Agenda Vitaal Platteland; Lijst van Vragen en Antwoorden
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29576, nr. 52

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

16-06-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

29576 nr. 52

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaam12345678910111213141516171819202122 en 232425262728293031323334353637383940414243444546474849505152535455565758596061626364656667686970717273
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29576Toon alle publicaties in het hoofddossier

 
 
 Heruitgave en origineel

Kamerstuk 29576, nr. 52 h1Heruitgave van deze publicatie

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 85 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 576Agenda Vitaal Plattelandnr. 52LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 10 juni 2008De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit1 heeft een aantal vragen voorgelegd aan de minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit over de brief van 19 mei 2008 inzake het rapport «Landbouwgronden
in Europa» (Kamerstuk 29 576, nr. 50).De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 5 juni 2008.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.De voorzitter van de commissie,Schreijer-PierikAdjunct-griffier van de commissieBerenschot1In het schriftelijk verslag over de brief inzake de
grondprijsmonitor schrijft u dat er in de jaren 2007 t/m 2013 in totaal 22 526
hectare zal worden aangekocht t.b.v. RodS en EHS (3218 hectare per jaar).
Is dit in lijn met de recente uitspraak in het LEI-rapport dat er de komende
30 jaar ongeveer 4% aan landbouwgrond zal worden onttrokken? Kunt u
over de bevindingen van het LEI-rapport een nadere onderbouwing geven?In het LEI-rapport is rekening gehouden met dit huidige beleid voor aankopen
van grond voor natuurdoeleinden (stand per 1 januari 2005: 45 000
ha te gaan) (punt 5 op blz. 33). De verwachting is dat de komende 30 jaar
ongeveer 4% landbouwgrond wordt onttrokken. Dit percentage is onder
meer gebaseerd op de voorspelde bevolkingsgroei, het verwachte aantal woningen,
nieuwe arealen bedrijventerreinen, een uitbreiding van de infrastructuur en
de uitbreiding van het areaal natuurterreinen (punten 1 t/m 7 blz. 31 t/m
blz. 33).2In een gezamenlijke notitie van LNV en OS «landbouw,
rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid» wordt als één
van de oorzaken over de stijgende voedselprijzen genoemd een inkrimpend landbouwareaal.
Wat betekent deze conclusie voor het beleid van u ten aanzien van het onttrekken
van landbouwgronden voor natuurontwikkeling?Het landbouwareaal in Nederland loopt met ongeveer 9 000 hectare
per jaar terug. Op het wereldtotaal aan landbouwgrond is dit erg weinig. Ik
heb met u afgesproken om de EHS te realiseren en dat ga ik ook doen. Ik maak
me er wel zorgen over dat in derdewereldlanden de landbouw veel minder productief
is dan ze zou kunnen zijn. Daarom heb ik met mijn collega Koenders afgesproken
om extra te investeren in de landbouw in deze landen.3Kunt u een reactie geven op de uitspraak van het IPO
dat «het aantal hectares EHS niet meer heilig is» (gedaan in het
rondetafelgesprek), met andere woorden dat het IPO de kwantitatieve doelstellingen
wil loslaten? Hoe schat u de effecten van deze uitspraak in op het draagvlak
voor de realisatie van de EHS?De uitspraak van het IPO moet, naar ik aanneem, worden gezien in het licht
van de stijgende prijzen van landbouwgrond. Het huidige rijksbudget voor grondverwerving
zou onvoldoende zijn om de kwantitatieve taakstelling van de EHS te realiseren.
Het IPO pleit ervoor om flexibel met de hectares om te gaan.Conform het beleid van dit kabinet blijft mijn streven om de EHS in 2018
kwantitatief klaar te hebben.In dit verband heb ik met de provincies in het kader van het Investeringsbudget
Landelijk Gebied (ILG) prestatieafspraken gemaakt en heb ik daarvoor budget
aan de provincies beschikbaar gesteld. Binnen het beschikbare budget proberen
provincies door een integrale en gebiedsgerichte aanpak de afspraken na te
komen. Door de stijgende prijzen van landbouwgrond komen die afspraken wel
onder druk te staan. Grotere flexibiliteit van de hectares tussen de provincies
zou een optie kunnen zijn. Bij de midterm review van het ILG zal ik met de
provincies de voortgang van de EHS bezien en daarmee de eventuele mogelijkheden
om flexibel met de hectares om te gaan. Ik weet niet hoe ik het effecten van
de uitspraak van het IPO moet inschatten, maar ik hoop dat deze niet groot
zijn.4Kunt u de gegevens, aangedragen door LTO Nederland
in een aangeleverd overzicht van nog te ontrekken hectares landbouwgrond,
onderschrijven?Het overzicht van LTO Nederland is – zoals door hen aangegeven –
een quick scan. Het draagt ook het karakter van een snelle inventarisatie,
gezien het grote aantal dubbeltellingen en het grote aantal ontbrekende projecten
(er staan relatief weinig provinciale en gemeentelijke plannen op). LTO had
gemeld dat het om projecten gaat aanvullend op de EHS en RodS en ander vigerend
rijksbeleid. Ik herken echter in het overzicht circa 45 500 hectare LNV-beleid
waarvan circa 18 000 hectare in het provinciale deel (EHS, RODS en GIOS)
en 27 500 hectare LNV-beleid in het onderdeel «Nederland»
(EHS, robuuste verbindingen). Deze projecten zijn alle onderdeel van het vigerende
beleid, zoals vastgelegd in de Nota Ruimte.In het overzicht zijn ook projecten opgenomen die onder de verantwoordelijkheid
vallen van andere ministeries: circa 4600 hectare veiligheid/ruimte voor de
rivier; 6 000 tot 8 000 hectare Kaderrichtlijnwater/WB 21 (VenW);
aanleg van spoorlijnen (VenW) en verdroging met een onbenoemde oppervlakte
(VROM). Voorts heeft een deel van de projecten betrekking op natuurcompensatie
vanwege de aantasting c.q. beslag op bestaande natuurgebieden als gevolg van
ondermeer infrastructuurprojecten. De overige projecten zijn geen rijksbeleid.
Een deel van deze projecten heeft betrekking op de door het Rijk gewenste
rood-groen balans.5Kunt u een definitieve lijst van alle projecten en
plannen in Nederland geven waarbij landbouwgrond wordt omgezet in nieuwe natuur?Daarbij graag aangeven:a. Welke projecten vallen binnen de afspraken van de EHS en welke niet?b. Om hoeveel hectare landbouwgrond gaat het per project?c. In welke provincie ligt het project?d. In welk stadium van besluitvorming bevindt zich het project?e. Wat is de verantwoordelijkheid en betrokkenheid van het Rijk bij deze
afzonderlijke projecten?Het is voor mij niet mogelijk uw vraag te beantwoorden. Provincies voeren
de regie over de ILG-afspraken. De gemaakte ILG afspraken zijn gebaseerd op
te leveren prestaties en beleidskaders (begrenzingen), niet op concrete projecten.
Daardoor rapporteren de provincies ook op basis van hectares en niet op basis
van projecten.Naast realisatie van het in het ILG afgesproken beleid (EHS, RODS, robuuste
verbindingen, Deltanatuur) wordt ook door andere overheden (andere ministeries,
provincies, gemeenten en waterschappen) en door particulieren gewerkt aan
het realiseren van hun eigen doelen. In dat kader kan, maar hoeft niet altijd,
sprake zijn van een functieverandering van landbouwgrond.6Waarom worden de Zuiderdieppolders toch aangemerkt
als waterbergingsgebieden, terwijl deze daarvoor in de praktijk niet geschikt
zijn, omdat het enkele van de jongste polders zijn waar de grond hoger ligt
dan in de oudere polders?De Zuiderdieppolders is één van de projecten van Deltanatuur,
natte natuur die recreatiemogelijkheden biedt aan de Randstad en die –
waar mogelijk – een bijdrage levert aan het verminderen van de wateroverlast
(ICES 1999). Waterberging is voor dit specifieke gebied niet aan de orde. In de integrale planuitwerking voor dit gebied is gekozen voor de variant
die het huidige waterkwaliteitsprobleem van het Zuiderdiep oplost.7Klopt het dat het kabinetsbesluit tot aanleg van 3 000
hectare nieuwe natuur inmiddels is teruggebracht tot 2 400 hectare?Er is geen besluit aan de orde over het terugbrengen van de hectares Deltanatuur.
In het ILG-contract 2007–2013 dat ik met de provincie Zuid-Holland heb
afgesloten, is voor Deltanatuur 2400 hectare opgenomen. De resterende 600
hectare zijn onderwerp voor het volgende ILG-contract.8Is binnen de totale natuuropgave van 2400 of 3000
ha, de creatie van 400 ha natte natuur in de Zuiderdieppolders ook een keuze
van het Rijk of kan de provincie Zuid-Holland in vrijheid nog tot een ander
afweging komen?De regie voor het project Deltanatuur ligt bij de provincie Zuid-Holland.
De provincie is weloverwogen tot de locatiekeuze gekomen en deze is als onderdeel
van de Ecologische Hoofdstructuur opgenomen in de Nota Ruimte waardoor de
provincie alleen in afstemming met het Rijk tot een andere afweging kan komen.9Bent u van mening dat de implementatie van de Kaderrichtlijn
Water een lidstaat ertoe verplicht om wisselingen in het zoutgehalte van een
watergang ten gevolge van zoute kwel uit de Noordzee aan te pakken? Zo ja,
wat zijn hiervoor dan de argumenten?De Kaderrichtlijn Water verplicht lidstaten ertoe om de nodige maatregelen
te nemen om in 2015 een goede toestand van oppervlaktewaterlichamen en grondwaterlichamen
te bereiken. De Kaderrichtlijn Water verplicht de lidstaten om hiertoe de
waterkwaliteitsdoelstellingen vast te leggen. De lidstaat maakt daarbij zelf
de keuze voor een zout-, brak- of een zoetsysteem en is vervolgens in principe
verplicht die waterkwaliteitsdoelstellingen te realiseren. Voor wateren met
sterke schommelingen in zoutgehalte moet een keuze worden gemaakt. De richtlijn
kent echter uitzonderingen, waarmee de termijn kan worden verlengd of de doelstellingen
kunnen worden verlaagd, bijvoorbeeld als natuurlijke omstandigheden een tijdige
verbetering beletten of als het bereiken van de doelstellingen niet haalbaar
(klimaatverandering) of onevenredig kostbaar is. In de stroomgebiedbeheersplannen,
die thans worden voorbereid, moet het toepassen van zo’n uitzondering
gemotiveerd worden.10Zo neen, bent u van mening dat bovenstaande verwijzing
naar de Kaderrichtlijn Water ter motivering van de aanwijzing van een nieuw
natuurgebied in het kader van nationaal beleid, tot onbegrip en verminderd
draagvlak van de burgers en van de gemeenten voor het Europees beleid kan
leiden?De Kaderrichtlijn Water is geen aanleiding voor het aanleggen van nieuwe
natuurgebieden. Wel wordt volgens bestaand beleid nog een aantal natuurgebieden
aangelegd. Door voor deze natuurgebieden de waterkwaliteitsdoelstelling in
het kader van de implementatie van de KRW vast te stellen, lopen de realisatie
van de natuur- en de KRW-doelen gelijk op. Slim combineren doet mijns inziens
geen afbreuk aan het draagvlak van Europees beleid.11Is er voor de nieuwe te realiseren natuur in de Zuid
Hollandse delta een voorlopige toets dan wel passende beoordeling gemaakt
als bedoeld in artikel 6 van de Habitatrichtlijn, aangezien dit reeds in 2003
voor een belangrijk deel is aangemeld als Natura 2000 gebied?Ja, voor de afzonderlijke Deltanatuur projecten wordt een natuurbeoordeling
(Natuurbeschermingswet/Vogel- en Habitatrichtlijn, Flora- en faunawet) gemaakt.
Vaak wordt deze opgenomen in de milieu-effectrapportage (MER). Wanneer negatieve
effecten op kunnen treden, dan moet de initiatiefnemer een vergunningaanvraag
indienen.12In hoeverre kunnen vormen van agrarisch natuurbeheer
een volwaardig alternatief zijn voor het in stand houden van de biodiversiteit
in Nederland?Het in stand houden van de biodiversiteit in Nederland is belangrijk en
daar passen mijns inziens verschillende instrumenten bij. Agrarisch natuurbeheer
is er hier één van. Vooral voor natuurwaarden die verbonden
zijn aan landbouwgrond is agrarisch natuurbeheer als instrument onmisbaar.
In deze landschappen wordt agrarisch natuurbeheer dan ook veel ingezet voor
de instandhouding van de biodiversiteit. Buiten de agrarisch beheerde landschappen
zie ik minder mogelijkheden voor agrarisch natuurbeheer.13Klopt het dat de stand van weidevogels positiever is
in gebieden met veeteelt dan in gebieden met exclusieve natuur (niet half-natuurlijk)?Nee, zo kan dat niet worden gesteld. In gebieden die onttrokken zijn aan
de landbouw zijn de weidevogeldichtheden het hoogst en de ontwikkelingen het
meest positief. Echter, de meeste weidevogels in absolute aantallen zitten
in gangbare landbouwgebieden. Hier zit meer dan de helft van de weidevogels.
In landbouwgebieden valt dus de meeste winst te behalen wat betreft het behoud
van de weidevogels.14Kan er inzicht gegeven worden in de kosten-baten analyse
van enerzijds ontwikkeling en beheer van (nieuwe) natuur versus agrarisch
natuurbeheer? Wilt u daarbij zowel aandacht besteden aan de financiële
kosten en baten als ook aan de kosten en baten voor de biodiversiteit?Het gaat hierbij om het verschil tussen natuurrealisatie door functieverandering
of door middel van agrarisch natuurbeheer. Bij functieverandering verandert
de functie van landbouwgrond in die van natuur. Hiervoor ontvangt de eigenaar
een vergoeding voor de waardedaling die gepaard gaat met die verandering,
alsmede vergoedingen in de kosten van inrichting en voor beheer. Bij agrarisch
natuurbeheer blijft de grond zijn agrarische functie behouden en ontvangt
de eigenaar een vergoeding voor het natuurbeheer alsmede een vergoeding voor
inkomstenderving. De financiële kosten zijn derhalve slecht vergelijkbaar.
Dit geldt ook voor de biodiversiteit. Bij functieverandering worden in het
algemeen andere natuurdoelen nagestreefd dan bij het agrarisch natuurbeheer.
Daarom zijn voor een vergelijking kosten-baten analyses als methodiek minder
geschikt.15In hoeverre vormen de ontwikkeling van kleinschalige
en versnipperd gelegen nieuwe natuurgebieden een bijdrage aan de samenhang
van gebieden binnen Natura 2000?In het kader van Natura 2000 worden geen kleinschalige, versnipperd gelegen
nieuwe natuurgebieden ontwikkeld. Ook binnen de EHS is het beleid er niet
op gericht om kleinschalig en versnipperd gelegen nieuwe natuur aan te leggen.16Is in het kader van de realisatie van de EHS-doelstellingen
het behalen van het aantal ha van ondergeschikt belang t.o.v. het behalen
van de beoogde natuurwaarden?Nee, zowel het behalen van het aantal hectares als van de beoogde natuurwaarden
zijn van groot belang.17Moet Nederland de instandhoudingsdoelen in het kader
van Natura 2000 binnen één bepaald gebied realiseren of binnen
het grondgebied van het gehele land? Is compensatie wellicht ook mogelijk
binnen Europa?De Habitatrichtlijn bepaalt dat de lidstaten alle habitattypen en soorten
waarvoor de lidstaten een verantwoordelijkheid hebben in een gunstige staat
van instandhouding moeten behouden of daarnaar moeten streven als de staat
van instandhouding niet gunstig is. Daartoe moeten de lidstaten instandhoudingsdoelstellingen
(Natura 2000-doelen) formuleren.Het Natura 2000 Doelendocument bevat de Natura 2000 doelen op landelijk
niveau.Vervolgens zijn deze landelijke doelen uitgewerkt in instandhoudingsdoelen
per gebied. Uitgangspunt is dat de gebiedsdoelen binnen het betrokken gebied
gerealiseerd moeten worden, waarbij de locaties zijn gekozen op grond van
de realiseerbaarheid van de doelen.Compensatie binnen Europa is niet mogelijk omdat iedere lidstaat zijn
eigen nationale Natura 2000-opgaven heeft.18Is bij de vernatting van gebieden voldoende rekening
gehouden met klimaatverandering en de daarmee samenhangende volksgezondheidsaspecten
zoals de opkomst van de malariamug?De ontwikkeling van natuur en waterpartijen in woonwijken en van grotere
natuurgebieden, inclusief de ontwikkeling van gebieden met brak water, zal –
volgens deskundigen – niet leiden tot terugkeer van epidemische malaria
in Nederland.19De Nota Ruimte stelt dat binnen de EHS het «nee,
tenzij» regime van kracht is. Wanneer een ingreep onvermijdelijk blijkt
dan is compensatie aan de orde. Geldt er ook dat compensatie vereist is voor
ingrepen buiten de EHS, maar die mogelijk gevolgen hebben voor natuurwaarden
binnen de EHS?Ingrepen buiten de EHS worden niet beoordeeld op hun effecten op de wezenlijke
kenmerken en waarden binnen de EHS. Voor dergelijke ingrepen is dus ook geen
compensatie van waarden in de EHS aan de orde. Als het EHS-gebied tevens Natura-2000
gebied is, dan geldt de externe werking conform de Natuurbeschermingswet.
Verder geldt voor ammoniak ook de Wet ammoniak en veehouderij (Wav).20Kunt u in een overzicht aangeven ten aanzien van welke
projecten die in uitvoering zijn genomen c.q. waarvan de planvorming ver is
gevorderd, natuurcompensatie is vereist? Kan daarbij worden aangegeven of
het een project of plan betreft waarbij sprake is van:– een ingreep binnen de EHS?– een ingreep buiten de EHS, maar met mogelijk
gevolgen voor de EHS respectievelijk een Natura 2000 gebied?In het kader van de Spelregels EHS hebben Rijk en provincies afgesproken
dat het registreren van de voortgang van compensatieprojecten een taak van
de provincies is. Zij ontvangen jaarlijks een rapportage over de voortgang
van compensatieverplichtingen van gemeenten die dat aangaat. De provincie
voegt daarbij informatie over de compensatieprojecten waarvoor zij bevoegd
gezag is. Ingrepen buiten de EHS met mogelijke gevolgen voor de EHS zijn overigens
niet compensatieplichtig in het kader van het EHS-beleid.In een beperkt aantal projecten met betrokkenheid van het Rijk is er sprake
van negatieve gevolgen voor Natura 2000-gebieden en is compensatie vereist
geweest: aanleg van de Tweede Maasvlakte, de aanleg van een energiecentrale
in de Eemshaven, Blauwe Stad Groningen en de tweede vaarwegverbreding
van de Westerschelde.21Geldt nog steeds het uitgangspunt voor begrenzing van
de EHS dat zoveel mogelijk zal worden begrensd zodanig dat externe buffering
van de natuurgebieden niet nodig is? Kan inzicht worden gegeven in knelpunten
die zich hierbij voordoen?Ja, dat uitgangspunt geldt nog steeds. Het niet hanteren van externe buffering
kan effect hebben op de kwaliteit van de te begrenzen natuur. De aard en omvang
is sterk afhankelijk van de lokale omstandigheden.22 en 23Kan natuurcompensatie plaatsvinden door functiecombinaties:
landbouwproductie en natuur? Welke eisen moeten daaraan worden gesteld?Kunnen functiecombinaties en samenwerking van landbouwproductie met ontwikkeling
en behoud van natuurwaarden dienen als compensatie voor aantasting van natuurwaarden
binnen de EHS en daarmee bijdragen aan zowel verbetering van biodiversiteit
als het behoud van landbouwproductie en cultuurlandschappen?Uitgangspunt bij compensatie is: geen nettoverlies aan wezenlijke kenmerken
en waarden van het betreffende gebied in termen van areaal, kwaliteit en samenhang.
Vanuit dat oogpunt is compensatie via een functiecombinatie van landbouwproductie
en natuur (agrarisch natuurbeheer) mogelijk, wanneer de verloren gegane waarden
gebaseerd zijn op een dergelijke functiecombinatie. In dat geval zal een provincie
elders op een nieuw areaal de provinciale Subsidieregeling Agrarisch Natuurbeheer
openstellen, om daarmee gelijkwaardige natuur terug te brengen. Aandachtspunt
ten aanzien van de realisatie van een dergelijke vorm van compensatie is dat
de realisatie van agrarisch natuurbeheer op basis van vrijwilligheid gebeurt.24Is het nodig voor behoud/herstel van biodiversiteit
nog meer ha’s landbouwgrond om te zetten in natuur boven op de EHS-taakstelling
(150 000 ha nieuwe natuur als uitbreiding bestaande natuurgebieden en
27 500 ha nieuwe natuur door robuuste verbindingszones)?
Zo ja, waarop baseert u dat?Nee, zoals ik het nu zie is het niet nodig om meer hectares landbouwgrond
(dan voorzien in het beleid) om te zetten in natuur. Hierbij speelt mee dat
de realisatie van het doel van het natuurbeleid kwantitatief gerealiseerd
moet zijn in 2018. Kwaliteitsverbetering van de natuur is voor mij hierbij
een speerpunt in de komende jaren.25Kunt u inzicht geven in het ruimtebeslag op landbouwgrond
van projecten voor realisatie van recreatie- en woongebieden waarbij in combinatie
hiermee water en groen (natuur) worden aangelegd? Wat is hiervan de oppervlakte
voor water en groen?Voor zover het een combinatie van recreatiegebieden en aanleg van Groen
om de stad (RODS) betreft, zijn afspraken gemaakt in het kader van het ILG-contract
met de provincies. Landelijk betreft het aanleggen van groen om de stad 16 000
hectare, conform Rijksbeleid, verspreid over de provincies Utrecht, Zuid-Holland,
Noord-Holland en Gelderland. EHS wordt in principe niet aangelegd in combinatie
met woongebieden; voor de situering van de EHS gelden andere overwegingen.Voor zover in deze gebieden geen rijksbeleid aan de orde is, bestaat geen
verantwoordelijkheid en inzicht in de gevraagde oppervlakten. Ik wil onderstrepen
dat de aanleg van recreatiegroen of recreatiewater in de omgeving van nieuwe
woningbouwlocaties in het belang van de bewoners is, om daarmee te voldoen
aan de maatschappelijke vraag naar meer «groen».26Het is bekend dat in Zuid-Holland de provincie in het
afwegingsproces van projecten en plannen waardoor landbouwgrond wordt omgezet
in natuur en water gebruik heeft gemaakt van een Landbouw Effect Rapportage.
Acht u dit een bruikbaar instrument en stimuleert of ondersteunt u het gebruik
hiervan door overheden?In algemene zin staat het overheden vrij om een keuze te maken welk instrument
zij in deze kiezen. Navraag bij de provincie Zuid-Holland heeft mij geleerd
dat zij het instrument niet kennen. DLG en Kadaster hebben in het kader van
een pilot «innovatieve producten» bekeken of een Landbouweffectrapportage
toegevoegde waarde kan hebben. De conclusie was dat er geen toegevoegde waarde
was ten opzichte van wat bij inrichtingsprojecten al bekend is.27Bent u van mening dat voor integrale projecten woningbouw,
recreatie met natuur en/of water de complexwaarde als basis voor schadeloosstelling
van grondeigenaren zou moeten gelden.Voor integrale projecten, waarin voor meerdere – verschillend renderende –
doelen, grondverwerving noodzakelijk is, kán besloten worden tot het
hanteren van een «complexwaarde». Het is aan de bij zo’n
project betrokken partijen om daartoe te besluiten. In voorkomende gevallen
wordt veelal een advies van deskundigen gevraagd. Deskundigen betrekken bij
hun advies bestaande jurisprudentie ten aanzien van het hanteren van complexwaarde.«Complexwaarde» is een begrip uit het onteigeningsrecht. Er
is sprake van een «complex» als meerdere – verschillend
renderende – doelen in samenhang, tegelijkertijd (en in één
exploitatie) worden gerealiseerd. Alle opbrengsten van het project worden
samengeteld, waarna alle kosten ervan worden afgetrokken. Het
saldo, gedeeld door het oppervlak, levert de gemiddelde grondprijs, ook wel
genoemd: residuele grondwaarde.28Is het zinvol om in Nederland een grondbank in te richten
ten behoeve van compensatie doeleinden?De nadere invulling van de regels voor compensatie ten behoeve van de
uitvoering is een taak van de provincies. Het inrichten van een grondbank
is een mogelijke invulling. Het is echter aan de individuele provincies, als
uitvoerders van het EHS-beleid, om dat te doen.Mocht een provincie ervoor kiezen om een grondbank in te richten, dan
geldt daarbij wel een belangrijk aandachtspunt. Aantasting van de EHS moet
gecompenseerd worden met gelijksoortige en gelijkwaardige natuur. Gezien de
grote diversiteit aan soorten natuur in nagenoeg alle provincies kan zeker
niet gegarandeerd worden dat een grondbank in alle gevallen aan de eisen voor
compensatie voldoet. Per ingreep zal dus altijd beoordeeld moeten worden welke
vorm van compensatie nodig is en in hoeverre daarbij gebruik gemaakt kan worden
van een grondbank.29Bestaan er nog voldoende compensatiemogelijkheden voor
uit te kopen agrarisch ondernemers? Kan daarbij worden gegarandeerd dat kwaliteit
van de compensatiegrond hetzelfde is als de landbouwgrond die wordt opgeofferd
voor nieuwe natuur?Momenteel beschikt het Bureau Beheer Landbouwgronden in kwantitatieve
zin over voldoende «ruilgronden» om agrarische ondernemers te
compenseren. In kwalitatieve zin is het compenseren altijd een kwestie van
maatwerk: voldoende hectaren aaneen gelegen, de juiste grondslag en adequate
bedrijfsgebouwen dan wel een adequaat bouwblok. «Garantie» is
in dezen niet echt aan de orde: als het aanbod – kwalitatief of kwantitatief –
niet acceptabel is voor de verplaatser, komt er geen overeenkomst tot stand.
In samenwerking met Domeinen Onroerend Goed worden al vele jaren geschikte
uitplaatsinglocaties samengesteld.30Onderschrijft u het advies van de Raad voor het Landelijke
Gebied «De mythologie van onteigening», waarin onder andere wordt
geadviseerd om volledige schadeloosstelling als basis te nemen voor compensatie
van grondeigenaren die moeten wijken voor realisatie van de EHS?Ik bereid een kabinetsreactie op dit advies voor.31Is het waar – zoals in het rondetafelgesprek
door professor Schaminee werd opgemerkt – dat de bijzondere bijdrage
van Nederland aan de Europese biodiversiteit voor het overgrote deel te danken
is aan half-natuurlijke landschappen? Impliceert het «half-natuurlijke»
karakter van de doelnatuur dat bepaalde menselijke activiteit nodig is om
deze toestand te bereiken?Ja, de bijzondere bijdrage van Nederland aan de Europese biodiversiteit
is inderdaad voor een zeer belangrijk deel (behoudens een aantal meer natuurlijke
gebieden als Wadden, Noordzee, Delta, de meer natuurlijke delen van kustduinen,
van het rivierengebied en elementen als zandverstuivingen) te danken aan halfnatuurlijke
landschappen. De achtergronddocumenten voor Natura 2000 (waaronder de boeken:
Habitattypen van de Habitatrichtlijn, Gebieden van de Habitatrichtlijn, en
Soorten van de Habitatrichtlijn) maken dit op overtuigende wijze duidelijk.Het halfnatuurlijke karakter impliceert inderdaad dat bepaalde menselijke
activiteiten nodig zijn om deze toestand te handhaven. Zo is voor behoud van
halfnatuurlijke graslanden, heideterreinen (etc.) periodiek beheer noodzakelijk
voor de instandhouding van natuurwaarden. 32Kunt u aangeven welke bijdrage aan de biodiversiteit
die afhankelijk is van half-natuurlijk landschap wordt geleverd in:a. gebieden waar niet gesubsidieerde economische dragers het beheer hebben
(ondernemers en particulieren zoals agrariërs en landgoedeigenaars, denk
aan gebieden als Twente);b. gebieden waar economische dragers het beheer hebben met als secundaire
inkomstenbron subsidies (gesubsidieerd agrarisch beheer bijvoorbeeld)c. gebieden waar het beheer wordt gevoerd door instanties die primair
afhankelijk zijn van Rijksgelden voor aankoop en beheer van gebieden?De bijdrage aan Europese biodiversiteit die afhankelijk is van halfnatuurlijke
landschappen in Nederland wordt met name gerealiseerd in gebieden waar het
beheer wordt gevoerd door instanties die primair afhankelijk zijn van Rijksgelden
(categorie c). Dit is omdat voor optimaal beheer van halfnatuurlijke natuur
veelal maatregelen nodig zijn die niet eenvoudig inpasbaar zijn in de hedendaagse
agrarische bedrijfsvoering, of omdat deze maatregelen specifieke apparatuur
en/of opleidingen vergen.In de gebieden categorie b, waar economische dragers het beheer hebben
met als secundaire inkomstenbron gesubsidieerd agrarisch natuurbeheer wordt
bij de zwaardere beheersmaatregelen een bijdrage aan het beheer van biodiversiteit
gebonden aan halfnatuurlijke landschappen geleverd. Bij de lichtere beheersmaatregelen
is die bijdrage gering.In de gebieden categorie a, waar niet gesubsidieerde dragers het beheer
hebben is die bijdrage aan het behoud van de halfnatuurlijke biodiversiteit
laag tot nihil. Veelal zal er geen sprake (meer) zijn van biodiversiteit gebonden
aan halfnatuurlijke landschappen die een bijzondere bijdrage leveren aan de
Europese biodiversiteit, maar van intensief gebruikte gebieden waar de natuurwaarden
beperkt zijn tot overhoekjes en/of slootkanten.Overigens krijgen veel landgoedeigenaren een vergoeding voor natuurbeheer.33Kunt u aangeven welk aandeel van de overheidsuitgaven
onder de noemer natuur (van Rijk en mede-overheden) gericht is op elk van
de drie bovengenoemde categorieën, en welk aandeel is gericht op behoud
en realisatie van exclusieve natuur?Bij de beheersuitgaven voor de EHS worden de volgende categorieën
gehanteerd: beheer door particuliere natuurbeschermingsorganisaties, particulier
natuurbeheer, agrarisch natuurbeheer, beheer door Staatsbosbeheer en beheer
door derden.Van de taakstelling in hectares op het gebied van beheer EHS wordt 34%
uitgegeven aan beheer door particuliere natuurbeschermingsorganisaties, 6%
door particulier natuurbeheer, 17% door agrarisch natuurbeheer, 27%
door Staatsbosbeheer en 19% door derden.34Het RPB stelt in zijn gespreksnotitie voor het rondetafelgesprek
van 15 mei jl. dat de afgelopen decennia landbouw en natuur steeds minder
elkaars «meekoppelend belang» zijn geworden. Erkent u de noodzaak
van een actief grondbeleid voor het behalen van de door het kabinet
vastgestelde natuurdoelen?In het kader van het ILG is het grondbeleid neergelegd bij de provincies.
Binnen de afspraken die ik met de provincies heb gemaakt voeren de provincies
reeds een actief grondbeleid. Zij zijn in het kader van hun integraal en gebiedsgerichte
beleid actief bezig met het zoeken naar meekoppeling tussen onder andere landbouw
en natuur. Maar ook andere kansen voor meekoppeling worden hierbij betrokken
zoals milieu, water en ruimte.35Kunt u een overzicht geven van het aantal landbouwhectares
dat nodig is ten behoeve van omzetting naar natuur, uitgesplitst naar aard
van de natuurdoelen van de rijksoverheid (onder andere EHS, Natura 2000),
met in dit overzicht meegenomen hoe deze «natuurclaim» zich verhoudt
tot andere claims op het landbouwareaal?Voor de realisatie van de EHS in 2018 moet nog bijna 37 000 ha worden
verworven (stand per 1 januari 2007). Voor Natura 2000 hoeft geen grond
te worden aangekocht, tenzij als compensatie voor aantasting van bestaande
Natura 2000-gebieden.Momenteel wordt er jaarlijks circa 3 500 hectare verworven ten behoeve
van de EHS. Dit gaat voor het merendeel ten koste van het landbouwareaal.
Het landbouwareaal neemt jaarlijks met circa 9 000 hectare af. Hiermee
legt tot 2018 verwerving ten behoeve van de EHS, na de woningbouw, de grootste
claim op de landbouwgrond.36Kunt u aangeven hoeveel oppervlakte van het Groene
Hart na realisatie van de EHS de functies EHS c.q. Natura 2000-natuur, landbouw
en rode functies zal omvatten?Dat is op dit moment niet mogelijk. De provincies voeren het rijksbeleid
uit conform de afspraken in het ILG. Daardoor heb ik geen directe verantwoordelijkheid
voor de voorbereiding en uitvoering van de (uiteindelijke begrenzing van de)
EHS.Naast realisatie van het LNV- en VROMbeleid (EHS, RODS) wordt door andere
overheden (andere ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen) en
door particulieren gewerkt aan het realiseren van hun beleidsdoelen. In dat
kader vindt veelal ook een functieverandering van landbouwgrond plaats. Hiervoor
draag ik geen verantwoordelijkheid.Voor wat betreft de rode functies: deze worden in sterke mate bepaald
door de invulling van het begrip migratiesaldo-nul. De Groene Hart provincies
werken dit de komende tijd nader uit.Voor het overige merk ik op dat al deze functiewijzigingen vooraf zijn
gegaan door democratische besluitvorming in de daarvoor aangewezen bestuurslagen.
Tevens wil ik u erop wijzen dat er sprake is van overlap tussen hectaren Natura
2000, EHS en landbouwgrond. Dit geldt bijvoorbeeld voor de agrarische beheersgronden.37Is er naar aanleiding van het debat over het realiseren
van nieuwe natuur ten gunste van de EHS het voornemen om het beleid aan te
passen ten aanzien van het niet indexeren van het budget voor de aankoop van
gronden?Mijn streven blijft om conform het kabinetsbeleid de EHS in 2018 kwantitatief
gereed te hebben. Door de stijgende grondprijzen van landbouwgrond wordt dit
met de beschikbare middelen een zware opgave. Ik zal mij er in
deze kabinetsperiode voor inzetten om de kwantitatieve, maar ook kwalitatieve
ambities voor de EHS binnen de grenzen van wat haalbaar en betaalbaar is,
waar te maken en waar nodig verder uit te werken. Ik kan dat niet alleen.
Ik zal de komende tijd daarom ook met alle betrokken partijen in overleg treden
om te bezien hoe deze opgave moet worden aangepakt.38Wat is de huidige opgave voor het van agrarisch natuurbeheer
bij de realisatie van de EHS?De huidige opgave voor agrarisch natuurbeheer binnen de EHS in 2018 is
90 000 hectare (en 20 000 hectare buiten de EHS). Daarnaast wordt
met agrarisch natuurbeheer ook nog 35 000 hectare ganzenopvang gerealiseerd
binnen de EHS (en 30 000 hectare buiten de EHS).De taakstelling voor particulier beheer (is beheer door particulieren
met functiewijziging) in 2018 is 42 800 hectare binnen de EHS.39Kunt u aangeven of de interesse en de resultaten van
het agrarisch natuurbeheer aanleiding geven om de afspraken zoals gemaakt
bij de «omslag» te heroverwegen? Kunt u hierbij de ontwikkelingen
in Gaasterland betrekken waar de natuurontwikkeling stokt (zoals wordt gemeld
in het artikel van dinsdag 6 mei jl. in het Friesch Dagblad)?Kunt u bij het beantwoorden ook het recente onderzoek van Alterra betrekken,
waarbij een relatie wordt gelegd tussen stijgende prijzen voor landbouwproducten
en afnemende interesse voor agrarisch natuurbeheer?Bij de «omslag» (42 800 ha) is sprake van beheer door
particulieren in plaats van aankoop ten behoeve van de terreinbeherende organisaties.
Deze omslag heeft nauwelijks betrekking op het agrarisch natuurbeheer. De
tegenvallende resultaten geven mij geen aanleiding tot heroverweging van mijn
beleid omdat ik particulieren blijf zien als een belangrijke partner voor
het realiseren van het natuurbeleid. Aan het einde van deze zomer zullen bijeenkomsten
worden georganiseerd waarbij particulieren, provincies, terreinbeheerders
en mijn ministerie zullen inventariseren waar de knelpunten liggen en waarbij
oplossingen worden aangedragen.Bij het experiment Gaasterland verloopt de realisatie van de «lichte»
doelen (agrarisch natuurbeheer en ganzenopvang) goed, maar de realisatie van
de «zware» doelen (zoals bos, heide en vennen) loopt nog achter.
De uitvoerder van het project probeert nu oplossingen te bedenken om een impuls
te geven aan de realisatie van deze «zware» doelen. Zoals hierboven
vermeld, volg ik samen met alle betrokken partijen dezelfde lijn op het landelijke
niveau. Het antwoord op de het laatste deel van deze vraag wordt gegeven bij
vraag 40.40Kunt u in verband met het onderzoek van Alterra over
het verband tussen stijgende prijzen voor landbouwproducten en afnemende interesse
voor agrarisch natuurbeheer aangeven, hoe de continuïteit die noodzakelijk
is voor het bereiken van natuurdoelen kan worden gegarandeerd?Ik ga ervan uit dat u het onderzoek van het LEI (Landbouw Economisch Instituut) «Deelnamebereidheid
agrarisch natuurbeheer bij stijgende landbouwprijzen» bedoelt. Uit het
onderzoek blijkt inderdaad dat de stijgende voedselprijzen, maar ook de stijgende
grondprijzen van invloed zijn op de deelnamebereidheid voor agrarisch natuurbeheer.
Overigens wordt de deelnamebereidheid ook door tal van andere factoren beïnvloed,
waaronder de eenvoud van de regeling, ervaringen met controles,
het open staan voor natuurbeheer door de boeren, het goede imago dat agrarisch
natuurbeheer voor de landbouw oplevert, etc. Ik vind het belangrijk dat agrarisch
natuurbeheer aantrekkelijk blijft.De provincies werken aan een nieuw beheersstelsel voor (agrarisch) natuurbeheer
dat eenvoudig, effectief, maar ook goed inpasbaar en aantrekkelijk voor deelname
moet zijn. Ik heb er vertrouwen in dat met dit nieuwe stelsel de basis wordt
gelegd voor de continuïteit die noodzakelijk is voor het bereiken van
de natuurdoelen.41Kunt u aangeven hoeveel interesse er vanuit boerenzijde
bestaat in het beheren van de resterende te realiseren nieuwe natuur, indien
deze natuur in relatie tot de te behalen doelen vereist dat er een functiewijziging
van een agrarische in een natuurbestemming plaats vindt?Zoals eerder is gebleken stijgt de hoeveelheid hectaren particulier beheer
weliswaar, maar blijft deze momenteel achter bij de doelstelling. Het is natuurlijk
ook een grote stap want functiewijziging betekent dat grond, waar soms al
van generatie op generatie op wordt geboerd permanent wordt omgezet in natuur.
Een dergelijke overstap kost tijd, daar moeten we de ogen niet voor sluiten.
Maar ik wil het wel aantrekkelijker maken door bestaande hobbels te verminderen
en daar waar mogelijk helemaal weg te nemen.Daartoe heb ik afgesproken om binnenkort om de tafel te gaan zitten met
de Federatie Particulier Grondbezit, met de Stichting Beheer Natuur en Landelijk
Gebied, met de provincies en alle andere betrokken partijen om te bezien wat
hiertoe gedaan kan worden. Vooralsnog ga ik ervan uit dat mijn doelstelling
van 42 800 hectare particulier beheer in 2018 gerealiseerd is.42Kunt u aangeven – gelet op de tegenstrijdige
geluiden op de hoorzitting ter zake – wat de te verwachte bijdrage aan
de biodiversiteitdoelen is van gangbare landbouw voor de wereldmarkt, hierbij
ook rekening houdend met wat het Milieu en Natuur Planbureau in de Natuurbalansen
gemeld heeft over de vogels in het agrarisch gebied en de botanische waarden?De bijdrage van de gangbare landbouw voor de wereldmarkt aan de Europese
biodiversiteitdoelen is gering omdat deze vorm van landbouw te intensief is
voor het behoud van natuurwaarden. Wellicht zullen plaatselijk (nog) bestaande
natuurwaarden langs slootranden en in overhoekjes zich kunnen handhaven, maar
deze zijn veelal van geringe betekenis. Overigens is dit in overeenstemming
met de conclusies van de Natuurbalans 2006 en resp. 2007, waarin geconcludeerd
wordt dat: «...een van de belangrijkste oorzaken van de achteruitgang
(van weidevogels) is het intensieve grondgebruik door agrariërs».
Daarnaast is het zo dat halfnatuurlijke elementen die een bijdrage leveren
aan de Europese biodiversiteit, nauwelijks nog voorkomen in gebieden waar
gangbare landbouw voor de wereldmarkt uitgeoefend wordt als gevolg van een
al jarenlang verlopend proces van intensivering, schaalvergroting en mechanisering.43Kunt u aangeven op welke wijze het GLB in Nederland
bij gaat dragen aan behoud en versterking van biodiversiteit en welke garanties
het GLB zal bieden om deze doelen daadwerkelijk te halen?De Europese Commissie heeft op 20 mei jl. voorstellen gepresenteerd
tot aanpassing van het GLB, de zogeheten Health Check. Het is de inzet van het kabinet om de GLB-inkomenssteun meer te koppelen aan maatschappelijke
waarden. Het GLB zal in de toekomst niet alleen gericht moeten zijn op versterking
van innovatie en duurzaam agrarisch ondernemerschap, maar ook op het leveren
van publieke diensten op het gebied van bijvoorbeeld landschap, natuur/milieu/biodiversiteit
en waterbeheer.Tijdens een Algemeen Overleg op 7 maart jl. heb ik uw Kamer toegezegd
nog dit jaar een hoofdlijnennotitie op te stellen waarin de ruimte die de Health Check moet gaan bieden om maatschappelijke prestaties
gerichter te belonen, wordt vertaald naar de Nederlandse situatie (TK 21 501-32,
nr. 274). Deze hoofdlijnennotitie zal u inzicht geven in mijn ideeën
over inzet van GLB-inkomenssteun voor maatschappelijke waarden.44Welke alternatieven voorziet u ten behoeve van het
behoud van biodiversiteit, nu de braakleggingregeling uit het GLB vervallen
is?In het Kabinetsstandpunt Health Check (dec.2007) heb ik aangekondigd dat
er flankerend beleid komt voor biodiversiteit als de braakleggingregeling
komt te vervallen. De braakleggingregeling was in zijn oorsprong een marktinstrument
met een positieve bijwerking voor biodiversiteit. Voor het oogstjaar 2008
geldt een braakpercentage van nul en er zijn overwegingen voor het afschaffen
van de regeling. Afgelopen jaren zijn er verschillende onderzoeken gedaan
naar het effect van braaklegging op biodiversiteit. Op basis van verzamelde
gegevens kan flankerend beleid nog efficiënter en meer gebiedsgericht
worden ingezet. Mijn inzet is dat biodiversiteit behouden kan worden door
de voorziene, gerichte beloning van maatschappelijke prestaties. De wijze
waarop het flankerende beleid wordt ingezet hangt sterk af van de invulling
die Nederland geeft aan de wetsvoorstellen van de Europese Commissie in het
kader van Health Check. De Nederlandse uitwerking wordt beschreven in een
hoofdlijnennotitie, genoemd bij vraag 43.45Kunt u aangeven hoeveel en welke projecten die de LTO
bedoelt bij zijn opsomming van de 70 000 hectare «onnodige natuurontwikkeling»
voortkomen uit een natuurontwikkelingsopgave die voortvloeit uit het natuurbeleid
en in het bijzonder de EHS en Natura 2000?Het overzicht van LTO Nederland heeft nadrukkelijk het karakter van een
quick scan, een snelle inventarisatie. Daarmee zijn diverse dubbeltellingen
aan de orde alsook compensatie van de aantasting van bestaande natuur en wordt
ook vigerend rijksbeleid als additioneel aangemerkt.In het overzicht herken ik circa 45 500 hectare LNV/VROM-beleid,
waaronder circa 18 000 hectare in het provinciale deel (EHS, RODS en
GIOS) en 27 500 hectare LNV/VROM-beleid in het onderdeel «Nederland»
(EHS, robuuste verbindingen). Deze projecten zijn onderdeel van het vigerende
beleid, zoals vastgelegd in de Nota Ruimte. LTO spreekt over «onnodige
natuurontwikkeling». Ik ken geen projecten die «onnodig»
zijn. Overigens zijn veel projecten niet primair bedoeld als natuur, maar
voor recreatie.46Kunt u aangeven in hoeverre de natuurontwikkelingsopgaven
voor de EHS en Natura 2000 elkaar overlappen?De bescherming van natuurgebieden loopt via twee sporen: de bescherming
van de EHS via de Wet op de Ruimtelijke Ordening (WRO) en de bescherming van
Natura 2000-gebieden via de Natuurbeschermingswet 1998, gericht op de bijzondere
natuurwaarde.Een van de hoofdlijnen van de Natura 2000-contourennotitie is dat de Nederlandse
bijdrage aan het Natura 2000-netwerk zoveel mogelijk aansluit
op het nationale beleid, met name de realisering van de EHS. Vrijwel alle
Natura 2000-gebieden op het land behoren ook tot de EHS.De natuurontwikkelingsopgaven voor de EHS en Natura 2000 vullen elkaar
aan en versterken elkaar daardoor.47In hoeveel van de gevallen waarbij natuurontwikkelingsopgaven
voor de EHS en Natura 2000 elkaar overlappen is er daadwerkelijk sprake van
natuurcompensatie? In hoeveel van de gevallen van projectontwikkeling is er
sprake van toevalligheid dat ook groen wordt gerealiseerd maar waarbij de
Natuurbeschermingswet geen rol speelt?Natuurontwikkelingsopgaven in het kader van vigerend beleid, zoals in
het geval van EHS en Natura 2000, overlappen per definitie niet met compensatieprojecten.
In de Spelregels EHS, die in 2007 door de Tweede Kamer zijn vastgesteld, is
afgesproken dat natuurcompensatie niet kan worden aangewend om reeds vastgestelde
beleidsdoelen, zoals bijvoorbeeld natuurontwikkeling in de EHS, al dan niet
versneld te realiseren. Compensatie binnen de EHS zou er immers toe leiden
dat de EHS in omvang afneemt.In het algemeen speelt de Natuurbeschermingswet geen rol bij projectontwikkeling
waarbij ook groen wordt gerealiseerd. De Natuurbeschermingswet ziet primair
toe op de bescherming van bestaande natuurwaarden en niet op die van nog te
realiseren natuurwaarden.Over het ontwikkelen van groen zonder relatie met de Natuurbeschermingswet
heb ik geen informatie; dit betreft initiatieven en verantwoordelijkheden
van derden.Om het ontstaan van nieuwe tekorten aan dagrecreatiemogelijkheden te voorkomen,
is het van groot belang dat de andere overheden bij het opstellen van ruimtelijke
plannen voor het bouwen van woningen («rood») zorgen voor een
balans met groen en blauw. Als ik het signaal van LTO zo kan opvatten, dat
de andere overheden daadwerkelijk deze beleidslijn uit de Nota Ruimte in de
praktijk oppakken, dan kan ik daar alleen maar blij mee zijn. Aanleg van groene
recreatievoorzieningen is immers van groot belang voor de leefbaarheid, het
welzijn en de gezondheid van de bewoners.48Kunt u aangeven of het neergelegde beleid van LNV en
Verkeer en Waterstaat terzake van compensatie van EHS-waarden leidt tot over-
danwel ondercompensatie?Het beleid ten aanzien van compensatie is erop gericht om natuurwaarden
die verloren gaan als gevolg van een ingreep te compenseren met gelijksoortige
en gelijkwaardige natuurwaarden, dus geen overcompensatie en geen ondercompensatie.
Uitgangspunt is het behoud van ecologische kwaliteit. De Spelregels EHS geven
aan dat het nodig kan zijn om het areaal dat verloren gaat te compenseren
met een groter areaal om de samenhang in de EHS te waarborgen en dezelfde
ecologische kwaliteit te realiseren. Bovendien wordt een toeslag berekend
op de compensatie, zowel in areaal als in budget, voor het kwaliteitsverlies
van de bestaande natuurwaarden gedurende de ontwikkelingsperiode van het vervangende
gebied en voor de extra kosten die het omvormingsbeheer in de beginjaren met
zich meebrengt. De omvang van de toeslag is afhankelijk van de ontwikkelingstijd
van de verloren gegane en nieuw te realiseren natuur.De werkwijze zoals het ministerie van Verkeer en Waterstaat hanteert bij
compensatieverplichtingen sluit aan bij het hiervoor genoemde spelregelkader.49Hoe verhoudt zich het bij de ronde tafel genoemde fenomeen
van de overcompensatie zich tot de bevindingen van de Rekenkamer waarin juist
wordt geconstateerd dat vaak gebrekkig wordt gecompenseerd?De toeslag in areaal en budget op een compensatieopgave voor het kwaliteitsverlies
van de bestaande natuurwaarden gedurende de ontwikkelingsperiode van het vervangende
gebied is onderdeel van de afspraken die in het kader van Spelregels EHS zijn
gemaakt.De bevindingen van de Algemene Rekenkamer hebben betrekking op de voortgang
van de uitvoering van compensatieprojecten uit een eerdere periode. Overigens
zijn in de Spelregels EHS afspraken gemaakt om een tijdige realisatie van
compensatieprojecten te borgen. Daarmee worden de door de Rekenkamer geconstateerde
gebreken in de uitvoering ondervangen.50Waarom is het in sommige gevallen noodzakelijk om natuur
die verloren is gegaan ten gevolge van projecten in een veelvoud van hectares
te compenseren?Uitgangspunt bij compensatie is: geen nettoverlies aan wezenlijke kenmerken
en waarden van het betreffende gebied in termen van areaal, kwaliteit en samenhang.
Om in geval van compensatie de samenhang in de EHS te waarborgen en dezelfde
ecologische kwaliteit te realiseren kan het daarom nodig zijn het areaal dat
verloren gaat te compenseren met een groter areaal. Voor het kwaliteitsverlies
van de bestaande natuurwaarden gedurende de ontwikkelingsperiode van het vervangende
gebied wordt een toeslag op de fysieke compensatie berekend, zowel in oppervlak,
als in extra budget om de extra kosten tijdens de beginjaren van omvormingsbeheer
te ondervangen. De omvang van de toeslag is afhankelijk van de ontwikkelingstijd
van de verloren gegane en nieuw te realiseren natuur.51Is de bewering van de Federatie Particulier Grondbezit
waar dat bij de doorlevering van gronden sprake is van financieel ongelijke
behandeling van beheerdercategorieën waar sprake is van een gelijkwaardige
natuur en dat dit geen juiste en doelmatige besteding van overheidsmiddelen
is?Deze bewering is ook gesteld in het advies van professor Van der Woude,
hoogleraar mededingingsrecht Erasmus Universiteit. Mijn beleid is particuliere
natuurbeheerders en de particuliere natuurbeschermingsorganisaties gelijkwaardig
te behandelen. De Federatie Particulier Grondbezit (FPG) heeft zich op 27 februari
2008 schriftelijk achter mijn beleid geschaard.Over de invulling en instrumentatie van mijn beleid zijn de meningen niet
eensluidend. Het advies van professor Van der Woude gaat onder andere hierover
en wordt nu door mij op zijn juridische merites bezien. Met de FPG is afgesproken
dat een brainstormsessie zal worden georganiseerd over de mogelijkheden om
de doelstelling van 42 800 ha particulier natuurbeheer te realiseren.In deze bijeenkomst zal mijn ministerie en de provincies met particulieren,
natuurbeschermingsorganisaties en agrariërs de knelpunten in beeld brengen
en oplossingen formuleren. Gelijkwaardigheid en gelijkberechtiging tussen
particulieren en de grote terreinbeheerders zullen daarbij aan de orde komen.52Wat is uw standpunt ten opzichte van het toepassen
van publiek private samenwerking bij de natuurontwikkelingsopgave.Het is mij niet geheel duidelijk wat u onder publiek private samenwerking
(PPS) hier verstaat. In gebiedsprocessen (dus het maken van gebiedsplannen)
wordt samengewerkt met alle partijen. Ook worden afspraken gemaakt tussen één
of meerdere overheden en een private partij dat de private partij een deel
van de aanleg of het beheer van het groen voor zijn rekening neemt.Maar ik versta onder PPS dat er ook gezamenlijk financiële risico’s
worden aangegaan door deelname aan een grondexploitatie. Veelal ben ik (of
een andere rijkspartij) dan niet betrokken, maar zijn dat andere overheidslagen.53Staat binnen de regering de realisering van de EHS
zowel kwantitatief als kwalitatief nog altijd onomstotelijk vast? Zo neen,
op welke punten is er discussie?Ja.54Bent u van mening dat flexibeler omgaan met begrenzingvoorwaarden
niet mag leiden tot vermindering van de afgesproken oppervlakte voor de EHS
en de Natura 2000-gebieden? Zo neen, waarom niet? Kunt u in uw antwoord ook
de in de ecologie gehanteerde eilandtheorie en de betekenis van de ecologische
verbindingszones betrekken?Voor wat betreft de begrenzingsvoorwaarden ten aanzien van de EHS ben
ik inderdaad van mening dat flexibeler omgaan met begrenzingsvoorwaarden niet
mag leiden tot vermindering van de afgesproken oppervlakte voor de EHS. Dit
blijkt ook uit hetgeen daarover is opgenomen in vastgestelde Spelregels EHS.De nagestreefde oppervlakte van de EHS en de begrenzingsvoorwaarden, inclusief
de inzet van verbindingen tussen natuurgebieden, komen voort uit het streven
een ecologisch goed functionerend netwerk van natuurgebieden te creëren
dat dienstbaar is aan de biodiversiteitsdoelstellingen. Daarbij speelt de
eilandtheorie in die zin een rol dat ik streef naar grotere aaneengesloten
gebieden met robuuste verbindingszones zodat het behoud van de biodiversiteit
beter is geborgd.55Kan helder in beeld gebracht worden waar de EHS ook
andere doelstellingen dient en waar meer «nieuwe natuur» wordt
ontwikkeld in casu landbouwgronden worden omgezet in natuurgebieden ten behoeve
van andere projecten dan de EHS zoals onder meer het project ruimte voor de
rivier?Voor het project ruimte voor de rivier betreft dit het volgende:1. Gebieden met functiewijziging landbouw voor veiligheid (geen EHS: wel
nieuwe natuur)– (grote) Noordwaard– dijkverlegging Westenholte2. Gebieden die begrensd zijn als EHS (Nadere uitwerking rivierengebied)
die tevens de doelstelling veiligheid realiseren (PKB Ruimte voor de Rivier):– Rijnwaardense uiterwaarden– Millingerwaard– Bemmelse waard– Afferdensche- en Deetsche uiterwaarden– (kleine) Noordwaard– Renkumse- en Wageningse uiterwaarden en Lexkesveer– Welsumer- en Fortmonder uiterwaarden.56Welke andere grootschalige projecten zijn er nog meer
die rijksbemoeienis hebben en leiden tot extra natuurontwikkeling?Naast de projecten die rechtstreeks met de realisatie en compensatie van
de EHS te maken hebben, ben ik niet betrokken bij andere grootschalige rijksprojecten
die leiden tot extra natuurontwikkeling dan de bovengenoemde. Wel ben ik betrokken
bij projecten waar recreatiegroen wordt ontwikkeld.57Zijn er hiernaast ook nog projecten die geen landelijk
doel dienen maar wel door decentrale overheden worden opgezet en die de kwalificatie
van natuurontwikkeling dragen. Kunt u de Kamer over de kwaliteit en kwantiteit
hiervan informeren?In aanvulling op de EHS wordt door vele partijen «natuur»
ontwikkeld als onderdeel van de woonomgeving en het platteland. In de Nota
Ruimte heeft het Rijk onder andere aan de steden gevraagd om in relatie met
stadsontwikkeling ook «groen» mee te nemen (zorgen voor een rood-groen
balans). Daarnaast worden ook kleinschalige herstelprojecten in het boerenland
opgestart, zoals herstel en aanleg van kikkerpoelen, heggen en houtwallen.
Dat zijn zeer goede aanvullingen op de inspanning door Rijk en provincies
en dragen elk bij aan het herstel van de gewenste biodiversiteit en zijn voor
mij ook onderdeel van het bewust omgaan en respect hebben voor onze leefomgeving.
Een overzicht in omvang en kwaliteit van deze gebieden en hun bijdrage aan
het herstel van de biodiversiteit ontbreekt.58Hoeveel hectare natuur buiten de EHS om is de afgelopen
vijf jaar gerealiseerd? Hoeveel daarvan is gerealiseerd met woningbouw, recreatieparken
of een golfterrein als kostendrager? Kunt u in uw antwoord het aantal hectare
naar kostendrager specificeren? In hoeveel van deze gevallen was aanleg van
natuur de aanleiding voor ontwikkeling van de kostendrager? In hoeveel van
de gevallen van die natuurontwikkeling was het andersom en is natuur er als
afgeleide van de ontwikkeling van de kostendrager bij gehaald? Welke mate
van bescherming hebben deze gebieden?U doelt op een veelheid van activiteiten van derden. Derhalve kan ik u
niet informeren omtrent de relatie, kostenverdeling en aanleiding met woningbouw,
recreatieparken of golfterreinen.Ingeval zich in deze gebieden, welke buiten de EHS zijn gelegen, natuurwaarden
ontwikkelen en aanwezig zijn, genieten deze de algemene bescherming van de
Flora- en faunawet.59Onderschrijft u de getalsmatige onderbouwingen uit
het rapport van het LEI voor landbouwgronden in Europa? Deelt u de verwachting
dat de afname van landbouwgrond in Nederland de komende 30 jaar ongeveer 4%
zal zijn, terwijl het de afgelopen 30 jaar verminderde met 8%?Ik vind dat het LEI-rapport een goede indicatie geeft van de te verwachten
mogelijke ontwikkelingen in landbouwgronden. De verwachting is dat de komende 30 jaar de afname van het landbouwareaal minder hard zal gaan
dan in de afgelopen 30 jaar (was 8% en de verwachting is 4%).De belangrijkste factor voor dit verschil is de verminderde bevolkingsgroei
voor de komende 30 jaar met de daarbij behorende woningbouw, infrastructuur,
bedrijventerreinen en groen/recreatie. Het CBS verwacht voor de komende 30
jaar een bevolkingsgroei van 4%. Deze was de afgelopen 30 jaar 21%.
Daar ook mee verband houdende verwacht het CBS/Ruimtelijk Planbureau een mindere
groei van het aantal huishoudens dan in het recente verleden.60Welk deel van de afname van het landbouwareaal is bestemd
voor natuurontwikkeling? Kunt u dit zowel in aantal ha als in %en uitdrukken?Ik kan u geen exacte cijfers geven omdat deze van jaar tot jaar zullen
verschillen, maar ik kan u wel een globale indruk geven. Het Nederlandse landbouwareaal
is lange tijd voortdurend gegroeid: van 2,2 miljoen hectare in 1900 (Knol
et al., 2004) naar 2,6 miljoen in 1965 (CBS – Bodemstatistiek). Deze
toename kwam voor ongeveer eenderde door landaanwinning en tweederde door
het ontginnen van natuur. Daarna echter zette een daling in: tot 2003 daalde
het landbouwareaal met bijna 300 000 ha, tot 2,3 miljoen ha, ofwel 68%
van het landoppervlak van Nederland. Momenteel wordt er jaarlijks circa 3 500
hectare verworven ten behoeve van de EHS. Dit gaat voor het merendeel ten
koste van het landbouwareaal. Het landbouwareaal neemt jaarlijks met circa
9 000 hectare af. Hiervan is minder dan 35% ten behoeve van natuurontwikkeling.61Voor welke andere functies worden gronden aan de landbouw
onttrokken? Kunt u specificeren welk percentage voor bedrijven en industrie
is en welk percentage is bestemd voor woningbouw en welk percentage voor infrastructuur?
Hoe verhouden die percentages zich tot die van grond bestemd voor de natuurontwikkeling?Andere belangrijke grondclaims zijn woningbouw (50%) en –
in mindere mate – infrastructurele werken (5%), recreatie (5%)
en water (5%).62Deelt u de mening dat door deze afname van landbouwgrond
ook in de ogen van de stedeling/ burger een forse vermindering van «groenbeleving»
is opgetreden?Nee, die mening deel ik niet zonder meer. In het algemeen kan wel gezegd
worden dat de vermindering van de hoeveelheid landbouwgrond tot verlies van
landschappelijke kwaliteit kan leiden en daarmee tot een verlies aan «groenbeleving».
Plattelanders en stedelingen hechten aan de fysieke kwaliteit van het woonmilieu.
De landbouw neemt voor hen daar een belangrijke plaats in. Het «decor»
van landbouwgrond met boerderijen en koeien in de wei wordt sterk op prijs
gesteld. Veranderingen van de ene «groene« functie naar de andere
leidt echter tot minder weerstand dan verandering naar een «rode»
functie. Overigens is het begrip van de plattelandsbevolking voor de economische
dynamiek op het platteland groter volgens SCP-onderzoek dan bij de stedelijke
bevolking. De stedelijke bevolking heeft weer meer begrip voor verandering
van landbouwgrond in natuur.63Deelt u de mening dat de afname van landbouwgrond in
Nederland de wereldwijde voedselproductie wezenlijk beïnvloedt?Ik deel deze mening niet. De afname van landbouwgrond in Nederland sinds
1965 is substantieel. Deze afname van landbouwgrond is niet ten koste gegaan
van de voedselproductie. Vergeleken met de jaren ’60 wordt meer geproduceerd
met minder grond. We hebben in Nederland een sterke en innovatieve landbouwsector.Het rapport «Landbouwgronden in Europa» van het LEI wijst
op de noodzaak dat er in Nederland, Europa en de wereld meer geproduceerd
zou moeten worden. Aangegeven wordt dat dit kan worden bereikt door hoger
kilo-opbrengsten per hectare. Voor laag producerende landen zijn dubbele opbrengsten
mogelijk; voor hoog producerende landen is nog 10 tot 20% opbrengststijging
mogelijk. Door de stijgende wereldbevolking is het in toenemende mate wenselijk
dat het kennisniveau om meer te produceren omhoog gaat. Dit is niet overal
mogelijk. Europa en ook Nederland zullen een belangrijke rol in de toekomst
kunnen en moeten spelen. Dit zal niet alleen de productiekant betreffen, maar
ook hun rol als overbrenger van veel kennis over productie.64In hoeverre bent u bereid de uitgezette grenzen voor
de EHS bij te stellen of te verleggen?De begrenzing en herbegrenzing van de EHS is een verantwoordelijkheid
van de provincies.Met de tussen Rijk, provincies en maatschappelijke organisaties overeengekomen
Spelregels EHS hebben zij het goede gereedschap in handen om indien nodig
de grenzen van de EHS aan te passen. Belangrijkste voorwaarde om de grenzen
van de EHS te kunnen wijzigen, is dat de EHS er in areaal en functioneren
niet op achteruit gaat.65Hoe staat u tegenover het veel gehoorde advies landbouw
meer onderdeel te laten zijn van natuurbehoud? Indien u daar positief tegenover
staat, welke stappen gaat u op dit gebied ondernemen?De landbouw is naar mijn mening nu al goed betrokken bij het natuurbehoud.
Voor de realisatie van de EHS in 2018 ligt er immers een grote opgave voor
de landbouw. Deze opgave bedraagt 90 000 hectare agrarisch natuurbeheer
(zonder functiewijziging), 65 000 hectare ganzenopvang en 42 800
hectare particulier beheer (met functiewijziging). Gezien de ontwikkelingen
met de stijgende voedselprijzen en daardoor mogelijk afnemende deelnamebereidheid
voor agrarisch natuurbeheer en gezien het achterblijven van deelname aan particulier
beheer is het een belangrijke uitdaging om deze doelstellingen in 2018 te
realiseren. Een verdere uitbreiding van de rol van de landbouw binnen het
natuurbehoud acht ik dan ook op dit moment minder aan de orde.66Hoe staat u tegenover de stelling dat natuurorganisaties
veel hectares in eigendom hebben die omgevormd kunnen worden tot natuur?Voor zover mij bekend is dit niet het geval.67Klopt het dat er op dit moment voldoende ruilgrond
is die kan worden aangeboden aan boeren die land moeten inleveren? Zo ja,
waarom wordt daar dan niet meer gebruik van gemaakt en verloopt het verwerven
van grond zo moeilijk?Zie voor beantwoording van de eerste twee vragen, het antwoord op vraag
29. Het verwerven van grond verloopt niet «moeilijker» dan voorheen.
Wel is het zo dat als gevolg van een aantrekkende conjunctuur de grondmobiliteit –
en in de slipstream daarvan de grondprijs – aantrekt. Stijgende graan-
en melkprijzen en het – in de aanloop naar het afschaffen van de melkquotering –
verruimde melkquotum, maken dat er meer «concurrentie om grond»
optreedt.68In hoeverre is er door de stuurgroep DeltaNatuur ten
aanzien van het project Zuiderdieppolders op Goeree-Overflakkee onderzoek
gedaan naar de verwachte toeloop van recreanten uit de Randstad, naar het
kostenplaatje voor aanleg en onderhoud van de gewenste natte natuur en de
schaduwwerking op omliggende landbouwgronden met bijbehorende schadeloosstelling?In de milieueffectrapportage Zuiderdiep (september 2006) zijn de te verwachten
effecten op recreatie opgenomen. In deze rapportage is ook aandacht besteed
aan de mogelijke schaduwwerking op de omliggende landbouwgronden. De kosten
voor aanleg en onderhoud maken onderdeel uit van het projectbesluit dat in
de stuurgroep is genomen.69Hoe verhoudt het kabinetsbesluit ICES uit 1999, waarin
besloten is tot het realiseren van 3000 hectare natte natuur in de Zuid-Hollandse
Delta, zich tot de ILG-bestuursovereenkomst tussen Rijk en de provincie Zuid
Holland uit 2006, waarin bijgestelde taakstelling van 2400 hectare is genoemd?Zie mijn antwoord bij vraag 7.70Worden EU-lidstaten middels de Kaderrichtlijn Water
verplicht om wisselingen van het zoutgehalte in een watergang als gevolg van
zoute kwel uit de Noordzee, een natuurlijke bron, aan te pakken?Zie mijn antwoord bij vraag 9.71Welke consequenties kan het invullen van natuurcompensatie
binnen de Ecologische Hoofdstructuur hebben voor versnelde realisatie en bescherming
van de EHS? Hoe zou financiering en realisatie van de EHS, in aantal hectares
en tijdsduur, er dan uit komen te zien?Volgens de in 2007 aan de Tweede Kamer aangeboden «Spelregels EHS»
kan natuurcompensatie niet worden aangewend om reeds vastgestelde beleidsdoelen,
zoals bijvoorbeeld natuurontwikkeling in de EHS, al dan niet versneld te realiseren.72Werpt het rapport «Landbouwgronden in Europa»
van het LEI nieuw licht op de rol van de Nederlandse landbouw in de wereldvoedselvoorziening?Het LEI-rapport bevestigt opnieuw de rol die Europa en de Nederlandse
landbouw in de wereldvoedselvoorziening kan spelen door onder andere het delen
van de kennis over agroproductie (pagina 10 bij tenslotte). De kennisinfrastructuur
kan in vele landen nog worden versterkt Europa en Nederland kan daarbij helpen.
De verwachting is bovendien dat Europa in toenemende mate voedselproducent
zal worden van andere delen van de wereld (pagina 9 onder voedsel). 73Welke gevolgen heeft de aankoop van landbouwgronden
voor natuur tegen de complexwaarde in plaats van de agrarische waarde voor
de financiering en realisatie van EHS, waterberging en natuurcompensatie?
Wat zou het budgettaire beslag zijn?De gevolgen van het hanteren van complexwaarde voor de realisatie van
EHS, waterberging en natuurcompensatie kunnen als positief worden beoordeeld:
immers er treedt geen prijsconcurrentie op tussen het verwerven van grond
voor verschillende doelen. Er zijn echter weinig projecten, waar complexwaarde
aan de orde kan zijn (zie hiervoor het antwoord op vraag 27).De financiële gevolgen van het hanteren van complexwaarde (bij daarvoor
in aanmerking komende integrale projecten) zijn niet op voorhand te kwantificeren:
de hoogte van de complexwaarde is afhankelijk van vele factoren, zoals de
kosten én de opbrengsten van alle te realiseren doelen. Over het budgettaire
beslag is weinig te zeggen, omdat complexwaarde vergoeden voor natuurontwikkeling
zelden aan de orde is.XNoot1Samenstelling:Leden: Van der Vlies (SGP), ondervoorzitter, Schreijer-Pierik (CDA), voorzitter,
Atsma (CDA), Van Gent (GL), Poppe (SP), Waalkens (PvdA), Snijder-Hazelhoff
(VVD), Jager (CDA), Ormel (CDA), Koopmans (CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen
(SP), De Krom (VVD), Samsom (PvdA), Van Dijken (PvdA), Neppérus (VVD),
Jansen (SP), Jacobi (PvdA), Cramer (CU), Koppejan (CDA), Graus (PVV), Vermeij
(PvdA), Zijlstra (VVD), Thieme (PvdD) en Polderman (SP).Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Mastwijk (CDA), Ten Hoopen (CDA), Duyvendak
(GL), Luijben (SP), Tang (PvdA), Boekestijn (VVD), Bilder (CDA), Biskop (CDA),
Vacature (CDA), Koşer Kaya (D66), Van Leeuwen (SP), Dezentjé
Hamming-Bluemink (VVD), Eijsink (PvdA), Depla (PvdA), Van Baalen (VVD), Kant
(SP), Blom (PvdA), Ortega-Martijn (CU), Van Heugten (CDA), Brinkman (PVV),
Kuiken (PvdA), Ten Broeke (VVD), Ouwehand (PvdD) en Lempens (SP). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29576-52.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl