Energierapport 1999; Verslag algemeen overleg van de vaste commissie voor Economische Zaken op 24 februari 2000
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26898, nr. 7

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

24-03-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

26898 nr. 7

17-03-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieHet antwoord van de regeringOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26898Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 113 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 898Energierapport 1999nr. 7VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 17 maart 2000De vaste commissie voor Economische Zaken1
heeft op 24 februari 2000 overleg gevoerd met minister Jorritsma-Lebbink van
Economische Zaken over:– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 9 november 1999 inzake de resultaten 1998 van de meerjarenafspraken over
energie-efficiency (EZ-99-718);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 15 november 1999 inzake het Energierapport 1999 (26 898, nr. 1);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 17 november 1999 inzake milieu en economie (25 405, nr. 29);– de studie WarmteKrachtKoppeling (stuk 26 898,
nr. 2);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 16 december 1999 over vragen en antwoorden over de voortgangsrapportage
1999 «Duurzame energie in uitvoering» (26 800-XIII, nr. 40);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 16 december 1999 inzake elektriciteitstarieven (EZ-99-816);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 16 december 1999 over berichtgeving NRC-Handelsblad over verkopen van
elektriciteit onder kostprijs (EZ-99-815);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 11 februari 2000 inzake het energierapport; aanvullende studie WarmteKrachtKoppeling
(26 898, nr. 3);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 16 februari 2000 inzake het AER-advies naar aanleiding van het Energierapport
1999 (EZ-00-95);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 18 februari 2000 inzake windenergie.Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw De Boer (PvdA) stelde dat het energierapport
haar niet vrolijk stemt. Hoewel duidelijk was dat de duurzaamheidsdoelstellingen
voor 2000 niet gehaald worden, had zij toch gehoopt dat in het energierapport
aangegeven zou worden met welke concrete maatregelen een start kan worden
gemaakt om een inhaalslag te maken. Er worden echter geen concrete maatregelen
aangedragen. Dat betekent dat het energierapport een «sense of urgency»
mist.Het kabinet ziet voor de overheid een rol als regisseur op de energiemarkt
weggelegd. Dan zal dan wel een handelende regisseur moeten zijn, een regisseur
die de spelers op een andere plaats zet om het totale resultaat te verbeteren.
Het niet halen van de doelstellingen betekent dat de overheid zou moeten ingrijpen
om de doelstelling wel te halen. Dat betekent dat het beleid geïntensiveerd
zou moeten worden. Er is in de maatschappij nog onvoldoende besef van de noodzaak
tot het implementeren van meer duurzame energie, energie-efficiency en het
brandstofvermijdende energiegebruik. In de meeste studies bouwkunde ontbreekt
de aandacht voor duurzame energie en energiebesparing. Zij verzocht de minister
haar collega's van VROM en van OCW te verzoeken er bij de onderwijsinstellingen
op aan te dringen vooral aan dat aspect aandacht te besteden.Mevrouw De Boer pleitte voor het introduceren van tussendoelen, uitgesplitst
naar energiesoort, waarbij monitoring plaatsvindt van de mate waarin energie
bespaard wordt. Aan de hand van de resultaten daarvan kan ingegrepen worden
wanneer blijkt dat de inhaalslag niet gemaakt wordt. Door het stellen van
doelstellingen op de korte termijn, worden de doelstellingen op de lange termijn
dichterbij gehaald. Het leek haar zinvol om het energierapport, dat tot nu
toe eens in de vier jaar verschijnt, elke twee jaar uit te brengen.Vervolgens stelde mevrouw De Boer dat het energierapport ook een visie
op de energievoorziening voor de zeer lange termijn, dus na 2020, zou moeten
bevatten. Zij pleitte tevens voor het stimuleren van alle vormen van energiebesparing,
voor het gebruik van duurzame energie en voor het zo efficiënt mogelijk
gebruik maken van fossiele brandstoffen en dan ook in die volgorde van milieubelang.
Is het zinvol om gradaties in duurzaamheid aan te brengen? Dit zou bijvoorbeeld
betekenen dat een instrument als de WKK ook tot de duurzame instrumenten behoort.
Het gaat erom dat men zich realiseert dat er meer wegen zijn die naar Rome
leiden en dat van alle mogelijkheden die leiden tot CO2-winst gebruik
moet worden gemaakt.Het verheugde mevrouw De Boer dat in het energierapport de nodige aandacht
wordt besteed aan het gebruik van warmte als energiebron. Warmte wordt nog
steeds verspild. In Nederland is de vraag naar warmte het grootst. Het gaat
daarbij om 82% van de totale energiemarkt tegenover 18% vraag naar elektriciteit.
Die warmtebehoefte zou voor een deel gedekt kunnen worden uit restwarmte en
verwarmd afvalwater. Zij stelde voor over de verspilde warmte belasting te
heffen. Zij overwoog op dit punt een motie in te dienen in het debat over
het verslag van dit algemeen overleg, afhankelijk van de reactie van de minister.Het kabinet gaat uit van een vraaggerichte aanpak. Uit het energierapport
blijkt dat het kabinet de vraag afzet tegen het aanbod. Dat is echter een
verkeerd uitgangspunt, want de vraag moet worden afgezet tegen de te behalen
doelstellingen. Als het behalen van die doelstellingen achterblijft, zoals
nu het geval is, zal ook gestuurd moeten worden op een aanbodgerichte aanpak.
Dat is in onvoldoende mate gebeurd. In dit verband leek het haar niet meer
dan logisch dat alle ministeries en ook de Tweede Kamer verplicht worden groene
stroom af te nemen, zoals het ministerie van EZ nu al doet. Ook op dit punt
overwoog zij het indienen van een motie in het debat over het verslag van
dit algemeen overleg.Mevrouw De Boer sprak vervolgens over de vraagbevordering door middel
van de verplichting tot het afnemen van een percentage duurzame energie. Uit
het energierapport blijkt dat de minister daar niet veel voor voelt. De minister
beroept zich daarbij onder andere op het standpunt van EnergieNed. Maar partijen
als de Algemene energieraad en het NUON zijn grote voorstanders van een verplichting.
EnergieNed stelt in haar commentaar op het energierapport dat het openen van
de markt voor groene energie op korte termijn mogelijk is, maar
alleen als het aangekondigde certificatensysteem geïmplementeerd is.
Verder wordt in een KPMG-rapport van oktober 1999 geconstateerd dat een vrijwillig
systeem van groencertificaten alleen zinvol is wanneer er voldoende spontane
vraag is naar duurzame energie en de bereidheid bestaat daarvoor extra te
betalen. Mevrouw De Boer vond beide stellingen niet overtuigend. Zij was van
mening dat aan een verplichting tot afname van een percentage duurzame energie
niet te ontkomen valt. Overigens was zij ook van mening dat de boetes die
opgelegd moeten worden ingeval niet de afgesproken hoeveelheid duurzame energie
wordt afgenomen, dermate hoog moeten zijn dat daarvan een sterke incentive
uitgaat om aan de afspraken te voldoen.De energiebedrijven die de afgelopen jaren actief in duurzame energie
hebben geïnvesteerd vragen zich af hoe de minister zich voorstelt de
eind 2000 bereikte resultaten te behouden en, liever nog, te zien groeien.
Bedrijven die pas voor het jaar 2000 labels hebben aangekocht of de nieuwe
toetreders kunnen als die verplichtingen niet worden geïntroduceerd probleemloos
een «free ridersgedrag» manifesteren. Daarmee worden de lasten
van de CO2-besparing geheel op de schouders van de goedwillenden
gelegd. Dat is niet alleen onrechtvaardig, maar daarmee wordt ook geen draagvlak
gecreëerd voor het overheidsbeleid voor duurzame energie.De MAP-afspraken hebben geleid tot een bij de distributiebedrijven onderling
afdwingbare afspraak om in 2000 3,2% van de afzet elektriciteit in 1995 aan
MAP-plichtige klanten om te zetten in duurzame energie. Dat heeft bij de energiebedrijven
geleid tot langjarige en jaarlijkse verplichtingen. Voor een deel zijn het
voorfinancieringen. Het niet invoeren van verplichte afname in 2001 betekent
dat deze voorgefinancierde maar nog niet afgenomen groene energieproducten
gewoon worden «vermarkt». De vraag die anders zou ontstaan naar
meer groene producten, wordt nu ingevuld door het wegvallen van die MAP-verplichting.
Dat is ongewenst, omdat het rijk daarmee een situatie schept, waarin geen
gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid om die vrijwillige afspraken als
uitgangspunt te hanteren voor het verplichtingenbeleid. Dat zou jammer zijn,
temeer daar er bij de sector zo'n groot draagvlak voor is en er zelfs een
roep is om wettelijke verplichtingen. Een basisverplichting op grond van artikel
53 van de Elektriciteitswet is de beste manier om de voortgang die een aantal
bedrijven al geboekt hebben vast te houden en uit te bouwen. Zo wordt tevens
voorkomen dat anderen zich aan hun verantwoordelijkheid kunnen onttrekken.
Is met de uitwerking van een dergelijk systeem al een start gemaakt? Mevrouw
De Boer stond een verplichtingensysteem voor ogen waarbij een lijn getrokken
wordt tussen het bereikte resultaat in 2000 en het beoogde doel in 2020 en
daarop jaarlijks het verplichte percentage te bepalen. Deze jaarlijkse doelstellingen
op de korte termijn zijn meer hanteerbaar en zullen het eindresultaat in 2020
meer bereikbaar maken. Zij refereerde hierbij aan de motie-Crone die vorig
jaar is ingediend. Afhankelijk van het antwoord van de minister zal de motie
nader worden aangescherpt.Vervolgens ging zij in op de rol van de markt. Geconstateerd kan worden
dat de markt zeker bereid is om initiatief te nemen. Onlangs was zij op de
hoogte gebracht van het initiatief om een groen stopcontact te ontwikkelen.
Zo'n systeem, mits grootschalig ingevoerd, zou een uitstekend instrument zijn
om de consumenten nog meer te stimuleren tot het afnemen van groene stroom.
Dit is nu typisch een kans voor de overheid om als regisseur op te treden
door een dergelijk initiatief te ondersteunen.In de gebouwde omgeving, zeker als het om nieuwbouw gaat, is het mogelijk
op relatief eenvoudige en goedkope wijze veel energie te besparen. Dat geldt
ook voor de grote herstructureringsopgave waar onlangs ISP-middelen voor ter
beschikking zijn gesteld. Door middel van zonneboilers, warmtepompen zijn
geweldige besparingen te behalen. In dat kader was zij voorstander
van een versnelde verlaging van de EPN. Hoe staat de minister tegenover de
voorstellen van de PvdA om de EPN tot 0,8 aan te scherpen? Of vindt de minister
dit nog te weinig ambitieus?Mevrouw De Boer wees op de doelstelling om 80 000 zonneboilers in
2000 op te stellen. Die doelstelling is bij lange na nog niet gehaald. Er
zullen in dit kader meer stimuleringsmaatregelen genomen moeten worden. Zij
dacht onder andere aan een vrijstelling van REB voor eigenaren van huizen
met zonneboilers. Zij was ook voorstander van het voeren van een gericht warmtebeleid
en drong aan op het stimuleren van een groter gebruik van warmtepompen.Zij complimenteerde de minister met de plannen om een proefpark voor wind
op zee voor de kust van Egmond te realiseren. Voor het overige vond zij echter
dat de regering niet veel voortgang maakt met de plannen voor het gebruik
van windenergie. Ook hier geldt een absoluut gebrek aan «sense of urgency»
in het energierapport. De brief van de minister van 18 februari stelde teleur.
De voorstellen die naar voren gebracht worden betreffen zaken die alleen maar
effect sorteren op de lange termijn. Er wordt bijvoorbeeld gesteld dat er
een groot nationaal windpark moet komen voor 1500 MW. Zij drong er bij de
minister op aan uitvoering te geven aan het PvdA-plan «Energie voor
de wind», omdat hierin plannen staan die op de korte termijn uitgevoerd
kunnen worden, en kondigde aan hierover een motie in te zullen dienen.Mevrouw De Boer deelde de zorg van de minister over de WKK-ontwikkeling.
Zij was benieuwd of alle maatregelen die in het energierapport genoemd worden
per 1 juli van kracht worden. Aangezien WKK voor Nederland buitengewoon belangrijk
is, drong zij aan op extra maatregelen voor de lange termijn. Zo'n visie voor
de lange termijn zou opgenomen moeten worden in het energierapport. WKK-elektriciteit
die aan het openbare net wordt geleverd geldt niet als duurzaam, maar het
is wel brandstofbesparend. Met het oog hierop leek haar een stimulans in de
zin van een brandstofbesparende premie voor aan het openbaar net geleverde
WKK-elektriciteit een goede gedachte. De tariefsystemen bij zowel de elektriciteits-
als de gassector zijn niet bepaald stimulerend voor decentraal opgewekte energie,
waartoe de meeste duurzame energie behoort. Het is ook onbegrijpelijk waarom
een producent van WKK-elektriciteit, die niet op het hoogste spanningsniveau
aan het net levert, daar toch voor moet betalen. Zij vond dat de WKK-installaties
van een keurmerk moeten worden voorzien. Tevens was zij voorstander van een
heffing op verspilde warmte.Mevrouw de Boer pleitte ervoor een groter deel van het beschikbare afval
om te zetten in elektriciteit. Ook niet 100% schone, maar uit een oogpunt
van energiebesparing wel degelijk milieusparende biomassa of afval, zou in
aanmerking moeten komen voor een financiële ondersteuning. Een en ander
kan genuanceerd worden naar de mate van effectiviteit en rendement.Zij was er niet van overtuigd of het op grote schaal opstoken van daartoe
aangeplante productiebossen zich verhoudt tot het behoud van de schaarse open
ruimte. Ook was zij beducht voor te enthousiast reageren op de invoer van
hout uit bijvoorbeeld de Baltische staten om in Nederland te verbranden. Welke
wetenschappelijke gegevens liggen ten grondslag aan dat beleid. Is er een
«life cycle analysis» gemaakt? Kan de minister alle twijfels over
dit aspect wegnemen door meer gegevens ter beschikking te stellen?Mevrouw De Boer vond het een buitengewoon slechte zaak dat groene stroom
uiteindelijk duurder is dan het gebruik van fossiele stroom. Het blijkt niet
mogelijk te zijn om groene stroom goedkoper te maken dan fossiele stroom,
maar het zou misschien wel goedkoper kunnen dan nu het geval is. Kan de minister
daar duidelijkheid over geven? Zij bracht nog naar voren dat NUON zijn verbruikers
in Nijmegen die groene stroom wilden afnemen moest meedelen dat de voorraad
helaas op was. NUON stelde de verbruikers voor te kiezen uit stroom
die opgewekt is uit kernenergie of fossiele energie. Vindt de minister dat
dit voorbeeld navolging verdient?De eerste generatie meerjarenafspraken loopt af in 2000. Daarna komt er
een tweede generatie voor de bedrijven die niet aan benchmarking doen. Vindt
er een evaluatie plaats van die eerste generatie? Op basis daarvan zou een
oordeel geveld kunnen worden over de tweede generatie.Mevrouw De Boer stelde tot slot dat het de minister nooit ontbroken heeft
aan ambitie en daadkracht. Zij hoopte dat dit ook zal blijken bij het beleid
ten aanzien van duurzame energie.De heer Crone (PvdA) begreep niet dat met
liberalisering van de energievoorziening gewacht moet worden tot 2004, temeer
daar het in alle omringende landen sneller zal gaan. In Duitsland is het nu
al vrij. Hij verzocht om een overzicht van de gang van zaken in Duitsland
voordat over de liberalisering uitvoerig met de Kamer zal worden gedebatteerd
in maart.Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de middelgrote en de kleine verbruikers.
De grote verbruikers zijn al vrij. Uit gegevens over de versnelling van de
liberalisering in andere landen blijkt dat er geen reden is om dat onderscheid
aan te brengen. Is die marktsegmentering tussen kleine en middelgrote verbruikers
wel wenselijk?De heer Crone wees op een amendement van zijn hand om de service aan consumenten
goed te regelen, niet alleen via een gedragscode, maar ook via toezicht van
de dienst toezicht en eventueel sancties toe te passen. Daarop is de minister
in haar brief niet ingegaan. Hij vroeg om een uitwerking voor het debat in
maart.Met betrekking tot de NUON-affaire merkte de heer Crone op dat in de wet
is geregeld dat de prijs voor de verbruikers wordt vastgesteld op basis van
de enkele jaren geleden vastgestelde prijs, met daarin verdisconteerd een
jaarlijkse productiviteitsdaling. Alle NUON-gebruikers hebben en houden dus
recht op een prijsdaling. Hij nam aan dat de minister dat kan bevestigen.
Voor het overige is het aan de aandeelhouders om te bepalen hoe zij omgaan
met wat er is gebeurd.De heer Van den Akker (CDA) constateerde dat
de meerjarenafspraken en de convenanten succesvol zijn gebleken. De doelstelling
van 20% energie-efficiencybesparing in de periode van 1989 tot 2000 zal zeker
worden gehaald. Hiermee is het bewijs geleverd dat het instrument goed heeft
gewerkt, ondanks de kritiek die er oorspronkelijk op werd geuit. Met de energie-intensieve
bedrijven zijn nieuwe afspraken gemaakt in de vorm van het benchmarkingconvenant.
Hij hoopte dat dergelijke afspraken in de toekomst ook voor andere milieucompartimenten
perspectief bieden. Hoe staat het met de meerjarenafspraken voor de komende
tien jaar? De meeste meerjarenafspraken lopen dit jaar of op 1 januari 2001
af. Ook de meerjarenafspraak voor de glastuinbouw loopt af op 1 januari 2001.
Is er al zicht op een nieuwe afspraak? Hij pleitte voor terughoudendheid met
het invoeren van nieuwe wet- en regelgeving die de meerjarenafspraken kunnen
beïnvloeden. Als voorbeeld noemde hij de REB – de regulerende energiebelasting –
andere regels met betrekking tot WKK in de Elektriciteitswet of in de Gaswet.
Om bij het bedrijfsleven draagvlak te behouden voor de meerjarenafspraken
en om tussentijdse opzeggingen te vermijden, is het buitengewoon belangrijk
om terughoudend te zijn met tussentijdse veranderingen van de afspraken.Hij deelde in hoge mate de kritiek op het energierapport die de Algemene
energieraad heeft geuit waar het gaat om het ontbreken van een kritische analyse
van de resultaten van het tot nu toe gevoerde beleid. Bovendien is het rapport
onvolledig, omdat belangrijke onderwerpen als infrastructuur, kolencentrales
en dergelijke, niet aan de orde komen. De AER vindt de informatievoorziening
te kort schieten en vindt dat een betere cijfermatige onderbouwing van het
beleid gewenst is.De rol van de overheid wijzigt van speler naar regisseur. Er mag echter
absoluut geen twijfel over bestaan dat overheidsingrijpen op enkele punten
gerechtvaardigd is en wel wanneer het erom gaat een eerlijke concurrentie
te waarborgen, wanneer kleinverbruikers moeten worden beschermd – niet
alleen particulieren, maar ook het midden- en kleinbedrijf – en wanneer
het gaat om duurzame energie. Liberalisering betekent niet dat de overheid
zich helemaal nergens meer mee mag bemoeien en dat zij alles aan de sector
kan overlaten. Kortom, de overheid heeft wel degelijk een belangrijke nutsfunctie.
Die nutsfunctie bestaat erin dat zij te allen tijde aan burgers en bedrijven
een betrouwbare en leveringszekere elektriciteitsvoorziening moet kunnen garanderen,
geproduceerd onder milieuverantwoorde voorwaarden. Dat moet het uitgangspunt
zijn bij liberalisering en privatisering.De AER gaat in zijn advies uitvoerig in op de thema's die aan de orde
zijn, namelijk een betrouwbare, betaalbare en schone energievoorziening. Betrouwbaarheid
is afhankelijk van een goed functionerende infrastructuur. Voor elektriciteit
is voor een andere opzet gekozen dan voor gas. Bij het eerste geldt een regulerende
toegang en voor gas geldt een vorm van onderhandelde toegang. Ook is er sprake
van een scheiding tussen levering en netbeheer. In het rapport van de AER
wordt gevraagd of en zo ja, waarom het verschil tussen gas en elektriciteit
in de toegang tot de infrastructuur en de scheiding van netbeheer en levering
gehandhaafd moet blijven in het licht van de beleidsdoelstellingen van het
liberalisatieproces.Hij vond dat het voorbeeld dat de minister in het energierapport gaf met
betrekking tot het Verenigd Koninkrijk enige nuancering verdient. Het Verenigd
Koninkrijk had ten opzichte van Nederland een grote inhaalslag te maken. De
vergelijking loopt mank. Wat de liberalisering van de energievoorziening betreft
moet Engeland dus zeker niet als het grote voorbeeld worden gezien.De AER heeft terecht gesteld dat de overheid de consument geen rad voor
ogen mag draaien. De raad stelt terecht dat onvoldoende onder de aandacht
van de consument wordt gebracht dat, hoewel liberalisatie tot lagere kosten
kan leiden, de overheid de beleidskeuze heeft gemaakt voor hogere consumentenprijzen
in de veronderstelling dat daarmee het verbruik af zal nemen. Een en ander
zou duidelijker onder de aandacht van de consument gebracht moeten worden,
anders worden er valse verwachtingen gewekt.De heer Van den Akker vroeg zich af of Nederland klaar is voor de versnelde
liberalisering. De minister stelt in het energierapport dat uiterlijk 2003
alle afnemers toegestaan moeten worden de eigen energieleverancier te kiezen
en dat de middengroep dat in 2001 kan. De minister stelt in haar brief van
17 februari dat liberalisering voor de middengroep per 1 januari 2002 en voor
de kleinverbruikers per 1 januari 2004 mogelijk is, met de mogelijkheid middels
een wettelijke regeling deze groep reeds in 2003 te liberaliseren. De chaos
in de elektriciteitswereld stemde hem uitermate sceptisch op dit punt. Van
versnelde liberalisering kan alleen sprake zijn als een grondige evaluatie
van de wet heeft plaatsgevonden en de conclusie kan worden getrokken dat alles
perfect functioneert. Vastgehouden moet worden aan de cruciale voorwaarde
dat de overheid in haar nutsfunctie een betrouwbare en leveringszekere elektriciteitsvoorziening
moet kunnen blijven garanderen aan alle burgers en bedrijven, tegen een redelijke
prijs en onder milieuvriendelijke voorwaarden geproduceerd. Daarbij staat
de kleinverbruiker centraal. Nu is het goed geregeld. De kleinverbruiker is
in ieder geval tot 2007 beschermd en hij kan meeprofiteren van de voordelen
van de liberalisering. Hoe kan de overheid haar nutsfunctie waarmaken in een
geliberaliseerde en geprivatiseerde markt? Tenzij de minister alsnog met overtuigende
argumenten komt, zag hij er niets in om nu bij wet te regelen dat versnelde
liberalisering op de genoemde data zou moeten ingaan. Dat neemt echter niet
weg dat in de tussentijd heel wat maatregelen genomen kunnen worden om naar
die data toe te werken. Kan de minister aangeven welke maatregelen
er sowieso genomen kunnen worden, zonder dat de data van de versnelde liberalisering
bij wet geregeld worden? Tot nu toe heeft de minister niet bewezen het proces
van liberalisering goed in de hand te hebben. Een conclusie is duidelijk:
er is chaos. Een duidelijke regie ontbreekt. Liberalisering is niet hetzelfde
als achterover leunen en alles aan de markt overlaten. Er is een duidelijke
management- en regiefunctie nodig. De minister moet eerst maar eens bewijzen
dat zij het goed kan organiseren, dat alles perfect loopt via evaluatie van
de wet en een stevige discussie in de Kamer en niet op de laatste plaats met
alle betrokkenen. Dan pas is een wettelijke regeling zinvol.In de brief van 17 februari van de minister staat dat met belangenorganisaties
is gesproken, onder andere met de Vereniging voor energie en water en dat
de organisaties bereid zijn om gezamenlijk initiatieven te nemen ten aanzien
van het aanbod en de leveringszekerheid, transparantie en evenwichtige contracten.
Uit een recent ontvangen brief van de Vereniging voor energie en water blijkt
echter dat het gestelde van de minister in de brief van 17 februari volstrekt
onjuist is. De minister schrijft in haar brief dat de landen tuinbouworganisatie
het initiatief heeft genomen met de Gasunie te overleggen over de gevolgen
van de geliberaliseerde markt. Uit gesprekken met het LTO en met andere partijen
in het kader van warmtekrachtkoppeling is de heer Van den Akker gebleken dat
van overleg geen sprake is. Erger nog, de Gasunie verwijst naar het ministerie
en het ministerie verwijst naar de Gasunie. Zoals bekend is de land- en tuinbouwsector
tegen versneld liberaliseren. Deze sector vraagt om meer tijd en pleit voor
invoering per 2005, zodat zij zich op een goede manier op die ingrijpende
wijzigingen en de gevolgen daarvan kan voorbereiden. Tenzij de minister met
overtuigende argumenten komt, geldt voor de fractie van het CDA als het gaat
om versneld liberaliseren «neen, tenzij».Het rapport van Anderson Consulting van 25 januari «Quick scan kritieke
pad voor een verantwoorde liberalisering in Nederland» heeft het liberaliseringsproces
van een aantal landen op een rijtje gezet. De conclusie is: bezint eer gij
begint, maar houdt wel druk op de ketel.De doelstelling van 3% duurzame energie in 2000 wordt niet gehaald. Het
energierapport geeft geen analyse en gaat niet in op de redenen waarom dit
niet wordt gehaald. Het rapport schiet te kort op het punt van duurzame energie.
Bovendien is de definitie van duurzame energie ingeperkt, terwijl de doelstelling
hetzelfde is gebleven. Ook spreekt uit het energierapport überhaupt geen
sense of urgency. In het SER-advies over de uitvoeringsnota Klimaatbeleid
wordt aangestuurd op een deltaplan. Daarvan is niets terug te vinden in het
energierapport.De heer Van den Akker wees in dit verband op een door hem ingediende en
onlangs aangenomen motie om de helft van de woningen in nieuw te bouwen Vinex-locaties
van zonnepanelen te voorzien en een en ander te financieren uit de nog openstaande
MAP-gelden. De bedoeling van de motie was om de vraag naar zonnepanelen open
te breken. Er schijnt een brief in voorbereiding te zijn aan de Kamer, waarin
gesteld wordt dat de kosten te hoog zijn ten opzichte van het milieurendement
dat dit oplevert. Is dit waar?Hij stelde vervolgens dat de doelstelling voor windenergie van 1000 MW
niet gehaald wordt in 2000. Nederland was tien à vijftien jaar geleden
op het gebied van windenergie leidend en had ook een bloeiende windmolenindustrie.
Die leidende positie heeft Nederland helemaal niet meer. Landen als Denemarken
en Duitsland hebben ons wat dat betreft volstrekt overvleugeld.Warmtekrachtkoppeling mag dan geen vorm van duurzame energie zijn; het
is wel een spaarzame vorm van energievoorziening. Tot voor kort was ook deze
vorm van energievoorziening buitengewoon succesvol en droeg bij tot een substantiële
reductie van de CO2-uitstoot. Ook wat dit betreft zijn
wij hard op weg een succesverhaal op een vakkundige manier om zeep te helpen.
Bij de behandeling van de Elektriciteitswet is de positie van warmtekrachtkoppeling
in een geliberaliseerde markt verschillende keren aan de orde gekomen. De
minister heeft daarbij benadrukt dat warmtekrachtkoppeling in een vrije markt
niet in de problemen zou komen. Voorstellen tot versterking van de positie
van warmtekrachtkoppeling, onder meer afkomstig van de CDA-fractie, werden
door de minister terzijde geschoven. Op instigatie van de heer Loudon, tijdens
de behandeling van de Elektriciteitswet, is evenwel besloten tot het uitvoeren
van een studie: de ECN-studie. De conclusies daarin zijn duidelijk. Bij het
uitblijven van een krachtig beleid zal de in het verleden door de overheid
zo krachtig gestimuleerde warmtekrachtkoppeling het loodje leggen. Deze uitkomst
is voor de CDA-fractie volstrekt onaanvaardbaar. Met warmtekrachtkoppeling
wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan een duurzame en milieuhygiënische
energievoorziening. Eén van de uitgangspunten van de Elektriciteitswet.
Er moeten zowel op de korte als op de lange termijn maatregelen genomen worden
om te voorkomen dat warmtekrachtkoppeling in de geliberaliseerde markt zal
worden afgebouwd. De heer Van den Akker had het voornemen, afhankelijk van
de antwoorden van de minister, op dit punt moties in te dienen.Op grond van de in de Elektriciteitswet vastgestelde tariefstructuren
mag de ontwikkeling van warmtekrachtkoppeling niet onnodig worden belemmerd.
In artikel 26e van de Elektriciteitswet is immers uitdrukkelijk bepaald dat
bij het vaststellen van de infrastructuren rekening moet worden gehouden met
een duurzame en milieuhygiënische energievoorziening. Er ontbreekt in
de tarievencode een duidelijke regeling, waarbij netbeheerders de door de
decentrale opwekkers bespaarde netkosten teruggeven. De huidige regeling,
waarbij decentrale opwekkers moeten aantonen dat zij netkosten besparen, voordat
zij de financiële voordelen van deze besparing ook daadwerkelijk krijgen
uitgekeerd, doet geen recht aan artikel 26e van de Elektriciteitswet. Kosten
kunnen op verschillende manieren worden toegerekend. Zo kan een verbruiker
worden afgerekend op capaciteit of op energieverbruik. De door de minister
vastgestelde tariefdrager is sterk nadelig voor warmtekrachtkoppeling. Deze
keuze impliceert namelijk dat, zelfs wanneer warmtekrachtkoppeling geen elektriciteit
onttrekt van het openbare net, toch het volledige transporttarief moet worden
betaald. Dit is zeer nadelig voor warmtekrachtkoppeling en verdraagt zich
niet met het uitgangspunt van duurzame en milieuhygiënische energievoorziening.
De tariefdrager moet daarom worden gewijzigd in kW en/of KWh. Met deze keuze
wordt de mogelijkheid gegeven rekening te houden met het in de Elektriciteitswet
verankerde uitgangspunt dat de tariefstructuren een duurzame en milieuhygiënische
energievoorziening moeten bevorderen.Een derde maatregel in dit verband betreft een voorziening in het kader
van de regulerende energiebelasting, waarbij de meerwaarde voor warmtekrachtkoppeling –
energiebesparing – wordt vertaald in een fiscaal voordeel. De heer Van
den Akker pleitte voor een grondige evaluatie van de tariefstructuur medio
2000 en niet pas in 2002. Daarbij zal dan met name naar de transport- en de
systeemdiensten gekeken moeten worden. Is verbetering mogelijk door een juiste
toepassing van het kostenveroorzakingsprincipe, kostentoerekening en prikkels
tot doelmatig handelen?De heer Van Walsem (D66) constateerde dat,
hoewel een aantal sectoren de beoogde efficiencybesparing niet gehaald hebben,
grosso modo geconcludeerd kan worden dat de meerjarenafspraken tot goede resultaten
hebben geleid.Naar aanleiding van de brief van de minister van 17 november 1999 inzake
milieu en economie stelde hij dat op verzoek van de fractie van D66 een onderzoek
is gedaan naar een groen nationaal inkomen. De minister schrijft dat de afrondingsfase
tot medio 2000 zal duren. De heer Van Walsem vreesde dat het onderzoek
hierdoor zal stagneren en vroeg naar de stand van zaken op dit punt.Hij was voorstander van het zo spoedig mogelijk doorvoeren van een versnelling
van de liberalisering van de energievoorziening, waarover in maart uitvoerig
gedebatteerd wordt en wees op de ontwikkelingen in buurlanden die bijzonder
snel gaan. Het staat buiten kijf dat bij zo'n proces zorgvuldigheid in acht
moet worden genomen.Ook de heer Van Walsem was er voorstander van tweejaarlijks een energierapport
te laten verschijnen om de vinger aan de pols te houden en ging vervolgens
in op de inhoud van het rapport.De betrouwbaarheid van de energievoorziening is van groot belang. Met
het oog hierop ging hij akkoord met het beleid van het uitputtingstempo, waarbij
inbegrepen een specifieke beperking voor het gasveld Groningen ten gunste
van een exploitatie van de kleine gasvelden.Het energierapport rept niet over de internationale transportverbindingen,
die toch voor marktpartijen van groot belang zijn. Meer transparantie op dit
punt is zeker gewenst. Wie is bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de uitbreiding
van de capaciteit?Het sluiten van kolencentrales heeft een positieve uitwerking op het terugdringen
van de CO2-uitstoot. Deze mogelijkheid wordt in het energierapport
niet besproken en ook niet over het eventuele opslaan van CO2 in
lege aardgasvelden, tevens een probaat middel tegen verzakkingen. Wordt daar
onderzoek naar gedaan?De Europese markt is zeker nog geen volkomen open markt. Wat te denken
van de subsidies op de Duitse kolenstromen en de Franse kernenergiestromen?
Is de minister bereid om deze subsidies aan de orde te stellen in de Energieraad
van de Europese Unie? Is het denkbaar en uitvoerbaar dat Nederland op grond
van het mededingingsrecht en op grond van de milieukwaliteit deze importen
verbiedt? Is het ter wille van een bewuste keuze door de afnemers niet noodzakelijk
energieproducenten te laten rapporteren waar, door wie en op welke wijze de
door hen geleverde energie wordt geproduceerd? Wellicht zou eenzelfde verplichting
moeten gelden als voor grootverbruikers geldt. Is de minister het eens met
de stelling dat vraagstimulering een noodzakelijke voorwaarde is om voldoende
duurzame energie op te wekken in het kader van de post-Kyotoafspraken?Het beleid ten aanzien van zonne-energie is te passief. Stimulering van
de vraag zal de prijs doen dalen en dus meer bereikbaar maken. Te denken valt
hierbij aan het opleggen van verplichtingen bij nieuwbouw en het neerzetten
van een megazonnefabriek.In het energierapport wordt te veel uitgegaan van de beschikbare fossiele
brandstofvoorraden en wordt te weinig naar de nadelige effecten van deze brandstoffen
gekeken. Uitfasering van de kolencentrales dient dichterbij gehaald te worden
en nog beter is het als daarvoor in de plaats warmte-krachtcentrales zouden
komen. Uit een oogpunt van kosteneffectiviteit zou dit een heel goede investering
kunnen zijn.De heer Van Walsem proefde uit de Energienota een pleidooi voor het in
stand houden van kerncentrales. Hij vond dat misplaatst, gezien de resultaten
van de jarenlange discussie hierover. Het resultaat van die discussie was
dat er geen kernenergie in Nederland moet worden opgewekt en hij vond dat
het daarbij moet blijven.Hij was tevreden over de initiatieven om een offshorewindmolenpark te
realiseren. Hij sloot zich kortheidshalve aan bij de opmerkingen van mevrouw
De Boer over de installatie van windmolens op het land.Het plan van aanpak voor een overgangsbeleid van het Productschap tuinbouw
en LTO-Nederland sprak de heer Van Walsem aan. Op grond van hun bevindingen
over de gevolgen van de liberalisering van de energievoorziening en de samenhang
met andere aspecten waarmee de tuinbouw geconfronteerd wordt, pleitte hij
ervoor om het overgangsregime te verlengen, wellicht tot 2005.Voor duurzame energie zouden tussentijdse doelstellingen tussen 2010 en
2020 gesteld moeten worden. Op die manier zal duidelijker zijn of de doelstellingen
haalbaar zijn. Een verplichte afname van duurzame energie leek hem onontbeerlijk.
De vraag moet gestimuleerd worden om voldoende aanbod te genereren, conform
het advies van de AER. Hij was voor een vrije rechtstreekse levering van duurzame
energie door producenten aan eindgebruikers, met eenzelfde fiscale behandeling
als nu geldt. Handel in certificaten die niet gebonden is aan fysieke levering
van energie betekent pas een echte vrije markt voor de groencertificaten.
Hij stelde voor een experiment met groencertificaten in Beneluxverband te
starten. Verder vond hij dat de REB meer gericht moet worden op duurzame bronnen.Door inzet van WKK-vermogen kan een energiebesparing van zo'n 20% gerealiseerd
worden. In het energierapport gaat veel aandacht uit naar de elektriciteitsleveranties
en weinig naar warmteleveranties, terwijl 80% van de Nederlandse energievraag
warmte betreft. Decentrale opwekking is de methode om geproduceerde warmte
optimaal te benutten. Een opwekker van duurzame energie die deze zelf consumeert,
krijgt geen REB teruggesluisd. De heer Van Walsem vond dat gemeten moet worden
aan de productiebron. Ook was hij voor een financiële waardering van
de hogere energie-efficiency van WKK bijvoorbeeld via een REB-vergoeding voor
WKK-stroom of WKK-warmte die evenredig is aan de uitgespaarde hoeveelheid
brandstof. Deze uitgespaarde hoeveelheid zou op dezelfde manier gewaardeerd
moeten worden als duurzaam opgewekte energie. Ook valt te denken aan REB in
de vorm van een CO2-heffing. Stimulering van duurzame energie kan
bijvoorbeeld ook door het geven van prioritaire toegang tot het distributienet
of gratis transport voor groene stroom over het distributienet. Ook is het
noodzakelijk dat er binnen Europa een gelijke definitie van duurzame energie
komt.Het energierapport besteedt weinig aandacht aan de biomassa. Het is belangrijk
dat er duidelijke en haalbare emissienormen worden vastgesteld, ook voor de
kleine installaties. Het gebruik van bio-energie is van groot belang voor
het halen van de energie-effieciencydoelstellingen. Hij pleitte voor het gebruik
van niet 100% schone maar uit een oogpunt van energiebesparing wel degelijk
milieusparende biomassa of afval en dit onder de REB te brengen, ook bij niet-netlevering.Het kost ongeveer 3 mld. om van 1,5% naar 2% energiebesparing te gaan.
Dat wordt niet nader uitgewerkt in het energierapport. Kan de minister dit
nader toelichten?De heer Klein Molekamp (VVD) onderschreef
het energierapport op hoofdlijnen. Dat houdt in dat er een versnelde liberalisering
van de elektriciteitsmarkt moet komen en een ondersteuning van het beleid
voor duurzame energie.Het energierapport stelt bij de duurzaamheidsdiscussie dat vraaggericht
beleid voorop moet staan, omdat het speelveld steeds internationaler en complexer
zal worden. Op de internationale component wordt in het rapport niet uitvoerig
ingegaan. Bij de WKK-ontwikkeling wordt erop gewezen dat de doelstellingen
vermoedelijk niet gehaald zullen worden. Als oorzaak wordt onder andere een
wijziging van de kostprijs aangegeven, waardoor vraaguitval ontstaat. Dit
betekent in de praktijk meer import van energie uit de buurlanden. Indien
die veel hogere import blijvend is, herstelt de vraaguitval zich als er in
Europa tijdelijke overcapaciteit is. De vraaguitval zal blijvend zijn als
er blijvende overcapaciteit is. In dat geval betekent dat dat Nederland structureel
importeert. Bekeken van uit de CO2-doelstelling is dat positief,
want bij het gebruik van WKK is er altijd nog meer CO2-uitstoot
dan wanneer niet geproduceerd wordt. Hij vroeg de minister naar haar mening
op dit punt. In dit verband vroeg hij zich tevens af hoe bedrijven, bij uitval
van WKK, moeten voldoen aan de meerjarenafspraken en aan de benchmarking.
Hij wilde ook graag meer informatie over hoe het staat met de
onderhandelingen van de elektriciteitssector in het kader van de Klimaatnota
om de reductiedoelstelling te halen. Hoe staat het met de uitvoering van de
motie van de VVD die met meerderheid van stemmen is aangenomen over het BSB-tarief?
Mocht toch besloten worden tot een extra impuls voor de WKK, zou dat dan moeten
gebeuren door een verbetering van de terugleververgoeding? Zo ja, zit daar
ruimte in en aan wie wordt de rekening gepresenteerd?In het energierapport staat dat een eigenstandig nationaal beleid steeds
moeilijker wordt. Tegen deze achtergrond lijkt het zinvol om aan de verhandelbaarheid
van groencertificaten een internationale component te geven. Heeft hierover
overleg plaatsgevonden met andere EU-lidstaten? Zijn andere landen ook bezig
met een systeem van verhandelbare groencertificaten?Ooit was er sprake van een kabel naar Noorwegen voor de levering van duurzame
energie, waar 600 MW mee bespaard kan worden. Dit project komt echter niet
goed van de grond, omdat er geen groen etiket op geplakt kan worden. Het is
alleen mogelijk als de Noren garanderen dat zij zelf geen kolen gaan importeren.
Kan de minister daar nader op ingaan?De heer Klein Molekamp was positief over de resultaten van de meerjarenafspraken.
Ook was hij positief over de brief van het kabinet over de mestverbranding.De elektriciteitsbedrijven blijven wat de duurzaamheidsdoelstellingen
betreft achter bij de prognoses. Waarom is de doelstelling dan indirect toch
aangescherpt? Een aantal zaken die vroeger onder de noemer «duurzaamheid»
vielen, worden daar nu niet meer toe gerekend. Bijvoorbeeld ten aanzien van
het gebruik van warmtepompen is de REB-systematiek veranderd. Wordt overwogen
om dit terug te draaien?Uit het energierapport blijkt dat er wel voldoende vraag is naar duurzame
energie, maar dat er onvoldoende aanbod is. Ondanks dit gegeven worden er
door het kabinet nog steeds besluiten genomen die haaks staan op de duurzaamheidsontwikkeling.
Er worden bijvoorbeeld AMvB's door het ministerie van VROM voorbereid, waardoor
de kleinschalige biomassaopwekking minder aantrekkelijk wordt. Hij vond dat
een buitengewoon te betreuren ontwikkeling. Ook als het gaat om het opwekken
van windenergie zijn er haken en ogen. In hoeverre wordt de opwekking van
windenergie geschaad door de vogelrichtlijn. Vervolgens noemde hij de windenergieconvenanten
met de provincies. De ene provincie is meer geschikt voor het opwekken van
windenergie dan de andere. Om die reden zouden de plannen per provincie aangepast
kunnen worden. Zouden de convenanten zodanig gewijzigd kunnen worden dat provincies
die liever geen windenergie opwekken dat kunnen vervangen door het inzetten
van biomassa, zonne-energie etc.Hij had uit persberichten begrepen dat voor de plannen voor windparken
rondom Egmond 60 mln. aan overheidsgeld wordt uitgetrokken. Is dat juist?
Zo ja, wordt hiermee dan voldaan aan de criteria van de CO2-gelden
in vergelijking met andere bestemmingen? Op deze wijze lijkt windenergie nog
ver weg van het break even point. Is dit een eenmalige zaak? Is het een proefproject?Wat vindt de minister van de gedachte dat het monopolie van de energiebedrijven
voor de levering van groene stroom als een belemmerende factor wordt gezien?Hij onderschreef de stelling van het kabinet dat bij de implementatie
van duurzame energie de kosteneffectiviteit centraal moet staan. Ook wat dat
betreft geldt dat er een groot verschil is tussen theorie en praktijk. Hij
meende dat energiebesparing en opwekking van duurzame energie veel meer als
één punt behandeld moeten worden en gelijkelijk gestimuleerd
moeten worden. Uiteindelijk gaat het erom dat de Nederlandse energiehuishouding
zo zuinig mogelijk is.In het energierapport wordt aandacht besteed aan de voordelen van het
langer open houden van de kerncentrale Borssele. De analyse in het rapport
is volstrekt correct, maar de conclusie die daaruit getrokken wordt, staat
daar haaks op, zeker nu de Covra binnen afzienbare tijd gerealiseerd wordt.
De heer Klein Molekamp kon zich derhalve niet in de conclusie vinden. Hij
meende dat Borssele langer open moet blijven.Mevrouw Voûte-Droste (VVD) ging nader
in op de rol van de overheid van speler naar regisseur in het kader van de
versnelde liberalisering van de elektriciteitsvoorziening. Zij onderschreef
de stelling van de regering dat zowel de consument als het bedrijfsleven zo
snel mogelijk moet kunnen profiteren van die liberalisering. In dit eerste
energierapport wordt zelfs uitgegaan van een liberalisering van het midden-
en kleinbedrijf in 2001 en voor de consument in 2003. Zij sloot aan bij het
verzoek van de heer Crone om inzicht te krijgen in de effectieve prijsverlagingen
die voor de consument, het midden- en kleinbedrijf en het grote bedrijfsleven
zijn gerealiseerd in andere landen.Nederland bevindt zich in een overgangsfase. Het is dan ook zaak dat die
versnelling zo snel mogelijk plaatsvindt. Op dit moment moeten de energiebedrijven
gedeeltelijk een gebonden klant bedienen en tegelijkertijd bedrijven bedienen
alsof er al sprake is van een open markt. Het midden- en kleinbedrijf en de
consument zijn nog gebonden aan de energiebedrijven. Liberalisering van de
energiebedrijven mag niet betekenen dat de consumenten hogere prijzen moeten
betalen. Om dat tegen te gaan zal de DTE, de toezichthouder, de prijzen vaststellen
en de minister moet daar uiteindelijk mee akkoord gaan. Daarbij moet rekening
gehouden worden met een effectief beleid van energiebedrijven. Het gaat erom
dat de consument niet de dupe wordt. Het is dan ook van belang dat de consument
zo snel mogelijk kan kiezen voor bedrijven die een lage prijs bieden met een
goed product en een goede dienstverlening of voor bedrijven die kiezen voor
bijvoorbeeld sponsoring. Kan de minister in haar contact met de energiebedrijven
erop aandringen dat zij een gedragscode ontwikkelen op het gebied van sponsoring
of andere zaken. Hiermee wordt zelfregulering gestimuleerd en wordt ook de
klant inzicht geboden in de bedrijfsvoering. Dat past in een geliberaliseerde
markt.Zij ondersteunde de regering in haar voornemen zo snel mogelijk de markt
voor groene energie te openen. De regering stelt voor om daar in 2001 mee
te starten.De heer Van Middelkoop (GPV) merkte op dat
hij mede namens de SGP en de RPF spreekt. Hij vond dat er met de meerjarenafspraken
globaal gezien een mooi resultaat is bereikt. Toch vond hij het lastig om
onder woorden te brengen wat dit nu werkelijk inhoudt voor het verbeteren
van de energie-efficiency. De bedrijven zelf profiteren er natuurlijk ook
van. Het is een bedrijfseconomisch eigenbelang om te werken aan energie-efficiency.
Het zal dus nooit duidelijk zijn of de overheid de bedrijven zwaar genoeg
onder druk heeft gezet om de efficiencydoelstellingen te bereiken. De resultaten
van de meerjarenafspraken verdienen ook enige relativering, omdat zij los
staan van de economische groei. Dat wordt ook met zoveel woorden in het rapport
over de meerjarenafspraken gesteld. Het gaat bij die afspraken om energiegebruik
per fysieke eenheid product. In het rapport staat dat dit betekent dat een
hoger energiegebruik ten gevolge van economische groei of een verschuiving
van de productie naar energie-intensievere bedrijfstakken en producten geen
invloed hebben op de energie-efficiency. Dat betekent dat de winst die uit
energie-efficiency komt weer verloren kan gaan vanwege economische groei.
Energie-efficiency is een relatief begrip, maar de verplichtingen op het gebied
van het terugdringen van emissies zijn absoluut. Hij vroeg de minister na
te denken over een vorm van indexering van de afspraken over energie-efficiency.De heer Van Middelkoop vond het energierapport een goed geschreven en
zeer inzichtelijk rapport. Hij vond wel dat het in hoge mate het karakter
heeft van een energiejaarverslag. Er is dan ook zeker iets voor te zeggen
om het vaker dan één keer in de vier jaar uit te brengen. De
noodzaak om meer tussendoelen te formuleren, moest naar zijn mening los van
het energierapport worden gezien.Inmiddels zijn ook de eerste ervaringen opgedaan met de Elektriciteitswet.
In dit verband noemde hij een interview in het blad Stroom met de directeur
van de Consumentenbond over de dienst toezicht en uitvoering. Laatstgenoemde
vond het jammer dat deze dienst nog erg aan de wet gebonden is en daardoor
niet in staat is grotere tariefsverlagingen door te voeren. Hoe denkt de minister
hierover?De heer Van Middelkoop merkte op dat versnelde liberalisering wetswijziging
vergt, zodat de Kamer hierbij als medewetgevend orgaan altijd zal worden betrokken.
Belangrijk is dat de consument goed zal worden voorgelicht. De consument heeft
er namelijk geen idee van wat liberalisering inhoudt.Hij verwees naar de openstaande rekening na het debat over de uitvoeringsnota
Klimaatbeleid. Hoe staat het met het overleg met de energiesector op dit punt?
Er wordt in het energierapport zeer wervend gesproken over het in stand houden
van kerncentrales. Is dat onderwerp ook geagendeerd in het overleg met de
sector?Hij vond het energierapport op bepaalde punten achterhaald. Er staat bijvoorbeeld
dat de wereld over enorme voorraden fossiele energie beschikt. Dat is waar,
maar in een rapport als dit moet doorklinken dat een deel van die voorraden
beter niet benut kan worden, omdat het afval ervan moeilijk te verwerken is.
In de tabellen staat bijvoorbeeld dat een deel van die voorraad om commerciële
of technische redenen niet winbaar is. Daaraan zou toegevoegd moeten worden
dat een deel ervan om redenen van duurzaamheid beter niet kan worden benut.
Alleen dan zal de prikkel om zonne-energie te gaan gebruiken groter worden.De heer Van Middelkoop had begrepen dat de Wet energiedistributie zal
worden ingetrokken. Wat betekent dit voor de deelnemersraden? Het is verstandig
om deelnemersraden niet te snel op te heffen. Zij kunnen nog een belangrijke
functie hebben, zoals ook in de pensioenwereld het geval is.Het totaalbeeld van het gebruik van duurzame energie is nog altijd niet
optimistisch. Het tempo lijkt hier omgekeerd evenredig aan dat van de liberalisering
van de energiesector. In het energierapport is uitvoerig ingegaan op de motie
van de heer Crone om een verplicht aandeel duurzame energie en groencertificaten
voor te schrijven. Als argument wordt hierbij aangevoerd dat Europese richtlijnen
bepalingen bevatten die de mogelijkheden verminderen om steun te verlenen
aan duurzame energie. Dat verbaasde hem. Als duurzame energie vanwege Europese
regelgeving slecht kan worden gestimuleerd, zou de minister het initiatief
moeten nemen om Europa op een beter spoor te zetten. Hij verzocht de minister
om een voorstel te doen om de knelpunten waarop in het rapport wordt gedoeld
weg te nemen.Uit de brief van 18 februari van de minister met betrekking tot windenergie
had de heer Van Middelkoop begrepen dat er een nationaal project wordt opgestart.
Wat is de status van dat project en wat is de bestuurlijke inbedding daarvan?
In dit verband wees hij op het plan van de PvdA «Energie voor de wind».
Hij vond dat dit plan interessante opties bevat en dat het een leereffect
kan hebben als het gaat om verhandelbare emissierechten etc. Hij verzocht
de minister snel een beslissing te nemen over dit plan.Mevrouw Vos (GroenLinks) uitte haar bezorgdheid
over de plannen voor een versnelde liberalisering van de energiesector. Zij
vreesde dat de opwekking van duurzame energie of het gebruik
van WKK in het gedrang kunnen komen.Zij vergeleek de situatie in de energiesector met een soapserie en verwees
naar de kwestie die speelt bij het NUON met betrekking tot sponsoring van
voetballers. Hoe oordeelt de minister hierover? Zij vond het een zorgwekkende
ontwikkeling dat de Europese markt zonder milieurandvoorwaarden liberaliseert.
Er moeten Europese richtlijnen komen, waarin minimumkwaliteitseisen aan stroom
worden gesteld. Ook in Europees verband moet aangestuurd worden op een verplicht
aandeel groene stroom. Is de minister bereid om in Europees verband eisen
te stellen als het gaat om de milieukwaliteit van stroom?De stimulering van het opwekken van duurzame energie verloopt niet goed.
Onder andere uit rapporten van het ECN blijkt dat de voortgang achterblijft
bij wat nodig is om aan de doelstellingen te voldoen. Zij was er voorstander
van om tussendoelen te stellen en te monitoren. Een en ander zou kunnen leiden
tot aanscherping van de maatregelen. Is de minister daartoe bereid? De minister
wil, ondanks aandringen van de Kamer, niet overgaan tot een verplicht aandeel
duurzame energie, omdat het hier niet om een vraagprobleem, maar om een aanbodprobleem
gaat. Een verplichting zal dan volgens de minister alleen maar leiden tot
hogere prijzen en dat vindt zij een ongewenste situatie. Mevrouw Vos meende
echter dat verplichtstelling de enige manier is om het aandeel duurzame energie
fors op te voeren, waarbij alle marktpartijen die deze stroom leveren een
bijdrage moeten leveren. Het verheugde haar dat ook het NUON vindt dat er
een collectief beleid moet zijn voor een verplicht aandeel duurzame energie.
Mevrouw Vos drong in dit verband aan op het creëren van een «level
playing field» om «free riding» tegen te gaan. Daarmee bedoelde
zij dat partijen ervan uitgaan dat anderen dat aandeel duurzame energie wel
realiseren. Het stemde haar tevreden dat de minister bereid is de markt voor
groene stroom versneld vrij te maken. Dit houdt ook in dat er op korte termijn
groencertificaten zullen komen.Zij had vernomen dat er in Europees-rechtelijk verband problemen zijn
met een verplicht aandeel in de markt voor duurzame stroom. Is dit waar? Overigens
kon zij zich voorstellen dat het zinvol is, juist bij het ontwikkelen van
duurdere opties zoals zonne-energie, om een heffing in te voeren waaraan alle
gebruikers van het net een bijdrage moeten leveren. Daaruit zouden de duurdere
opties op het gebied van duurzame stroom gefinancierd kunnen worden. Hoe denkt
de minister hierover?Mevrouw Vos had begrepen dat een aantal windmolenproducenten die leveren
aan een distributiebedrijf voortdurend een probleem hebben om REB terug te
ontvangen. Zij verzocht de minister hierop te reageren.De doelstellingen ten aanzien van windenergie worden bij lange na niet
gehaald. Er zullen verplichtingen moeten komen, planologische problemen moeten
worden opgelost. Ook zij drong aan op uitvoering van het plan van de PvdA
«Energie voor de wind». De minister heeft daar te terughoudend
op gereageerd. Zij steunde het plan voor een offshorewindmolenpark. Op dat
punt vroeg zij om een daadkrachtiger opstelling van het kabinet. Wel moet
heel zorgvuldig naar locaties worden gezocht, waarbij rekening gehouden wordt
met bijvoorbeeld de vogelrichtlijn.Mevrouw Vos merkte op dat voorzichtig moet worden omgegaan met versoepeling
van emissie-eisen als het gaat om het verbranden of vergassen van biomassa.
Vervolgens meende zij dat het REB-systeem en een groen labelsysteem ook van
toepassing moet zijn op warmte geproduceerd uit biomassa die niet aan het
net wordt geleverd. Dat geldt ook voor andere warmtesystemen, bijvoorbeeld
grootschalige opwekking van warmte door een ziekenhuis dat aan het eigen systeem
levert. Ziet de minister iets in het voorstel om Demkolec geschikt te maken
voor verbranding van biomassa? Extra investeringen zijn nodig om een doorbraak
te maken ten aanzien van zon-PV. De EPC – energieprestatiecoëfficient –
moet op korte termijn worden aangescherpt. In 2002 zou de EPC 0,8 of 0,75
moeten zijn. Zij vond dat een energieprestatiekeur verplicht moet worden gesteld
voor alle woningen. Alleen dan kan dit instrument goed werken. Ook moeten
woningen die nu gebouwd worden geschikt gemaakt worden voor lagetemperatuursystemen,
zoals bij toepassing van warmtepompen. Daartoe zou het bouwbesluit aangepast
dienen te worden.Zij noemde de ontwikkelingen in het kader van WKK dramatisch en vond de
voorstellen in het energierapport op dit punt uitermate teleurstellend. Het
is duidelijk waar de pijn zit en er zijn voldoende mogelijkheden om oplossingen
te vinden. Die moeten dan ook op korte termijn gezocht worden. De tarievencode
pakt onrechtvaardig uit. Overigens geldt dit ook voor duurzame energie. Dus
op dat punt moet er voor alle vormen van decentrale opwekking het een en ander
veranderen. De systeemdiensten worden ook betaald voor levering achter de
meter en degenen die niet van het hoogspanningsnet gebruik maken moeten voor
systeemdiensten betalen. Dat klopt niet. Dat geldt ook voor de nettarieven.
Men betaalt niet naar rato van het daadwerkelijk gebruik van het net. Iemand
die warmtekracht op het laagspanningsnet levert, betaalt ook voor het hoogspanningsnet.
Ook dat klopt niet. Zij meende dat het bij wet mogelijk is dat men niet hoeft
te betalen voor uitgespaarde netkosten. Zo werkt het echter nog niet in de
praktijk. Er zou dit jaar nog een evaluatie moeten komen van de werking van
de tarievencode bij decentrale opwekking. Op basis daarvan zouden er per 1
januari 2001 aanpassingen op dit terrein moeten komen. Daar moet veel meer
vaart achter worden gezet dan de minister nu doet.Mevrouw Vos merkte op dat de producenten te weinig betalen aan het transporttarief.
Dat is nu 25%. Het is volstrekt onjuist dat degenen die spanning leveren op
het hoogspanningsnet volledig voor de kosten daarvan opdraaien. Zij meende
dat decentraal vermogen momenteel op een niet-marktconforme wijze voor haar
reservestelling moet betalen. Dat zou ook anders georganiseerd moeten worden.Zij vond het een slechte zaak dat de consument niet weet op welke wijze
de stroom die hij koopt wordt opgewekt. In dit verband stelde zij voor dat
er een milieukeurmerk komt voor stroom, om te beginnen met kernenergie. Dat
ligt namelijk bij veel consumenten gevoelig. Zij worden min of meer gedwongen,
tenzij zij groene stroom afnemen, dat type stroom in te kopen. Kan de minister
een start maken met de opzet van een milieukeurmerksysteem met een verplichte
etikettering van kernstroom.Een aantal distributiebedrijven dreigt de prijs voor groene stroom omhoog
te schroeven, omdat men bang is dat men de vraag niet aan kan. Is het waar
dat de prijs van groene stroom moeilijk omlaag kan en dat de tarieven ook
niet lager kunnen worden dan de tarieven voor fossiele brandstoffen? In België
heeft men het nettarief voor groene stroom bijvoorbeeld op nul gezet. Is dat
in Nederland ook mogelijk? De positie van de DTE is in dit verband niet duidelijk.
Ziet de DTE toe op het realiseren van milieudoelen die in de wet zijn gesteld?
Kan de DTE bijvoorbeeld ingrijpen als bepaalde doelen niet worden gerealiseerd?
Zou de DTE een toezichtstaak kunnen hebben als het gaat om toezicht op energiebesparing?Mevrouw Vos was groot voorstander voor het vrij maken van de markt voor
groene stroom. Zij had aarzelingen bij de liberalisering bij overige delen
van de sector. Er is nog heel wat mis op het gebied van milieu en er wordt
op grote schaal vuile stroom uit het buitenland geïmporteerd. Dat moet
eerst worden opgelost voordat tot versnelling van de liberalisering wordt
overgegaan. Ook maakte zij zich zorgen over de positie van de kleinverbruiker.
Is die leveringszekerheid wel voldoende geregeld? Bedrijven kunnen immers
niet verplicht worden gesteld om te leveren aan elke consument. De minister
stelt in haar brief dat er door alle bedrijven gezamenlijk een basisvoorziening
moet worden opgezet, maar dat moet dan wel door zelfregulering gebeuren. Hiermee
wordt de leveringszekerheid voor alle kleinverbruikers in onvoldoende mate
veilig gesteld.Zij stelde tot slot dat kernenergie geen duurzame oplossing is. Het grote
probleem van de verwerking van kernafval is nog lang niet opgelost. Dat is
dus voorlopig geen begaanbare weg.Het antwoord van de regeringDe minister van Economische Zaken merkte op
dat het energierapport voor alles een strategische nota is. In de nota wordt,
juist nu er veel verandert in de energiewereld, vooral gekeken naar de trends
en de ontwikkelingen op de lange termijn. Op een aantal onderwerpen is in
het energierapport niet ingegaan, omdat die al eerder uitvoerig aan de orde
zijn geweest. Zij verwees onder andere naar de voortgangsrapportage «Duurzame
energie in uitvoering», naar het actieprogramma Energiebesparing en
de uitvoeringsnota Klimaatbeleid. In het energierapport wordt wel aandacht
aan die onderwerpen besteed, maar het moet geen herhaling van zetten zijn.
In het energierapport is het beleid kort en krachtig uiteengezet. Het energierapport
gaat met name over veranderingen in het beleid, de beleidsdelta's. Met deze
aanpak kan gesproken worden van een breuk met het verleden. Dat is wat wennen.
De minister vermoedde dat de AER om die reden enigszins teleurgesteld gereageerd
heeft op het energierapport.De overheid wordt regelmatig verweten dat zij terugtreedt en een passieve
houding aanneemt als het gaat om de energievoorziening in Nederland. Dat is
een onjuist beeld. Natuurlijk staat de overheid in steeds mindere mate als
speler op het toneel. Zij wordt steeds meer regisseur. Daar is overigens niets
mis mee, want regisseurs bepalen het spel. Met andere woorden: de overheid
houdt een heel actieve rol, namelijk als regelgever en als toezichthouder.
Tot nu toe was de overheid (gemeentes en provincies) bestuurder en eigenaar
van energiebedrijven en daarmee verantwoordelijk voor een goed netwerk en
voor de aansluiting van alle burgers en bedrijven. Straks is de overheid geen
bestuurder of eigenaar meer, maar is zij onverkort verantwoordelijk voor de
wetgeving en voor het toezicht, heeft een aanwijzingsbevoegdheid en een zorgplicht,
zodat er ook in de toekomst kwalitatief goede netten zijn die voor iedereen
toegankelijk zijn. In de nabije toekomst gaat Europa een grote rol spelen
en dan is het nationale beleid op het punt van voorzieningenzekerheid niet
meer aan de orde. De overheid blijft bij de bepaling van de hoeveelheid te
winnen gas wel het depletietempo vaststellen, maar dan vanwege een zorgvuldig
beheer van de bodemschatten in Nederland. Ook werden tot nu toe door de overheid
de maximumprijzen vastgesteld om de afnemers te beschermen tegen monopolisten.
Straks is er concurrentie die zorgt voor goede prijsvorming en dus voor zo
laag mogelijke prijzen. De minister benadrukte dat de overheid de prijsvorming
moet bewaken zolang er sprake is van gebonden afnemers. Ook in een vrije markt
heeft de overheid nog een belangrijke taak met het waken over eerlijke concurrentie
en over de belangen van gebonden klanten. Wanneer geen sprake meer is van
gebonden klanten heeft de NMA de belangrijke taak om daar scherp op toe te
zien.De overheid staat voor de uitdaging om de duurzame energievoorziening
goed vorm te geven. Het belangrijkste instrument dat de overheid hierbij tot
haar beschikking heeft is de REB. De energierekening bestaat inmiddels al
ongeveer voor eenderde uit energiebelasting. Die maatregel is gericht op het
zuinig omgaan met energie. Volgend jaar komt er nog een verhoging van de REB.
Die belasting hoeft niet te worden betaald voor groene energie. Hiermee wordt
bevorderd dat men zuinig omgaat met energie en ook dat men groene energie
gaat gebruiken.De minister sprak in dit verband ook over de MJA's, het convenant voor
benchmarking en de programma's van NOVEM, ECN en TNO. Langs al die wegen wordt
gewerkt aan duurzame energievoorziening. Uiteraard worden de vorderingen op
dit terrein door de overheid goed gevolgd.Vervolgens ging de minister in op de inhoud van het energierapport. Het
zal niemand verbazen dat het rapport in deze tijd voornamelijk gaat over de
liberalisering en de duurzame energievoorziening. Het is de bedoeling het
tempo van de liberalisering te versnellen. Dat kan alleen maar als de nodige
zorgvuldigheid betracht wordt wat de technische aspecten betreft en ook als
het gaat om de positie van de consument. De AER onderschrijft het belang daarvan
ook. Om die reden is er na het uitkomen van het energierapport een aantal
onderzoeken gedaan, waarvan de uitkomsten zijn voorgelegd aan de relevante
marktpartijen. Natuurlijk is niet iedereen daar blij mee. Bedrijven opereren
het liefst op een monopolistische markt en niet op een vrije markt. Maar de
tijd is zeker rijp om de markt voor de middengroep voor gas en elektriciteit
vrij te maken per 1 januari 2002. Het is van belang te proberen dat op dezelfde
datum te doen. Naar aanleiding van de vraag waarom met het vrij maken van
de markt voor kleinverbruikers van gas en elektriciteit gewacht wordt tot
2004 legde de minister uit dat het streven is om zo snel mogelijk tot volledige
liberalisering over te gaan. De sector moet wel voldoende tijd hebben om te
kunnen anticiperen op de nieuwe situatie. Ook is het van belang dat er een
gelijktijdige marktopening is voor gas en elektriciteit. De minister was er
wel voor om de liberalisering eerder in te voeren als dat mogelijk is. Zij
zegde toe de Kamer periodiek te informeren over de stand van zaken op dit
punt. Het lag in haar bedoeling de Kamer een brief te sturen met daarin de
situatie in andere landen, waarin de effecten op de prijzen duidelijk naar
voren komen.Het verheugde de minister dat men enthousiast is over liberalisering voor
de markt voor groene energie. Zij was er groot voorstander van om die sector
zo spoedig mogelijk te liberaliseren. Helaas kan niet met zekerheid gesteld
worden dat dit per 1 januari 2001 gebeurt. Een conditio sine qua non voor
de liberalisering van de groene energie is namelijk een goed werkend certificatensysteem.De minister vond het van groot belang dat op korte termijn nader met de
Kamer over de versnelde liberalisering overleg gevoerd wordt. Daarmee wordt
ook de markt zelf duidelijk wat de uiteindelijke keuze van de overheid zal
zijn.De consument is in een volledig geliberaliseerde markt beschermd door
bestaande wet- en regelgeving. Vergaande aanvullende maatregelen zullen niet
noodzakelijk zijn. Wel moet geregeld worden dat op leveringscontracten voor
kleinverbruikers altijd Nederlands recht van toepassing is. Voor de overige
aandachtspunten hebben de marktpartijen aangegeven een gezamenlijke verantwoordelijkheid
te onderkennen en te nemen. De minister deelde mede dat zij ter voorbereiding
van de implementatie aan een gezamenlijk traject met de marktpartijen zal
werken, ook aan de technische voorbereiding en aan de bescherming van de positie
van de consument. Het stemde haar tot grote tevredenheid dat zij hierover
een akkoord heeft bereikt met EnergieNed. Dat geeft een extra garantie dat
de liberalisering op uiterst verantwoorde wijze zal plaatsvinden. De Kamer
zal van de voortgang in dezen regelmatig op de hoogte worden gehouden.In dit verband meldde de minister dat op zeer korte termijn een nota van
wijziging aan de Kamer wordt gestuurd die bij de behandeling van de Gaswet
afgehandeld kan worden. Dat betekent dat de finale behandeling daarvan in
de week van 20 maart afgerond kan worden.Vervolgens ging de minister in op de duurzame energiehuishouding. Voor
energiebesparing geldt het beleid dat in het actieprogramma Energiebesparing
uitvoerig uiteengezet is. Zij stelde dat zij veel belang hecht aan WKK. Het
is immers een van de belangrijkste energiebesparingsopties voor de overheid.
Met dit instrument kan de ambitie gehaald worden om het besparingsniveau van
2% te realiseren op korte termijn. Zij verwees naar het ECN-onderzoek dat
recent geactualiseerd is. Uit dit onderzoek blijkt dat de situatie iets minder
slecht is dan oorspronkelijk het geval leek, maar de situatie is nog steeds
niet goed. Dat betekent dat er voor WKK wellicht extra maatregelen
genomen moeten worden, maar het zal lastig zijn daar vorm aan te geven.Het beleid in het kader van duurzame energie staat hoog op de agenda van
het kabinet. Dat is ook nodig, omdat het niet goed gaat. De doelstelling wordt
niet gehaald en de groei stagneert, met name de groei van het aanbod. De groei
van de vraag is redelijk groot. Door allerlei maatregelen, onder andere de
REB-vrijstelling, is groene stroom concurrerend en is er een aanzienlijke
vraag naar ontstaan. Dat is een reden om niet voor het invoeren van een verplicht
aandeel duurzame energie te zijn. Op dit moment ligt immers niet de grootste
zorg bij de vraag, maar bij de verhoging van het aanbod. Daar moet krachtig
beleid op ingezet worden, met name op extra aanbod van windenergie. Over de
voortgang op dat punt is de Kamer apart per brief van 18 februari geïnformeerd.
De reacties van de Kamer op die brief stelden de minister teleur. Het beleid
dat wordt uiteengezet komt sterk overeen met de lijnen die in het rapport
van de PvdA getrokken worden. Het is echter onmogelijk beleid te bepalen zonder
steun van de provincies en gemeenten. Daarom is met het IPO en de VNG overleg
gestart. Het is de bedoeling binnen vier maanden een afgerond beleidsvoorstel
aan de Kamer voor te leggen.De minister deelde mede dat hard gewerkt wordt aan de voorbereiding van
een systeem voor groencertificaten. Een goed systeem van groencertificaten
maakt het mogelijk dat iedereen in Nederland bij elk bedrijf groene energie
kan kopen. Zij had echter aarzelingen bij het steunen van het initiatief om
een groen stopcontact te ontwikkelen, omdat zij vreesde dat dit een vrij kostbare
manier is om groene stroom te leveren.Op de vraag of er een visie moet komen voor de lange termijn voor duurzame
energie antwoordde de minister dat het energierapport een visie bevat op de
middellange termijn; dat is de periode tot 2020. In dit energierapport is
ervoor gekozen om de veranderingen die met name veroorzaakt worden door de
liberalisering prioritair op te nemen. Binnen EZ is een projectgroep gestart
die een visie voor de langetermijnenergievoorziening (2050) ontwikkelt. Overwogen
wordt hierover in de loop van dit jaar een grote conferentie te organiseren.
In het kader van het NMP4 speelt dit ook. Deze EZ-visie kan wellicht als input
hiervoor dienen.De minister stelde dat zij zich kon vinden in het advies van de SER dat
stevig moet worden ingezet om het gebruik van duurzame energie te bevorderen.
Zij vond de plannen die de SER opperde echter van een grote vaagheid getuigen.
In elk geval is het van belang dat de ontwikkelingen in het kader van duurzame
energie goed gevolgd worden.Zij vond het lastig om gradaties aan te brengen in de mate van duurzaamheid.
Is het bijvoorbeeld zinvol om WKK tot de duurzame instrumenten te rekenen.
Dat is sterk afhankelijk van de situatie. WKK kan namelijk niet toegepast
worden op plaatsen waar geen warmtevraag is. Zij vreesde ook dat het laten
«verwateren» van de REB-faciliteiten slechte effecten zal hebben
voor echte duurzame energie. Dat risico wilde zij liever niet nemen. Het is
ook niet onwaarschijnlijk dat hierover in Europees verband problemen ontstaan.Naar aanleiding van de vraag of zowel op vraag als op aanbod gestuurd
moet worden, stelde de minister dat men zich moet realiseren dat in de energiemarkt
steeds meer op vraag gestuurd gaat worden dankzij de liberalisering. Er is
op dit moment meer vraag dan aanbod. In het energierapport zijn met name voor
de stimulering van de vraag heel wat instrumenten opgesomd. Zij noemde de
REB-faciliteiten, de energie-investeringsaftrek, de vrije afschrijving van
milieu-instrumenten. Daarmee zal zeker worden doorgegaan. Het is geenszins
de bedoeling om te stoppen met vraagstimulering, maar er moet ook gestuurd
worden op het aanbod en wel via het oplossen van de knelpunten. Zij meende
dan ook dat het niet zinvol is nu maatregelen te nemen in de sfeer van de
verplichtstelling. Dat zal tot verkeerde effecten leiden. Door een verplichtstelling
zal de vraag groter worden, terwijl het aanbod niet stijgt. Dan kan de situatie
ontstaan, waarin de prijs van duurzame energie moet worden verhoogd
omdat er onvoldoende aanbod is. Dat is niet de bedoeling.Aangezien de ontwikkelingen op het energiegebied snel gaan, is het de
vraag of er vaker dan één keer in de vier jaar een strategische
nota moet verschijnen, zoals de AER heeft gesuggereerd. De komende tijd zal
niet uitsluitend aan de hand van het energierapport worden gediscussieerd
over het energiebeleid. Er zal zeer intensief regelmatig overleg gevoerd worden
met de Kamer over de voortgang van het energiebeleid. Ook in het kader van
de begrotingsbehandeling wordt dit beleid natuurlijk uitvoerig aan de orde
gesteld. De minister is bereid om vaker dan een keer in de vier jaar met een
energierapport te komen, maar alleen als dat echt nodig is. Zij stelde voor
om over anderhalf jaar te bekijken of die noodzaak er is.De minister was het ermee eens dat alle ministeries over zouden moeten
schakelen op groene stroom. Alle ministeries hebben hierover enige tijd geleden
een brief ontvangen met het verzoek dit te doen. Een aantal ministeries heeft
in positieve zin gereageerd. Overigens houdt dit forse verhogingen van de
energierekeningen in.Vervolgens merkte de minister op dat de Europese Commissie waarschijnlijk
niet toestaat dat groene stroom als gevolg van steunmaatregelen goedkoper
wordt dan normale stroom. Wel mag groene stroom even duur zijn als normale
stroom. Dat is niet zo vreemd, want duurzame energie is duurder. De overheid
kan de meerprijs tot nul reduceren, onder andere via de REB-heffing. Overigens
is de consument tot nu toe graag bereid om iets meer te betalen voor groene
stroom. Het zou natuurlijk mooi zijn als groene stroom goedkoper geleverd
kan worden dan normale stroom. Dit is echter een punt dat in het overleg met
de Europese Commissie aan de orde moet worden gesteld. Daartoe zouden dan
toch de regels ten aanzien van steunmaatregelen moeten worden gewijzigd.De minister was graag bereid met haar collega's van OCW en van VROM te
bespreken wat gedaan kan worden aan het gebrek aan aandacht voor energiebesparing
bij bouwkundeopleidingen en andere onderwijssoorten.Gevraagd is naar een manier om de MAP-resultaten met betrekking tot duurzame
energie te handhaven. Bestaand vermogen is al «vermarkt», dus
dat geeft geen stimulans voor verdere groei. De MAP-resultaten zijn geboekt
en gedekt met MAP-gelden. Wat dat betreft is er dus geen probleem. De minister
kon zich niet voorstellen dat klanten die groene stroom afnemen extra zouden
willen betalen voor al bestaand vermogen. Overigens wordt overleg gepleegd
met de energiedistributiebedrijven over de overgangsproblematiek MAP. De minister
zegde toe de Kamer hierover te informeren.Een verdere aanscherping van de EPN of EPC is afhankelijk van de uitkomsten
van een onderzoek dat is ingesteld. De resultaten van dat onderzoek zijn er
nog niet, maar de minister verwachtte dat aanscherping wel mogelijk is. Zij
zegde toe opmerkingen die hierover zijn gemaakt onder de aandacht van de staatssecretaris
van VROM te brengen, die hiervoor de primaire verantwoordelijkheid heeft.Zij deelde verder mede dat het project Groene markt van start is gegaan.
Uitgangspunt daarbij is dat het systeem van groencertificaten per 1 januari
2001 operationeel moet zijn. Het is niet zo dat zo'n systeem verplicht moet
zijn. Het is juist een mooi instrument voor de geliberaliseerde markt. Er
vindt regelmatig overleg plaats met de belanghebbenden. Ook worden de ontwikkelingen
in het buitenland goed in de gaten gehouden. Zij vond het een interessante
gedachte om te onderzoeken of samenwerking met België mogelijk is. Ook
de Denen zijn een groen certificatensysteem aan het ontwikkelen. Het is natuurlijk
van belang om, samen met Brussel, een systeem te ontwikkelen dat inpasbaar
is op Europees niveau.Gesuggereerd is om groene stroom gratis te laten transporteren. Dit klinkt
sympathiek, maar het is beter om één instrument te houden in
de sfeer van de financiële stimulansen en dat is de REB.
Het leek haar verstandig het nettarief zuiver te houden. Bovendien wordt dit
in Europees verband als een steunmaatregel gezien en dat kan dan weer tot
problemen leiden voor de handhaving van de REB.Het leek de minister ingewikkeld om van overheidszijde een keurmerksysteem
te verplichten bij levering van andere vormen van stroom dan groene stroom.
Dat is zeker niet de taak van de overheid; daar is de milieuwetgeving voor.
Zolang bedrijven voldoen aan de milieuwetten is het vreemd om ze te verplichten
te vermelden wat voor stroom zij geproduceerd hebben. Zij sloot overigens
niet uit dat na de liberalisering marktpartijen in Nederland alleen kernvrije
stroom zullen aanbieden, zoals momenteel in Duitsland al gebeurt. Zo is er
meer differentiatie in het aanbod denkbaar.Voor zonneboilers is er een subsidieregeling. Daarnaast werkt de REB stimulerend
voor zonneboilers, want met het gebruik van zonneboilers wordt fossiele energie
bespaard. Vooralsnog voelde de minister niet veel voor REB-vrijstellingen
voor leveringen achter de meter. Daar wordt het systeem buitengewoon ingewikkeld
door. Elke verhoging van de REB leidt ertoe dat besparing interessanter is.
Het is dus ook een stimulans voor het gebruik van duurzame energie achter
de meter. De minister zegde toe de Kamer schriftelijk te informeren over de
resultaten van het overleg met de convenantspartners over de vraag hoe het
gebruik van zonneboilers nog meer kan worden gestimuleerd. Daarin zal zij
ook ingaan op de vraag waarom zij het niet zinvol acht leveringen achter de
meter mee te tellen voor REB-vrijstelling.Met betrekking tot zon-PV merkte de minister op dat door verschillende
bedrijven initiatieven worden voorbereid. Zodra er concrete initiatieven zijn,
zal beoordeeld worden of de overheid deze wil steunen. Zon-PV is nog een erg
dure methode om energie op te wekken. Er wordt heel wat overheidsgeld geïnvesteerd
in R&D om de productiekosten van zonne-energie sterk te verlagen. Dat
is veel verstandiger dan het nu verplicht stellen van toepassing. Shell is
bezig met een plan voor een zon-PV-fabriek. Onderzocht zal worden of en zo
ja, welke faciliëring uit het generiek instrumentarium hiervoor mogelijk
is.De minister stelde dat er bij het zoeken van locaties voor windparken
problemen kunnen ontstaan vanwege de vogelrichtlijn. De minister hield vast
aan de doelstelling op het land van 1500 MW. Misschien is het niet te vermijden
dat een aantal parken geplaatst wordt in of nabij beschermde gebieden in het
kader van de vogelrichtlijn. Dat moet dan conform de vogelrichtlijn aangepakt
worden.Zij merkte op dat de Vijfde nota ruimtelijke ordening de bestuurlijke
inbedding kan zijn voor een nationaal plan voor windenergie. Ook is het mogelijk
dat er een apart rijksproject wordt opgestart. Op dit punt wordt overleg gevoerd
met de minister van VROM. Overigens zijn hier ook andere bewindslieden bij
betrokken, te weten die van LNV, van VW en van Defensie.De teelt van producten voor biomassa verkeert nog in een proeffase. Het
is waarschijnlijk alleen maar interessant in combinatie met een ander gebruik
van de grond, zoals in Flevoland gebeurt. Zij zag geen problemen met import,
als het maar gaat om teelt die direct opnieuw geplant wordt. Daar zijn overigens
wel transportkosten aan verbonden.Met het ministerie van VROM vindt overleg plaats over de emissienormen
voor biomassaverbranding. Ook vindt er contact met marktpartijen plaats, onder
meer over de vraag of de wijziging van die normen kleinschalige biomassaopwekking
minder aantrekkelijk maakt. Binnenkort wordt hierover een besluit genomen.Op de vraag of de REB meer onder de aandacht van de consument moet worden
gebracht, antwoordde de minister dat zij niet het gevoel heeft dat de consument
er niet van op de hoogte is dat in Nederland een regulerende energiebelasting
geldt. In de folders van distributiebedrijven over groene energie
wordt de consument uitvoerig over dit instrument voorgelicht. Ook wanneer
het REB-tarief omhoog gaat, zal de consument daarover worden geïnformeerd.Op de vraag over de subsidies op de Duitse kolenstromen en Franse kernenergiestromen
antwoordde de minister dat niet zeker is of er op kernenergie subsidie gegeven
wordt. Voor bruinkool is dat wel het geval. Er wordt in samenwerking met het
Verenigd Koninkrijk een studie gedaan naar het «level playing field»
in Europa.Wat het BSB-tarief betreft merkte de minister op dat de eigenaren van
de kolencentrales op korte termijn voorstellen zullen doen voor emissiebeperkingen.
Het voorbereidende werk aan de ombouw van de BSB is al gestart, zodat, als
er een afspraak over die emissiebeperking totstandkomt, die ombouw zo snel
mogelijk kan worden gerealiseerd.Gevraagd is of een blijvende overcapaciteit goed is voor de CO2-reductie.
Gek genoeg is het waar dat met import van stroom de Nederlandse CO2-reductie
bevorderd wordt. Overcapaciteit is niet alleen een internationale kwestie.
Ook nationaal is er sprake van. Overigens wordt door stimulering van WKK de
overcapaciteit vergroot. Er komt wel een einde aan die overcapaciteit, alleen
is niet bekend wanneer dat gaat gebeuren. Dat hangt ook af van de ontwikkeling
van de prijzen.Met betrekking tot de kabelverbinding met Noorwegen antwoordde de minister
dat het contract inhoudelijk mooi is, maar dat de prijs erg hoog is. De contractspartijen
voeren momenteel overleg over die prijs. Daarnaast speelt toetsing aan het
Europese mededingingsrecht een rol. Noorse waterkracht komt overigens nu al
via Zweden en Denemarken op de Europese markt. Uiteraard kan een extra REB-vrijstelling
voor deze energie niet gelden, omdat de prijs via concurrentie bepaald wordt.Zij was er niet voor dat de overheid een gedragscode ontwikkelt op het
gebied van sponsoring of andere zaken voor energiebedrijven. De tarieven worden
door de minister en de DTE samen vastgesteld. Dat betekent dat er jaarlijks
een efficiencykorting komt. Als dat op een goede wijze gebeurt, zullen de
tarieven zo scherp mogelijk zijn. Als men dan toch nog voor sponsoring kiest,
gaat dat ten koste van de winst en dan draaien de aandeelhouders daarvoor
op. Zij vond het zeer wel voorstelbaar dat de energiebedrijven onderling besluiten
een gedragscode overeen te komen.Moeten er Europese milieueisen gesteld worden aan stroom? De kern van
de internationale afspraken is gelegen in de Kyotoafspraken. Die afspraken
moeten doorwerken in het nationaal milieubeleid van alle landen, ook ten aanzien
van andere milieuaspecten is er op vele gebieden sprake van internationale
samenwerking. Er wordt op dit moment binnen de Unie aan een duurzame richtlijn
gewerkt.Het verheugde de minister dat de directeur van de DTE zeer grote ambities
heeft om de tarieven snel omlaag te krijgen. Het toezichtssysteem, dat in
overleg met de Kamer tot stand is gekomen, is zeer zorgvuldig. Per 1 januari
2000 is het startniveau vastgesteld met de directeur DTE. Dat niveau is 2%
lager dan in 1999. Dan gaat het wel om 225 mln. Het zou mooi zijn als een
verdergaande daling mogelijk is, maar daar moet dan wel de nodige zorgvuldigheid
bij betracht worden. Zij had begrepen dat de DTE hard werkt aan de tarieven
voor volgend jaar. Later dit jaar zullen de bevindingen van de DTE besproken
worden.De minister was niet tegen het geschikt maken van Demkolec voor vergassing
van biomassa, zoals rioolslib, kippenmest en kunststoffracties. Het is echter
aan Demkolec en haar aandeelhouders om daarover te beslissen. Het verbranden
en vergassen van biomassa blijft natuurlijk een interessante optie, omdat
het bijdraagt aan het realiseren van de Kyotodoelstelling tot het beperken
van de CO2-uitstoot.Zij ging in op de klacht dat bepaalde producenten van windenergie de REB
niet terugontvangen. Energiebedrijven zijn verplicht om de REB door te sluizen
naar de producenten, anders moeten zij de REB afdragen. Dat geldt ook voor
alle nieuwe projecten. Het probleem dat is aangekaart heeft betrekking
op de projecten waarvoor eerder met de producenten een vaste prijs was afgesproken.Op de vraag welke WKK-instrumenten nu al van kracht zijn, antwoordde de
minister dat er al bepaalde subsidies van kracht zijn. Ook geldt de regelgeving
op basis van de Wet milieubeheer al. Een fiscaal instrument is de REB, die
overigens volgend jaar wederom wordt verhoogd. De aanpak op basis van convenanten
wordt voortgezet. Ook de REB-vrijstelling voor het eigen gebruik is al van
kracht.Gevraagd is hoe de verspilling van warmte tegen kan worden gegaan. Het
probleem is dat hergebruik in nogal wat gevallen helemaal niet rendabel is.
Er zijn subsidies voor via het CO2-reductieplan. Voor duurzame
warmte is met ingang van 2000 in de REB een doorsluisfaciliteit gecreëerd
vergelijkbaar met die voor elektriciteit en gas.De minister was geen voorstander van een heffing op verspilde warmte of
restwarmte. Zij zag wat dat betreft problemen met de controle en de handhaving.
Zo'n heffing kan ook niet worden opgelegd als een bedrijf de warmte zelf niet
kan gebruiken of in de buurt van een bedrijf geen mogelijkheden tot levering
zijn. De grote bedrijven zijn gehouden aan de convenantsafspraken. Daarin
zit wel een incentive om te besparen en zo min mogelijk te verspillen.Met betrekking tot de netwerktarieven voor WKK merkte de minister op dat
in het kader van de behandeling van de Elektriciteitswet is afgesproken dat
in het tarief geen subsidie verstopt kan worden, maar dat het tarief in overeenstemming
moet zijn met de veroorzaakte kosten. Dus als er door WKK netkosten worden
uitgespaard, bijvoorbeeld omdat er minder beslag gelegd wordt op het hoogspanningsnet,
dan moet dat ook aan WKK ten goede komen. De DTE onderzoekt dit. De minister
zegde toe er bij de DTE op aan te dringen haar zo snel mogelijk te melden
of het al goed geregeld is of dat er nog verbeteringen moeten worden aangebracht.Naar aanleiding van de opmerking dat het moeilijk wordt de MJA's na te
komen zonder WKK, stelde zij dat zij er van uitging dat de WKK niet wegvalt.
Het is alleen momenteel weinig aantrekkelijk om nieuwe capaciteit te bouwen.
Overigens blijven er nog steeds rendabele installaties mogelijk. Het afgelopen
jaar zijn er wel degelijk projecten gerealiseerd.De ontwikkelingen rondom het gebruik van warmtepompen zijn nog niet ver
genoeg om over te gaan tot grootscheepse marktintroductie. De overheid trekt
extra geld uit voor demonstratieprojecten. Binnenkort verschijnt er een meerjarenprogramma
warmtepompen. Onderhandelingen zijn gaande met de marktpartijen om een convenant
te sluiten. Gehoopt wordt dat daarmee een stimulans voor grootschaliger toepassing
mogelijk is. Met ingang van 2001 wordt de REB-systematiek gewijzigd. De heffingvrije
voet wordt vervangen door een forfaitaire vrijstelling. Dat betekent dat de
vrije voet van gas niet meer kan worden overgeheveld naar elektriciteit. Onderzocht
wordt of het gebruik van warmtepompinstallaties ook gestimuleerd kan worden
met inzet van het REB-instrumentarium.De minister merkte vervolgens op dat het MJA-instrumentarium in 1997 is
geëvalueerd. In het algemeen was het oordeel positief. Energiebesparing
is hoger op de agenda van de industrie gekomen. Doelstellingen zijn binnen
bereik gekomen. De autonome energiebesparing is ongeveer verdubbeld door de
MJA-aanpak. De aanbevelingen die de evaluatie heeft opgeleverd, te weten steviger
energiebesparingsplannen en een meer uniforme monitoring, zijn opgepakt. Inmiddels
werkt NOVEM voor beide thema's met standaardkwaliteitsboeken. De nieuwe MJA's
worden alleen afgesloten als de sectoren bereid zijn tot een reële inspanning.
Het is nu zaak om aan de slag te gaan met de aanbevelingen die uit de evaluatie
naar voren zijn gekomen.Zij stelde dat benchmarking een goed instrument is om milieuproblemen
aan te pakken. Wel moet per geval beoordeeld worden wat het beste instrument
is voor een bepaald probleem. Ook is het van belang dat met dit instrument
ervaring wordt opgedaan.Bij sommige MJA's zijn de afgesproken doelstellingen niet bereikt. Daar
moet actie op ondernomen worden. In de rapportage zijn de doelstellingen per
sector gemeld. Gemiddeld wordt de doelstelling van 20% in 2000 ten opzichte
van 1989 gehaald. In sommige gevallen wordt meer en in sommige gevallen minder
gepresteerd dan het gemiddelde. Sectoren die het naar verwachting niet halen
zijn per brief opgeroepen tot een nadere inspanning.In 1997 is een nieuw milieuconvenant getekend voor de glastuinbouw, waarin
een energie-efficiencyverbetering was opgenomen van 65% in 2010 ten opzichte
van 1980. Er is een grote inspanning zowel van de overheid als van de sector
nodig om die besparing te realiseren. Liberalisering van de energiemarkt kan
ook het maatregelenpakket van de glastuinbouw veranderen. De minister was
er voorstander van dat de energiebesparingsdoelstellingen uit het convenant
uitgangspunt blijven. Dat convenant wordt binnenkort geëvalueerd op verzoek
van de sector, mede in het licht van de liberalisering. Vervolgens deelde
de minister in dit verband mede dat een eerste gesprek heeft plaatsgevonden
tussen de glastuinbouw en de Gasunie. Er wordt dus wel degelijk onderhandeld
over de overgangssituatie rond het CDS-systeem.De minister stelde dat de convenantenaanpak succesvol is gebleken. Het
is niet verstandig om een succesformule te veranderen. Dat betekent een voortzetting
van die aanpak met het daarbij behorende flankerende beleid. Dat houdt in:
benchmarking voor de grote bedrijven en MJA's voor de middelgrote bedrijven.
In de MJA's moeten wel een aantal verbeteringen worden aangebracht. Ook moet
er meer sprake zijn van individuele binding. Daarom maken bedrijven nu eerst
een energiebesparingsplan en treden dan vervolgens op basis daarvan toe. De
terugverdientijd is verlengd van drie naar vijf jaar. Ook dat is een verscherping.
Verder is er een algemene implementatie van de energiezorg en een gestandaardiseerde
monitoring.De vrees is geuit dat economische groei de CO2-winst teniet
kan doen. Economische groei is een belangrijke doelstelling van het kabinet.
Die is ook nodig, al was het maar om de milieumaatregelen te kunnen betalen.
Het kabinet heeft dan ook de ambitie om economische groei te realiseren en
tevens een reductie van de CO2-uitstoot te bevorderen. Het maatregelenpakket
dat in de uitvoeringsnota Klimaatbeleid is opgenomen, is zodanig dat dit mogelijk
is. Als veronderstellingen tegenvallen, moet het beleid extra worden aangescherpt.
Daartoe is in de klimaatnota ook een reservepakket aan maatregelen opgenomen.Op de vraag of in de MJA's afspraken moeten worden opgenomen over duurzame
energie antwoordde de minister dat sommige sectoren dat niet willen. Het hangt
af van de economische haalbaarheid ervan. In elk geval geldt dat een convenant
vrijwillig wordt gesloten. Dus beide partijen moeten het willen.De minister vertelde hoe het staat met het onderzoek naar een groen nationaal
inkomen. De wetenschappelijke begeleidingscommissie heeft vastgesteld dat
het rapport nog niet publicabel is. Afgelopen najaar is de opdracht aan het
IVM gegeven voor een afrondend onderzoek. De onderzoekers hebben gesteld dat
zij voor een deugdelijk onderzoek, gezien de omvang en de bij hen beschikbare
capaciteit, uiterlijk eind oktober van dit jaar de onderzoeksresultaten zullen
presenteren. De Kamer zal hierover uiteraard geïnformeerd worden.De voorzitter van de commissie,BiesheuvelDe griffier van de commissie,Tielens-TripelsXNoot1Samenstelling: Leden: Blaauw (VVD), Biesheuvel (CDA), voorzitter, Witteveen-Hevinga
(PvdA), Leers (CDA), Voûte-Droste (VVD), ondervoorzitter, Van Zuijlen
(PvdA), M. B. Vos (GroenLinks), Rabbae (GroenLinks), Marijnissen (SP),
Hessing (VVD), Giskes (D66), Crone (PvdA), Van Dijke (RPF), Van Walsem (D66),
Hofstra (VVD), Wagenaar (PvdA), Verburg (CDA), Stroeken (CDA), Ravestein (D66),
Geluk (VVD), Bos (PvdA), Van den Akker (CDA), Blok (VVD), De Boer (PvdA),
Hindriks (PvdA).Plv. leden: Snijder-Hazelhoff (VVD), Atsma (CDA), Kalsbeek
(PvdA), Wijn (CDA), Klein Molekamp (VVD), Schoenmakers (PvdA), Van der Steenhoven
(GroenLinks), Vendrik (GroenLinks), Poppe (SP), Kamp (VVD), Van den Berg (SGP),
Kuijper (PvdA), Van Middelkoop (GPV), Schimmel (D66), Van Baalen (VVD), Herrebrugh
(PvdA), Schreijer-Pierik (CDA), Van der Hoeven (CDA), Bakker (D66), Van Beek
(VVD), Koenders (PvdA), De Haan (CDA), Udo (VVD), Smits (PvdA), Hamer (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26898-7.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl