Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding; Nader voorlopig verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20002001-26691, nr. 137d

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

23-03-2001

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

26691 nr. 137d

20-03-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26691Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 41 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 691Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging
(Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding)nr. 137dNADER VOORLOPIG VERSLAG VAN DE VASTE COMMISSIES VOOR JUSTITIE EN VOOR
VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT1Vastgesteld 20 maart 2001De memorie van antwoord gaf de commissies nog aanleiding tot het maken
van de volgende opmerkingen en het stellen van de volgende vragen.De leden van de CDA-fractie waren van mening
dat de memorie van antwoord ten aanzien van sommige vraagpunten meer duidelijkheid
heeft geschapen, maar op andere punten meer vragen heeft opgeroepen dan beantwoord.
Ten aanzien van principiële vraagpunten van de CDA-fractie – met
name die ten aanzien van de grondslag van het wetsvoorstel, de verantwoordelijkheid
van de wetgever in verhouding tot rechterlijke uitspraken en een onderbouwd
standpunt met betrekking tot het EVRM – waren zij zeer teleurgesteld
omdat niet op de portee van hun vragen is ingegaan. De leden hier aan het
woord hoopten dat de bewindslieden – ook al zou dit het tijdschema met
het streven van 10 april a.s. als datum van plenaire behandeling doen wijzigen –
in staat zijn hun vragen volledig te beantwoorden zodat de plenaire behandeling
van het onderhavige wetsvoorstel wat hen betreft voldoende is voorbereid.De leden van de CDA-fractie vroegen nogmaals aan te geven hoe de verschillende
elementen die voor de regering reden zijn voor het voorliggende wetsvoorstel
(rechtszekerheid van de arts, rechtszekerheid van de patiënt, vergroting
van de meldingsbereidheid) zich tot elkaar verhouden. Zijn bijvoorbeeld de
rechtszekerheid van de arts en die van de patiënt twee nevenschikkende
factoren? Kan daarbij de stelling van de regering dat patiënten zich
belemmerd voelen in hun overleg met de arts door de huidige wetgeving worden
onderbouwd, bijvoorbeeld met onderzoeksresultaten? De gewenste toename van
de meldingsbereidheid van artsen is door de regering van belang geacht voor
het voorliggende wetsvoorstel. Is de gewenste toename van deze meldingsbereidheid
een zelfstandige grond voor het wetsvoorstel? Hoe verhoudt dit element zich
tot de rechtszekerheid van de arts? Zijn dit twee verschillende factoren of
dekken zij elkaar? Waarom kan geen antwoord worden gegeven op de vraag van
deze leden welk meldingspercentage de regering binnen welke tijd
voor ogen staat? Kan de regering alsnog – eventueel bij benadering –
aangeven wat zij te dien aanzien aanvaardbaar en wat zij onaanvaardbaar acht?De regering acht de aanvaarding van euthanasie in brede kring van onze
samenleving van belang als reden voor indiening van het wetsvoorstel. Dit
is een andere reden dan de rechtszekerheid van de arts. Zijn zij nevengeschikt,
welke rechtsgrond is leidend voor dit wetsvoorstel? De regering veronderstelt
dat vergrote acceptatie van euthanasie in onze samenleving zonder meer leidt
tot het wetsvoorstel zoals dit nu voorligt. Het wetsvoorstel gaat echter wezenlijk
niet over de morele acceptatie van euthanasie. Tevens is het met de huidige
regeling mogelijk dat ook juridisch de arts niet dient te worden gestraft.
Wezenskenmerken van het voorliggende wetsvoorstel zijn onder meer de bijzondere
strafuitsluitingsgrond en het op afstand plaatsen van het OM. Zijn er onderzoeksresultaten
met betrekking tot de mening van de bevolking op deze en andere punten die
het voorliggende wetsvoorstel doen afwijken van de vigerende wetgeving en
regelgeving? Zo ja, welke? Zo neen, kan de regering haar veronderstelling
nader onderbouwen?De leden van de CDA-fractie vroegen om opheldering ten aanzien van het
antwoord van de bewindslieden op hun vragen met betrekking tot de zaak Brongersma.
Zij hadden met name gevraagd of, ingeval in genoemde zaak artikel 40 van het
Wetboek van Strafrecht van toepassing zou worden verklaard, dit zal leiden
tot een aanpassing van het voorliggende wetsvoorstel of van de verruiming
van de werkingssfeer. Kan de regering bevestigen dat zij steeds met nadruk
heeft verklaard dat levensmoeheid niet onder de reikwijdte van het wetsvoorstel
valt en dat dit zo blijft? Kan de regering tevens bevestigen dat – hetgeen
ook uit de memorie van antwoord blijkt – over lijden dat voortvloeit
uit een andere dan een medische context niet door een arts behoort te worden
geoordeeld? In de memorie van antwoord wordt tevens gesteld er «geen
reden is om het voorliggende wetsvoorstel op dit punt te wijzigen naar aanleiding
van een nadere uitspraak in de zaak Brongersma».De leden van de CDA-fractie zeiden dit niet te kunnen rijmen met andere
zinsneden in het antwoord van de regering op hun vragen. De regering antwoordde
namelijk tevens dat lijden onder levensmoeheid «tot dusver» niet
wordt begrepen onder het begrip uitzichtloos en ondraaglijk lijden, zoals
dat in de huidige meldingsprocedure en ook in het onderhavige wetsvoorstel
is vastgelegd. Tevens wordt gemeld: «Ook is het in dit licht niet gewenst
om van een verruiming van de werkingssfeer melding te maken» met daarbij
de toevoeging: «Niet ondenkbaar is dat uit het opnieuw beoordelen en
wegen van het feitencomplex komt vast te staan dat er in het concrete geval
inderdaad sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt.
Alsdan komt pas de vraag aan de orde of en zo ja in welke zin de regeling
aanpassing behoeft». De leden van de CDA-fractie constateerden tegenstrijdigheden
in het antwoord van de regering. Enerzijds is tot dusverre de suggestie gewekt
dat de grens die bij levensmoeheid wordt getrokken van normatieve aard is,
anderzijds lijkt de regering haar grensstellende taak wederom afhankelijk
te maken van uitsluitend hetgeen de rechter in een individuele zaak beslist.
Wat is op deze indruk van de leden van de CDA-fractie de reactie van de regering?De regering vervolgt voorgaand citaat met: «Het voorgaande is ook
een begin van een antwoord op de vraag van dezelfde leden met betrekking tot
de wijze waarop de regering om zal gaan met uitspraken van rechterlijke colleges
op het onderhavige terrein». De zorg van de leden hier aan het woord
over het antwoord van de regering over hoe om te gaan met de eigen verantwoordelijkheid
van de wetgever is door de beantwoording van de regering niet afgenomen maar
vergroot. Kan de regering hierop reageren? Kan zij daarbij alsnog antwoord
geven op de eerdere vragen van de leden van de CDA-fractie in dit kader? Zij
hadden onder meer gevraagd om een visie van de regering op de
eigen verantwoordelijkheid van de wetgever ten aanzien van rechterlijke uitspraken
op het terrein van de euthanasie en hadden daarbij verzocht aan te geven op
basis van welke criteria de regering meent dat van rechterlijke oordelen afgeweken
zou kunnen of moeten worden. Kan de regering daarbij aangeven hoe zij met
elkaar kan rijmen dat enerzijds in de memorie van antwoord het draagvlak bij
de bevolking als van belang voor het overnemen van jurisprudentiële criteria
in wetgeving wordt betiteld terwijl anderzijds van dat (thans ontbrekende)
draagvlak bij de bevolking niet wordt gerept bij de suggestie dat de voorliggende
regeling mogelijk aanpassing behoeft naar aanleiding van een onherroepelijke
uitspraak in de zaak Brongersma?Kan de regering overigens nog aangeven hoe zij aankijkt tegen het begrip
gezondheid gezien de overweging daaromtrent in het vonnis van de rechtbank
in de zaak Brongersma en de WHO-definitie?De leden van de CDA-fractie hadden met betrekking tot artikel 2 van het
EVRM vragen gesteld over de opvatting van de regering dat onvervreemdbare
rechten slechts die rechten zijn, waarbij de mens nooit een respectabel belang
heeft bij de mogelijkheid er afstand van te doen, welk belang zich uit in
de weloverwogen wil van de patiënt. Zij hadden onder meer gevraagd of
de regering die opvatting kan staven aan de hand van de wordingsgeschiedenis
van het EVRM alsook de jurisprudentie van het EHRM. In de memorie van antwoord
erkent de regering te dien aanzien naar het oordeel van de CDA-fractie terecht
dat «de wordingsgeschiedenis van het EVRM noch de jurisprudentie van
het Europees Mensenrechtenhof duidelijk uitsluitsel» geeft. De regering
vervolgt dat het aan de staten is die partij zijn bij het EVRM om aan artikel
2 van dit Verdrag een uitleg te geven die redelijk is en overigens in overeenstemming
met de strekking van het EVRM. Bij de redenering die de regering vervolgens
bezigt is echter – ondanks de vraag van de leden van de CDA-fractie
daartoe – op geen enkele wijze verwezen naar de wordingsgeschiedenis
van het EVRM en de jurisprudentie van het EHRM. Evenmin bezigt de regering
andere bronnen ter staving van haar redenering. Kan de regering bedoelde onderbouwing,
zo vroegen de leden van de CDA-fractie, alsnog te geven?De regering heeft in antwoord op vragen van leden van de CDA-fractie geantwoord
bij wilsbekwamen een mondelinge verklaring van de patiënt tegenover de
arts te prefereren boven een schriftelijke wilsverklaring. De leden hier aan
het woord waren het met de regering eens dat ervan uitgegaan kan worden (althans
wat de leden hier aan het woord betreft in veel gevallen) dat over een wilsverklaring
die op schrift is gesteld goed is nagedacht en dat dit bij de beoordeling
van de zorgvuldigheidsnormen door de arts een «voorsprong» biedt.
Juist om die reden vroegen deze leden de regering thans wat erop tegen is
om bij wilsbekwamen een schriftelijke wilsverklaring te verlangen, niet in
plaats van maar als noodzakelijke aanvulling op een mondeling verzoek om levensbeëindiging.
Kan de regering hierop reageren?De regering heeft in de memorie van antwoord in antwoord op vragen van
de leden van de VVD-fractie geconstateerd dat ingeval van een comateuze patiënt
voorlichting feitelijk onmogelijk is. Zij stelt vervolgens: «In dat
geval ligt het voor de hand dat de arts de vooruitzichten met de familie bespreekt.
Hetzelfde geldt voor de bespreking van de eventuele redelijke andere oplossingen».
Kan de regering de veronderstelling van de leden van de CDA-fractie bevestigen
dat dit ook geldt bij alle andere (latere) wilsonbekwamen bij wie die feitelijke
onmogelijkheid zich manifesteert? Dient een en ander zo te worden begrepen
dat de arts in dergelijke situaties verplicht is om familie of andere vertrouwenspersonen
van de patiënt in te schakelen? Is de regering het met de leden van de
CDA-fractie eens dat deze plicht voortvloeit uit de in het wetsvoorstel neergelegde zorgvuldigheidsvereisten, juist omdat deze in tegenstelling
tot wilsbekwamen bij wilsonbekwamen door de feitelijkheid van de wilsonbekwaamheid
niet optimaal kunnen worden getoetst? Kan de regering bevestigen dat, indien
in genoemde situaties bedoelde plicht van de arts niet is nagekomen, moeilijk
sprake kan zijn van het voldoen aan de wettelijke zorgvuldigheidsvereisten?Palliatieve zorg kan volgens de memorie van antwoord geen reëel behandelingsalternatief
zijn. Deze stelling had de leden van de CDA-fractie zeer verbaasd. Kan de
regering aangeven waar zij deze stellingname tot nu toe in die bewoordingen
heeft betrokken? Tot dusverre heeft de regering in de stukken immers steeds
gesteld – zelfs in dezelfde memorie van antwoord – dat volgens
artikel 2, eerste lid, onderdeel d van het wetsvoorstel de palliatieve zorg
ter sprake dient te komen in het kader van nog voorhanden zijnde alternatieve
behandelingsmogelijkheden. Eerder had de regering zelfs gesteld dat in het
kader van voornoemd artikellid uit het wetsvoorstel een aanbod aan palliatieve
zorg dient te worden gedaan aan de patiënt. Kan de regering deze tegenstrijdigheden
nader toelichten?Hoe beziet de regering de situatie waarin palliatieve zorg het lijden
naar het oordeel van de arts zodanig kan voorkómen en verlichten dat
dit door de arts als niet ondraaglijk kan worden ingevoeld? Kan de regering
bevestigen dat zulks ook in een situatie van uitzichtloos lijden betekent
dat de arts strafbaar is omdat zowel sprake moet zijn van de ondraaglijkheid
van het lijden als van de uitzichtloosheid van het lijden?In het kader van artikel 2, eerste lid, onderdeel d is, ook volgens de
regering, het doen van een aanbod van palliatieve zorg vereist. De leden van
de CDA-fractie hadden de regering gevraagd aan te geven hoe dit belangrijke
onderdeel van de zorgvuldigheidseisen een eigen plaats kan krijgen bij de
beoordeling door de toetsingscommissies alsook in het uiteindelijke oordeel.
Daarop hadden zij geen concreet antwoord van de regering gekregen. Is er een
soort «check-list» van punten die een uitwerking zijn van de zorgvuldigheidseisen,
zoals het aanbod van palliatieve zorg en de handelwijze daaromtrent? Zo nee,
acht de regering het wenselijk dat deze er komt en dat de palliatieve zorg
op deze wijze in elke casus specifieke aandacht krijgt en in het oordeel van
de toetsingscommissies apart wordt opgenomen als beoordelingspunt? Zo nee,
waarom niet?In antwoord op vragen van de leden van de SP-fractie antwoordde de regering
dat het niet noodzakelijk is om het voorstel van palliatieve supportteams
te ondersteunen. De leden van de CDA-fractie vroegen zich af of – als
het al terecht zou zijn de noodzaak te ontkennen – het desalniettemin
wenselijk is om de aandacht die in het SCEN-project wordt besteed aan de palliatieve
deskundigheid van een consulent aan te vullen met palliatieve supportteams.
De arts is immers niet verplicht gebruik te maken van consultatie van een
collega die bezit over specifieke palliatieve deskundigheid. Kan de regering
hierop reageren?De leden van de CDA-fractie hadden nog een vraag over de melding als vereiste
voor toepasselijkheid van de strafuitsluitingsgrond. Hun verwachting is dat
daaraan te zijner tijd in de rechtspraak voorbij gegaan zal worden. In de
praktijk kan dat al spoedig het geval zijn, bijvoorbeeld indien een arts niet
voldoet aan de meldingsplicht maar voor het overige aan alle zorgvuldigheidseisen
volledig heeft voldaan. Zal het OM dan vervolgen of ten aanzien van het strafbare
feit van doding op verzoek seponeren en alleen de niet-melding ter zitting
brengen? Ligt het niet voor de hand, dat dan de niet-melding door middel van
een (voorwaardelijke) transactie zal worden afgedaan? In de memorie van antwoordt stelt de regering dat, indien de arts geen
melding heeft gemaakt van het overlijden van de patiënt terwijl er sprake
was van euthanasie, «deze zich zelf in de positie heeft gebracht dat
zijn handelen niet op de gebruikelijke wijze getoetst kan worden aan de zorgvuldigheidseisen».
Zij vervolgt dat dit betekent, dat hij «in beginsel» geen beroep
kan doen op de bijzondere strafuitsluitingsgrond. Kan de regering bevestigen
dat de woorden «in beginsel» hier ongelukkig terecht gekomen zijn
en dienen te vervallen? Zo nee, kan dit nader worden toegelicht?In antwoord op vragen van de CDA-fractie antwoordde de regering dat, indien
de consulent zijn werk niet of niet naar behoren heeft gedaan, dan «in
beginsel» ook de strafuitsluitingsgrond voor de arts geldt. Kan worden
aangegeven wat wordt bedoel met «in beginsel»? Wanneer kan getwijfeld
worden aan de gelding van de strafuitsluitingsgrond in voornoemde situatie?
Indien vast zou komen te staan dat de consulent zijn werk niet of niet naar
behoren heeft verricht, welke maatregelen kunnen dan rechtens worden genomen?De regering noemt in de memorie van antwoord een aantal belangrijke vereisten
waaraan de consulent zou moeten voldoen en meldt dat aan al de aspecten in
de training en opleiding van SCEN-artsen aandacht wordt besteed. De arts is
echter, zo concludeerden de leden van de CDA-fractie, niet verplicht een collega
te consulteren die bedoelde training en opleiding heeft gevolgd. Hoe beziet
de regering dit laatste in het kader van de terechte eisen die zij stelt aan
de consulent?Kan de regering de leden van de CDA-fractie berichten wanneer naar verwachting
de resultaten van het thans lopende onderzoek naar de positie van verpleegkundigen
bekend zullen zijn? Kunnen deze onderzoeksresultaten aan beide Kamers der
Staten-Generaal worden toegezonden?De regering stelt in de memorie van antwoord dat de onderzoeksresultaten
mogelijk kunnen leiden tot «een nuancering» van de huidige regels.
Sluit de regering de mogelijkheid uit dat de onderzoeksresultaten niet slechts
kunnen leiden tot een nuancering maar zelfs tot een andere stellingname dan
hetgeen de regering thans voorstaat? Zo ja, kan de regering dit nader onderbouwen?De regering herhaalt met betrekking tot het vraagstuk van de gewetensbezwaarden
(artsen en verpleegkundigen) de argumenten voor haar conclusie dat het opnemen
van een wettelijke bepaling inhoudelijk geen toevoeging brengt aan de huidige
situatie. Daarmee hadden de leden van de CDA-fractie nog geen antwoord op
een aantal vragen waarop zij graag een direct antwoord wilden en die zij vanwege
die reden herhaalden: Waarom is het niet wenselijk dat de wetgever zelf duidelijkheid
betracht? Is de regering het ermee eens dat een wettelijke grondslag voor
gewetensbezwaarden van een andere orde is dan in een CAO of in richtlijnen
van beroepsorganisaties neergelegde regels? Erkent de regering de in de praktijk
gevoelde behoefte aan rechtszekerheid door een wettelijke verankering van
de positie van de gewetensbezwaarde arts of verpleegkundige? Zijn er redenen
deze behoefte als wetgever niet serieus te nemen?De leden van de CDA-fractie vroegen de regering tevens een antwoord te
geven op de vragen in het schrijven van NU'91 d.d. 2 maart 20011 en de brief van de NVVE d.d. 2 maart 2001, gericht aan de Eerste Kamer
der Staten-Generaal. Kan de regering hierop reageren?De regering acht een verslag van mondelinge toelichting tegenover de arts
op het oordeel van de toetsingscommissie (artikel 9, vierde lid) niet nodig.
Hoe beziet de regering de wenselijkheid van een dergelijk verslag ingeval
het oordeel door de toetsingscommissie aan het OM wordt gezonden?
De reactie van de arts op de toelichting door de commissie van het oordeel
kan in dat verband immers van belang zijn. Wordt van het gesprek met de arts
voorafgaand aan de oordeelsvorming van de commissie (artikel 8, tweede lid),
een verslag gemaakt? Zo neen, waarom niet? Wordt daarmee niet afgeweken van
hetgeen in kringen van oordelende organen en instanties gangbaar is?Gezien het gegeven dat de regering levensbeëindiging op verzoek en
hulp bij zelfdoding een structureel verschijnsel noemt en gegeven de toenemende
vergrijzing, rijst de vraag hoe de feitelijke werkwijze van de toetsingscommissies
nu is en straks zal zijn? Komt er straks een ambtelijke voorbereiding? Hoe
gestructureerd zien de dossiers er thans uit (modelformulieren, invulvragen,
teksten van de toelichting bij een en ander)? Krijgen alle leden van de commissie
nu en als de aantallen groter worden alle dossiers in hun volledigheid? Worden
de medische dossiers van de patiënten nu en ook bij toenemende aanvallen
door de artsen in kopie bijgevoegd?De leden van de CDA-fractie hadden de wenselijkheid van het kunnen hebben
van inzicht van de toetsingscommissies in de registratiegegevens over het
hele land in verband gebracht met het ook door de regering onderschreven belang
van de eis van een vertrouwensrelatie tussen arts en patiënt en ook anderszins
de sociale context van de patiënt. Van belang is met andere woorden dat
niet een situatie ontstaat waarin bepaalde artsen telkens worden ingeschakeld
om euthanasie te plegen. Is de regering het hiermee eens? In de memorie van
antwoord stelt de regering het voornemen te hebben onderzoek te verrichten
naar de wijze waarop uitvoering kan worden gegeven aan een landelijk registratiesysteem.
Kan de regering bevestigen dat er in ieder geval een dergelijk systeem komt
waarin, gelet op het voorgaande en op de zorgvuldigheid die de toetsingscommissies
bij hun oordelende taak dienen te betrachten, een koppeling van de naam van
de arts met het aantal aan de commissies voorgelegde zaken mogelijk is? Zo
nee, waarom niet?De regering stelt dat de officier van justitie geen algemene informatie
uit de registratie kan vragen maar uitsluitend die welke in een concreet geval
nodig is. De leden van de CDA-fractie achten het wenselijk dat het college
van procureurs-generaal in het kader van bewaking van de taak en bevoegdheden
van het OM en de relatie tussen de toetsingscommissies en het OM wél
algemene informatie uit het registratiesysteem kan vragen. Is de regering
het hiermee eens? Zo nee, waarom niet? De leden van de CDA-fractie vroegen
de regering hierbij om, indien de regering dit niet nodig zou vinden, tevens
te beargumenteren waarom zulks niet wenselijk zou zijn.De leden van de CDA-fractie hadden vernomen dat het gezamenlijk jaarverslag
van de regionale toetsingscommissies over 2000 inmiddels gereed is. Kan dit
hen worden toegezonden?De leden van de CDA-fractie zeiden het met de regering eens te zijn dat
het wenselijk is dat de arts de patiënt in een zo vroeg mogelijk stadium
kenbaar maakt bezwaren te hebben tegen het inwilligen van een wens om euthanasie,
zodat de patiënt daarmee de beste mogelijkheid heeft om nog op eigen
gelegenheid een andere arts te zoeken. De regering stelt ook terecht dat er
een plicht is van een arts om als goed hulpverlener de patiënt niet in
de steek te laten. De leden van de CDA-fractie begrepen deze plicht als een
morele plicht en niet als een juridische. Kan de regering dit bevestigen?
De leden hier aan het woord vonden de memorie van antwoord niet duidelijk
waar gesteld wordt: «Dat laatste impliceert dat wanneer een patiënt
niet zelf (meer) in staat is een andere arts te vinden die niet afwijzend
tegenover euthanasie staat, de arts de patiënt in de gelegenheid moet
stellen een andere arts te benaderen». Kan de regering dit
verduidelijken? In antwoord op vragen van de leden van de PvdA-fractie stelt
de regering dat, indien na aanvaarding van het wetsvoorstel de meldingsbereidheid
niet toeneemt, moet worden onderzocht wat hiervan de oorzaak is. De leden
van de CDA-fractie vroegen de regering naar aanleiding hiervan meer concreet
aan te geven wat de voornemens van de regering te doen aanzien zijn. Na welke
tijdspanne zal een en ander worden onderzocht? ? Kan worden toegelicht op
welke gronden de tijdsperiode, die de regering voornemens is te hanteren,
berust? Hanteert de regering een marge bij de beoordeling van de vraag of
de meldingsbereidheid is toegenomen? Zo ja, waarom? Bestaan er al gedachten
over de wijze waarop dit onderzoek vorm gegeven dient te worden? Zal een dergelijk
onderzoek ook plaatsvinden indien aanvankelijk de meldingsbereidheid toeneemt
maar daarna een terugval plaatsvindt waarvan herstel uitblijft? Hoe ziet de
regering het voornemen voor een onderzoek naar de oorzaak van een onverhoopt
niet toenemen van de meldingsbereidheid in relatie tot de aanstaande evaluatie
van de toetsingscommissies in combinatie met een derde onderzoek naar medische
beslissingen rond het levenseinde? Wanneer wordt daarmee een aanvang gemaakt
en wanneer zijn de onderzoeksresultaten te verwachten? Kunnen deze samen met
de reactie van de regering aan beide Kamers der Staten-Generaal worden toegezonden?De regering stelt dat alleen in hoogst uitzonderlijke gevallen een onvolkomenheid
in de uitvoering van de zorgvuldigheidsnorm kan worden geaccepteerd. Ter illustratie
hiervan wordt de situatie aangehaald waarin het vanwege de snel verslechterde
situatie van de patiënt voor de consulent geen zin meer heeft om de patiënt
te zien. Het viel de leden van de CDA-fractie op dat in de stukken, ook in
de memorie van antwoord, telkens uitsluitend dit voorbeeld wordt genoemd.
Zij zeiden eraan te hechten dat, indien de regering in dit verband meer situaties
voor ogen heeft, zij deze noemt opdat optimale duidelijkheid wordt gecreëerd
over hetgeen de regering voor ogen staat. Kan de regering meer voorbeelden
noemen en daarbij in ieder geval de bevindingen op dit punt van de regionale
toetsingscommissies en het OM tot nu toe betrekken? Indien de regering niet
méér voorbeelden kan noemen, betekent dit dan niet dat –
gelet op de bevindingen van de regionale toetsingscommissies en het OM –
het niet erg waarschijnlijk is dat er zich nog andere situaties voordoen die
onder de categorie «onvolkomenheid» vallen?De regering stelt dat, indien uit concrete feiten en omstandigheden binnen
de situatie waarin de demente patiënt verkeert, is af te leiden dat deze
ondraaglijk lijdt onder uiterst onaangename gevolgen van zijn dementie of
onder andere bijkomende aandoeningen, een verzoek om levensbeëindiging
kan worden ingewilligd. Dit had de leden van de CDA-fractie zeer verbaasd.
Naast ondraaglijkheid van het lijden dient volgens het wetsvoorstel toch immers
tevens sprake te zijn van uitzichtloosheid van het lijden? Kan de regering
dit nader toelichten? Kan de regering tevens aangeven of sprake is van uitzichtloosheid
in de hier aan de orde zijnde situatie indien objectief medisch kan worden
vastgesteld dat de betreffende patiënt niet zal ontkomen aan een fase
waarin van diepe dementie gesproken kan worden? De regering stelt namelijk
terecht dat aangenomen kan worden dat het besef van een diep demente patiënt
dermate is afgenomen dat verondersteld kan worden dat ondraaglijk lijden dan
niet meer kan worden ervaren. Kan de regering hierop reageren?De leden van de PvdA-fractie dankten de regering
voor de beantwoording van hun vragen. Zij stelden zich voor op de meeste punten
nader in te gaan bij gelegenheid van het plenaire debat. Op de beantwoording
van een enkele vraag wilden zij bij deze eerst nog schriftelijk ingaan: De leden van deze fractie zouden graag zien dat de regering grondiger
ingaat op de vraag hoe vaak en onder welke omstandigheden het voorkomt, dat
een arts met gewetensbezwaren niet adequaat meewerkt aan een verwijzing, en
of andere, meer praktische belemmeringen zich voordoen (b.v. omdat het op
korte termijn niet mogelijk is een andere huisarts in dezelfde regio te vinden,
die bereid is aan het euthanasieverzoek mee te werken). En hoe staat het met
de mogelijkheden van verwijzing voor mensen die zijn opgenomen in inrichtingen
waar de leiding principiële bezwaren heeft tegen het inwilligen van euthanasieverzoeken?
Beschikt de regering over informatie met betrekking tot aard en frequentie
van dit soort problemen en heeft zij daar ook een oplossing voor?De leden van de PvdA-fractie delen de waardering die de regering uitspreekt
voor de in 1990/1991 en 1995/1996 gedane onderzoeken naar medische beslissingen
rond het levenseinde. Voorzover hun bekend, heeft in deze onderzoeken geen
serieuze evaluatie van de meldingsprocedure plaats gehad. Wel heeft het onderzoek
in 1995 een berekening van de meldingsfrequentie op twee momenten en een beschrijving
van de beoordelingsprocedure omvat. De PvdA-fractie vroeg zich af hoe een
onderzoek dat vrijwel gelijk is aan dat van 1995 zal leiden tot de beloofde
serieuze evaluatie. Het is hun bekend dat al geruime tijd geleden vanuit het
WODC een onderzoeksvoorstel is gedaan voor een evaluatie onderzoek. Worden
de daarin aan de orde gestelde vragen en onderzoeksmethoden meegenomen in
het nu geplande onderzoek?De regering stelt in de memorie van antwoord, dat de resultaten van het
onderzoek «ook nu weer» volledig zullen worden gepubliceerd. Zij
vroegen zich af of in 1995 wel alle resultaten zijn gepubliceerd. Zij hadden
de indruk, dat dit niet het geval is, m.n. waar het de gegevens omtrent pijnbestrijding
betreft. Bovendien hadden zij vernomen, dat het CBS alle gegevens uit 1990
en 1995 vernietigd heeft. Graag zouden zij vernemen of dit juist is en waarom
dit gebeurd is. Het kwam de leden hier aan het woord voor, dat hierdoor elke
heranalyse en controle op de onderzoeksresultaten onmogelijk wordt en dat
dit onwenselijk is. De leden van de PvdA-fractie zouden graag garanties zien
dat de gegevens gedurende geruime tijd worden bewaard en ook beschikbaar worden
gemaakt voor andere onafhankelijke onderzoekers. Kan de regering deze geven?De leden van de fractie merkten op, dat zij de onderbouwing van het antwoord
op hun vraag met betrekking tot de te verwachten verbeteringen van de maatschappelijke
controle op de euthanasiepraktijk nogal mager vinden. Het komt er vooral op
neer, dat de regering verwacht dat alles beter zal lopen. Is het mogelijk
deze verwachting meer te onderbouwen? Op één onderdeel van door
deze leden gestelde vraag is niet geantwoord: valt te verwachten dat meer
dan voorheen alle gerechtvaardigde verzoeken zullen
worden gehonoreerd? In het antwoord van de regering wordt slechts ingegaan
op de vraag of alleen gerechtvaardigde verzoeken
zullen worden gehonoreerd. Graag ook op het eerste deel van de vraag nog antwoord.Het antwoord op de vraag van deze leden met betrekking tot het nakomen
van het zorgvuldigheidsvereiste heeft hen niet overtuigd. Als zich uitzonderlijke
gevallen kunnen voordoen waarin het niet redelijk is om nakoming van een bepaald
zorgvuldigheidsvereiste te verlangen, zou dit uit de wettekst behoren te blijken,
b.v. door enige ruimte te laten in artikel2, eerste lid, onderdeel e of in
artikel 9, tweede lid. De leden van de PvdA-fractie begrepen niet op grond
van welke bepaling of welk rechtsprincipe de toetsingscommissie gezien de
in het wetsvoorstel gekozen tekst zou kunnen besluiten, dat zorgvuldig gehandeld
is, als er sprake is van kleinere onvolkomenheden. Kan de regering dit nog
duidelijker uitleggen dan zij tot nu toe heeft gedaan? Is de regering
van plan de toetsingscommissies te attenderen op haar intenties op dit punt?
Zo ja, hoe? De leden van deze fractie vroegen eveneens om een reactie op de
vragen die aan de orde worden gesteld door Nieuwe Unie'91.De leden van de D66-fractie stelden het nog
op prijs om een reactie te vernemen van de zijde van het kabinet over de brief
van NU'91 van 2 maart 2001. Deze leden wilden echter niet de indruk wekken
het in alle opzichten met – soms impliciete – standpunten van
NU'91 eens te zijn. Zij meenden er goed aan te doen het eigen standpunt terzake
weer te geven en ook daarop een reactie van de zijde van het kabinet te vragen.Omdat het overgrote deel van de gevallen van euthanasie – voor zover
bekend – plaatsvindt door de huisarts in de thuissituatie, zal er in
de meeste van die gevallen geen betrokkenheid zijn van verpleegkundigen. De
relevantie van dit onderdeel van het debat is daar overigens in de ogen van
deze leden niet minder om.Verpleegkundigen hebben in het algemeen vanuit het oogpunt van de patiënt
een bepalende rol te spelen rond diens ziekbed. En die rol is zo mogelijk
nog groter in het geval de patiënt vraagt om euthanasie of overweegt
dat te vragen. Voor de patiënt is daarom een open vizier van de zijde
van de verpleegkundige t.o.v. zijn/haar wensen en noden van het grootste belang.Voor de kwaliteit van de zorg- en hulpverlening is een zelfde open vizier,
althans openheid en transparantie bij de besluitvorming rond dat ziekbed tussen
de behandelend arts en de verpleegkundige eveneens van grote betekenis.In relatie tot het voorliggende wetsvoorstel kan en mag het echter niet
anders zijn dan dat voor de relevante besluitvorming – zowel t.o.v.
de vraag of euthanasie/ hulp bij zelfdoding lege artis plaats zal kunnen vinden,
als t.o.v. de wijze waarop zulks vervolgens gebeuren zal – de arts de
volle, uiteindelijk eventueel zelfs strafrechtelijk te sanctioneren verantwoordelijkheid
neemt en krijgt. De verpleegkundige heeft in dat specifieke – strafrechtelijke
kader – niets te zoeken. De gebruikelijke voorbereidingshandelingen,
voor de uitvoering waarvan de verpleegkundige zich eventueel in medisch-tuchtrechtelijke
zin zal moeten kunnen verantwoorden, kunnen hem/haar uiteraard wel door de
arts worden opgedragen en toevertrouwd, zo meenden de leden van D66. Deze
leden vermochten nl. niet in te zien waarom de verpleegkundige in het geval
van euthanasie in het bijzonder in relatie tot de verantwoordelijke arts een
andere dan de overigens gebruikelijke rol of positie zou krijgen.Datzelfde gaat naar de mening van deze leden op voor de wijze van samenwerking
en overleg tussen de arts en de verpleegkundige: die samenwerking dient gericht
te zijn op de best denkbare zorg- en hulpverlening. Dat het aan dat overleg
in de praktijk soms schort – artsen zijn misschien niet altijd even
vanzelfsprekend geneigd daarin de noodzakelijke tijd en energie te steken –
is storend, maar het enkele feit dat het handelt om euthanasie, maakt voor
de beoordeling daarvan niet uit. Ook indien de arts in het geval van euthanasie
geen overleg pleegt met de verpleegkundige, kan dat geen uiteindelijk in het
kader van dit wetsvoorstel strafrechtelijke consequenties hebben, omdat de
in dat kader gedefinieerde zorgvuldige hulpverlening niet ziet op de wijze
van samenwerking met de verpleegkundige. In een uiterst geval is het wel denkbaar
dat het achterwege blijven van overleg tussen arts en verpleegkundige tuchtrechtelijke
gevolgen heeft.Tegen de achtergrond van het bovenstaande vroegen de leden van D66 om
een reactie van het kabinet, zowel op de hierboven weergegeven standpunten
van de fractie van D66 als op de eerder genoemde brief van NU'91. De leden van de fracties van RPF/GPV en SGP hadden met belangstelling kennis genomen van antwoorden
op de hunnerzijds gestelde vragen en gemaakte opmerkingen in het voorlopig
verslag, zulks ondanks de vele taal- en drukfouten. Een aantal vragen was
uitvoerig en soms zelfs tweemaal beantwoord. De gegeven antwoorden gaven deze
leden evenwel aanleiding tot het stellen van enige nadere vragen.In de stortvloed van brieven van verontruste burgers inzake het wetsvoorstel
toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding wordt de
wetgever en de medewetgever, voorgehouden: «Gij zult niet doden».
Wat is de reactie van het kabinet op deze waarschuwing?In Europa is veel commotie ontstaan over het voorliggende wetsvoorstel.
Wat vindt het kabinet van die commotie? Wat doet het kabinet er mee? Indien
Nederland op grote schaal en zeer indringend beschuldigd wordt tekort te doen
aan de mensenrechten, zou het, juist vanwege het belang dat wij vanouds aan
de gezamenlijke instemming met die rechten worden gehecht toch wijs zijn om
internationale deskundigen van een onafhankelijke Europese instantie advies
te vragen alvorens de parlementaire afhandeling van het wetsvoorstel af te
ronden. Wat vindt de regering van deze suggestie?De toetsingscommissies spreken een deskundig oordeel over hulp bij levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding na melding van de uitvoerende arts. Welke
kwalificatie heeft dat oordeel? Is het medisch, is het ethisch of juridisch
van aard? Deze leden zeiden te vermoeden dat het juridisch van aard zal zijn,
omdat het uiteindelijk strafbaarheid uitsluit of insluit. Welk argument is
er dan tegen het verwijt dat artsen (in overleg met andere deskundigen) rechters
in eigen zaak zijn geworden? Zijn er analogieën van deze zaak in het
strafrecht? Is de juridische onafhankelijkheid van de toetsingscommissie niet
in strijd met het EVRM?Graag zouden deze leden een uitgebreide toelichting zien op de uitspraak
in de memorie van antwoord op blz.17: «Kan de patiënt echter niet
als wilsbekwaam worden aangemerkt en ontbreekt tevens een schriftelijke wilsverklaring,
dan geldt de meldingsprocedure voor levensbeëindiging bij enkele bijzondere
categorieën patiënten (welke zijn dat, zo vroegen de leden van de
fracties van RPF/GPV en SGP). Dit houdt in dat de gemeentelijke lijkschouwer
de noodzakelijke stukken direct zendt aan de officier van justitie. Zoals
wij al in de schriftelijke stukkenwisseling met de Tweede Kamer hebben opgemerkt,
ligt het in ons voornemen dat deze stukken in de toekomst naar een centrale
toetsingscommissie worden gezonden. (Wat is dat precies voor een commissie
en met welke taken, zo vroegen de leden hier aan het woord)».Waarom pleiten voorstanders van euthanasie niet voor aparte euthanasiehuizen,
met eigen personeel, zodat de vele problemen die het voorliggend wetsvoorstel
oproept, bespaard kunnen blijven? Het zou de duidelijkheid bevorderen en de
medische ethiek onaangetast laten.Welk verweer heeft het kabinet met dit wetsvoorstel tegen het verwijt
dat met een beroep op uiterst subjectieve oordelen zoals onvoldoende kwaliteit
van leven, mensonwaardig of onleefbaar leven, gehandicapte pasgeboren baby's,
demente bejaarden, geestelijk gestoorde patiënten, comapatiënten
in de praktijk niet meer die rechtsbescherming krijgen, die zij verdienen?De opmerking van de regering (memorie van antwoord, blz. 2) over het structureel
beroep op artikel 40 Wetboek van Strafrecht gaf de leden hier aan het woord
de vraag in wat het oordeel is omtrent dit beroep, zoals in vrijwel iedere
euthanasiezaak tot op heden plaatsvindt, – en veelal wordt gehonoreerd.Het betoog over normaal en niet-normaal medisch handelen (memorie van
antwoord, blz. 18) deed deze leden de vraag stellen of voorbeelden gegeven
kunnen worden van niet-normaal medisch handelen buiten de context van al dan
niet opzettelijke levensbeëindiging. Volgens de regering (memorie van antwoord, blz. 27) kan er geen sprake
zijn van enig redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit indien
de toetsingscommissie tot een positief oordeel is gekomen. Deze leden vroegen
hoe deze stelling zich verhoudt tot de elders memorie van antwoord, blz. 22
ingenomen stelling dat de toetsingscommissies zich niet uitlaten over de vraag
of de arts strafrechtelijk verwijtbaar heeft gehandeld.Gegeven de naar hun gevoelens uiteenlopende posities die de regering betrekt
wat betreft het antwoord op de vraag of in de toekomst nieuwe zorgvuldigheidscriteria
zullen worden toegevoegd – vergelijk memorie van antwoord blz. 16 en
memorie van antwoord blz. 27 –, stelden deze leden de vraag of nieuwe
criteria die door de rechterlijke macht mochten worden ontwikkeld geen relevantie
bezitten zolang deze niet in de wet zijn opgenomen.Het betoog over de «onvolkomenheden» bij naleving van de zorgvuldigheidseisen
(memorie van antwoord, blz. 29) leidde ertoe dat deze leden de vraag voorlegden
of de regering kennelijk een driedeling in de zorgvuldigheidseisen hanteert:
een categorie (de materiële) waarbij geen «onvolkomenheden»
worden getolereerd, een tweede categorie (de formele) waarbij dat wél
het geval kan zijn en een derde categorie waarvan onduidelijk blijft of «onvolkomenheden»
op deze punten (welke precies?) wel of niet kunnen worden getolereerd.Deze leden verzochten de regering om een toelichting op de passage, voorkomend
op blz. 29 memorie van antwoord, waar wordt gesteld dat het tijdsverloop van
de besluitvorming omtrent het euthanasieverzoek een objectiverende werking
kan hebben bij de vaststelling of van ondraaglijk lijden sprake is.De regering blijkt van mening (memorie van antwoord, blz. 37), dat het
risico van strafrechtelijke vervolging wegens valsheid in geschrifte en/of
een levensdelict voor de arts «voldoende prikkels» bevat om hem
ertoe te bewegen euthanasie daadwerkelijk te melden. Deze leden stelden de
vraag of ook niet op goede gronden zou kunnen worden aangenomen dat dit risico
leidt tot het achterwege laten van de melding.De leden van genoemde fracties merkten op dat de regering de definitie
van «arts» zoals weergegeven (memorie van antwoord, blz. 43) –
de behandelend arts die de euthanasie heeft toegepast – niet congruent
is met de arts in de tweede, derde en vierde lid van artikel 2. Immers, daar
gaat het over een arts die nog géén euthanasie heeft toegepast
en daar mogelijkerwijs zelfs helemaal niet aan toe komt. Ook het begrip «arts»
in de in artikel 2, eerste lid, onder de voorkomende term «onafhankelijke
arts» komt niet overeen met de door de regering gegeven definitie. Deze
leden verzochten om een commentaar op deze stellingen.Volgens de regering (memorie van antwoord, blz. 43) moet onder het begrip
«patiënt» in het kader van het wetsvoorstel worden verstaan
de persoon die een verzoek om euthanasie doet. Deze leden vroegen waarom de
regering er niet voor kiest deze begripsbepaling in de wet op te nemen.De leden van genoemde fracties stelden de vraag waarin de opzet van het
wetsvoorstel – een bijzondere strafuitsluitingsgrond – zich onderscheidt
van het aanvaarden van de medische exceptie.Deze leden herhaalden hun vraag in eerste instantie waarom de regering
ten behoeve van gewetensbezwaarde artsen niet kiest voor een wettelijke bepaling
analoog aan artikel 20 Wet afbreking zwangerschap.Deze leden wilden nog graag vernemen of wat de toetsingscommissies betreft
gesteld mag worden dat deze onder verantwoordelijkheid van justitie staan.
Opnieuw stelden zij de vraag of de regering voorbeelden kon geven van commissies
met dezelfde functie en status als de toetsingscommissies. Tenslotte verzochten ook deze leden om een puntsgewijs antwoord op de
vragen met betrekking tot de positie van de verpleegkundigen gesteld in de
brief van Nieuwe Unie '91 d.d. 2 maart 2001.De voorzitter van de commissie voor Justitie,Timmerman-BuckDe voorzitter van de commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport,Ter VeldDe griffier van de commissie voor Justitie,HordijkXNoot1Samenstelling: Justitie: Holdijk (SGP), Rensema
(VVD), Jurgens (PvdA), Le Poole (PvdA), Ruers (SP), Rosenthal (VVD) (plv. voorzitter), Dölle (CDA),
Kohnstamm (D66), Kneppers-Heijnert (VVD), Timmerman-Buck (CDA) (voorzitter), De Wolff (GL), V.d. Beeten (CDA). Volksgezondheid, Welzijn en Sport:, Boorsma (CDA), Werner (CDA),
Van Leeuwen (CDA)(plv. voorzitter), Van den Berg
(SGP), Van Heukelum (VVD), Ter Veld (PvdA) (voorzitter), Dees (VVD), Hessing (D66), Ruers (SP), Stekelenburg (PvdA), Van
Schijndel (GL), Swenker (VVD).XNoot1Deze brieven zijn ter kennis gebracht van de bewindslieden en ter inzage
gelegd op het Centraal Informatiepunt resp. onder de nummers: 124297.76 en
124297.90. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20002001-26691-137d.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl