Vernieuwing rijkshuisvestingsstelsel Aanvraag agentschapsstatus Rijksgebouwendienst VROM; Brief ministers met kabinetsstandpunt over het nieuwe rijkshuisvestingsstelsel
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25449, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

21-07-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25449 nr. 1

09-07-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamINLEIDING1. HOOFDLIJNEN VAN HET NIEUWE RIJKSHUISVESTINGSSTELSEL2. DE ARGUMENTEN VOOR HET NIEUWE RIJKSHUISVESTINGSSTELSEL2.1 Adequaat inspelen op huisvestingsbehoeften vereist
decentrale allocatie2.2 Een bedrijfsmatiger overheid, een kans voor financiële
vernieuwing2.3 De Rijksgebouwendienst kan als agentschap doelmatiger
opereren Meetbare producten en dienstenReële mogelijkheid om aantoonbaar doelmatiger te
kunnen werkenAdministratie en formatievoorzieningGoedkeurende accountantsverklaring2.4 De bezwaren tegen het huidige stelsel worden opgeheven3. DE WERKING VAN HET NIEUWE RIJKSHUISVESTINGSSTELSEL3.1 De huurdersPaleizen, Hoge Colleges van Staat en monumenten zonder
huisvestingsfunctieZelfstandige bestuursorganen en marktpartijen3.2 Kwaliteit van de rijkshuisvesting3.3 De huur-verhuurrelatieDe huurovereenkomst3.4 De kosten van rijkshuisvestingAd a)Ad b)Ad c)Kosten op voorraadniveau3.5 De departementale huisvestingsbudgetten Het departementale huisvestingsbudget in 1999 en volgende
jarenHet normbedrag per formatieplaats3.6 Het baten-lastenstelsel en de leen- en spaarfaciliteit3.7 Verantwoording en toetsing3.8 Nadere uitwerking4. BESLUITOndertekeningBIJLAGEN:
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25449Toon alle publicaties in het hoofddossier

 
 
 Heruitgave en origineel

Kamerstuk 25449, nr. 1 h1Heruitgave van deze publicatie

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 42 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 449Vernieuwing rijkshuisvestingsstelselnr. 1BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEER EN VAN FINANCIËNAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 9 juli 1997INLEIDINGWil de rijksdienst beter werk kunnen leveren, dan zijn alle middelen die
daaraan kunnen bijdragen van belang. Huisvesting ter ondersteuning van primaire
processen van departementen en aanverwante organisaties is daarvoor net zo'n
belangrijk produktiemiddel als bijvoorbeeld automatisering of personeel. Ontwikkelingen
in het takenpakket van de rijksoverheid, de organisatiedynamiek in de rijksdienst,
flexibilisering van arbeidspatronen en snelle ontwikkelingen in informatietechnologie
hebben gevolgen voor de rijkshuisvesting. Deze trends versterken elkaar, scheppen
mogelijkheden voor nieuwe werkmethoden en roepen bijvoorbeeld kantoorinnovatie
en telewerken op. Afhankelijk van het soort werkprocessen kiest elk departement(sonderdeel)
eigen maatwerk. Een bestuurscentrum, een inspectiedienst of een penitentiaire
instelling vereisen elk een andere huisvestingsoplossing (inrichtingsconcepten,
ruimtenormen) en een andere vorm van facilitaire ondersteuning dan een «high
tech»-bedrijf waar veel standaardinformatie wordt verwerkt, zoals de
Belastingdienst. Het rijkshuisvestingsstelsel moet flexibel genoeg zijn om voortdurende
veranderingen in de rijksdienst met maatwerk te kunnen opvangen. Het huidige
stelsel is daarvoor onvoldoende geschikt. Daarom stelt het kabinet u voor
het rijkshuisvestingsstelsel te wijzigen.Dit voorstel komt voort uit de heroverwegingsronde 1995, met als centraal
thema «financiële vernieuwing». Deze ronde is niet bedoeld
als een inventarisatie van ombuigingsmogelijkheden, maar als verkenning van
mogelijkheden om financieringssystemen van overheidsvoorzieningen te verbeteren.
Het is daarbij vooral de bedoeling de prikkels te verbeteren die van die systemen
uitgaan op het gedrag van de uitvoerende instanties en van de instellingen
die van de voorzieningen gebruik maken. Het uiteindelijke doel is de effectiviteit,
doelmatigheid en transparantie van het beleid te vergroten (Tweede
Kamer, vergaderjaar 1994–1995, 23 900, nr. 22).Twee vragen vormden het uitgangspunt voor het onderzoek naar het rijkshuisvestingsstelsel:– Is de huidige centrale verdeling van rijkshuisvestingsmiddelen
het meest effectief en efficiënt?– Moet specifiek voor de rijkshuisvesting een kapitaaldienst in
het leven worden geroepen?Het rapport over het «Interdepartementaal beleidsonderzoek financieringssysteem
rijkshuisvesting» heeft de Minister van Financiën u op 20 december
1995 toegezonden (Tweede Kamer, vergaderjaar 1995–1996, 24 560,
nr. 1). Sindsdien heeft verdere uitwerking plaatsgevonden.Hoofdstuk 1 van het nu voorliggende kabinetsstandpunt beschrijft de hoofdlijnen,
hoofdstuk 2 de argumenten, hoofdstuk 3 de werking van het nieuwe rijkshuisvestingsstelsel
en hoofdstuk 4 het besluit. 1. HOOFDLIJNEN VAN HET NIEUWE RIJKSHUISVESTINGSSTELSELHet kabinet neemt de aanbevelingen van het «Interdepartementaal
beleidsonderzoek financieringssysteem rijkshuisvesting» over, met uitzondering
van het instellen van een partiële kapitaaldienst voor de rijkshuisvesting.
In plaats daarvan biedt een baten-lastenstelsel voor de Rijksgebouwendienst
met een leen- en spaarfaciliteit bij het Ministerie van Financiën een
toereikende oplossing.De hoofdlijnen van het nieuwe stelsel voor de rijkshuisvesting zien er
als volgt uit:– De departementen bepalen zelf de benodigde huisvesting voor wat
betreft omvang, kwaliteit, lokatie en tijdstip van realisatie.– Hiertoe worden de kosten van huisvesting in rekening gebracht.
De departementen en aanverwante organisaties betalen voor hun huisvesting
huur aan de Rijksgebouwendienst. Deze treedt op als verhuurder.– Op de begroting van de departementen staat een huisvestingsbudget
waarmee zij huur aan de Rijksgebouwendienst kunnen betalen. Bij aanvang van
het stelsel wordt eenmalig een meerjarig huisvestingsbudget aan de departementale
begrotingen toegevoegd. Bij de invoering van het stelsel is dit budget voldoende
om de huren van de gebouwen, die een departement op dat moment in gebruik
heeft, te kunnen betalen.– Het meerjarig huisvestingsbudget kent voor kantoren een ingroeitraject.
In de loop van 15 jaar ontwikkelt het huisvestingsbudget zich naar een niveau
waarbij het budgetgedeelte voor kantoren is gebaseerd op een normbedrag per
formatieplaats. Voor specifieke gebouwen (gevangenissen, musea, laboratoria)
wordt geen ingroei gehanteerd; voor specifieke gebouwen wordt het budget vastgesteld
op het niveau van de te betalen huren.– Het normbedrag is gebaseerd op een standaard-ruimtegebruik per
formatieplaats en een standaardkwaliteit van een werkplek zoals die in de
afgelopen jaren op verschillende lokaties zijn gerealiseerd.– Het stelsel hanteert huren, die qua opbouw van kostenelementen
vergelijkbaar zijn met huren op de vastgoedmarkt.– De Rijksgebouwendienst brengt als «corporate real estate
manager» zoveel mogelijk toegevoegde waarde voor de bedrijfsprocessen
en kostenminimalisatie voor de departementen tot stand. De Rijksgebouwendienst
verzorgt tevens de beleidsformulering voor de rijkshuisvesting. – De Rijksgebouwendienst heeft een baten-lastenstelsel waarmee beter
inzicht ontstaat in de lange-termijneffecten van investeringen. Daarnaast
heeft de Rijksgebouwendienst een leen- en spaarfaciliteit bij het ministerie
van Financiën om schommelingen in de kas te kunnen opvangen.– De Rijksgebouwendienst wordt een agentschap binnen het Ministerie
van VROM.Het kabinet wil de vernieuwing van het rijkshuisvestingsstelsel met ingang
van 1-1-1999 invoeren. 2. DE ARGUMENTEN VOOR HET NIEUWE RIJKSHUISVESTINGSSTELSELHet kabinet is ervan overtuigd dat het rijkshuisvestingsstelsel en daarmee
de Rijksgebouwendienst moet veranderen. Het nieuwe stelsel biedt voordelen
voor zowel de rijksdienst in zijn geheel als voor de afzonderlijke departementen
en de Rijksgebouwendienst. De belangrijkste voordelen bestaan uit grotere
vrijheid en maatwerk voor alle betrokkenen en tevens uit doelmatigheidsprikkels,
een open calculatie-methodiek en sturen op kosten in plaats van uitgaven. 2.1 Adequaat inspelen op huisvestingsbehoeften vereist
decentrale allocatieDe ministeries moeten als gebruiker zelf verantwoordelijk zijn voor de
hoeveelheid en de kwaliteit van de huisvesting die zij in gebruik hebben.
Daarom vindt het kabinet dat de allocatiebesissing voor huisvesting moet worden
overgedragen aan het integraal management van de ministeries. Op die manier
worden de huisvestingsuitgaven per departement in samenhang met de overige
departementale apparaatsuitgaven afgewogen. Het logisch complement daarvan
is dat de huisvestingsuitgaven op de begrotingen van de departementen staan.Decentrale allocatie brengt het beslissen, genieten en betalen voor de
huisvesting in één hand. Hiervan zal een prikkel uitgaan naar
de gebruiker om doelmatiger met zijn huisvesting om te gaan. De huisvesting
wordt immers niet, zoals in de huidige situatie, voor het grootste deel kosteloos
ter beschikking gesteld.Met decentrale allocatie worden ook de kosten die zijn verbonden aan investeringen,
meer in samenhang bekeken met de exploitatiekosten van de gekozen huisvestingsoplossing.
Beide drukken bij decentrale allocatie immers op dezelfde begroting. 2.2 Een bedrijfsmatiger overheid, een kans voor financiële
vernieuwingEen rijksoverheid die het maatschappelijk belang voorop heeft staan, kan
toch zakelijk werken. Voor een optimale bedrijfsvoering in de collectieve
sector is het wenselijk meer overheidsorganisaties te besturen op basis van
afspraken over prestaties en daarvoor te maken kosten. Niet de omvang van
de afzonderlijke middelen staat centraal, maar de totale kosten en vooral
de te realiseren resultaten.Het rijkshuisvestingsstelsel wordt géén «rondpompend»
systeem, waarin de departementen budgetten krijgen die gelijk zijn aan de
kosten die ze aan de Rijksgebouwendienst betalen. Het voorgestelde stelsel
bevat meetbare bedrijfseconomische uitdagingen voor beide partners:– departementen krijgen hun huisvesting niet meer «om niet»,
maar betalen huur voor hun huisvesting;– departementen ontvangen (genormeerde) huisvestingsbudgetten; voor
kantoren zijn deze budgetten gebaseerd op de personeelsomvang; – ze overleggen met de Rijksgebouwendienst over hun huisvestingswensen
en kunnen de kosten zelf bepalen op basis van de kwaliteit en kwantiteit (m2) van de te huren huisvesting;– de Rijksgebouwendienst ontvangt huuropbrengsten die de kosten
moeten dekken, maar moet zelf de rijksgebouwen op de vastgoedmarkt verwerven
en beheren. De doelmatigheidsprikkels komen voort uit de risico's, die in
het rijkshuisvestingsstelsel meetbaar zijn. Dergelijke meetpunten zijn bijvoorbeeld
het leegstandscijfer en de ontwikkeling van het vermogen. 2.3 De Rijksgebouwendienst kan als agentschap doelmatiger
opereren In het rapport van de Commissie Sint wordt een aantal denkstappen beschreven
aan de hand waarvan kan worden nagegaan of, en zo ja op welke wijze bestaande
rijkstaken kunnen worden verzelfstandigd. In de denkstappen is een aantal
inhoudelijke en politieke hoofdkeuzes opgenomen. Voor de Rijksgebouwendienst
levert dit het volgende beeld op:– Een goede huisvesting draagt bij aan een efficiënt en effectief
functioneren van de rijksoverheid.– Rijkshuisvesting draagt daarnaast bij aan het regeringsbeleid
op terreinen als ruimtelijke ordening (lokaties, mobiliteit en parkeren),
grote stedenbeleid, stedenbouw en architectuur, milieu (duurzaam bouwen en
energiebesparing) werkgelegenheid, arbeidsomstandigheden, monumentenzorg en
toegankelijkheid.Dit hoeft nog niet te betekenen dat de rijksoverheid zelf haar huisvesting
verzorgt. Deze werkzaamheden zouden ook door een marktpartij kunnen worden
verzorgd. Om de volgende redenen handhaaft het kabinet de keuze voor zelfvoorziening
ten aanzien van de rijkshuisvesting:– kennis van primaire processen van de diverse rijksdiensten;– beheersing van de risico's;– kostenbeheersing;– prijsvoordeel (het voordeel van een grote partij op de markt,
verschuivingen binnen de eigen portefeuille zijn mogelijk, risico's kunnen
deels zelf worden gedragen en hoeven niet aan de markt te worden betaald).De keuze om niet elk departement haar eigen huisvestingsdienst te geven,
maar om één dienst verantwoordelijk te stellen voor de uitvoering
van de huisvestingsactiviteiten, houdt verband met:– bewaking van de waarde-ontwikkeling van het vastgoed op lange
termijn;– schaalvoordelen die voortkomen uit portefeuillemanagement en externe
effecten;– het beperken van risico's door expertise (bijvoorbeeld grote verplichtingen);– marktcoördinatie (één opdrachtgever op de vastgoedmarkt).Deze ene huisvestingsdienst voor het Rijk is de Rijksgebouwendienst.In de «Aanwijzingen voor zelfstandige bestuursorganen» zijn
de voorwaarden opgesomd op grond waarvan een zelfstandig bestuursorgaan in
het leven kan worden geroepen:1. behoefte aan onafhankelijke oordeelsvorming op grond van specifieke
deskundigheid;2. strikt regelgebonden uitvoering in een groot aantal individuele gevallen;3. participatie van maatschappelijke organisaties in verband met de aard
van de taak. De Rijksgebouwendienst voldoet niet aan deze voorwaarden. Er zijn dus
geen redenen om de ministeriële verantwoordelijkheid ten aanzien van
de Rijksgebouwendienst over te dragen aan een zelfstandig bestuursorgaan.Een baten-lastenstelsel en de leen- en spaarfaciliteit bij het Ministerie
van Financiën bieden de Rijksgebouwendienst de benodigde vrijheid en
voldoende prikkels om het stelsel van de rijkshuisvesting te optimaliseren.
Daartoe is echter de agentschapsstatus voor de Rijksgebouwendienst noodzakelijk.De 6e Wijziging van de Comptabiliteitswet stelt ten aanzien van het verkrijgen
van de agentschapsstatus de volgende instellingsvoorwaarden: 1. de producten en diensten moeten meetbaar zijn;2. er bestaat een reële mogelijkheid om doelmatiger te opereren;3. de administratie en informatievoorziening moeten voldoen aan de eisen
die behoren bij een meer resultaatgerichte sturing.Uit de navolgende toelichting blijkt dat de Rgd aan deze voorwaarden voldoet. Meetbare producten en dienstenDe producten en diensten die de Rijksgebouwendienst levert, kunnen globaal
in een aantal categorieën worden onderscheiden, te weten: projectontwikkeling,
vastgoedbeheer, huisvestingsadvisering en services. Beoordeling van de kwantiteit
van de door de Rijksgebouwendienst geleverde producten en diensten is goed
mogelijk aan de hand van prestatie-indicatoren. Het agentschapsstatuut gaat
hierop verder in. Reële mogelijkheid om aantoonbaar doelmatiger te
kunnen werkenOm de Rijksgebouwendienst te laten functioneren als agentschap is een
veranderingsproces in gang gezet. De decentrale allocatie van huisvestingskosten
en de huur/verhuurrelatie vormen daarbij de prikkels voor de Rijksgebouwendienst.
Doelstellingen zijn onder meer:– optimalisatie van de productiviteit;– verbeteren van de klanttevredenheid;– een zo goed mogelijke afstemming van vraag en aanbod.De organisatie van de Rijksgebouwendienst wordt transparanter doordat
de kosten van de Rijksgebouwendienst c.q. de kosten per product zichtbaar
worden gemaakt. Dit alleen al kan leiden tot doelmatigheid. Vergelijking van
deze kosten in de tijd of met vergelijkbare diensten (op de markt) zorgt er
voor dat er druk blijft bestaan op deze doelmatigheid. Het doorberekenen van
de kosten van de producten aan de afnemers zal hen naar verwachting kritischer
maken op de af te nemen producten.Doelmatigheid wordt tevens gestimuleerd doordat de leen- en reserveringsfaciliteit
een betere afweging mogelijk maakt tussen lopende uitgaven en kapitaaluitgaven
(rente en afschrijving).Het bijgevoegde ontwerp-statuut bevat kengetallen met behulp waarvan zowel
de productiviteit van de dienstverlening als de doelmatigheid van de organisatie
kunnen worden gemeten. Deze kengetallen vormen een belangrijk instrument voor
sturing en verantwoording. Administratie en formatievoorzieningDe administratie van de Rijksgebouwendienst krijgt een bedrijfseconomische
opzet waarmee de sturing op kosten en kwaliteit per product en de afrekening
achteraf kunnen worden gerealiseerd. Een resultaatgerichte wijze van sturen vergt aanpassing van de administratie
en de informatievoorziening van de Rijksgebouwendienst. Er moet een garantie
zijn dat het agentschap inderdaad kan sturen op grootheden, waarop achteraf
wordt afgerekend. De administratie van de Rijksgebouwendienst krijgt daarom
een bedrijfseconomische opzet die eenvoudig met de markt te vergelijken is.Een meerjarige investeringsbegroting wordt onderdeel van de exploitatiebegroting
van de Rijksgebouwendienst. Verantwoording voor exploitatie en vermogensontwikkeling
vindt plaats in een jaarverslag. De Centrale Directie Financieel-Economische
Zaken van het Ministerie van VROM en de Inspectie der Rijksfinanciën
zullen toezien op goede en verantwoorde exploitatiebegrotingen van de Rijksgebouwendienst.
Naar de mening van het kabinet is het daarom niet nodig een soort «beleggingsraad»
in te stellen, zoals in het interdepartementale beleidsonderzoek is voorgesteld.
Dat zou tevens in strijd zijn met de Kaderwet adviescolleges, die geen andere
adviesraden toestaat dan die daarin worden opgesomd. Goedkeurende accountantsverklaringDe Rijksgebouwendienst zal een goedkeurende accountantsverklaring moeten
hebben in het jaar voorafgaande aan de agentschapsvorming. Voor het meest
recente jaar 1996 is dat reeds het geval.Het ontwerp-statuut voor het agentschap Rijksgebouwendienst is als bijlage
bij deze brief gevoegd. Daarin is een aantal belangrijke onderwerpen uitgewerkt,
onder andere over de aansturing van het agentschap en de te gebruiken prestatie-indicatoren
in de vorm van kengetallen. Deze zijn mede van belang bij het beoordelen of
de Rijksgebouwendienst als agentschap aantoonbaar efficiënter functioneert
dan in de bestaande situatie. 2.4 De bezwaren tegen het huidige stelsel worden opgehevenDe interdepartementale werkgroep noemt in haar rapport de volgende bezwaren
tegen het huidige stelsel:– integraal management verzet zich tegen het huidige stelsel;– onvoldoende oog voor de langere termijn en het instandhouden van
de waarde van het vastgoed;– onbevredigende uitkomst van het allocatieproces.De voorstellen tot vernieuwing van het rijkshuisvestingsstelsel komen
in belangrijke mate tegemoet aan deze bezwaren want:– de integraal manager krijgt de mogelijkheid om zelf de benodigde
huisvesting te bepalen;– de invoering van het baten-lastenstelsel maakt het mogelijk om
de lange termijn afwegingen en de consequenties voor de waarde van het onroerend
goed beter inzichtelijk te maken;– decentrale allocatie geeft het departement de mogelijkheid zelf
de afweging te maken tussen uitgaven voor huisvesting en andere apparaatsuitgaven. 3. DE WERKING VAN HET NIEUWE RIJKSHUISVESTINGSSTELSELHet nieuwe rijkshuisvestingsstelsel brengt onder meer verandering van
rollen en een ander zicht op de kwaliteit van rijkshuisvesting en de departementale
huisvestingsbudgetten met zich mee. 3.1 De huurdersDe vernieuwing van het rijkshuisvestingsstelsel zal gelden voor de ministeries
en de daaronder vallende rijksdiensten. Voor al deze organisaties geldt dus
in principe het huurders-verhuurdersmodel. Tot de zorg van de Rijksgebouwendienst
behoren niet de militaire gebouwen van Defensie, de ambassades van Buitenlandse
Zaken en gebouwen van Rijkswaterstaat voor zover die zijn verbonden aan infrastructurele
werken. De voorstellen hebben dus geen betrekking op deze objecten. Paleizen, Hoge Colleges van Staat en monumenten zonder
huisvestingsfunctieBinnen de verhoudingen in het Nederlandse staatsbestel wordt een huur-verhuurrelatie
tussen het Koninklijk Huis en de Hoge Colleges van Staat enerzijds en de Rijksgebouwendienst
anderzijds niet passend gevonden. Deze gebruikers van rijkshuisvesting worden
als een aparte groep beschouwd.Tot deze aparte groep wordt ook het departement van Algemene Zaken gerekend.
Dit departement is immers grotendeels gehuisvest in het Binnenhofcomplex,
dat verder huisvesting biedt aan Hoge Colleges van Staat.De Rijksgebouwendienst beheert een aantal monumenten die geen huisvestingsfunctie
hebben (bijv. grafmonumenten). Deze objecten maken geen onderdeel uit van
het rijkshuisvestingsstelsel. Het beheer wordt beschouwd als een apart opgedragen
taak van de Rijksgebouwendienst.Voor deze objecten en organen zal geen huur-verhuurrelatie tot stand worden
gebracht. Daarnaast wordt als boekwaarde voor deze objecten uitgegaan van
een waarde van 1 gulden. In de budgetten voor deze objecten wordt geen rekening
gehouden met rente en afschrijving, wel met onderhouds- en beheerskosten.
In de begroting XI.A van het Ministerie van VROM (onderdeel centrale sector)
wordt een specifiek begrotingsartikel voor het Koninklijk Huis, de Hoge Colleges
van Staat, het Ministerie van Algemene Zaken en de monumenten met een erfgoedfunctie
opgenomen, waaruit de Rijksgebouwendienst wordt betaald voor deze organen
en objecten. De Rijksgebouwendienst blijft wel het enige aanspreekpunt voor
de huisvestingsaangelegenheden van deze organen en gebouwen.Verantwoording van de huisvestingskosten van deze afnemers vindt plaats
volgens de doelmatigheidskengetallen die in het agentschapsstatuut zijn opgenomen. Zelfstandige bestuursorganen en marktpartijenHet Koninklijk Besluit Rijksgebouwendienst maakt het mogelijk dat de Rijksgebouwendienst
op verzoek van zelfstandige bestuursorganen gebouwen verhuurt aan dan wel
project- of advieswerkzaamheden verricht voor de zelfstandige bestuursorganen.
Hierdoor worden de overheidsmiddelen beter gebruikt en kunnen de zelfstandige
bestuursorganen hun publieke taak zo goed mogelijk vervullen.Bij toekomstige externe verzelfstandigingen zullen de betrokken rijksgebouwen
in principe worden verhuurd aan de verzelfstandigde organisaties.Verhuur van rijksgebouwen aan marktpartijen zonder rijksbelang gebeurt
alleen bij uitzondering als dat in het belang is van de vastgoedportefeuille.
Een doelmatig beheer kan leiden tot het tijdelijk verhuren van (delen van)
rijksgebouwen, waaronder monumenten.Zowel verhuur als advies- en projectwerkzaamheden voor organisaties die
niet tot de rijksoverheid behoren worden uitgevoerd conform het vigerend regeringsbeleid.
Dit betekent dat nu de Beleidslijn «Werken voor organisaties binnen
en buiten de rijksoverheid» van toepassing is en, na vaststelling door
de Ministerraad, de door de Commissie Markt, Deregulering en Wetgeving te
formuleren «Aanwijzingen». 3.2 Kwaliteit van de rijkshuisvestingAlle huisvesting van het Rijk zal aan een minimum-kwaliteitsniveau moeten
voldoen. Naast kwaliteitseisen, die voortvloeien uit wet- en regelgeving en
waarvan niemand mag afwijken, bevat dit minimum-kwaliteitsniveau ook enkele
kwaliteitseisen als gevolg van beleidsambities van de regering ten aanzien
van architectuur, monumentenzorg en beeldende kunst. De Rijksbouwmeester vervult
hierin binnen de Rijksgebouwendienst een centrale rol. De regering wil met
de rijkshuisvesting immers meer bereiken dan alleen het verzorgen van goede
werkplekken. De Rijksgebouwendienst zorgt dat dit minimum-kwaliteitsniveau
voor alle huurders wordt gerealiseerd.Daarboven wordt in het (vierjaarlijkse) Rijkshuisvestingsplan een algemeen
aanvaardbaar standaard-kwaliteitsniveau en -ruimtegebruik per formatieplaats
geformuleerd. Hierop wordt het normbedrag per formatieplaats gebaseerd in
de kantorensector. De departementen zijn zelf verantwoordelijk voor variaties
ten opzichte van de standaard-kwaliteit en standaard-ruimtegebruik (naar boven
of beneden). Ook voor specifieke gebouwen formuleert de Rijksgebouwendienst richtlijnen
voor kwaliteit en ruimtegebruik, niet per formatieplaats maar per functiecategorie.
Een departement kan desgewenst bij het bepalen van zijn huisvestingsbehoefte
van deze richtlijnen afwijken. 3.3 De huur-verhuurrelatieIn het nieuwe stelsel worden de kosten van huisvesting bij de afnemers
in rekening gebracht. De departementen betalen huur aan de Rijksgebouwendienst,
die optreedt als verhuurder. Andere organisaties als de TU Delft, KPN en ABN/AMRO
hanteren een vergelijkbaar stelsel.Het stelsel kent enkele specifieke kenmerken:– de huurders en de verhuurder behoren tot dezelfde entiteit, het
Rijk. Beide partijen hebben zich te houden aan het rijksbeleid dat voor de
huisvesting wordt geformuleerd.– er is sprake van een intern huur-verhuursysteem: de Rijksgebouwendienst
opereert niet als belegger, maar als «corporate real estate manager»
waarbij op rijksniveau wordt gestreefd naar kostenminimalisatie en het realiseren
van beleidsdoelstellingen.Zowel departementen als de Rijksgebouwendienst hebben dus een wederzijds
belang bij samenwerking. Met die samenwerking kan ieder zijn eigen doelen
en die van de Rijksdienst als geheel beter bereiken. De huurovereenkomstHuurovereenkomsten zijn een onderdeel van de huur-verhuurrelatie.De huurovereenkomsten komen voor een belangrijk deel overeen met de «Standaard-huurvoorwaarden»
die de Rijksgebouwendienst nu gebruikt wanneer zij zelf van een marktpartij
huurt. Op een aantal punten zijn aanpassingen nodig, omdat zaken
tussen twee rijksdiensten anders moeten worden geregeld dan tussen twee rechtspersonen,
zoals het beslechten van geschillen. Voor deze geschillen zal een geschillencommissie
worden ingesteld. De Minister van VROM zal hierover een nader voorstel doen.Ook de ministeriële «Regeling taakverdeling rijkshuisvesting»
(RTR) wordt aangepast.Naast de contracten per gebouw kunnen departementen en de Rijksgebouwendienst
ook overeenkomsten sluiten over gebouwoverstijgende zaken: service-verlening,
wijze van samenwerken en wederzijdse informatieverschaffing. Het brede pakket
van huisvestingsdiensten dat de Rijksgebouwendienst kan leveren, bestaat uit
een basispakket voor alle huurders en extra dienstverlening, die tegen betaling
kan worden overeengekomen. 3.4 De kosten van rijkshuisvestingHet nieuwe stelsel onderscheidt de volgende groepen kosten:a. producten die in de huur worden opgenomen;b. serviceprestaties die bij het huurcontract worden afgesproken;c. diensten die op tariefbasis worden geleverd; Ad a)Een reële huurprijs binnen het stelsel is opgebouwd uit de kostenelementen:
rentekosten, afschrijvingskosten, dagelijks en contract-onderhoud, eigenaarslasten
(onder meer belastingen) en opslagen voor dekking van risico's (o.m. leegstandskosten),
alsmede de beheerskosten van de verhuurder.De afschrijving wordt bepaald aan de hand van de historische kostprijsmethodiek.Huurders zijn dan in staat de werkelijke huisvestingskosten af te wegen
tegen de overige kosten van bedrijfsvoering.In de huur wordt niet alleen rekening gehouden met de kosten van het casco
van de ruw- en afbouw, maar ook met de kosten van gebouwinstallaties en het
inbouwpakket. Ad b)Naast de huurprijs betaalt de huurder ook servicekosten. Het gaat daarbij
om de kosten van specifieke gebouwgebonden serviceprestaties of activiteiten
die de ene huurder wel wenst en de andere niet (bijvoorbeeld facilitaire dienstverlening).
De serviceprestaties worden per gebouw overeengekomen en vastgelegd in een
servicekostenovereenkomst. De huidige overeenkomsten zijn basis voor budgettoewijzing.Een departement is niet verplicht om deze overeenkomst met de Rijksgebouwendienst
af te sluiten, maar kan ook een andere aanbieder deze diensten laten leveren. Ad c)Voor niet-gebouwgebonden activiteiten (bijvoorbeeld een onderzoek naar
de sectorale huisvestingsbehoefte) of advisering op specifieke terreinen (beveiliging)
worden tarieven berekend die niet bij de huurprijs zijn inbegrepen. Een departement
is niet verplicht om voor deze adviezen gebruik te maken van de Rijksgebouwendienst,
maar kan hiervoor ook een andere adviseur/dienstverlener kiezen. Bij een enkel project/gebouw kunnen zich daarnaast uitzonderlijke kosten
voordoen, die voortvloeien uit algemeen regeringsbeleid, waarbij het niet
redelijk is om deze kosten in rekening te brengen bij de huurder. Hierbij
wordt met name gedacht aan kosten die verband houden met de keuze van (een
lokatie voor) een gebouw vanwege stedelijke vernieuwing en monumentenzorg.
Over de extra kosten die hiermee samenhangen zal de Ministerraad expliciet
moeten besluiten. Kosten op voorraadniveauTentatieve berekeningen op portefeuilleniveau hebben laten zien dat de
totale kosten van de huidige voorraad rijksgebouwen structureel f 1,5
miljard bedragen. In dit bedrag zijn opgenomen kosten voor onderhoud, technische
instandhouding en vervanging van de voorraad. Dit bedrag voorziet niet in
eventuele extra kosten als gevolg van toekomstige huisvestingswensen van departementen,
die bijvoorbeeld het gevolg zijn van uitbreidingen van formaties, veranderprocessen
of gewijzigde functionele behoeften. In het interdepartementale beleidsonderzoek
wordt overigens benadrukt dat dit geen eigenschap is van het gewijzigd stelsel,
maar zich in alle denkbare stelsels voordoet.Tevens zullen bij de objecten van de Hoge Colleges van Staat, het Koninklijk
Huis, het Ministerie van Algemene Zaken en monumenten met een erfgoedfunctie
geen rente en afschrijving in rekening worden gebracht. Wel worden er middelen
gereserveerd voor de kosten van onderhoud en beheer van deze objecten. Dit
heeft als consequentie dat de eventueel benodigde vervangingsinvesteringen
bij de begrotingsbehandeling aan de orde zullen zijn.Rekening houdend met de extrapolatie in het jaar 2002 van de begroting
XI-B is voor rijkshuisvesting momenteel structureel een bedrag van f 1,45
miljard geraamd. Het relatief beperkte verschil tussen de geraamde bedragen
van f 1,5 en f 1,45 miljard kan worden overbrugd door efficiency-winst
van het nieuwe stelsel en/of door expliciete besluitvorming van de Ministerraad
(bij de begrotingsvoorbereiding).In het interdepartementaal beleidsonderzoek wordt een bedrag van f 400
miljoen genoemd als het verschil tussen het beschikbare en het benodigde budget
voor de rijkshuisvesting. Dit bedrag kan als volgt in verband worden gebracht
met het verschil van f 50 miljoen, dat in deze brief is opgenomen.De interdepartementale werkgroep is bij haar berekeningen uitgegaan van
een benodigd budget voor rijkshuisvesting, waarbij ook rekening is gehouden
met kwantitatieve en kwalitatieve groei van de rijkshuisvesting. Hierbij was
ook sprake van versnelde afschrijving van het inbouwpakket in 10 jaar. Nu
wordt uitgegaan van technische instandhouding van de portefeuille (f 160
miljoen) en afschrijving van het inbouwpakket in 15 jaar (f 50 miljoen).
Negentig miljoen van het verschil wordt verklaard door de groei van het rijkshuisvestingsbudget
in de afgelopen jaren en een structurele toevoeging aan het budget voor rijkshuisvesting
vanaf het jaar 2002. Tot slot zal er bij de Hoge Colleges van Staat, het Koninklijk
Huis, monumenten met een erfgoedfunctie en het Ministerie van Algemene Zaken
geen sprake zijn van afschrijvingen, hetgeen een verschil van f 50 miljoen
verklaart. De vervangingsinvesteringen voor deze objecten zullen specifiek
worden begroot op het moment dat deze investeringen zich daadwerkelijk voordoen. 3.5 De departementale huisvestingsbudgetten Het departementale huisvestingsbudget in 1999 en volgende
jarenBij de start van het stelsel wordt eenmalig een meerjarig huisvestingsbudget aan de departementale begrotingen toegevoegd, waarmee zij huur
aan de Rijksgebouwendienst kunnen betalen.Dit huisvestingsbudget bestaat uit de volgende componenten:– budget voor kantoorpanden;– budget voor specifieke panden;– budget voor servicekosten en voor de kosten van dienstverlening.Het budget voor kantoorpanden wordt in eerste instantie bepaald door het
totaal van de huren voor de gebouwen, die een departement op dat moment in
gebruik heeft. Het meerjarig huisvestingsbudget dat voor een periode van 15
jaar voor de departementale begrotingen wordt vastgesteld, kent voor kantoorpanden
een ingroei. Dat wil zeggen dat het budget aan het einde van die periode is
gebaseerd op een normbedrag per formatieplaats. Om rekening te houden met
de kosten van de hoofdzetels van de departementen zal het budget voor kantoorpanden
in de eindsituatie ook een forfaitair basisbedrag omvatten. Dit basisbedrag
is opgenomen omdat de hoofdzetels zich van de overige kantoorpanden onderscheiden
in verband met functionele en locatie-eisen.De ingroei van het budget betekent voor de departementen dat op termijn
een positief of negatief verschil kan ontstaan tussen het toegevoegde budget
en de te betalen huren.Voor specifieke gebouwen (gevangenissen, musea, laboratoria) wordt geen
ingroei gehanteerd. Voor specifieke gebouwen wordt het budget vastgesteld
op het niveau van de te betalen huren.Op basis van huidige afspraken zullen binnen het huisvestingsbudget ook
componenten worden opgenomen voor servicekosten en dienstverlening op tariefbasis.
Dit waarborgt de budgettaire neutraliteit voor de departementen bij de start
van het stelsel.Wanneer een departement uitbreiding van huisvesting wil, dan zal het daarvoor
middelen moeten vrijmaken of extra geld moeten claimen bij de Ministerraad.
De departementen claimen niet de investeringsbedragen, maar huurbedragen. Het normbedrag per formatieplaatsHet nieuwe stelsel zal een normbedrag per formatieplaats hanteren, dat
is gebaseerd op een standaard-ruimtegebruik per formatieplaats en een standaard-kwaliteit
van een werkplek in recent gerealiseerde huisvesting.In het standaard-ruimtegebruik is rekening gehouden met een deeltijdfactor,
een percentage niet-regulier personeel en de verhouding bruto/nuttig-ruimtegebruik
binnen de huidige voorraad. 3.6 Het baten-lastenstelsel en de leen- en spaarfaciliteitHet kabinet is van mening dat het werken met kosten in plaats van met
uitgaven een daadwerkelijke verbetering kan betekenen in het sturingsmodel
voor de overheid. Om deze overgang van uitgaven naar kosten mogelijk te maken,
wordt bij de Rijksgebouwendienst per 1-1-1999 het baten-lastenstelsel ingevoerd
en vervalt het huidige kas-verplichtingenstelsel.Het baten-lastenstelsel maakt een goede registratie mogelijk van de kostprijs
op pandniveau. Deze kostprijsberekening vormt immers de grondslag voor de
reële huur. Kapitaaluitgaven uit het verleden bepalen mede het kostenniveau
van nu.Omdat in een baten-lastenstelsel primair de kostenniveaus aandachtspunt
voor sturing zijn en niet de kaseffecten, wordt voorzien in een
leen- en spaarfaciliteit. Een leen- en spaarfaciliteit stelt de Rijksgebouwendienst
in staat bedrijfseconomisch te opereren en zijn afspraken na te komen ten
aanzien van investeringen voor uitbreiding en functionele verbeteringen. Het
uitsluitend invoeren van een baten-lastenstelsel zou het ad hoc-karakter en
de grilligheid van het huisvestingsbudget in stand houden. De situatie kan
dan ontstaan dat departementen wel geld beschikbaar hebben om de huur van
een gebouw te betalen, maar de Rijksgebouwendienst geen mogelijkheid heeft
middelen aan te trekken om het betreffende pand te realiseren of te verwerven.De Rijksgebouwendienst maakt meerjarige investeringsramingen, gebaseerd
op planningen die de departementen maken ten aanzien van de ontwikkeling van
hun huisvestingsbehoefte. Deze ramingen geven inzicht in de ontwikkeling van
de huisvestingskosten op termijn.Bij het Ministerie van Financiën wordt bij de introductie van het
stelsel een leen- en spaarfaciliteit gerealiseerd. Hieraan zijn, analoog aan
de markt, rentelasten en rentebaten verbonden.Bij de bepaling van de budgetten wordt rekening gehouden met de gemiddelde
rente op 10-jaars staatsleningen over de afgelopen 20 jaar.De rente die zal gelden na invoering van het stelsel voor het gebruik
van de leenfaciliteit zal één keer per jaar (bij de begrotingsaanschrijving)
worden vastgesteld op de dan geldende rente op 10-jaars staatsleningen. De
rente die geldt bij het benutten van de leenfaciliteit geldt overigens voor
de gehele afschrijvingstermijn van de onderhavige investering(en). Hierdoor
zullen noch de Rijksgebouwendienst noch de departementen worden geconfronteerd
met renteschommelingen na het beslismoment.Essentie van deze methodiek is dat het meenemen van de rentelasten over
een langere periode gezien voor alle partijen budgettair neutraal zal verlopen.
Op kortere termijn kunnen als gevolg van schommelingen in de rentestand bedrijfseconomisch
verantwoorde prikkels ontstaan. In een periode met hogere rente is het minder
aantrekkelijk om te investeren c.q. gebruik te maken van de leenfaciliteit.
De afweging om nog onderhoud te plegen of tot vervangingsinvesteringen over
te gaan kan dan anders uitvallen. Bij een lagere rente-stand is het omgekeerde
het geval.De kaseffecten als gevolg van een beroep op de leenfaciliteit hoeven niet
specifiek te worden gecompenseerd, maar worden betrokken bij het generale
begrotingsbeeld. 3.7 Verantwoording en toetsingHet toezicht op de uitvoering van het huisvestingsbeleid gebeurt als volgt:– de Ministerraad stelt een standaard-kwaliteitsniveau en ruimtegebruik
vast;– verantwoording via de begrotingen van de departementen, ingebed
in het proces van begroting en verantwoording;– toetsing door de financiële kolom van het departement en
de Inspectie der Rijksfinanciën;– verantwoording van investeringsbeslissingen en vermogensontwikkeling
via de begroting van VROM/Rijksgebouwendienst;– in de begroting van de Rijksgebouwendienst worden kengetallen
over de ontwikkeling van de rijkshuisvesting opgenomen;– vierjaarlijkse evaluatie van beleid en normering via het Rijkshuisvestingsplan;In deze beschrijving van het toezicht ligt de nadruk op financiële
aspecten. Maar er zijn ook kwaliteitsaspecten: – de kwaliteitsaspecten die wettelijk zijn geregeld, kennen meestal
ook toezichthoudende instanties (bijvoorbeeld voor arbeidsomstandigheden);– voor architectuur, monumentenzorg en beeldende kunst geldt de
kwaliteitsbewakende functie van de Rijksbouwmeester;– voor de overige kwaliteitsaspecten zal een vierjaarlijkse evaluatie
in het Rijkshuisvestingsplan plaatsvinden, op initiatief van de Minister van
VROM en in overleg met de departementen. Dat kan leiden tot voorstellen om
het (normerings)beleid voor de departementen of voor de Rijksgebouwendienst
aan te passen.De Rijksgebouwendienst heeft dus geen rol in het toezicht op de wijze
waarop de departementen hun huisvestingsuitgaven besteden. Het ligt wel voor
de hand dat de toezichthoudende instanties gebruik zullen maken van de kwaliteitsniveaus
en ruimterichtlijnen die de Rijksgebouwendienst hanteert. 3.8 Nadere uitwerkingDe huidige taakafbakening tussen de Rijksgebouwendienst en de departementale
gebruikerstaken is op hoofdlijnen vastgelegd in de «Regeling taakverdeling
rijkshuisvesting» (RTR). Op dit moment zijn er grote verschillen in
de wijze waarop de facilitaire- en de huisvestingsfunctie bij de departementen
is georganiseerd. In het interdepartementaal beleidsonderzoek is als bijlage
een samenvatting van het rapport van KPMG en de Rijksgebouwendienst over departementale
huisvestingsorganisaties opgenomen. Daaruit blijken grote verschillen in omvang,
voortkomend uit een grote verscheidenheid in takenpakketten. Samen met de departementen onderzoekt de Rijksgebouwendienst de consequenties
van het nieuwe stelsel voor de departementale organisaties.Bij twee rijksdiensten – het Korps Landelijke Politiediensten van
het Ministerie van Justitie en de Centrale Archief- en Selectiedienst van
het Ministerie van Binnenlandse Zaken – zijn eind 1996 «pilots»
met de huur-verhuurrelatie gestart. De ervaringen daarmee worden gebruikt
bij de verdere uitwerking van het stelsel in overleg met de departementen.In paragraaf 3.4 zijn de kosten op het niveau van de totale gebouwenvoorraad
aangegeven.Bijgevoegd is een indicatief overzicht van de financiële gevolgen
per departement.Verdere uitwerking is noodzakelijk omdat dit overzicht gebaseerd is op
theoretische uitgangspunten en geaggregeerde gegevens. Per departement zal
op gedetailleerd niveau overleg moeten plaatsvinden over onder andere het
aantal fte's in kantoor- en specifieke panden en het verhuurbaar oppervlak.
Hiervoor is het noodzakelijk specifieke gegevens per pand te verzamelen en
te toetsen. Bij de ontwerp-begroting 1999 zal op basis van deze nadere uitwerking
informatie worden verschaft over de financiële consequenties per departement.Er wordt een bedrijfsplan voor de Rijksgebouwendienst opgesteld aan de
hand waarvan de missie, besturing, bedrijfsvoering, organisatorische consequenties
en overgangsregime stapsgewijs worden uitgewerkt. Het Koninklijk Besluit Rijksgebouwendienst
en de ministeriële «Regeling Taakverdeling Rijkshuisvesting»
worden aangepast.Een evaluatie van het functioneren van de Rijksgebouwendienst als agentschap
zal plaatsvinden drie jaar na de instelling. De werking van het rijkshuisvestingsstelsel
zal vijf jaar na invoering worden geëvalueerd. 4. BESLUITOp grond van bovenstaande overwegingen verzoeken wij u in te stemmen met
de vernieuwing van het rijkshuisvestingsstelsel, waarvan de hoofdlijnen in
hoofdstuk 1 van deze brief zijn beschreven.De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,M. de BoerDe Minister van Financiën,G. Zalm BIJLAGEN:1– Ontwerp-statuut agentschap Rijksgebouwendienst.– Indicatief overzicht van de ingroei van de huisvestingsbudgetten
van de ministeries en de toelichting daarop. XNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25449-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl