Wijziging Embryowet i.v.m. schrappen termijn voordracht voor kon. besluit op grond waarvan art. 24, onderdeel a, vervalt; Memorie van Antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20082009-31046, nr. B

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

10-10-2008

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

31046 nr. B

09-10-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamI. INLEIDINGII. INHOUD WETSVOORSTEL1. Systematiek van de wetDe wet zelfSamenhang met aanpalende wetgeving2. Verlenging moratorium3. Instrumenteel gebruik speciaal voor onderzoek
te kweken embryo’s4. Beoordeling van argumentenBegripsbepalingMaatschappelijk draagvlakBeoordeling wetenschappelijk onderzoekGezondheidsraad5. Specifieke problemenIII EUROPA EN INTERNATIONALE CONTEXTIV. DIVERSENOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31046Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 64 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 046Wijziging van de Embryowet in verband met het schrappen van de termijn
waarbinnen een voordracht moet worden gedaan voor een koninklijk besluit op
grond waarvan artikel 24, onderdeel a, vervaltBMEMORIE VAN ANTWOORDOntvangen 9 oktober 2008Met belangstelling hebben wij kennisgenomen van het voorlopig verslag.
Wij zijn de leden van de verschillende Kamerfracties erkentelijk voor de uitvoerige
reacties die zij hebben gegeven op het wetvoorstel en voor de uiteenlopende
interessante ethische en juridische vragen die zij aan ons hebben gesteld.
De beantwoording van de vragen in het voorlopig verslag heeft helaas enige
tijd op zich doen wachten; aan andere onderwerpen op het terrein van de medische
ethiek diende voorrang te worden gegeven.I. INLEIDINGDe wijziging van de Embryowet die nu voorligt, houdt het tijdelijk verbod
op speciaal tot stand brengen van embryo’s voor andere doeleinden dan
zwangerschap in stand, doch houdt tevens de mogelijkheid open het verbod in
de toekomst op te heffen. In dit licht vragen de leden van de CDA-fractie
of het kabinet bereid is alsnog aan de Raad van State advies te vragen over
de verhouding tussen de in de Embryowet gekozen constructie inzake wetenschappelijk
onderzoek met embryo’s enerzijds en artikel 36 van het Verdrag inzake
de rechten van de mens en de biogeneeskunde (VRMB, Trb. 1997, nr. 113)
en artikel 19, onder c, van het Verdrag van Wenen inzake het Verdragenrecht
anderzijds.Artikel 36 van het VRMB staat het maken van voorbehouden toe, mits het
gaat om voorbehouden met betrekking tot een specifieke bepaling. Voorbehouden
van algemene aard zijn niet toegestaan. Een voorbehoud met betrekking tot
artikel 18, tweede lid, van het VRMB is een voorbehoud bij een specifieke
bepaling. Het VRMB staat aldus niet in de weg aan een voorbehoud met betrekking
tot het speciaal tot stand brengen van embryo’s voor andere doeleinden
dan zwangerschap.Artikel 19 van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht tussen
Staten en internationale organisaties of tussen internationale organisaties
(Trb. 1987, nr. 136) bepaalt dat een staat bij de ondertekening, bekrachtiging,
formele bevestiging, aanvaarding of goedkeuring van een verdrag of toetreding
tot een verdrag een voorbehoud kan maken. Op grond van genoemd artikel is
het niet mogelijk een voorbehoud te maken bij een verdrag indiena) het maken van een voorbehoud is verboden door het desbetreffende verdrag,b) het verdrag bepaalt dat slechts bepaalde voorbehouden, waaronder niet
het voorbehoud in kwestie, kunnen worden gemaakt enc) voor zover het andere dan de omschreven gevallen betreft, het voorbehoud
niet verenigbaar is met voorwerp en doel van het verdrag.Gelet op het feit dat een voorbehoud met betrekking tot artikel 18, tweede
lid, van het VRMB naar ons oordeel verenigbaar is met voorwerp en doel van
het VRMB, is een bovenbedoeld voorbehoud naar onze mening dan ook niet in
strijd met artikel 19, onderdeel c, van het Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht
tussen Staten en internationale organisaties of tussen internationale organisaties.Over de verhouding tussen het in de Embryowet opgenomen systeem van een
dubbele regulering van het verbod op wetenschappelijk onderzoek met embryo’s
en het VRMB heeft de Raad van State al geadviseerd bij de totstandkoming van
de Embryowet. Tegen de achtergrond hiervan zijn wij van mening dat op dit
punt niet opnieuw advies gevraagd hoeft te worden aan de Raad van State. Het
wetsvoorstel ter goedkeuring van het VRMB zal uiteraard ter advisering aan
de Raad van State worden voorgelegd. In de memorie van toelichting bij dat
wetsvoorstel zal worden ingegaan op het voorbehoud bij artikel 18, tweede
lid, van het VRMB, en op de toelaatbaarheid daarvan.Voorts vragen de leden van de CDA-fractie in welk stadium het aanvullend
protocol inzake de bescherming van het embryo en de foetus bij het Verdrag
inzake de rechten van de mens en de biogeneeskunde (VRMB) zich bevindt.Over de status van het embryo en de foetus lopen internationaal de meningen
zeer uiteen. Met dit protocol is dan ook niet veel vooruitgang geboekt. De
Raad van Europa heeft ter nadere uitwerking van het VRMB zich vooral gericht
op andere onderwerpen, zoals genetische testen voor gezondheidsdoeleinden
en onderzoek op biologisch materiaal van menselijke origine. Mocht er al een
protocol over embryo’s en foetussen tot stand komen, hetgeen de komende
jaren niet waarschijnlijk is, dan is gezien de zeer uiteenlopende posities
van de lidstaten op dit moment niet aan te geven hoe dit protocol er uit zal
zien. Implicaties van een dergelijk protocol voor de onderhavige wetswijziging
zijn nu dan ook niet aan de orde.De leden van de CDA-fractie informeren daarnaast naar het traject dat
het kabinet volgt om invulling te geven aan de in het coalitieakkoord opgenomen
krachtige stimulans van het onderzoek met behulp van adulte stamcellen.Zoals aangekondigd in de beleidsbrief medische ethiek (Kamerstukken II
2007/08, 30 800 XVI, nr. 13) is aan ZonMw verzocht om een verkennend
onderzoek uit te voeren. ZonMw heeft vervolgens het rapport «Verkenning adult stamcelonderzoek1 »
uitgebracht. Aan ZonMW is inmiddels is verzocht om het in de verkenning beschreven
programma «Translationeel adult stamcelonderzoek» daadwerkelijk
in te stellen. Het streven is dat het programma inhoudelijk nog het voorjaar
van 2009 van start kan gaan.De leden van de VVD-fractie geven te kennen dat het een punt van aandacht
in het debat over de voorliggende wetswijziging is welk soort geneeskunde
wenselijk is, welk wetenschappelijk onderzoek bevorderd zou moeten worden
en welke prioriteiten daarbij gesteld zouden moeten worden. Zij geven aan
dat het denkbaar is, dat het principe van respect voor mensen, in dit geval
ernstig zieke mensen, in de weegschaal kan komen te liggen met het respect
voor potentieel menselijk leven, maar zeker is het vooralsnog niet, omdat
er nauwelijks of geen zicht is op therapeutische successen als gevolg van
embryo-onderzoek. Zij vragen naar de visie van het kabinet op dit punt.Wij delen de visie van de VVD-fractie dat bij de beantwoording van de
vraag of verlenging of opheffing van het verbod aan de orde is, de kwestie
welke geneeskundige toepassingen wenselijk zijn van belang is. Tevens komt het, en dit is wellicht nog belangrijker in het debat, aan op
de mogelijkheden, maar vooralsnog vooral de onmogelijkheden, van toekomstige
klinische toepassingen. In de onderhavige wetswijziging zijn – naast
de maatschappelijk inzichten – de wetenschappelijke ontwikkelingen,
en met name de op dit moment gebrekkige realiteit van de verwachtingen voor
klinische toepassing, een belangrijke reden geweest om het verbod te verlengen.
Tegelijkertijd is er door de mogelijkheid om het verbod in de toekomst te
laten vervallen met het wetsvoorstel voor gekozen geen permanent verbod in
de wet op te nemen. Immers, in het proces van onderzoek naar en implementatie
van nieuwe technologische en medische ontwikkelingen zal bij elke stap moeten
worden afgewogen in hoeverre de op dat moment aannemelijke positieve effecten
het (nog steeds) verantwoord doen zijn om deze te laten prevaleren boven de
bezwaren en in welke vorm en onder welke voorwaarden dat dan zou dienen te
gebeuren.In de evaluatie van de Embryowet van 2006 is geconcludeerd dat het evenwicht
dat de wetgever met de invoering van de wet voor ogen had, te weten het evenwicht
tussen respect voor de menselijke waardigheid en het menselijk leven en andere
waarden, zoals de genezing van zieken of de bevordering van hun gezondheid
en het welzijn van onvruchtbare paren en het toekomstige kind, gerealiseerd
is. Wij menen dat met de onderhavige wetswijziging het belang van een goed
evenwicht tussen deze waarden bevestigd wordt. Immers, met de wetswijziging
die het verbod verlengt, maar de mogelijkheid om het verbod in de toekomst
te laten vervallen openhoudt, wordt het vervallen van het verbod niet meer
primair gekoppeld aan een datum, maar gestoeld op wetenschappelijke en maatschappelijke
inzichten. Welk soort geneeskunde wenselijk is en welke prioriteiten daarbij
gesteld dienen te worden, is daarmee verzekerd van een plaats in het debat
over dit gecompliceerde medisch-ethische onderwerp, nu en in de toekomst.De leden van de GroenLinks-fractie willen weten wat doorslaggevend is
geweest in de afweging het tijdelijk verbod te verlengen. Gaat het om het
respect voor menselijk leven, tegenvallende wetenschappelijke resultaten of
om het voldoende aanwezig zijn van na ivf-behandeling overblijvende embryo’s,
zo vragen zij zich af.Deze aspecten dienen naar onze mening in onderlinge samenhang bezien te
worden. Bij nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen inzake embryo’s
dient steeds kritisch gekeken worden naar de wijze waarop het respect voor
beginnend menselijk leven vorm krijgt, en tegelijkertijd naar hoe de wetenschappelijke
vooruitgang, die uiteindelijk ook (de kwaliteit van) het menselijk leven kan
dienen, daarbij gestalte krijgt. Het voldoende aanwezig zijn van embryo’s
na ivf-behandeling speelt daarbij op verschillende manieren een rol. Allereerst
in morele zin: onderzoek kan vaak gedaan worden met embryo’s die over
zijn gebleven van ivf-procedures. Als dit mogelijk is, is het speciaal tot
stand brengen van (extra) embryo’s vanuit respect voor beginnend menselijk
leven niet verdedigbaar. Tegelijkertijd is het zo dat ook voor wat betreft
het zeer kleine deel van het wetenschappelijk onderzoek dat mogelijk niet
gedaan zou kunnen worden met embryo’s die zijn overgebleven van een
ivf-procedure, in het licht van de beschermwaardigheid van beginnend menselijk
leven gekeken moet worden naar nut en noodzaak van dat onderzoek. Daarbij
speelt onder meer een rol of een wetenschappelijk resultaat houdbaar is, in
die zin dat het bevestigd kan worden in ander onderzoek, hoe een bepaalde
wetenschappelijke doorbraak zich verhoudt tot andere wetenschappelijke ontwikkelingen
op het gebied van onderzoek met embryo’s en geslachtscellen, wat de
risico’s kunnen zijn van een onderzoek en – mede in het licht
daarvan – hoe reëel de claims van een bepaald onderzoek op verbetering
van de gezondheid eigenlijk zijn.De leden van de fracties van de SGP en de ChristenUnie stellen voorop
dat het verbod terecht wordt gehandhaafd. Zij zijn evenwel van mening dat
artikel 33 van de Embryowet een vreemde constructie bevat. Een wettelijk verbod
is naar hun mening permanent totdat er via wetswijziging wordt beslist dat
om bepaalde redenen een andere keuze noodzakelijk is. Gevraagd wordt waarom
het kabinet voor de voortzetting van deze vorm van wetgeving heeft gekozen.
Het zou naar de mening van genoemde leden meer voor de hand liggen om te kiezen
voor een normale procedure van wetswijziging.Wij hebben ervoor gekozen om de tweede volzin van het tweede lid van artikel
33 van de Embryowet en het woord «voorts» in het derde lid van
dat artikel te laten vervallen. Daarmee houden wij de bij de totstandkoming
van de Embryowet door de wetgever bewust gekozen constructie van een systeem
met een «dubbele» regulering in stand. Op grond daarvan is in
de wet enerzijds een algeheel verbod opgenomen op het speciaal voor wetenschappelijk
onderzoek tot stand brengen van embryo’s. Anderzijds is in de wet voorzien
in de mogelijkheid om dat algehele verbod, als de tijd daar rijp voor is,
te vervangen door een regeling die wetenschappelijk onderzoek met embryo’s
onder bepaalde voorwaarden en beperkingen toelaat. Deze voorwaarden en beperkingen
zijn destijds al in de wet opgenomen in de artikelen 9, 11 en 24, onderdeel
b, en door in artikel 33 te bepalen dat bij koninklijk besluit zou worden
bepaald op welk tijdstip het algehele verbod zal vervallen en het minder vergaande
verbod in werking zal treden. Voorts kent artikel 33, tweede lid, van de Embryowet
de waarborg dat het verbod alleen kan vervallen middels een voorhangprocedure.Wij hebben ervoor gekozen om bij de uitvoering van de in het coalitieakkoord
neergelegde beleidskeuze de destijds gekozen opzet van de Embryowet niet te
wijzigen. Het coalitieakkoord noodzaakt ook niet tot een andere benadering.De leden van de fracties van de SGP en de ChristenUnie vragen voorts wat
de gevolgen zijn van het overschrijden van de termijn genoemd in artikel 33,
tweede lid, van de Embryowet.Op grond van dit artikellid vervalt onderdeel a van artikel 24 op een
bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip en wordt de voordracht daartoe
gedaan na verloop van ten hoogste vijf jaar na inwerkingtreding van laatstgenoemd
artikellid. Onderdeel a van artikel 24 bevat het verbod een embryo speciaal
tot stand te brengen en speciaal tot stand gebrachte embryo’s te gebruiken
voor wetenschappelijk onderzoek en andere doeleinden dan het tot stand brengen
van een zwangerschap. Dit onderdeel van artikel 24 is op 1 september
2002 in werking getreden. De termijn van vijf jaar is dus inderdaad inmiddels
al enige tijd verstreken. Dit heeft echter geen consequenties voor de geldigheid
van het verbod. Onderdeel a van artikel 24 vervalt immers op het tijdstip
waarop dat bij koninklijk besluit wordt bepaald. Nu daartoe geen voordracht
is gedaan, is er bij koninklijk besluit geen datum vastgesteld waarop het
in onderdeel a van artikel 24 opgenomen verbod vervalt. Zolang deze datum
niet bij koninklijk besluit is vastgesteld, blijft het bedoelde verbod onverkort
bestaan en kan op grond van de Embryowet ingegrepen worden tegen instellingen
die na 1 september 2007 toch ertoe over zouden gaan om speciaal voor
wetenschappelijk onderzoek embryo’s tot stand te brengen.II. INHOUD WETSVOORSTEL1. Systematiek van de wetDe wet zelfDe leden van de PvdA-fractie merken op dat in het wijzigingswetsvoorstel
de termijn wordt opgeheven. Gesteld wordt dat als wetenschappelijk onderzoek
daartoe aanleiding geeft, het verbod wordt opgeheven. Zij vragen op welke
wijze wordt gevolgd en bijgehouden welke wetenschappelijk ontwikkelingen zich
voordoen en op welke wijze de beoordeling van de voortgang plaatsvindt.Wij worden op verschillende manieren van nieuwe wetenschappelijk ontwikkelingen
op de hoogte gesteld door diverse instanties, zoals de Centrale Commissie
Mensgebonden Onderzoek (CCMO), het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG),
de Gezondheidsraad, de Commissie Genetische Modificatie (COGEM) en de Commissie
Biotechnologie bij dieren (CBD).Ingevolge het Besluit centrale beoordeling medisch-wetenschappelijk onderzoek
met mensen is de CCMO als enige commissie bevoegd tot beoordeling van onderzoeksvoorstellen
met adulte dan wel embryonale stamcellen bij de mens. De CCMO heeft uit hoofde
van haar functie dus een actueel inzicht in de ontwikkelingen met betrekking
tot (voorgenomen) klinisch onderzoek met stamcellen. De CCMO brengt ingevolge
de Embryowet ook verslag uit over haar taken bij de uitvoering van die wet,
waarbij met name aandacht wordt besteed aan nieuwe ontwikkelingen betreffende
handelingen met geslachtscellen en embryo’s. De CCMO rapporteert op
grond van artikel 27 Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek (WMO) en artikel
4 Embryowet in haar jaarverslag over de uitvoering van de taken die voor haar
uit deze beide wetten voortvloeien. De verantwoordelijke bewindpersoon zendt
dit verslag vervolgens aan de beide Kamers der Staten-Generaal (artikel 4
Embryowet).Uiteraard zijn in dit verband ook ontwikkelingen in het buitenland van
belang. Het CEG kan naar aanleiding daarvan nieuwe ontwikkelingen signaleren.
Daarnaast is er de Trendanalyse Biotechnologie, uitgebracht door Gezondheidsraad,
COGEM en CBD gezamenlijk, waarin iedere twee jaar nieuwe trends worden gesignaleerd.
Ook deze signalen worden, voorzien van een standpunt, aan de Tweede Kamer
gezonden.De leden van de PvdA-fractie vragen vervolgens of de huidige wet na de
opheffing van het verbod voldoende garanties biedt voor een zorgvuldige afweging,
en zo ja welke garanties dat dan zijn.Artikel 33, tweede lid, van de Embryowet bepaalt dat onderdeel a van artikel
24 op een bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip vervalt. Als het verbod
aldus zou zijn opgeheven, treden de artikelen 9, 11 en 24, onderdeel b, in
werking, zoals bepaald in artikel 33, eerste lid, van de Embryowet.Artikel 9 regelt dan dat meerderjarigen die in staat zijn tot een redelijke
waardering van hun belangen ter zake hun geslachtscellen ter beschikking kunnen
stellen voor het speciaal tot stand brengen van embryo’s. Dit is echter
slechts geoorloofd voor twee doelen. Het eerste doel is wetenschappelijk onderzoek
dat op grond van de Embryowet toelaatbaar is. Wetenschappelijk onderzoek waarbij
embryo’s speciaal worden gekweekt of waarbij speciaal gekweekte embryo’s
worden gebruikt zal dan slechts toelaatbaar zijn als voldaan is aan de eisen
van artikel 11. Dat wil zeggen dat het redelijkerwijs aannemelijk moet zijn
dat het zal leiden tot de vaststelling van nieuwe inzichten op het terrein
van onvruchtbaarheid, het terrein van kunstmatige voortplantingstechnieken,
van erfelijke of aangeboren aandoeningen of van de transplantatiegeneeskunde.
Ook moet vaststaan dat het wetenschappelijk onderzoek uitsluitend kan worden
uitgevoerd als daarvoor embryo’s speciaal tot stand worden gebracht.
Vervolgens zijn de artikelen 10, en 12 tot en met 15 van toepassing. De toepasselijkheid
van artikel 10 betekent dat de CCMO aan de hand van de criteria van de artikelen
10 en 11 moet afwegen of het onderzoek toelaatbaar is.Het tweede doel waarvoor geslachtscellen ter beschikking mogen worden
gesteld is het in kweek brengen van embryonale cellen met het oog op transplantaties
bij de mens. Hierbij gaat het om de mogelijke situatie in de toekomst
waarin sprake zou zijn van reguliere toepassing van embryonale stamcellen
voor transplantatie. Andersoortige reguliere toepassingen zijn, zo die al
denkbaar zijn, dan niet geoorloofd.De bepalingen bieden aldus afdoende garanties voor een zorgvuldige afweging,
indien het huidige verbod zou zijn vervallen.Samenhang met aanpalende wetgevingDe leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze bij deze wetswijziging
rekening is gehouden met aanpalende wet- en regelgeving.In reactie daarop kunnen wij melden dat uiteraard altijd rekening wordt
gehouden met aanpalende wet- en regelgeving. In de aanpalende wet- en regelgeving
is in de afgelopen tijd geen verandering aangebracht met betrekking tot embryo’s.
Het onderhavige voorstel van wet bevat evenmin een wijziging in de regelgeving
inzake embryo’s.2. Verlenging moratoriumDe leden van de VVD-fractie wijzen erop dat in de evaluatie van de Embryowet
gepleit is voor opheffing van het verbod. Zij vragen naar ons oordeel hierover.Hoewel de onderzoekers die de evaluatie van de Embryowet hebben uitgevoerd
hebben gepleit voor opheffing van het verbod op speciaal tot stand brengen
van embryo’s voor onderzoek, levert naar onze mening de evaluatie toch
een gemengd beeld op wat betreft de wenselijkheid van de opheffing. Dit gemengde
beeld is door het vorige kabinet in het standpunt op de evaluatie reeds verwoord
(Kamerstukken II 2006/07, 30 486, nr. 3). Onderzoekers geven aan
dat hun onderzoek uitgevoerd kan worden met embryo’s die zijn overgebleven
van ivf-procedures en dat veel onderzoek nog in de kinderschoenen staat. Ook
geven onderzoekers aan dat over de werkelijke perspectieven in de (klinische)
praktijk nog betrekkelijk weinig met zekerheid beweerd kan worden. Tegen deze
achtergrond, en mede tegen het licht van het beeld dat naar voren kwam tijdens
de hoorzitting die op 6 juni 2007 in de Tweede Kamer is gehouden met
het oog op oordeelsvorming over de onderhavige wetswijziging, menen wij dat
de op zich wenselijke vooruitgang van de wetenschap op dit moment niet zodanig
wordt belemmerd dat dit het speciaal kweken van embryo’s voor andere
doeleinden dan zwangerschap zou rechtvaardigen.Voorts willen de leden van de VVD-fractie weten of de onderzoekers die
wel opheffing van het verbod wensen niet toch gelijk hebben met hun pleidooi
voor opheffing. Volgens deze leden is empirisch vast te stellen of het mogelijk
is via celkerntransplantatie embryo’s te genereren of niet. Is er nu
wetenschappelijk wel of geen behoefte opheffing van het verbod?In januari 2008 hebben de Amerikaanse onderzoekers French et al. bericht
over het tot stand brengen van tenminste één embryo middels
celkerntransplantatie.1 Het is nog onduidelijk
of de herhaling van de gebruikte methode van French et al. inderdaad in voldoende
mate tot eendere resultaten leidt. Dit geldt te meer daar eerdere meldingen
dat celkerntransplantatie met menselijke cellen gelukt zou zijn, zoals die
uit Zuid-Korea, niet waar zijn gebleken. Tot nu toe zijn er geen stamcellen
uit via celkerntransplantatie tot stand gebrachte embryo’s- gegenereerd.
Grote obstakels daarbij zijn de kwaliteit van de te verkrijgen blastocysten
en de lage frequentie waarbij überhaupt stamcellen uit blastocysten te
isoleren zijn. Overigens stappen op dit moment wetenschappelijk onderzoekers
(gedeeltelijk) over op onderzoek met geïnduceerd pluripotente stamcellen
(in het Engels «induced pluripotent stemcells» geheten, afgekort
als «iPS-cellen». Deze cellen resulteren uit reprogrammering van
somatische cellen. Een voorbeeld hiervan is de prominente groep van Eggan
in Boston.2 Belangrijke reden voor overstap is
het gebrek aan vrouwelijke donoren.Voor wat betreft de aan- of afwezigheid van de behoefte aan opheffing
van het verbod, zijn wij van mening dat met de empirische vaststelling dat
iets wetenschappelijk mogelijk is, de vraag naar de behoefte nog niet zonder
meer beantwoord is. Het gaat bij de vraag of het door middel van celkerntransplantatie
tot stand brengen van een menselijke embryo toegelaten dient te worden immers
ook om een kwestie die duidelijk een morele component heeft. Daarnaast zijn
er nog veel onbeantwoorde vragen wat betreft nut en noodzaak van het tot stand
brengen van een dergelijk embryo. Zoals gezegd, is het nu niet mogelijk om
stamcellen te genereren uit een embryo dat middels celkerntransplantatie tot
stand is gebracht. Voorts is naar aanleiding van een apenembryo dat met behulp
van celkerntransplantatie tot stand is gebracht door onderzoekers gewezen
op de vele belemmeringen en risico’s voor klinische toepassingen met
embryonale stamcellen.1De leden van SP-fractie geven aan dat naar hun informatie bepaalde vormen
van fundamenteel wetenschappelijk onderzoek met embryo’s door het tijdelijk
verbod zijn geblokkeerd. Zij zijn van mening dat het vertrouwen bij onderzoekers
in Nederland ten aanzien van de (onderlinge) toetsing op het gebied van moraal
en ethiek in het onderzoek wordt geschaad.De Embryowet geeft heel duidelijk grenzen aan waardoor naar onze mening
voor het schaden van het vertrouwen van onderzoekers geen enkele aanleiding
bestaat.Deze leden geven vervolgens aan dat beperkingen die voortvloeien uit de
wettelijke definiëring van het begrip embryo en de reikwijdte van de
wet het verloskundig onderzoek al blijvend nadelig hebben beïnvloed en
dat dit door de voorgenomen wijziging van de Embryowet zal voortduren. Zij
wijzen daarbij op een signaal van de CCMO dat wetenschappelijk onderzoek met
foetussen in vele gevallen niet mogelijk is gebleken.Zoals gezegd behelst het onderhavige voorstel voor wijziging van de Embryowet
uitsluitend het schrappen van de termijn waarop een koninklijk besluit moet
worden voorgedragen waarmee het tijdelijk verbod komt te vervallen. De toezeggingen
die zijn gedaan in het standpunt op de evaluatie van de Embryowet (Kamerstukken
II 2006/07, 30 486, nr. 3) ten aanzien van wijziging van de Embryowet
vormen onderdeel van het overleg met de Tweede Kamer over het standpunt. Een
van de wijzigingen die wij ons inmiddels hebben voorgenomen ligt op het terrein
van wetenschappelijk onderzoek met foetussen in de baarmoeder. Was het ten
tijde van de evaluatie nog zo dat er tot dan toe nog maar weinig casuïstiek
was, inmiddels heeft de CCMO kennis gekregen van diverse voornemens voor dergelijk
wetenschappelijk onderzoek. De CCMO heeft aangegeven dat over dergelijke protocollen
geen positief oordeel kon worden uitgebracht omdat niet werd voldaan aan de
eis van artikel 20 Embryowet, die stelt dat het onderzoek slechts is toegestaan
indien het kan bijdragen aan de diagnostiek, de voorkoming of behandeling
van ernstige aandoeningen bij de desbetreffende foetus. Het betrof voornemens
tot onderzoek waarbij gebruik werd gemaakt van echografie, maar dat niet zou
bijdragen aan de diagnostiek, de voorkoming of de behandeling van ernstige
aandoeningen bij de desbetreffende foetus. Nu dit soort onderzoek geen risico
inhoudt voor de foetus en de resultaten voor de perinatale zorg van belang
kunnen zijn, vinden wij dat de huidige regeling uit een oogpunt van bescherming
van de foetus te terughoudend is. Wij zijn dan ook voornemens wijziging van
de Embryowet op dit punt te bevorderen.3. Instrumenteel gebruik speciaal voor onderzoek
te kweken embryo’sDe leden van de VVD-fractie onderschrijven het in onze westerse cultuur
breed gesteunde principe, dat mensen nooit zuiver instrumenteel gebruikt mogen
worden. Mensen hebben een intrinsieke waarde en mogen alleen zelf doel en
dus geen middel zijn. Deze leden vinden het een lastige kwestie of een zeer
jong embryo als mens kan worden bestempeld. Zij geven aan nog te twijfelen
over het juiste antwoord. Zij stellen dat het kabinet niet twijfelt omdat
dit het instrumenteel gebruik van een embryo moreel onaanvaardbaar zou vinden
omdat er dan getornd wordt aan het respect voor menselijk leven. De leden
van de VVD-fractie vinden dat er een debat moet worden aangegaan over de definitie
van menselijk leven.Wij menen inderdaad dat er getornd wordt aan het respect voor menselijk
leven wanneer embryo’s puur instrumenteel worden gebruikt, zoals bij
speciaal tot stand brengen van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek
het geval is. Dat wil echter niet zeggen dat een bepaalde inbreuk op het respect
voor menselijk leven nooit te rechtvaardigen zou zijn. Wij menen dat in de
beantwoording van de vraag of in een specifieke situatie een inbreuk gerechtvaardigd
is, met het oog op zorgvuldige afweging het respect voor menselijk leven dient
te worden betrokken. Wij vinden, zoals gezegd, dat er op dit moment niet van
dusdanige belemmeringen in de wetenschap sprake is, dat wij die inbreuk kunnen
rechtvaardigen.De leden van de SP-fractie vragen of het verschil in status tussen een
embryo dat speciaal tot stand is gebracht voor onderzoek en een embryo dat
overgebleven is van ivf-behandeling relevant is. Rechtvaardigt het morele
verschil in status het verlengen van het verbod op onderzoek dat niet met
embryo’s, die over zijn gebleven van ivf-behandeling, kan worden uitgevoerd
en waarvan – aldus de leden van de SP-fractie – het belang voor
de gezondheid van de mens boven iedere twijfel is verheven? Met andere woorden,
aldus deze leden, hoe relevant is de oorsprong van een embryo voor zijn status?Wij achten het verschil tussen een embryo dat over is gebleven na ivf-behandeling
en een embryo dat speciaal tot stand is gebracht voor onderzoek moreel relevant.
Bij deze relevantie gaat het niet zozeer om de oorsprong van het embryo, maar
om het doel waarvoor het embryo tot stand gebracht wordt. Wij bedoelen hiermee
het volgende: een embryo dat over is van een ivf-behandeling is vanaf het
begin bedoeld om te leiden tot een zwangerschap, en dus uit te groeien tot
een mens. Met in eerste instantie dat doel is het embryo tot stand gebracht.
Het kan echter zo zijn dat later blijkt dat het embryo niet voor dat doel
gaat dienen, omdat de ouders inmiddels hun gezin compleet achten of omdat
de verwachting is dat met het embryo op grond van de morfologische kenmerken
geen doorgaande zwangerschap te verwachten is. Daarentegen is het van een
embryo dat speciaal tot stand wordt gebracht voor wetenschappelijk onderzoek,
al voordat het tot stand wordt gebracht, zeker dat het niet gebruikt zal worden
om een zwangerschap te bewerkstelligen. Indien een embryo tot stand wordt
gebracht, terwijl al van te voren duidelijk is dat zijn biologisch potentieel –
te weten uitgroeien tot een mens – niet benut zal worden, niet omdat
het embryo morfologisch daartoe niet geschikt zou zijn, maar vanwege het instrumenteel
gebruik waarvan bij speciaal kweken sprake is, menen wij dat er uit moreel
oogpunt in ieder geval goede redenen dienen te zijn om dit gebruik te rechtvaardigen.
Vooralsnog achten wij dergelijke goede redenen – gezien de stand van
zaken van de wetenschap – onvoldoende aanwezig.De leden van de GroenLinks-fractie vroegen eveneens naar de morele overwegingen
op grond waarvan een onderscheid gemaakt wordt tussen onderzoek met een embryo
dat over is van ivf-behandeling en een embryo dat speciaal voor
onderzoek tot stand wordt gebracht. Zij vragen daarbij tevens hoe het morele
uitgangspunt dat met het tot stand brengen van embryo’s anders dan voor
zwangerschap wordt getornd aan respect voor het menselijk leven, zich verhoudt
met het gegeven dat onderzoekers onderzoek met speciaal tot stand gebrachte
embryo’s wel in het buitenland mogen uitvoeren.Waar het onderzoek in het buitenland betreft, is het aan onderzoekers
zelfuiteraard binnen de grenzen van de wetgeving van het desbetreffende landte
beoordelen of zij onderzoek met speciaal gekweekte embryo’s uit willen
voeren. Uit de verscheidene regelingen van landen blijkt dat landen zeer verschillend
oordelen over het al dan niet toestaan van onderzoek met embryo’s. In
veel landen is het speciaal tot stand brengen van embryo’s verboden.
Ook kennen behoorlijk wat landen, in tegenstelling tot Nederland, een verbod
op onderzoek met embryo’s die over zijn van ivf-behandelingen. Hieruit,
en eveneens uit de moeizame verenigbaarheid van internationale standpunten
ten aanzien van embryo’s, blijkt dat lidstaten de morele overwegingen
ten aanzien van onderzoek met embryo’s zeer verschillend kunnen waarderen.
Op de morele overwegingen zoals wij die zien, zijn wij zojuist reeds ingegaan
bij de gelijkluidende vraag van de leden van de SP-fractie. Daar kunnen wij
nog aan toevoegen dat in de Embryowet – ook los van de nu voorliggende
wetswijziging die tot doel heeft het verbod op speciaal tot stand brengen
van embryo’s te verlengen – een onderscheid in morele beoordeling
is vervat ten aanzien van onderzoek met embryo’s die tot stand zijn
gebracht met het oog op zwangerschap, maar die hiervoor bij nader inzien niet
voor worden gebruikt, en onderzoek waarvoor speciaal embryo’s worden
gekweekt. Voor dit laatste zullen, ook als het verbod is opgeheven, immers
veel striktere voorwaarden gelden. Tegelijkertijd is toentertijd door de wetgever
niet geoordeeld dat dit onderzoek als zodanig met een alomvattend verbod in
de wet opgenomen zou moeten worden. Er kunnen andere morele overwegingen zijn
die in een afweging ten aanzien van het al of niet toestaan van onderzoek
kunnen worden betrokken. Dit blijkt ook daaruit dat de wetgever met de Embryowet
getracht heeft een evenwicht te vinden tussen respect voor de menselijke waardigheid
en het menselijk leven en andere waarden, zoals onder meer de genezing van
zieken of de bevordering van hun gezondheid en het welzijn van onvruchtbare
paren en het toekomstige kind.De leden van deze fractie vragen daarnaast welke criteria het kabinet
in dit kader hanteert om de mate van succes van wetenschappelijk onderzoek
te meten.Wij menen dat het een te eenvoudige voorstelling van zaken zou zijn ervan
uit te gaan dat voorafgaand aan onderzoek zonder meer gesteld zou kunnen worden
of een onderzoek succesvol zal zijn. Onderzoek vindt veelal stap voor stap
plaats. In deze verschillende fasen is steeds opnieuw sprake van hypothesen.
Wel gaan wij er vanuit dat de hypothesen in zekere zin gefundeerd zijn. Onderzoekers
zullen niet snel onderzoek doen op basis van bijzonder onaannemelijke hypothesen.
In die zin zou gezegd kunnen worden dat het in de hypothesen bij onderzoek
vervat zit, dat er sprake is van een redelijke kans dat het onderzoek tot
de vaststelling van nieuwe inzichten leidt.Deze leden vragen tevens welke concrete voorstellen voor onderzoek na
toetsing door de verantwoordelijke commissie(s) niet zijn uitgevoerd.Voorstellen voor wetenschappelijk onderzoek met embryo’s moeten
altijd worden beoordeeld door de CCMO. De CCMO heeft op het gebied van speciaal
kweken geen onderzoeksvoorstellen ontvangen die in strijd zijn met (het verbod
in) de Embryowet. Het is duidelijk dat onderzoekers voldoende op de hoogte
zijn van de Nederlandse regelgeving.De leden van de D66-fractie zouden graag vernemen hoe wij in het licht
van het wetsvoorstel oordelen over ontwikkelingen als beschreven in een artikel in NRC Handelsblad van 27 augustus 2007, betreffende
een onderzoek bij ratten, waarbij alle ratten die uit (menselijke) embryonale
stamcellen verkregen hartspiercellen toegediend hadden gekregen, in leven
bleven tegenover slechts 18 procent van de ratten die met conventionele methoden
waren behandeld.Noch de huidige Embryowet, noch de wet zoals die luidt na effectuering
van het onderhavige wetsvoorstel, maakt het uitvoeren van een (onderzoek naar
een) behandeling gebaseerd op het gebruik van uit menselijke embryonale stamcellen
verkregen hartspiercellen, waarop de leden naar wij aannemen doelen (zie Laflamme
et al., Nature Biotechnology 2007, 25, blz. 1015–1024) onmogelijk.
Dat geldt evenzeer voor onderzoek met andere verder gedifferentieerde cellen
die uit embryonale stamcellen zijn verkregen. Wel vloeit steeds uit de Embryowet
voort dat de te gebruiken embryonale stamcellen niet verkregen mogen zijn
uit een speciaal tot stand gebracht embryo als bedoeld in de artikelen 1 en
24, onderdeel a, van de Embryowet. Uiteraard zal bij uitvoering van onderzoek
als het genoemde wel voldaan moeten zijn aan de regelgeving die betrekking
heeft op handelingen met dieren, zoals de Wet op de dierproeven, en –
wanneer het op een gegeven moment onderzoek bij patiënten zou betreffen –
uiteraard aan de WMO.4. Beoordeling van argumentenBegripsbepalingDe leden van de PvdA-fractie verzoeken om een nadere uiteenzetting over
het gebruik in de wet van het criterium «menselijke waardigheid»,
dit in het licht van het onderscheid tussen het gebruik voor onderzoek van
embryo’s die over zijn van een ivf-behandeling en speciaal voor onderzoek
gekweekte embryo’s.Het criterium «menselijke waardigheid» staat als zodanig niet
expliciet in de Embryowet. De bescherming van de menselijke waardigheid krijgt
wel op verschillende manieren gestalte in deze wet. Zo komt in de voorwaarden
waaraan elk onderzoek met embryo’s moet voldoen het respect voor menselijk
leven tot uitdrukking. Dit is eveneens het geval in bepaalde verboden op handelingen
met geslachtscellen en embryo’s, zoals het verbod op het verrichten
van handelingen met geslachtscellen of embryo’s met het oogmerk van
de geboorte van twee genetisch identieke individuen. Ook komt de menselijke
waardigheid naar voren in de vrije en geïnformeerde toestemming van mensen
over het gebruik van hun geslachtscellen en embryo’s. Op het verschil
in beoordeling tussen onderzoek met embryo’s die over zijn van ivf-behandeling
en speciaal tot stand gebrachte embryo’s zijn wij reeds uitvoerig ingegaan
in de beantwoording van een zelfde vraag van de leden van de SP-fractie en
de GroenLinks-fractie.De leden van de PvdA-fractie wijzen er voorts op dat er blijkens het evaluatieonderzoek
onzekerheid is over de inhoud van de wettelijke definitie van het begrip «embryo».
Deze leden vragen of de Embryowet wel van toepassing is op niet-levensvatbare
embryo’s en of de definitie niet te veel omvattend is, omdat zij een
enkele lichaamscel waarvan met een geavanceerde technologie een embryo kan
worden gemaakt niet uitsluit.In het standpunt op de evaluatie van de Embryowet (Kamerstukken II, 2006/07,
30 486, nr. 3, blz. 3–6) is een uitgebreide reactie gegeven
op deze signalen in het evaluatierapport betreffende de definitie van het
begrip «embryo». Er is daar onder meer aangegeven dat een clonoot,
een embryo dat tot stand komt middels celkerntransplantatie, een embryo is
in de zin van de Embryowet. Voorts is in dit standpunt aangegeven dat het
geen redelijke veronderstelling is dat op grond van de beschermwaardigheid
van de clonoot, ook elke lichaamscel onder de Embryowet zou vallen. Een lichaamscel
als zodanig heeft immers niet het vermogen uit te groeien tot
een mens. Eerst na tussenkomst van zeer geavanceerde technologie zou dit vermogen
kunnen ontstaan. Overigens is het vanwege het tijdelijk verbod verboden embryo’s
met tussenkomst van deze techniek tot stand te brengen. Ook op een embryo
dat anderszins niet levensvatbaar is, bijvoorbeeld omdat de celdeling uitblijft
of de kernen niet fuseren, is de Embryowet niet van toepassing.Deze leden stellen daarnaast de vraag wat deze wet en deze wetswijziging
willen beschermen.De Embryowet stelt grenzen aan het gebruik van zaadcellen, eicellen en
embryo’s. Daarmee wordt bescherming en zeggenschap geboden aan degenen
die zaadcellen, eicellen of embryo’s ter beschikking stellen voor donatie
aan onvruchtbare paren of voor wetenschappelijk onderzoek. De wet biedt tevens
bescherming aan embryo’s-in-vitro die van ivf-procedures overblijven,
embryo’s waarmee onderzoek wordt gedaan en die geïmplanteerd worden
en ongeboren kinderen ten behoeve waarvan tijdens zwangerschap onderzoek wordt
verricht. Bij de vraag naar de toelaatbaarheid van speciaal tot stand brengen
van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek gaat het veeleer om een
notie als respect voor menselijk leven. Het tot stand brengen van een embryo
met de intentie dit weer teloor te laten gaan (door toedoen van of na het
wetenschappelijk onderzoek) vraagt om een specifieke rechtvaardiging. De eisen
die reeds in de Embryowet zijn opgenomen voor de situatie na opheffing van
het verbod geven aan waaruit die rechtvaardiging op zijn minst moet bestaan.Deze leden willen tenslotte weten hoe wij de morele en juridische status
en de beschermwaardigheid van niet-levensvatbare embryo’s beoordelen.Bij een oordeel over de morele status van een niet-levensvatbaar embryo-in-vitro
kan in de eerste plaats de herkomst van het embryo in beschouwing worden genomen.
Zo kan het gaan om een embryo dat ten behoeve van een ivf-behandeling tot
stand is gebracht maar niet geschikt blijkt voor implantatie omdat het niet
levensvatbaar is. Beschermwaardig is zo’n embryo niet zozeer, maar voor
de ouders kan dit embryo wel emotionele waarde hebben. Dat kan ertoe leiden
dat zij willen dat het voor wetenschappelijk onderzoek wordt gebruikt, maar
het zou ook kunnen dat zij dat juist niet willen. Als een embryo-achtige entiteit
tot stand zou worden gebracht – veelal gaat het dan om een bepaalde
mens-diercombinatie – waarvan van tevoren duidelijk is dat die niet
levenvatbaar is, is die entiteit ook niet beschermwaardig. Ten aanzien van
entiteiten die ontstaan uit ontkernde dierlijke eicellen waarin menselijke
celkernen worden gebracht, is geen sprake van embryo’s zoals gedefinieerd
in artikel 1 van de Embryowet.1 Bijgevolg is
de Embryowet dan niet van toepassing. De handelingen die tot een dergelijke
entiteit kunnen leiden zijn echter niet zonder meer waardevrij. Over enkele
maanden ontvangen wij de resultaten van de ethische analyse van mens-diercombinaties.
Op grond daarvan kan een meer afgewogen oordeel over dit onderwerp worden
gegeven. Overigens ziet de wetgeving in zijn totaliteit nu ook al op enige
wijze op het transplanteren van een menselijke celkern naar een ontkernde
dierlijke eicel. Zo moet in ieder geval – waar het de verkrijging van
de benodigde dierlijke eicellen betreft – voldaan zijn aan de Wet op
de dierproeven.De leden van de SP-fractie zijn van mening dat verschillende begrippen
die in het parlementaire debat over de onderhavige wetswijziging in de Tweede
Kamer gebruikt zijn sterk subjectief gehanteerd kunnen worden. Zij brengen
daarbij termen als «diverse voorwaarden», «waarborgen», «ethische
normen», «de stand van zaken van de wetenschap», «bestaand
maatschappelijk draagvlak», «beschermwaardigheid van het embryo
in de baarmoeder en in vitro» onder de aandacht. De leden van de SP-fractie
geven aan dat zij van mening zijn dat het van groot belang is dat wij voorgaan
in het definiëren van deze begrippen op een inzichtelijke en objectieve
wijze. Zij vragen naar onze reactie hierop.Wij vragen ons af of deze voorstelling van zaken, waarin de premisse lijkt
te zijn dat al deze termen zonder meer definitief voor eens en voor altijd
afgebakend zouden kunnen worden, niet een iets te eenvoudige voorstelling
van zaken is. Wij menen dat deze termen in de context van het hele debat staan
en dat deze context, waarvan de politieke context onderdeel vormt, er zeer
toe doet. In het debat wordt immers aan deze termen invulling en betekenis
gegeven. Voorts wordt in het debat bepaald waaraan meer en waaraan minder
belang wordt gehecht. Daarnaast is het debat relevant voor de bepaling van
de wijze waarop de verschillende termen zich tot elkaar verhouden. Wij menen
dat aan genuanceerde invulling en betekenis van de termen en aan het element
van de onderlinge verbanden tussen de termen, onvoldoende recht wordt gedaan
wanneer deze termen en verbanden te rigide en eenzijdig worden bepaald. Zeker
in het licht van de grote verschillen tussen de standpunten, in en buiten
het parlement, en de ethische gevoeligheid van onderzoek met speciaal gekweekte
embryo’s, menen wij dat respect voor elkaars posities, en de zorgvuldigheid
van het debat zeer van belang is. Uiteraard hebben wij ons standpunt in deze
bepaald. Deze positie komt tot uitdrukking in het voorstel voor wijziging
van de wet, in de memorie van toelichting daarbij en ook in het naar aanleiding
daarvan reeds gevoerde debat. De wijze waarop de bewoordingen in het debat
verder invulling krijgen wordt echter mede bepaald in en door de wisseling
van gedachten in het parlementaire debat. In de context van het totaal van
dat debat, en in de uitkomst daarvan, te weten de instemming van het parlement
met de wetswijziging, dienen deze termen dan ook gelezen te worden.Maatschappelijk draagvlakDe leden van de PvdA-fractie vragen een toelichting op de stelling dat
het maatschappelijk draagvlak zou zijn afgenomen.De Nederlandse Vrouwenraad (NVR) heeft in september 2006 een werkconferentie
gehouden, met als titel «De maakbare mens, over biotechnologie met eicellen
en stamcellen en wat het voor vrouwen betekent». Deze conferentie behelsde
een publieksdiscussie over de technologie met eicellen en stamcellen. Tijdens
deze conferentie spraken vrouwen hun zorg uit over de mogelijk toenemende
druk op vrouwen om eicellen af te staan voor onderzoek, zeker als het onderzoek
nog uitgebreid wordt. Deze zorg vormt onderdeel van het maatschappelijk debat.
De NVR vertegenwoordigt een zeer diverse en grote groep mensen.In april 2008 bracht het Rathenau-Instituut een boek uit, getiteld «Meer dan status alleen. Burgerperspectieven op embryo-onderzoek.» Dit boek bevat de verslaglegging van een breed opgezet publieksonderzoek
dat het Rathenau-Instituut heeft uitgevoerd. In dit onderzoek is specifiek
gekeken naar het draagvlak bij het publiek. Uit dit publieksonderzoek blijkt
dat 49% van de respondenten voorstander is van handhaving van het verbod
op speciaal tot stand brengen van embryo’s voor onderzoek. Daarentegen
is 37% voor opheffing van het verbod. De overige respondenten gaven
aan het antwoord niet te weten. Deze percentages geven meer inzicht in het
maatschappelijk draagvlak. Wij menen dat deze percentages de keuze ondersteunen
die met de voorliggende wijziging van wet gestalte krijgt, te weten het verbod
op dit moment te handhaven, doch tevens de opheffing van het verbod in de
toekomst open te houden.Ten tijde van de totstandkoming van de Embryowet is veel discussie geweest
over het verbod op speciaal tot stand brengen van embryo’s voor onderzoek.
De gekozen constructie is een uitvloeisel van de op dat moment bestaande visie
dat een verbod op zijn plaats was, maar dat tegelijkertijd opheffing van het
verbod in de toekomst mogelijk moest zijn. Ten tijde van de totstandkoming
van de Embryowet werd veel betekenis toegekend aan de verwachtingen op het
gebied van embryonaal stamcelonderzoek, ook op het gebied van klinische toepassing.
Het genereren van embryonale stamcellijnen uit menselijke embryo’s
die door middel van celkerntransplantatie tot stand zijn gekomen is echter
nog steeds niet gelukt, laat staan dat er sprake is van aanzetten tot vormen
van klinische toepassing daarmee. Ook dit achten wij een factor die voor het
maatschappelijk draagvlak relevant is.De leden van de PvdA-fractie vragen voorts welke ethische overwegingen
een rol hebben gespeeld bij de hier voorgestelde wijzigingen.Vanuit ethisch oogpunt is bij de totstandkoming van de Embryowet door
de wetgever gezocht naar een balans in de afweging van een aantal waarden:
respect voor de menselijke waardigheid en het menselijk leven, de genezing
van zieken of de bevordering van hun gezondheid en het welzijn van onvruchtbare
paren en het toekomstige kind. Op de meer specifieke ethische overwegingen
die een rol spelen bij deze wetswijziging, te weten het verschil in oordeel
tussen onderzoek met embryo’s die over zijn van een ivf-behandeling
en onderzoek met speciaal daarvoor gekweekte embryo’s, zijn wij al uitvoerig
ingegaan bij de beantwoording van de vragen van de leden van de SP-fractie
en de leden van de GroenLinks-fractie.De leden van de PvdA-fractie geven aan dat maatschappelijk draagvlak een
continue proces is waaraan steeds gewerkt moet worden. Zij vragen welke maatregelen
wij willen treffen om de voorlichting bij deze wet te versterken.Wij delen de mening van de PvdA-fractie dat maatschappelijk draagvlak
een dynamisch gegeven is. Het maatschappelijk draagvlak komt tot stand in
een wisselwerking van onder andere het politieke debat, de wetenschap, de
media en beroepsverenigingen en patiëntenorganisaties. Voor wat betreft
voorlichting meen ik dat in eerste instantie vooral de beroepsgroepen en de
wetenschappers goed op de hoogte moeten zijn van de Embryowet. Zij zijn degenen
die het contact hebben met de patiënt of die het onderzoek uitvoeren
en daartoe onderzoeksprotocollen in moeten dienen bij de CCMO. Met het modelprotocol
bij de Embryowet, dat is opgesteld in samenwerking met diverse beroepsgroepen
is de kennis van de Embryowet breder verspreid. Wij menen dat er op dit moment
weinig reden is om nadere maatregelen te treffen.Beoordeling wetenschappelijk onderzoekDe leden van de PvdA-fractie geven aan dat in de wet geen definitie van «wetenschappelijk
onderzoek» is opgenomen. Zij vragen welke handelingen wel en niet tot
het begrip «wetenschappelijk onderzoek kunnen worden» gerekend.Noch in de Embryowet, noch in de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek
met mensen is een definitie opgenomen van wetenschappelijk onderzoek. In de
wetenschappelijke wereld behoeft dat begrip op zich ook geen toelichting.
Om echter duidelijkheid te geven over eventuele grijze gebieden is op de website
van de CCMO een omschrijving geplaatst. Deze luidt als volgt: «Medisch-wetenschappelijk
onderzoek is onderzoek dat als doel heeft het beantwoorden van een vraag op
het gebied van ziekte en gezondheid (etiologie, pathogenese, verschijnselen/symptomen,
diagnose, preventie, uitkomst of behandeling van ziekte), door het op systematische
wijze vergaren en bestuderen van gegevens. Het onderzoek beoogt bij te dragen
aan medische kennis die ook geldend is voor populaties buiten de directe onderzoekspopulatie.
Van belang is dat de resultaten en conclusies uit het onderzoek kunnen leiden
tot algemeen geldende uitspraken die niet in tijd en plaats gebonden zijn.»
De leden van de PvdA-fractie menen dat uit de evaluatie van de Embryowet en
gesprekken met deskundigen blijkt dat het verbod nu al belemmeringen opwerpt
voor de voortgang van verschillende onderzoeksrichtingen, in het bijzonder
onderzoek in de voortplantingsgeneeskunde, en vragen om een nadere toelichting
op en onderbouwing van de als argumentatie voor het behoud van het
tijdelijk verbod gebruikte stelling dat er nog onvoldoende vooruitgang met
wetenschappelijk onderzoek is geboekt.De vraag naar de belemmering van wetenschappelijk onderzoek is reeds gedeeltelijk,
namelijk voor zover het stamcelonderzoek betreft, beantwoord in reactie op
de vraag van de leden van de VVD-fractie naar de wetenschappelijke behoefte.Voor wat betreft de voortplantingsgeneeskunde menen wij dat er vooruitgang
is geboekt. Inmiddels is het wereldwijd uitgevoerde onderzoek op dit terrein
zo ver dat de beroepsgroep van mening is dat in Nederland patiëntgebonden
wetenschappelijk onderzoek kan plaatsvinden. Dit blijkt ten eerste uit de
in 2007 verschenen Richtlijn cryopreservatie van ovariumweefsel van een groot
aantal betrokken beroepsgroepen.1 Deze Richtlijn
geeft aan dat vitrificatie van eicellen een geavanceerde invriesmethode is,
die minder schade aan de eicel veroorzaakt dan de oude invriesmethoden. De
Richtlijn stelt dat vitrificatie van eicellen in de vorm van wetenschappelijk
onderzoek aangeboden kan worden als een mogelijk alternatief voor cryopreservatie
van ovariumweefsel aan vrouwen die het risico hebben onvruchtbaar te worden.
Wel moet van de behandeling een strikte en langdurige follow-up van de kinderen
deel uitmaken.Ten tweede blijkt de vooruitgang op het terrein van de voortplantingsgeneeskunde
uit het standpunt van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie
(NVOG) en de Vereniging van Klinische Embryologen (KLEM) over in-vitro-maturatie
(IVM). Dit standpunt stelt dat er wereldwijd enige honderden kinderen zijn
geboren na een IVM-procedure. Een follow-up onderzoek van ruim 300 kinderen
gaf geen aanwijzingen in de richting van een toename van geboortegewichten,
hogere incidentie van congenitale afwijkingen of ontwikkelingsstoornissen.
De gerapporteerde groepen zijn echter nog relatief klein en de duur van de
follow-up beperkt zich tot kinderen met een leeftijd van hoogstens twee jaar.
De beroepsgroep adviseert nu IVM in Nederland uit te voeren, echter slechts
in het kader van een door de CCMO goedgekeurd wetenschappelijk onderzoek.
Het wetenschappelijk onderzoek behoort te voorzien in een adequate follow-up
van de kinderen die na IVM worden geboren. Aanbevolen wordt voor de follow-upgegevens
aansluiting te zoeken bij een internationaal registratiesysteem, zodra dit
voorhanden komt. De hier genoemde vormen van onderzoek kunnen in Nederland
uitgevoerd worden. Het verbod op speciaal kweken staat daaraan niet in de
weg. Deze vormen van onderzoek vallen onder paragraaf 4 van de Embryowet,
die regels stelt betreffende wetenschappelijk onderzoek met embryo’s
die buiten het menselijk lichaam tot stand zijn gebracht en waarmee wordt
beoogd een zwangerschap tot stand te brengen.De leden van de PvdA-fractie vragen voorts waar de stellingname van het
kabinet op is gebaseerd dat er via volwassen stamcelonderzoek en onderzoek
met restembryo’s voldoende mogelijkheden zijn voor wetenschappelijk
onderzoek, en ook of aan het eerstgenoemde soort onderzoek niet eveneens bezwaren
van medisch-ethische aard kleven.Eerder in deze memorie hebben wij naar aanleiding van een vraag van de
D66-fractie betreffende een onderzoek bij ratten met uit (menselijke) embryonale
stamcellen verkregen hartspiercellen, al gesteld dat de Embryowet (ook na
de voorliggende wijziging) dergelijk onderzoek in Nederland zeker niet onmogelijk
maakt, mits daarbij geen gebruik gemaakt wordt van embryonale stamcellen verkregen
uit speciaal tot stand gebrachte embryo’s (zie artikel 24, onderdeel
a, van de Embryowet). Zoals ook gesteld in de beantwoording van vragen van
het Tweede Kamerlid Koşer Kaya (D’66) over het uitblijven van
investeringen in onderzoek naar volwassen stamcellen (Aanhangsel Handelingen
II 2007/08, nr. 2384), wordt blijkens overzichten die zijn opgenomen
in de eerder genoemde «Verkenning adult stamcelonderzoek» van
ZonMw, behoorlijk wat onderzoek uitgevoerd met verschillende soorten adulte
stamcellen. Veel van het op andere ziekten gerichte onderzoek bevindt zich
nog in de preklinische fase. Er is dus nog veel – fundamenteel,
preklinisch en klinisch – onderzoek nodig voordat duidelijk is of gebruik
van adulte stamcellen voldoende mogelijkheden biedt voor het effectief en
veilig behandelen van ziekten, en zo ja, voor welk ziekten dat dan geldt.
In zijn algemeenheid zal de stelling opgaan dat aan onderzoek met adulte stamcellen –
omdat het verbod van artikel 24, onderdeel a, van de Embryowet, dat voortkomt
uit ethische bezwaren, daarop nu eenmaal geen betrekking heeft – minder
bezwaren van ethische en juridische aard kleven dan aan onderzoek dat wordt
uitgevoerd met embryonale stamcellen verkregen uit speciaal daarvoor tot stand
gebrachte embryo’s.Eind 2007 en in april 2008 zijn er enige belangrijke publicaties verschenen
over geïnduceerd pluripotente stamcellen1,
in deze memorie verder «iPS-cellen» genoemd. Deze cellen resulteren
uit reprogrammering van somatische cellen. Zoals gesteld in de bovengenoemde
beantwoording van Kamervragen van het Tweede Kamerlid Koşer Kaya (D’66)
over het uitblijven van investeringen naar adulte stamcellen, kleven er, althans
bezien vanuit de Embryowet, aan het gebruik van iPS-cellen geen juridische
bezwaren. Er kunnen wel andere ethische en juridische bezwaren aan het gebruik
van iPS-cellen verbonden zijn. Zo is in dit opzicht een belangrijk aandachtspunt
de veiligheid van de eventuele toepassing van iPS-cellen bij patiënten,
omdat de mogelijkheid van tumorvorming na een behandeling met iPS-cellen aan
de orde is. Onderzoekers wijzen daar zelf ook al op, en er vindt dan ook het
nodige verdere preklinische onderzoek plaats gericht op veiligheid. Mocht
men iPS-cellen op een gegeven moment in Nederland willen gebruiken in klinisch
onderzoek met mensen, dan geldt op grond artikel 3 van de WMO de voorwaarde
dat er tevoren een positief oordeel over het betreffende protocol is verkregen
van de CCMO. Deze commissie is ingevolge het Besluit centrale beoordeling
medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen als enige commissie bevoegd
tot het uitvoeren van de medisch-ethische toetsing van een protocol voor onderzoek
waarbij menselijke (stam)cellen worden in of aangebracht bij proefpersonen.
Eén van de criteria bij de beoordeling betreft uiteraard de veiligheid
voor de proefpersoon.De leden van de fractie van D66 geven aan dat meer onderzoek nodig is
om bij ivf-behandelingen technieken voor invriezen en in vitro rijping veilig
en verantwoord te kunnen toepassen.In reactie op de vraag van de leden van de PvdA-fractie over onderzoek
in de voortplantingsgeneeskunde, hebben wij gerefereerd aan de Richtlijn cryopreservatie
van ovariumweefsel en aan het standpunt over in-vitro-maturatie van de bij
dit soort technieken betrokken beroepsgroepen. Hierin stellen de beroepsgroepen
in het licht van onderzoek in het buitenland dat vitrificatie en in-vitro-maturatie
in de vorm van patiëntgebonden wetenschappelijk onderzoek in Nederland
uitgevoerd kan worden.GezondheidsraadDe leden van de PvdA-fractie geven aan een toelichting te wensen op de
door ons tijdens de behandeling van het wetsvoorstel in de Tweede Kamer geuite
visie dat een advies van de Gezondheidsraad, waarom door het Kamerlid Kant
was verzocht, niet nodig is. Daarnaast vragen ook de leden van de D66-fractie,
er vanuit gaande dat het laatste rapport van de Gezondheidsraad in 2001 is
uitgebracht, en vanuit hun waarneming dat intussen de nodige wetenschappelijke
ontwikkelingen plaats hebben gevonden omtrent het stamcelonderzoek, zoals
de verbeteringen binnen het onderzoek naar de ziekte ALS en het Syndroom van
Down en de vorderingen in het onderzoek naar Multiple Sclerose (MS), om een
nadere toelichting op die visie.Het is niet zo dat de Gezondheidsraad voor het laatst in 2001 over stamcellen
een advies heeft uitgebracht. Het eerdergenoemde Gezondheidsraadadvies «Stamcellen
voor weefselherstel: Onderzoek naar therapie met somatische en embryonale
stamcellen» dateert van juni 2002, en het advies «Hematopoietische
stamcellen» van september 2003. Het eerder vermelde kabinetsstandpunt
op de beide adviezen, waarin ook verwezen is naar enige ontwikkelingen die
zich na het uitbrengen van de adviezen nog hadden voorgedaan, dateert van
eind juni 2004. Weliswaar betekent dit, dat er inmiddels enkele jaren verstreken
zijn sedert het laatste advies, doch dit houdt niet automatisch in dat ontwikkelingen
in Nederland die vroeger of later relevant kunnen zijn voor de kliniek niet
gevolgd worden. Zoals ook gesteld in het antwoord op een vraag van de PvdA-fractie,
worden wij op verschillende manieren van nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen
op de hoogte gesteld door diverse instanties, zoals de CCMO, het CEG, de Gezondheidsraad,
de COGEM en de CBD. Ook geeft bijlage 3 van de eerdergenoemde «Verkenning
adult stamcelonderzoek» van ZonMw een goede indruk van zowel het preklinische
als het klinische stamcelonderzoek in Nederland. Wat de CCMO betreft kan voorts
nog opgemerkt worden dat ingevolge het Besluit centrale beoordeling medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen deze commissie de ethische beoordeling doet van onderzoeksvoorstellen
met (adulte dan wel embryonale) stamcellen bij de mens. De CCMO heeft uit
hoofde van haar functie dus een actueel inzicht in de ontwikkelingen met betrekking
tot (voorgenomen) klinisch onderzoek met stamcellen. Zij rapporteert daarover
steeds in haar jaarverslag, dat ons, maar ook de Tweede Kamer bereikt.5. Specifieke problemenDe leden van de fractie van de SP vragen of het kabinet het als een dilemma
ziet dat het continueren van het moratorium het onderzoek op het gebied van
kwaliteitsverbetering van IVF remt, met name onderzoek dat zou kunnen leiden
tot een vermindering van restembryo’s en een verminderde belasting van
de vrouw.Zoals blijkt uit het antwoord gegeven op de vraag van de leden van de
PvdA-fractie en van de D66-fractie over onderzoek naar invriezen en in-vitro
rijpen van eicellen is de stand van de wetenschap inmiddels zo ver dat op
dit terrein patiëntgebonden wetenschappelijk onderzoek kan worden uitgevoerd.
Dit onderzoek heeft als doel de belasting van en de risico’s voor de
vrouw te verminderen. Het kan er uiteindelijk tevens toe leiden dat er minder
embryo’s overblijven bij ivf-procedures.De leden van de SP-fractie vragen ons voorts te erkennen dat het toestaan
van celkerntransplantatie een impuls kan geven aan het wetenschappelijk onderzoek
naar genetische ziekten. Met behulp van celkerntransplantatie zouden volgens
deze leden unieke weefsels tot stand gebracht kunnen worden, die toegankelijk
zouden zijn voor de ontwikkeling en het testen van nieuwe geneesmiddelen ter
behandeling van bepaalde aandoeningen, bijvoorbeeld ziekten van het centrale
zenuwstelsel.Op zichzelf beschouwd zou de techniek van celkerntransplantie mogelijk
een bijdrage kunnen leveren aan onderzoek naar ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen
voor genetisch bepaalde ziekten. Zoals gezegd zijn er echter nog geen stamcellijnen
gekweekt uit menselijke embryo’s die na celkerntransplantatie tot stand
zijn gekomen. Bovendien zijn er daarvoor, zoals reeds aangegeven, ook nogal
wat belemmeringen. Mogelijk zullen op den duur ook iPS-cellen kunnen worden
gebruikt voor het testen van geneesmiddelen voor bepaalde ziekten, maar zeker
is dit geenszins.Daarnaast vragen de leden van de SP-fractie of de morele afweging voor
wat betreft het tot stand brengen van een potentieel menselijke kloon door
middel van celkerntransplantatie van een lichaamscel in een lege eicel niet
een geheel andere is dan voor wat betreft het tot stand brengen van een menselijk
embryo middels ivf langs de gebruikelijke weg. Is het resultaat van therapeutisch
klonen waarvan het nooit de bedoeling kan zijn over te gaan tot
implantatie, en dat daarom volgens deze leden geen potentieel menselijk leven
is, in principe aanvaardbaar?Wij menen dat er ook in geval van een embryo dat door middel van celkerntransplantatie
tot stand is gekomen, sprake is van menselijk leven. De Embryowet kent zowel
een verbod op celkerntransplantatie – een verbod dat middels onderhavige
wetswijziging wordt verlengd – als een verbod op het verrichten van
handelingen met geslachtscellen of embryo’s met het oogmerk van de geboorte
van genetisch identieke menselijke individuen. In die zin is er met dit laatste
verbod bij de totstandkoming van de Embryowet rekening mee gehouden dat het
niet uit te sluiten is dat een embryo dat door middel van celkerntransplantatie
tot stand is gekomen uit kan groeien tot een mens. Daarbij gaat het er niet
zozeer om of er sprake is van potentieel menselijk leven – het bedoelde
embryo is immers al potentieel menselijk leven – maar om de kwestie
of dit embryo uit zou kunnen groeien tot een mens.Op het verschil in morele afweging zijn wij al ingegaan bij de beantwoording
van een soortgelijke vraag van de GroenLinks en een aan deze kwestie gerelateerde
vraag van de leden van de SP-fractie. Wij menen dat, zoals reeds opgemerkt,
in de morele afweging vooral gekeken dient te worden naar het doel waarvoor
het embryo tot stand is gebracht, te weten voor het natuurlijke doel, zijnde
zwangerschap, of voor onderzoek, hetgeen als instrumenteel gebruik van het
embryo kan worden beschouwd.Deze leden vragen vervolgens of het kabinet erkent dat met de techniek
van klonen belangrijke vooruitgang is geboekt door het gebruik van restembryo’s
(polyspermie embryo’s) in plaats van eicellen.Wij menen dat het op dit moment niet goed te beoordelen is of het gebruik
van polyspermie embryo’s wetenschappelijk gezien een belangrijke vooruitgang
is voor de ontwikkeling van de techniek van kloneren. Tot nu toe zijn, voor
zover ons bekend, geen embryo’s tot stand gebracht middels celkerntransplantatie
van een adulte cel in een ontkernde bevruchte eicel.Voorts vragen de leden van de SP-fractie welke nieuwe ethische barrière
wordt geïntroduceerd door het toestaan van celkerntransplantatie indien
zich dit beperkt tot het gebruik van restembryo’s. Met embryo’s
die over zijn van een ivf-procedure mag nu immers ook al onderzoek worden
gedaan.Polyspermie embryo’s zijn niet levensvatbaar. Zij worden daarom
niet geïmplanteerd. In die zin zijn zij vergelijkbaar met restembryo’s.
Echter, als de kernen uit de bevruchte eicel worden verwijderd en in plaats
daarvan de kern van een lichaamscel wordt ingebracht, gaat het toch weer om
het speciaal voor onderzoek tot stand brengen van een embryo door middel van
celkerntransplantatie, hetgeen vanwege het verbod op speciaal kweken van embryo’s
voor onderzoek niet toegestaan is. Er is als zodanig dus niet zozeer sprake
van het introduceren van een nieuwe ethische barrière, maar van het
speciaal tot stand brengen van een embryo dat valt onder het door het reeds
bestaande verbod op speciaal kweken in de Embryowet.Deze leden vragen daarnaast het kabinet te erkennen dat door het toestaan
van celkerntransplantatie veelbelovend onderzoek waarvoor geen alternatieven
zijn, mogelijk zal worden.Opheffing van het in artikel 24, onderdeel a, opgenomen tijdelijke verbod,
zou inderdaad uitvoering in Nederland van het onderzoek mogelijk maken waarbij –
bijvoorbeeld door middel van celkerntransplantatie – een embryo speciaal
tot stand wordt gebracht of waarbij speciaal tot stand gebrachte embryo’s
worden gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek en andere doeleinden dan het
tot stand brengen van zwangerschap. Wij menen dat het nog niet vaststaat dat
dit onderzoek als veelbelovend gekwalificeerd kan worden. Het is nog steeds
niet gelukt stamcellijnen te kweken uit een embryo dat middels
celkerntransplantatie tot stand is gekomen. Ook de stelling dat er in het
geheel geen sprake is van alternatieven, zouden wij niet willen onderschrijven.
In dit verband mogen wat betreft onderzoek met stamcellen de eerdergenoemde
ontwikkelingen op het gebied van de iPS-cellen worden genoemd, ook al is het
zo dat de efficiëntie van het maken van iPS-cellen vooralsnog veel lager
is dan die bij kloneren, en lijken de eigenschappen van iPS-cellen anders
te zijn dan die van embryonale stamcellen.De leden van de SP-fractie vragen verder of het kabinet erkent dat de
huidige definities ontoereikend zijn. Het is bijvoorbeeld toegestaan om een
menselijke kern in een dierlijke eicel te brengen omdat zo’n entiteit
niet levensvatbaar is en daarom niet onder de Embryowet valt. Zij vragen om
een reactie hierop. Voorts vragen zij of het redelijk is te verwachten dat
er steeds meer alternatieven komen die niet onder de Embryowet vallen.Er is door de wetgever destijds bewust voor gekozen de Embryowet betrekking
te laten hebben op die (verzamelingen van) menselijke cellen die zelf of na
samensmelting geacht moeten worden uit te kunnen groeien tot een mens. Gevolg
daarvan is enerzijds dat een embryonale entiteit die naar verwachting niet
uit kan groeien tot een mens niet onder de Embryowet valt, maar tegelijkertijd
ook dat bij entiteiten die mogelijk wel dat vermogen kunnen hebben, de totstandbrenging
ervan «automatisch» onder de Embryowet valt.In de evaluatie van de Embryowet is ten aanzien van niet-levensvatbare
embryonale entiteiten, met name in verband met mens-dier-combinaties de kwestie
aan de orde gesteld of de definitie van het begrip «embryo» op
termijn houdbaar is. Ten aanzien van mens-dier-combinaties laten wij op dit
moment, zoals reeds gemeld in de beantwoording van een vraag van de leden
van de PvdA-fractie over de definitie van het begrip «embryo»,
een ethische analyse uitvoeren. De wetgeving in haar totaliteit houdt nu al
rekening met het transplanteren van een menselijke celkern naar een ontkernde
dierlijke eicel. Zo moet in ieder geval waar het het verkrijgen van de benodigde
dierlijke eicellen betreft, voldaan zijn aan de Wet op de dierproeven.Wij achten het niet uitgesloten dat er in de toekomst meer embryonale
entiteiten tot stand gebracht worden. De vraag of een bepaalde entiteit onder
de Embryowet valt, zal alsdan voor het specifieke geval beantwoord kunnen
worden.Voorts vragen deze leden of het aan valt te nemen dat vanwege de in het
coalitieakkoord overeengekomen wetswijziging betreffende de Embryowet het
nauwelijks tot de mogelijkheden behoort dat in deze kabinetsperiode de beperkingen
in het fundamenteel en toegepast onderzoek kunnen worden opgeheven of verlicht,
ongeacht de huidige en de toekomstige stand van zaken van de wetenschap in
andere landen.Een wetswijziging over dit complexe ethische onderwerp staat, behalve
in de context van de moreel-ethische waardering van het onderwerp, in het
licht van wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkelingen. Die maatschappelijke
ontwikkelingen komen op diverse manieren tot uitdrukking. Eén daarvan
is de politieke samenstelling van de coalitie. Dit kabinet heeft ervoor gekozen
om het verbod op dit moment in stand te houden, maar tegelijkertijd opheffing
van dit verbod in toekomst open te houden. Wij menen dat dit een gerechtvaardigde,
en ook alleszins verantwoorde keuze is. Wij zien ons in deze keuze bevestigd
door het eerder genoemde onderzoek dat het Rathenau-Instituut onder burgers
heeft uitgevoerd. Uit dat onderzoek blijkt dat er op dit moment niet voldoende
maatschappelijk draagvlak is voor opheffing van het verbod op speciaal tot
stand brengen van embryo’s voor onderzoek. Tegelijkertijd hebben wij
gemeend dat de procedure zoals die nu in artikel 33, tweede lid, van de Embryowet
is neergelegd in stand dient te blijven. Dit betekent dat het verbod, genoemd
in artikel 24, onderdeel a, van de wet in de toekomst kan vervallen op een bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip. De procedure met betrekking
tot het vervallen van het verbod wordt inhoudelijk niet gewijzigd, en dus
ook niet verzwaard.Vervolgens vragen deze leden of de mogelijkheid bestaat dat wanneer onderzoek
op dit gebied – en dat zal dan buiten Nederland, al dan niet door Nederlandse
onderzoekers, dienen plaats te vinden – resultaten oplevert, tijdens
deze kabinetsperiode een dergelijk koninklijk besluit wordt ingediend, waarbij
het parlement wordt betrokken?Wij menen dat met onderhavige wetswijziging die tot doel heeft het tijdelijke
verbod te verlengen, doch tevens de procedure inzake het vervallen van het
verbod in stand te houden, niets wijzigt aan de mogelijkheid om bij koninklijk
besluit een datum vast te stellen waarop het verbod vervalt. De procedure
van betrokkenheid van het parlement daarbij verandert evenmin.Verder vragen de leden van de SP-fractie of wanneer een Nederlandse onderzoeker
vanwege een verbod in de Embryowet bijvoorbeeld promotieonderzoek in het buitenland
zou moeten uitvoeren, hij dan niet alleen toestemming krijgt maar ook financiële
compensatie voor de meerkosten.Wij menen aan te mogen nemen dat onderzoeksinstellingen in de voor (promotie)onderzoek
begrote gelden ook nu al in het algemeen rekening houden met de eventuele
bijzondere kosten die moeten worden gemaakt in verband met wetenschappelijk
onderzoek, waaronder die van noodzakelijk tijdelijk verblijf van onderzoekers
in het buitenland, maar ook die van het door externen laten uitvoeren van
bepaalde delen van onderzoek, of die van bijzondere apparatuur. Van een extra
financiële compensatie zal dan geen sprake zijn. De wettelijke situatie
in het land waar men handelingen die de Nederlandse Embryowet verbiedt zou
willen uitvoeren, bepaalt of dergelijk onderzoek aldaar is toegestaan.Daarnaast willen deze leden weten welke instantie of raad gevraagd of
ongevraagd adviseert over de progressie in kennisvergaring op het onderhavige
terrein.In het antwoord op eenzelfde vraag van de leden van de PvdA-fractie hebben
wij reeds aangegeven dat wij op verschillende manieren van nieuwe wetenschappelijke
ontwikkelingen op de hoogte worden gesteld door diverse instanties, zoals
de CCMO, het CEG, de Gezondheidsraad, de COGEM en de CBD. Verder bevat de
eerdergenoemde «Verkenning adult stamcelonderzoek» inventarisaties
van lopend (preklinisch dan wel klinisch) onderzoek naar adulte stamcellen,
die zeker als informatief mogen worden beschouwd. Mede in het licht van de
al eerder gegeven adviezen over stamcellen, die wij reeds opsomden bij de
vraag van de leden van de PvdA-fractie over waarom wij een advies van de Gezondheidsraad
op dit moment niet nodig achten, achten wij het vragen van een nieuw advies
op dit moment niet aan de orde.De leden van de SP-fractie constateren dat de Embryowet vanwege de definiëring
van het begrip «embryo» anders dan in wetenschappelijk betekenis
ook van toepassing is op de latere stadia van ontwikkeling, dus ook in het
derde en laatste trimester van de zwangerschap. Deze leden willen weten wat
de gevolgen van het moratorium zijn voor wetenschappelijk onderzoek bij de
foetus in dat stadium van de zwangerschap.Deze vraag hebben deze leden ook gesteld in paragraaf 2 van het voorlopig
verslag. Het antwoord is dan ook gegeven in paragraaf 2 van deze memorie
van antwoord.III EUROPA EN INTERNATIONALE CONTEXTDe leden van de PvdA-fractie stellen dat Nederland in vergelijking met
andere landen een aparte positie inneemt. Zij geven aan dat onderzoek dat
onder de werking van de Embryowet valt een sterk internationaal karakter heeft.
Er is veel internationale uitwisseling van materiaal, kennis en wetenschappers.
De vraag van deze leden is of er op dit terrein een uitzonderingspositie met
nationale normen nog wel mogelijk is.Wij menen dat de positie die Nederland inneemt niet zo uitzonderlijk is.
In enkele landen, bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk en in sommige Scandinavische
landen, is speciaal tot stand brengen van embryo’s toegestaan, in andere
landen, zoals in Duitsland en Italië, is ook onderzoek met embryo’s
die over zijn van een ivf-procedure verboden. Nederland zit qua internationale
positie noch aan het ene uiterste, noch aan het andere.Op verschillende momenten is getracht speciaal tot stand brengen van embryo’s
internationaal te reguleren. Dat blijkt, gezien de verschillende posities
van de diverse landen en de geringe onderhandelingsruimte, een bijzonder weerbarstig
proces te zijn. In antwoord op vragen van de leden van de CDA-fractie gaven
wij al aan dat met het protocol bij het VRMB inzake de bescherming van het
embryo en de foetus weinig vooruitgang is geboekt. Ook de stemmingen over
de in 2005 tot stand gebrachte VN-Verklaring inzake menselijk klonen, geven
blijk van grote verschillen in internationale standpunten. In de Raad van
Europa is gebleken dat lidstaten artikel 18, tweede lid, van het VRMB, dat
het verbod op speciaal tot stand brengen van embryo’s regelt, verschillend
uitleggen. Sommige landen beschouwen embryo’s die middels celkerntransplantatie
tot stand zouden worden gebracht niet als embryo’s in de zin van het
in 1997 tot stand gebrachte Verdrag.Wij menen dat we realistisch dienen te zijn in de mogelijkheden en onmogelijkheden
van het bereiken van internationale overeenstemming over een onderwerp als
onderzoek met embryo’s. Wij menen dan ook dat nationale regelgeving
op dit moment de enige begaanbare weg is. Indien het onderwerp internationaal
ter sprake komt, neemt Nederland uiteraard deel aan de onderhandelingen.De leden van de SP-fractie vragen of het aannemelijk is dat Nederland
achterblijft bij de toepassing van technieken voor invriezen van onbevruchte
eicellen en het rijpen van eicellen na de bevruchting buiten lichaam.Bij het rijpen van eicellen buiten het lichaam gaat het om het rijpen
van onbevruchte eicellen. Bevruchte eicellen zijn embryo’s. Deze worden
in het kader van ivf-behandelingen al sinds oudsher buiten het lichaam een
paar dagen tot ontwikkeling gebracht.Zoals aangegeven in antwoord op een vergelijkbare vraag van deze leden
en van de leden van de D66-fractie zal Nederland niet hoeven achter te blijven
nu de beroepsgroep van mening is dat patiëntgebonden wetenschappelijk
onderzoek in Nederland kan plaatsvinden.De leden van de D66-fractie wijzen op onderzoek in de Verenigde Staten
naar IVM en vragen hoe moet worden voorkomen dat Nederland een achterstandpositie
krijgt met betrekking tot onderzoek aangaande embryo’s en stamcelonderzoek
als het verbod niet wordt opgeheven, en hierdoor achterop zou kunnen raken
bij baanbrekend onderzoek, het genereren van onderzoeksgelden en het aantrekken
van bekwame onderzoekers voor onze universiteiten.Voor het antwoord op het eerste deel van deze vraag verwijzen wij naar
het antwoord op een deels overeenkomstige vraag van deze leden waarin zij
wijzen op technieken voor het invriezen en het in vitro rijpen van eicellen.Wat betreft het voorkomen van achterop raken bij baanbrekend onderzoek op het gebied van stamcellen, merken wij op – net als in de
beantwoording van vragen van het kamerlid Koşer Kaya (D66) over het
uitblijven van investeringen in onderzoek naar volwassen stamcellen (Aanhangsel
van Handelingen, 2007/08, nr. 2384) – van mening te zijn dat Nederland
op het gebied van onderzoek met adulte stamcellen, wel degelijk een actieve
speler is. Tevens gaven wij aan dat de Embryowet geen belemmering opwerpt
voor onderzoek met iPS-cellen. Daarnaast is het zo dat onderzoeksinstellingen
tot op zekere hoogte zelf keuzes kunnen maken ten aanzien van prioriteitstelling
inzake onderzoek dat wettelijk is toegestaan.IV. DIVERSENTot besluit vragen de leden van de fractie van SGP en van de fractie van
de ChristenUnie wat de stand van zaken is rond de toezegging van de staatssecretaris
aan de Tweede Kamer rond de alternatieven.Wij nemen aan dat deze leden hierbij doelen op de eerdergenoemde afspraak
in het coalitieakkoord dat het – perspectiefrijke – onderzoek
naar behandelingsmogelijkheden met gebruikmaking van (volwassen) lichaamsstamcellen
krachtig wordt gestimuleerd. Zoals in het algemene deel van deze memorie is
geantwoord op een vergelijkbare vraag van de leden van de CDA-fractie, heeft
ZonMw inmiddels de verkenning «Verkenning adult stamcelonderzoek»
afgerond en is inmiddels aan ZonMW verzocht om het daarin beschreven programma «Translationeel
adult stamcelonderzoek» daadwerkelijk in te stellen.De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,J. BussemakerDe minister van Justitie,E. M. H. Hirsch BallinXNoot1Zie http://www.zonmw.nl/uploads/media/080408Verkenning_adult_stamcelonderzoek_eindversie.pdfXNoot1French et al., Stem Cells, 2008, 26, blz. 485– 493.XNoot2Science, 31 juli 2008: 18 669 821.XNoot1Byrne at al., Nature, november 2007, doi:10 1038/nature0657 en commentaar
daarop van Wilmut en Taylor, november 2007, doi:10 1038/nature450 485a.XNoot1Zie het standpunt van het kabinet uit 2004 op twee adviezen van de Gezondheidsraad
(«Stamcellen voor weefselherstel: Onderzoek naar therapie met somatische
en embryonale stamcellen» en «Hematopoietische stamcellen»),
Kamerstukken II, 2003/04, 29 200 XVI, nr. 263.XNoot1Http://www.cbo.nl/product/richtlijnen/folder200 210 231 21843/rl_cryo_2007.pdf/viewXNoot1Zie Junying Yu et al., Science 318, 21 december 2007, nr. 5818,
blz. 1917–1920, Takahashi et al., Cell 131, 30 november 2007,
blz. 1–12, en Wernig et al., PNAS, 105, 15 april 2008, nr. 15,
blz. 5856–5861. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20082009-31046-B.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl