluchtrecreatieDe agrosectorVisserij5. HET FINANCIËLE KADER InleidingTabel 1. Begroting LNV 1996: Kennisbeleid (periode 1996–1998) Ontwikkelingen onderwijsToelichting:Ontwikkelingen onderzoekTabel 2. Financiering onderzoek Tabel 3. Financiering voorlichting Overzicht van inzenders van een schriftelijke reactie
op het ontwerp Kennisbeleidsplan Lijst van afkortingen Kennisbeleidsplan 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24430Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 215 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 430LNV-kennisbeleid tot 1999nr. 2NOTA Ten geleideVoor u ligt de nota over LNV-kennisbeleid tot 1999. Het terrein dat door
dat beleid wordt bestreken is zeer breed; zo breed dat het vaak onvermijdelijk
is om daarover in brede en vrij abstracte begrippen te praten. Desondanks
gaat het om bijna alledaagse en zeer concrete vragen en problemen die de komende
jaren aangepakt en opgelost moeten worden. Hoe kun je kennis het beste bewaren
en vermeerderen? Hoe bereik je dat de steeds aanzwellende hoeveelheid kennis
toch volledig beschikbaar en doorzichtig blijft? Hoe draag je kennis het beste
over aan anderen? Hoe maak je gebruik van de spectaculaire nieuwe mogelijkheden
voor het ontwikkelen, verspreiden en opslaan van kennis? Deze nota gaat over
de belangen en verantwoordelijkheden in de Nederlandse samenleving voor het
kennissysteem.Maar, zoals gezegd, ondanks die abstracties en zwaarwichtige vragen, heeft
het LNV-kennisbeleid bij uitstek te maken met het leven van alledag van allen
die in Nederland leven: het voedsel dat wij eten, de drank die wij drinken,
het landschap waarin wij leven, de wijze waarop wij recreëren, de dieren
en planten waarmee wij onze ruimte delen. INHOUDSOPGAVE Samenvatting5   1.Inleiding11   2.Oriëntatie van het LNV-Kennisbeleid132.1.Een veranderende omgeving13 2.2.Uitgangspunten
voor het kennisbeleid14 2.3.Hoofdlijnen van het kennisbeleid15   3.Effectief en samenhangend kennisbeleid183.1.Versterking van de vraagkant18 3.2.Versterking
van de strategische oriëntatie19 3.3.Verandering in
sturing, financiering en verantwoording20 3.4.Versterking
van de samenhang en samenwerking in het kennissysteem22 3.5.Versterking
van de internationale samenwerking25    4.Inhoudelijke
prioriteiten in het LNV-kennisbeleid284.1.Dynamiek
en samenhang van functies in het landelijk gebied28 4.2.Per
functie in het landelijk gebied29    5.Het financiële
kader32   Bijlagen: –
Overzicht van inzenders van een schriftelijke reactie op ontwerp Kennisbeleidsplan36 – Lijst met afkortingen 37SAMENVATTING AlgemeenIn de eerste helft van 1995 zijn drie belangrijke documenten voor het
LNV-kennisbeleid verschenen:– de nota Dynamiek en Vernieuwing;– de nota Kennis in Beweging;– het ontwerp Kennisbeleidsplan 1996–1998.Op het ontwerp Kennisbeleidsplan heb ik een groot aantal schriftelijke
reacties uit vele verschillende richtingen mogen ontvangen. Deze reacties
heb ik verwerkt in de voorliggende nota, Het LNV-kennisbeleid tot 1999.Het LNV-kennisbeleid is onderdeel van en ondersteunend aan het algemene
LNV-beleid. Uitgangspunt van mijn algemene beleid zoals weergegeven in de
nota Dynamiek en Vernieuwing is dat het werkenden in de (agrarische) sectoren
perspectief wil bieden en de belangen van natuur en landschap duurzaam wil
veiligstellen. Om de kansen die de toekomst biedt optimaal te benutten zullen
we meer dan in het verleden zaken anders moeten aanpakken.Dat geldt voor het bedrijfsleven, voor maatschappelijke organisaties en
voor de overheid. Kennis is daarbij onontbeerlijk: de ontwikkeling naar een
kennisintensieve samenleving.De betekenis van kennis neemt toe voor alle LNV-sectoren en doelgroepen.
Hierbij is behoefte aan en nieuwe positionering van ontwikkeling, uitwisseling
en benutting van kennis. Het kennisbeleid ontwikkelt zich in wisselwerking
met maatschappelijke opvattingen en trends, algemeen beleid van de Europese
Unie, de nationale en de regionale overheden. Daarnaast zijn ontwikkelingen
op het gebied van markt en economie, bedrijf en ondernemer, wetenschap en
technologie en beleidsontwikkelingen op andere LNV-thema's bepalend voor het
kennisbeleid. Op elk van deze terreinen doen zich impulsen voor die leiden
tot bijstelling van het kennisbeleid. De wereld verandert, het kennissysteem
zal op de toekomst voorbereid moeten zijn.De eisen van natuur, milieu en landschap, de noodzakelijke versterking
van de concurrentiepositie van de agrarische sector en de internationalisering
vergen een heroverweging van de inspanningen over het hele veld van onderzoek,
voorlichting, onderwijs en stimulering van bedrijfsontwikkeling. De noodzaak
tot aanpassing van het beleid komt daarnaast voort uit de wens de effectiviteit
en efficiëntie van het kennis- en innovatiesysteem te vergroten.Dit kennis- en innovatiesysteem zie ik als een van de belangrijkste instrumenten
voor de realisatie van de vernieuwing in de sectoren waarvoor ik verantwoordelijk
ben. Het netwerk dat op het terrein van onderzoek, voorlichting en onderwijs
is opgebouwd, heeft sterk bijgedragen aan het succes van de (agrarische) sectoren.
Maar aanpassingen van het kennissysteem en de kennisinfrastructuur zijn nodig
om de ingrijpende veranderingen met succes het hoofd te kunnen bieden. Daar
is de afgelopen jaren een begin mee gemaakt. Veel is al bereikt, verdere aanpassingen
zijn nodig. UitgangspuntenVoor het LNV-kennisbeleid is uitgangspunt dat belanghebbenden hun verantwoordelijkheid
moeten nemen. De overheid concentreert zich op de collectieve taken. Voor
het LNV-kennisbeleid betreft dit:– het publieke landbouwonderwijs;– een adequate kennisinfrastructuur;– bevordering van de samenhang in het kennissysteem; – voorziening in de behoefte aan kennis voor de overheid en voor
sectoren waarvoor (nog) geen markt is (w.o. natuur);– een adequate wetenschapsbeoefening op terreinen waar direct belang
hebbenden deze functie niet kunnen vervullen;– ondersteuning van onderzoekinspanningen in gevallen waarin belang
hebbenden potentieel slechts in beperkte mate de baten van hun inspanningen
kunnen realiseren, maar waar een bredere groep van mee profiteert;– tijdelijke ondersteuning van initiatieven tot herstructurering
en vernieuwing.Ik streef daarbij naar overleg met en duidelijke uitleg aan de maatschappij
over de keuzen ten aanzien van onderzoek en ontwikkeling.Als uitwerking van deze uitgangspunten, inspelend op maatschappelijke
trends, en als reactie op ontwikkelingen op het gebied van kennis en de kennisinfrastructuur,
kies ik voor vijf hoofdlijnen in mijn kennisbeleid. Hoofdlijnen van beleid Versterking van de vraagkantOndernemers spelen zelf een belangrijke rol bij het ontwikkelen en optimaliseren
van nieuwe methoden en technieken op het eigen bedrijf. Ik streef ernaar binnen
het kennissysteem meer de nadruk te leggen op de eigen verantwoordelijkheid
van de ondernemers en meer gebruik te maken van het eigen oplossend vermogen
van belanghebbenden. Een vraaggerichte produktie en verspreiding van kennis
veronderstellen een goede expressie van de vraag door kennisgebruikers. Het
gaat om emancipatie van de kennisvraag. In de praktijk treden hierbij knelpunten
op. Indien nodig zal ik gerichte ondersteuning geven aan doelgroepen om hun
kennisbehoefte op effectieve wijze te helpen formuleren. Een hierop gerichte
regeling zal in de in ontwikkeling zijnde kaderregeling stimulering vernieuwende
projecten worden opgenomen. Ook activiteiten op het gebied van onderzoek,
voorlichting en onderwijs kunnen hiervan deel uitmaken.De interactie tussen kennisaanbieders en kennisgebruikers zal met kracht
worden bevorderd. Ik vind dat gebruikers nauwer betrokken dienen te zijn bij
het tot stand komen van kennisprogramma's. Dit geldt bij gebruik van kennis
in de sectoren en bij gebruik van kennis door de overheid. Versterking van de strategische oriëntatieVersterking van de strategische oriëntatie in het kennissysteem zal
gestalte krijgen door meer aandacht te besteden aan visievorming op de ontwikkeling
van de kennisvelden en de ontwikkeling van de kennisinfrastructuur. Verkenningen,
scenariostudies, nationale en internationale sterkte-zwakte analyses en beleidsevaluatie
vormen daarbij een belangrijk middel. De effectiviteit en doelmatigheid van
het kennisnetwerk kunnen hierdoor worden versterkt. Zo zal de nieuwe en onafhankelijke
NRLO zich concentreren op het uitvoeren van lange termijn verkenningen met
betrekking tot wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen.Daarnaast zullen de studies van de WRR, het CPB, de AWT, de RMNO, OCV,
onderzoekorganisaties en de IKC's worden benut ten behoeve van de strategische
oriëntatie van de investeringen in kennis.Ik wil in samenwerking met andere departementen komen tot goed functionerende
netwerken voor het vervullen van planbureaufuncties met betrekking tot milieu,
natuur en gebruik van de groene ruimte. Daarnaast dient vorm gegeven te worden aan overleg tussen samenleving,
sector, kennisinstellingen en overheid voor uitwisseling van opvattingen en
visies over onderwerpen die nog niet op de agenda staan. Verandering in sturing, financiering en verantwoordingDe doorgevoerde scheiding van beleidsontwikkeling en -uitvoering heeft
consequenties voor de vormgeving van de sturing, financiering en verantwoording
van kennisprogramma's. Het is nodig vooraf helder de specificaties van programma's
aan te geven. In de kern is sturing en financiering het maken van afspraken
over doelen, middelen en kwaliteit. De afspraken hebben betrekking op informatievoorziening,
overleg en besluit vorming over de genoemde drie kernpunten.De algemene trend in de afspraken tussen LNV en de kennisinstellingen
is te gaan van een inputfinanciering naar resultaatfinanciering. Daarbij zal
het profijtbeginsel een essentieel sturend beginsel worden. Ik onderscheid
financiering van expertise ontwikkeling (basisfinanciering) en financiering
van concrete opdrachten (onderzoeksprogramma's, onderwijsprogramma's, voorlichtingsprogramma's,
wettelijke en dienstverlenende taken, project- en innovatie-opdrachten). De
instandhouding van een adequate kennisinfrastructuur blijft een belangrijk
uitgangspunt. Ik zal de invoering van resultaatbekostiging (in de diverse
onderdelen van het kennissysteem) verder doen ontwikkelen.Vormen van institutionele financiering en financieringen met een «lump-sum»
karakter zullen waar mogelijk worden afgebouwd en omgezet in vormen met een
resultaat-verplichting, zoals programma's, projecten, strategische expertise
ontwikkeling en cursussen. De financiering zal zoveel mogelijk gekoppeld zijn
aan unieke functies of opdrachten, zodat onnodige concurrentie tussen kennisinstellingen
kan worden voorkomen.De kwaliteitszorg dient erop gericht te zijn dat financiers en klanten
uit spraken doen over het resultaat en dat deze uitspraken gevolgen hebben
voor de uitvoering. Versterking van de samenhang en samenwerking in het kennissysteemEen samenhangende inzet van de beleidsinstrumenten is sinds lang een belangrijk
uitgangspunt in het LNV-beleid. De vergroting van de autonomie van de kennisinstellingen
vergt een andere benadering dan centrale sturing.In een verzelfstandigde situatie hebben de instellingen een grote eigen
verantwoordelijkheid voor en ook belang bij doelmatige samenwerking. De kennisorganisaties
zullen hun veranderende onderlinge relaties primair zelf opnieuw vorm moeten
geven. Ik zal me ervoor inspannen hier goede voorwaarden voor te scheppen.Ook door een toenemende complexiteit van vraag en aanbod van kennis is
centrale sturing steeds minder mogelijk en wenselijk. Een sterkere marktwerking
kan op dit punt bijdragen. Ik verwacht van de marktwerking variatie en selectie
en daardoor sturing. Ik streef er dan ook naar de marktwerking in onderwijs,
voorlichting en onderzoek te verbeteren. Ik realiseer me echter dat zich belemmeringen
kunnen voordoen op de kennismarkt. Naast commerciële elementen spelen
ook collectieve en culturele elementen een rol. Bijsturing van de kennismarkt
door overheid, (collectief) bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties
is nodig.Ik zal in de procedure voor besteding van LNV-middelen prikkels aanbrengen
om de samenwerking binnen het kennissysteem te stimuleren en eventuele belemmeringen,
waar mogelijk, wegnemen. De door LNV bij de kennisinstellingen uitgezette
niet-normatieve middelen zullen worden gebruikt voor het bevorderen
van netwerken en samenwerking tussen instellingen.Onlangs hebben LUW en DLO het initiatief genomen voor het opstellen van
een plan voor verdere profilering en internationalisering van het Kenniscentrum
Wageningen. Bij deze samenwerking wordt voortgebouwd op ontwikkelingen rondom
de onderzoekscholen op beleidsterreinen die voor LNV van belang zijn. Ik wil
stimuleren dat er een keuze wordt gemaakt voor een beperkt aantal strategische
taakgebieden van wetenschappelijk onderzoek. Voor deze geselecteerde taakgebieden
wordt zodoende een volwaardige eenheid ingericht die ook voor de toekomst
de vereiste kritische massa heeft.Om de positie van Wageningen als internationaal kenniscentrum te behouden
en uit te bouwen acht ik een verdergaande samenwerking van LUW met DLO noodzakelijk.
Het gaat hierbij om wisselende vormen van verregaande samenwerking op deelgebieden.
Ook zal ik initiatieven voor samenwerking bij delen van onderwijs en onderzoek
tussen LUW, andere universiteiten en het hoger beroepsonderwijs aanmoedigen.In de regio treden belangrijke veranderingen op in het functioneren van
de kennisinstellingen. Over een efficiënte taakverdeling en samenwerking
tussen de kennisorganisaties in de regio bestaat echter nog geen helder en
eenduidig beeld. Ik zal nagaan wat aard en werking van regionale kennis netwerken
is. Uit de inventariserende studie zal eveneens moeten blijken wat de eventuele
overheidsrol is. Versterking van de internationale samenwerkingAls verantwoordelijke voor de brede toegankelijkheid van kennis en als
grote financier van onderzoek en onderwijs heeft de overheid een direct belang
bij een vruchtbare internationale samenwerking van de instellingen.Door een gerichte samenwerking en taakverdeling zijn immers de kwaliteit
te verbeteren en de kosten te verlagen.Ik streef ernaar de samenwerking met andere landen op het gebied van onder
zoek en onderwijs te versterken. Perspectiefvolle samenwerkingen zullen financieel
worden ondersteund. Selectie van landen en kennisvelden zal plaatsvinden op
basis van te ontwikkelen criteria.Ook zijn er internationale vraagstukken die dermate omvattend zijn dat
daar vooral in samenwerkingsverbanden aan gewerkt moet worden. Hierbij noem
ik vraagstukken van welvaart en armoede, klimaat, voedselzekerheid, handel
en bescherming van ecosystemen.Mijn beleid is gericht op actieve deelname in internationale activiteiten
op voor LNV relevante gebieden, met name in programma's van de Europese Unie
en internationale organisaties. Het strategisch belang van het Kaderprogramma
voor Onderzoek en Ontwikkeling van de Europese Unie wint voor het LNV-beleidsterrein
sterk aan betekenis. De specifieke programma's op landbouw- en agro-industrieel
gebied, biotechnologie, milieu en ontwikkelingslanden staan hierbij voorop. Inhoudelijke prioriteitenIn de voorgaande planperiode zijn extra inspanningen verricht om te komen
tot mogelijke oplossingen voor de mest- en mineralenoverschotten problematiek,
het terugdringen van het bestrijdingsmiddelengebruik en diervriendelijke huisvestingssystemen.
Dit was gerechtvaardigd uit het oogpunt van het voorzien in een behoefte aan
kennis voor sectoren waarvoor op dat moment nog geen koopkrachtige
vraag bestond. Het ging hierbij om tijdelijke ondersteuning van initiatieven
tot herstructurering en vernieuwing. Thans richt de aandacht zich bij deze
thema's meer op overdracht van de verkregen resultaten, terwijl vanuit de
vraagkant nieuwe thema's naar voren zijn gekomen. Daarbij treeedt een verschuiving
op in de richting van kwaliteit van het landelijk gebied.Een integrale benadering van het landelijk gebied vraagt prioriteit voor
thema's die de samenhang tussen sectoren accentueren: interacties ten aanzien
van economie-ecologie, landbouw-natuur, landbouw-recreatie, recreatie-natuur
en stad-land. Andere prioriteiten in dit verband zijn vraagstukken rond biodiversiteit,
planvorming, inrichting en grondgebruik in Europees perspectief. Meer aandacht
is nodig voor toekomstgericht onderzoek, monitoring en evaluatie van beleid.De capaciteit voor bestuurskundige vraagstukken en voor vraagstukken rond
arbeid en management wordt in de planperiode vergroot. Het Technologisch Aspecten
onderzoek (TA) blijft een belangrijk onderwerp.Speerpunttechnologieen zoals biotechnologie en informatietechnologie hebben
hun plaats gevonden in de reguliere programmering. Voor biotechnologie vindt
alleen nog selectieve ondersteuning plaats in het kader van het ABON en de
Stichting Mibiton gefinancierd uit de ICES-gelden.Het aandeel van het natuuronderzoek in het totale LNV-onderzoekbudget
neemt in de planperiode verder toe. Prioriteiten liggen op het gebied van
monitoring, beleidsevaluatie, vraagstukken rond beheer, kwaliteit van het
landschap, internationaal natuurbeheer, milieukwaliteit voor natuur en natuurkwaliteit
binnen de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). In de planperiode wordt tijdelijk
meer geïnvesteerd voor de bosbouwsector. Bij de vormgeving en positionering
van een op te richten natuurplanbureaufunctie wordt samenhang met andere planbureaufuncties
nagestreefd. Het daarbij benodigde onderzoek zal worden gerealiseerd door
herschikking binnen de beschikbare capaciteit voor natuur, planvorming, milieu
en economie.De onderzoekcapaciteit ten behoeve van het recreatie-onderzoek wordt uit
gebreid. Belangrijke prioriteiten zijn het verkrijgen van inzicht in de bijdrage
die recreatie en toerisme kunnen leveren aan een versterking van de regionale
economie en inzicht in de relatie van natuur en milieu met recreatie. Een
adequaat informatiesysteem voor vraag en aanbod van recreatie zal worden opgezet.
Een belangrijk speerpunt in de voorlichting is de professionalisering van
beheerders van dagrecreatiegebieden.Ten behoeve van de agrosector legt LNV prioriteit bij collectief ervaren
vraagstukken rond de maatschappelijke randvoorwaarden voor de primaire produktie
en rond afzet en marktstrategie. Het praktijkrijp maken van geïntegreerde
bedrijfssystemen in de primaire produktie vindt plaats in het meer toegepaste
onderzoeks- en ontwikkelingswerk met een toenemende inbreng vanuit de praktijk.Biologische teelt- en bedrijfssystemen krijgen meer aandacht. Ook voor
de gewasbeschermingsproblematiek zal de praktijk haar verantwoordelijkheid
moeten gaan nemen. Het mest- en ammoniakonderzoek zal zich voornamelijk richten
op het onderzoek naar bedrijfsgerichte normstelling en monitoring.De beschikbare LNV-middelen voor het visserij-onderzoek zullen iets teruglopen.
Het ecosysteem, kwaliteit van het produkt, marketing en het economisch onderzoek
vormen zwaartepunten in het visserij-onderzoek. Bij de verwerking van agrarische produkten richt de aandacht zich ook
op collectief ervaren vraagstukken, bedrijfsgericht onderzoek zal door het
bedrijfsleven zelf moeten worden gefinancierd. De LNV-capaciteit voor prioritaire
vraagstukken rond kwaliteit in de keten blijft van dezelfde omvang.Uit de ICES-gelden wordt onder voorwaarde van een gelijke inzet van LNV
en van het bedrijfsleven een forse impuls gegeven aan de problematiek van
het (agro)ketenmanagement. Verdere aanzetten tot ontwikkeling van non-food
toepassingen wordt slechts gefinancierd indien er voldoende perspectief is
ten aanzien van toepasbaarheid. Oriënterend onderzoek op dit vlak wordt
gecontinueerd. 1. INLEIDINGMet mijn kennisbeleid richt ik mij vooral op het stimuleren van vernieuwing.
Dit is in lijn met mijn nota «Dynamiek en Vernieuwing», die in
april 1995 is verschenen en waarin ik aan de volgende drie beleidsthema's
voorrang geef:– markt en concurrentiekracht;– de dynamiek van het landelijk gebied;– kennis- en innovatiebeleid.De uitgangspunten van «Dynamiek en Vernieuwing» zijn in juni
1995 door de Tweede Kamer onderschreven.Globalisering vergt veel van het aanpassingsvermogen van onze economie
door verscherping van de concurrentieverhoudingen en een grotere wereldwijde
economische dynamiek. Daarvoor is kennis nodig. Een ontwikkelde maatschappij
als die van Nederland kan niet op loonkosten concurreren. Ook een grondprijs
in Nederland is hoog. Kennisintensieve activiteiten, of in andere woorden
«moeilijke dingen», kunnen nog toegevoegde waarde opleveren.Nederland kent een zeer intensief gebruik van de grond: voor produktie,
recreatie, natuur, wonen. Ontwikkeling, verspreiding en toepassing van nieuwe
kennis is nodig voor een duurzame ontwikkeling van de groene ruimte.Tegelijkertijd biedt dit kansen aan bedrijven in de vorm van nieuwe produkten
en diensten. Op deze wijze kunnen kennis, technologie en innovatie een brug
slaan tussen economische groei en ecologische duurzaamheid.Kennis is moeilijk weer te geven in cijfers. Kennis ligt besloten in maatschappelijke
processen, produkten en diensten. Kennis zit in boeken, in computersystemen,
maar vooral ook in mensen. Duidelijk is dat de relatieve positie van Nederland
t.a.v. kennis terugloopt. Het kabinet wil de trend ombuigen in de goede richting.
In juni 1995 is daartoe door mij en de ministers van Economische Zaken en
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen de nota «Kennis in Beweging»
aangeboden aan de Voorzitter van de Tweede Kamer.De nota kondigt acties aan op het gebied van– verbetering van de basiscondities voor innovatie;– versterking van vraag en aanbod van kennis;– inspelen op kansen die opkomende technologieën bieden.Deze maatregelen moeten leiden tot een hogere kennisintensiteit van onze
economie. De economie moet daarmee op een duurzamer groeipad komen.De uitwerking van het kennisbeleid voor mijn sectoren heb ik met het ontwerp
Kennisbeleidsplan in april 1995 ter kennisname toegezonden aan de Vaste Commissies
voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij en voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
van de Tweede Kamer. In de periode daarna is de dialoog aangegaan met maatschappelijke
organisaties, bedrijfsleven en de kennisinstellingen. Daarbij heeft een aantal
organisaties (zie bijlage) schriftelijk een reactie gegeven. Deze periode
is vruchtbaar gebleken voor onderlinge afstemming en heeft belangrijke informatie
opgeleverd.De reacties op het ontwerp Kennisbeleidsplan 1996–1998 heb ik gebruikt
bij het tot stand komen van deze nota. Daarbij heb ik ook een aantal reacties
verwerkt die gemaakt zijn ten aanzien van het thema kennis en innovatiebeleid
van mijn nota Dynamiek en Vernieuwing. Waar nodig heb ik reacties van commentaar
voorzien. In hoofdstuk 2 formuleer ik de uitgangspunten voor en de vijf hoofdlijnen
van het kennisbeleid aan de hand van een aantal ontwikkelingen die ik als
relevant zie. In hoofdstuk 3 is de aanpak van de vijf hoofdlijnen beschreven.
Aan het einde van hoofdstuk 2 en van iedere paragraaf in hoofdstuk 3 heb ik
de reacties op het ontwerp Kennisbeleidsplan op hoofdlijnen weergegeven en
ga ik daar kort op in. Daarnaast zal de dialoog met betrokken partijen over
de uitvoering worden voortgezet.Bij de uitvoering van de acties zal de samenwerking met en tussen betrokken
partijen veel aandacht krijgen.In hoofdstuk 4 zijn de inhoudelijke prioriteiten in het kennisbeleid voor
de periode 1996–1998 beschreven. Het financiële overzicht van mijn
plannen is in hoofdstuk 5 weergegeven.De beoogde versterking van het kennissysteem en de kennisinfrastructuur
moet bijdragen aan een optimale ondersteuning bij het realiseren van de veranderingen
waarvoor de LNV-sectoren zich gesteld zien. De Nederlandse samenleving vraagt
om instandhouding van een aantrekkelijk en gevarieerd landelijk gebied om
te wonen, te werken en te recreëren. De samenleving vraagt ook om meer
ruimte voor de natuur, een schoner milieu en een beter welzijn van dieren.
Het is een uitdaging om deze wensen te realiseren en tegelijkertijd het concurrentievermogen
van land- en tuinbouw te versterken. Dat is nodig om het hoofd te kunnen bieden
aan versterkte internationale concurrentie. Het voldoen aan al de wensen vraagt
veel van degenen die op deze terreinen werkzaam zijn. Voor hen speelt de beschikbaarheid
van kennis nu en in de toekomst een grote rol.Voor LNV zelf is kennis van betekenis door de grote veranderingen die
optreden op haar beleidsterreinen. Kennis is nodig voor de ontwikkeling, monitoring
en evaluatie van beleid.De veranderingen hebben gevolgen voor de gewenste richting van onderzoek,
voorlichting, onderwijs en innovatie. Ik wil met mijn activiteiten zorgen
dat de kennisinfrastructuur zich kan heroriënteren. De reacties en naar aanleiding van de reactiesUit de vele reacties op het ontwerp Kennisbeleidsplan 1996–1998
heb ik tot mijn genoegen geconstateerd dat de uitgangspunten en de hoofdlijnen
en de globale uitwerking daarvan goed zijn ontvangen. Deze uitgangspunten
en hoofdlijnen zijn met de behandeling van de nota «Dynamiek en Vernieuwing»
in de Tweede Kamer op 12 juni 1995 vastgesteld.Verscheidene organisaties en instellingen hebben te kennen gegeven dat
zij mee willen werken bij de verdere uitwerking. Hiervan zal ik gaarne gebruik
maken. In hoofdstuk 3 ga ik hier verder op in. Verschillende organisaties
en instellingen zijn van mening dat voorlichting en onderwijs naar verhouding
(te) weinig aandacht krijgen in het ontwerp Kennisbeleidsplan. Ik heb gekozen
voor een integrale benadering van onderzoek, voorlichting en onderwijs: versterking
van samenhang en samenwerking is een hoofdlijn van mijn beleid.Voorgaande overweging en bijvoorbeeld het feit dat het landbouwonderwijs
voor een omvangrijk deel onder de algemene wet- en regelgeving voor het onderwijs
valt, hebben er toe geleid dat onderzoek meer zicht baar is dan onderwijs
en voorlichting. Conclusies over het relatieve belang van de verschillende
instrumenten binnen het kennissysteem zijn en mogen echter niet worden getrokken.De inzet van een van de instrumenten is afhankelijk van de doelstelling
en vindt plaats in samenhang en samenwerking met de andere instrumenten. 2. ORIËNTATIE VAN HET LNV-KENNISBELEIDHet LNV-kennisbeleid is onderdeel van en ondersteunend aan het algemene
LNV-beleid. Het netwerk dat op het terrein van onderzoek, voorlichting en
onderwijs is opgebouwd, heeft sterk bijgedragen aan het succes van de (agrarische)
sectoren. Succes in het verleden is geen garantie voor succes in de toekomst.
In deze dynamische wereld is teren op succes uit het verleden een valkuil.
Een heroriëntatie van het kennissysteem en de kennisinfrastructuur zijn
nodig om de ingrijpende veranderingen met succes het hoofd te kunnen bieden.
De betekenis van kennis neemt toe voor alle LNV-sectoren en doelgroepen.Hierbij is behoefte aan en nieuwe positionering van ontwikkeling, uitwisseling
en benutting van kennis.De van belang zijnde ontwikkelingen heb ik uitgebreid besproken in het
ontwerp Kennisbeleidsplan 1996–1998. In paragraaf 2.1 worden de hoofdpunten
met een verkorte toelichting opnieuw neergezet en ga ik in op de reacties. 2.1. Een veranderende omgevingHet kennisbeleid ontwikkelt zich in wisselwerking met ontwikkelingen op
de volgende gebieden:– maatschappelijke opvattingen en trends;– algemeen beleid van de Europese Unie, de nationale en de regionale
overheden,– markt en economie,– bedrijf en ondernemer,– wetenschap en technologie en– beleidsontwikkelingen van LNV.Op elk van deze terreinen doen zich impulsen voor die leiden tot bijstelling
van het kennisbeleid. Maatschappelijke opvattingen en trendsDe veranderende maatschappelijke opvattingen over o.a. emancipatie en
individualisering, de eigen verantwoordelijkheid van burgers en bedrijven
en over welvaart, ecologie, gezondheid en ethische vraagstukken hebben invloed
op de besluitvorming over kennisbeleid. Herijking verantwoordelijkhedenDe overheid ziet zich gedwongen op vele terreinen de bakens te verzet
ten. Zij zoekt naar meer effectieve en efficiënte vormen van openbaar
bestuur hetgeen leidt tot verschuiving in taken en verantwoordelijkheden van
de verschillende bestuurslagen. Van burgers en bedrijfsleven wordt een grotere
eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid voor het verwerven van werk
en inkomen verwacht. Markt en economieToegang tot afzetmarkten neemt toe door de internationalisering, handelsliberalisering
en technologische ontwikkelingen. Een steeds grotere produktdifferentiatie
vindt plaats. Overheidsregulering op markten neemt af. Voor de LNV-sectoren
heeft een duidelijk afgetekende omslag plaatsgevonden van aanbodgestuurde
naar vraaggstuurde produktie. Dit dwingt de afzonderlijke producenten en hun
organisaties zich meer te richten op de markt en op maatschappelijke voorkeuren. Bedrijf en ondernemerDe groeiende diversiteit in produkten en produktiewijzen en de veranderende
maatschappelijke randvoorwaarden vragen van de ondernemer een grote inspanning
en eigen activiteit ten aanzien van het zich eigen maken van de benodigde
kennis. In toenemende mate is inpassing van beschikbare kennis op bedrijfsniveau
een eigen verantwoordelijkheid van de ondernemer die zich daarbij kan laten
bijstaan door adviseurs. Wetenschap en technologieDoor de voortgaande ontwikkeling in wetenschap en technologie doen zich
steeds nieuwe mogelijkheden voor in produktie, afzet en besturingssystemen.
Naast technologische innovatie spelen ook produkt- en marktinnovaties en institutionele
en organisatorische vernieuwingen een rol. De verwachting dat onderzoek en
voorlichting beleidsproblemen oplossen is gerelativeerd. Van onderzoek en
voorlichting worden minder dan in het verleden recepten verwacht. Er zal meer
sprake moeten zijn van een interactieve, ondersteunende rol. Het management
van de kennisinstellingen zal het kennisaanbod hierop moeten afstemmen waarbij
in toenemende mate samenwerking en taakverdeling, ook internationaal, zal
moeten plaatsvinden. Beleidsontwikkelingen van LNVSinds de jaren tachtig zijn voor het LNV-terrein belangrijke wijzigingen
in de beleidsdoelen doorgevoerd. Het gaat om het terugdringen van ongewenste
emissies van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen, behoud en herstel van
natuur en landschap, beheersing van de produktie door quotering en prijsverlaging
en verbetering van het welzijn van landbouwhuisdieren. Hierdoor is de vraag
naar kennis, informatie en vakmanschap bij de overheid inhoudelijk sterk veranderd
en complexer geworden. Er is op verschillende beleidsterreinen ook behoefte
aan monitoring en analyse van relevante ontwikkelingen. Daarnaast is er behoefte
aan samenhangende informatie over mogelijke lange termijn gevolgen van technische,
economische en maatschappelijke ontwikkelingen en van beleidsmaatregelen. 2.2. Uitgangspunten voor het kennisbeleidHet kennis- en innovatiesysteem zie ik als een van de belangrijkste instrumenten
voor de realisatie van de vernieuwing in de sectoren waarvoor ik verantwoordelijk
ben. Inspelend op maatschappelijke veranderingen is de laatste jaren een begin
gemaakt met een aantal wijzigingen op het terrein van onderzoek, voorlichting
en onderwijs.In het agrarisch onderwijs heeft dat geleid tot een agrarische lerarenopleiding
(STOAS), een reductie van 11 naar 5 hogere agrarische scholen, de vorming
van 20 AOC's uit 140 middelbare en lagere agrarische scholen en de fusie van
10 praktijkscholen tot 3 Innovatie Praktijkcentra. Tevens is de bekostigingssystematiek
vernieuwd.Bij de Landbouwvoorlichting heeft zich begin jaren '90 een proces van
privatisering voltrokken gekoppeld aan een geleidelijke invoering van het
profijtbeginsel. Binnen de DLV vindt thans een concentratie van vestigingen
plaats op grond van bedrijfsmatige overwegingen.Bij het onderzoek is een onderscheid gemaakt tussen beleid en uitvoering.
Het aantal instituten voor landbouwkundig onderzoek is teruggebracht van ruim
20 naar 12. Ook binnen het praktijkonderzoek vindt verdere concentratie plaats
door samenbundeling en fusies van proefstations. Sectoraal wordt het onderzoek
versterkt door de vorming van sectorale onderzoekorganisaties.
Het aantal Regionale Onderzoekcentra neemt hierbij af.Veel is gedaan, verdere heroriëntatie is urgent. De wereld verandert,
het kennissysteem zal op de toekomst voorbereid moeten zijn. De noodzakelijke
versterking van de concurrentiepositie van de agrarische sector, de internationalisering
en de eisen van natuur, milieu en landschap vergen een heroverweging van de
inspanningen over het hele veld van onderzoek, voorlichting, onderwijs en
stimulering van bedrijfsontwikkeling.De noodzaak tot aanpassing van het beleid komt daarnaast voort uit de
wens bij de beperkter wordende middelen de effectiviteit en efficiency van
het kennis- en innovatiesysteem te vergroten. Verschuiving van gelden en andere
vormen van financiering zijn nodig om het netwerk van kennisinstellingen in
staat te stellen zich aan te passen aan de nieuwe eisen.Zoals aangegeven in Dynamiek en Vernieuwing is ook voor het LNV-kennisbeleid
uitgangspunt dat belanghebbenden de primaire verantwoordelijkheid moeten nemen.
De overheid concentreert zich op de collectieve taken. Voor het LNV-kennisbeleid
betreft dit:– het publieke landbouwonderwijs;– een adequate kennisinfrastructuur;– bevordering van de samenhang in het kennissysteem;– voorziening in de behoefte aan kennis voor de overheid en voor
sectoren waarvoor (nog) geen markt is (w.o. natuur);– een adequate wetenschapsbeoefening op terreinen waar direct belang
hebbenden deze functie niet kunnen vervullen;– ondersteuning van onderzoekinspanningen in gevallen waarin belang
hebbenden potentieel slechts in beperkte mate de baten van hun inspanningen
kunnen realiseren, maar waar een bredere groep van mee profiteert;– tijdelijke ondersteuning van initiatieven tot herstructurering
en vernieuwing. 2.3. Hoofdlijnen van het kennisbeleidAls uitwerking van deze uitgangspunten en als antwoord op de ontwikkelingen
waar het kennisbeleid zich voor geplaatst ziet kies ik voor de volgende hoofdlijnen
van mijn kennisbeleid:1. Versterking van de vraagkantEen betere afstemming van kennisactiviteiten op de vraag is nodig.Ik zal bevorderen dat de gebruikers van kennis, bedrijven in het bijzonder,
nauwer betrokken worden bij keuzen, ook in het meer strategisch onderzoek.
De interactie tussen kennisaanbieders en kennisgebruikers zal met kracht worden
bevorderd. Via gerichte ondersteuning en stimulering zullen ondernemers en
organisaties beter in staat gesteld worden zelf oplossingen te bedenken voor
problemen. Dat vraagt om een beleid dat meer aansluit bij vernieuwingen op
de bedrijven en organisaties die werkzaam zijn in de sectoren land- en tuinbouw,
de visserij, de agribusiness, de openluchtrecreatie en natuur- en landschapsbeheer.2. Versterking van de strategische oriëntatieGemeenschappelijke visievorming op het kennissyteem is belangrijk.Verkenningen, scenariostudies, nationale en internationale sterkte-zwakte
analyses en beleidsevaluatie vormen daarbij een belangrijk middel. De gerichtheid
op de lange termijn, de effectiviteit en de doelmatigheid van het kennisnetwerk
kunnen hierdoor worden versterkt.Veel van de huidige problemen in de agrosectoren en het landelijk gebied
vereisen de inzet van kennis van zeer uiteenlopende disciplines. Daaronder zijn disciplines die niet (sterk) vertegenwoordigd zijn bij
de «eigen» LNV-instellingen. Mijn beleid is er op gericht deze
kennis, waar doelmatig, van elders te betrekken door uitbesteding, actieve
participatie in kennisnetwerken en samenwerkingsovereenkomsten. Zulke expertise
zal alleen binnen de eigen instituties worden opgebouwd wanneer de langere
termijn doelmatigheid dit vereist.3. Verandering in sturing, financiering en verantwoordingIk zal bij de sturing, financiering en verantwoording van de kennisactiviteiten
de nadruk leggen op resultaat-financiering. Daarbij blijft instandhouding
van een adequate kennisinfrastructuur een belangrijk uitgangspunt. Vormen
van institutionele financiering en financieringen met een «lump-sum»
karakter zullen waar mogelijk worden afgebouwd en omgezet in vormen met een
resultaat-verplichting, zoals programma's, projecten, strategische expertise
ontwikkeling en cursussen.Het profijtbeginsel zal in het kennisbeleid een essentieel sturend beginsel
worden. Afgezien van eerder genoemde collectieve taken neemt de verantwoordelijkheid
en de betrokkenheid van de overheid af en van de gebruikers toe.4. Versterking van de samenhang en samenwerking in het kennissysteemInzet van kennisinstrumenten meer in onderlinge samenhang en in samenhang
met andere instrumenten is nodig. Aandacht zal worden besteed aan de relatie
met factoren als houding, waarden, ondernemerschap, investeringen en regelgeving.
Daarnaast zal de samenhang en afstemming met andere betrokken partijen worden
versterkt.Vorming van netwerken en samenwerkingsovereenkomsten zal ik bevorderen.
Daarbij kies ik zo veel mogelijk voor sturing via de inhoudelijke lijn. 5. Versterking van de internationale samenwerkingEen verdere oriëntatie van Nederlandse activiteiten op kennisactiviteiten
in het buitenland kan grote waarde hebben. Ik streef ernaar om samenwerking
met andere landen te versterken. Dat moet geschieden op basis van gemeenschappelijke
belangen. De mogelijkheden voor het aangaan van internationale strategische
kennisallianties in onderzoek, onderwijs en voorlichting zal ik verkennen
en bevorderen.Ik streef naar een duidelijker verantwoording naar de maatschappij over
de keuzen ten aanzien van onderzoek en ontwikkeling.Publieksvoorlichting over wetenschap en technologie, Technologisch-Aspectenonderzoek
en maatschappelijke dialoog over gevoelige onderwerpen acht ik van essentieel
belang. Het doel van deze activiteiten is niet acceptatie van het publiek
zonder meer te vergroten, maar een bredere en beter overwogen beleidsvoorbereiding
en besluitvorming over toepassing van wetenschap en technologie.De reacties Velen onderschrijven de analyse van de veranderende omgeving en concluderen
dat aanpassingen c.q. een herontwerp van het kennissysteem en de kennisinfrastructuur
gewenst zijn. Enkele organisaties zijn van mening dat, in vergelijking met
de ondernemers de rol van de werknemers in de agrarische sector als drager
en gebruiker van kennis te weinig aandacht krijgt.De uitspraak «De overheid concentreert zich op collectieve taken»
heeft geleid tot reacties op de verdeling van verantwoordelijkheden met betrekking
tot natuur en recreatie. Er wordt op gewezen dat bij natuur en
recreatie ook sprake moet zijn van marktwerking waarbij de overheid de marktvraag
vertegenwoordigt.Naar aanleiding van de reactiesHet verheugt mij dat velen de noodzaak van veranderingen zien. Willen
we in de dynamische wereld de boot niet missen dan is een heroriëntatie
en wellicht een herontwerp van het kennissysteem nodig. Ik zal op korte termijn
een workshop organiseren met deskundigen op het gebied van kennisgebruik en
kennisaanbod om mij te laten adviseren over de kennisbehoefte rond het jaar
2010 en de daarvoor benodigde kennisinfrastructuur. Mede op basis daarvan
wil ik richting geven aan de ontwikkeling van het kennissysteem.Ik onderschrijf het belang van werkenden in de sectoren. In het kennisbeleid
blijken voor de verschillende doelgroepen zoals werknemers, werkgevers of
beheerders van terreinen parallellen te trekken en overeenkomsten aanwezig
in kennisbehoefte. Daarnaast heeft ieder specifieke kennisbehoeften.Ten aanzien van de collectieve taken met betrekking tot kennis voor natuur
en recreatie merk ik op dat een nieuw evenwicht nog moet intreden. Dit zal
veel overleg vragen met alle betrokkenen. In deze nota heb ik mijn denklijn
neergezet. Als zich op deze gebieden mogelijkheden (gaan) voordoen voor medewerking
zullen ook daar belanghebbenden hun verantwoordelijkheid moeten nemen. 3. EFFECTIEF EN SAMENHANGEND KENNISBELEIDIn dit hoofdstuk heb ik de eerste aanzet tot uitwerking van de hoofdlijnen
van het kennisbeleid neergezet. Op de globale uitwerking is intensief en opbouwend
gereageerd.Het is goed om te constateren dat alle reacties bijdragen aan de verdere
gedachtenvorming over de aanpak en aan de verdere concretisering van de plannen,
ook waar sprake is van andere meningen of inzichten. Per hoofdlijn ga ik separaat
in op de reacties. 3.1. Versterking van de vraagkantOndernemers spelen zelf een belangrijke rol bij het ontwikkelen en optimaliseren
van nieuwe methoden en technieken op het eigen bedrijf. In de praktijk is
er een grote variatie aan bedrijfsspecifieke problemen die samenhangen met
de aard van het bedrijf en de stijl van de ondernemer. Het is onmogelijk dat
onderzoek en voorlichting op al deze problemen een pasklaar antwoord leveren.De eerste taak ligt bij de ondernemer. Deze kan meer dan tot nu toe gestimuleerd
worden zelf zijn problemen op te lossen met gerichte ondersteuning. Dat vraagt
om een beleid dat meer aansluit bij vernieuwingen op de bedrijven die in de
sectoren land- en tuinbouw, de agri-business, de visserij en de openluchtrecreatie
gaande zijn.Ik streef ernaar binnen het kennissysteem meer de nadruk te leggen op
de eigen verantwoordelijkheid van de ondernemers en meer gebruik te maken
van het eigen oplossend vermogen van belanghebbenden. Daartoe zal ik een kaderregeling
ontwikkelen voor vernieuwende projecten. Ook de activiteiten op het gebied
van onderzoek, voorlichting en onderwijs kunnen hiervan deel uitmaken.Individuele ondernemers, maar bijvoorbeeld ook studieclubs en andere samenwerkingsverbanden
van ondernemers of initiatieven o.a. op het gebied van permanente natuur-
en milieu-educatie, komen voor ondersteuning in aanmerking.Het gaat om een regeling met duidelijke criteria, heldere korte procedures
en een onafhankelijke toetsing van projectvoorstellen.Niet alleen is de vraag naar kennis breder, meer gedifferentieerd en complexer
geworden, door de ontwikkeling van wetenschap en technologie neemt ook het
potentiële aanbod van specialistische kennis steeds verder toe. Dit heeft
duidelijke implicaties voor de stuurbaarheid. In het verleden konden generalisten
de kennis behoefte en het kennisaanbod redelijk overzien en op grond daarvan
het aanbod van kennis op hoofdlijnen centraal programmeren. Door de toenemende
complexiteit van vraag en aanbod is dat steeds minder het geval. Centrale
planning en sturing is daardoor minder goed mogelijk en wenselijk. Het is
in zulke gevallen wenselijk de markt daar waar mogelijk de rol van sturing
en planning te laten overnemen.Ik streef er dan ook naar de marktwerking in onderwijs, voorlichting en
onderzoek te verbeteren. Ik realiseer me echter dat zich belemmeringen kunnen
voordoen op de kennismarkt. Naast commerciële spelen ook collectieve
en culturele elementen een rol. Bijsturing door de overheid, (collectief)
bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties is nodig. Voor een goede samenwerking
zijn ook doelmatige regels, prikkels en een ondernemende en klantgerichte
cultuur bij kennisorganisaties nodig. Ik zal me ervoor inspannen hier goede
voorwaarden voor te scheppen.Een vraaggerichte produktie en verspreiding van kennis veronderstellen
een goede expressie van de vraag door kennisgebruikers. Het gaat om emancipatie van de kennisvraag. In de praktijk treden hierbij
knelpunten op. Indien nodig zal ik gerichte ondersteuning geven aan doelgroepen
om hun kennisbehoefte op effectieve wijze te helpen formuleren. Daarbij denk
ik aan ondersteuning door het onderwijs van het kennismanagement op bedrijven
en ook aan ondersteuning van gerichte projecten van vaktechnische organisaties.Ik zal met het collectieve bedrijfsleven overleggen hoe de betrokkenheid
van ondernemers bij de programmering van de kennisinstellingen zo goed mogelijk
tot zijn recht kan komen. De dialoog tussen kennisaanbieders en kennisgebruikers
zal met kracht worden bevorderd. De reacties Verschillende reacties hebben betrekking op de nadruk in het kennisbeleid
op de marktwerking en de kader regeling als instrument om de vraagkant te
versterken. Naast het delen van de inzichten bestaat er ook zorg: * Wordt er wel voldoende rekening gehouden met de kleinschaligheid van
grote delen van de sector, met name als er een beroep wordt gedaan op een
(grotere) financiële inbreng? * Wordt er niet teveel nadruk gelegd op en verwacht van marktsturing in
het kennisdomein? Wordt het agrarisch onderwijs een basisvoorziening alleen
voor jongeren? * Gaan de middelen die worden vrijgemaakt voor de kaderregeling niet ten
koste van reguliere middelen voor onderzoek, voorlichting en onderwijs?Naar aanleiding van de reactiesDe genoemde maatregelen ter versterking van de vraagkant moeten in onderlinge
samenhang en in samenhang met andere maatregelen en de reeds bestaande werkwijze
worden gezien. Lastenverlichting, fiscale fasciliteiten en deregulering zullen
ruimte bieden voor inbreng uit de sector zelf. Ik denk dat er bij het verder
ontwikkelen van de kennismarkt voldoende mogelijkheden zijn en blijven om
de kennisvragen van «kleine» partijen tot hun recht te laten komen
in kennisprogramma's.Kleine vragers kunnen gezamenlijk een marktpartij zijn. Bijsturing van
de zich ontwikkelende kennismarkt door overheid, (collectief) bedrijfsleven
en maatschappelijke organisaties blijft nodig.Met vertegenwoordigers uit de verschillende sectoren en uit de kennisinstellingen
zal binnenkort overleg worden gestart over te nemen acties. Hierbij maak ik
gaarne gebruik van het aanbod van verschillende organisaties en instellingen
om bij te dragen aan de verdere uitwerking van het kennisbeleid.Creativiteit en inventiviteit zijn hierbij hard nodig, ook van aanbieders
van kennis. De scholing van volwassenen en de daarbij horende investering
in tijd en geld zie ik in eerste instantie als een verantwoordelijkheid van
betrokkene zelf.De middelen voor de kaderregeling zijn afkomstig uit een groot aantal
posten waaronder diverse investeringssubsidies, demonstratie- en voorlichtingsprojecten
en uit de afbouw van de instituutsfinanciering van de voorlichtingsorganisaties.De overheid draagt substantieel bij aan de instandhouding van het kennissysteem
en blijft dat ook doen. 3.2. Versterking van de strategische oriëntatieVoor het kennen van de strategische vragen en het maken van strategische
keuzen in het kennisbeleid is het van belang dat de ontwikkelingen van maatschappij,
wetenschap en beleid op (inter-)nationaal en regionaal niveau worden gevolgd
en verkend.Het is belangrijk dat de door LNV gefinancierde kennis activiteiten zijn
geënt op een breed gedragen visie op toekomstige kennisbehoeften vanuit
maatschappelijke en weten schappelijke ontwikkelingen c.q. sterkte-zwakte
analyse van de kennisinstellingen. In de afgelopen jaren is reeds een begin
gemaakt met een systematische aanpak van verkenning, scenariostudie,
sterkte/zwakte-analyse, monitoring en beleidsevaluatie ten behoeve van het
beleidsproces. De analyse door het Bureau Arbeidsmarktonderzoek STOAS en de
advisering van het Landelijk Orgaan voor het Beroepsonderwijs in de Agrarische
Sector (LOBAS) inzake gewenste beroepskwalificaties voor het Voortgezet Landbouwonderwijs
zijn hiervan voorbeelden.Ter versterking van de strategische beleidsvorming van het LNV-kennisbeleid
is de organisatie van de NRLO aangepast. De hoofdtaak van de nieuwe en onafhankelijke
NRLO concentreert zich op het uitvoeren van lange termijn verkenningen met
betrekking tot wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen. Daarnaast
zullen de studies van de WRR, het CPB, de AWT, de RMNO, OCV, onderzoekorganisaties
en de IKC's worden benut ten behoeve van het LNV-kennisbeleid.Ik wil in samenwerking met andere departementen komen tot goed functionerende
netwerken voor het vervullen van planbureaufuncties met betrekking tot milieu,
natuur en gebruik van de groene ruimte. Van samenwerking op deze terreinen
verwacht ik grotere efficiëntie van de inzet van kennisinstellingen en
meer samenhang in de beleidsontwikkeling van de overheid.Ik zal de procedures voor informatievoorziening en overleg rond de doelformulering
naar samenleving, sector en kennisinstellingen verhelderen. Het is wellicht
vereist de participatie bij het maken van strategische keuzes te verbreden.Daarnaast dient vorm te worden gegeven aan overleg tussen samenleving,
sector, kennisinstellingen en overheid voor uitwisseling van opvattingen,
zorgen en visies over onderwerpen die nog niet op de agenda staan.De reactiesHet inzicht dat strategische oriëntatie van groter belang is dan
ooit tevoren wordt algemeen gedeeld. Voor de agrarische sector is uitermate
belangrijk dat nu de juiste richting wordt ingeslagen en in de komende jaren
via de nodige aanpassingen, gehouden. Dit geldt met name voor het kennisbeleid.
Bij een aantal reacties die twijfel uitten over het positieve effect van marktsturing
wordt tevens gewaarschuwd voor een toenemende invloed van korte termijn denken.Naar aanleiding van de reacties Een heldere visie op de toekomst zal sterk bijdragen aan de best mogelijke
beslissingen op dit moment, ook als die op de korte termijn gericht zijn.Binnenkort zal ik starten met verschillende acties waarbij visie op kennis,
de positionering van de landbouwwetenschappen en de strategische oriëntatie
van de kennisinstellingen belangrijke items zijn. Door hier voldoende aandacht
aan te schenken en de resultaten breed te verspreiden kan de valkuil van te
veel korte termijn denken voorkomen worden. 3.3. Verandering in sturing, financiering en verantwoordingIn de kern is sturing en financiering het maken van afspraken over doelen,
middelen en kwaliteit. De afspraken hebben betrekking op informatievoorziening,
overleg en besluitvorming over de genoemde drie kernpunten. (zie o.a.: de
Wet op het Hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek, de Wet Educatie
en Beroepsonderwijs en de eindrapportage projectgroep Micro-sturing met de
titel Begrip, sturing en financiering van de DLO-kernactiviteiten).In de vorige paragrafen is de nadruk gelegd op een verantwoorde wijze
van formuleren en vaststellen van de kennisbehoefte. In het verlengde daarvan kom ik nu toe aan het vaststellen van operationele doelen
die voor de kennisinstellingen hanteerbaar zijn.De voorgaande decennia zijn gekenmerkt door een vrij gescheiden benadering
van enerzijds financiering en beheersing van de input factoren arbeid (formatiebeheer)
en materiële toerusting (aanschafadvisering en -toestemmingsprocedures)
en anderzijds de inhoudelijke planning.De bemoeienis vanuit LNV met de beheersmatige zijde van de input factoren
was op den duur tot in verregaand detail uitgewerkt.Daarentegen leek de inhoudelijke beïnvloeding vanuit het beleid maar
een beperkte impact op de planning en de prioritering te hebben, meer op een
«coördinatie-» dan een «sturings-»niveau.In de afgelopen jaren zijn op het gebied van inhoudelijke sturing en beheersmatige
financiering belangrijke vernieuwingen in gang gezet.De nieuwe organisatie- en managementfilosofie van LNV wordt gekenmerkt
door:– scheiding van beleid en uitvoering;– sturing op hoofdlijnen;– sturing gericht op output;– verzakelijking van relaties;– integraal management.Het veranderingsproces met betrekking tot deze uitgangspunten is volop
gaande. Deze algemene uitgangspunten werken door in het kennisbeleid.De algemene trend in de afspraken tussen LNV en de kennisinstellingen
is te gaan van een inputfinanciering naar resultaat financiering. Daarbij
zal het profijtbeginsel een essentieel sturend beginsel worden. Ik onderscheid
financiering van expertise ontwikkeling (basisfinanciering) en financiering
van concrete opdrachten (onderzoeksprogramma's, onderwijsprogramma's, voorlichtingsprogramma's,
wettelijke en dienstverlenende taken, project- en innovatie-opdrachten). In
beide gevallen is de trend, daar waar mogelijk, afspraken te maken over de
resultaatverplichting en niet meer de norm te leggen bij de inspanningsverplichting.Ik zal de invoering van de resultaatsbekostiging (in de diverse onderdelen
van het kennissysteem) verder doen ontwikkelen.Vormen van financiering met een lump-sum karakter zullen waar mogelijk
worden afgebouwd en omgezet in vormen met een resultaat-verplichting, zoals
programma's, projecten, strategische expertise-ontwikkeling en cursussen.De financiering zal zoveel mogelijk gekoppeld zijn aan unieke functies
of opdrachten, zodat onnodige concurrentie tussen kennisinstellingen kan worden
voorkomen.De kwaliteitszorg dient erop gericht te zijn dat financiers en klanten
uitspraken doen over het resultaat en dat deze uitspraken gevolgen hebben
voor de uitvoering. De financiering zal in toenemende mate eisen omvatten
voor de koppeling van de doel formulering aan de kwaliteitsbeoordeling.Het hierboven beoogde beleid mag niet leiden tot ingewikkelder procedures;
integendeel, door verheldering van de toegevoegde waarde door elk van de participanten
is wellicht een versobering mogelijk. «Wie betaalt bepaalt» gaat
in het geval van de overheid ook op; de samenleving dient te kunnen oordelen
over de besteding van middelen in de collectieve sfeer.Op alle fronten zijn de afgelopen jaren belangrijke vorderingen gemaakt
in de hierboven aangegeven richting. Voor onderzoek, voorlichting en onderwijs
geldt, dat ze verschillend van aard zijn en dat ze in een andere fase
van ontwikkeling verkeren. De ontwikkelingen ten aanzien van sturing, financiering
en verantwoording doorlopen voor elk een eigen traject.De uiteindelijke vormgeving van sturing, financiering en verantwoording
zal nauw samenhangen met de kenmerken van kennisprodukten. De huidige verschillen
in sturing en financiering van kennisinstellingen hebben een andere, ten dele
historisch verklaarbare achtergrond. Het is gewenst dat afstemming van vraag
en aanbod, de rechtmatigheid en doelmatigheid van besteding van middelen en
de kwaliteitszorg van instellingen elkaar versterken.De reacties Meer nadruk op de eigen verantwoordelijkheid van de gebruikers en op
het profijtbeginsel heeft hier en daar tot twijfel geleid of de aangekondigde
maatregelen geen afbreuk doen aan een goed functionerend kennissysteem.Gevreesd wordt voor een aantasting van de openheid van het kennissysteem,
de toenemende kosten voor het bedrijfsleven hetgeen de concurrentiepositie
aantast en de zware bezuinigingen die het cursusonderwijs, de voor lichting
en het praktijkonderzoek treffen.Ten aanzien van de ontwikkeling van financiering op resultaat wordt gevreesd
voor toenemende bureaucratie. Naar aanleiding van de reactiesDuidelijk moet zijn dat ik het belang van een goed functionerend kennissysteem
zonder meer onderschrijf. Ik zie ook als mijn verantwoordelijkheid te voorkomen
dat afbreuk wordt gedaan aan de samenwerking en aan de toegankelijkheid en
uitwisseling van kennis. Bij de besteding van overheidsmiddelen zal ik waar
relevant afspraken maken over de toegankelijkheid van resultaten. Uitgangspunt
is echter, en dat is nieuw, dat belanghebbenden in toenemende mate op hun
eigen verantwoordelijkheid aangesproken worden. Versterking van de vraagkant
en uitwerking van het profijtbeginsel maken hiervan deel uit. De kaderregeling stimulering vernieuwende projecten zal een belangrijke
impuls geven aan de innovatieve ontwikkelingen op bedrijfsniveau. De fiscale
maatregelen in het kader van de lastenverlichting voor het midden en kleinbedrijf,
zoals aangekondigd in de nota «Kennis in Beweging», zijn er op
gericht om de kennisintensiteit van de Nederlandse economie te vergroten en
dragen bij aan het nemen van de eigen verantwoordelijkheid door het betreffende
bedrijfsleven. Ik doel daarbij op de mogelijkheden in het kader van de Wet
Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk en de fiscale facilitering van het
leerlingwezen.Verdere invoering van vormen van resultaatbekostiging acht ik van wezenlijk
belang voor het verkrijgen van betere kennisprodukten. Uiteraard is het niet
de bedoeling dat dit meer «papierlast» veroorzaakt.Gestreefd wordt naar heldere bestuurlijke verhoudingen bij het landbouwkundig
onderzoek, de voorlichting en onderwijs, en naar gedegen kwaliteitsevaluatie. 3.4. Versterking van de samenhang en samenwerking in het
kennissysteemVoor het kennisbeleid als totaliteit is er aan de gewenste ontwikkeling
een dimensie toegevoegd: de geïntegreerde inzet van de instrumenten onderzoek,
voorlichting en onderwijs. Een samenhangende inzet van de beleidsinstrumenten
is sinds lang een belangrijk uitgangspunt in het LNV-beleid. De aanduiding
OVO weerspiegelde dat.De vergroting van de autonomie van de kennisinstellingen vergt een andere
benadering dan centrale sturing. In een verzelfstandigde situatie hebben de
instellingen een grote eigen verantwoordelijkheid voor en ook belang
bij doelmatige samenwerking. De kennisorganisaties zullen hun veranderende
onderlinge relaties primair zelf opnieuw vorm moeten geven.De sterkere concurrentie tussen instellingen heeft de kans op groeiende
taakoverlap, onvoldoende samenwerking, onvoldoende doelmatigheid bij het instandhouden
van gemeenschappelijke voorzieningen en geheimhouding van kennis. Daarmee
kunnen de samenwerking en samenhang in het gedrang komen. Toch kan een sterkere
marktwerking juist bijdragen op dit punt. Ik verwacht van de marktwerking
variatie en selectie en daardoor sturing. Ik streef er dan ook naar de marktwerking
in onderwijs, voorlichting en onderzoek te verbeteren.Gelet op de publieke middelen die LNV investeert in de kennisinstellingen
is het noodzakelijk zorg te dragen voor een doelmatig functioneren van de
kennisinfrastructuur. Ik zal in de procedure voor sturing en financiering
prikkels ontwerpen om de samenwerking binnen het kennissysteem te vergroten
en eventuele belemmeringen, waar mogelijk, wegnemen. Op deze wijze zal –
zonder te grote coördinatielast – een gecoördineerde inzet
van de diverse geledingen van het kennissysteem bereikt kunnen worden.In het landbouwonderwijs zal meer nadruk gelegd worden op het richten
van activiteiten op de LNV-beleidsthema's en op samenwerking met voorlichting
en onderzoek. De door LNV uitgezette niet-normatieve middelen zullen worden
gebruikt voor het bevorderen van netwerken en samenwerking tussen instellingen.Met het kennisbeleidsplan en de daarop gebaseerde jaarplannen wordt tevens
beoogd het zicht van kennisinstellingen op eigen sterkte en zwakte te vergroten.
Dit is een belangrijke voorwaarde voor taakverdeling en samenwerking tussen
kennisinstellingen zodat inefficiëntie en zinloze concurrentiestrijd
kan worden voorkomen. Met de vorming van de Directie Wetenschap en Kennisoverdracht per 1 januari
1995 is de verantwoordelijkheid op mijn departement voor de kennisinstrumenten
bij een directie ondergebracht.Hierdoor wordt de beleidsmatige afstemming gewaarborgd.Goed onderzoek, onderwijs en voorlichting vragen om instellingen die groot
genoeg zijn om voldoende kritische massa te hebben op de benodigde disciplines.
Verdergaande concentratie, samenwerking en de vorming van netwerken zijn nodig
om de vooraanstaande positie van het kennissysteem te verzekeren. De afnemende
aantallen studenten en de krimpende agrarische beroepsgroep onderstrepen deze
noodzaak. Kenniscentrum WageningenOnlangs hebben LUW en DLO het initiatief genomen voor het opstellen van
een plan voor verdere profilering en internationalisering van het Kenniscentrum
Wageningen. Bij deze samenwerking wordt voortgebouwd op ontwikkelingen rondom
de onderzoekscholen op beleidsterreinen die voor LNV van belang zijn. Ik wil
stimuleren dat er een keuze wordt gemaakt voor een beperkt aantal strategische
taakgebieden van wetenschappelijk onderzoek. Voor deze geselecteerde taakgebieden
wordt zodoende een volwaardige eenheid ingericht die ook voor de toekomst
de vereiste kritische massa heeft.Om de positie van Wageningen als internationaal kenniscentrum te behouden
en uit te bouwen acht ik een verdergaande samenwerking van LUW met DLO noodzakelijk.
De samenwerking met TNO is hierbij tevens van belang. Het gaat hierbij om
wisselende vormen van verregaande samenwerking op deelgebieden. Voorts zullen
de banden met de praktijk worden versterkt. Ook zal ik initiatieven voor samenwerking
tussen LUW, andere universiteiten (met name Faculteit Diergeneeskunde) en
het hoger beroepsonderwijs aanmoedigen. LNV zal optimaal gebruik maken van de diverse kennisvelden en hiertoe
allianties nastreven tussen het agro-kennissysteem en andere bestaande kennisinfrastructuren. Taakverdeling en concentratie van intermediaire organisatiesDe instellingen die zich geheel of ten dele bezighouden met de vertaling
van onderzoekresultaten zijn de intermediairen die hun toegevoegde waarde
ontlenen aan de ondersteuning van doorstroming van kennis in het kennisysteem.
De belangrijkste instellingen die zich bezighouden met deze intermediaire
functie in het Landbouwkennissysteem zijn de Innovatie-Praktijkcentra (IPC's)
en de STOAS. Gezien de huidige activiteiten ligt een nadere afstemming resp.
samenwerking tussen instellingen werkzaam op het grensvlak van onderzoek en
kennisoverdracht voor de hand. De onderlinge kennisrelatie tussen proefstations
en de voorlichting wordt geïntensiveerd. Een overheveling van taken en
formatie van het IKC-Landbouw naar de proefstations zal plaatsvinden. Regionale KennisnetwerkenIn de regio treden belangrijke veranderingen op. De vraag naar receptuur
lijkt af te nemen; daarvoor in de plaats wordt een betere informatievoorziening
gevraagd en begeleiding bij zoek- en leerprocessen. De mogelijke rol van de
informatie- en communicatie-technologie heeft hierbij de aandacht. In de regio
worden de gevolgen gevoeld van de verzelfstandigings- en fusiebewegingen van
instellingen voor onderzoek, voorlichting en onderwijs. Van de kennisinstellingen
is een sterkere markt oriëntatie gevraagd; nu worden daarvan ook de neveneffecten
zichtbaar. Onderlinge concurrentie mag niet leiden tot verlies aan doelmatigheid
en het nalaten van win-win afspraken.Afstemming van activiteiten en onderlinge samenwerking zijn met name door
de vragers van kennis bepleit. In een aantal gevallen hebben de aanbieders
van kennis initiatieven in deze richting ondernomen.Over een efficiënte taakverdeling en samenwerking tussen de kennisorganisaties
in de regio bestaat echter nog geen helder en eenduidig beeld.Ik zal (doen) nagaan wat aard en werking van regionale kennisnet werken
is en de aard van problemen die daarbij kunnen ontstaan.Uit de inventariserende studie zal eveneens moeten blijken wat de eventuele
overheidsrol is. De reactiesIn bijna alle reacties wordt aandacht besteed aan de samenhang en samenwerking
binnen het kennissysteem.Onverlet het belang dat wordt toegekend aan het OVO-drieluik deelt men
de mening dat een herstructurering noodzakelijk is. Uit enkele reacties blijkt
zelfs haast; men had graag al een (veel) verdere uitwerking gezien. Een groot
aantal belangrijk geachte samenwerkingen komt in de reacties naar voren zoals:
 – Landbouwuniversiteit Wageningen (LUW) en Hoger Agrarisch Onderwijs
(HAO) en mogelijk Agrarische Onderwijs Centra (AOC's) – AOC's en Innovatie-Praktijkcentra (IPC's) – Agrarische onderwijs instellingen met andere (OCW) instellingen
 – Praktijkonderzoek, voorlichting en agrarisch onderwijs – Praktijkonderzoek met de Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO)
 – Bedrijfsleven en agrarisch onderwijs – Dienst Landbouw Voorlichting (DLV) en Sociaal Economische Voorlichting
(SEV). Naar aanleiding van de reacties Ik beschouw de reacties als een uitermate hoopvol teken dat versterking
van de samenwerking zal lukken, zowel binnen het agrarisch kennissyteem als
van daaruit met andere kennisinstellingen.Samenhang en samenwerking heeft uiteraard een structurele component, maar
wordt hoofdzakelijk door mensen gedragen. Ik hecht er daarom sterk aan dat
alle betrokkenen vanaf het begin van de vormgeving worden ingeschakeld overeenkomstig
de mogelijkheden die gewenst zijn.De eerder door mij genoemde workshop met deskundigen over de kennisbehoefte
rond het jaar 2010 en de daarvoor benodigde kennisinfrastructuur zal naar
ik verwacht inzicht geven in het belang, de noodzaak en de diepgang van de
in de reacties belangrijk geachte samenwerkingen.Verder heb ik de NRLO verzocht in samenwerking met de OCV een bijdrage
te leveren aan een verkenning van het universitaire deel van de agrokennisinfrastructuur
in de 21e eeuw. 3.5. Versterking van de internationale samenwerkingDe internationalisering van economie en beleid raakt ook de organisatie
van onderzoek, onderwijs en voorlichting.Wetenschapsbeoefening is bij uitstek een internationale activiteit, terwijl
ook in het onderwijs steeds meer samenwerking over de landsgrenzen heen plaatsvindt.
Naast het ontstaan van nieuwe samenwerkingsverbanden neemt ook de concurrentie
tussen kennisinstellingen toe. De vrager van kennis, of dat nu het bedrijfsleven
of de overheid is, zal zich steeds sterker afvragen waar het beste produkt
tegen de gunstigste prijs te verkrijgen is.Als verantwoordelijke voor de brede toegankelijkheid van kennis en als
grote financier van onderzoek en onderwijs heeft de overheid een direct belang
bij een vruchtbare internationale samenwerking van de instellingen. Door een
gerichte samenwerking en taakverdeling zijn immers de kwaliteit te verbeteren
en de kosten te verlagen.Ik streef ernaar samenwerking met andere landen op het gebied van onderzoek
en onderwijs te versterken. Dat moet geschieden op basis van wederzijds voordeel.
Daarvoor zal de mogelijkheid voor het aangaan van internationale strategische
kennisallianties worden bevorderd. De perspectiefvolle samenwerkingen zullen
financieel worden ondersteund.Door verschuiving binnen het programmabudget voor onderzoek worden daarvoor
middelen vrijgemaakt.Teneinde concrete mogelijkheden nader te verkennen zullen de wenselijkheid,
haalbaarheid, vorm en inhoud van internationale strategische kennisallianties
in onderzoek, onderwijs en voor lichting in kaart worden gebracht. Selectie
van landen en kennisvelden zal plaatsvinden op basis van te ontwikkelen criteria.
Deze zullen enerzijds verband houden met strategische overwegingen vanuit
sectoren en anderzijds betrekking hebben op de kwaliteit van de kennisinfrastructuur.Ook zijn er allerlei internationale vraagstukken waar vooral in samenwerkingsverbanden
aan gewerkt moet worden. Hierbij noem ik vraagstukken van welvaart en armoede,
klimaat, voedselzekerheid, handel en bescherming van ecosystemen.Mijn beleid is gericht op actieve deelname in internationale activiteiten
op voor LNV relevante gebieden, met name in programma's van de Europese Unie
en internationale organisaties.Het strategisch belang van het Kaderprogramma voor Onderzoek en Ontwikkeling
van de Europese Unie wint voor het LNV-beleidsterrein sterk aan betekenis.
De specifieke programma's op landbouw- en agro-industrieel gebied,
biotechnologie, milieu- en ontwikkelingslanden staan hierbij voorop. Deze
ontwikkeling zet zich de komende jaren voort in het Vierde Kaderprogramma
(1995 – 1998). Het budget hiervan is aanzienlijk gestegen terwijl nationale
budgetten voor onderzoek en technologie inkrimpen. Dit vereist een nauwkeurige
afstemming van het nationale kennisbeleid op het Europese beleid.Op beleidsniveau wordt dit bevorderd door directe invloed uit te oefenen
op de inhoud, vormgeving en implementatie van de programma's. Via klankbordgroepen
worden het onderzoeksveld en het bedrijfsleven betrokken bij de specifieke
EU-programma's. Deze sluiten goed aan bij de LNV beleidsspeerpunten en ondersteunen
het gemeenschappelijk landbouw- en visserijbeleid.De nu vrijwel afgeronde EU-programma's op onderwijsgebied ERAS MUS, COMETT,
LINGUA en PETRA boden al veel mogelijkheden tot samenwerking, maar waren op
deelterreinen werkzaam en niet afgestemd op nationale prioriteiten. In de
nieuwe programma's SOCRATES en LEONARDO gaan de oude op. Er kan nu toegewerkt
worden naar afstemming tussen de Europese en nationale programma's.Gezien het algemene onderwijskarakter van deze programma's wil ik met
name bevorderen dat voldoende aandacht aan het landbouwonderwijs wordt besteed.De trend zowel in multilateraal als bilateraal kader, waarbij onderwijs-
en voorlichtingsactiviteiten aansluiting vinden bij het onderzoek zal de komende
jaren in versterkte mate worden voortgezet.Juist deze samenhang versterkt de exportpositie van Nederland als «kennisland». Kennisbeleid ten behoeve van hulprelatiesHulprelaties vormen een vast aandachtspunt in de internationale betrekkingen
van LNV. Het gaat hierbij om relaties waarbij het accent ligt op de behoefte
van de vragende partij (ontwikkelingslanden, inclusief landen in Midden- en
Oost Europa en de voormalige Sovjet Unie).Veel van de hulprelaties van LNV bestaan uit het inzetten van specifieke
deskundigheid op de beleidsterreinen van LNV vanuit de instellingen voor onderwijs,
voorlichting en onderzoek.Activiteiten betreffen advisering en internationaal onderwijs, bilaterale
en multilaterale projecten (FAO, Wereldbank), samenwerking met de CGIAR-instellingen.Ik streef er naar om het aandeel van de huidige capaciteitsinzet van de
Landbouwuniversiteit en DLO ten behoeve van ontwikkelingsgericht onderzoek,
advisering en onderwijs in stand te houden.Voor de feitelijke uitvoering van activiteiten in het kader van hulprelaties
maken de instellingen naast de LNV-bijdrage gebruik van DGIS-fondsen en andere
3e geldstromen (bijv. de EU). Waar nodig zal een dialoog worden aangegaan
teneinde tot een betere onderlinge afstemming van beleidsprioriteiten van
LNV en DGIS te komen. De reactiesUit de reacties komt naar voren dat men de tijd rijp acht voor initiatieven
over een EU-infrastructuur op het terrein van het publieke landbouwkundig
onderzoek.Met name het Kenniscentrum Wageningen kan hierbij een belangrijke rol
vervullen. Gesteld wordt dat Nederland dan wel op gelijkwaardige basis middelen
in moet kunnen zetten. Een ander aspect betreft de behoefte bij in stellingen
om duidelijkheid te hebben over nationale bijdragen in EU-projecten in verband
met de planning van activiteiten. Naar aanleiding van de reactiesIk ben van mening dat ook in de toekomst de kennisinstellingen met de
ter beschikking staande financiële middelen op voet van gelijkwaardigheid
op het internationale kennisveld kunnen (blijven) opereren.Door het aangaan van strategische kennisallianties moet samenwerking met
andere landen op het gebied van onderzoek en onderwijs worden versterkt.Een projectgroep werkt deze gedachten verder uit. Aan de wens om duidelijkheid ten aanzien van co-financiering
bij EU-projecten zal ik tegemoet komen. 4. INHOUDELIJKE PRIORITEITEN IN HET LNV-KENNISBELEIDOp grond van de ontwikkelingen in de landbouw en het landelijk gebied
zijn de prioritaire thema's voor het LNV-kennisbeleid aangegeven. Eerst worden
de thema's behandeld die een sterk doorsnijdend karakter hebben voor het gehele
LNV-beleidsveld en die de samenhang tussen de verschillende functies in het
landelijk gebied accentueren. Vervolgens komen thema's aan de orde die het
hoofdaccent hebben binnen de sectoren. Hierbij ligt de nadruk op de belangrijkste
punten en ontwikkelingen.Een uitwerking van de thema's is opgenomen in het achtergrondrapport «Uitwerking
Prioritaire Thema's Kennisbeleidsplan 1995 – 1998». 4.1. Dynamiek en samenhang van functies in het landelijk
gebiedHet beleid van LNV ontwikkelt zich naar een meer integrale benadering
van het landelijk gebied. In de eerste hoofddoelstelling van LNV is dit als
volgt verwoord:«Het bevorderen van een duurzaam, vitaal en gevarieerd landelijk
gebied ten dienste van de samenleving als geheel, waarin de verschillende
functies optimaal tot hun recht komen.»Voor het kennisbeleid impliceert dit prioriteit voor thema's die de samenhang
tussen de verschillende sectoren accentueren: interacties ten aanzien van economie-ecologie, landbouw-natuur, recreatie-natuur, stad-land. Om
tot succesvolle integratie van functies van het landelijke gebied te komen
is het perspectief dat hiermee aan agrarische ondernemers wordt geboden belangrijk.Inzicht in ontwikkeling en perspectieven van de verschillende functies
vraagt meer aandacht voor toekomstgericht onderzoek, monitoring en evaluatie
van beleid. BiodiversiteitNederland heeft tijdens de UNCED-Conferentie in Rio de Janeiro (1992)
samen met 191 andere landen het Biodiversiteitsverdrag ondertekend. Het verdrag
voorziet in een aantal belangrijke toevoegingen ten opzichte van gangbare
nationale en internationale overeenkomsten. Met name een nieuw element is
de ruime definitie van het begrip biodiversiteit met aandacht voor het bevorderen
van duurzaam en wijs gebruik van zowel de door de natuur zelf als door ingrijpen
van de mens tot stand gekomen diversiteit.In een strategisch plan van aanpak zullen de activiteiten ten aan zien
van de kennisontwikkeling en -uitwisseling worden uitgewerkt.Aan de internationale dimensie zal veel aandacht worden besteed.Ondersteunend aan biodiversiteit zijn voorts het onderzoek en de kennisverspreiding
op het gebied van ecologische kansrijkdom en ruimtelijke rangschikking.Bestuurlijke problematiekHet vinden van effectieve en efficiënte bestuurlijke en organisatorische
oplossingen en het creëren van draagvlak voor de nieuwe beleidsdoelstellingen
vormt een kritische factor zowel voor de landbouw als voor de toekomst van
het landelijk gebied.Eén van de belangrijke aandachtspunten voor de komende jaren is
het ontwikkelen van praktisch bruikbare concepten voor de wijze van sturen
door de overheid. Het maatschappelijk draagvlak voor wetenschap en technologieis
een punt van zorg. Het is duidelijk dat ontwikkelingen van wetenschap en technologie
zowel kansen als bedreigingen inhouden.Het Technologisch Aspecten onderzoek (TA) blijft in de planperiode een
belangrijk onderwerp. Arbeid en OndernemerschapIn een verkenning van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
zijn, met medewerking van LNV, knelpunten in de arbeidsomstandigheden in de
agrarische sector geïnventariseerd. Tussen bedrijfsleven en overheid
is een arbo-convenant afgesloten waarin is aangegeven dat in de komende 5
jaren meer aandacht zal worden gegeven aan arbeidsomstandigheden in de agrarische
sector. Ook is een extra financiële impuls gegeven. De Stuurgroep Arbo-convenant
zal een plan vaststellen waarin is aangegeven welk onderzoek in dit kader
wordt aangepakt.Naast de kwaliteit van arbeid is de kwaliteit van het ondernemerschap
en het management een doorslaggevende factor voor de ontwikkelingen in het
landelijk gebied. SpeerpunttechnologieënBiotechnologie en informatietechnologie spelen een belangrijke rol bij
de verhoging van de kwaliteit en produktiviteit in het lande lijk gebied en
in de agrarische produktie. Deze technologieen worden gekenmerkt door hun
invloed op vrijwel alle sectoren en een breed scala aan toepassingen. Het
zijn strategische onderwerpen in de verscherpte internationale concurrentiestrijd.
Een actieve beleidsmatige aandacht hiervoor van LNV is op zijn plaats. Voor
beide technologieen geldt dat zij moeten worden geïntegreerd in het algemeen
beleid van bedrijfsleven en overheid. 4.2. Per functie in het landelijk gebied Natuur, bos en landschapHet beleid ten aanzien van natuur, bos en landschap is gericht op een
duurzame ontwikkeling op zich en in samenhang met een duurzame ontwikkeling
van de overige gebruiksfuncties van ruimte, zoals landbouw, infrastructuur,
watersystemen, verstedelijking, openluchtrecreatie en visserij. Natuur en
landschap kunnen daarbij voorwaarden-stellend zijn, maar tegelijkertijd produkt
zijn van deze ontwikkelingen. Internationale ecologische en handelsrelaties
en ook verdragen zijn hierbij van belang.Het onderzoek ten behoeve van natuur in de brede zin is in de afgelopen
jaren geïntensiveerd. Het aandeel van het natuuronderzoek in het totale
LNV-onderzoekbudget neemt in de planperiode verder toe. Prioriteiten voor
de komende jaren liggen op het gebied van monitoring en beleidsevaluatie en
bij vraagstukken rond beheer, kwaliteit landschap, internationaal natuurbeheer,
milieukwaliteit voor natuur en natuurkwaliteit binnen de Ecologische Hoofdstructuur
(EHS). In de planperiode wordt tijdelijk meer geïnvesteerd voor de bosbouwsector
binnen een samenhangend kennisbeleid.Bij de vormgeving en positionering van een op te richten natuur planbureaufunctie
wordt samenhang met andere planbureaufuncties nagestreefd. Het benodigde onderzoek
zal worden gerealiseerd door herschikking binnen de beschikbare capaciteit
voor natuur, planvorming, milieu en economie. OpenluchtrecreatieIn de nota «Kiezen voor Recreatie. Beleidsnota Openluchtrecreatie
1992 – 2010» (Regeringsbeslissing, 1993) worden drie belangrijke
motieven genoemd voor een blijvende aandacht van de centrale overheid voor
de recreatie, te weten het leefbaarheidsmotief, het economisch motief en het
natuur- en milieumotief.De onderzoekcapaciteit ten behoeve van het recreatie-onderzoek wordt uitgebreid.
Belangrijke prioriteiten zijn het verkrijgen van inzicht in met name de bijdrage
die recreatie en toerisme kunnen leveren aan een versterking van de regionale
economie en inzicht in de relatie natuur-milieu-recreatie. In de planperiode
zal een adequaat informatiesysteem voor vraag en aanbod van recreatie worden
opgezet. Belangrijk speerpunt in de voorlichting is de professionalisering
van beheerders van dagrecreatiegebieden. De agrosectorDe eisen die markt en maatschappij aan de agrarische produktie en verwerking
stellen zijn in enkele decennia zeer sterk toegenomen.De huidige problemen in verschillende sectoren van land- en tuinbouw zijn
in hoge mate terug te voeren op twee structurele factoren. De eerste betreft
de verzadiging en differentiatie van de markten. Deze verzadiging
en differentiatie heeft zich de laatste jaren steeds meer doen voelen. De
tweede structurele factor betreft de verscherpte eis van duurzaamheid, die aan de produktie wordt gesteld.Voor LNV liggen de prioriteiten voor de agrosector in de komende jaren
bij collectieve vraagstukken rond de maatschappelijke randvoorwaarden voor
de primaire produktie en rond afzet en marktstrategie.Bij het ontwerpen en praktijk rijp maken van geïntegreerde bedrijfssystemen
in de primaire produktie vindt een verschuiving plaats naar het meer toegepaste
onderzoek en ontwikkelingswerk, een sterkere inbreng van sociaal en economisch
onderzoek is daarbij voorzien. De inspanning voor biologische teelt- en bedrijfssystemen
wordt in de planperiode versterkt.Het mest- en ammoniakonderzoek zal zich voornamelijk richten op het onderzoek
ten aanzien van bedrijfsgerichte normstelling en monitoring.Voor de gewasbeschermingsproblematiek verschuift het zwaartepunt van de
inspanning van de overheid naar het bedrijfsleven.Initiatieven voor een verbeterde diergezondheidszorg zullen doorwerken
in het kennisbeleid. Met het bedrijfsleven zal dit de komende jaren worden
uitgewerkt.Voor het energiebesparingsonderzoek zijn LNV-gelden gekoppeld aan gelden
van het departement van Economische Zaken (via NOVEM) en van het bedrijfsleven.Bij de verwerking van agrarische produkten blijft er aandacht voor onderzoek
naar de verdere ontwikkeling van processtappen binnen de bewaar- en distributietechnologie.
Bedrijfsgericht onderzoek zal door het bedrijfsleven zelf moeten worden gefinancierd.De LNV-capaciteit voor prioritaire vraagstukken rond kwaliteit in de keten
wordt ontzien. Uit de ICES-gelden (EZ) wordt onder voor waarde van een gelijke
inzet van LNV en van het bedrijfsleven een forse impuls gegeven aan de problematiek
van het ketenmanagement. Verdere ontwikkeling van non-food toepassingen wordt slechts gefinancierd
indien er voldoende perspectief is ten aanzien van toepasbaarheid. Oriënterend
onderzoek op dit vlak wordt voortgezet.Actieve participatie wordt nagestreefd in het interdepartementale programma
Duurzame Technologische Ontwikkeling.Een belangrijk aandachtspunt in de planperiode vormt de kennisoverdracht
naar het midden- en kleinbedrijf (MKB). VisserijDe ontwikkeling en instandhouding van de visserij zoals aangegeven in
de Structuurnota Zee- en Kustvisserij en de Beleidsnotitie Beroepsbinnenvisserij
vereisen blijvende ondersteuning op het terrein van de kennisverwerving en
de kennisverspreiding.Onderwerpen, zoals de betekenis van het ecosysteem, de kwaliteit van het
produkt en marketing en het economisch onderzoek vormen in de planperiode
zwaartepunten in het kennisbeleid. 5. HET FINANCIËLE KADER InleidingDe totale begroting van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
voor het kennisbeleid loopt in de planperiode 1996–1998 terug met ca.
2,2 %( f 27,8 mln tabel 1).Het budget voor het landbouwonderwijs vertoont een lichte stijging (ca.
1,3%) als gevolg van stijgende leerlingenaantallen in het voorbereidend beroepsonderwijs.
Het beschikbare onderzoeks- en voorlichtingsbudget daalt in de planperiode
met respectievelijk 8% en 22%. Deze daling is het gevolg van enerzijds de
gemaakte keuzes zoals aangegeven in de nota Dynamiek en vernieuwing en anderzijds
het gevolg van de afspraken in het kader van de verzelfstandiging van de Stichting
Landbouw Voorlichting.De steeds toenemende druk op het budget vraagt om nog grotere efficiëntie
en effectiviteit t.a.v. de middelen voor het kennisbeleid. Tabel 1. Begroting LNV 1996: Kennisbeleid (periode 1996–1998) (x
f 1,0 mln.)199619971998 Onderwijs:   – Hoger agrarisch1359359364– Voortgezet agrarisch488491494Sub totaal847850858     Onderzoek:    –
Fundamenteel strategisch     -programmering240232230 -bouwk. voorzieningen393626 – Praktijk    -programmmering393534 -bouwk.
voorzieningen142017 Sub totaal334323307    Voorlichting:    Sociaal-economisch1199 Technisch-economisch413431Sub totaal524340 Totaal kennisbeleid1233121612051 In de post onderwijs is een bedrag inbegrepen van ca. f 157
mln. voor onderwijs ondersteunend onderzoek van de Landbouwuniversiteit. Ontwikkelingen onderwijsIn figuur 1 is een overzicht gegeven van het onderwijsbudget in de periode
1992–1995 voor de verschillende onderwijssectoren. Hierin heeft een
duidelijke verschuiving plaatsgevonden. Er is een toenemende belangstelling
voor opleidingen met betrekking tot het landelijk gebied en de handel. Belangstelling
voor opleidingen in met name de dierlijke sector, maar ook de plantaardige
sector en de agrarische industrie is terug gelopen.Door de vrije keuze van studenten voor de verschillende opleidingen is
nauwkeurig voorspellen niet mogelijk.Figuur 1LNV Budget Landbouwonderwijs naar sectorenToelichting:Uitgangspunt voor de verdeling is het aantal studenten per geleding (geledingsstudenten)
zoals vastgesteld op de teldatum in resp. 1989 en 1993. Het aantal geledingsstudenten
is ingedeeld per sector. Vervolgens is het budget per geleding verdeeld over
de sectoren naar rato van het aantal geledingsstudenten per sector.De post niet toe te delen betreft de begrotingsbedragen voor schoolgebouwen
& grond en voor Overige Subsidies & uitgaven. Ontwikkelingen onderzoekIn figuur 2 is een overzicht gegeven van het onderzoeksbudget in de periode
1992–1995 voor de verschillende onderzoekssectoren. Hieruit blijkt de
toename van het onderzoek ten behoeve van natuur, bos en landschap niet onmiddellijk
heeft geleid tot een vermindering van het onderzoek ten behoeve van de primaire
agrosectoren. Dit is het gevolg van het onderzoek wat in de periode 1992–1995
gedaan is naar milieu, gewasbescherming, nutriënten, energiebesparing
en welzijn.De toekomstige ontwikkeling in het onderzoek in de planperiode is gericht
op een verdere versterking van het onderzoek ten behoeve van natuur, bos,
landschap en de recreatie. Figuur 2LNV onderzoeksbudget naar sectoren, realisatie '92, begroting
'95 en prognose '98Zowel bij onderzoek als voorlichting wordt er op grond van het profijtbeginsel
naar gestreefd activiteiten door derden te laten financieren en wordt de mogelijkheid
voor derden om contractonderzoek te laten verrichten vergroot. Tabel 2 en
3 laten zien hoe dit streven zich ontwikkelt. Tabel 2. Financiering onderzoek Financiering
(bedragen in mln.)199219951998 a.
Dienst Landbouwkundig Onderzoek   LNV301261223Extern117125? b. Praktijkonderzoek   LNV696451Extern4545?Tabel 3. Financiering voorlichting Financiering
(bedragen in mln)199219951998 a.
Dienst Landbouw Voorlichting   LNV554731Extern1214? b. Sociaal
Economische Voorlichting   LNV13159Extern1317?Overzicht van inzenders van een schriftelijke reactie
op het ontwerp Kennisbeleidsplan Dienst Landbouw Voorlichting*Voedingsbond FNV*Stichting InnovatieCentra Netwerk NederlandKoninklijke Landbouwkundige Vereniging*Landbouwschap*Landelijk Orgaan voor Beroepsonderwijs in de Agrarische SectorLUW/SHAO/VPL/AOC-Raad gezamenlijkLandbouwuniversiteit Wageningen (LUW)Samenwerkend Hoger Agrarisch Onderwijs (SHAO)*Vereniging voor Praktijkscholen in de Landbouw (VPL)LTO-Nederland*Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt*Nationale Coöperatieve Raad voor land- en tuinbouwNederlands Instituut voor Zuivel OnderzoekMinisterie van Onderwijs, Cultuur en WetenschappenOverleg Samenwerkingsorganen OpenluchtrecreatieProduktschap voor Groenten en FruitProduktschap VisProduktschap voor SiergewassenProduktschappen Vee, Vlees en Eieren*Raad voor het NatuurbeheerRaad voor de OpenluchtrecreatieStichting Recreatie, Kennis- en InnovatiecentrumUniversiteit van AmsterdamVereniging van Hogescholen * Van deze inzenders is (mede) kennis genomen van hun reactie op hoofdstuk
5, Kennis- en Innovatiebeleid, uit de nota «Dynamiek en Vernieuwing». Lijst van afkortingen Kennisbeleidsplan ABON:Associatie van Biotechnologische
Onderzoekscholen in Nederland AOC:Agrarische Opleiding CentrumAWT:Adviesraad voor Wetenschaps- en Technologiebeleid CGIAR:Consultative
Group on International Research COMETT:Community Action
Programme for Education and Training in Technology CPB:Centraal
Plan Bureau DGIS:Directoraat-Generaal Internationale Samenwerking
van het Ministerie van Buitenlandse Zaken DLO:Dienst Landbouwkundig
Onderzoek DLV:Dienst Landbouw Voorlichting EECONET:Europees
Ecologisch Netwerk EHS:Ecologische Hoofdstructuur EU:Europese
Unie EZ:Ministerie van Economische Zaken FAO:Food
and Agricultural Organization GATT:General Agreement on
Tariffs and Trade GIS:Geografisch Informatiesysteem GPP:Geïntegreerde
Plantaardige Produktie ICES:Interdepartementale Commissie
voor het Economische Structuurbeleid IKC:Informatie- en
Kennis Centrum IPC:Innovatie- Praktijkcentrum IT:Informatie-TechnologieLNV:Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij LUW:Landbouwuniversiteit
Wageningen MBO:Middelbaar Beroepsonderwijs MIBITON:Materiële
Infrastructuur Biotechnologisch Onderzoek in Nederland MJP-G:Meerjarenplan
Gewasbescherming MKB:Midden- en kleinbedrijf NBLF:Directie
Natuur, Bos, Landschap en Fauna NOVEM:Nederlandse Organisatie
voor Energie en Milieu BV NRLO:Nationale Raad voor Landbouwkundig
Onderzoek OCV:Overleg Commissie Verkenningen OC&W:Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen ORCA:Oriëntatie
op concurrentiepositie agrosectorOVO:Onderzoek, Voorlichting
en Onderwijs PUDOC:Centrum voor Landbouwpublicaties en LandbouwdocumentatieRAZ:Raad voor het Zee-onderzoek RMNO:Raad
voor het Milieu- en Natuuronderzoek RPD:Rijks Planologische
Dienst SEV:Sociaal Economische Voorlichting STOAS:Stichting
tot Ontwikkeling van Agrarische Onderwijskunde en Scholing SURF:Samenwerkingsorganisatie
Computerdienstverlening in het Hoger Onderwijs en Onderzoek TA:Technologische
Aspecten TFDL:Technische en Fysische Dienst voor de LandbouwTNO:Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk
Onderzoek UNCED:United Nation Conference on Environmental
Development V&W:Ministerie van Verkeer en WaterstaatVROM:Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieuhygiëne WRR:Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24430-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl