Hormoonontregelende stoffen; Brief minister bij de Notitie hormoonontregelende stoffen
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26624, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

30-06-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

26624 nr. 1

21-06-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamNotitie hormoonontregelende stoffen 1. Aanleiding2. Probleemstelling en doel van de notitie3. Achtergronden4. Beleid en lopend onderzoek ten aanzien van hormoonontregelende
stoffen 4.1 Algemeen beleid ten aanzien van stoffenCuratief beleid (bestaande stoffen)Preventief beleid (bestrijdingsmiddelen, nieuwe stoffen)4.2. Specifiek beleid ten aanzien van stoffen EmissiebeleidArbeidsomstandighedenbeleidConsumentenbeleid4.3 Onderzoek4.4 Gezondheidsraad5. StrategieBIJLAGE bij Notitie hormoonontregelende stoffen 1. Overzicht van internationaal onderzoek aan hormoonontregelende
stoffen 1.1. Inleiding1.2. Bestaand onderzoek, internationaal1.2.1. Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO)1.2.2. Europese Unie (EU)1.2.3. U.S. Environmental Protection Agency1.2.4. Chemische industrie1.2.5. Verenigde Naties (World Health Organization)1.2.6. Verenigde Naties (International Forum on Chemical
Safety)1.2.7. Resultaten van internationale workshops1.2.8. Aesclepios project2. Overzicht van nationaal onderzoek aan hormoonontregelende
stoffen2.1. Humaan gericht onderzoek2.2. Milieugericht onderzoek2.2.1. Het voorkomen van hormoonontregelende stoffen2.2.2. Effecten van hormoonontregelende stoffen2.2.3. Ontwikkeling en validatie van testmethoden voor
hormoonontregelende stoffenLijst van termen en afkortingen 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26624Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 57 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 624Hormoonontregelende stoffennr. 1BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEERAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 21 juni 1999Hierbij stuur ik u, mede namens de Minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport, de Minister van Economische Zaken, de Staatssecretaris van Verkeer
en Waterstaat, de Staatssecretaris van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
en Staatssecretaris Hoogervorst van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de Notitie hormoonontregelende stoffen, zoals toegezegd door mijn voorganger
tijdens de begrotingsbehandeling van VROM in 1997 (brief d.d. 22 oktober 1997).
De notitie is een antwoord op vragen die tijdens de begrotingsbehandeling
zijn gesteld door de heer Crone (PvdA).Ik maak van de gelegenheid gebruik u mee te delen dat de Gezondheidsraad,
nadat zij in 1997 advies heeft uitgebracht over de invloed van hormoonontregelende
stoffen op de gezondheid van de mens, is gevraagd te adviseren over de gevaren
van hormoonontregelende stoffen voor het milieu. Mijn reactie op dat advies,
dat deze zomer wordt verwacht, zal ik de Tweede Kamer doen toekomen.De Minister voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,J. P. Pronk Notitie hormoonontregelende stoffen 1. AanleidingTijdens de kamerbehandeling van de VROM-begroting op 21 oktober 1997 stelde
de heer Crone een vraag over de sluipende «aantasting van de gezondheid
en ecologische systemen door de toenemende achtergrondbelasting van synthetische
stoffen» die «moeilijk afbreekbaar zijn en die zich
opstapelen in de top van de voedselketen». Hierbij werden met
name de effecten genoemd van een «toename van kankers, afnemende
vruchtbaarheid en verstoring van de neurologische ontwikkeling van baby's». De heer Crone stelde hierbij dat het «leveren van sluitend
bewijs voor deze effecten moeilijk» is, omdat het gaat om «effecten die jarenlang doorwerken». Hij stelde daarom de
vraag of het huidige beleid, dat gericht is op het beperken van aangetoonde
risico's, gecontinueerd moet worden of dat we voor de stoffen in kwestie «moeten overschakelen op een beleid van nul-risico ofwel het voorzorgprincipe», hetgeen betekent dat «deze vervuilende stoffen alleen nog
worden toegelaten als ze een nul-effect hebben op organismen».Deze vraag leidde tot de toezegging van de minister van VROM om in het
najaar van 1998 een notitie aan de Tweede Kamer te zenden over de stand van
zaken omtrent hormoonontregelende stoffen. Hierbij werd aangegeven dat in
deze notitie een overzicht zou worden gegeven van lopend onderzoek en beleid
op het gebied van de hormoonontregelende stoffen en tevens zou worden ingegaan
op de relatie tussen voorzorgprincipe en risicobeleid voor dergelijke stoffen.
De voorliggende Notitie hormoonontregelende stoffen geeft invulling aan die
toezegging.De term hormoonontregelende stoffen wordt hier gebruikt voor
stoffen die bij blootstelling het hormonale systeem zodanig kunnen beïnvloeden
dat als gevolg daarvan nadelige effecten kunnen optreden voor de blootgestelde
of zijn/haar nageslacht. Dit kan zich uiten in reproductietoxische effecten
als bijvoorbeeld verminderde vruchtbaarheid, veranderde sexe-verhouding van
de nakomelingen, maar ook in bijvoorbeeld verstoring van de neurologische
en immunologische ontwikkeling en een hogere gevoeligheid voor bepaalde tumoren
bij deze nakomelingen. In de internationale literatuur wordt hiervoor de term
endocrine disruptors gebruikt. De term beperkt zich dus niet tot de geslachtshormonen,
hoewel de aandacht zich vooral hierop richt.De zorg die de heer Crone uitsprak over de sluipende effecten van stoffen
werd en wordt gedeeld. Hoewel de vraag betrekking had op stoffen die via het
milieu effecten zouden veroorzaken en het antwoord daarom vooral zal ingaan
op de milieuaspecten van hormoonontregelende stoffen, zal ook enige aandacht
worden gegeven aan de consumentenveiligheid en de veiligheid op de arbeidsplaats
in relatie tot hormoonontregelende stoffen. 2. Probleemstelling en doel van de notitieCausale verbanden tussen de aanwezigheid van potentieel hormoonontregelende
stoffen in het milieu en eventuele effecten op voortplanting en nageslacht
bij de mens zijn moeilijk te leggen. Bij hogere blootstellingen, bijvoorbeeld
in de arbeidssituatie, zijn zulke effecten van bepaalde stoffen wel aangetoond.
De cruciale vraag is of stoffen een meer dan marginale rol spelen bij het
optreden van effecten die het gevolg zijn van hormoonontregeling. Er is onvoldoende
inzicht in wat er allemaal speelt op dit gebied. Is er een probleem en zo
ja, in hoeverre is er sprake van een nieuw probleem? Voldoet bestaand instrumentarium,
zonodig met toegesneden aanpassingen, voor de aanpak of vergt
dit probleem de ontwikkeling van nieuwe instrumenten en nieuw beleid?De antwoorden op deze vragen, die regelrecht voortkomen uit de vragen
die door de heer Crone zijn gesteld, zullen twee hoofdelementen bevatten.
Een deel van het antwoord zal gegeven worden met het aanreiken van een samenvatting
van in ons land lopend onderzoek en beleid op het gebied van hormoonontregelende
stoffen. Tevens wordt hier de relatie aangegeven met internationale (onderzoeks)kaders
en de ontwikkelingen die zich hier afspelen.Bovengenoemd deel van het antwoord zal besproken worden in paragraaf 4.
Een overzicht van de belangrijkste onderzoeken op het gebied van hormoonontregelende
stoffen wordt gegeven in de bijlage van de notitie.Een ander deel van het antwoord vraagt een breder kader dan dat van de
hormoonontregelende stoffen. De relatie tussen het toepassen van het voorzorgprincipe
en het huidige risicobeleid vraagt een brede discussie over beide begrippen.
Deze discussie is noodzakelijk, ten eerste omdat menigeen de beide begrippen
anders interpreteert en ten tweede omdat de meningen verdeeld zijn over wat
de beperkingen zouden zijn van het huidige risicobeleid en hoe het voorzorgprincipe,
in aanvulling op het risicobeleid, concreet zou kunnen worden ingevuld. Hierop
wordt dieper ingegaan in paragraaf 5. 3. AchtergrondenReeds in de jaren '60 was er aandacht voor het gevaar dat bepaalde stoffen
konden opleveren voor het reproductievermogen van organismen. Persistente
toxische stoffen, zoals DDT en PCB's, werden als de grote boosdoeners gezien.
De ongerustheid over de negatieve effecten van deze stoffen leidde in de loop
van de jaren tot tal van onderzoeksprogramma's, regelgeving en andere beleidsacties
op het gebied van stoffen.Inmiddels zijn de tijden veranderd. Zo is DDT in de meeste landen verboden,
net als een aantal andere persistente (milieu)gevaarlijke stoffen. Ook is
de kennis over stoffen enorm toegenomen en zijn veel stoffen op de een of
andere manier gereguleerd. Dit heeft er namelijk toe geleid dat de achtergrondbelasting
van de meeste toxische, persistente en bioaccumulerende stoffen afneemt ten
opzichte van het verleden. Nationaal, Europees en mondiaal beleid heeft juist
deze stoffen prioriteit gegeven.Reproductieproblemen, een belangrijk gevolg van hormoonontregeling, krijgen
de laatste jaren weer sterk de aandacht. Dit komt onder andere juist door
die toegenomen kennis over stoffen en dan in het bijzonder over hun werkingsmechanismen.
Bovendien zijn we, mede daardoor, in staat om steeds subtielere effecten van
stoffen te detecteren. Daarnaast moeten we constateren dat we weliswaar over
enkele stoffen veel, maar over veel stoffen nog steeds te weinig weten om
voor hormoonontregelende effecten de risico's te kunnen beoordelen. Ook moeten
we constateren dat er een gebrek is aan instrumenten om hormoonontregelende
stoffen te identificeren.In de wetenschappelijke literatuur en in de media is de laatste jaren
volop aandacht gegeven aan stoffen die het hormonale systeem van organismen
kunnen beïnvloeden. Vooral de veronderstelde (maar sterk aangevochten)
afname van de kwaliteit en hoeveelheid van sperma bij mensen staat hierbij
in de belangstelling. Vast staat dat in een aantal verontreinigde gebieden
het broedsucces van bijvoorbeeld vissen en vogels afneemt. Het is echter onduidelijk
of dit geheel of gedeeltelijk is te wijten aan (hormoonontregelende)
stoffen. Wel is gebleken dat maatregelen om de emissies van stoffen sterk
te beperken in een aantal gebieden heeft geleid tot een herstel van dierpopulaties.Er wordt steeds vaker aangenomen dat er een relatie is tussen bepaalde
effecten bij de mens (zoals reproductietoxische effecten waaronder afnemende
vruchtbaarheid) en de aanwezigheid van stoffen met een potentieel hormoonontregelende
werking, maar zekerheid hierover is er allerminst. Dezelfde effecten kunnen
namelijk ook door tal van andere factoren ontstaan. Te noemen zijn bijvoorbeeld
sterk uiteenlopende factoren als eetgedrag (met name overconsumptie), kleding,
werksituatie en andere leefomstandigheden. Ook voor het milieu geldt dat andere
factoren van grote invloed kunnen zijn, bijvoorbeeld verzuring of versnippering
en verstoring van de leefomgeving. 4. Beleid en lopend onderzoek ten aanzien van hormoonontregelende
stoffen 4.1 Algemeen beleid ten aanzien van stoffenHet huidige beleid in Nederland en West-Europa ten aanzien van stoffen
richt zich op het op een aanvaardbaar niveau beheersen of tot een realistisch
niveau reduceren van risico's van stoffen voor mens en milieu. Dit huidige
beleid ten aanzien van stoffen kan worden gesplitst in preventief en in curatief
beleid (zie ook NMP3, pagina 255 e.v.). Curatief beleid (bestaande stoffen)Het curatieve beleid is gericht op het saneren van (onbedoelde) toepassingen
van bestaande stoffen (stoffen die in het verleden op de markt zijn gebracht).
Risicobeoordeling en risicomanagement zijn hierbij belangrijke beleidsinstrumenten.
Van stoffen worden de risico's beoordeeld aan de hand van gegevens over de
omvang van gebruik en emissies, over verspreiding in het milieu, over de mogelijke
blootstelling van mens, plant en dier en over de mogelijke effecten daarvan
op mens en milieu. Bij het beoordelen van risico's van stoffen wordt ook rekening
gehouden met de veiligheid voor consumenten en met de blootstelling op de
werkplek.De systematische aanpak van stoffen vergt veel middelen en kan derhalve
maar voor een beperkt aantal stoffen worden uitgevoerd. Van een groot aantal
bestaande stoffen (schattingen lopen uiteen van 20 000 tot 70 000)
ontbreken de gegevens om een risicobeoordeling te kunnen uitvoeren. Dit kan
stoffen betreffen die in kleine hoeveelheden voorkomen, bijvoorbeeld voor
onderzoeksdoeleinden. Ook kan het stoffen betreffen die in grote hoeveelheden
geproduceerd of verhandeld worden en waar al jaren ervaring mee is opgedaan
zonder dat er nadelige gezondheidsrisico's zijn waargenomen. Probleem hierbij
is dat deze ervaring niet altijd (voldoende) gedocumenteerd is en daarom vaak
niet inzichtelijk is. Deze stoffen noemen we de «non-assessed chemicals»,
ofwel de niet nader onderzochte stoffen. Ook mogelijke hormoonontregelende
effecten van deze stoffen zijn dus onbekend. In paragraaf 5 wordt hier
nader op ingegaan. Preventief beleid (bestrijdingsmiddelen, nieuwe stoffen)Het preventieve beleid is er op gericht de risico's van stoffen voor mens
en milieu tot een minimum te beperken, via een risicobeoordeling vóórdat
toegang tot de markt wordt verleend. Voor een groot deel is het preventieve
beleid de afgelopen jaren vastgelegd in of gebaseerd op Europese regelgeving.
Voorbeelden zijn de toelatingseisen in de Bestrijdingsmiddelenwet of het kennisgevingsstelselvoor nieuwe stoffen. Hieronder
volgt een korte toelichting.Volgens de Bestrijdingsmiddelenwet, in overeenstemming met
de Europese gewasbeschermingsrichtlijn en de biocidenrichtlijn, dient een bedrijf een basisset gegevens te leveren. Deze basisset bevat
gegevens uit onderzoek dat gedaan is op grond van internationaal vastgestelde
testrichtlijnen. Op basis van deze gegevens wordt vervolgens beoordeeld (door
het College voor de Toelating van Bestrijdingsmiddelen, het CTB) of een bestrijdingsmiddel
toegelaten kan worden of niet. Hormoonontregelende effecten die leiden tot
reproductietoxiciteit worden daarin meebeoordeeld. Met betrekking tot de mogelijke
hormoonontregelende effecten van residuen van bestrijdingsmiddelen op kinderen
is onlangs geadviseerd (door de Scientific Committee on Food van
de EU, juni 1998) dat de huidige testrichtlijnen moeten worden aangepast.
De testrichtlijnen zouden verder moeten worden aangevuld met aspecten van
hormoonontregeling. In onder andere OESO-kader is men momenteel bezig zulke
testen te ontwikkelen (zie ook onder kopje onderzoek). Ook voor nieuwe stoffen dient een bedrijf een basisset gegevens
te leveren, waarbij echter geldt dat na gunstige beoordeling van de volledigheid
van het dossier, de stof over het algemeen geproduceerd mag worden en in de
handel gebracht. Het kennisgevingsstelsel heeft een preventieve werking. Het
introduceren van een nieuwe stof brengt namelijk hoge kosten met zich mee:
er moet zoals gezegd een basisset gegevens worden aangeleverd en bij twijfel
door de overheid een uitgebreide risicobeoordeling worden uitgevoerd. Producenten
houden daarom bij de ontwikkeling van een nieuwe stof reeds rekening met de
mogelijke risico's van de stof. 4.2. Specifiek beleid ten aanzien van stoffen EmissiebeleidBij de vermindering van de emissies naar bodem, oppervlaktewater of lucht
op grond van de betreffende milieuwetgeving is preventie ofwel aanpak bij
de bron het uitgangspunt. Daarbij is uit het oogpunt van voorzorg het basisprincipe
dat onnodige emissie van stoffen voorkómen moet worden. De (bedrijfs-)economische
aspecten worden meegewogen bij de (fasering van) maatregelen, welke vormgegeven
kunnen worden via emissiebeperkende afspraken met doelgroepen, in bijvoorbeeld
convenanten of milieutaakstellingen. Een en ander is uitgewerkt in ALARA («as
low as reasonably achievable») en de «best uitvoerbare technieken/best
beschikbare technieken» in het kader van de Wet milieubeheer en
de Wet verontreiniging oppervlaktewateren.Indien desondanks de
resterende emissie nog ontoelaatbare milieubelasting veroorzaakt, worden aanvullende
maatregelen genomen. In het uiterste geval kan dit zelfs het beëindigen
van de emissie of het toepassen van de stof betekenen. Voorbeelden daarvan
zijn het verbod op enkele kankerverwekkende stoffen in de EU-stoffenverbodsrichtlijn,
het beëindigen van de emissie van nonylfenolen naar oppervlaktewater
conform afspraken in de Oslo-Parijs Commissie (OSPAR) en het beperken van
organotin-houdende (TBT) verven in de scheepvaart. Voorts is in 1995 tijdens
de Noordzeeministers Conferentie overeengekomen de lozingen van gevaarlijke
(giftige, persistente en bioaccumulerende) stoffen naar oppervlaktewater voor
2020 te beëindigen. ArbeidsomstandighedenbeleidIn het kader van het arbeidsbeschermingsbeleid ten aanzien van schadelijke
stoffen wordt door de overheid geen specifiek onderscheid gemaakt tussen hormoonontregelende
stoffen en stoffen die anderszins schadelijk zijn voor de voortplanting
en het nageslacht. Dit algemene «reprotox-beleid» van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid steunt op vier pijlers:– de herkenning en bekendmaking van stoffen als schadelijk voor
de voortplanting en het nageslacht: de SZW-lijst met reproductietoxische stoffen
en de registratieverplichting;– de vaststelling van grenswaarden voor blootstelling op de werkplek
(MAC-waarden), deze zijn gebaseerd op gezondheidskundige waarden die door
de Gezondheidsraad zijn bepaald;– de verantwoordelijkheid van werkgevers voor beperking van blootstelling
van werknemers aan stoffen tot een veilig niveau, een en ander in het kader
van – door arbeidsorganisaties verplicht uit te voeren – Arbo-zorg;– de handhaving door de Arbeidsinspectie van voorschriften die in
het kader van Arbo-zorg moeten worden uitgevoerd.De werkgever dient in het kader van een uit te voeren risico-inventarisatie
en -evaluatie de aanwezigheid van reproductietoxische stoffen in zijn organisatie
door middel van een aantal specifieke gegevens te registeren en een eventuele
blootstelling door middel van een onderbouwde schatting of van metingen te
evalueren. Als de uitkomsten uitwijzen dat schadelijke blootstelling aanwezig
is of te verwachten is, moeten er – zoveel mogelijk aan de bron –
maatregelen worden getroffen.Het beschermingsbeleid ten aanzien van schadelijke stoffen zoals dat is
gebaseerd op de Arbo-wet gaat dus uit van het beoordelen van de risico's van
die stoffen. ConsumentenbeleidIn het consumentenbeleid, dat voornamelijk verwoord is in de Warenwet, zijn geen specifieke regels opgenomen ten aanzien van hormoonontregelende
stoffen. Het beleid ten aanzien van additieven in voedingsmiddelen alsmede
voor cosmetische producten wordt Europees bepaald. In het huidige (toelatings)beleid
is er voor een aantal aspecten van hormoonontregeling aandacht in de huidige
testrichtlijnen die met name gericht zijn op toxische eindpunten, zoals carcinogeniteit
en reprotoxiciteit. Op termijn zullen op grond van voortschrijdend inzicht
inzake hormoonontregelende effecten de testrichtlijnen kunnen worden bijgesteld.
De Europese Commissie vindt dat de regelgeving moet worden gebaseerd op recent
en nieuw wetenschappelijk advies. Intussen bekijkt de Commissie de bestaande
wetgeving en eventuele aanpassingen, zoals de eisen in de etiketteringsrichtlijn
en de voorschriften voor risico-rapportage.Ten aanzien van farmaceutische producten, diergeneesmiddelen en medische
hulpmiddelen gelden, binnen de daartoe geldende wettelijke kaders, eveneens
toelatingscriteria waarbij aandacht is voor bepaalde aan hormoonontregeling
gerelateerde effecten. 4.3 OnderzoekProbleem bij het huidige risicobeleid ten aanzien van stoffen is dat ze
op dit moment nog niet gescreend kunnen worden op alle mogelijke hormoonontregelende
effecten. Wel is in de bestaande testpakketten reproductietoxiciteit opgenomen.
Daarom is men in diverse (internationale) kaders druk doende om betrouwbare
testmethoden te ontwikkelen om stoffen specifiek op hormoonontregelende effecten
te kunnen beoordelen. Hierin speelt de OESO een centrale rol. Tevens loopt
er veel onderzoek naar de hormoonontregelende effecten die in het milieu worden geconstateerd en naar de betekenis van deze effecten. Voorbeelden
zijn de projecten LOES en COMPREHEND (zie bijlage).Een overzicht van de belangrijkste lopende nationale en internationale
projecten op het terrein van hormoonontregelende stoffen wordt gegeven in
de bijlage. Het moet vermeld worden dat dit overzicht een momentopname is:
er loopt zo veel onderzoek op dit gebied, dat het overzicht snel verouderd
raakt. Om de ontwikkelingen van het Nederlandse onderzoeksveld op dit gebied
te volgen, worden nationale studiedagen over hormoonontregelende stoffen georganiseerd.
De tweede hiervan heeft plaatsgevonden in oktober 1998. 4.4 GezondheidsraadDe Gezondheidsraad heeft in 1997 een advies uitgebracht over de invloed
van hormoonontregelende stoffen op de gezondheid van de mens. Belangrijkste
conclusie van de Gezondheidsraad is dat er geen aanwijzingen zijn dat blootstelling
aan hormoonontregelende stoffen een acute bedreiging vormt voor de volksgezondheid.
Toch meent de Gezondheidsraad dat deze stoffen, gezien de bevolkingsbrede
blootstelling aan deze stoffen, serieuze aandacht behoeven. De Gezondheidsraad
ondersteunt daarom het doelgericht onderzoek naar de gezondheidsrisico's van
hormoonontregelende stoffen. De Gezondheidsraad is gevraagd tevens te adviseren
over de gevaren van hormoonontregelende stoffen voor het milieu. Na ontvangst
van dat advies, dat voor de zomer van dit jaar wordt verwacht, zal de Tweede
Kamer een reactie gestuurd worden op het standpunt en de aanbevelingen van
de Gezondheidsraad. 5. StrategieOntregeling van het hormonale systeem is een effect dat onder andere veroorzaakt
kan worden door blootstelling aan bepaalde stoffen en tot consequenties kan
leiden die serieuze aandacht behoeven. Er wordt met veel inspanning gezocht
naar mogelijkheden om dergelijke stoffen vroegtijdig te identificeren, zodat
ze in de bestaande beoordelingskaders voor stoffen kunnen worden ingepast
en het mogelijk wordt om maatregelen te nemen. Stoffen die sterk persistent
zijn en zich opstapelen in de voedselketen (bioaccumulatie) krijgen daarbij
bijzondere aandacht.Een aantal beleidsacties is, onder andere naar aanleiding van bovengenoemde
zorg, recentelijk gestart en zal met prioriteit gecontinueerd worden. Zo is
nationaal, maar ook internationaal, de ontwikkeling van een screeningsmethode
in gang gezet om sterk persistente en bioaccumulerende stoffen snel en eenvoudig
te kunnen identificeren. Ook de ontwikkeling van testmethoden die het mogelijk
moeten maken om hormoonontregelende stoffen te identificeren is (inter)nationaal
in gang gezet, evenals de verkenning naar de mogelijkheid om zoveel mogelijk
gegevens over (gevaren van) stoffen voor het publiek toegankelijk te maken.
Dit teneinde de identificatie van hormoonontregelende stoffen en persistente
en bioaccumulerende stoffen te vergemakkelijken. Ten slotte worden momenteel
verkennende metingen in het Nederlandse watermilieu uitgevoerd naar het voorkomen
van stoffen waarvan een sterk vermoeden bestaat dat zij een hormoonontregelende
werking hebben. De resultaten van de metingen zullen naar verwachting binnen
drie jaar beschikbaar zijn en op Europese schaal worden geëvalueerd.Betrouwbare testmethoden worden, met Nederlandse inbreng, momenteel binnen
OESO-verband ontwikkeld. Naar verwachting zullen zulke testen met betrekking
tot effecten op de mens binnen een jaar beschikbaar zijn. Met betrekking tot
het milieu duurt de ontwikkeling van testmethoden waarschijnlijk langer. De internationale chemische industrie heeft aangegeven binnen 5 jaar met
gegevens over een groot aantal stoffen te willen komen. Ten slotte wordt in
OSPAR verband een strategisch beleid ontwikkeld voor de identificatie van
toxische, persistente en bioaccumulerende stoffen (TPB-stoffen). Daarbij ligt
het in de lijn der verwachting dat zware TPB-stoffen, net als de POP's (Persistent Organic Pollutantsofwel persistente organische stoffen,
waarvan het 12-tal meest notoire stoffen in VN-kader verboden gaat worden),
verboden gaan worden. Naar verwachting zal deze ontwikkeling over een jaar
concrete resultaten opleveren.De in gang gezette beleidsacties zullen aldus naar verwachting op de korte
tot middellange termijn duidelijkheid geven over de vraag of aanvullend beleid
ter voorkoming van gevaren van hormoonontregelende stoffen en persistente
en bioaccumulerende stoffen noodzakelijk is.Hoewel de hierboven genoemde beleidsacties passen binnen het gangbare
risicobeleid voor stoffen klinkt in deze acties ook het begrip voorzorg nadrukkelijk
door. Momenteel wordt in een breed kader, zowel nationaal als internationaal,
met alle betrokkenen – onder andere industrie en milieubeweging –
gezocht naar een mogelijke vernieuwing van het stoffenbeleid. Daarbij zijn
bestaande beleidskaders voor stoffen en de toepassing van de bestaande milieu-
en waterkwaliteitswetgeving uitgangspunt.Vernieuwing houdt onder andere in het versterken van de ketenbenadering
in het stoffenbeleid (ketenbenadering = de gevaren verbonden aan alle stadia
van de levenscyclus van een stof in onderlinge samenhang bezien: productie,
verwerking in andere producten, gebruik, afval en eventueel hergebruik) en
de eigen verantwoordelijkheid van de industrie in deze. Ook worden pogingen
ondernomen om de bestaande (EU) regelgeving ten aanzien van stoffen effectiever
te maken.Deze vernieuwing wordt in eerste instantie gezocht voor stoffen die hormoonontregelende
effecten kunnen veroorzaken en stoffen die sterk persistent zijn en zich opstapelen
in de voedselketen. De relatie tussen het risicobeleid en het voorzorgprincipe
speelt, zoals hierboven al aangegeven, daarbij uiteraard een belangrijke rol.
De (tussen)resultaten van dit vernieuwingsproces zullen naar verwachting in
2000 aan de Tweede Kamer worden meegedeeld. BIJLAGE bij Notitie hormoonontregelende stoffen 1. Overzicht van internationaal onderzoek aan hormoonontregelende
stoffen 1.1. InleidingTesten om het actuele of potentiële risico van een stof voor mens
en/of milieu te beoordelen worden uitgevoerd in diverse kaders zoals risicobeoordeling
van bestaande stoffen (EG-verordening inzake de beoordeling en beperking
van risico's van bestaande stoffen),toelating (Bestrijdingsmiddelenwet) en kennisgeving van nieuwe stoffen (Kennisgevingsbesluit Wet milieugevaarlijke
stoffen). In deze kaders worden veelal alleen testen voorgeschreven
die voldoen aan internationaal geaccepteerde richtlijnen opgesteld door de
Europese Unie (EU) of de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO). Tevens moeten testen voldoen aan internationaal vastgestelde eisen
van Quality Assurance (QA) en Good Laboratory Practice (GLP).Effecten van stoffen kunnen onderzocht worden in in vivo of in vitro systemen, waarbij laatstgenoemde systemen vooral informatie
verschaffen over het werkingsmechanisme van stoffen. In praktisch alle gevallen
dienen testen uitgevoerd te worden waarbij het effect van de stof op zoogdieren –
als surrogaat voor de mens – en aquatische organismen onderzocht wordt.
De vraag is of met de huidige testen aangetoond kan worden of een stof een
hormoonontregelend effect heeft.Geen van de bestaande testen is specifiek toegesneden om hormoonontregeling
te kunnen aantonen. Wel is het zo dat in sommige testen effecten onderzocht
worden, die het gevolg kunnen zijn van een ontregeling van het hormonale systeem,
zoals effecten op de voortplanting. Internationaal geaccepteerde testen om
hormoonontregeling aan te kunnen tonen zijn nog niet beschikbaar, al wordt
hiernaar wel enorm veel onderzoek gedaan. Een aantal mogelijkheden is denkbaar:– nieuwe snelle in vitro en in vivoscreenings
testen worden ingevoerd die gedaan moeten worden wil een bedrijf een stof
op de markt kunnen brengen;– bestaande in vivo testen worden uitgebreid met een
aantal parameters specifiek gericht op het aantonen van hormoonontregeling;– nieuwe in vivo testen worden ingevoerd die specifiek
gericht zijn op het aantonen van hormoonontregeling.Onderzoek en activiteiten van internationale organisaties als de Europese
Unie (EU) richten zich tot nog toe meer op de ontwikkeling van testen en de
validatie ervan, dan dat al beslissingen genomen worden over het invoeren
van nieuwe testen of het uitbreiden van bestaande testen. Mondiale coördinatie
en afstemming vindt plaats via de door de OESO ingestelde Endocrine Disrupter
Testing and Assessment Working Group (EDTA, zie 1.2.1.). 1.2. Bestaand onderzoek, internationaalIn de wereld wordt zeer veel onderzoek gedaan op het gebied van hormoonontregelende
stoffen. Zo zijn er duizenden sites op Internet te vinden. Een aantal van
deze sites, zoals de European Endocrine Disrupters Research Inventory van het Duitse Umwelt Bundes Amt (UBA) en het Endocrine
Disrupter Research Initiativeals onderdeel van de Federal Research
Project Inventoryvan de Amerikaanse Environmental Protection Agency(US-EPA), geeft een overzicht van lopend onderzoek. Op dit moment wordt
een global research inventory opgezet waarbij het secretariaat
ligt bij de OESO en IPCS (zie onderzoek WHO, 1.2.5.). Het is ondoenlijk om hier een compleet beeld te geven van al het lopende
internationale onderzoek. Deze bijlage zal zich daarom beperken tot het onderzoek
dat gedaan wordt door de meest belangrijke internationale organisaties. Hieronder
worden ze genoemd. 1.2.1. Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO)Vier activiteiten van de OESO – dat een eigen Internet Homepage
heeft over dit onderwerp – zijn relevant:– de OESO Questionnaire Survey uitgevoerd door Zweden
en Finland in 1997 en 1998. Hierin werd de lidstaten gevraagd naar hun perceptie
van de ernst van het probleem, hun ervaringen en welk onderzoek – met
de nadruk op testontwikkeling – volgens hun noodzakelijk is. Resultaten
hiervan zullen binnenkort beschikbaar komen;– het Detailed Review Paper geschreven door Engeland,
waarin een overzicht wordt gegeven van bestaande testmethoden om effecten
van stoffen op het hormonale systeem aan te kunnen tonen;– het instellen van de OECD Endocrine Disrupter Testing and
Assessment Working Group (EDTA), die voor het eerst bijeen kwam op 10
en 11 Maart 1998. Aan deze meeting namen 19 landen en vertegenwoordigers van
de EU, industrie en NGO's deel. Een van de belangrijkste onderdelen van de
bijeenkomst was een discussie over bestaande testmethoden op grond van het Detailed Review Paper.Resultaat was dat internationale validatieprogramma's
gestart zullen worden voor nieuw te ontwikkelen testen. Voor zoogdieren zijn
in een tweede bijeenkomst op 12 en 13 november 1998 een drietal testen vastgesteld
die gevalideerd zullen gaan worden. De grootste financiële bijdrage aan
dit programma zal geleverd worden door de VS, Japan (dat een eigen programma
van 70 miljoen US$ heeft) en de industrie. Zowel voor zoogdieren als voor
vissen zullen op korte termijn OECD Management Teams in het leven geroepen
worden die de validatieprogramma's zullen begeleiden;– bijdrage aan de global research inventory: zie onderzoek
WHO (1.2.5.).Tussen de VS en de EU bestaat overigens een fundamenteel verschil in benadering
van het vraagstuk van hormoonontregelende stoffen, dat het best aangeduid
kan worden als «policy driven» (VS) versus «science driven»
(EU). De VS volgt een eigen spoor als gevolg van een opdracht van het Congres
(zie onder 1.2.3.). Binnen de OESO vindt uitwisseling plaats over ontwikkelingen
en resultaten en waar mogelijk ook afstemming. 1.2.2. Europese Unie (EU)De Commissie Milieubeheer, Volksgezondheid en Consumentenbescherming is
bezig met het opstellen van een Ontwerpverslag over chemische stoffen
die verstoringen van de hormoonhuishouding veroorzaken.DG-XII (Science, Research and Development) is sinds 1995 actief
op dit gebied onder het Environment and Climate Programme.Activiteiten
zijn gebaseerd op zogenaamde shared-cost action contracts met een
totaal budget van 5 853 000 ECU en bijdrage en deelname aan internationale
acties en programma's. Op dit moment wordt gewerkt aan het opstellen van het 5th Framework Programme of the European Community for Research, Technological
Development and Demonstration Activities. Het onderzoek zal volgens
de EU langzamerhand verschuiven in de richting van het integreren van mechanistische
informatie in procedures voor risicobeoordeling. Daarnaast is in DG-XXIV (Consumer Policy and Consumer Health Protection) een werkgroep binnen de Scientific Committee on Toxicity, Ecotoxicity
and the Environment (CSTEE) in het leven geroepen: de Working Group
on Endocrine Disrupters. Deze werkgroep is bezig met het schrijven van
een rapport over hormoonontregelende stoffen, gericht op de vragen:– wat weten we nu van de effecten op mensen en ecosystemen?– welke testmethoden zouden ontwikkeld moeten worden?Dit rapport wordt op korte termijn verwacht en zal mede dienen als basis
voor beslissingen van de EU over haar beleid en te financieren onderzoek.Als laatste is DG-XI (Environment, Nuclear Safety and Civil Protection) actief op het gebied van hormoonontregelende stoffen. Op dit moment
wordt een position paper geschreven. Hierin worden korte, middellange
en lange termijn acties beschreven. Voor de korte termijn (< 3 jaar) ligt
prioriteit bij het onderzoek naar oorzaken en consequenties van hormoonontregeling
en het meewerken in OESO-verband aan de ontwikkeling van internationaal geharmoniseerde
screeningsmethoden en testprotocollen. Ook wordt voorgesteld een prioriteitslijst
van potentieel hormoonontregelende stoffen op te stellen, ten behoeve van
monitoringprogramma's en om de publieksinformatie te versterken. Voor de middellange
termijn (3–5 jaar) wordt verdere aandacht geschonken aan onderzoek in
het kader van het 5th framework programme, het doorwerken
van onderzoeksresultaten in het beleid en het ontwikkelen van alternatieven
voor stoffen met hormoonontregelende eigenschappen. Voor de lange termijn
(> 5 jaar) staan aanpassingen van het wettelijk instrumentarium op het programma. 1.2.3. U.S. Environmental Protection AgencyProgramma's op het gebied van hormoonontregelende stoffen zijn het meest
vergaand ontwikkeld in de Verenigde Staten. In 1996 werden door het Amerikaanse
Congres de Food Quality Protection Act en de Safe Drinking Water Act aangenomen, waarin de US-EPA gemandateerd werd om een testprogramma
te ontwikkelen – en uit te voeren – om hormoonontregelende effecten
te kunnen identificeren. In Augustus 1999 moet een screening-programma starten,
met daarin opgenomen alle bestrijdingsmiddelen en alle stoffen die in drinkwater
zijn aangetroffen. Een adviesgroep werd in het leven geroepen – de Endocrine Disruptor Screening and Testing Advisory Committee(EDSTAC) –
bestaande uit vertegenwoordigers van de overheid, industrie, academia en NGO's.EDSTAC bestaat uit vier werkgroepen: Principles Work Group, Priority
Setting Work Group, Screening and Testing Work Group en Communications and
Outreach Work Group. Belangrijkste resultaten tot nu toe zijn:een raamwerk is ontwikkeld met een test-strategie om aan te kunnen tonen
of een stof een hormoonontregelaar is. Deze strategie bestaat uit drie fases:
prioriteitstelling, screenen en testen.Testen zijn of worden ontwikkeld voor de verschillende fases. Vanzelfsprekend
zullen nieuw ontwikkelde testen gevalideerd moeten worden.Voor de fase van prioriteitstelling is de Endocrine Disruptor Priority
Setting Database ontwikkeld. Hierin is op een hoog abstractieniveau,
informatie opgenomen over ongeveer 90 000 stoffen.Omdat voor praktisch alle stoffen geen specifieke informatie beschikbaar
is met betrekking tot hormoonontregeling, is besloten tot een zogenaamde High Throughput Pre-Screening (HTPS). Dit houdt in dat ongeveer 15 000
stoffen getest zullen worden in een zogenaamd in-vitro systeem,
waarin gekeken wordt naar oestrogene, androgene en schildklierhormoon activiteit.
De haalbaarheid van de HTPS wordt op dit moment onderzocht. Resultaten van
de HTPS zullen uiteindelijk verder gebruikt worden in de fase van prioriteitstelling. Hoewel bepaalde onderdelen al gestart zijn, dient het gehele EDSTAC programma
nog goedgekeurd te worden door de US-EPA. De US-EPA dient in augustus 2000
over de voortgang van dit programma te rapporteren aan het Congres. De testen
op het hoogste niveau – de twee generatie testen – zullen niet
eerder aanvangen dan het jaar 2002. Gezien de lengte van deze testen zal het
uiteindelijke resultaat van het programma – een lijst van stoffen die
een hormoonontregelende werking hebben – in het midden van het eerste
decennium van de volgende eeuw beschikbaar zijn. 1.2.4. Chemische industrieDoor de Conseil Européen de l'Industrie Chimique (de
Europese brancheorganisatie voor chemische industrie, CEFIC) is in juni 1996
de Endocrine Modulator Steering Group (EMSG) opgericht. Op 14 Mei
1998 kondigde EMSG aan dat een onderzoeksprogramma van 7 miljoen US $ van
start zal gaan. Het onderzoek richt zich op effecten op mens en milieu en
ontwikkeling van testmethoden en maakt onderdeel uit van een programma van
20 miljoen US $ op wereldschaal, in samenwerking met de Japanse Chemical
Industry Association en de Amerikaanse Chemical Manufacturers Association.Onderwerpen zijn bijvoorbeeld epidemiologische aspecten (afwijkingen
aan mannelijke geslachtsorganen, testes kanker, spermakwaliteit), in
vitro testen, relatie vóórkomen hormoonontregelende stoffen
in het milieu en populatie dynamische aspecten bij vissen, en in vivo screenings-testen voor vissen. 1.2.5. Verenigde Naties (World Health Organization)De WHO heeft een zogenaamde Steering Group in het leven geroepen
die voor het eerst op 16–18 Maart 1998 bijeen is gekomen. Deze Steering Group «will provide guidance for and participate in the
development of a global inventory of research on endocrine disrupting chemicals,
as well as in the production of an international assessment of the «state
of the science» on these substances under the auspices of the IPCS» (International Programme on Chemical Safety). Het secretariaat voor
het opzetten van deze «global research inventory» zal gevoerd
worden door de IPCS en OESO gezamenlijk. 1.2.6. Verenigde Naties (International Forum on Chemical
Safety)Onder de WHO is de IPCS, onderdeel van de VN, al genoemd. Daarnaast is
de VN nog actief op dit gebied middels het International Forum on Chemical
Safety (IFCS). De IFCS is een multilaterale groep, opgericht in 1994
als gevolg van aanbevelingen gedaan op de UN Conference on Environment and
Development (UNCED) in Rio de Janeiro in 1992. In februari 1992 werd door
de EU en US-EPA besloten om hun onderzoek op dit terrein op elkaar af te stemmen.
IFCS heeft vervolgens het UN Inter-Organization Programme for the Sound
Management of Chemicals (IOMC) de opdracht gegeven om – naast
een aantal andere taken op het gebied van hormoonontregelende stoffen –
onderzoeksstrategieën te coördineren. 1.2.7. Resultaten van internationale workshopsResultaten van onderzoek zijn de afgelopen jaren besproken in diverse
workshops en seminars, waarvan de belangrijkste zijn:– diverse workshops in de Verenigde Staten over screening en testmethoden
georganiseerd door de Chemical Manufacturers Association (CMA), World Wildlife Fund (WFF) en de US-EPA; – European Workshop on the Impact of Endorine Disrupters on
Human Health and Wildlife, 2–4 December 1996, Weybridge, Engeland;– SETAC-Europe/OESO/EU Expert Workshops on Endocrine Modulators
and Wildlife: Assessment and Testing (EMWAT), 10–13 April 1997,
Veldhoven, Nederland.Resultaten van deze workshops kunnen als volgt worden samengevat:Of er sprake is van effecten op de menselijke populatie door hormoonontregelende
stoffen is onderwerp van een wetenschappelijk debat, dat nog niet is beëindigd.
In het milieu zijn wel effecten aangetoond van hormoonontregelende stoffen,
zoals imposex bij slakken door het bestrijdingsmiddel tributyltin.Bij onderzoek naar effecten op de mens, verschuift het onderzoek van effecten
op de spermakwaliteit en -kwantiteit naar onderwerpen als borst- en testeskanker.
De relatie tussen mogelijke effecten en leefstijlfactoren is een ander relevant
onderwerp.Bij effecten op het milieu richt het onderzoek zich op het aantonen van
causale relaties tussen effecten op populatieniveau in het veld en het voorkomen
van bepaalde (groepen) chemische stoffen.Veel onderzoek is gaande naar testontwikkeling. Dit betreft zowel in vivo
en in vitro screenings testen als de meer gecompliceerde, langdurige testen.
Bestaande testrichtlijnen dienen aangepast te worden. Vooral aan de ontwikkeling
van in vivo testen, relevant voor onderzoek naar effecten in het milieu, dient
nog veel te gebeuren. Dit betreft zowel de ontwikkeling van nieuwe test richtlijnen
als basaal onderzoek naar het hormonale systeem van bijvoorbeeld invertebraten,
reptielen en amfibieën.Internationale samenwerking is noodzakelijk. Programma's waarin overheid,
industrie, academia en NGO's samenwerken, verdienen de voorkeur om de vele
onzekerheden over dit onderwerp op te helderen. Dergelijke programma's beginnen
van de grond te komen. 1.2.8. Aesclepios projectHet Aesclepios project, ofwel A European Concerted action on occupational
hazards to male reproductive capability, heeft als doel het opstellen
en uitvoeren van een protocol dat de vruchtbaarheid in kaart brengt van mannen
die beroepsmatig worden blootgesteld aan bepaalde chemische stoffen. Tevens
wordt getracht de eventuele risicofactoren voor de mannelijke vruchtbaarheid
te identificeren, karakteriseren en kwantificeren. Het project is gestart
in 1994, het eindverslag wordt binnenkort verwacht. 2. Overzicht van nationaal onderzoek aan hormoonontregelende
stoffenOok op nationaal niveau wordt veel onderzoek gedaan naar hormoonontregelende
stoffen, deels in samenwerking met andere landen in (mede) door de EU gefinancierde
projecten. Bij dit onderzoek zijn veel Rijks-, universitaire en andere onderzoekinstituten
betrokken. Coördinatie van het onderzoek op nationaal niveau vindt plaats
via het recent opgerichte Nederlands Onderzoekers Platform «Hormoonontregelaars»
(LOPES, secretariaat Rijkswaterstaat [RWS-RIKZ, Middelburg]).Omdat ook hier geldt dat het onmogelijk is om alle onderzoeken te noemen
en dat een overzicht daarvan door de ontwikkelingen op dit gebied snel verouderd
raakt, zal deze bijlage zich beperken tot een beschrijving van de belangrijkste
onderzoekslijnen. Een overzichtelijk en gedetailleerder beeld van het thans
lopende onderzoek in Nederland wordt momenteel door het LOPES platform opgesteld
en zal binnenkort worden gepubliceerd. Daarnaast zijn op initiatief van RWS
in 1996 en 1998 nationale studiedagen gehouden over hormoonontregelaars. De verslagen van beide studiedagen geven een goed beeld van de actuele
ontwikkelingen die op dit vlak in Nederland plaatsvinden. 2.1. Humaan gericht onderzoekIn 1996 werd door het RIVM het rapport uitgebracht «Volksgezondheidsaspecten
van oestrogene stoffen in het milieu». Een kritische beschouwing van
van de literatuur leidt tot de conclusie dat grote vraagtekens gezet dienen
te worden bij de relatie die gelegd wordt tussen oestrogene stoffen in het
milieu en effecten bij de mens. In 1997 verscheen het RIVM-rapport «Is
sperm quality actually declining? A literature survey». Hierin
werd geconcludeerd dat de beschreven epidemiologische studies geen overtuigend
bewijs leveren voor een afname van sperma kwantiteit en kwaliteit. In een
TNO-literatuuronderzoek uit 1997, genaamd «Occupational exposure
to hormone disrupting chemicals and reproductive health of male workers» kan niet worden aangetoond of er een duidelijk effect is op de mannelijke
vruchtbaarheid van beroepsmatige blootstelling aan potentieel hormoonontregelende
chemische stoffen. De effecten kunnen echter ook niet worden uitgesloten,
vanwege de beperkte bewijslast in de studies. In een door TNO uitgevoerde
studie naar reprotoxische effecten van bestrijdingsmiddelen in de agrarische
sector konden ook geen eenduidige conclusies over een relatie tussen blootstelling
en effecten worden getrokken.Lopend onderzoek richt zich zowel op het zoeken naar de relatie tussen
bij de mens voorkomende afwijkingen die aan hormoonontregeling kunnen worden
gerelateerd en mogelijke determinanten daarvoor (b.v. blootstelling aan hormoonontregelende
stoffen), als naar studie van de actuele blootstelling aan potentieel hormoonontregelende
stoffen en daarvan te verwachten effecten. Dit zowel voor de algemene bevolking
als voor (specifieke) arbeidspopulaties.Daarnaast vindt onderzoek in het kader van de prioritering en risicobeoordeling
van stoffen m.b.t. hormoonverstorende eigenschappen. Er wordt meegewerkt aan
de evaluatie van bestaande testen en de ontwikkeling en validatie van testen.
Ook vindt onderzoek plaats met specifieke stoffen om meer inzicht te krijgen
in de onderliggende mechanismen van hormoonverstoring en met name naar de
invloed van zulke stoffen op het zich ontwikkelende kind. 2.2. Milieugericht onderzoekMet name voor het aquatische milieu bestaan er duidelijke aanwijzingen
voor relaties tussen verminderde voortplanting en de aanwezigheid van hormoonverstorende
stoffen. Een voorbeeld hiervan, dat zich ook in Nederland voordoet, is de
door TBT uit aangroeiwerende verven veroorzaakte intersex en imposex bij sommige
weekdieren. Het binnenkort te verwachten advies van de Gezondheidsraad inzake
«hormoonontregelaars en voortplanting (eco)» zal o.a. ingaan op
het in ons land verrichte onderzoek. Dit onderzoek kent verschillende sporen. 2.2.1. Het voorkomen van hormoonontregelende stoffenIn 1996 werd door RWS een verkennende studie uitgevoerd naar het voorkomen
van bekende en verdachte oestrogene en xeno-oestrogene stoffen in het Nederlandse
watermilieu. Op grond van de literatuur worden in dit rapport de belangrijkste
stoffen en stofgroepen behandeld die van belang kunnen zijn voor de Nederlandse
situatie. De conclusie was dat onze kennis gering is en dat derhalve nader
onderzoek naar de concentraties en mogelijke effecten van deze stoffen dringend
gewenst is. Deze aanbeveling heeft in 1997 geleid tot het uitvoeren van een
oriënterende studie door RWS naar het voorkomen van enkele natuurlijke,
pil- en synthetische oestrogenen. Tevens werd oestrogene activiteit
bepaald met in vitro bioassays. Rapportage hiervan zal binnenkort
plaatsvinden. De resultaten van deze studie kwamen overeen met die van vergelijkbare
onderzoeken in andere landen. Om een beter inzicht te krijgen in de fluctuaties
van voorkomen, zowel ruimtelijk als in tijd wordt in 1999 gestart met het
programma Landelijk Onderzoek Oestrogene Stoffen (LOES). Dit programma is
gekoppeld aan het door de EU gesteunde programma COMPREHEND, dat in de komende
drie jaar in negen Europese landen zal worden uitgevoerd. Binnen het programma
wordt ook aandacht geschonken aan invloeden op populatieniveau en aan ontwikkeling
van methoden om hormoonontregelende activiteit op te sporen.Onderzoek wordt uitgevoerd naar de invloed van integrale chemische belasting
op enkele terrestrische natuurgebieden. Onderdeel van het pakket aan onderzochte
stofgroepen zijn potentieel hormoonontregelende stoffen. 2.2.2. Effecten van hormoonontregelende stoffenOnderzoek wordt uitgevoerd naar reproductie-effecten van milieuverontreinigingen
in estuariene en mariene dierpopulaties. Dit houdt in: gericht veldonderzoek,
laboratorium- en mesokosmosexperimenten voor het opsporen van causale relaties.Ook wordt onderzoek uitgevoerd naar reproductie-effecten van hormoonontregelende
stoffen in (mengsels van) milieucontaminanten in Nederlandse waterbodems.
Daarbij wordt onderscheid gemaakt in de effecten die optreden als gevolg van
blootstelling tijdens verschillende levensstadia, inclusief het foetale stadium.Studies worden verricht naar de werkingsmechanismen van hormoonverstoring
in vissen. Het mechanisme van de effecten van TBT en in een later stadium
andere organotinverbindingen op wulken zal hierbij worden onderzocht. Hierbij
ligt de nadruk op de neonate en juveniele stadia, die het meest gevoelig zijn. 2.2.3. Ontwikkeling en validatie van testmethoden voor
hormoonontregelende stoffenHet betreft hier de ontwikkeling en validatie van testmethoden ten behoeve
van de identificatie van hormoonontregelende stoffen in het milieu. Hierbij
staan testmethoden met vissen centraal.Ook wordt gewerkt aan nieuwe in vivo methodes om snel mengsels van stoffen
te kunnen testen op hormoonontregelende werking. Lijst van termen en afkortingen Arboarbeidsomstandigheden COMPREHENDcommunity
programme of research on environmental hormones and endocrine disrupters EDTAendocrine
disrupter testing and assessment working group, OESO-werkgroep die de ontwikkeling
en validatie van testen voor hormoonontregelende stoffen coördineertEDSTACendocrine disrupter screening and advisory committe, adviseert
in de VS de US-EPA inzake het programma voor hormoonontregelende stoffen EMSGendocrine
modulator steering group, coördineert het onderzoekprogramma van de Europese
industrie inzake hormoonontregelende stoffen endocrine disruptersontregelaars
van het endocrine systeem endocrien systeemorganen met inwendige
uitscheiding (van hormonen) (o)estrogenenstoffen met overeenkomstige
eigenschappen als die van het vrouwelijk geslachtshormoon IFCSinternational
forum on chemical safety imposexhet voorkomen van een een (gedeeltelijk)
manlijk geslachtsorgaan naast een intact vrouwelijk geslachtsorgaan bij een
vrouwtjesdier intersexhet voorkomen binnen het geslachtsorgaan
van mannelijke en vrouwelijke structuren invertebratenongewervelde
dieren in vivoin een levend organisme in vitrobuiten
het levende organisme (b.v. in een celcultuur) IPCSinternational
programme on chemical safety LOESlandelijk onderzoek oestrogene
stoffen MACmaximaal aanvaarde concentratie van stoffen op de arbeidsplekOESO (OECD)Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkelingOSPAROslo-Parijs conventie betreffende de Noordzee reproductietoxischeen
nadelig effect op vruchtbaarheid of nageslacht RWSRijkswaterstaatSETACsociety of environmental toxicology and chemistry SOMSproject
strategienotitie omgaan met stoffen TBTtributyltin TPB-stoffentoxische,
persistente en bioaccumulerende stoffen 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26624-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl