Wijziging van het Wetboek van Strafvordering, het Wetboek van Strafrecht en enige andere wetten tot versterking van de positie van de rechter-commissaris (Wet versterking positie rechter-commissaris); Verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk Verslag (nader, tweede nader etc.)
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST139058
 2009-2010
 
 32 177
 Wijziging van het Wetboek van Strafvordering, het Wetboek van Strafrecht
en enige andere wetten tot versterking van de positie van de rechter-commissaris
(Wet versterking positie rechter-commissaris)
 
 
 
 
 Nr. 
 5
 VERSLAG
 Vastgesteld 18 december 2009
 De vaste commissie voor Justitie, belast
met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer als
volgt verslag uit te brengen. Onder het voorbehoud dat de hierin gestelde
vragen en gemaakte opmerkingen voldoende zullen zijn beantwoord, acht de commissie
de openbare behandeling van het voorstel van wet genoegzaam voorbereid.
 Inhoudsopgave
 1. Algemeen 2
 
 2. De positie van de rechter-commissaris in de huidige regeling van het
vooronderzoek 6
 
 3. Uitgangspunten bij de herpositionering van de rechter-commissaris 7
 
 4. De versterking van de taakuitoefening van de rechter-commissaris 8
 4.1. Het toezicht op de rechtmatigheid van de toepassing van opsporingsbevoegdheden
8
 4.2. Het toezicht op de voortgang van het opsporingsonderzoek 9
 4.3. Het toezicht op de evenwichtigheid en de volledigheid van het onderzoek
9
 
 5. Het verrichten van onderzoekshandelingen door de rechter-commissaris
10
 5.1. Algemeen 10
 5.2. De regeling inhoudelijk 10
 5.3. De verhouding tot het onderzoek ter terechtzitting 12
 
 6. De regeling voor het verlenen van kleine rechtshulp 12
 
 7. Financiële consequenties 12
 
 8. Artikelsgewijze toelichting 13
 1. Algemeen
 De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het voorliggende
wetsvoorstel. Dat de positie van de rechter-commissaris wordt versterkt, is
in beginsel een goede zaak. Het wetsvoorstel is in dat licht bezien een goede
stap. Met name de toezichthoudende taak wordt meer centraal gesteld en gelet
op de ontwikkelingen in de rechtspraktijk is dat cruciaal. Zaken kunnen daardoor
beter, evenwichtiger, voorbereid ter zitting worden gebracht en dat is in
een ieders belang. Wel hebben deze leden nog enkele vragen en opmerkingen
die zij graag voorleggen.
 Kan de regering aangeven welke plaats het onderhavige wetsvoorstel precies
inneemt in het Algemeen kader herziening Wetboek van Strafvordering?
 De regering geeft in het nader rapport aan dat het voorliggende wetsvoorstel
onderdeel is van een reeks wetsvoorstellen die de regeling van het vooronderzoek
in strafzaken op een groot aantal onderdelen zal moderniseren. Zij geeft tegelijkertijd
aan dat deze wetsvoorstellen uiteindelijk, zodra zij door beide Kamers aangenomen
zijn en tot wet zijn verheven, op hetzelfde tijdstip in werking zullen treden.
Waarom worden deze wetsvoorstellen niet min of meer tegelijkertijd ter advisering
aangeboden en ingediend, zodat zij meer in onderlinge samenhang kunnen worden
bestudeerd? Is er juist principieel voor deze werkwijze gekozen of hebben
argumenten van praktische aard hieraan bijgedragen, zo vragen genoemde leden.
 Kan de regering nader verduidelijken waarom in voorliggend wetsvoorstel
niet is gekozen voor een aanzienlijke verruiming van de bevoegdheden van de
rechter-commissaris? Wanneer wordt verdere uitwerking gegeven aan de gewenste
versterking van de positie van de rechter-commissaris?
 De leden van de CDA-fractie merken op dat het Openbaar Ministerie (OM)
in zijn advies stelt dat de rechter-commissaris zich moet kunnen specialiseren
in zijn taak, waardoor hij een natuurlijke counterpart wordt van de officier
van justitie. Deelt de regering deze zienswijze? Zo ja, kan zij dat nader
toelichten?
 De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR) spreekt in haar advies
over een te vormen functie van senior rechter-commissaris voor met name de
grotere onderzoeken. Is de regering het met dit advies eens? Zo ja, waarin
zou deze functie verschillen van de gewone rechter-commissaris, zo vragen
de leden van de CDA-fractie. Impliceert een dergelijke functiedifferentiatie
ook een carrièreperspectief?
 
 De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het voorliggende wetsvoorstel.
 Een van de argumenten van de Raad van State, alsook van de andere adviserende
organisaties, om het wetsvoorstel niet naar de Kamer te sturen, is gelegen
in het feit dat niet alle voorstellen die met dit voorstel verbonden zijn
in een keer naar de Kamer worden gestuurd. Jaren geleden hebben deze leden
al vastgesteld dat de laatste decennia er veel gesleuteld is aan het Wetboek
van Strafvordering, waardoor het een lappendeken is geworden. Dit voorstel
bevestigt deze eerder gedane uitspraak. Ondanks kritiek van de Raad van State
en andere organisaties heeft de regering toch gemeend de lappendeken nog meer
te moeten verknippen in plaats van één geheel ervan te maken.
De leden van de PvdA-fractie zijn hier des te meer over verbaasd nu blijkt
de regering van plan is alle voorstellen in één keer in werking
te laten treden. Waarom gaat de regering voorbij aan bovengenoemde adviezen
om alles in zijn geheel te laten beoordelen door de Raad van State, andere
adviesorganen en de Tweede Kamer, maar laat zij de voorstellen wel gezamenlijk
in werking treden? Komt een beoordeling van de gezamenlijke wetsvoorstellen
door de Raad van State, adviesorganen en de Tweede Kamer de kwaliteit van
die beoordeling niet ten goede? Zo nee, waarom meent de regering
dat een goede beoordeling van de voorstellen niet direct afhankelijk is van
een compleet beeld van alle met elkaar samenhangende voorstellen? Welke aanvullende
voorstellen kan de Kamer verwachten? Wat is de stand van zaken van deze voorstellen?
Graag ontvangen deze leden een overzicht, inclusief een tijdspad.
 
 De leden van de SP-fractie stellen vast dat de wijze waarop de onderzoeken
in een aantal geruchtmakende strafzaken plaats heeft gevonden voor veel verbetering
vatbaar is. Waarheidsvinding dient het uitgangspunt te zijn. Te vaak is helaas
gebleken dat waarheidsvinding ondergeschikt is gemaakt aan vervolging. Deze
leden onderschrijven daarom het uitgangspunt dat een sterkere positie voor
de rechter-commissaris een bijdrage kan leveren aan een meer evenwichtige
bewijsverzameling. Onafhankelijk toezicht op de vervolging in een vroeg stadium
kan problemen verder in het proces voorkomen. Met name in ingewikkelde en
grote zaken kan de formele sturing van de officier van justitie ertoe leiden
dat de blik gericht is op vervolging en minder op waarheidsvinding. Voorkomen
moet worden dat een zaaksofficier kan worden verweten dat er sprake is van «te
grote betrokkenheid en te weinig distantie», zoals de Commissie Evaluatie
Afgesloten Strafzaken (CEAS) concludeerde in de Enschedese zedenzaak. Een
op de waarheidsvinding toezicht houdende rechter-commissaris met voldoende
bevoegdheden wordt daarom verwelkomd. Deze leden vragen daarbij wel een toelichting
op de gewenste feitelijke versterking voor wat betreft voldoende capaciteit,
kwaliteit en ondersteuning. Hoe zal hier invulling aan worden gegeven en worden
hier ook de benodigde financiële middelen voor ingezet? Hoe gaat de regering
ervoor zorgen dat de functie van rechter-commissaris, die nu veelal door rechters
als tussenstation wordt gezien, juist een invulling zal gaan krijgen waarbij
ervaring behouden blijft, zo vragen de leden van de SP-fractie.
 
 De leden van de VVD-fractie delen het standpunt van sommige adviesorganen
dat niet op voorhand valt in te zien dat er voldoende samenhang is tussen
de doelstelling van het onderhavige wetsvoorstel en de voorgestelde maatregelen.
Deze leden kunnen zich niet aan de indruk onttrekken dat hier een soort van
lappendeken wordt gecreëerd. Deelt de regering die zienswijze? Zo nee,
waarom niet?
 Het komt deze leden voor dat het beter was geweest de voorgestelde wijzigingen
in het Wetboek van Strafvordering en het Wetboek van Strafrecht te laten samenvallen
met een groter pakket van veranderingen, waardoor de samenhang beter zou zijn
geborgd. Wat is het oordeel van de regering hierover?
 Naar het oordeel van de leden van de VVD-fractie wordt in het wetsvoorstel
ook miskend dat er een leidende rol is voor de officier van justitie met betrekking
tot de voortgang van het opsporingsonderzoek en de bewijslevering. Deelt de
regering dit standpunt? Kan de regering aangeven bij welke functionaris (de
rechter-commissaris of de officier van justitie) in het geval van verschil
van mening de nadruk ligt? Met het College van procureurs-generaal delen zij
de mening dat er geen sprake is van een duidelijke begrenzing van de bevoegdheden
van de rechter-commissaris. Waarom heeft de regering daar niet voor gekozen?
Anders dan de regering vrezen deze leden dat zonder een aanzienlijke financiële
impuls door de invoering van dit wetsvoorstel er geen feitelijke en kwalitatieve
verbetering van de positie van de rechter-commissaris wordt bereikt. Eerder
het tegendeel. Deelt de regering dit standpunt? Zo nee, welke verbetering
ziet de regering in zijn algemeenheid optreden?
 Het valt deze leden op dat het wetsvoorstel nauwelijks een materiële
verbetering van de positie van de rechter-commissaris en geen uitbreiding
van zijn bevoegdheden bevat, maar wel veel procedurele regels aanscherpt of
verwijdert. Zien de leden van de VVD-fractie dit goed? Het valt deze leden
op dat er aanzienlijk meer formaliteiten worden verwacht ten aanzien
van handelingen die kunnen of moeten worden verricht door de rechter-commissaris.
In zijn geheel is het aantal regels rond de opsporing aanzienlijk vermeerderd.
Deelt de regering de mening dat dit als een ongewenste ontwikkeling moet worden
bestempeld?
 
 De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het onderhavige wetsvoorstel. Zij onderschrijven het streven van de regering
om de positie van de rechter-commissaris te versterken en diens functie op
te waarderen van onderzoeksrechter tot rechter in het vooronderzoek.
 Deze leden hebben kennisgenomen van de mededeling dit wetsvoorstel onderdeel
uitmaakt van een breder wetgevingsprogramma, gebaseerd op het Algemeen kader
herziening Wetboek van Strafvordering en dat strekt tot herstructurering van
het vooronderzoek. Na dit wetsvoorstel, zo hebben zij begrepen, volgen er
in ieder geval nog wetsvoorstellen ten aanzien van de inzage van processtukken,
de positie van de verdediging en de regeling van opsporingsbevoegdheden en
dwangmiddelen. Deze wetsvoorstellen zullen uiteindelijk allen gezamenlijk
in werking treden. Met de NVvR moeten deze leden helaas constateren dat de
in dit wetsvoorstel aan de rechter-commissaris toegedachte versterkte positie
niet is terug te voeren op een overkoepelende visie op het vooronderzoek als
zodanig. Zij hebben er om die reden moeite mee te beoordelen of dit wetsvoorstel
in de beoogde herstructurering past. Anders dan de regering, zien deze leden
niet in waarom dit wetsvoorstel behandeld zou moeten worden voordat de andere
herstructureringsvoorstellen betreffende het vooronderzoek beschikbaar zijn.
Weliswaar bevat het onderhavige wetsvoorstel uitgangspunten voor het vooronderzoek
als geheel die door hen worden onderschreven, maar door het ontbreken van
inzicht in de samenhang met de nog volgende wetsvoorstellen, kunnen zij onvoldoende
beoordelen welk gewicht deze uitgangspunten uiteindelijk in de schaal zullen
leggen als het gaat om de verbetering van de kwaliteit van het vooronderzoek.
Bovendien is er op dit moment nog onvoldoende zicht op de beantwoording van
de vraag hoe na de herstructurering de positie van de rechter-commissaris
zich zal verhouden tot die van de officier van justitie. Nu de andere wetsvoorstellen
nog niet beschikbaar zijn, is het naar het oordeel van de leden van de D66-fractie
thans nog niet te voorzien hoe de uitoefening van beider bevoegdheden zich
tot elkaar zullen verhouden en hoe de mogelijke knelpunten daarin door de
wetgever zullen worden opgelost. Deze onzekerheid betreft zowel de feitelijke
gang van zaken rond het procesdossier en de informatieverstrekking over en
weer, als de uitoefening van bevoegdheden ten aanzien van het verloop van
het vooronderzoek en het verrichten van onderzoekshandelingen.
 De enkele opheffing van het gerechtelijk vooronderzoek, de uitbreiding
van de regeling van de mini-instructie en het oprekken van de bevoegdheid
van de rechter-commissaris tot het doen van onderzoek gedurende de gehele
periode van het vooronderzoek, leiden naar de mening van deze leden niet automatisch
tot een versterking van de positie van de rechter-commissaris. Door het ontbreken
van een duidelijk kader waarbinnen de rechter-commissaris zijn bevoegdheden
kan uitoefenen zou zijn feitelijke invloed zelfs kunnen doen afnemen. De rechter-commissaris
zal daardoor, zo vrezen deze leden, mogelijk in nog minder strafzaken betrokken
worden dan nu het geval is. Deze leden vragen hoe ook in dit soort zaken de
afweging kan worden gemaakt of er al dan niet behoefte is aan een rechter
in het vooronderzoek.
 De rechtspolitieke keuze omtrent de verhouding tussen de rechter-commissaris
en de procespartijen verdient ook naar het oordeel van de leden van de D66-fractie
een grondiger uitwerking. Voorts wordt een goede afbakening van de rol en
de bevoegdheden van enerzijds de rechter-commissaris en anderzijds de officier
van justitie node gemist.
 De leden van de D66-fractie vinden het positief dat met de beoogde versterking
van de positie van de rechter-commissaris feitelijk ook de positie van de
verdachte wordt versterkt. Een rechter in het vooronderzoek die toeziet op
een evenwichtige bewijsvoering heeft immers tot taak de belangen van beide
partijen in het oog te houden.
 De aan het woord zijnde leden delen de opvatting van de regering en van
alle over dit wetsvoorstel geraadpleegde adviseurs dat alleen een wettelijke
versterking van de positie van de rechter-commissaris niet tot het beoogde
resultaat zal leiden. De rechter-commissaris zal met het oog op zijn toekomstige
taak beter geëquipeerd moeten worden, zowel functioneel als organisatorisch.
Deze leden onderstrepen dat daarbij niet alleen gaat om zaken als capaciteit,
opleiding en ondersteuning, maar dat ook organisatorisch een en ander zal
moeten veranderen. Zij vinden dat de functie van rechter-commissaris een opwaardering
moet ondergaan, in ieder geval in immateriële zin, en zich zou moeten
ontwikkelen tot een specialisme binnen de rechtbanken. Dit staat haaks op
de huidige praktijk waarin de rechter-commissaris een tijdelijke functie is
en waar vooral in complexe strafzaken steeds weer andere rechters-commissarissen
bij de zaak betrokken worden.
 In het kader van de versterking van de positie van de rechter-commissaris
vinden deze leden het idee van het College van procureurs-generaal om de rechter
commissaris een duidelijke formele positie in de Wet Rechterlijke Organisatie
te geven interessant en verzoeken zij de regering deze gedachte nader uit
te werken.
 In zijn advies over dit wetsvoorstel geeft de Raad voor de rechtspraak
aan al met de regering in gesprek te zijn over de feitelijke versterking van
de positie van de rechter-commissaris. Er wordt zelfs al aangegeven hoeveel
formatie-uitbreiding daarvoor nodig zou zijn en hoeveel dat zou kosten. Deze
leden zijn benieuwd naar de feitelijke maatregelen ter versterking van de
positie van de rechter-commissaris die de regering op het oog heeft.
 De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de beoogde taakverdeling
op hoofdlijnen tussen de rechter-commissaris en de officier van justitie.
De officier van justitie krijgt de leiding over het gehele vooronderzoek.
De rechter-commissaris oefent toezicht uit op de rechtmatige toepassing van
bevoegdheden en op de voortgang, de evenwichtigheid en de volledigheid van
het onderzoek, ook wel de poortwachtersfunctie genoemd. Hij wordt in het vooronderzoek
ook het aanspreekpunt bij uitstek voor de verdediging. Deze leden vinden dit
een goede werkverdeling. Zij vragen hoe in het algemeen zal worden verzekerd
dat de rechter-commissaris ook toekomt aan de uitvoering van al deze hem door
de wetgever toebedeelde taken. Het onderhavige wetsvoorstel bevat immers geen
regeling op grond waarvan de rechter-commissaris systematisch wordt betrokken
bij het vooronderzoek van alle of tenminste van bepaalde type zaken. Als er
geen opsporingsbevoegdheden hoeven te worden ingezet waar zijn machtiging
voor nodig is en als de verdediging geen beroep op hem doet, zal de rechter-commissaris
daarom als regel in de gemiddelde strafzaak niet toekomen aan een beoordeling
van de voortgang, de evenwichtigheid en de volledigheid van het onderzoek.
Gelet op de huidige praktijk zal deze gang van zaken eerder regel dan uitzondering
zijn. De leden van de D66-fractie zijn van mening dat in het licht van hetgeen
met dit wetsvoorstel wordt beoogd een meer structurele betrokkenheid van de
rechter-commissaris verzekerd zou moeten worden. Hoe staat de regering hier
tegenover en welke mogelijkheden ziet zij om dit doel te bereiken?
 
 De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling van het wetsvoorstel
kennisgenomen. Zij ondersteunen de gedachte dat bezinning op de positie van
de rechter-commissaris in het strafproces gewenst is, aangezien
zijn (wettelijke) positie van onderzoeksrechter onduidelijk is geworden.
 2. De positie van de rechter-commissaris in de huidige
regeling van het vooronderzoek
 De leden van de PvdA-fractie constateren dat de regering concludeert dat
de rechter-commissaris onder de huidige wetgeving zijn werk niet goed kan
verrichten. Klopt de indruk dat de grootste knelpunten in de praktijk ten
aanzien van de uitoefening van de taken van de rechter-commissaris gelegen
zijn in tijdgebrek bij de rechter-commissaris en aan onderbezetting? Kan dit
de reden zijn dat de rechter-commissaris op dit moment zijn werkzaamheden
op enige afstand uitoefent, omdat hij geen tijd heeft om zich meer te verdiepen
in de zaak? Hoe moet dit wetsvoorstel dit knelpunt opheffen? Er wordt extra
geld ter beschikking gesteld ter uitvoering van dit voorstel, maar in hoofdstuk
8 van de toelichting gaat de regering ervan uit dat de kwalitatieve en kwantitatieve
effecten van het wetsvoorstel binnen de beschikbare kaders kunnen worden opgevangen.
Hieruit maken de leden op dat deze operatie budgettair neutraal moet verlopen.
Deelt de regering deze conclusie? Kan de regering uitleggen hoe beide opmerkingen
in de toelichting zich tot elkaar verhouden? Deelt zij de mening dat het welslagen
van dit voorstel wordt bepaald door de beschikbaar gestelde capaciteit?
 
 De leden van de SGP-fractie merken op dat de memorie van toelichting erop
wijst dat in de afgelopen twee decennia in het gerechtelijk vooronderzoek
wijzigingen zijn opgetreden die tot gevolg hebben gehad dat het gerechtelijk
vooronderzoek aan betekenis heeft ingeboet. Tegelijkertijd is de rol van de
rechter-commissaris in het vooronderzoek gereduceerd. Deze leden vragen in
welke zin hier van – onvermijdelijke – samenhangende ontwikkelingen
sprake is en in hoeverre van een bewust bevorderde ontwikkeling gesproken
kan worden.
 Deze leden stellen ook de vraag of de regering kan toelichten welke ontwikkelingen
in de strafrechtspleging geleid hebben tot uitholling van de betekenis van
het gerechtelijk vooronderzoek en de rol van de rechter-commissaris. Is de
criminaliteitsontwikkeling daarbij een factor geweest?
 Bij de introductie van de nieuwe taakopdracht wordt in de memorie van
toelichting een relatie gelegd met onderzoek in complexe strafzaken naar zware
misdrijven. Deze leden stellen de vraag of in dit type zaken in het verleden
opgetreden fouten en misslagen mede de verklaring vormen voor de noodzaak
tot herziening van de positie en rol van de rechter-commissaris. In aansluiting
op deze vraag vragen zij hoe de mededeling moet worden verstaan dat de rechter-commissaris
een onderzoeksrol wordt toegekend onder andere in zaken die als gevoelig moeten
worden aangemerkt.
 De leden van de SGP-fractie leggen de vraag voor of, gezien de afschaffing
van het gerechtelijk vooronderzoek en de herziening van de positie van de
rechter-commissaris, er geen aanleiding zou zijn om de betiteling «rechter-commissaris»
tevens te herzien.
 In de memorie van toelichting wordt melding gemaakt van enkele praktische
problemen die zich bij de vervulling van de taak van de rechter-commissaris
voordoen, waaronder overbelasting. Deze leden vragen om de verklaring van
dit verschijnsel, nu uit de toelichting op het wetsvoorstel juist naar voren
komt hoezeer de betrokkenheid van de rechter-commissaris in het vooronderzoek
is teruggedrongen. Tevens vragen zij of het onderhavige wetsvoorstel en de
voorstellen die nog zullen volgen, tot vermindering van de belasting zullen
leiden, wanneer de rechter-commissaris meer op afstand van de opsporing wordt
geplaatst. Of zal het gevolg juist zijn dat de rechter-commissaris veel meer
zaken te verwerken krijgt en de dossiers veel intensiever dan
thans het geval is, zal moeten volgen?
 Op dit moment lijkt een nadeel voor de vervulling van de functie van rechter-commissaris
dat het een tijdelijke functie is. Deze leden vragen in dit verband of het
tijdelijke karakter van de functie concreet betekent dat de functie gemiddeld
twee tot drie jaar wordt vervuld en dat de functie door rechters doorgaans
wordt gezien als een onvermijdelijke tussenstap in hun carrière. Als
dit het geval is, dringt de vraag zich op of het wetsvoorstel de rol van de
rechter-commissaris meer aanzien zal geven, zodat de belangstelling voor deze
functie zal worden geactiveerd.
 3. Uitgangspunten bij de herpositionering van de
rechter-commissaris
 De leden van de CDA-fractie merken op dat, om te bevorderen dat de officier
van justitie in complexe strafrechtelijke onderzoeken zoveel mogelijk de rechter-commissaris
bij zijn onderzoek betrekt, het College van procureurs-generaal gevraagd zal
worden een aanwijzing op te stellen. Daarin kan nader worden bepaald in welke
gevallen en op grond van welke overwegingen de officier van justitie een vordering
tot het verrichten van onderzoekshandelingen tot de rechter-commissaris dient
te richten. Op welke termijn zal deze aanwijzing wordt opgesteld? Op welke
wijze wordt de Kamer hierbij betrokken? De aanwijzing zal naar verwachting
dermate gewicht krijgen dat het goed is als de Kamer zich daarover ook een
oordeel van vormen. Het is een belangrijk uitvloeisel van voorliggend wetsvoorstel,
zo menen de leden van de CDA-fractie.
 
 De leden van de PvdA-fractie constateren dat de Raad van State heeft geadviseerd
dit wetsvoorstel niet naar Kamer te sturen omdat het een integrale visie mist
op de plaats van het vooronderzoek in het strafgeding en de rol van de rechter-commissaris
daarin en in relatie tot de taak van de officier van justitie. De regering
heeft in de toelichting aandacht besteed aan dit verzoek en een integrale
visie geformuleerd. Deze leden hebben behoefte aan een nadere uitleg over
de hernieuwde positie van de rechter-commissaris en de visie waarop deze positie
is gebaseerd. Zij concluderen dat de visie heeft geleid tot meer vragen dan
oplossingen. Zo lijkt de visie niet te leiden tot een uitgewerkt voorstel
van de positie van de rechter-commissaris bij complexe strafrechtelijke onderzoeken.
De regering stelt wel vast dat juist in deze zaken een evenwichtige bewijsverzameling
belangrijk is, maar concretisering van deze visie in beleid laat de regering
aan het OM over. Doet dit niets af aan de eigen visie van de regering? In
hoeverre is de regering betrokken bij de aanwijzing die het OM gaat opstellen
over de verhouding tussen het OM en de rechter-commissaris bij complexe zaken?
 De taken van de rechter-commissaris veranderen van de toetsing van bevoegdheden
die de officier van justitie wil inzetten ten behoeve van het opsporingsverzoek
naar een meer toezichthoudende rol in het vooronderzoek. Kan de regering ingaan
op het verschil tussen het toetsen van en het toezicht houden op het onderzoek
en de bevoegdheden? Hoe kan de rechter-commissaris initiatief nemen in het
onderzoek (bijvoorbeeld door het horen van deskundigen of getuigen), terwijl
hij op afstand het onderzoek moet volgen? Welke signalen zal de rechter-commissaris
doen besluit zelfstandig een onderzoek in te stellen?
 In de literatuur wordt wel betoogd dat de positie van de rechter-commissaris
de afgelopen jaren door diverse wetswijzigingen is verzwakt. Dit heeft bewerkstelligd
dat de afstand van de rechter-commissaris tot de opsporing is vergroot. De
betrokkenheid van de rechter-commissaris bij de opsporing moet door dit wetsvoorstel
worden vergroot, terwijl de rechter-commissaris op sommige momenten op afstand
moet functioneren, zoals bij complexe zaken. Hoe moeten de leden
van de PvdA-fractie deze – op het eerst gezichttegenstrijdigheid lezen?
 
 De leden van de SP-fractie zijn ongelukkig met de naar hun mening te vrijblijvende
aanwijzing van het College van procureurs-generaal. De situatie die zal ontstaan,
is dat de officier van justitie zelf de keuze krijgt of hij de rechter-commissaris
bij het onderzoek betrekt. Naar de mening van deze leden zal de rechter-commissaris
omwille van de waarheidsvinding per definitie betrokken moeten worden bij
de zaken waar de aanwijzing op gericht zal zijn.
 Deze leden wijzen erop dat er voldoende capaciteit bij de rechters-commissarissen
moet zijn, zowel in menskracht als financieel, om aanvullende eigen onderzoeken
te kunnen laten doen. Zodoende kan een dossier zittingsrijp worden gemaakt
indien naar het oordeel van de rechter-commissaris bijvoorbeeld het bewijsmateriaal
onevenwichtig is. Verder zal voorkomen moeten worden dat zaken pas laat bij
de rechter-commissaris worden aangebracht en dat er omwille van proceseconomie
van nader onderzoek in de voorbereidende fase wordt afgezien. Onderkent de
regering deze gevaren?
 
 De leden van de VVD-fractie hebben zich enigszins verwonderd over de uitgangspunten
van deze wetswijziging, namelijk dat er meer aandacht zou moeten worden geschonken
aan de rechten van de verdachte en de verdediging in het opsporingsonderzoek.
Is de regering van mening dat de positie van de verdachte en de verdediging
moet worden versterkt op basis van enkele incidenten, of is de voorgenomen
wetgeving ingegeven door de ervaringen rond de implementatie van het Programma
versterking opsporing en vervolging? Gezien de reacties van met name het College
van procureurs-generaal, vragen deze leden af of dit voorstel niet te veel
het opschonen van procedurele regels behelst in plaats van het versterken
van de positie van de rechter-commissaris. Zij vragen of het de bedoeling
van de regering is om de positie van de officier van justitie in het strafproces
minder pregnant te maken.
 
 De leden van de D66-fractie zijn van mening dat het wetsvoorstel te veel
op twee gedachten hinkt. Aan de ene kant is de rechter-commissaris rechter
in het vooronderzoek en aan de andere kant moet hij in de meeste gevallen
maar afwachten of op hem in die hoedanigheid een beroep wordt gedaan. Voor
een echte rechter in het vooronderzoek is de rechter-commissaris, zoals hij
uit dit wetsvoorstel naar voren komt, volgens deze leden onvoldoende toegerust.
In de meeste strafzaken blijft hij immers lijdelijk. Hij zal, buiten het geval
dat de verdachte zich in voorlopige hechtenis bevindt, alleen de voortgang,
de evenwichtigheid en de volledigheid van het onderzoek kunnen beoordelen
als hij door de officier van justitie of de door de verdachte op enig moment
bij het onderzoek betrokken wordt. De aan het woord zijnde leden vragen zich
met de Raad voor de rechtspraak af of de beperking van eigen onderzoek door
de rechter-commissaris tot de gevallen waarin de verdachte zich in voorlopige
hechtenis bevindt wel in overeenstemming is met het doel van dit wetsvoorstel,
te weten de versterking van de positie van de rechter-commissaris.
 4. De versterking van de taakuitoefening van de rechter-commissaris
 4.1. Het toezicht op de rechtmatigheid van de toepassing
van opsporingsbevoegdheden
 De leden van de CDA-fractie merken op dat, teneinde optimaal toezicht
te kunnen houden op de rechtmatigheid van de toepassing van opsporingsbevoegdheden,
de rechter-commissaris tijdig van alle relevante informatie dient
te worden voorzien. Deze leden vragen wat gebeurt als hem de informatie niet
tijdig bereikt. Wat zou daarvan de consequentie zijn?
 
 De leden van de PvdA-fractie lezen in artikel 177a van het Wetboek van
Strafvordering (Sv) dat de rechter-commissaris tijdig alle relevante stukken
moet ontvangen van de officier van justitie. Ingevolge artikel 184, eerste
lid, Sv moet de officier van justitie een afschrift van de processtukken aan
de rechter-commissaris doen toekomen. Betreft het hier verschillende processtukken?
Zou de rechter-commissaris de stukken die behoren bij het verzoek om een onderzoek
niet al volgens artikel 177a Sv in zijn bezit moeten hebben?
 
 De leden van de SP-fractie zijn van mening dat een meer grondige en coherente
beoordeling van de toewijsbaarheid van gevorderde machtigingen wel degelijk
een verdergaande informatievoorziening aan de rechter-commissaris behoeft.
Juist het rechterlijke karakter van zijn taakuitoefening, als voorpost van
de rechter ter zitting, vereist inzicht in samenhang van het onderzoek. Waarom
ziet de regering hier een tegenstelling in?
 
 De leden van de D66-fractie constateren dat het gewijzigde artikel 177a
Sv de officier van justitie de opdracht geeft de rechter-commissaris tijdig
van alle relevante informatie te voorzien. Zij leggen dit zo uit dat alle
informatie die nodig is voor de rechtmatigheidtoets moet worden verstrekt
en dat daar – vanwege de toetsing aan het subsidiariteitsbeginsel –
in ieder geval toe behoort de informatie over eerder toegepaste opsporingsbevoegdheden.
Gaarne vernemen zij of deze interpretatie juist is.
 Het College van procureurs-generaal ziet het als een gemiste kans dat
er in dit wetsvoorstel geen voorziening is getroffen voor de toetsing van
geheime opsporingsmethoden door de rechter-commissaris. Deze leden willen
graag de overwegingen van de regering dienaangaande vernemen.
 4.2. Het toezicht op de voortgang van het opsporingsonderzoek
 De leden van de D66-fractie merken op dat de rechter-commissaris van geval
tot geval zal moeten kunnen beoordelen of er sprake is van voldoende voortgang.
In de praktijk zal hij echter alleen die gevallen kunnen beoordelen die hem
bekend zijn of die aan hem worden voorgelegd. Om die reden vinden deze leden
de regeling in dit wetsvoorstel te weinig structureel van karakter. De rechter-commissaris
zou zich steeds als hem een onderzoek onder ogen komt een oordeel moeten kunnen
vormen over de voortgang van het onderzoek. Niet alleen indien hem verzocht
wordt opsporingshandelingen te verrichten maar ook als hem een om machtiging
voor de toepassing van een bijzondere opsporingsbevoegdheid of van een dwangmiddel
wordt verzocht.
 4.3. Het toezicht op de evenwichtigheid en de volledigheid
van het onderzoek
 Het onderhavige wetsvoorstel voegt volgens de leden van de D66-fractie
op het punt van de evenwichtigheidstoets weinig toe. In de toelichting wordt
in dit verband verwezen naar andere nieuwe wetgeving met betrekking tot de
herstructurering van het vooronderzoek, te weten het wetsvoorstel tot regeling
van de samenstelling en inzage van processtukken. Deze leden vragen op welke
termijn zij het hier bedoelde wetsvoorstel tegemoet kunnen zien.
 Voor wat betreft de toetsing op volledigheid van het onderzoek is de bevoegdheid
van de rechter-commissaris tot het verrichten van eigen onderzoek van groot
belang. De leden zijn van mening dat de rechter-commissaris in de uitvoering
van deze taak wettelijk ondersteund zou moeten worden met bevoegdheden
die hij ook ten opzichte van de officier van justitie zou moeten kunnen inroepen.
 5. Het verrichten van onderzoekshandelingen door
de rechter-commissaris
 5.1. Algemeen
 De leden van de CDA-fractie merken op dat de verdediging in het wetsvoorstel
meer ruimte krijgt om zich te richten tot de rechter-commissaris. De vraag
rijst evenwel of het toekennen van meer bevoegdheden ook daadwerkelijk zal
leiden tot een evenwichtiger vooronderzoek in meer strafzaken. Door de advocatuur
wordt de zorg uitgesproken dat veel verdachten van deze mogelijkheden de facto
geen gebruik zullen (kunnen) maken omdat zij zich geen advocaat kunnen veroorloven
en omdat niet in alle gevallen in rechtsbijstand is voorzien. Wat is hieromtrent
de zienswijze van de regering?
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen of door wetsvoorstel wordt bewerkstelligd
dat alle onderzoekshandelingen in een en dezelfde zaak door één
rechter-commissaris wordt uitgevoerd. Zo nee, waarom niet? Zo ja, waar blijkt
dat uit?
 
 De leden van de D66-fractie constateren met de Nederlandse Orde van Advocaten
(NOvA) dat er nog al wat onevenwichtigheden zijn in de positie van enerzijds
de verdachte en anderzijds het OM. Het betreft onder andere een ongelijke
informatiepositie met betrekking tot aan de rechter-commissaris gerichte verzoeken
tot het verrichten van onderzoek en de ongelijke mogelijkheden om in appel
te gaan tegen beslissingen van de rechter-commissaris dienaangaande. Zij vernemen
graag waarom de adviezen van de NOvA in deze niet zijn gevolgd.
 Deze leden vragen waarom in het wetsvoorstel geen rekening is gehouden
met het feit dat de toevoeging van een advocaat pas mogelijk is na een dagvaarding
ter zitting. Dit impliceert dat de gelijkwaardigheid van partijen in hun positie
ten opzichte van de rechter-commissaris in het vooronderzoek nog altijd een
illusie is. Zonder rechtsbijstand zal de verdachte immers tijdens het vooronderzoek
in het algemeen onvoldoende voor zijn belangen kunnen opkomen ook tegenover
de rechter-commissaris. 
 5.2. De regeling inhoudelijk
 De leden van de CDA-fractie vragen waar de grens precies ligt voor de
voorheen zo genoemde mini-instructie (nu artikelen 181 en 182 Sv), zowel wanneer
het door de verdediging als wanneer het door de officier van justitie wordt
gevraagd.
 In de nieuwe opzet heeft de verdachte de mogelijkheid om duidelijkheid
te verkrijgen omtrent de tegen hem lopende vervolging door ingevolge artikel
180 Sv de rechter-commissaris te verzoeken de voortgang te bekijken. Deze
leden zien het nut en de noodzaak hiervan beslist in, maar vragen of hieraan
nog beperkingen worden gesteld. Het zou zijn doel voorbij schieten wanneer
de rechter-commissaris te pas en te onpas wordt ingezet.
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen of met dit wetsvoorstel meer recht
wordt gedaan aan het principe van «equality-of-arms». Kan hierbij
worden betrokken het evenwicht dat dit voorstel beoogt te bereiken tussen
het onderzoeksbelang en belangen van de verdediging?
 De leden van de PvdA-fractie zijn blij met het behoud en de uitbreiding
van de mini-instructie. Zij menen dat dit een goed instrument kan zijn in het onderzoek. Het gebruik van dit instrument kan leiden tot waardevolle
informatie en een evenwichtig strafdossier. Tevens kan bij goed gebruik de
mini-instructie de efficiëntie van het strafproces bevorderen. Deelt
de regering deze constatering?
 Uit de toelichting blijkt dat de mini-instructie de afgelopen jaren zeer
beperkt is gebruikt. Welke wijziging van de mini-instructie moet ervoor zorgen
dat de mini-instructie in de toekomst meer gebruikt zal worden? Hoe zal kan
de rechter-commissaris bewerkstelligen dat de verdediging op een juiste manier
en op het juiste moment gebruikmaakt van de onderzoeksbevoegdheden van de
rechter-commissaris? Wat zijn de consequenties voor de verdediging als zij
in het vooronderzoek de onderzoeksbevoegdheden van de rechter-commissaris
niet benut?
 De leden van de PvdA-fractie merken op dat in dit voorstel de officier
van justitie de bevoegdheid krijgt om een onderzoekshandeling te vorderen
bij de rechter-commissaris. De verdachte hoeft niet per direct op de hoogte
gebracht te worden van het feit dat de officier van justitie een onderzoek
heeft gevorderd. Andersom wordt de officier van justitie wel op de hoogte
gebracht van het feit dat de verdachte om een onderzoek heeft gevraagd. In
hoeverre moeten deze leden hierin een evenwichtigheid in het onderzoek zien?
Wordt de verdachte op enig moment op de hoogte gesteld van het feit dat de
rechter-commissaris een onderzoek is gestart? Zo ja, wanneer is dat moment
aangebroken? Zo nee, waarom niet?
 De leden van de PvdA-fractie constateren dat de verdachte een met redenen
omkleed schriftelijk verzoek moet richten aan de rechter-commissaris. Dit
geldt niet voor de officier van justitie? Hoe verhoudt zich dit tot het beoogde
evenwicht in het onderzoek en de «equality-of-arms»? Wat is de
rol van de rechter-commissaris ten aanzien van verzoeken van de verdediging
om deskundigen te horen. Blijft dit voorbehouden aan de officier van justitie?
 De officier van justitie wordt onverwijld op de hoogte gesteld van een
onderzoeksverzoek van de verdachte. Zijn er redenen denkbaar, juist in het
belang van het onderzoek, waarin de officier van justitie niet onverwijld
op de hoogte wordt gesteld, bijvoorbeeld als er een onderzoeksverzoek komt
waaruit mogelijk onrechtmatig handelen van de officier van justitie zou kunnen
blijken, zo vragen deze leden.
 De leden van de PvdA-fractie vragen in hoeverre de verdachte in een vooronderzoek
nog verzoeken moet richten aan de officier van justitie als dit voorstel eenmaal
kracht van wet heeft? Om welke verzoeken gaat dat? Kunnen deze verzoeken ook
gericht worden aan de rechter-commissaris?
 De leden van de PvdA-fractie verwacht veel van de regiebijeenkomst. Hieruit
blijkt dat dit wetsvoorstel en dus ook de rechter-commissaris streeft naar
evenwichtigheid in het onderzoek. Zijn er mogelijkheden voor het OM en de
verdachte en zijn raadsman om een regiebijeenkomst te verzoeken, indien daar
behoefte toe bestaat bij andere partijen dan de rechter-commissaris? Welke
redenen kan de rechter-commissaris hebben een regiebijeenkomst te beleggen?
Welke redenen kan hij hebben om dit juist niet te doen?
 Klopt het dat de rechter-commissaris alleen ambtshalve een onderzoek kan
verricht als verdachte in voorlopige hechtenis zit, zo vragen de leden van
de PvdA-fractie. Is overwogen om deze beperking op te heffen en het aan de
rechter-commissaris over te laten wanneer hij een ambtshalve onderzoek wil
verrichten? Deze leden pleiten ervoor dat in het geval het een vervolging
van een rechtspersoon betreft de rechter-commissaris ook de bevoegdheid heeft
om ambtshalve onderzoek te verrichten. Zij kunnen zich voorstellen dat zo’n
onderzoek wenselijk zou kunnen zijn in het geval de strafvervolging grote
maatschappelijke onrust zou veroorzaken. Kan de regering hierop ingaan?
 
 De leden van de SP-fractie verwachten dat het betrekken van de verdediging
bij onderzoeken, waarbij deskundigen zijn betrokken, tot veel verbetering
in de voortgang zal kunnen leiden. De rechter-commissaris, de officier van
justitie en de verdediging zullen zich bij de toepassing van zowel artikel
181 Sv als artikel 182 Sv hiervan bewust moeten zijn. Het bevorderen van verdere
samenwerking in bijvoorbeeld de keuze van deskundigen of de vraagstelling
is naar mening van deze leden een belangrijke taak van de rechter-commissaris.
Wordt deze zienswijze onderschreven? Zij verwelkomen daarom ook de mogelijkheid
van een regiebijeenkomst.
 
 Het komt de leden van de VVD-fractie voor dat het ongewenst is dat de
rechter-commissaris alleen ambtshalve onderzoekshandelingen kan verrichten
indien er sprake is van voorlopige hechtenis ten aanzien van de verdachte.
Artikel 182, zesde lid, Sv maakt hier melding van. Deze leden vragen of het
niet gewenst is dat de rechter-commissaris te allen tijde ambtshalve onderzoekshandelingen
kan verrichten na de officier van justitie daarover te hebben ingelicht.
 5.3. De verhouding tot het onderzoek ter terechtzitting
 De leden van de CDA-fractie merken op dat aangenomen wordt dat, nu de
verdediging als gevolg van het wetsvoorstel op ieder moment in het vooronderzoek
de rechter-commissaris om onderzoekshandelingen kan vragen, de ontvankelijkheid
van verzoeken om aanvullend onderzoek ter zitting in enige mate wordt beperkt.
Kan de regering nog wat meer licht werpen op de eventuele scheidslijn die
hierin voor de verdediging zal worden getrokken?
 Deze leden vragen wat precies wordt bedoeld met de zin «(i)n de
tweede aanleg kan als alternatief voor terugverwijzing inzet van de raadsheer-commissaris
plaatsvinden voor het verrichten van aanvullend onderzoek».
 6. De regeling voor het verlenen van kleine rechtshulp
 De leden van de SP-fractie vragen of de regering heeft overwogen om bij
de kleine rechtshulp ook criteria van toepassing te laten zijn, vergelijkbaar
met die welke in de aanwijzing van het College van procureurs-generaal voor
het betrekken bij onderzoek van de rechter-commissaris opgenomen kunnen worden.
Deze leden denken hierbij vooral aan zaken die als gevoelig moeten worden
aangemerkt.
 7. Financiële consequenties
 De leden van de CDA-fractie merken op dat de feitelijke versterking van
het rechter-commissariaat zowel de capaciteit als de kwaliteit betreft. Voor
de periode 2007–2010 is een oplopende reeks structurele gelden beschikbaar
gesteld. Wat is de precieze omvang van die gelden? Wat is daarmee reeds bewerkstelligd?
 Volgens de regering kan met weinig zekerheid worden vastgesteld hoe de
taakverlichtende en taakverzwarende elementen uit het wetsvoorstel zich zullen
uitmiddelen. Aangegeven wordt dat het uitgangspunt is dat de kwalitatieve
en kwantitatieve effecten van het wetsvoorstel binnen de beschikbare kaders
kunnen worden opgevangen. De leden van de CDA-fractie hechten hier ook aan
en vragen op welke termijn de regering verwacht enig zicht te hebben op de
financiële gevolgen van het nu voorliggende wetsvoorstel.
 
 De leden van de SP-fractie vragen de regering nadrukkelijk om de voorgestelde
versterking van de positie van de rechter-commissaris ook daadwerkelijk mogelijk
te maken door de Raad voor de rechtspraak de benodigde financiële middelen
ter beschikking te stellen. 
 8. Artikelsgewijze toelichting
 ARTIKEL I
 Onderdeel X
 (artikel 181)
 De leden van de VVD-fractie vragen of de beschikking als bedoeld in het
tweede lid een beschikking is, waartegen beroep door het OM kan worden ingesteld
bij de raadkamer van de rechtbank. In het derde lid is expliciet de mogelijkheid
voor de verdachte opgenomen om een bezwaarschrift in te dienen tegen een weigering
van de rechter-commissaris om onderzoekshandelingen te verrichten.
 Deze leden vragen met betrekking tot het derde lid hoe deze nieuwe voorgestelde
bepaling zich verhoudt met de achterhouding van de vordering als bedoeld in
bijvoorbeeld artikel 226a Sv. Is achterhouding van een vordering voor de verdachte
in het belang van het onderzoek nog wel mogelijk na het eerste verhoor van
de verdachte in het belang van het onderzoek?
 (artikel 182)
 De leden van de VVD-fractie vragen of het bepaalde in het tweede lid niet
met zich meebrengt dat meer dan één rechter-commissaris uit
verschillende arrondissementen bij een en hetzelfde opsporingsonderzoek wordt
betrokken. Zo ja, wat is daarvan dan de meerwaarde?
 (artikel 184)
 Ten aanzien van de voorgestelde wijziging van het tweede lid vragen de
leden van de VVD-fractie of de informatieplicht door de rechter-commissaris
aan de officier van justitie niet eenzelfde informatieplicht moet zijn als
die omschreven in het eerste lid. Het lijkt deze leden onwenselijk dat de
rechter-commissaris met zijn onderzoekshandelingen de waarheidsvinding door
de officier van justitie belemmert of nodeloos frustreert. Deelt de regering
dit standpunt?
 Onderdeel Z
 (artikel 185)
 Naar het oordeel van de leden van de VVD-fractie miskent het voorgestelde
artikel 185 Sv de zelfstandige positie van de officier van justitie ten opzichte
van de rechter-commissaris. Zij vragen of het niet verstandiger is om in deze
bepaling op te nemen dat de officier van justitie kan worden uitgenodigd om
te verschijnen.
 Onderdeel DD
 (artikel 226g)
 De leden van de VVD-fractie vragen de regering nader te verklaren wat
wordt bedoeld met een strafzaak als bedoeld in artikel 226g. Ook missen zij
bepalingen over de heropening van het onderzoek door de rechter-commissaris
nadat het eenmaal is gesloten. Wat is hierover het standpunt van de regering? 
 Onderdeel LL
 (artikel 262)
 Het komt de leden van de VVD-fractie voor dat de tekst van artikel 262,
vijfde lid, taalkundig niet juist is. Is de regering voornemens daar verbeteringen
in aan te brengen?
 
 De voorzitter van de commissie,
 De Pater-van der Meer
 De griffier van de commissie,
 Nava
 
 
 
 
 Samenstelling:
 Leden: De Wit (SP), Van der Staaij (SGP), Arib (PvdA), Ondervoorzitter
de Pater-van der Meer (CDA), Voorzitter Çörüz (CDA), Joldersma
(CDA), Gerkens (SP), Van Haersma Buma (CDA), Van Velzen (SP), Van Vroonhoven-Kok
(CDA), De Krom (VVD), Azough (GL), Timmer (PvdA), Griffith (VVD), Teeven (VVD),
Verdonk (Verdonk), De Roon (PVV), Roemer (SP), Pechtold (D66), Heerts (PvdA),
Thieme (PvdD), Kuiken (PvdA), Bouwmeester (PvdA), Anker (CU) en Van Toorenburg
(CDA).
 Plv. leden: Langkamp (SP), Van der Vlies (SGP), Besselink (PvdA), Aasted
Madsen-van Stiphout (CDA), Jager (CDA), Jonker (CDA), Leijten (SP), Sterk
(CDA), Ulenbelt (SP), De Vries (CDA), Weekers (VVD), Van Gent (GL), Dijsselbloem
(PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Van Miltenburg (VVD), Zijlstra
(VVD), Fritsma (PVV), Karabulut (SP), Koşer Kaya (D66), Gill’ard
(PvdA), Ouwehand (PvdD), Spekman (PvdA), Bouchibti (PvdA), Slob (CU) en Smilde
(CDA).